Te dhena nga biologjia by sciencenow

VIEWS: 6,131 PAGES: 58

More Info
									                                       1.QELIZA

Qeliza është njësia thelbesore, funksionale dhe strukturale e të gjitha organizmave të
gjalla, bartëse e jetës: në të zhvillohen të gjitha proceset jetësore (funksionet).

Qeliza perbehet nga membrana citoplazmike dhe citoplazma ne te cilen janë të vendosura
organelet qelizore të cilat permbushin funksione të ndryshme jetësore.

Qelizat jane te formave të ndryshme. Qelizat shtazore mund të kenë formë të
drejtkëndëshit, pllakore dhe cilindrike (qelizat epiteliale), zgjatore (q. Muskulore), yjore
(q. Eshtrore), të degëzuara (q. Nervore) etj.

Qelizat shtazore janë më të vogla se sa ato bimore. Të mëdhatë janë disa qeliza speciale,
siç janë vezet e shpendëve. Ndër to vigan i vërtëtë është veza e struthit, e cila është e
madhe sa 36 vezë të pulës.

Qelizen e zbuloi shkencetari anglez ROBERT HUKU ne vitin 1665 me prejen e holle te
qepes ai verejti disa vrima te cilat i quajti celula (qeliza).



1. Llojet e qelizave

Qelizat ndahen në:

      Eukariote
      Prokariote

Organizmat e gjallë përbëhen (trupi i njeriut përbëhet prej rreth 100 trilion qelizash të
ndryshme) nga disa llojë qelizash të cilat biologët dhe kimistët i klasifikojne në disa
grupe:

      Qelizat dhjamore janë si fluska shumë të vogla ku secila mban një rruazë të vetme
       të vyer si rezerve energjie.
      Qelizat e gjakut përbëjnë thuaj se gjysmën e qelizave të trupit të njeriut. Qelizat e
       kuqe të gjakut shpërndajnë oksigjenin në organizëm. Qelizat e bardha të gjakut]
       janë si një lloj ushtrie të cilat i luftojnë mikrobet. Organizmi i njeriut prodhon në
       çdo sekondë rreth 2 milion qeliza të reja.
      Qelizat nervore janë telat e trupit, d.m.th nëpërmjet tyre bëhet shpërndarja e
       sinjaleve elektrike me një shpejtësi prej qindra kilometrave në orë. Truri i njeriut
       ka rreth 100 milliardë qeliza nervore.

                                               1.
   Qelizat kockore. Edhe pse në shikim të parë kocka duket e vdekur dhe është e fortë si
   shkëmbi ajo ndërtohet nga qëliza të gjalla. Qelizat e rrethojnë veten me minerale në
   mënyrë që ta bëjnë kockën të fortë.

      Qelizat e syrit të cilat në pjesëne syrit të njeriut kapin dritën me të cilen i
       mundësojnë atij që të shohë;
      Qelizat gjëndërore përbëjn mukusin e hollë në hundë dhe zorrët;
      Qelizat seksuale, qeliza mashkullore dhe qeliza vezë
      Qelizat e lëkurës, i mbrojnë pjesët e brendshme të organizmit nga ngacmimet e
       jashtme;

Qelizat primitive më të thjeshta janë qelizat prokariote- greq. pro-para, karyo-berthamë,
te cilat kanë një ndërtim relativisht mjaft të thjeshtë dhe nuk kanë bërthamë të diferencuar
dhe të vetmen bazë që kanë është ADN dhe nuk kanë membranë. Qelizat që kanë formë,
funksion dhe ndërtim të njejtë e përbëjnë një ind.



2. Vetitë

Çdo qelizë ka veti të ndryshme, disa nga këto veti janë:

       - Riprodhimi - me anë të ndarjes binare, mitozës ose mejozës
       - Metabolizmi -
       - Reagimi ndaj ngacmimeve të jashtme, si ndryshimi i tempëraturës apo pH-së.




                                         2. ADN

Acidi desoksiribonukleik , shkurt ADN ( anglisht - DNA ) është një acid nukleik
(bërthamor) zakonisht në formën e një spirali (dredhe) të dyfishtë që përmban udhëzime
gjenetike përcaktuese për zhvillimin biologjik të të gjitha formave qelizore të jetës, dhe të
shumë vireve. ADN është një polimer i gjatë i nukleotidës dhe kodon renditjen e acidit
aminoik i gjendur ndër proteina duke përdorur kodin gjenetik, një kod trinjak i
nukleotideve.

Në tërësinë e qelizave eukariotike si të atyre të bimëve, kafshëve, kërpudhave dhe
protistëve, shumica e ADN-ve është e vendosur në bërthamë. Në dallim me qelizat e
thjeshta të quajtura prokariote, duke përfshirë eubakterian dhe arkaean, ADN nuk është e
ndarë nga citoplazma me një cipë bërthamore. Organelet qelizore të njohura si
kloroplaste dhe mitokondri gjithashtu përmbajnë ADN.

                                             2.
ADN-ja përmendet shpesh si një molekulë e trashëgimisë, si përgjegjëse për përhapjen e
shumicës së veçorive të trashëguara. Tek njerëzit këto veçori mund të shtrihen nga ngjyra
e flokëve deri tek sëmundjet prekëse. Gjatë ndarjes qelizore, ADN dyfishohet dhe mund
të tejçohet të pjellë gjatë riprodhimit. Studimet që merren me prejardhjen mund të bëhen
duke u bazuar në faktin se ADN mitokondrinore rrjedh vetëm nga nëna, dhe kromozomi
Y mashkullor rrjedh nga babai.

ADN-ja e çdo njeriu, pra gjenet e tyre, trashëgohen nga të dy prindërit. ADN
mitokondrinore e nënës së bashku me njëzetetre kromozoma nga secili prind bashkohen
të formojnë gjenin e zigotës, veza e pllenuar. Si përfundim, me përjashtim të qelizave të
kuqe të gjakut, shumica e qelizave njerëzore përmbajnë 23 palë kromozomesh, së bashku
me ADN mitokondrinore të trashëguar nga nëna.



1. Kodi gjenetik

Bazat e azotuara [Adenina (A), Citozina (C), Timina (T), Guanina (G)] mund te
imagjinohen si kater shkronja te alfabetit. Duke përdorur grupe me nga tre shkronja mund
te formohen 64 kombinime të ndryshme të cilat formojnë 20 aminoacidet ekzistuese.

Me që ekzistojnë 64 tripleta dhe 20 aminoacide në kodin gjenetik disa aminoacide mund
të kodifikohen nga disa tripleta të ndryshme por jo anasjelltas, një tripletë i përket vetëm
një aminoacidi.

2. Riprodhimi

ADN-ja është një reaksion polimerizimi që ka si reaktante katër tipet e
dezoksiribonukleosideve trifosfate. Megjithëse në fijet e saj ndodhet vetëm një fosfat,
nukleotidet fillestare duhet të jenë trifosfate në mënyrë që të përdorin hidrolizën e dy
lidhjeve fosfodiesterike (ku njëra është e nevojshme për shtimin e një monomeri dhe
njëra e katalizuar nga pirofosfataza inorganike mbi pirofosfatin dalës) për ta bërë
reaksionin ekzotermik.

Reaksioni katalizohet nga ADN polimeraza, enzime në gjendje të krijojë një tjetër fije
ADN-je në kahun 5'-3' e zbuluar nga Arthur Kornberg më 1958 nëpërmjet një
eksperimenti. Reaksioni i ADN polimerazes drejtohet nga fija udhëzuese e ADN-së sepse
krijon një fije të re ADN-je që është komplementare me atë që shërben si udhëzuese.
ADN polimeraza nuk është në gjendje ta filloj sintezën e një fijeje pa asnjë pikë fillimi.

Për të filluar dyfishimin struktura helikore e ADN-ës duhet të denatyrohet nga disa
proteina. Këto janë helikazat, proteinat që ndajnë dy fijet duke përdorur energjinë e ATP-
së, dhe proteinat denatyruese, ose proteinat destabilizuese të helikes, jo enzimatike që

                                             3.
mund të denatyrojne ADN-ën duke u lidhur me disa pjesë të fijes e duke i stabilizuar ato.
Ky aktivitet prodhon një forcë e cila përhapet në fijet e paçiftuara të cilat mund të
dyfishohen.

