Docstoc

Ligjerata ekonomi

Document Sample
Ligjerata ekonomi Powered By Docstoc
					KAPITULLI 2

FINANCIMI


         Objektivat mësimore

                    Të japë përkufizimin mbi financimin e aktivitetit.

                    Të tregojë mënyrat në të cilat firmat mund të grumbullojnë fonde
                     financiare.

                    Të shpjegojë procesin e financimit përmes emetimit të letrave me
                     vlerë.

                    Të shpjegojë rolin e bankave të investimit në procesin e
                     mbledhjes së fondeve financiare.

                    Të tregojë mënyrën e financimit në disa vende të zhvilluara.

                    Të analizojë trendet në procesin e financimit.
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG




2. 1. FINANCA
Kuptimi i financës
            Financa përbënë procesin e alokimit të fondeve në formë të kredisë, huave, dhe kapitalit
            të investuar në ato entitete ekonomike të cilat kanë nevojë për fonde shtesë dhe që mund
            t’i përdorin ato në mënyrë më produktive.

            Individët, bizneset dhe qeveritë, shpenzojnë, investojnë dhe fitojnë para. Ata shpesh nuk
            zotërojnë fonde të mjaftueshme për financimin e shpenzimeve të tyre, pagesën e
            borxheve ose përmbushjen e transaksioneve tjera. Andaj duhet të huazojnë fonde ose të
            shesin aksione për të siguruar parat për të financuar operacionet e tyre. Kursimtarët dhe
            investitorët në anën tjetër, akumulojnë fonde të cilat mund të fitojnë norma interesi apo
            dividendë, po qe se përdoren në mënyrë produktive. Ato kursime mund të akumulohen në
            formë të depozitave të kursimit, në formë të letrave me vlerë të pronës ose borxhit, apo në
            formë të pretendimeve për pensione dhe sigurime. Kur huazohen për normë të caktuar
            interesi apo investohen në blerjen e aksioneve, ato përbëjnë burime të fondeve investuese.

            Institucionet të cilat transferojnë fondet nga kursimtarët kah përdoruesit e atyre fondeve,
            quhen ndërmjetës financiarë. Në këtë strukturë bëjnë pjesë bankat komerciale, bankat e
            kursimeve, shoqëritë e kursimeve dhe të huas, unionet kreditore, dhe institucionet jo
            depozituese: shoqëritë e sigurimit, fondet pensionale, fondet investuese, dhe shoqëritë e
            financimit.

            Financa përfshinë tërë procesin lidhur me përdorimin, administrimin dhe
            transferimin e parave ndërmjet individëve, bizneseve, institucioneve financiare,
            tregjeve financiare dhe qeverive. Ajo është fushë e gjerë dhe dinamike, dhe ndërlidhet
            me aktivitetet e çdo individi, firme biznesi, qeverie, dhe organizate financiare, private ose
            publike, me objektiv fitimin ose jofitimprurëse.

            Financa është shkenca mbi menaxhimin dhe administrimin e parasë, dhe ka
            aspektin e saj teorik dhe atë praktikë. Në aspektin teorik financa hulumton dhe
            studion ndërlidhjet ndërmjet raporteve dhe treguesve kuantitativ dhe kualitativ, duke
            analizuar pasqyrat financiare. Ajo analizon në mënyrë kritike dhe studion konceptet dhe
            kategoritë që përdoren në procesin e vendimmarrjes financiare, dhe propozon
            metodologji më të avancuar për kryerjen e operacioneve dhe transaksioneve financiare.

            Ndërkaq, në aspektin praktikë financa studion dhe adreson mënyrat dhe format në të
            cilat individët, firmat, dhe qeveritë mbledhin, alokojnë dhe përdorin burimet
            financiare gjatë kohës, duke marr parasysh gjithnjë riskun që mbajnë më vete
            projektet e tyre. Financa i analizon ato në mënyrë kritike dhe tregon për mundësitë e
            përmirësimit të tyre.

            Aktiviteti i financës është aplikimi i një strukture teknikash të cilat i përdorin
            individët, firmat dhe qeveritë, për të menaxhuar punët e tyre financiare,
            veçanërisht ndryshimet ndërmjet të hyrave dhe shpenzimeve dhe riskun e
            investimeve.

30
                                                                                           FINANCIMI




          Termi financë inkorporon më vete këto kuptime:

                  Studimin e parasë dhe të aktiveve tjera;
                  Menaxhmentin e atyre aktiveve;
                  Profilimi dhe menaxhimi i riskut të projekteve;
                  Si folje, "të financojë" është të mbledh fonde për aktivitetin në biznes.

          Shembuj të disa koncepteve financiare

          Një entitet të hyrat e të cilit tejkalojnë shpenzimet që krijon ai mund të jep hua apo të
          investojë të hyrat që i teprojnë. Në anën tjetër, një entitet të hyrat e të cilit janë më të
          vogla se shpenzimet që krijon ai, mund të mbledh fonde financiare duke marr hua ato
          fonde apo duke shitur aksione, duke zvogëluar shpenzimet e tij, apo duke rritur të hyrat.

          Huadhënësi mund të gjejë huamarrësin, drejtpërdrejtë apo në mënyrë indirekte përmes
          ndërmjetësve financiarë, siç janë bankat, ose të blejë apo të shesë letra me vlerë në tregun
          financiar. Huadhënësi merr interesin, ndërsa huamarrësi paguan interesin më të lartë se sa
          e merr huadhënësi, dhe ndërmjetësi financiar përvetëson ndryshimin.

          Banka bashkon aktivitetet e shumë huamarrësve dhe huadhënësve. Banka pranon
          depozitat nga huadhënësit, për të cilat ajo paguan interes. Më pas banka i jep hua ato
          depozita duke akorduar kredi huamarrësve. Bankat u mundësojnë huamarrësve dhe
          huadhënësve të kalibrave të ndryshëm të koordinojnë aktivitetet e tyre. Kështu bankat
          janë kompensues dhe balancues të gjitha lëvizjeve financiare duke mundësuar
          huadhënësit dhe huamarrësit e ndryshëm të takohen, dhe me kohë, huadhënësit të kthejnë
          huat e dhëna.

          Financën e përdorin individët (financat personale), firmat e biznesit (financat e biznesit) ,
          qeveritë (financat publike) etj., si dhe nga një varg organizatash duke përfshirë shkollat
          dhe organizatat jo fitimprurëse. Në përgjithësi, objektivat e çdo aktiviteti të përmendura
          më sipër arrihen përmes përdorimit të instrumenteve të përshtatshme financiare, duke
          marr në konsideratë ambientin e tyre institucional.

          Në tri fusha të gjëra të financës: financat personale, financat e biznesit dhe financat
          publike, janë zhvilluar institucione, procedura, standarde dhe objektiva të specializuara.

Financat personale
          Financat personale trajtojnë çështjet siç janë:

                 Sa para do të nevojitën për individin apo familjen në periudhat e
                  ndryshme në të ardhmen?
                 Si do të sigurohen këto fonde financiare?

          Financat personale trajtojnë dhe merren kryesisht me buxhetin familjar,
          investimet e kursimeve personale, dhe përdorimin e kredive për konsumatorin.



                                                                                                    31
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG


            Individët zakonisht sigurojnë kredi hipoteke nga bankat komerciale dhe shoqëritë e
            kursimeve dhe të huas, për blerjen e shtëpive dhe apartamenteve të tyre. Ndërkaq, për
            blerjen e mallrave të qëndrueshme, vetura dhe pajisje shtëpiake, mund të sigurohen kredi
            dhe hua përmes bankave dhe shoqërive të financimit.

            Llogaritë rrjedhëse dhe kartkreditë përbëjnë një formë tjetër me rëndësi përmes të cilave
            bankat dhe bizneset shtrijnë kreditimin afatshkurtër kah konsumatorët. Në qoftë se
            individët duhet t’i konsolidojnë borxhet e tyre apo të huazojnë para në situata emergjente,
            hua të vogla parash mund të sigurohen nga bankat, bashkimet kreditore, ose shoqëritë e
            financimit.

            Financat personale përfshijnë edhe vendimet për pagesat për arsim, blerjen e sigurimeve,
            për shembull sigurimin shëndetësor dhe sigurimin e pasurisë, investimet dhe kursimet për
            pensione etj.

Financa të biznesit
            Financat e biznesit janë formë e ekonomiksit të aplikuar e cila përdorë të dhënat
            kuantitative nga kontabiliteti, metodat statistikore, dhe teorinë ekonomike, në përpjekje të
            optimalizojë objektivat e korporatës ose entitetit tjetër të biznesit.

            Financat e biznesit menaxhojnë dhe administrojnë operacionet dhe transaksionet
            financiare të firmave në biznes.

            Vendimet financiare themelore në këtë fushë përfshijnë vlerësimin e nevojave për aktive
            në të ardhmen si dhe kombinimin optimal të fondeve të duhura për financimin e atyre
            aktiveve. Në rastin e firmës së biznesit, menaxhmenti financiar i firmës ka për detyrë
            sigurimin e fondeve financiare për financimin e aktivitetit të firmës në biznes. Kjo
            përgjithësisht përfshinë edhe menaxhimin e riskut dhe përfitueshmërisë. Këto vendime
            shpijnë te struktura e kapitalit të firmës në biznes. Fondet financiare me afat të shkurtër
            apo kapitali punues, kryesisht sigurohet nga bankat në formë të linjave kreditore. Fondet
            financiare afat gjata mund të sigurohen përmes kredive afat gjata bankare dhe tregtare, si
            dhe përmes emetimit të obligacioneve dhe të aksioneve.

            Në tregun e borxhit (obligacioneve), huamarrësit paketojnë borxhet e tyre në formë të
            obligacioneve. Huamarrësi merr parat hua duke shitur obligacionet, të cilat përfshijnë
            premtimin për shlyerjen e vlerës së borxhit bashkë me interesin. Blerësi i obligacionit
            mund ta rishesë obligacionin, kështu që marrësi aktual i pagesave të interesit mund të
            ndërrojë gjatë kohës. Obligacionet u mundësojnë huadhënësve që të rikthejnë vlerën e
            huas së tyre thjeshtë duke e shitur obligacionin.

            Një vendim tjetër në lidhje me financat e biznesit është investimi, apo menaxhimi i
            fondeve. Një investim përfaqëson përvetësimin e një aktivi me shpresë se ai do ta ruaj
            apo do ta rrisë vlerën e tij. Kështu në menaxhmentin e investimeve, ne duhet të zgjedhim
            një portofol, gjithnjë duke marr vendime të arsyeshme se çka, sa dhe kur të investojmë.
            Gjatë veprimit të tillë, duhet të:

                       Identifikohen objektivat relevante dhe detyrimet:
                            o Institucion apo individ;
                            o Horizonti kohor;

32
                                                                                          FINANCIMI


                            o Mospëlqimi i riskut;
                            o Konsideratat tatimore;
                       Identifikohet strategjia e përshtatshme:
                            o Aktive kundrejt asaj pasive;
                            o Strategjia e mbulimit të gjendjes monetare;
                       Matet performansa e portofolit.

Financa publike
           Financat e vendit, shtetit, regjionit, bashkisë, apo komunës, quhen financa publike.

           Financat publike menaxhojnë dhe administrojnë operacionet dhe transaksionet
           financiare të shtetit, dhe atë në nivelin lokal, shtetëror dhe federal.

           Roli dhe rëndësia e financave publike është rritur shpejtë në shtetet perëndimore që prej
           Depresionit të Madh të viteve 1930a. Si rrjedhim, tatimi, shpenzimet publike, dhe natyra
           e borxhit publik tani përgjithësisht ushtrojnë ndikim dhe kanë efekt më të madh në
           ekonominë kombëtare sesa përpara.

           Financat publike merren me çështjet siç janë:

                   Identifikimi i shpenzimeve të nevojshme të entitetit të sektorit publik;
                   Burimet e të ardhurave të atij entiteti;
                   Procesi i parashikimit të buxhetit;
                   Emetimi i borxhit (obligacione të qeverisë, obligacione bashkiake), për
                    financimin e projekteve të punëve publike.

           Qeveritë i financojnë shpenzimet e tyre përmes një numri të madh metodash, ku më me
           rëndësi janë tatimet. Buxhetet e qeverive rrallëherë janë në ekuilibër. Me objektiv
           balancimin e buxhetit, qeveritë detyrohen të huazojnë fonde financiare për financimin e
           deficiteve të tyre, duke krijuar kështu borxhin publik. Pjesa më e madhe e borxhit publik
           përbëhet nga letrat me vlerë të tregtueshëme të emetuara nga qeveria, e cila duhet të bëj
           pagesat e specifikuara mbajtësve të atyre letrave sipas kohës së caktuar më parë.


2.2. SEGMENTËT BAZË TË FINANCËS

           Në përgjithësi financa është zhvilluar në katër segmente kryesore:

               1.   Financat e biznesit,
               2.   Investimet,
               3.   Institucionet financiare,
               4.   Financat ndërkombëtare.

Financat e biznesit
           E para nga këto katër fusha, financat e biznesit, shpesh emërtohen edhe si financa të
           korporatave. Emërtimi financa të korporatave përdoret shpesh vetëm për segmentin
           shumë me rëndësi të financës së biznesit, që merret kryesisht me trajtimin teorik të fushës

                                                                                                   33
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG


             së financës që i përket menaxhmentit financiar në nivel të korporatave. Edhe pse idetë
             financiare dhe parimet bazë që trajtohen në kuadër të financës së korporatave përbëjnë
             fundamentin teorik mbi të cilën zhvillohet teoria dhe praktika financiare e korporatës, e
             vërteta është se ato mund të aplikohen dhe përdoren edhe në operacionet e entiteteve
             tjera të biznesit. Megjithatë përdorimi i emërtimit financat e biznesit është më përcaktor
             dhe gjithëpërfshirës.

Investimet
             Segmenti tjetër i financës, investimet, kryesisht merren me trajtimin e aktiveve financiare
             siç janë aksionet dhe obligacionet. Sipas teorisë së investimeve, investimi është sakrifica
             e disa vlerave të tashme të sigurta për vlera të ardhshme të rritura, ndoshta të pasigurta.
             Në bazë të këtij përkufizimi del se dy janë atributet kryesore të investimit: koha dhe
             risku. Koha në kuptimin se sakrifikohen vlera të tashme për vlera të ardhshme, kurse
             risku në kuptimin se sakrifikohen vlera të sigurta për vlera të pasigurta. Kompensim për
             kohën dhe pasigurinë janë gjithnjë vlerat e ardhshme të rritura, të cilat konkretizohen
             përmes rrjedhjeve të arkës. Çështjet më me rëndësi që trajtohen brenda subjektit të
             investimeve janë:

                                Procesi investues;
                                Ambienti i investimeve: Letrat me vlerë, tregjet financiare,
                                 ndërmjetësit financiarë;
                                Strategjitë investuese;
                                Kthimi dhe matësit e tij;
                                Risku potencial dhe matja e tij;
                                Çmimi i aktiveve financiare;
                                Teoria e portofolit efecientë, etj.

Institucionet financiare
             Institucionet financiare janë bartës kryesor të operacioneve dhe transaksioneve financiare
             duke u ofruar shërbime individëve, bizneseve dhe qeverive. Në esencë, institucionet
             financiare janë biznese të cilat merren kryesisht me veprimtari dhe aktivitete financiare.
             Të tilla janë bankat komerciale, bashkimet e kursimit, bashkimet e kreditit, shoqëritë e
             sigurimit, fondet e pensioneve, etj. Edhe pse operacionet e çdonjërës nga këto
             institucione janë të ndryshme, e përbashkët e të gjitha institucioneve financiare është se
             ato huazojnë fonde dhe i përdorin ato duke u akorduar hua individëve, bizneseve dhe
             qeverive, të cilët kanë nevojë për fonde shtesë. Ato janë në rolin e ndërmjetësve
             financiarë për të ndërlidhur kërkesën për fonde financiare me ofertën e tyre, duke
             transferuar fondet nga zotëruesit e parasë, që aktualisht nuk i përdorin, tek huamarrësit të
             cilët kanë nevojë për fonde shtesë. Institucionet financiare qëndrojnë midis ofruesit
             përfundimtar dhe përdoruesit përfundimtar të fondeve financiare, dhe lehtësojnë lëvizjen
             e parasë dhe kredisë midis ofruesve dhe përdoruesve.

Financat ndërkombëtare
             Financat ndërkombëtare si segment i veçantë i financës, në fakt janë vazhdim i çdo njërës
             nga fushat që trajtuam më sipër: financës së biznesit, investimeve dhe institucioneve


34
                                                                                        FINANCIMI


          financiare, por tani në ambientin dhe kontekstin ndërkombëtar. Në fakt financat
          ndërkombëtare përbëjnë segment special brenda çdo njërës nga këto tre fusha.

          Shtrirja e këtyre tre segmenteve të financës në dimensionin ndërkombëtar, krijon
          operacione dhe transaksione të cilat i karakterizojnë marrëdhënie dhe cilësi tjera, që
          reflektojnë si rezultat i pozitës relative të ekonomisë kombëtare në krahasim me
          ekonomitë e vendeve tjera, dhe tregjeve financiare kombëtare në krahasim me tregjet
          financiare ndërkombëtare dhe tregun financiar global.


2.3. FINANCA DHE DISCIPLINAT TJERA EKONOMIKE
          Fusha e financës ndërlidhet ngushtë me ekonomiksin dhe me kontabilitetin. Financa
          ndërlidhet edhe me marketingun, me menaxhmentin e firmës në biznes, me matematikën
          financiare, dhe me disiplina të tjera shkencore.

Financa dhe Ekonomiksi
          Ekonomiksi siguron strukturën për vendimmarrje në lëmit siç janë analiza e riskut, teoria
          e çmimeve dhe marrëdhëniet ndërmjet ofertës dhe kërkesës, analiza krahasuese e të
          ardhurave dhe shumë lëmi të tjera me rëndësi. Po ashtu, ekonomiksi siguron edhe
          treguesit e përgjithshëm për ambientin ekonomik në të cilin veprojnë bizneset.

          Ekonomia financiare është degë e ekonomiksit e cila studion marrëdhëniet ndërmjet
          variablave financiare siç janë çmimet, normat e interesit, dhe shpërndarja, si kundërvënie
          atyre që kanë të bëjnë me ekonominë reale. Për dallim nga financa, ekonomia financiare
          përqendrohet në ndikimet e variablave të ekonomisë reale në ato financiare.

          Ekonomia financiare studion:

                     Vlerësimin: Përcaktimi i vlerës reale të aktiveve:
                           o Sa risk përmban më vete aktivi? Identifikimi i normës së
                               përshtatshme për skontimin e aktivit;
                           o Çfarë flukse monetare do të prodhojë ai aktiv? Skontimi i flukseve
                               monetare relevante;
                           o Si krahasohet çmimi i tregut me aktivet e ngjashme? Vlerësimi
                               relativ;
                           o A varen flukset monetare nga aktivet apo ngjarjet tjera? Derivatet,
                               vlerësimi kontingjent i kërkesave;
                     Tregjet financiare dhe instrumentet:
                           o Instrumentet;
                           o Aksionet;
                           o Obligacionet;
                           o Instrumentet e tregut të parasë;
                           o Derivatet;
                     Institucionet financiare dhe
                     Rregullimi.



                                                                                                   35
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG


            Menaxheri financiar duhet të njoh sistemin financiar të vendit, institucionet financiare,
            instrumentet financiare, dhe infrastrukturën ligjore. Ai duhet të dijë p.sh. cili është roli
            dhe funksionet e Bankës Qendrore, sistemin e bankave komerciale, si dhe ndërlidhjet
            midis sektorëve të ndryshëm të ekonomisë së vendit.

            Treguesit agregat ekonomik siç janë bruto produkti kombëtarë, produkti industrial, të
            ardhurat kombëtare neto, punësimi, inflacioni, norma e interesit, dhe të hyrat fiskale janë
            pjesë përbërëse e çdo modeli vendimesh dhe duhet të zbatohen në mënyrë korrekte.
            Njohja e këtyre treguesve u ndihmon dhe lehtëson menaxherëve financiarë marrjen e
            vendimeve të drejta dhe me kohë.


Financa dhe Kontabiliteti
            Kontabiliteti është një fushë tjetër me të cilën ndërlidhet financa. Shpesh thuhet se
            kontabiliteti është gjuha e financës nga se siguron të dhënat financiare përmes pasqyrës
            së të ardhurave dhe shpenzimeve (llogaria humbje dhe fitime), pasqyrës së gjendjes
            financiare (bilanci), pasqyra e kapitalit të vet, pasqyra e ndryshimeve në gjendjen
            monetare. Financa lidhë teorinë ekonomike me informacionin e kontabilitetit, dhe të
            gjithë menaxherët e firmës në biznes, si në prodhim, shitje, zhvillim, marketing,
            menaxhment, planifikim strategjik, etj., duhet të dinë çfarë do të thotë vlerësimi i
            performansës financiare të firmës.

            Menaxheri financiar duhet të dijë të interpretojë dhe të përdorë ato pasqyra gjatë gjithë
            procesit të vendimmarrjes për alokimin e fondeve financiare të firmës, me qëllim që të
            gjenerojë të hyra më të mira të mundshme në afat të gjatë.

Financa dhe Marketingu
            Për të zhvilluar një strategji të suksesshme marketingu në firmën e biznesit, ne duhet të
            kemi njohuri të mjaftueshme nga financa, sepse tregu funksionon mbi bazën e
            mekanizmit të çmimeve, të cilat shprehen në para. Po ashtu, për të zhvilluar një kampanjë
            marketingu, nevojitet buxheti i caktuar, kurse qëllimi i kampanjës duhet të arsyetojë
            shpenzimin e atij buxheti, pra përsëri duhet të dimë të matim efektet, që me sa më pak
            shpenzime të realizojmë efekte sa më të mëdha në treg. Analiza e kostos dhe dobive të
            projekteve investuese të gjitha llojeve, përbën aspektin më me rëndësi të financës, kështu
            që metodat që mësohen në financë janë me rëndësi të madhe për hulumtimet në
            marketing, dizajnimin e marketingut, krijimin e kanaleve distributive, vlerësimin e
            produkteve dhe politikën e çmimeve, dhe për shumë lëmi tjera.

            Analistët financiar mbështetën shumë në analistët e marketingut, dhe kohë pas kohe
            punojnë së bashku për të vlerësuar përfitueshmërinë e projekteve dhe produkteve të
            propozuara. Shitjet e projektuara përbëjnë input kyç për gati të gjitha analizat e
            produkteve, kurse projeksionet e këtilla shpesh zhvillohen me punë të përbashkët të
            funksionit të marketingut dhe funksionit të financës.

            Po ashtu, industria e shërbimeve financiare punëson ekspert të marketingut për të
            ndihmuar shitjen e produkteve financiare siç janë llogaritë bankare, policat e sigurimeve,
            dhe fondet e përbashkëta. Marketingu i industrisë së shërbimeve financiare është lloji i
            marketingut që po zhvillohet me shpejtësi më të madhe, ndërkaq specialistët e

36
                                                                                           FINANCIMI


           marketingut të industrisë së shërbimeve financiare realizojnë paga dhe kompensime tjera
           të larta. Prandaj, për të punuar në këtë fushë, ne duhet të kemi njohuri të mira nga fusha e
           industrisë së shërbimeve financiare dhe financës në përgjithësi.

Financa dhe Menaxhmenti
           Menaxhmenti i firmës në biznes përcakton dhe zhvillon strategjitë e zhvillimit të biznesit
           me objektiv realizimin e fitimeve më të mëdha të mundshme. Hartimi i një strategjie
           zhvillimore afatgjatë, kërkon njohuri të mira nga fusha e financës në përgjithësi. Pa
           njohur mirë proceset e vendimmarrjes financiare, institucionet dhe instrumentet
           financiare dhe trendët në ambientin ndërkombëtar financiar, hartimi i një strategjie
           zhvillimore do të përbënte vetëm një regjistër dëshirash jo reale. Fakti se strategjia e
           caktuar zhvillimore duhet të mbështetet në buxhetin e caktuar për realizimin e saj, tregon
           se vendimet financiare përbëjnë bazën mbi të cilën mund të ndërtohet çdo strategji
           zhvillimore. Apo, strategjia financiare e përcakton strategjinë zhvillimore të biznesit të
           caktuar, nga se çdo plan zhvillimi dhe veprimi i biznesit ka implikimet e tij financiare.

           Kjo reflekton me konkludimin se, nga çdo i punësuar në cilin do nivel dhe funksion të
           menaxhmentit të firmës, pritet të jetë i ndërgjegjshëm se sa puna e tij ndikon në fitimin e
           firmës, dhe të gjithë ata të kenë njohuri dhe shkathtësi të punojnë në fushën e tyre me
           objektiv përmirësimin e fitimeve. Dhe kjo është saktë ajo që ne mësojmë duke studiuar
           financën: Kuptimi i aktiviteteve të cilat ndikojnë në rritjen e fitimeve.