Meqë polimerazat veprojnë vetëm në drejtimin 5'-3', njëra fije mund të dyfishohet në
mënyrë të vazhdueshme, tjetra rezulton me disa pjesë të reja ADN-je dhe secila prej tyre
çon në fillimin e ARN-së. Këto pjesë më vonë hiqen dhe hapësirat bashkohen nga një lloj
tjetër polimeraze.

Rezultati i dyfishimit janë dy helika të dyfishta identike e përbëra nga një fije e vjetër dhe
një e re.

3. Përbëja dhe struktura e ADN-ës

Acidi deoksiribonukleik përbëhet prej dy vargjesh komplementare të lidhura ndërmjet
vete me lidhje hidrogjenore. Vargjet e kanë formën e spirales. Në strukturën e ADN-së
marrin pjesë bazat purine: adenina dhe guanina; bazat pirimidine: citozina dhe timina;
acidi fosfarik dhe deoksiriboza. Deoksiriboza dhe acidi fosforik gjenden në çdo
nukleeotid. Prandaj, një nukleotid dallohet prej tjetrit nukleotid në bazë të asaj se cila
bazë purine ose primidine gjenden në të.

Meqenëse në strukturën e ADN-së marrin pjesë 4 lloj bazash ( A, G, C dhe T), atëherë
molekua e ADN-së është e ndërtuar është e ndërtuar prej 4 lloj nukleotidesh. Specifiteti i
ndërtimit prej llojit në lloj varet nga numri i nukleotideve purine ose pirimidine, lloji dhe
renditja e tyre në varg polinuklotidik. Bazat azotike purine dhe pitrimidine janë të
renditura në varg në bazë të ligjit të përputhshmërisë. Kjo do të thotë se përballë adeninës
të njërit varg çdo herë gjendet timina e vargut tjetër, e përballë guaninës gjendet citozina.
Bazat purine të njërit varg janë të lidhura me bazat pirimidine të vargut tjetër me lidhje
hidrogjenore. Adenina (A) lidhet me timinën (T) me dy lidhje hidrogjenore, kurse
guanina (G) me citozinën me tri lidhje hidrogjenore. Sasia e ADN-ës është konstante dhe
specifike për çdo qenie të gjallë.

4. Roli biologjik

Kur është qështja e rolit biologjik, atëherë dihet se AND-ja është bartëse dhe përcjellëse e
vetive trashëguese. Ajo përmes ARN-ës -që do të thotë se ajo në mënyrë indirekte- e
kontrollon sintezën e proteinave, e cila kryhet në ribosome, e përmes proteinave e
kontrollon natyrën dhe shpejtësinë e proceseve të ndryshme biokimike në qelizë. Pra,
AND-ja është rregullator i proceseve jetësore. Sasia e AND-ës në qelizë është konstante
dhe specifike për çdo qenie të gjallë. Duhet cekur se para ndarjes së çdo qelize bëhet
dyfishimi i AND-ës. Prandaj AND-ja merr pjesë në procesin e ndarjes së çdo qelize. Ky
dyfishim i AND-ës bëhet përmes procesit që quhet replikim. Molekulat e ADN-ës janë të
vetmet molekula organike që kanë aftësi të riptodhojnë vetveten.

                                              4.
                                         3. ARN


Në qelizë ekzistojnë disa lloje të ARN-ës, të cilat dallohen në mes tyre për nga ndërtimi
dhe funksioi. Gjenden në bërthamë të qelizës në sasi të vogël e më tepër në citoplazmë.
ARN-ja është e ndërtuar prej dy bazave purine: adeninës dhe guaninës, dy bazave
pirimidine: citozinës dhe uracilit, prej pentozës- ribozës dhe acidit fosforik. Uracili dhe
riboza janë njësi specifike strukturore të ARN-ës, të cilat nuk gjenden në ADN. Molekula
e ARN-ës është e përbërë vetëm prej një vargu nukleotidesh.

1. Llojet e ARN-ës

Në qelizë gjenden tri lloje të ARN-ës. Molekula e secilit lloj përbëhet vetëm prej një
vargu polinukleotidik.

      ARN-ja informative (ARNi) gjendet në ribosom. Kjo ARN i kopjon informatat
       gjenetike nga ADN-ja e bërthamës, prej së cilës edhe vetë sintetizohet. ARNi, e
       krijuar në bërthamë prej ADN-ës, kalon mandej në ribosme dhe merr pjesë direkt
       në sintezën e proteinave.
      ARN-ja transportuese ose solubile (ARNt dhe ARNs) gjendet në citoplazmë të
       qelizës. Ka për funksion transportimin e aminoacideve prej pjesëve të ndryshme
       të citoplazmës në vendin e sintezës së proteinave- në ribosome. Për çdo lloj të
       aminoacidit ekziston një ARNt e veçantë. Meqenëse në qelizë gjenden 20 lloje
       aminoacidesh, atëherë ka edhe 20 lloje të ARNt.
      ARN-ja ribosomale (ARNr) gjendbashë me proteinat, hyn në ndërtimin e
       ribosomeve, prej nga edhe e ka marrë emrin. Funksioni i saj nuk dihet.

Ndërtimi dhe llojet e ARN. Te disa viruse bimore dhe shtazore p.sh. te virusi që shkakton
poliomelitin, te virusi i SID-ës, te virusi i Rausit i cili shkakton kancerin etj, materiali
trashëgues është ARN, kështu që gjenet e tyre janë segmente të ARN.

ARN është produkt parësor i gjeneve, d.m.th. i ADN dhe ka strukturë të ngjashme me
ADN, mirëpo për dallim ARN është molekulë lineare njëzingjirore shumë më e vogël se
molekula e ADN. Në vend të dezoksiribozës ka sheqerin-ribozë si dhe në vend të timinës
(T) ka bazën uracilë (U). ARN është përbërës i kromozomeve i të gjithë organizmave të
gjallë, ndërsa në përqindje më të madhe gjendet në bërthamëz dhe në ribozome. ARNi-
informativ perben 5% te ARN ARNt-transportus perben 10% te ARN ARNr-ribozomal
perben 85% te ARN




                                             5.
2. Roli biologjik

Molekula e ARN-ës është e ndërtuar vetëm prej një vargu polinukleotidk. Ka peshë
molekulare më të vogël se ADN-ja. Gjendet më tepër në citoplazmë. Roli i saj biologjik
është se merr pjesë direkte në procesin e sintezës së proteinave. Biosinteza e proteinave
kryhet në ribosome. Pra, ribosomet janë “fabrika” të qelizave në të cilat krijohen
proteinat.



                                   4. ANATOMIA


Anatomia e njeriut (gr. në kuptimin "me prerë diçka" ) është shkenca që studion
ndërtimin dhe formën e qenieve apo organizmave të gjalla, si dhe zhvillimin e tyre.Në
këtë grup bëjnë pjesë anatomia e njeriut, anatomia e shtazëve dhe anatomia e bimëve.

       Anatomia e njeriutështë e ndarë në disa pjesë:

   1.   Skeleti i njeriut
   2.   Sistemi muskulor
   3.   Sistemi i tretjes
   4.   Sistemi nervor
   5.   Lëkura



-Anatomia e njeriut-

Anatomia (gr. në kuptimin "me prerë diçka" ) është shkenca që studion ndërtimin dhe
formën e qenieve apo organizmave të gjalla, si dhe zhvillimin e tyre. Në anatomi hynë
mësimet për përbërjen e qenieve të gjalla (njeriu, kafsha, bima). Për qeniet e vogla që nuk
shihen me sy shërbejnë mësimet nga Anatomia mikroskopike, e cila studion qelizat dhe
lidhjet e tyre. Mësimet mbi pjesët e trupit si eshtrat; muskujt; nervat etj merren nga
studimet e Anatomisë sistematike. Studimi i rrethinës së pjesëve të trupit dhe
vendndodhjes së tyre që në kirurgji luajnë një rolë të rëndësishëm bëhet në Anatominë
topografike. Krahasimi ndërmjet pjesëve të trupit të qenieve të gjalla bëhet në
Anatominë krahasuese.

Mësimet, kërkimet dhe studimet për pjesët e trupit të organizmave zhvillohen në Institute
e ndryshme shkollore për të cilët në rrethin e ngushtë thuhet Anatomia.