Financa dhe Matematika financiare
           Matematika financiare është degë e matematikës së aplikuar e cila merret me tregjet
           financiare. Matematika financiare studion të dhënat financiare me ndihmën e metodave
           matematikore, kryesisht statistikës. Të dhënat e tilla mund të jenë lëvizjet e instrumenteve
           financiare, si aksioneve dhe obligacioneve etj.- dhe vlerat e tyre.


2.4. FINANCIMI I AKTIVITETIT
Sistemi financiar
           Në çdo ekonomi të zhvilluar, Sistemi Financiar është i kompozuar nga individët
           (familjet), bizneset, ndërmjetësit financiarë, dhe qeveritë. Në fakt të gjithë këta
           pjesëmarrës në sistemin financiar, janë edhe agjentë ekonomikë të cilët qëndrojnë në
           themel të aktivitetit ekonomik.

           Individët (familjet)
           Individët janë të bashkuar në familje. Familja është një bashkësi njerëzish që bëjnë jetë të
           përbashkët dhe marrin vendime të përbashkëta ekonomike dhe financiare. Anëtarët e
           familjes quhen ndryshe edhe konsumatorë.

           Sipas teorisë ekonomike karakteristikat kryesore të familjes mbështetën në
           supozimet siç janë:


                                                                                                    37
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG


                       Familja merr vendime të qëndrueshme ekonomike sikur të jetë e përbërë nga një
                        individ i vetëm. Familja është njësia bazë vendimarrse e sjelljes së konsumit
                        brenda ekonomisë së vendit;
                       Familja synon të arrijë maksimumin e dobishmërisë duke përdorur burimet e
                        kufizuara që ka në dispozicion;
                       Familjet janë zotëruesit kryesorë të faktorëve të prodhimit. Ato i shesin shërbimet
                        dhe faktorët e prodhimit te firmat, duke marrë në këmbim të ardhura në formën e
                        pagës, rentës, e të tjera. Përmes vendimeve se sa të shesin dhe kujt ti shesin,
                        familjet synojnë maksimizimin e dobishmërisë.

            Firma në biznes
            Firma në biznes përfaqëson njësinë bazë që përdor faktorët e prodhimit për të prodhuar
            mallra dhe shërbime që i shet te firmat e tjera, familjet ose qeveritë. Për këtë arsye firma
            me të drejtë quhet ndryshe edhe prodhues.

            Sipas teorisë ekonomike karakteristikat kryesore të firmës në biznes janë:

                       Firma merr vendime të qëndrueshme si të ishte përbërë nga një individ i vetëm.
                        Firma trajtohet si njësia bazë e anës së prodhimit ose e ofertës së tregjeve të
                        mallrave;
                       Shumica e firmave i marrin vendimet sipas një kriteri themelor, që synon
                        maksimizimin e fitimit;
                       Firmat në biznes përfaqësojnë kërkuesit kryesor të faktorëve të prodhimit në
                        tregun e faktorëve, dhe ofruesit kryesor të mallrave dhe shërbimeve në tregjet e
                        mallrave dhe shërbimeve.

            Qeveria
            Termi qeveri përdoret në teorinë ekonomike në një kuptim të gjerë dhe përfshinë
            nëpunësit publikë, agjencitë, organet qeveritare dhe organizmat e tjera që janë nën
            kontrollin direkt të qeverisë. Ideja themelore e kuptimit të termit qeveri është se të gjitha
            organizmat dhe agjencitë që përfshihen në qeveri, kanë fuqi politike e ligjore për të
            ushtruar kontroll mbi agjentët ekonomikë individual dhe mbi tregjet.

            Sipas teorisë ekonomike, qeveria nuk vepron në mënyrë të qëndrueshme, për tri
            arsye kryesore:

                        Të zgjedhurit që qeverisin përfaqësojnë zona elektorale të ndryshme, si
                         rrjedhim, ata mund të shprehin pikëpamje dhe objektiva të ndryshme dhe
                         shpesh kontradiktore;
                        Individët si punonjës publikë, të zgjedhur apo të emëruar, kanë objektiva
                         personale si ruajtja e vendit të punës, përparimi në pozitë, rritja e pushtetit,
                         prestigji, etj., dhe objektiva të shërbimit publik;
                        Balancimi i pushteteve dhe sistemi i kontrollit reciprok, e ndan autoritetin dhe
                         përgjegjësinë midis degëve të qeverisë duke mos krijuar mundësinë që
                         vendimet të jenë të qëndrueshme.




38
                                                                               FINANCIMI



Ndërmjetësit financiarë
Ndërmjetësit financiarë janë institucione siç janë bankat, shoqëritë e sigurimit,
fondet e përbashkëta, fondet pensionale, dhe shoqëritë e financimit, të cilat
mbledhin fonde nga individët dhe firmat e biznesit të cilët zotërojnë kursime, e
më pas ato ua japin hua individëve, firmave të biznesit dhe qeverive, të cilat
kërkojnë fonde financiare shtesë për financimin e operacioneve dhe projekteve
investuese. Ndërmjetësit financiarë ndihmojnë individët dhe firmat e biznesit të
marrin pjesë në tregjet financiare, ndonëse në mënyrë indirekte, Tabela 2.1.

Shumë individë dhe firma biznesi nuk marrin pjesë drejtpërdrejtë në tregjet financiare por
e bëjnë atë nëpërmjet ndërmjetësve financiarë. Bankat komerciale janë ndërmjetës
financiarë të cilat ne i njohim më së miri dhe i hasim më së shpeshti në makroekonomi,
por fondet e përbashkëta, fondet pensionale, unionet kreditore, shoqëritë e kursimeve dhe
të huas, dhe deri në një masë edhe shoqëritë e sigurimit, janë gjithashtu ndërmjetës të
rëndësishëm financiarë.

Kur individët depozitojnë kursimet e tyre në bankë, banka përdorë ato fonde për të dhënë
hua për blerjen e shtëpive përmes kredive me hipotekë, japin hua studentëve që ata të
mund të paguajnë shpenzimet e shkollimit, japin hua për firmat e biznesit për të financuar
inventarët e tyre, dhe u japin hua të gjithë atyre që kanë kërkesa për fonde financiare dhe
kërkojnë t’i sigurojnë ato përmes formave të ndryshme të huamarrjes.

Individët dhe firmat e biznesit të cilët zotërojnë kursime monetare dhe dëshirojnë t’i
investojnë ato, mund të gjejnë huamarrësit edhe vet duke shmang ndërmjetësit financiarë.
Duke anashkaluar ndërmjetësit financiarë, zotëruesit e kursimeve mund të marrin kthime
më të larta. Atëherë shtrohet pyetja pse aq shumë individ dhe firma biznesi shfrytëzojnë
shërbimet e ndërmjetësve financiarë?

Ndërmjetësit financiarë u ofrojnë zotëruesve të kursimeve dy avantazhe me
rëndësi: ulja e riskut dhe likuiditeti.

Dhënia hua përmes ndërmjetësve financiarë zakonisht është më me pak risk, se
sa dhënia hua drejtpërdrejtë huamarrësve. Arsyeja kryesore pse pakësohet risku
është mundësia që ndërmjetësi financiar mund ta diversifikojë riskun. Ndërmjetësi
financiar jep shumë hua dhe, edhe nëse disa nga ato hua tregohen si investime të gabuara,
humbjet nga moskthimi i tyre do të kompensohen nga huat e shëndosha dhe të sigurta.
Për dallim nga kjo, një zotërues i kursimeve, do të mund të jep në mënyrë të
drejtpërdrejtë vetëm disa hua, dhe ndonjë hua e keqe në mënyrë substanciale do të mund
ta dëmtonte pasurinë e tij. Nga që ndërmjetësi financiar mund t’i investojë fondet e tij në
më shumë hua, ai siguron depozituesit e tij nga humbjet substanciale.

Arsye tjetër pse ndërmjetësit financiarë mund ta reduktojnë riskun është ajo se duke
investuar fondet në shumë hua, ata mësojnë se si të parashikojnë më mirë se cilët individ
apo firma që kërkojnë hua do të mund edhe t’i kthejnë ato. Dikush që nuk është
specializuar për huadhënie fondesh, mund të gjykojë në mënyrë të gabuar se cilat hua
janë të vlefshme dhe cilat jo, megjithëse edhe një specialist mund të gabojë shpesh.




                                                                                        39
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG




     Tabela 2.1
     Përshkrimi i ndërmjetësve financiarë



     Ndërmjetësi financiar                                           Përshkrimi
     Banka komerciale                Mbledh depozita nga individët dhe bizneset dhe ato fonde u jep hua
                                     huakërkuesëve.
     Banka e investimit              Mbledh fonde monetare për korporatat duke emetuar letra me vlerë
                                     (aksione dhe obligacione).
     Shoqëria e sigurimeve           Investon fondet e ndara për pagesën e pretendimeve nga sigurimet në të
                                     ardhmen, në blerjen e letrave me vlerë, paluejtshmëri, dhe aktive tjera.
     Fondi pensional                 Investon fondet e ndara për pagesën e pensioneve në të ardhmen, në
                                     blerjen e letrave me vlerë, paluejtëshmëri, dhe aktive tjera.
     Fondacionet bamirëse            Investon fondet e mbledhura përmes ndihmave dhe dhuratave bamirëse,
                                     për shembull në universitet.
     Fondet e përbashkëta            Grumbullon kursime nga investitorët individual dhe i investon ato në blerjen
                                     e letrave me vlerë.
     Shoqëritë për financimin e      Grumbullon fonde nga investitorët individual dhe nga ndërmjetësit e tjerë
     ripërtëritjeve dhe bizneseve    financiarë, për të financuar biznese të vogla të reja me risk, kryesisht
     të reja me risk (venture        përmes financimit privat me aksione.
     capital)


                  Avantazhi i dytë që ndërmjetësit financiarë ju ofrojnë pronarëve të kursimeve
                  është likuiditeti. Likuiditeti është aftësia e konvertimit të shpejtë të aktiveve në
                  instrumente financiare kualitative, para të gatshme. Shtëpia është një aktiv jo likuid, dhe
                  shitja e saj kërkon kohë të gjatë. Edhe nëse një kursimtar individual ka dhënë në mënyrë
                  të drejtpërdrejtë hua një personi tjetër, kjo hua mund të jetë gjithashtu një aktiv jolikuid.
                  Kështu, nëse huadhënësi papritmas ka nevojë për para në dorë, ai duhet ta bind
                  huamarrësin që të kthej huan e marr shpejt, që shpesh nuk është e mundur, ose ai duhet ta
                  gjejë dikë tjetër i cili do ta blinte huan nga ai, që po ashtu shpesh paraqitet si e vështirë.
                  Megjithëse ndërmjetësi financiar përdorë fondet e tij për të investuar në hua jolikuide,
                  përmasat e kapitalit të tij i mundësojnë atij të mbaj disa fonde financiare në formë rezerve
                  – në para të gatshme, në mënyrë që të mund të sigurojë likuiditetin depozituesve
                  individual.
                  Përveç financimit në mënyrë indirekte përmes ndërmjetësve financiarë, individët
                  financojnë firmat e biznesit edhe në mënyrë direkte përmes blerjes individuale dhe
                  mbajtjes së aksioneve dhe obligacioneve. Edhe qeveria luan rol me rëndësi në këtë proces
                  duke rregulluar tregjet e kapitalit dhe duke tatuar alternativat e ndryshme të financimit.

Lëvizja monetare dhe tregjet financiare
                  Lëvizja në vlerë e aktivitetit ekonomik, është e lidhur me sektorin financiar të
                  ekonomisë, i cili realizon kalimin e mjeteve monetare nga një subjekt ekonomik
                  në një tjetër. Një pjesë e të ardhurave të disponueshme përdoren për konsum,
                  kurse pjesa tjetër kursehet për tu konsumuar më vonë.

                  Gjatë aktivitetit ekonomik, midis lëvizjes monetare dhe asaj reale të ekonomisë krijohen
                  mospërputhje. Nga njëra anë kemi subjekte ekonomike që kursejnë e kërkojnë të shtyjnë
                  shpenzimet për një periudhë të ardhshme dhe paraqiten si kursimtarë ose huadhënës,
                  ndërsa nga ana tjetër kemi subjekte ekonomike që dëshirojnë e kanë nevojë të

40
                                                                                                FINANCIMI


                 konsumojnë e investojnë në periudhën aktuale, por nuk kanë burime dhe paraqiten si
                 shpenzues ose huamarrës.

                 Kjo mospërputhje kushtëzon lëvizjen e mjeteve të lira ose, siç i quajmë ndryshe, të
                 fondeve të huajtshme nga ata që i kursejnë te ata që kanë nevojë dhe i përdorin. Kjo
                 lëvizje realizohet nëpërmjet financimit direkt në tregjet financiare ose nëpërmjet
                 financimit indirekt nëpërmjet institucioneve financiare ose ndërmjetësve financiarë. Më
                 poshtë, për lehtësi analize, do t’i referohemi financimit direkt dhe do të flasim vetëm për
                 tregun financiar, duke nënkuptuar dhe financimin indirekt dhe institucionet financiare.

                 Tregu financiar përfaqëson kalimin e drejtpërdrejtë të fondeve të huajtshme nga
                 huadhënësit te huamarrësit nëpërmjet shitblerjes së aktiveve financiare. Aktivet
                 financiare, në thelb, janë kontrata midis huadhënësve dhe huamarrësve të cilët,
                 sipas kushteve të huadhënie-huamarrjes, paraqiten në forma të ndryshme. Këto
                 kontrata shiten dhe blihen në tregun financiar duke përfaqësuar në këtë mënyrë
                 forma të ndryshme të lëvizjes së pasurive financiare.



Figura 2.1
Kalimi i fondeve dhe tregu financiar




                    Huadhënësit
                    (Pronarët e                                                 Huamarrësit
                     kursimeve)
                                                   Instrument
                                                     financiar

                 1. Individët                                                1. Firmat
                    (Familjet)
                                                                             2. Qeveria
                 2. Firmat
                                                     Tregu                   3. Individët
                 3. Qeveria                                                     (Familjet)
                                                   financiar
                 4. Të huajt           Fondet                      Fondet    4. Të huajt




                 Kalimi i fondeve nga huadhënësit kah huamarrësit është ilustruar në Figurën 2.1.
                 Lëvizjen monetare ndërmjet firmës dhe tregut financiar në mënyrë skematike e paraqesim
                 në Figurën 2.2.

                 Individët janë huadhënësi kryesor sepse kursimet e tyre zënë peshën kryesore të fondeve
                 të huajtshme. Nga ana tjetër ata paraqiten edhe si huamarrës për qëllime konsumi duke

                                                                                                         41
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG


            marrë hua hipoteke, karta krediti, etj., të cilat nga madhësia vijnë pas firmave dhe
            qeverisë.

            Bizneset paraqiten si huamarrësi kryesor për të përballuar nevojat për investime që
            nevojiten për zgjerimin e aktivitetit apo për fillimin e tij të cilat zënë edhe peshën
            kryesore të fondeve të huajtshme. Nga ana tjetër, ato paraqiten edhe si huadhënës duke
            ofruar kursimet e tyre në formën e fitimeve të pashpërndara, amortizimit, etj.

            Qeveritë paraqiten përgjithësisht si huamarrës për të mbuluar deficitin buxhetor dhe si
            huadhënës sa herë që kanë tepricë buxhetore, gjë që aktualisht ndodh më rrallë. Ndërsa të
            huajt paraqiten në të dy rolet kur japin hua për importet tona dhe kur marrin hua për
            eksportet tona.

            Lëvizjet monetare janë rrjedha të qarkullimit të parasë, akumulimit dhe kursimeve
            ndërmjet subjekteve brenda një sektori, ndërmjet dy sektorëve dhe ndërmjet më shumë
            sektorëve, me ç'rast njëri nga këta sektorë e kryen rolin e mekanizmit transmisiv të
            qarkullimit të fondeve financiare.

            Në çdo ekonomi kombëtare manifestohen kryesisht tri forma të lëvizjeve
            financiare. Këto janë:

                   Lëvizjet financiare të tregut;
                   Lëvizjet financiare fiskale dhe
                   Lëvizjet financiare me karakter rregullues.

            Siç paraqitet në figurë:

                    (A) Firma emeton letra me vlerë për të mbledhur fonde monetare
                        (vendimi për financim).
                    (B) Firma investon në aktive (buxhetimi i kapitalit).
                    (C) Operacionet e firmës gjenerojnë flukse monetare.
                    (D) Parat që i paguhen qeverisë në formë tatimesh.
                    (E) Fitimet e mbajtura riinvestohen në firmë.
                    (F) Parat që u paguhen investitorëve në formë të interesave dhe
                        dividendëve.

            Lëvizjet financiare të tregut zhvillohen në tregjet financiare, ku dhe bëhet alokimi dhe
            rialokimi i fondeve financiare në mbështetje të sjelljes së subjekteve ekonomike sipas
            ligjeve të tregut.

            Lëvizjet fiskale në esencë paraqesin rrjedha financiare të krijuara nëpërmjet shpërndarjes
            dhe rishpërndarjes së të ardhurës kombëtare, me qëllim të financimit të dalave buxhetore.
            Në këtë grup të rrjedhave financiare bëjnë pjesë tatimet, doganat, kontributet, borxhi
            publik etj. që sendërtohen nëpërmjet pjesëmarrjes së institucioneve të ndryshme fiskale
            dhe parafiskale.




42
                                                                                                    FINANCIMI




Figura 2.2
Lëvizja monetare dhe tregjet financiare




                                          Firma emeton tituj (A)




          Firma investon                                                            Tregjet
          në aktive (B)                                                             financiare

          Aktive                                                                    Borxhi
          qarkulluese                           mbajtura (E)                        afat-shkurtër
                                                 Fitimet e


          Aktive fikse                                                              Borxhi
                                                                                    afat-gjatë

                                                                                    Kapitali
                                                                                    aksioner
                                            Lëvizjet           Pagesa e
                                            monetare           borxhit dhe
                                            nga firma          dividendit
                                            (C)                   (F)



         Vlera totale e aktiveve
                                                                Vlera totale e firmës
                                                                në tregjet financiare
                                                    Tatime




                                              Qeveria
                                                 (D)




                 Lëvizjet financiare me karakter rregullues janë reflektim i ndikimit dhe intervenimit të
                 qeverisë dhe të organeve të saj në fushën e investimeve, në fushën e emetimit të parasë
                 dhe kredisë dhe të intervenimit të drejtpërdrejtë në ekonomi.

                 Është karakteristike se sa më pak që sendërtohen lëvizjet financiare fiskale dhe ato me
                 karakter rregullues, aq më tepër zhvillohen lëvizjet financiare të tregut dhe anasjelltas.

                                                                                                           43
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG




Vendimet në lidhje me financimin
            Një vendim kyç i financës së firmës në biznes është çështja e financimit të aktivitetit të
            saj. Në qoftë se financimi nuk është efecient, do të influencohet aftësia e firmës që të
            akceptojë projektet e dëshirueshme, dhe kjo do të ndikojë në shkallën e fitimit nga
            operacionet e saj.

            Objektivat kryesore të politikës financiare efecientë dhe efektive janë:

                         Të sigurojë fonde të mjaftueshme financiare;
                         Në kohën e duhur kur fondet kërkohen; dhe
                         Me çmim sa më të ulët.

            Kjo ndihmon të kuptohet lidhja ndërmjet vendimeve financiare që merr menaxhmenti
            financiar i firmës dhe pasurisë së aksionmbajtësve të shoqërisë.

            Në mënyrë që politika financiare të jetë efeciente, firmat e biznesit duhet të jenë të
            informuara për burimet e mundshme të financimit. Firmat e biznesit mund të mbledhin
            fonde financiare nga më shumë burime me anën e instrumenteve të ndryshme. Politika
            financiare e firmës në biznes përshkruan kombinimin e instrumenteve financiare që
            përdorën për financimin e aktivitetit të firmës.


2.5. BURIMET E FINANCIMIT
            Burimet e financimit të aktivitetit në biznes mund të ndahen në dy grupe kryesore:

                           Burimet interne, dhe
                           Burimet eksterne të financimit.
Burimet interne
            Firmat në biznes sigurojnë kapitalin financiar nga brenda firmës duke mbajtur fitimet e
            gjeneruara, Figura 2.3. Këto fonde përfaqësojnë ndryshimin pozitiv ndërmjet
            shpenzimeve që krijon shoqëria (kostot e veprimit, pagesa e interesave, pagesa e
            tatimeve, pagesa e dividendëve, ose përtëritja e fondeve fikse të aktiveve), dhe të
            ardhurave që krijon ajo.

            Një burim tjetër i bredshëm i financimit që shpesh nuk vihet re, janë kursimet e
            gjeneruara përmes menaxhimit më efecient të kapitalit punues. Ky kapital është i
            shkrirë në aktivet dhe detyrimet afatshkurtra. Menaxhimi më efecient i kërkesave nga
            blerësit, detyrimeve ndaj furnitorëve, stoqeve të mallrave, dhe rezervave monetare, mund
            të zvogëloj mbitërheqjet nga llogaria bankare dhe ngarkesat me interesa dhe të rris
            rezervat monetare.




44
                                                                                                      FINANCIMI




Figura 2.3.
Burimet e financimit të aktivitetit




                                             Burimet e financimit




              Burimet interne                                       Burimet eksterne




                                Fitimet e mbajtura                               Instrumentet e borxhit




                                  Kursimet nga                                   Instrumentet e kapitalit
                                  menaxhmenti




                                      Amortizimi




                   Dhe burimi tjetër i financimit të brendshëm me rëndësi të madhe gjithsesi janë fondet e
                   amortizimit të aktiveve fikse dhe pajisjeve të firmës.

                   Shuma totale e fondeve për investime në ekonominë e SHBA, që firmat e biznesit i
                   gjenerojnë brenda firmës, kryesisht fitimet e mbajtura dhe amortizimi, në përgjithësi
                   është në shkallën 50 – 80%. Kështu, për pjesën më të madhe të firmave në biznes,
                   rrjedhat e brendshme monetare janë të pamjaftueshme të përmbushin nevojat totale për
                   kapital.
                   Firmat preferojnë të përdorin fitimet e mbajtura si burime financimi të projekteve
                   investuese sepse ato paraqitën si burime më të lira, por shuma e fitimeve të mbajtura
                   është e kufizuar. Për këtë arsye shumë firma biznesi në periudha të caktuara kohore duhet
                   të konsiderojnë burimet eksterne të financimit në rastet kur kanë nevojë për grumbullimin

                                                                                                             45
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG


                 e fondeve për financimin e projekteve të ndryshme, apo kur planifikojnë zgjerimin e
                 aktiviteteve operacionale të firmës.

Burimet eksterne
                 Ekzistojnë një mori e burimeve eksterne të financimit, të cilat mund të ndahen në dy lloje
                 kryesore: burime financimi përmes borxhit dhe burime financimi përmes kapitalit
                 aksionar, Figura 2.4. Financimi ekstern mund të klasifikohet edhe nga aspekti i afatit të
                 fondeve (financimi afatshkurtër, dhe financimi afatgjatë), dhe nga aspekti institucional
                 (sigurimi i fondeve financiare përmes tregut financiar, apo përmes ndërmjetësve
                 financiarë).

Figura 2.4
Burimet eksterne të kapitalit




                                                    Letrat me vlerë në
                                                     tregjet e kapitalit




                  Borxhi                                                   Aksionet




                                 Huatë bankare                                           E zakonshme




                                  Obligacionet                                           Të preferuara




                                Letra komerciale                                      Dëftesat e garantuara




                                Kontratat me qira




                 Edhe pse korporatat e mëdha kohë pas kohe sigurojnë kapitalet përmes emetimit të
                 borxhit në tregjet e kapitalit, megjithatë mënyra më e rëndësishme e sigurimit të kapitalit
                 nga burimet jashtë firmës por që përdoret më rrallë, është emetimi i aksioneve.



46
                                                                                            FINANCIMI




Përpjesëtimi relativ ndërmjet financimit intern
dhe financimit ekstern
            Fitimet e mbajtura dhe burimet tjera interne të financimit përbëjnë pjesën më të madhe të
            fondeve financiare për financimin e aktivitetit të firmave në biznes. Në pesë vitet e fundit
            përpjesëtimi i fondeve financiare me prejardhje nga burime interne të firmës zakonisht
            ishte ndërmjet 50 dhe 70%, me një mesatare për periudhën rreth 60%. Edhe pse në
            periudha të caktuara kohore, huazimet nga burimet e jashtme shënojnë rritje sinjifikante,
            megjithatë ato mbeten me rëndësi më të vogël në krahasim me burimet interne të fondeve
            financiare. Një përpjesëtim i tillë relativ ndërmjet burimeve interne dhe burimeve
            eksterne të financimit ishte karakteristikë për një periudhë të gjatë kohe, që nga vitet e
            1970a.

Përpjesëtimi relativ ndërmjet financimit me borxh
dhe financimit me aksione
            Që nga vitet e 1970a përpjesëtimi relativ ndërmjet financimit me borxh dhe financimit
            me aksione nuk ka ndërruar në mënyrë dramatike. Kështu, që atëherë, firmat në biznes
            kanë siguruar financimet e tyre me rreth 60% përmes emetimit të aksioneve, dhe me rreth
            40% përmes emetimit të instrumenteve të borxhit. Përqindja e financimit përmes
            emetimit të aksioneve fillon të rritet dukshëm diku në vitet e 1990a.