                                            6.
                                      5. MJEDISI


Mjedisi apo ambienti, është tërësia e rrethanave përreth një organizmi ose grup
organizmash, veçanërisht ndërthurja e kushteve të jashtme fizikore, natyrore që veprojnë
dhe ndikojnë në rritjen, zhvillimin, dhe mbijetesën e organizmave. Në lidhje me njeriun
dallojmë këto mjedise:

      mjedisi shoqëror,
      mjedisi kulturor dhe
      mjedisi natyror.



-Ekosistemi-

Në tokë kudo ku ekzistojnë kushtet për jetesë ka bimë,shtazë dhe mikroorganizma.Çdo
qenie e gjallë ose popullatë është e lidhur me mjedisin ku ndodhet.Të gjitha qeniet e
gjalla brenda një sipërfaqeje formojnë së bashku me mjedisin një sistem ekologjik-
ekosistem.Pra ekosistemet janë bashkësi të formuara nga qeniet e gjalla dhe mjedisi jo i
gjall.Shihet se ekosistemi ndërtoket nga dy përbërs:

       - biocenoza-paraqet tërsinë e individëve të llojeve të ndryshme që marrin pjesë në
       ekosistem.
       - biotopi-ai përfaqësohet nga mjedisi ku jeton biocenoza.
       - biocenoza është tërsia e bimëve dhe kafshëve që gjenden në biotop.

si shembuj ekosistemesh mund të përmendim një livadh,një pyll gjethrënës një liqen
etj.Ekosistemet mund të jenë të shumë të vogla si p.sh.cungu i drurit,bajga e lopës etj.




                                             7.
                              6. SISTEMI MUSKULOR



Sistemi muskulor është tërësia e muskujve të trupave të organizmave të gjallë dhe bëjnë
të mundshëm lëvizjen e tyre.

Tabela e përmbajtjeve:
1. Indi muskulor
2. Ndërtimi i fijes muskulore
3. Muskuli i zemrës
4. Muskuli i tipik



1. Indi muskulor

(Textus muscularis) Indi muskulor është njëri nga indet më të përhapura, pa të cilin nuk
mund të kuptohet jeta ne organizmat shtazore. Nëpërmjet ti nuk realizohet vetëm
zhvendosja e organizmit në hapësirë, por kryhen edhe shumë lëvizje të tjera te
brendshme, sikurse që janë tkurrjet e zemrës, frymëkembimi, peristaltika e zorrëve etj.
Pra vetia kryesore e këtij indi është aftësia për tu tkurrur. Drejtimi I tkurrjes shkon sipas
drejtimit të vetë fijes apo qelizës muskulore. Ekzistojnë tre tipa të indit muskulor:

      muskulatura e lëmuar,
      muskulatura e vijëzuar (e skeletit) dhe
      muskulatura e zemrës, që konsiderohet si formë e ndërmjetme e dy tipave të parë.

       Muskulatura e lëmuar dhe muskulatura e zemrës ndërtohen nga qeliza
       muskulore, ndërsa e skeletit ndërtohet nga fije (fibra) muskulore qe janë
       formacione makroskopike të gjata sa vetë muskuli.

Në muskulaturën e zemrës dhe të skeletit, të parë ne mikroskop, mund të dallohen disa
vijëzime me vendosje të tërthortë, ndërsa ne muskulaturën e lëmuar këto formacione
mungojnë, prandaj kjo muskulaturë quhet e lëmuar. Nga ana funksionale është e
rëndësishme të theksohet se muskulatura e skeletit tkurret në mënyrë të vullnetshme,
ndërsa muskulatura e lëmuar dhe ajo e zemrës tkurren në mënyrë të pavullnetshme.
Dallimet ndërmjet tipave të muskulaturës do t’i përmendim pasi të jemi njohur me
ndërtimin e tyre. Disa formacione të qelizës apo fijes muskulore kanë një terminologji të
veçantë. Kështu membrane qelizore ose plasomela këtu quhet sarkoleme, sitoplazma
sarko plazmë, rrjeta endoplazmatike rrjetë sarkoplazmatike, ndërsa mitokondriet-
sarkozome.



                                              8.
              Muskulatura e lëmuar

(Texus muscularis glaber) Muskulatura e lëmuar ndërtohet nga qeliza në formë boshtore
që quhen miocite. Nga jashtë ato vishen prej një membrane shumë të hollë (sarkolema)
që në mikroskop të zakonshëm nuk mund të shihen. Në qendër të miocitit vendoset
bërthama qe ka formë boshtore, pra i përgjigjet formës së jashtme të qelizës. Në mes të
sarkolemës dhe të bërthamës shtrihet citoplazma (sarkoplazma) me ngjyrë të kuqe.
Miocitet në skajet e tyre mund të ndahen në dy degë për tu lidhur me qelizat fqinje. Në
skarkoplazmë vendosen disa fije shumë të holla që janë mioflamentet, të cilat marin pjesë
aktive ne procesin e tkurrjes. Mioflamentet vendosen paralel me gjatësinë e miocitit.
Gjatësia e qelizës ndryshon sipas organit ku vendoset psh: në enët e gjakut kanë gjatësi
rreth 20 mikrometër, në zorrë rreth 200 mikrometër, në mitër (gjatë periudhës së barrës)
miocitet mund të arrijnë një gjatësi prej 500 mikrometër. Gjatë tkurrjes miociti shkurtohet
dhe trashet, kurse bërthama përdridhet në formë të spirales. Në prerje të tërthortë miocitet
paraqiten me diametër të ndryshëm. Në rast se prerja kalon në qendër të qelizës, pra në
nivel të bërthamës, diametri është më i madh, kurse prerja e bërthamës paraqitet e
rrumbullakët. Në nivele tjera diametri është më i vogël dhe nuk përmban bërthamë. Në
disa organe, si psh. Në zorrë, muskulatura e lëmuar vendoset në dy drejtime: gjatësore
dhe tërthore. Në këtë rast miocitet mund të shihen ne të dyja prerjet. Zakonisht miocitet
qëndrojnë shumë afër njëra-tjetrës sa që është shumë vështirë të vërehet kufiri mes tyre.
Për t’i dalluar ato na ndihmojnë bërthamat e qelizave, të cilat gjithmonë shihen mirë.
Grupe qelizash me pozicion të njetë ndahen prej njëri-tjetrit nga një rrjetë prej indit lidhor
fijeshkrifët, qe quhet endomisium. Kjo rrjetë mund të shifet edhe ndërmjet miociteve.
Tufat muskulore rrethohen nga një shtresë e hollë e indit fijeshkrifët që quhet permisium,
ndërsa krejt muskuli vishet nga jashtë nga epimisium. Në mikroskop elektronik mund të
vërehet se sarkolema e miocitit bën disa palosje (invaginime) me drejtim të
sarkoplazmës. Në disa raste këto palosje marrin formë të rregullt, duke krijuar disa
formacione të veçanta, që quhen kaveole (caveole). Kohët e fundit eksizoton mendim se
të gjitha këto struktura së bashku janë analoge me sistemin e tubulit T që është
karakteristik për muskulaturën e skeletit. Lidhja e qelizave fqinje bëhet sipas tipit nexus.
Këto zona nuk shërbejnë vetëm për bashkimin e qelizave, por edhe si vend kalimi për
ngacmimet (impulset) nga një qelizë në tjetrën. Muskulatura e lëmuar është e specializuar
për tkurrje të vazhdueshme, por me një forcë relativisht më të dobët se sa muskulatura e
skeletit. Kjo tkurrje është veti e lindur e miocitit, por që të realizohet duhet edhe
pjesëmarrja e sistemit nervor autonom, e hormoneve, si dhe disa metaboliteve lokale të
cilat modulojnë tkurrjen sipas kërkesave funksionale të organit ku ndodhet kjo
muskulaturë.




                                              9.
 Kështu psh., muskulatura e lëmuar e zorrëve bën tkurrje të vazhdueshme ritmike, që
formojnë peristaltikën e zorrëve të domosdoshme për përcjelljen (shtytjen) poshtë masave
ushqimore. Tkurrja e muskulaturës së lëmuar dallohet nga tkurrja e muskulaturës së
skeletit. Jo vetëm se është e pavullnetshme, por edhe se ajo bëhet më me ngadalë dhe jo
menjëherë pas marrjes së ngacmimit. Periudha prej marrjes së ngacmimit deri në tkurrje
zgjat 0.2-0.8 sek., kjo quhet periudha latente. Duke qenë se muskulatura e lëmuar tkurret
me ngadalë, ajo humbet me pak energji dhe nuk lodhet aq shpejt sa muskulatura e
skeletit.