            Në vitet e 1980a, shuma totale e financimit me borxh në raport relativ me financimin
            përmes emetimit të aksioneve, sipas vlerës kontabël të borxhit dhe kapitalit aksionar,
            kishte shënuar rritje substanciale. Edhe pse kjo ishte interpretuar në vitet e 1980a si
            zëvendësim i financimit me aksione me financimin përmes borxhit, ky interpretim ishte
            pak sa i gabuar dhe mashtrues. Firmat kishin riblerë aksionet e tyre nga mbajtësit e tyre,
            apo kishin blerë aksionet e firmës tjetër përmes shkrirjeve dhe bashkimeve. Kështu,
            numër më i madh i aksioneve ishin tërhequr nga qarkullimi se sa ishin emetuar në
            qarkullim. Megjithatë, kompensimi i atyre riblerjeve të aksioneve ishte një gjallërim i
            jashtëzakonshëm në tregun e bursave, që në mënyrë substanciale kishte rritur vlerën e
            tregut të aksioneve ekzistuese. Si rezultat, firmat ishin në situatë të tërheqin aksionet dhe
            të emetojnë instrumente borxhi pa e rritur fare me atë rast përpjesëtimin borxhi/aksionet,
            të shprehur në vlerë të tregut, mbi shkallën e para viteve të 1980a. Duke përdor vlerat e
            tregut, del se proporcioni borxhi/kapitali aksionar kryesisht ka mbetur i pandryshuar në
            vitet e 1980a.

Faktorët që influencojnë përpjesëtimin relativ
ndërmjet burimeve të financimit
            Vendimi se cili do të jetë përpjesëtimi relativ ndërmjet burimeve interne dhe burimeve
            eksterne për financimin e projekteve investuese, apo zgjerimit të aktivitetit operacional të
            firmës, varet nga një numër faktorësh si vijon:

                   Lartësia e fondeve të nevojshme;
                   Shkalla e fitimit e operacioneve ekzistuese;
                   Kosto oportune e fitimeve të mbajtura;
                   Kostot që shoqërojnë burimet eksterne të financimit;
                                                                                                      47
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG


                   Disponueshmëria e burimeve eksterne për firmën;
                   Politika e dividendit e firmës.

Burimet publike dhe private për kapital
            Firmat e biznesit sigurojnë fonde financiare nga burime publike dhe burime private.
            Fondet financiare të siguruara nga burime publike duhet të jenë në formë të letrave me
            vlerë të regjistruara në institucionin që rregullon dhe monitoron aktivitetin e tregjeve
            zyrtare të kapitalit – bursat. Në SHBA, letrat me vlerë të cilat shiten në bursat e letrave
            me vlerë, janë instrumente financiare të regjistruara në Komisionin për bursa dhe letra me
            vlerë (Securities and Exchange Comision – SEC), një agjencion qeveritar i themeluar në
            vitin 1934, që rregullon tregjet e letrave me vlerë.

            Letrat me vlerë të burimeve publike, të regjistruara pranë institucionit qeveritar mbi
            bursat dhe letrat me vlerë, dallojnë nga instrumentet financiare të burimeve private, sepse
            ato mund të tregtohen në tregjet sekondare publike siç janë Bursa e Nju Jorkut dhe në
            Bursën Amerikane (The New York Stock Exchange–NYSE, and The American Stock
            Exchange–AMEX), të cilat janë dy institucione që lehtësojnë tregtimin e letrave me vlerë
            publikisht të regjistruara. Shembujt e letrave me vlerë të tregtuara publikisht përfshijnë
            aksione të zakonshme, aksione të preferuara, dhe obligacione të korporatave.

            Kapitali privat vije ose në formë të huave bankare ose në formë të vendosjeve private
            (private placements), që janë pretendime financiare të liruara nga detyrimi për regjistrim
            pranë komisionit për bursa dhe letra me vlerë. Për tu kualifikuar për këtë vendosje private
            të liruar nga detyrimi për regjistrim, emetimi duhet të kufizohet në grupin e sofistikuar të
            investitorëve që numëron jo më shumë se 35 anëtarë, me kërkesa mbi minimumin e të
            hyrave dhe pasurisë. Zakonisht investitorët e tillë të sofistikuar përfshijnë shoqëritë e
            sigurimeve dhe fondet pensionale, si dhe individët e pasur. Ata gjithashtu përfshijnë edhe
            shoqëritë e posaçme për financimin e bizneseve të reja me risk dhe ripërtëritjeve (venture
            kapital).

            Instrumentet financiare të vendosura në mënyrë private nuk mund të tregtohen në tregjet
            publike derisa nuk regjistrohen në Komisionin për bursa dhe letra me vlerë, me ç’rast ato
            shndërrohen në letra me vlerë publike. Megjithatë Rregullorja 144A, e adoptuar në vitin
            1990, lejon institucionet që zotërojnë aktive në vlerë mbi $100 milion, që të tregtojnë mes
            vete me instrumentet financiare të vendosura në mënyrë private, pa detyrim që ato të
            regjistrohen pranë Komisionit për bursa dhe letra me vlerë.

            Tregjet publike – bursat, janë anonime; çka do të thotë, se blerësit dhe shitësit mund të
            plotësojnë transaksionet e tyre, pa njohur fare identitetin e njëri tjetrit. Për shkak të
            natyrës anonime të tregtimeve në këtë treg, investitorët e pa informuar bartin riskun nga
            tregtimi me investitorët e tjerë, të cilët janë më shumë të informuar nga se disponojnë me
            informacion ‘nga brenda’ në lidhje me shoqërinë aksionere të caktuar dhe mbi këtë bazë
            mund të përfitojnë, duke krijuar fitime. Por, tregtimi i ‘brendshëm’ është ilegal dhe
            investitorët jo të informuar së pakut bile janë të mbrojtur me ligje që parandalojnë
            investitorët nga blerjet dhe shitjet e letrave me vlerë me karakter publik në bazë të
            informacionit të brendshëm, që në fakt janë informacion i brendshëm i shoqërisë
            aksionere, i cili nuk është bërë publik që më parë.



48
                                                                                                   FINANCIMI


                   Në anën tjetër, investitorët e vendosjeve private të borxhit dhe kapitalit aksionar lejohen
                   të mbështesin vendimet e tyre në informacionin i cili nuk është bërë publik që më parë.
                   Meqenëse tregtarët në tregje private supozohet të jenë investitorë të sofistikuar të cilët
                   janë informuar mbi identitetin e njëri tjetrit, informacioni i brendshëm mbi vendosjet
                   private të letrave me vlerë, nuk përbën ndonjë problem të veçantë. Për shembull, në qoftë
                   se blerësi i instrumentit të borxhit ka arsye të besojë se shitësi disponon me informacion
                   që ai nuk e ka njohur ende, blerësi mund të mos e blejë fare instrumentin financiar. Në
                   qoftë se shitësi e prezanton në mënyrë jo korrekte informacionin në lidhje me
                   instrumentin financiar, për këtë blerësi mund ta padis në gjyq më vonë. Meqenëse tregjet
                   private nuk janë anonime, ata në përgjithësi janë më pak likuid; kostot e transaksioneve
                   në lidhje me blerjen dhe shitjen e borxhit privat dhe kapitalit aksionar privat janë më të
                   larta se sa kostot e blerjes dhe shitjes së letrave me vlerë në tregjet publike.

                   Sipas gjendjes aktuale në tregjet financiare, rreth 70% e borxhit të ofruar janë instrumente
                   financiare të tregjeve publike, dhe 30% janë instrumente të tregjeve private – vendosje
                   private. Por, ka edhe vite kur borxhi i ofruar privat arrin edhe në 40% të tregut të
                   përgjithshëm. Mirëpo, vendosjet private të kapitalit aksionar mesatarisht kanë arritur
                   vlerën e rreth 20% të kapitalit të siguruar rishtazi në tregun e aksioneve.

                   Shoqëritë mund të marrin fonde direkt nga bankat, shoqëritë e sigurimit, dhe nga burime
                   të tjera private pa kërkuar fare ndërmjetësimin e bankave të investimit. Mirëpo, në
                   përgjithësi, shoqëritë kanë nevojë për shërbimet e bankave të investimit me rastin e
                   emetimit të letrave me vlerë në tregjet publike.


2.6. AMBIENTI PËR SIGURIMIN E FONDEVE FINANCIARE

Ambienti ligjor
                   Një mori ligjesh rregullojnë emetimin e instrumenteve të borxhit dhe të kapitalit aksionar.
                   Ato gjithsesi rrisin kostot e emetimit të instrumenteve financiare të tregjeve publike, por
                   gjithashtu ato sigurojnë edhe mbrojtje për investitorët, dhe rrisin vlerën e letrave me
                   vlerë. Vlerën e atyre rregullimeve ligjore mund ta ilustrojmë duke krahasuar situatën në
                   tregjet financiare në Bashkimin Evropian me atë në SHBA, ku tregjet janë të rregulluara
                   me dispozita ligjore, si dhe me situatën në disa tregje në zhvillim (emerged markets), të
                   cilat janë të rregulluara më pak. Risku i lartë në tregjet në zhvillim është pasojë e mos
                   respektimit të drejtave të aksionmbajtësve, dhe si rrjedhojë, shumë letra me vlerë shiten
                   për çmime shumë më ulëta se sa vlera e tyre në realitet.
                   Shembull: Në vitin 1995, Lukoil, shoqëria më e madhe e naftës në Rusi me rezerva
                   nafte të vlerësuara në 16 bilion fuçi, ishte vlerësuar në $850 milion, që nënkupton se
                   sipas këtij çmimi, vlera e naftës ishte rreth 5 cent për një fuçi1. Afërsisht në të njëjtën
                   kohë, Royal Dutch/Shell, me rezerva të vlerësuara rreth 17 bilion fuçi, kishte vlerën e
                   tregut $94 bilion në vitin 1995, duke bërë kështu që nafta e saj të vlerësohet në më shumë
                   se $5 për një fuçi. Lukoil është vlerësuar substancialisht më pak për arsye se në Rusi nuk
                   janë të garantuara të drejtat e aksionmbajtësve.
                   Megjithëse ekonomistët dhe hartuesit e politikave makroekonomike mundohen të
                   provojnë mbi një shkallë optimale të rregullimit të tregjeve publike e edhe atyre private të
1
    The Economist, January 21, 1995.
                                                                                                            49
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG


            kapitalit, shumica e investitorëve preferojnë më tepër ambientin e shumë të rregulluar të
            tregjeve të kapitalit në SHBA, se sa atë të tregjeve në zhvillim, ku të drejtat e
            aksionmbajtësve nuk janë mirë të definuara.

            Edhe pse sot rregullimi ligjor nga ana e qeverisë të tregjeve financiare ka rëndësi të
            madhe për emetimin dhe shitjen e letrave me vlerë në SHBA, kjo nuk ishte kështu
            gjithmonë. Rregullimi substancial dhe më i gjerë i tregjeve financiare filloi në vitet e
            1930a, për shkak të lëvizjeve me pasoja shkatërruese të tregut të letrave me vlerë dhe
            kolapsit të tregjeve të letrave me vlerë në vitin 1929. Për këtë arsye, Kongresi i SHBA
            kishte miratuar disa ligje të cilat në mënyrë gjithëpërfshirëse ndryshuan tablonë e
            ambientit për emetimin e letrave me vlerë.

            Tre ligjet më të rëndësishme ishin:

                        Akti mbi letrat me vlerë i vitit 1933 (The Securities Act of 1933);
                        Akti mbi letrat me vlerë dhe bursën i vitit 1934 ( The Securities and
                         Exchange Act of 1934);dhe
                        Akti mbi veprimet bankare i vitit 1933 (The Banking Act of 1933 që
                         zakonisht quhet The Glass-Steagall Act, sipas emrave të dy
                         kongresistëve të cilët kishin sponzoruar këtë ligj).
            Akti mbi letrat me vlerë i vitit 1933, dhe Akti mbi letrat me vlerë dhe bursën i vitit
            1934, kërkojnë regjistrimin e të gjitha ofertave publike të letrave me vlerë, përveç
            instrumenteve me afat të shkurtër (më të shkurtër se 270 ditë), dhe ofertat brenda
            shtetërore. Në mënyrë të veçantë këto akte kërkojnë që shoqëritë të regjistrojnë emetimet
            e tyre publike të letrave me vlerë pranë Komisionit për letra me vlerë dhe bursa.
            Dëshmi regjistrimi përmban:

                   Informacionin e përgjithshëm mbi firmën dhe të dhëna financiare detale;
                   Përshkrimin e letrave me vlerë që emetohen;
                   Marrëveshjen ndërmjet bankës së investimit që ka rolin e nënshkruesit të
                    emetimit, e cila origjinon dhe distribuon emetimin, dhe firmës emetuese;
                   Përbërjen e sindikatës nënshkruese, grupit të bankave të investimit të
                    cilat shesin emetimin.
            Pjesa më e madhe e informacionit nga dëshmi regjistrimi duhet të bëhet publike për
            investitorët në formë të një dokumenti të shkruar - prospekti, që përfshinë informacionin
            mbi firmën emetuese dhe mbi letrën me vlerë. Prospekti duhet të shpërndahet gjerësisht
            para shitjes së letrave me vlerë dhe të përmban një paralajmërim të shkruar me ngjyrë të
            kuqe, se letrat me vlerë ende nuk janë miratuar për shitje.

            Pas regjistrimit në Komisionin për letra me vlerë dhe bursa, dëshmi regjistrimi behët
            efektiv vetëm pas 20 ditëve, periudhë kjo në të cilën është e ndaluar të shitën letrat me
            vlerë. Në qoftë se Komisioni për letra me vlerë dhe bursa, përcakton se dëshmi regjistrimi
            është plotësuar, ata e miratojnë atë apo ‘e bëjnë efektive’. Kur Komisioni e bënë efektiv
            emetimin, banka nënshkruese e emetimit, është e lirë të fillojë me shitjen e letrave me
            vlerë, përmes ofertës primare.

            Për arsye se të gjitha të dhënat e prezantuara në dëshmi regjistrimin dhe në prospekt i
            nënshtrohen verifikimit publik, banka nënshkruese e emetimit, duhet që paraprakisht të
            hetoj firmën emetuese me kujdes të duhur. Kujdesi i duhur kupton hetimin dhe bërjen
50
                                                                                           FINANCIMI


           publike të çdo informacioni që është relevant për investitorët, dhe të kryen një auditim
           mbi informacionin kontabël nga ana e një auditori publik të certifikuar.

           Akti mbi veprimtarin bankare i vitit 1933, zakonisht i quajtur Akti Glass-Steagall,
           ndryshoi në tërësi fushëveprimtarinë e bankave të investimit, duke parashtruar si kërkesë
           që bankat të ndajnë aktivitetet komerciale nga aktivitetet e investimit.
Derregullimi
           Në vitin 1994, Roe bënë publik një argument provokues, duke thënë se tre ligjet e më
           sipërme dhe disa të tjera siç janë Akti mbi shoqëritë e investimit i vitit 1940, që rregullon
           veprimtarinë e fondeve të përbashkëta, dhe Akti mbi shoqërinë bankare holding i vitit
           1956, që lejon bashkimet dhe shkrirjet e kufizuara të bankave, në mënyrë fundamentale
           kanë ndryshuar rolin e institucioneve financiare në fushën e qeverisjes së shoqërive. Roe
           argumenton se këto ligje kanë shkaktuar fragmentimin e institucioneve financiare dhe
           portofoleve institucionale, duke parandaluar kështu zhvillimin e aksionmbajtësve të
           mëdhenj dhe të fuqishëm të cilët mund të ushtronin presion mbi menaxhmentin e
           shoqërisë. Për dallim, në vendet si Gjermania dhe Japonia, ku institucionet financiare nuk
           veprojnë nën rregullim të tillë ligjor, janë zhvilluar sisteme në të cilat bankat luajnë rol
           shumë më të madh në aktivitetin e firmave.

           Kongresi dhe agjencionet rregulluese duke pranuar se institucionet financiare në SHBA
           janë kufizuar shumë me detyrime ligjore, filluan të relaksojnë ato kufizime. Kështu,
           kufizimet që kishte vënë para institucioneve financiare Akti Glass-Steagall, filluan të
           zbuten. Tani bankat komerciale dhe bankat e investimit po shkojnë drejtë bankave
           universale, duke ofruar një gamë shërbimesh, dhe atë nga pranimi i depozitave e deri te
           shitja e letrave me vlerë. Veç kësaj, në vitin 1994 behët legalizimi i veprimtarisë bankare
           ndërshtetërore. Për shkak të konkurrencës së fortë që do të gjenerojnë trendët e tilla, në të
           ardhmen në SHBA do të ketë vetëm disa banka komerciale dhe banka të investimit.
           Bankat që mbijetojnë do të synojnë të bëhen më të mëdha, me përfitime më të mëdha,
           dhe të përgatitura më mirë që të shërbejnë firmat e biznesit, individët dhe qeveritë, në
           mënyrë kreative.

Bankat e investimit
           Njëjtë si qeveria që është e gjithëpranishme në procesin e emetimit të letrave me vlerë,
           ashtu janë edhe bankat e investimit. Bankat bashkëkohore të investimit përbëhen nga dy
           pjesë: biznesi i përbashkët dhe biznesi i shitjes me ankand dhe tregtimit.

           Biznesi i përbashkët
           Bankat e investimit duke kryer shërbime të ndryshme për klientët, në fakt shesin
           ekspertizën e vet. Kështu ato ofrojnë shërbime në lidhje me nënshkrimin e emetimeve të
           letrave me vlerë, ofrojnë këshilla në lidhje me bashkimet dhe shkrirjet në formë të
           synimeve të bashkimeve, duke këshilluar klientët rreth çmimit që do të ofrojnë për blerjet
           dhe bashkimet, rreth sigurimit të fondeve për financimin e përvetësimeve, dhe
           planifikimin e taktikave të përvetësimeve, ose, taktikat e mbrojtjes nga përvetësimet në
           anën tjetër. Bankat më të mëdha të investimit gjithashtu janë të angazhuara aktivisht në
           modelimin e instrumenteve të reja financiare.



                                                                                                     51
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG




                     Biznesi i shitjeve me ankand dhe tregtimit
                     Bankat e investimit të cilat nënshkruajnë emetimet e letrave me vlerë, i shesin ato në
                     ankand dhe tregtojnë me investitorët institucionalë, klient të bankës. Në grupin e
                     investitorëve institucionalë bëjnë pjesë fondet e përbashkëta, fondet pensionale, dhe
                     shoqëritë e sigurimit. Shitjet me ankand dhe tregtimi gjithashtu përbëhen nga krijimi i
                     tregut publik, tregtimi për klientët, dhe tregtimi për llogari të vet bankës së investimit.
                     Krijimi i tregut kërkon që banka e investimit të veprojë si agjent shitjeje (dealer) në
                     shitblerjen e letrave me vlerë, e gatshme gjithnjë të blejë dhe shesë, përkatësisht të blejë
                     me shumicë (wholesale, bid price), dhe të shesë me pakicë (retail, ask price). Banka
                     krijon të ardhura nga ndryshimi në çmimet e blerjes dhe të shitjes. Bankat e investimit
                     ofrojnë shërbime të këtij lloji jo vetëm për instrumentet e borxhit të shoqërive, dhe të
                     instrumenteve të kapitalit aksionar, por ato veprojnë si agjent shitjeje edhe për letrat me
                     vlerë të qeverisë. Veç kësaj, bankat e investimit tregtojnë letrat me vlerë duke përdor
                     fondet e veta, veprim ky i njohur si tregtim në pronësi. Tregtimi në pronësi është me risk
                     më të lartë për bankën e investimit se sa tregtimi si agjent i shitjes, mirëpo, të ardhurat
                     mund të jenë shumë më të mëdha.

                     Bankat më të mëdha të investimit
                     Ndonëse në vitin 2003, vetëm në SHBA kishte më tepër se 400 banka të investimit,
                     bankat më të mëdha mbajnë pjesën më të madhe të tregut në këtë fushë. Në Tabelën 2.2
                     janë dhënë 15 bankat më të mëdha të investimit. Vlerësohet se këto banka mbajnë rreth
                     80-90% e të gjitha ofertave të emetimeve.


     Tabela 2.2.
     Bankat më të mëdha të investimit në nivelin global
                                              Shuma e borxhit dhe kapitalit
            Banka e Investimit                         aksionar                    Numri i emetimeve të
                                                  (në bilionë dollarë)                nënshkruara
     Merrill Lynch                                         $187.7                          1,329
     Goldman Sachs                                          124.7                           938
     Lehman Brothers                                        112.2                           875
     Salomon Brothers                                       110.3                           715
     Morgan Stanley                                         105.5                           675
     J.P. Morgan                                             87.2                           601
     CS First Boston/Credit Suisse                           83.5                           602
     Bear Stearns                                            45.9                           399
     Donaldson Lufkin Jenrette                               35.6                           264
     Deutsche Morgan Grenfell                                33.5                           222
     SBC Warburg                                             32.5                           169
     Union Bank of Switzerland (UBS)                         30.7                           263
     Smith Barney                                            30.4                           386
     ABN AMRO Hoare Govett                                   22.3                           148
     Chase Manhattan                                         21.2                           159

Burimi: IDD Enterprises LP, © 2004 by Investment Dealers’ Digest.

52
                                                                                          FINANCIMI




           Edhe pse bankat më të mëdha amerikane të investimit mbajnë pozitën dominante në këtë
           fushë, një numër i bankave të huaja, si Nomura Securities dhe Swiss Bank, megjithatë
           përfaqësojnë konkurrent të fuqishëm në fushën e emetimeve globale të letrave me vlerë.
           Në Tabelën 2.1 janë radhitur 15 bankat më të mëdha të investimit në nivelin botëror.
           Përveç këtyre bankave, janë edhe një numër i bankave të huaja të investimit, me rëndësi,
           si Deutsche Bank, Daiwa Securities, ABN-AMRO, Nikko Securities, Barclays, dhe
           National Westminster.

Procesi i nënshkrimit
           Veprimtaria e bankave të investimit në SHBA ka një përvojë gati shekullore. Natyrisht
           pjesëmarrësit kanë ndryshuar, por mënyra e veprimit të tyre ka mbetur afërsisht e njëjtë
           gjatë gjithë kohës.

           Banka e investimit që paraqitet në rolin e nënshkruesit të një emetimi të letrave
           me vlerë, kryen katër funksione themelore:

                      Origjina,
                      Shpërndarja,
                      Bartja e riskut, dhe
                            Certifikimi.

           Origjina – Bisedimet paraprake të nënshkrimit
           Çdo shoqëri që dëshiron të shesë një emision të letrave me vlerë, duhet të fillojë bisedat
           me bankën e investimit për nënshkrimin. Këto biseda përfshijnë këshillat nga ana e
           bankës mbi llojin e letrave me vlerë për emetim, shumën e kapitalit që synohet të
           grumbullohet, kohën e emetimit, çmimin e emetimit, dhe kushtet e marrëveshjes. Kjo
           fazë nënkupton edhe punën e përbashkët të bankës së investimit me shoqërinë emetuese
           rreth formulimit dhe zhvillimit të dokumentit mbi regjistrimin e emetimit dhe formimin e
           sindikatës së nënshkrimit e cila do të tregtojë emisionin. Banka menaxhuese apo
           udhëheqëse e nënshkrimit zakonisht kryen të gjitha këto aktivitete.

           Shpërndarja
           Funksioni tjetër me rëndësi që kryen banka menaxhuese e nënshkrimit të emetimit është
           distribuimi, apo shitja e emetimit. Distribuimi zakonisht kryhet nga sindikata e bankave
           të investimit të formuar nga banka menaxhuese e nënshkrimit. Bankat e investimit
           anëtare të sindikatës së nënshkrimit renditën në prospekt sipas shumave të emetimit që
           ata janë marr vesh të shesin. Njëherë kur regjistrimi bëhet efektiv, emrat e bankave
           anëtare të sindikatës së nënshkrimit shpallen në gazetat kryesore ku njoftohet mbi
           emetimin dhe emrat e anëtarëve të sindikatës së nënshkrimit.

           Marrja përsipër e riskut
           Banka e investimit merr përsipër riskun e luhatjeve jo të favorshme të çmimeve të titujve,
           gjatë kohës në të cilën shpërndahet një emision i ri i letrave me vlerë. Më së shpeshti
           banka nënshkruese, pajtohet që të blejë letrat me vlerë që shet shoqëria aksionere, dhe t’i

                                                                                                   53
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG


            rishes ato klientëve të saj. Sipas rregullit, bankës nënshkruese i ndalohet të shesë letrat
            me vlerë me çmime më të larta se ato të caktuara në takimin për caktimin e çmimit
            definitiv të emisionit. Në rastet kur shitja është më e vogël se sa pritjet, banka
            nënshkruese, detyrohet të shesë letrat me vlerë sipas çmimit të blerjes. Megjithatë, risku
            aktual që marrin përsipër bankat e nënshkrimit të emisionit, në përgjithësi është i
            kufizuar, sepse nuk ka një praktikë që ndiqet në mënyrë që banka e investimit t’i blejë
            letrat me vlerë me një çmim më të ulët se ai i ditës së fundit të regjistrimit

            Certifikimi
            Një funksion tjetër i bankës së investimit është të certifikojë kualitetin e emisionit, që
            nënkupton se banka e investimit duhet të ruan emrin dhe reputacionin e saj në tregjet e
            kapitalit. Kjo për arsye se në rast se banka e investimit nuk e kryen në mënyrë korrekte
            këtë detyrë, për shembull nëse vendimi për çmimin e emisionit është i gabuar, reputacioni
            i saj do të bie, dhe kjo do të dëmtonte aktivitetin e bankës në të ardhmen. Për këtë arsye
            bankat e investimit shpesh aplikojnë tarifa më të larta te emisionet që përballen me
            vështirësi rreth vlerësimit.