              Muskulatura e vijëzuar

(Textus muscularis transversostriatus) Në muskulaturën e vijëzuar ose të skeletit, përveç
muskujve që lidhen me skeletin, bëjnë pjesë edhe disa muskuj tjerë të vullnetshëm, si :
muskujt e gjuhës, të faringut, laringut,të anusit etj. Muskuli i zemrës, megjithëse është i
vijëzuar, do të studiohet në vete, pasi ka dallime morfologjike që e bëjnë të qëndrojë mes
muskulaturës së vijëzuar dhe të lëmuar. Muskulatura e skeletit ka strukturë simplastike,
pra ajo nuk ndërtohet nga struktura qelizore, por nga fije muskulore brenda të cilave
vendoset një numër i madh bërthamash.

2. Ndërtimi i fijes muskulore

Në muskulaturën e vijëzuar, me mikroskop të zakonshëm, në secilën fije (fiber) mund të
dallojmë disa vijëzime me pozicion të tërthortë (transversal) me gjatësinë e fijes.
Ndërmjet vijëzimeve duken hapësira të bardha ose të qarta. Vijëzimet quhen disqe të
errëta, ndërsa hapësirat mes tyre quhen disqe të qarta. Bërthamat vendosen ne periferi të
fijes. Gjatësia e fijës ndryshon në varësi të muskulit ku vendoset. Kështu psh., në muscul
sartorius secila fije arrin gjatësinë rreth 45 cm, pra sa është i gjatë edhe vet ky muskul.
Ata kanë formë të një cilindri me skaje të rrumbullakosura. Fijet muskulore ndahen nga
njërtra- tjetra prej endomisiumit, ndërsa tufat apo fashikujt muskulor rrethohen nga
perimisium. Krejt muskuli vishet nga epimisiumi. Enët e gjakut dhe fijet nervore prej
epimisiumit depërtojnë në perimisium dhe endomisium. Nga madhësia e fashikujve mund
të gjykohet për funksionin që e kryejnë muskujt të veçantë. Kështu psh., në muskujt qe
kryejnë lëvizje të imta dhe tepër të kontrolluara, sikurse janë muskujt e jashtëm të syrit,
fashikujt janë më të vegjël, ndërsa endomisiumi është relativisht i trashë. Përkundrazi, në
muskujt që bëjnë vetëm lëvizje të mëdha, sikurse janë muskujt e regjionit gluteal,
fashikujt janë të mëdhenj, ndërsa indi lidhor i perimisiumt është pak i shprehur. Këtu
mund të shihen disqe e errëta në formë vijash të zeza me pozicion horizontal me gjatësinë
e fijeve, si dhe disqet e qarta në formë vijash të bardha, që alternojnë me disqet e errëta.




                                            10.
Fije muskulore të skeletit në prerje gjatësore. Këtu mund të shihen disqe e errëta në formë
vijash të zeza me pozicion horizontal me gjatësinë e fijeve, si dhe disqet e qarta në formë
vijash të bardha, që alternojnë me disqet e errëta. Secila fije muskulore ndërtohet nga
këto pjesë kryesore: 1.sarkolema, 2.sarkoplazma, 3.bërthama, 4.sarkozomet, 5. rrjeta
sarkoplazmatike, 6.kompleksi i Golxhit dhe 7.miofibrilet.

      Sarkolema (sarcolema) është cipa mbështjellëse e fijes muskulore. Si gjithë
       membranat e tjera ajo ka strukturë trelamerare dhe është shumë elastike për t’iu
       përshtatur ndryshimeve të vrullshme të fijes muskulore gjatë tkurrjes dhe
       relaksimit të saj. Sarkolema merr pjesë aktive në mekanizmin e tkurrjes të fijes
       muskulore. Sarkolema vishet nga jashtë nga një membranë bazale. Mes kësaj dhe
       sarkolemës vendosen edhe qeliza të vogla me zgjatime (qeliza satelite), të cilat së
       bashku me sarkolemën marrin pjesë në ripërtrirjen e fijes muskulore.
      Sarkoplazma (sarcoplasma) është masë amorfe e fije muskulore, analog me
       citoplazmën e miocitit. Këtu vendosen elementet tjera të fijes muskulore, dmth
       bërthamat, miofibrilet, sarkozomet, rrjeta sarkoplazmatike dhe kompleksi i
       Golxhit.
      Bërthamat vendosen në periferi të fijes muskulore menjëherë nën sarkolemën dhe
       kanë formë vezake. Është llogaritur se ne çdo cm të fijes muskulore të gjenden
       reth 30-40 bërthama. Si rregull bërthamat në të njëjtën fije nuk vendosen përballë
       njëra- tjetrës..
      sarkozomet nuk janë gjë tjetër veçse mitokondrie të cilat në fije muskulore
       gjenden me shumicë, pasi shërbejnë si “fabrika energjie”, energji për të cilën fija
       muskulore ka shumë kërkesa
      Rrjeta sarkoplazmatike ose rrjeta endoplazmatike është e tipit të lëmuar, qëndron
       pranë tubulit T dhe ka lidhje funksionale me të, sidomos për përqendrimin e
       joneve të kalciumit, që marrin pjesë në mekanizmin e tkurrjes.
      Kompleksi i Golxhit në fijen muskulore është pak i zhvilluar dhe nuk është
       vërtetuar se luan ndonjë rol specifik në funksionet e fijes muskulore, përveç atyre
       që luan në gjithë qelizat e tjera.
      Miofibrilet janë element shumë i rëndësishëm për fijet muskulore, pasi ato marrin
       pjesë aktive ne tkurrjen e muskulit. Ato përshkojnë në mënyrë paralele gjithë
       gjatësinë e fijes muskulore. Miofibrilet nuk janë shpërndarë në mënyrë
       homogjene, por në formë tufash. Këto tufa duken më mirë në prerje tërthore të
       fijes muskulore, në formën e disave grupeve pikëzimesh që quhen fushat e
       Konhejmit. E parë në mikroskop elektronik, secili miofibril (me diametër një
       mikrometër) është ndërtuar nga rreth 2500 fije akoma më të holla, qe quhen
       miofilamente protofibrile.




                                               11.
       Fijet e kuqe

Janë më të holla nga tre tipet e fijeve. Përmbajnë më shumë mitokondrie, si dhe janë
lëndë me natyrë proteinike që quhen mioglobine , e cila u jep edhe ngjyrën e kuqe.
Mioglobina është analoge me hemoglobinën, që i jep ngjyrën e rruazave të kuqe të
gjakut. Këto fije tkurren dhe relaksohen më ngadalë se fijet e tjera, prandaj lodhen më
pak se ato. Fije muskulore të kuqe mbizotërojnë p.sh. në muskujt e syrit dhe ata të
diafragmës.

       Fijet e bardha

Kanë diametër më të gjerë se fijet e kuqe, përmbajnë më pak mitokondrie dhe
mioglobine. Megjithatë, ato janë më të pasura me glikogjen dhe enzime glokolitike. Këto
lloje fijesh mbizotërojnë në ata lloje muskujsh që bëjnë tkurrje të fuqishme, sikurse janë
muskujt biceps dhe triceps të krahut. Fijet e bardha lodhen më shpejtë se fijet e kuqe.
Energjia për tkurrjen e këtyre fijeve sigurohet në radhë të parë nga procesi i glukozës
anaerobike, prandaj këto në literaturë njihen si fije anaerobike. Ndryshimet morfologjike
dhe funksionale të kuqe janë përmbledhur në tabelën e mëposhtme.

       Fijet e ndërmjetme

Kanë përbërje kimike dhe funksionale që qëndrojnë ndërmjet dy tipave të parë të fijeve.
Muskujt e skeletit të njeriut zakonisht i përmbajnë të tre tipat e fijeve, me mbizotërim të
fijeve të kuqe.

       Ndërtimi submikroskopik e miofibrileve

Sikurse përmendëm më sipër, secila fije muskulore përmban shumë miofibrile që shkojnë
paralel me vetë fijen. Miofibrilet mund të shihen me mikroskop të zakonshëm optik. Ato
ndërtohen nga fije akoma më të holla, protofibrilet (mioflamente), të cilat mund të shihen
vetëm me mikroskop elektronik. Protofibrilet ndryshojnë nga përbërja kimike; disa
përbehen nga aktine, ndërsa disa të tjera, që ndërthuren me të parat, përbëhen nga
miozina. Portofibrilet e aktinës janë më të holla (5 nanometër) se sa portofibrilet e
miozimës (10 nanometër). Vendosja e fijeve të holla të aktinës dhe të trasha të miozinës
paraqitet në formë skematike. Njohja me këtë skemë ka rëndësi për të kuptuar
mekanizmin e tkurrjes. Miofibrilet përmbajnë disqe të errëta (disqe izotope ose I), që i
thyejnë njësoj rrezet e dritës dhe disqe të errëta (disqe anizotrope ose A), që i thyejnë në
mënyrë të dyfishtë rrezet e dritës.




                                                12.
       Ndryshimet ndërmjet fijeve muskulore të bardha dhe të kuqe
       Veçoritë Fijet e kuqe Fijet e bardha
       1. Diametri i fijes Më i vogël Më i madh
       2. Mioglobina Më e shumtë Më e pakët
       3. Miofibrilet Më të rralla Më të dendura
       4. Mitokondriet Më të shpeshta Më të ralla
       5. Tkurrja Më e ngadaltë Më e shpejtë
       6. Lodhja Më e ngadaltë Më e shpejtë
       7. Harxhimi i oksigjenit Më pak Më shumë

Disqet e qarta dhe të errëta vendosen njëri pas tjetrit në mënyrë të rregullt, pra pas disku
të qartë vendoset një disk i errët. Në mes diskut vendoset një membranë (mezofragme) që
quhet membrana Z, ndërsa në mes të diskut A, vendoset membrana M. Të dyja
membranat shërbejnë për mbështjelljen e miofilamenteve. Membrana M është vendosur
brenda një shiriti të ngushtë, që quhet shirit ose zona H. Ky shirit është më i qartë (i
shëndritshëm) se sa disku A në mes të të cilit është vendosur. Distanca në mes dy
membranave fqinje Z quhet sarkomer. Sarkomera konsiderohet si njësia morfologjike dhe
funksionale e muskulaturës së skeletit. Protofibrilet e holla të aktinës në njërin skaj të tyre
janë të bashkuara me membranën Z, ndërsa skaji tjetër është i lirë dhe shtrihet ndërmjet
miofilamenteve të trasha të miozinës. Triada- që të kuptohet më mirë mekanizmi i
tkurrjes, duhet të njihemi edhe me një formacion (të përbërë nga tri pjesë) të zbuluara
fillimisht te amfibet e më vonë edhe te njeriu. Pjesa qendrore e triadës është gypi i
tërthortë T, që formohet nga palosja e sarkolemës në brendësi të miofibrilit. Kjo palosje
tek amfibet bëhet në mes të diskut të qartë I, ndërsa te njeriu në nivel të kufirit midis
diskut I dhe diskut A. Pranë gypit T qëndrojnë dy pjesët e tjera të triadës, që nuk janë gjë
tjetër veç se zgjerime të rrjetës endoplazmatike, në formë cisterne, që shërbejnë si
rezervuare për jonet e kalciumit.

       Mekanizmi i tkurrjes së fijes muskulore të skeletit

Fillimin e tkurrjes së muskulit e shënon lënde mediatore (acetilkolona) nga të
ashtuquajturat vezikula sinaptike të sinapseve neuromuskulore, qe gjenden në vendin ku
fijet nervore marrin kontakt me fijet muskulore. Acrtilkolina ngacmon sarkolemën
(ngacmim potencial) dhe prej këtej ngacmimi përçohet në thellësi të fijes muskulore
nëpërmjet gypit T. Në përgjigje të këtij ngacmimi cisternat e rrjetës endoplazmatike
çlirojnë jone të kalciumit, të cilat dalin të lira në sarkoplazmë. Këtu jonet e kalciumit mbi
një lëndë proteinore-troponine, e cila aktivizon një lëndë tjetër që quhet tropomiozine.
Kjo e fundit shërben si urë lidhëse midis fijeve të holla të aktinës dhe fijeve të trasha të
miozinës, gjë që shënon fillimin e tkurrjes. Pikërisht në këtë kohë fijet e aktinës
“rrëshqasin” ndërmjet fijeve të miozinës. Ndërkaq, skajet e lira të fijeve të aktinës
takohen në qendrën e diskut të errët A duke eliminuar shiritin H. Kështu, disku i qartë I
ngushtohet në maksimum, ndërsa distanca ndërmjet dy membranave Z zvogëlohet, dmth



                                             13.
sarkomeri ngushtohet. Kjo paraqet tkurrje të fijes muskulore. Jonet e kalciumit pas
tkurrjes kthehen përsëri në cisternat nga ku kanë dalë. Energjia e nevojshme për tkurrjen
e muskulit përfitohet nga kthimi i ATP-së në ADP, kthim ky që kryhet nën veprimin e
enzimës adenozinë-trifosfataze. Si depo energjie shërben glikogjeni i cili përbën 0.5 - 1%
të peshës së të gjithë muskulit. Gjatë tkurrjes së sforcuar të muskulaturës së skeletit
grumbullohet (si produkt i metabolizmit) shumë acid laktik, i cili në personat që bëjnë
jetë sedentare eliminohet më ngadalë dhe kështu bëhet shkas për dhimbje të përgjithshme
muskulore; p.sh kjo gjë mund të vërehet pas një ekskursioni relativisht të gjatë.




                               7.SISTEMI NERVOR


Organizmi ka disa sensore (receptore ndjeshmërie), pjesa më e madhe e te cilëve ndodhet
në sipërfaqe, dhe kanë si "detyre" të ndjejnë botën që na rrethon dhe të informojnë
qëndrët që përbejnë sistemin nervor (SN). Informacioni percohet nepërmjet sinjaleve
elektrike që deshifrohen nga vetë qëndrat dhe perceptohen si "njesi". Receptoret e lekures
dhe mukozes se gojes e te hundes jane te ndjeshem ndaj ngacmimeve te prekjes, termike
dhe te dhimbjes; meqe ato na mbajne ne kontakt me boten e jashtme ndjeshmeria e tyre
quhet ekzoceptive. Organizmi ka edhe organe te specializuar, qe ndodhen te gjithe ne
koke, qe jane pergjegjes per shikimin, degjimin, nuhatjen dhe shijimin. Disa receptore te
tjere ndodhen ne kapsulat e artikulimit, ne muskujt skeletore dhe ne lidhjet muskul-
tendine: jane te ndjeshem ndaj ndryshimeve te gjatesise ose ndja tensioneve te perberesve
te sistemit muskulor (muskujt, tendinat, ligamentet), pra behen aktive kur trupi leviz.
Organet e brendshme kane sensore qe perceptojne dhimbjen dhe trysnine (per shembull
kur mbushet fshikeza, ose ndryshimet kimike (per shembull sasia e dioksidit te karbonit
ne gjak). Te gjitha keto informacione duhet ti dergohen qendrave nervore te cilat i
integrojne me njera tjetren dhe me ate qe ruajne ne memorie, dhe e perdorin jo vetem per
te na lidhur me boten e jashtme, per te patur sensin e vendndodhjes dhe drejtimit ne
hapesire dhe per te ditur nese forca muskulare qe perdoret eshte e pershtatshme per
rezistencen qe duam te mundim, per edhe per te dhene pergjigje te pershtatshme. Keto te
fundit mund te jene somatike (nese nderhyjne muskujt skeletore) ose te brendshme (nese
ndryshohet aktiviteti i organeve te brendshme). SN eshte nje kompleks perberesish ne
vazhdimesi me njeri tjetrin te perbere kryesisht nga indi nervor (neurone dhe qeliza
gliale): ndahet ne dy pjese te medha, sistemi nervor qendror (SNQ) i cili ndodhet ne
kafke dhe ne palcen kurrizore, dhe sistemi qendror periferik (SNP) qe ndodhet ne gjithe



                                           14.
pjesen tjeter te trupit edhe brenda te gjithe organeve. SNP ku bejen pjese te gjithe
receptoret e ndjeshmerise te lartpermendur ka si detyre te perceptoje ngacmimet e
ambjentit dhe ato te brendshmet dhe tia dergoje SNQ dhe me pas ti dergoje te gjithe
organeve pergjigjet e SNQ. Ky i fundit ka si detyre deshifrimin e informacioneve qe vijne
nga periferia, ti perpunoje dhe ti jape nje pergjijge te pershtatshme. SNQ perbehet nga
palca kurrizore, shtylla e trurit (qe perbeht nga palca e zgjatur, ura dhe truri i mesem),
truri i vogel, truri i ndermjetem. SNp perbehet nga nervat, nyjet e receptoreve ndjesore,
duke perfshire organet e aparatit te shikimit, degjimit, ekuilibrit, nuhatjes dhe shijes.