2.7. RREGULLAT E FINANCIMIT
            Në praktikën e financimit ndeshim shumë rregulla. Ato të gjitha mund të ndahen në dy
            grupe themelore:

                                Rregulla vertikale të financimit dhe
                                Rregulla horizontale të financimit.

            Rregullat vertikale të financimit e rregullojnë përpjesëtimin ndërmjet fondeve vetjake
            dhe fondeve financiare të huaja. Konsiderohet se sa më e madhe të jetë shuma e fondeve
            financiare vetjake kundrejt fondeve financiare të huaja që përdoren në biznes, aq më e
            kënaqshme do të jetë pozita e biznesit. Mbështetja e tepërt mbi rregullat vertikale të
            financimit shpesh mund të paraqesë pengesë për sendërtimin e politikës afariste të firmës,
            pra dhe për zhvillimin normal të biznesit të saj. Andaj, fondet e huaja financiare duhet t'i
            përdorë çdo firmë biznesi për realizimin e objektivave të politikave të saja afariste. Si
            kriter themelor mbi të cilin duhet të mbështetet çdo biznes me rastin e përdorimit të
            burimeve financiare të huaja, duhet të jetë përdorimi i tyre ekonomik dhe racional.

            Rregullat horizontale të financimit i përkasin respektimit të afatshmërisë së përdorimit
            të burimeve të huaja financiare, varësisht nga faktorët e ndryshëm të cilët ndikojnë në
            mundësinë e përdorimit të tyre me përfitime, siç janë normat e interesit në tregjet
            financiare, ecuritë në ofertën dhe kërkesën për fonde financiare, ecuritë në tregjet
            financiare ndërkombëtare etj.


2.8. TENDENCAT NË PROCESIN E FINANCIMIT TË AKTIVITETIT
            Më sipër trajtuam procesin e financimit të aktivitetit ekonomik, në nivel të ekonomisë së
            vendit dhe në nivel të firmës së biznesit, dhe atë nga aspekti i burimeve, formave dhe
            mekanizmave të financimit. Edhe pse burimet e financimit ekstern, procesi i emetimit të
            letrave me vlerë, dhe disa pjesë të ambientit rregullativ kanë mbetur thuaj të njëjta, tregjet

54
                                                                                                FINANCIMI


              e kapitalit kanë ndryshuar në mënyrë dramatike kudo në botë në dy dekadat e fundit, dhe
              do të vazhdojnë të ndryshojnë edhe në të ardhmen. Ndonëse është e pamundur të
              parashikohet e ardhshmja, ne duhet të përmendim disa nga tendencat në zhvillimin e
              tregjeve të kapitalit.

Globalizimi
              Tregjet e kapitalit tani janë globale. Korporatat e mëdha shumëkombëshe zakonisht
              emetojnë obligacione dhe aksione jashtë vendit të tyre origjinë. Duke shfrytëzuar
              përparësitë në ndryshimet në tatime dhe rregullim nëpër vende të ndryshme, shoqëritë
              nganjëherë mund të ulin kostot e fondeve të tyre. Duke qenë se firmat mund të blejnë dhe
              shesin kapitalin në mënyrë globale, mund të pritet që rregullativi të unifikohet gjithandej
              nëpër botë, dhe tatimet lidhur me sigurimin e kapitalit të bien. Si rezultat, kosto e kapitalit
              do të barazohet në të gjitha anët e botës.


Derregullimi
              Derregullimi dhe globalizimi shkojnë dora dorës. Kapitali ka prirje të shkojë në vendet ku
              kthimet janë të mëdha dhe ku kufizimet mbi hyrjet dhe rrjedhjet janë të vogla. Meqenëse
              vendet kanë hapur tregjet e tyre kombëtare për emetimet e jashtme dhe blerësit e jashtëm,
              firmat dhe investitorët kanë reaguar përmes lëvizjes masive të kapitalit. Kështu, sot
              vendet e kanë të vështirë të mbrojnë tregjet e kapitalit përmes rregullimit të tepërt, sepse
              lëvizjet e kapitalit drejtë vendeve tjera i shmangen këtij rregullimi shumë lehtë.

Instrumentet inovative
              Globalizimi gjithashtu ka nxitur inovacionet financiare. Firmat e Wall Street me mençuri
              kanë modeluar instrumentet e reja të cilat:

                         U mundësojnë firmave të shmangin detyrimet dhe kostot e imponuara nga
                          qeveritë;
                         Kompozojnë letra me vlerë që do të tërheqin grupe të reja investitorësh, dhe
                         Mundësojnë firmat që të zvogëlojnë efektet e luhatjes së normave të interesit
                          dhe të kurseve të këmbimit.

              Rezultat i kësaj është një gamë mahnitëse e instrumenteve financiarë në përdorim në
              tregun global të kapitalit.

Teknologjia
              Teknologjia mundëson që të realizohen shumë nga tendencat bashkëkohore në fushën e
              financimit dhe investimeve. Aftësia që në mënyrë simultane të emetohen letra me vlerë
              me bilionë dollar për llogari të vendeve anë e mbanë globit, të tregtohen me trilionë
              dollarë nëpër tregjet sekondare, dhe të vlerësohen instrumentet e rinj, kërkon teknologjinë
              informative më bashkëkohore. Teknologjia shpie deri te tregtimi gjatë 24 orë anë e
              mbanë botës, duke krijuar kështu treg të vërtetë botëror për disa lloje të letrave me vlerë.




                                                                                                          55
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG



Regjistrimi i pakove të huave si letra me vlerë (Securitization)

                Procesi i grumbullimit, kombinimit dhe paketimit të instrumenteve financiarë që nuk janë
                letra me vlerë, regjistrimi i atyre pakove të huave si letra me vlerë, dhe shitja e tyre
                drejtpërdrejtë publikut përbënë një instrument të ri financiar. Për shembull, regjistrimi i
                pakove të huave si letra me vlerë ka krijuar një revolucion të vërtetë në tregun e
                hipotekave përmes krijimit të obligacioneve me kolateral të hipotekave (collateralized
                mortgage obligations – CMOs), të cilat përbëhen nga pakot e hipotekave të tregtuara në
                mënyrë publike. Regjistrimi i pakove të huave si letra me vlerë gjithashtu ka krijuar një
                treg të ri të tërë të letrave me vlerë të garantuara me aktive. Firmat tani mund t‘i shesin
                aktivet, sikur llogaritë e pritshme, të cilat më parë ishin të kushtueshme apo e pamundur
                për të u shitur.



2.9. PËRMBLEDHJE
      Financa studion dhe adreson mënyrat në të cilat individët, firmat, dhe qeveritë mbledhin, alokojnë
      dhe përdorin burimet financiare gjatë kohës, duke marr parasysh gjithnjë riskun që mbajnë më
      vete projektet e tyre.

      Financën e përdorin individët (financat personale), bizneset (financat e biznesit), qeveritë
      (financat publike) etj., si dhe një varg organizatash duke përfshirë shkollat dhe organizatat jo
      fitimprurëse.

      Financa është zhvilluar në katër segmente kryesore: financat e biznesit, investimet, institucionet
      financiare, dhe financa ndërkombëtare.

      Sistemi financiar në çdo ekonomi të zhvilluar është i kompozuar nga individët (familjet), bizneset,
      ndërmjetësit financiarë, dhe qeveritë.

      Ndërmjetësit financiarë janë institucione siç janë bankat, shoqëritë e sigurimeve, fondet e
      përbashkëta, fondet pensionale, dhe shoqëritë financiare të cilat mbledhin fonde nga agjentë
      ekonomikë të cilët zotërojnë kursime, e më pas ato ua japin agjentëve ekonomikë të cilët
      kërkojnë fonde financiare shtesë për financimin e operacioneve dhe projekteve investuese.

      Lëvizja në vlerë e aktivitetit ekonomik është e lidhur me sektorin financiar të ekonomisë i cili
      realizon kalimin e mjeteve monetare nga një subjekt ekonomik në një tjetër. Gjatë aktivitetit
      ekonomik, midis lëvizjes monetare dhe asaj reale të ekonomisë krijohen mospërputhje.

      Objektivat kryesore të politikës financiare efeciente dhe efektive janë:

                 Të sigurojë fonde të mjaftueshme financiare;
                 Në kohën e duhur kur fondet kërkohen; dhe
                 Me çmimin më të ulët të mundshëm.

      Financimi i aktivitetit ekonomik bëhet nga
            Burimet interne, dhe
            Burimet eksterne të financimit.

      Firmat sigurojnë kapitalin financiar nga brenda firmës duke mbajtur fitimet e gjeneruara, kursimet
      e gjeneruara përmes menaxhimit më efecient të kapitalit punues dhe fondet e amortizimit të
      aktiveve fikse dhe pajisjeve të firmës.

56
                                                                                               FINANCIMI



    Burimet eksterne të financimit të aktivitetit janë financimi përmes borxhit dhe financimi përmes
    kapitalit aksionar. Financimi ekstern klasifikohet edhe nga aspekti i afatit të fondeve, dhe nga
    aspekti institucional.

    Firmat e biznesit sigurojnë fonde financiare nga burime publike dhe burime private.

    Një mori ligjesh rregullojnë emetimin e instrumenteve të borxhit dhe të kapitalit aksionar. Ato
    gjithsesi rrisin kostot e emetimit, por edhe sigurojnë mbrojtje për investitorët, dhe e rrisin vlerën e
    titujve me vlerë.

    Bankat e investimit janë të pranishme në procesin e emetimit të letrave me vlerë. Bankat
    bashkëkohore të investimit përbëhen nga dy pjesë: biznesi i përbashkët dhe biznesi i shitjes me
    ankand dhe tregtimit.

    Banka e investimit që paraqitet në rolin e nënshkruesit të një emetimi të letrave me vlerë, kryen
    katër funksione themelore:

                Origjina,
                Shpërndarja,
                Bartja e riskut, dhe
                Certifikimi.

    Në praktikën e financimit ndeshim shumë rregulla. Ato ndahen në dy grupe themelore:

                Rregullat vertikale të financimit e rregullojnë përpjesëtimin ndërmjet fondeve vetjake
                 dhe fondeve financiare të huaja;

                Rregullat horizontale të financimit i përkasin respektimit të afatshmërisë së
                 përdorimit të burimeve të huaja financiare.

    Disa nga tendencat në zhvillimin e tregjeve të kapitalit janë globalizimi, derregullimi, instrumentet
    inovative, teknologjia, dhe emetimi i instrumenteve të borxhit me mbështetje mbi kërkesat e
    ardhshme nga kreditë e dhëna më herët.


Koncepte kryesore

    Konkluzioni 2.1

            a) Financa studion dhe adreson mënyrat në të cilat individët, firmat, dhe qeveritë
               mbledhin, alokojnë dhe përdorin burimet financiare gjatë kohës, duke marr parasysh
               gjithnjë riskun që mbajnë më vete projektet e tyre.

            b) Aktiviteti i financës është aplikimi i një strukture teknikash të cilat i përdorin individët,
               firmat dhe qeveritë, për të menaxhuar punët e tyre financiare, veçanërisht ndryshimet
               ndërmjet të hyrave dhe shpenzimeve dhe riskun e investimeve.

            c) Financën e përdorin individët (financat personale), bizneset (financat e biznesit) ,
               qeveritë (financat publike) etj., si dhe një varg organizatash duke përfshirë shkollat
               dhe organizatat jo fitimprurëse.




                                                                                                         57
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG


             d) Në përgjithësi, objektivat e çdo aktiviteti të përmendura më sipër arrihen përmes
                përdorimit të instrumenteve të përshtatshme financiare, duke marr në konsideratë
                ambientin e tyre institucional.

      Konkluzioni 2.2

             Financa është zhvilluar në katër segmente kryesore:
                  Financat e biznesit,
                  Investimet,
                  Institucionet financiare,
                  Financa ndërkombëtare.