1. Pergjithesime per sistemin nervor qendror

SNQ perfaqeson bashkesine e te gjitha formacioneve nervore qe ndodhen brenda kafkes
dhe shtylles kurrizore. Ne SNQ ndodhen te gjithe mekanizmat qe bejne te munudr
pershtatjen e vazhdueshme te individit ndaj ndryshimeve te vazhdueshme te ambjentit.
Ky funksion jep pergjigje mjaft komplekse nepermjet te cilave SNQ rregullon
funksionimin e te gjithe aparateve.SNQ lejon pershtatjen si ndaj ambjnetit rrethues dhe
ndaj ndryshimeve te manjentit te brendshem (sistemi nervor vegjetativ). Ai merr
informacione si nga ambjenti i jashtem dhe nga ai i brendshem nepermjet fibrave qe
cojne informacion nga periferia. Kjo mundesi rregullohet nga prania e disa receptoreve
ndijore (retina e syut per driten, Aparati i Kortit ne vesh per tingujt, receptoret termike te
lekures dhe organeve te brendshme per ndryshimet e temperatures,receptoret kimike per
perceptimin e perqendrimeve jonike, receptoret e trysnise per ndryshimet e saj, receptoret
hormonale per kontrollin e funksioneve sekretuese etj) Keto infromacione arrijne ne
sistemin qendror ku peprunohen per ti dhene nje pergjigje te pershtatshme natyres se
ngacmimit te perceptuar dhe i dergohen periferise nepermjet fibrave qe dalin nga SNQ.
Aktiviteti levizor i mirfillte varet integriteti antomofunksioanl jo vetem i fibrave dalese
po dhe nga formacionet receptoriale qe dergojne informacione ndijore ne SNQ dhe
sidomos nga integriteti i ketij te fundit qe ben te mundur ne cdo moment dhenien e
pergjigjeve te pershtatshme. SNQ shfaqet i ndertuar nga perseritja e disa qarqeve. Keto
qarqe perbehen nga 1) nje qelize qe ka kontakt me periferine, ku mbledh infromacionet
(neuron ndijor); 2) nje qelize qe i dergon mesazhe periferise per te realizuar kontraktimet
muskulore ose aktivitetet sekretore (neuron levizor); 3)nje qelize qe ndervendoset mes te
dyjave dhe modulon informacionin qe vjen me sinjalin dales (neuron i ndermjetem).
Parimet kryesore te funksionimit te SNQ mund te konceptohen duke imagjinuar nje
numer shume te madh te ketyre zinxhireve. Ka zinxhire qe nuk kane neuron te
ndermjetem dhe jane baza e pergjigjeve te menjehershme, reflekseve. Ne te vertete edhe
zinxhiret ku neuroni i ndermjetem eshte i pranishem mund te japin pergjigje te
menjehershme kryesisht si pergjigje ndaj nje gjendjeje urgjete ose per mbrojteje. Baza e
funksionimit te SNQ eshte neuroni. Neuroni eshte nje qelize e specializuar ne percimin e
shpejte te sinjaleve elektrike qe pasi arrijne ne fund te zgjatimeve te tij clirojne substanca
kimike nepermjet te cilave neuroni komunikon me qelizat e tjera. Neuroni mund te
ndryshoje vazhdimisht sasine dhe cilesine e ketyre kontakteve duke krijuar nje plasticitet
nepermjet te cilin SNQ mund te memorizoje eksperienca te reja.

                                             15.
1. 1. Teoria e neuronit

Kjo teori mbështet në ndarjen anatomike të cdo elementi nervor nga të tjerët. Pra SNQ
(Sistemi Nervoz Qëndror) është i ndërtuar nga elemente qelizore të ndarë nga forma,
përmasat dhe karakteristikat morfologjike shumë të ndryshme, të lidhura mes tyre nga
zona të specializuara të quajtura sinapse. Përgjate aksonit impulsi nervor përhapet me
shpejtësi si nje vale qe con në një kthim total të potencialit elektrik. Kur potenciali arrin
në fund të aksonit cliron në hapësirën ndërqelizore midis dy neuroneve një numër te
caktuar neurotransmetuesish që modifikojnë aktivitetin elektrik të neuronit tjetër.

2. Palca kurrizore

2. 1. Pershkrimi makroskopik i palces kurrizore

Palca kurrizore eshte pjese e SNQ, bashke me trurin me te cilin eshte e lidhur
drejtpersedrejti. Ndodhet ne shtyllen kurrizore dhe ka formen e nje cilindri te gjate, paksa
i shtypur para dhe mbrapa, i gjate retth 44cm, me nje diameter mesatar 1cm dhe peshe
28g. Lidhet me periferine me nje seri dyfishe prej 33 nervash shpinore qe dalin nga
shtylla kurrizore nepermjet vrimave ndervertebrore. Cdo nerv degezohet ne dy rrenje, nje
te pare dhe nje te pasme, qe jane te lidhur me palcen kurrizore. Gjate viteve te para te
jetes shtylla e qafes dhe pjesa perkatese e palces kurrizore rriten njesoj, ndersa shtylla e
gjoksit dhe e barkut rriten me shume se palca perkatese. Ky fenomen ben te mundur qe
ne fund te zhvillimit palca kurrizore mos ta mbushi teresisht ne gjatesi shtyllen kurrizore
duke u ndalur ne vertebren e dyte te zones se mesit. Meqe nervat shpinore dalin nga
shtylla kurrizore nepermjet vrimave perkatese ndervertebrore, si pasoje nervat e pare
shpinore bejne nje rruge horizontale per te dale tek vrima e emergjences, ndersa te tjeret
bejne nje rruge me te pjerret, derisa te fundit jante te detyruar te shkojne pothuajse
vertikalisht ne crimat perkatese. Palca kurrizore(PK) eshte e rrethuar nga tre fleteza
lidhese qendersynuese, meningjet shpinore. Ne pjesen e poshtme PK hollohet ne konin
placor ndersa meningjet te fijen fundore qe fiksohet ne faqen e mbrapme te kockes se
bishtit si ligamnet i bishtit. Ky ligament eshte e elemnt qendrueshmerie per palcen dhe
ndihmon per ta mbajtur ne pozicion qendror ne kanalin kurrizor. Keshtu lengu i shtylles
jo vetem qe e suhqen paceb por dhe e mbron duke zbutut trumat dhe shtypjet me skeletin.
PK nuk eshte uniforme, por ka dy pjese me te zgjeruara, nje ne nivelin e qafes (fryrja
cervikale) dhe nje ne nivelin e belit ( fryrja lombare). Keto fryrje jane pasoje e pranise se
gjymtyreve te siperme e te poshtme. Tek gjymtyret ne fakt ndodhen shume muskuj dhe
nje inervim komplejs si levizor dhe ndijor, prndaj fibrat nervore jane te shumta. Kjo sjell
nje numer me te madh dhe volum te larte ne pjesen perkatese te PK, qe sjell dhe fryrjet.
Ne siperfaqe PK ka disa hulli gjatesore qe pershkojne te gjithen. Pk ndhat ne nennjesi qe
euhen neuromere ne te djathte dhe ne te majte te te cilve shafqen dy rrenje nje e parme
dhe nje e pasme.

                                              16.
 E parmja pebehet nga aksone neuronesh levizore qe inervojne muskujt skeletore, ose
muskulateuren e lemuar dhe gjendrat. Rrenja e pasme perbehet nga aksone neuronesh
pseudounipolare qe vendosen ne nyjet shpinore dhe e i cojne PK informacionet qe marrin
nga periferia.

2. 2. Struktura e palces kurrizore

Neqoftese e seksjonojme terthortazi PK vihet re se lenda gri ndodhet ne qender ndersa e
bardha ne periferi. Ne qender PK pershkohet nga nje kanal i holle qe quhet kanali qendror
i cili vazhdon ne shtyllen e trurit dhe brenda tij mban lengun e shtylles kurrizore. Lenda
gri eshte noforme fluture. Pjesa terthore eshte lidhja gri ku kalon kanali qendror, ndersa
krahet ndahet ne te parme e te pasme. Nese e shikojme ne menyre tredimensionale lenda
gri perbeht nga shtylla me neurone, ndersa e bardha nga fibra nervore qe transportojne
impulset. Quhen shtylla neuronesh nese jane te gjate perndyrshe marrin emrin berthama.
Lenda e bardhe e perbere nga fibra nervore krysisht me mieline ndahet nga grija nga disa
kordone. Ne vdo gjysme te PK dallohen nje kordon i pasem, nje anesor dhe nje perparem.

2. 2. 1. Substanca gri e shtylles kurrizore

Substanca gri ka neurone me akson te gjate me mieline qe del nga ajo dhe neurone me
akson te shkurter pa mieline qe rrijne brenda saj. Neuronet levizore grupohen ne pjesen e
parme ku formojne shtylla me gjatesi te ndryshme ose berthama. Jane neurone
multipolare dhe aksonet e tyre pershkojne lenden e bardhe mes dy kordoneve dhe shfaqen
te veshur me mieline. Pasi dalin nga palca bejne pjese ne rrenjet e parme te nervave
shpinore. Ndahen ne alfa dhe gama ku te paret sherbejne per fibrat muskulore te lemuara
skeletore ku degezohen dhe cdo dege krijon sinaps me nje fiber muskulore, ndersa te
dytet inervojne mukulaturen e lemuar te boshtit neuromuskulor. Me hark reflektor
kuptojme kur nje akson pasi del nga palca arrin ne nje muskul




                                           17.
                                   8.IMUNOLOGJIA

Imunologjia është shkencë që studion mbrojtjen dhe përgjigjen e organizmit tonë ndaj
makromolekulave të huaja ose mikroorganizmave invadues (virusët, bakteret, fungjet,
protozoat ose parazitët). Përveç mikroorganizmave të huaj, trupi i njeriut mund të
zhvillojë përgjigje imunologjike edhe ndaj proteinave vetanake ose molekulave të tjera
(sëmundjet autoimmune) dhe kundër qelizave të dëmtuara në imunitetin ndaj virusëve
dhe tumorëve.

Vija e parë e mbrojtjes ndaj mikroorganizmave të huaj është bariera e jashtme-lëkura, që
pengon depërtimin e mikrobeve në brendi të organizmit. Nëse mikrobet e kalojnë
barierën lëkurore apo mukotike, atëherë organizmi reagon menjëherë përmes disa
qelizave që përgjigjen ndaj pranisë së tyre. Këto qeliza janë makrofagjet dhe neutrofilet,
të cilat i fagocitojnë mikrobet e huaja dhe i shkatërrojnë ato pa patur nevojë për ndihmën
e antitrupave. Përgjigja e menjëhershme vjen edhe nga disa komponenta mbrojtëse që e
privojnë mikrobin nga materiet e domosdoshme për jetë (p.sh. hekuri). Këto komponenta
hasen në indin epitelial, në sekrecione (lotët dhe pështyma) dhe në qarkullimin e gjakut.
Kjo formë e imunitetit është e lindur ose jospecifike dhe gjithmonë është në gatishmëri
për t’u përgjigjur në invadimin e mikroorganizmave nga jashtë.

Vija e dytë e mbrojtjes është imuniteti specifik, të cilit i duhen disa ditë për t’u përgjigjur
në invadimin parësor (infeksioni me një organizëm që nuk ka ndodhur më parë). Te
sistemi specifik imunologjik, vërehet prodhimi i antitrupave (proteina të tretshme që
lidhen me antigjenët e huaj) dhe përgjigja qelizore imunitare, në të cilën qelizat specifike
i njohin patogjenët e huaj dhe i shkatërrojnë ato. Te virusët dhe tumorët, ky lloj i
imunitetit është esencial për njohjen dhe shkatërrimin e qelizave vetjake që janë të
infektuara nga virusët apo qelizat malinje të tumorit. Përgjigja dytësore është zakonisht
shumë më e theksuar sesa ajo parësore për shkak të aktivizimit të qelizave memorike B
dhe T. Në këtë seksion do të shohim se si ndërveprojnë qelizat e sistemit imunologjik me
njëra tjetrën përmes një numri të madh të molekulave sinjalizuese me qëllim që të
krijohet një përgjigje e bashëkrenditur. Këto sinjale realizohen përmes proteinave dhe
stimulojnë qelizat e sistemit imunologjik. Këtij grupi i takojnë limfokinet që prodhohen
nga qelizat e sistemit limfoid; si dhe citokinet e hemokinet që prodhohen nga qelizat tjera
të sistemit imunitar.




                                              18.
1. Antigjenet

           
           o PËRKUFIZIMET
      1.Imunogjenet

Substancat që shkaktojnë përgjigje specifike imunologjike.

      2.Antigjenet (Ag)

Substancat që reagojnë me prodhimet e përgjigjes specifike imunologjike ose me
antitrupat.

      3.Haptenet

Substancat që nuk janë imunogjene, por mund të reagojnë me antitrupa. Haptenet janë
molekula të vogla, të cilat veçmas, nuk mund të indukojnë përgjigje imunologjike, por
këtë mund ta bëjnë nëse lidhen me një molekulë tjetër bartëse. Haptenet e lira mund të
reagojnë me produktet e përgjigjes imunologjike pasi këto të jenë në dispozicion.
Haptenet kanë veti antigjenike, por jo imunogjenike.

      4.Epitopet ose determinantat antigjenike

Janë pjesët e veçanta të antigjenit, të cilat lidhen me antitrupa.

      5.Antitrupat (At)

Janë proteina specifike që prodhohen si përgjigje ndaj një imunogjeni dhe reagojnë me
antigjenin.

      FAKTORËT QË NDIKOJNË NË IMUNOGJENITET
           o Substanca imunogjene
      1.E huaja

Sistemi imunologjik normalisht i dallon molekulat e veta nga ato të huajat, prandaj vetëm
molekulat e huaja ushtrojnë veprim imunogjen.

      2.Madhësia




                                              19.
Nuk ka ndonjë madhësi të caktuar mbi të cilën një substancë do të jetë imunogjene.
Megjithatë, sa më e madhe të jetë një molekulë, aq më i madh do të jetë veprimi i saj
imunogjen.

      3.Përbërja kimike

Zakonisht, nëse një substancë është komplekse nga aspekti i përbërjes kimike, atëherë ajo
do të ketë veprim më të fuqishëm imunogjen. Determinantat antigjenike krijohen me
sekuentimin primar të mbetjes në polimer dhe/ose strukturën sekondare, terciare apo
kuaternare të molekulës.

      4.Forma fizike

Antigjenet në formë thërmizash, zakonisht kanë veprim më të theksuar imunogjen sesa
ato të tretshëm. Poashtu, antigjenet e denatyruar janë më imunogjen sesa ato që ndodhen
në formën native.

      5.Zbërthyeshmëria

Për të zhvilluar përgjigjen imunitare, shumica e antigjeneve (antigjenet që varen nga
limfocitet T) duhet paraprakisht të fagocitohen, të përpunohen dhe pastaj t’iu prezentohen
limfociteve ndihmëse T(T-helper cells) përmes qelizave që prezentojnë antigjenin.
Prandaj, antigjenet që fagocitohen më lehtë nga qelizat mbrojtëse të organizmit, janë më
imunogjen.

      6.Sistemi biologjik
      7.Faktorët gjenetik

Substancat e ndryshme mund të kenë veprim të ndryshëm imunogjen. Disa substanca
mund të kenë efekt imunogjen te një njeri, por jo te disa të tjerë (reaguesit dhe
joreaguesit). Individët e caktuar mund të kenë mungesë ose dëmtim të gjeneve që
kodojnë për receptorët e antigjeneve në limfocitet B dhe T; apo mund të kenë mungesë të
gjeneve që iu nevojiten qelizave antigjen-prezentuese për t’i prezentuar antigjenet tek
limfocitet T.