      Konkluzion 2.3

             a) Ekonomia financiare përqendrohet në ndikimet e variablave të ekonomisë reale në
                ato financiare.

             b) Ekonomia financiare studion vlerësimin, tregjet financiare dhe instrumentet,
                institucionet financiare dhe rregullimin.

             c) Llogaritaria merret me raportimin e informacionit financiar historik.

             d) Matematika financiare studion të dhënat financiare me ndihmën e metodave
                matematikore, kryesisht statistikës.

      Konkluzion 2.4

             a) Sistemi financiar në çdo ekonomi të zhvilluar është i kompozuar nga individët
                (familjet), bizneset, ndërmjetësit financiarë, dhe qeveritë.

             b) Të gjithë këta pjesëmarrës në sistemin financiar, janë edhe agjentë ekonomikë të
                cilët qëndrojnë në themel të aktivitetit ekonomik.

             c) Ndërmjetësit financiarë janë institucione financiare të cilat mbledhin fonde nga
                individët dhe firmat e biznesit të cilët zotërojnë kursime, e më pas ato ua japin hua
                individëve, firmave të biznesit dhe qeverive, të cilat kërkojnë fonde financiare shtesë
                për financimin e operacioneve dhe projekteve investuese.

             d) Objektivat kryesore të politikës financiare eficiente dhe efektive janë:

                           Të sigurojë fonde të mjaftueshme financiare;
                           Në kohën e duhur; dhe
                           Me çmimin më të ulët të mundshëm.

      Konkluzioni 2.5

             a) Burimet e financimit të aktivitetit ndahen në dy grupe kryesore:
                     Burimet interne, dhe
                     Burimet eksterne të financimit.

             b) Firmat në biznes sigurojnë kapitalin financiar nga brenda firmës duke mbajtur fitimet
                e gjeneruara, kursimet e gjeneruara përmes menaxhimit më efecient të kapitalit
                punues, dhe amortizimit të aktiveve fikse dhe pajisjeve të firmës.




58
                                                                                           FINANCIMI


           c) Burimet eksterne të financimit janë dy lloje: financimi përmes borxhit dhe financimi
              përmes kapitalit aksionar.

    Konkluzion 2.6.

            a) Një mori ligjesh rregullojnë emetimin e instrumenteve të borxhit dhe të kapitalit
               aksionar. Ato gjithsesi rrisin kostot e emetimit të instrumenteve financiare të tregjeve
               publike, por sigurojnë edhe mbrojtje për investitorët, dhe rrisin vlerën e titujve me
               vlerë.

            b) Bankat e investimit janë të pranishme në procesin e emetimit të letrave me vlerë.
               Bankat bashkëkohore të investimit përbëhen nga dy pjesë: biznesi i përbashkët dhe
               biznesi i shitjes me ankand dhe tregtimit.

            c) Banka e investimit që paraqitet në rolin e nënshkruesit të një emetimi të letrave me
               vlerë, kryen katër funksione themelore:
                     Origjina,
                     Shpërndarja,
                     Bartja e riskut, dhe
                     Certifikimi.

    Konkluzioni 2.7

           a) Rregullat vertikale të financimit e rregullojnë proporcionin ndërmjet fondeve vetjake
              dhe fondeve financiare të huaja.

           b) Rregullat horizontale të financimit i përkasin respektimit të afatshmërisë së përdorimit
              të burimeve të huaja financiare.

    Konkluzioni 2.8

           Tendencat në zhvillimin e tregjeve të kapitalit janë globalizimi, derregullimi, instrumentet
           innovative, teknologjia, dhe emetimi i instrumenteve të borxhit me mbështetje mbi
           kërkesat e ardhshme nga kreditë e dhëna më parë.


Terma kryesor


           Financa
           Aktive
           Menaxhimi i riskut
           Qeveria
           Huadhënësi
           Huamarrësi
           Aktiviteti ekonomik
           Financa personale
           Financa të biznesit
           Financa publike
           Menaxhment financiar
           Ekonomi financiare
           Llogaritari
           Matematikë financiare
           Financimi i aktivitetit
           Ndërmjetësit financiarë

                                                                                                      59
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG


            Banka komerciale
            Banka e investimit
            Shoqëri sigurimesh
            Fonde pensionale
            Shoqëri investimi
            Fondet e përbashkëta
            Fondacione bamirësie
            Lëvizje monetare
            Burime financimi
            Burime interne
            Burime eksterne
            Fitime të mbajtura
            Instrumente borxhi
            Kapital aksionar
            Përpjesëtim relativ
            Burime publike të kapitalit
            Burime private të kapitalit
            Instrumente inovative
            Teknologjia informative
            Tregje publike
            Tregje private
            Ambienti ligjor i financimit
            Derregullimi
            Shitje me ankand
            Rregulla horizontale të financimit
            Rregulla vertikale të financimit
            Globalizimi


Pyetje për diskutim dhe ushtrime

               Çfarë studion financa dhe cilat çështje i adreson?
               Cili është aktiviteti i financës?
               Cilat janë fushat themelore të financës?
               Si përkufizohen financat personale? Çfarë kuptoni me financa të biznesit? Pse
                ekziston emërtimi „financa publike‟?
               Pse financa aplikohet edhe në fondacionet e bamirësisë dhe në organizatat
                jofitimprurëse?
               Çfarë është raporti ndërmjet financës dhe ekonomisë financiare? Çfarë studion
                ekonomia financiare?
               Themi se financa shikon përpara ndërsa llogaritaria shikon prapa. Pse?
               Themi Matematika financiare e ndihmon financën? Pse?
               Si përkufizohet sistemi financiar dhe cilët janë pjesëmarrësit kryesor të tij?
               Nga cilat aspekte mund të trajtohet financimi i aktivitetit ekonomik?
               Çfarë paraqet lëvizja në vlerë e aktivitetit ekonomik?
               Në themel të sistemit financiar dhe të aktivitetit ekonomik qëndrojnë agjentët e njëjtë.
                Cilët janë ata?
               Si përkufizohet ndërmjetësimi financiar? Cilët janë ndërmjetësit kryesor financiarë?
               Cilat janë objektivat kryesor të politikës financiare eficiente?
               Cilat janë burimet e financimit të aktivitetit? Radhitni burimet e financimit të
                brendshëm dhe burimet e financimit të jashtëm.
               Përpjesëtimin relativ ndërmjet burimeve të financimit e influencojnë disa faktorë.
                Tregoni disa prej tyre.
               Cili është dallimi ndërmjet burimeve publike dhe burimeve private të financimit?

60
                                                                                              FINANCIMI


                Si mund të shpjegoni ndryshimet në çmimet e instrumenteve financiare nga burime
                 publike dhe nga burime private?
                Ambientin e financimit të aktivitetit e karakterizojnë elemente me rendësi. Përmendni
                 disa nga ato.
                Rregullimi i tregjeve të kapitalit rrit kostot e emetimit të instrumenteve financiare nga
                 tregjet publike. Tregoni pse është kështu dhe cilat janë efektet pozitive të një
                 rregullimi të tillë.
                Bankat e investimit luajnë rol me rendësi në fushën e financimit të aktivitetit
                 ekonomik. Si e përkufizoni atë rol?
                Kur banka e investimit paraqitet në rolin e nënshkruesit të një emetimi të letrave me
                 vlerë, ajo kryen katër funksione themelore. Cilat janë ato funksione?
                Çfarë rregullojnë rregullat vertikale dhe horizontale të financimit? Pse duhet të
                 merren në konsiderate rregullat e financimit të aktivitetit?
                Cilat janë tendencat në procesin e financimit të aktivitetit ekonomik? Si e shpjegoni
                 ndikimin e tyre në zhvillimet e ardhshme të tregjeve financiare në përgjithësi?
                Si e shpjegoni tendencën e globalizimit të tregjeve të kapitalit?
                Çka kuptoni me procesin e derregullimit të industrisë financiare?
                Pse gjithnjë e më tepër po përdoren instrumente financiare inovative?
                Cili është roli i teknologjisë informative në zhvillimin e industrisë së shërbimeve
                 financiare?
                Çka kuptoni me procesin e emetimit të instrumenteve të borxhit me mbështetje mbi
                 kërkesat e ardhshme nga kreditë e dhëna më parë.


Referenca bibliografike

     Stigum, Marcia
     The Money Market, Burr Ridge, IL: Irwin Professional Publishing, 1990.

     Tufano, Peter
     “Financial Innovation and First Mover Advantages”, Journal of Applied Corporate Finance 5,
     1992, pp. 83-87.

     Havrilesky, Thomas M. and Robert Schweitzer, eds.
     ‘Contemporary Developments in Financial Institutions and Markets, 2d ed. Arlington Heights, III:
     Harlan Davison, Inc., 1987.

     Wilson, Richard, and Frank Fabozzi
     The New Corporate Bond Market, Chicago: Probus Publishing, 1990.

     Dixon, R. and Holmes, P.
     Financial Markets: An Introduction, London, Chapman and Hall, 1992.

     Foley, B.
     Capital Markets, London, Macmillan, 1991.

     Keane, S.
     Stock Market Efficiency: Theory, evidence, implications, Philip Allan, 1983.

     Smith, T.
     Accounting for Growth: Stripping the camouflage from company accounts, Century Business,
     1992.

     Weetman, P.

                                                                                                        61
FINANCIMI NË EKONOMINË ME TREG


      Financial and Management Accounting: An Introduction, London, Pitman Publishing, 1996.

      Samuels, J., Wilkes, F. and Brayshaw, R.
      Management of Company Finance, Chapman and Hall, 1995.

      Barberis, N.
      „Markets: The price may not be right , in Mastering Finance, issue 7, Financial Times, 1997.

      Fama, E.
      „Efficient capital markets II‟, Journal of Finance, Vol.46, Dec, pp.1575-617, 1991.

      Germain, L.
      „Market efficiency: a mirror for information‟, in Mastering Finance, Issue 1, Financial Times, 1997.

      Naik, N.
      „The many roles of financial markets‟, in Mastering Finance, Issue 1, Financial Times,1997.

      O’Brien, P.
      „Problems with earnings and cash flow‟, in Mastering Finance, Issue 2, Financial Times,1997.

      Fabozi, Frank, and Dessa Fabozzi.
                                                 th
      ‘The Handbook of Fixed Income Securities, 4 ed. Burr Ridge, IL: Irwin Professional Publishing,
      1995.

      Freedman, Charles and Goodet, Clyde.
      “The Financial Service Sector: Past Changes and Future Prospects”, Technical Report #82, Bank
      of Canada, 1997.

      Henry Kaufman.
      “On Money and Markets: A Wall Street Memoir”. New York: McGraw-Hill, 2000.

      Frederic S. Mishkin.
      “The Economics of Money, Banking, and Financial Markets”, Sixth Edition Update. New York:
      Addison Wesley, 2003.

      Lloyd B. Thomas.
      “Money, Banking, and Financial Markets”. New York: McGraw-Hill, 1997.

      Eun / Resnick
      International Financial Management, Fourth Edition, McGraw-Hill, New York, 2006.

      James C. Van Horne and John M. Wachowicz, JR
      Fundamentals of Financial Management, Twelfth Edition, FT – Prentice Hall, New York, 2005.

      Ross / Westerfield / Jordan
      Corporate Finance Fundamentals, Seventh Edition, McGraw-Hill, New York, 2006.

      Zvi Bodie / Alex Kane / Alan J. Marcus
      Essentials of Investments, Fifth Edition, McGraw-Hill, New York, 2004.

      Hirt / Block
      Fundamentals of Investment Management, Eighth Edition, McGraw-Hill, New York, 2006.

      Frederic S. Mishkin
      The Economics of Money, Banking , and Financial Markets, Seventh Edition, Edition Update,
      Pearson International Edition, New York, 2006.

62
                                                                                     FINANCIMI



     Frederic S. Mishkin / Stanley G. Eakins
     Financial Markets & Institutions, Fifth Edition, McGraw-Hill, New York, 2000.

REFERENCA NË UEB

     http://publicdebt.treas.gov
     www.bankofamerica.com
     www.ipohome.com
     www.usafutures.com
     www.frbdiscountwindow.org
     http://newyorkfed.org
     www.econlib.org
     http://finance.yahoo.com
     www.bloomberg.com
     www.martincapital.com
     www.investorhome.com
     www.forecasts.org
     http://finance.lycos.com
     www.financialservicesfacts.org
     www.econmagic.com
     http://research.stlouisfed.org
     www.ipomentor.com
     www.teachmefinance.com
     http://banks.yahoo.com
     www.interest.com
     www.moodys.com




                                                                                            63

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Stats:
views:194
posted:9/23/2011
language:Albanian
pages:35
Description: ligjerata ekonomi, ekonomi teste, teste nga ekonomia, ligjerat ekonomi, fakulteti ekonomik