      8.Mosha




                                           20.
Mosha, poashtu mund të ndikojë në imunogjenitet. Zakonisht, personat shumë të moshuar
dhe ata shumë të rinj kanë aftësi më të kufizuar për prodhimin e përgjigjes imunologjike
ndaj substancave imunogjeneve.

      Metoda e dhënies
      1.Doza



Doza e dhënies së imunogjenit mund të ndikojë në imunogjenitet. Ekziston një dozë e
caktuar e antigjenit, mbi ose nën të cilën përgjigja imunologjike nuk do të jetë optimale.

      2.Rruga

Përgjithësisht rruga subkutane është më e mirë sesa ajo brendavenoze ose intragastrike.
Rruga me të cilën jepet antigjeni, poashtu mund ta ndryshojë natyrën e përgjigjes
imunologjike.

      3.Adjuvantët

Substancat që mund ta rrisin përgjigjen imunologjike ndaj një imunogjeni quhen
adjuvansë. Nganjëherë, përdorimi i tyre kufizohet për shkak të efekteve të
padëshirueshme anësore siç janë ethet dhe inflamacioni.




                                            21.
                              9. MIKROBIOLOGJIA
Mikrobiologjia (nga greq. μικρός, mikrós,-"i vogel"; βίος, víos,-"jete" dhe λόγος, lógos,-
"fjalë", "mësim", "dije") është degë e biologjisë që merret me studimin e
mikroorganizmave (mikrobeve), ndërtimin, funksionimin dhe ndikimin e tyre në
organizmat e tjera të gjalla. Mikroorganizmat janë organizma të vogla mikroskopike
njëqelizore të padukshme për syrin e njeriut. Këtu hyjnë bakteriet, protozoat, këpurdhat,
mikroalgat, prokariotet dhe viret.


1. Historia e mikrobiologjisë

Bakteriet u vëzhguan në fillim nga Anton van Leeuwenhoek, në vitin 1676 me anën e një
mikroskopi njëlentësh të cilin ai e ndërtoi vetë. Emri "bakterium" hyri shumë më vonë në
përdorim, nga Christian Ehrenberg në vitin 1828, fjalë që rrjedh nga greqishtja
βακτηριον, vaktirion - "shkop i vogël, thupër".

2. Nëndegët e mikrobiologjisë

Fusha e mikrobiologjisë mund të ndahet përgjithsisht në disa nëndegë:

      Mikrobiologjia fiziologjike: Studimi i funksionimit biokimik te qelizave
       mikrobiologjike. Përfshin studimin e rritjes mikrobiologjike, metabolizmin
       mikrobiologjik dhe strukturen qelizore të bakterieve.
      Mikrobiologjia genetike: studion se si janë të organizuar genet tek mikrobet në
       lidhje me funksionet e tyre qelizore. Lidhet ngushte me biologjine molekulare.
      Mikrobiologjia mjeksore ose medicinale: studion rolin e mikrobeve ne
       semundjet e njeriut. Ajo perfshin studimin e patogenezes mikrobiologjike dhe
       epidemiologjine dhe ka lidhje me studimin e semundjeve patologjike dhe
       imunologjike.
      Mikrobiologjia veterinare: studion rolin e mikrobeve ne medicinen (mjeksine)
       veterinare.
      Mikrobiologjia mjedisore: studion funksionin dhe larmine e mikrobeve ne
       mjedisn e tyre natyror. Perfshin studimin e ekologjise mikrobiologjike, ciklin
       ushqyes mikrobiologjik, gjeomikrobiologjik, larmine mikrobiologjike dhe
       Bioremediacioni.
      Mikrobiologjia zhvilluese: studion zhvillimin e mikrobeve. Perfshin sistematiken
       bakteriale dhe taksonomine.
      Mikrobiologjia industriale: shfrytezon mikrobet për perdorim ne ecurite
       (proceset) industriale. Ketu hyjne tharmëtimi industrial dhe trajtimin e ujrave të
       zeza. Lidhet ngushte me bioteknologjine industriale. Kjo fushe perfshin gjithashtu
       prodhimin e birres, nje zbatim i rendesishem i mikrobiologjise.

                                             22.
      Aeromikrobiologjia: studion mikroorganizmat e ajrit.
      Mikrobiologjia ushqimore: studion mikrobet qe shkaktojne prishjen e
       ushqimeve.
      Mikrobiologjia farmaceutike: studion mikrobet qe shkaktojne ndotjen dhe
       prishjen farmaceutike.




                              9. BAKTERIOLOGJIA



1. Bakteret

Bakteret dhe algat blu të gjelbërta janë qeliza prokariote. Ato, për dallim prej
eukarioteve, nuk kanë bërthamë. Materiali i tyre gjenetik është i përqëndruar në një zonë
të citoplazmës që quhet nukleoid. Qelizat prokariote nuk kanë as organele citoplazmike
qelizore- siç janë mitokondriet dhe lizosomet, të cilat gjinden tek eukariotet. Ndërkaq, një
përbërës strukturor që e kanë prokariotet dhe mungon te eukariotet është muri qelizor, që
iu mundëson baktereve t’i rezistojnë stresit osmotik. Muri qelizor dallon te bakteret e
ndryshme dhe shërben si element për ndarjen e tyre në dy grupe të mëdha - bakteret
Gram-pozitive dhe Gram-negative. Prania e murit qelizor, që nuk haset te qelizat
shtazore, rezulton në dallimin në ndjeshmërinë e qelizave eukariote dhe prokariote ndaj
antibiotikëve. Prokariotet dhe eukariotet, po ashtu dallohen edhe në disa veçori të tjera
metabolike. Kjo vlen sidomos për metabolizimin e tyre të energjisë, ku shumë shtame
bakterore mund të adaptohen në kushte anaerobe. Në këtë seksion, do të shqyrtohen
strukturat e qelizës tipike bakterore dhe mënyrat me të cilën ato e shfrytëzojnë energjinë
nga molekulat komplekse organike. Aspektet e ndryshme të strukturës dhe metabolizmit
bakteror shërbejnë si bazë për identifikimin dhe taksonominë e baktereve. Bakteret
vazhdimisht i nënshtrohen ndryshimeve mutagjene. Mjedisi jetësor ushtron presion të
fuqishëm selektiv tek bakteret . Prandaj, ato evoluojnë në mënyrë të vazhdueshme dhe
rapide. Njëkohësisht, ato shkëmbejnë informatat gjenetike, zakonisht ndërmjet anëtarëve
të llojit të njejtë, por nganjëherë edhe ndërmjet anëtarëve të llojeve të ndryshme. Në
vazhdim do të njiheni se si ndodhin këto procese. Bakteret mund të kenë edhe virusë që
parazitojnë në to dhe quhen bakteriofagë. Ato janë parazitë obligativë brendaqelizorë që
shumëzohen në brendi të baktereve, duke shfrytëzuar një pjesë apo tërë makinerinë
biosintetike të strehuesit. Këto virusë mund të shkaktojnë bizen e qelizës bakterore duke
liruar thërmiza të reja të fagut infektues. Në vazhdim, po ashtu, do të jepen raportet
ndërmjet baktereve dhe bakteriofagjeve.



                                            23.
Në fund, para se të hulumtohen shumë sëmundje humane që shkaktohen nga bakteret, do
të jepet edhe një pasqyrë e përgjithshme e patogjenezës bakterore- si e dëmtojnë bakteret
organizmin strehues.Bakteret e vërteta (ku përfshihen të gjitha bakteret që infektojnë
njeriun) janë anëtarë të të njejtës mbretëri të gjallesave - eubacteria, bacteria. Një grup
tjetër mikroorganizmash që shpesh hasen në mjedise ekstreme jetësore formojnë
mbretërinë tjetër - archaebacteria, Archaea. Në aspektin morfologjik, të dy mbretëritë e
këtyre mikroorganizmave kanë ngjashmëri mes vete( sidomos kur iu mungon bërthama),
prandaj ato së bashku grupohen si prokariotë. Megjithatë, ato kanë dallime të dukshme në
aspektin biokimik. Shumica e archaea jetojnë në mjedise tipike, siç janë burimet e nxehta
sulfurike, ku mbretëron temperaturë mbi 80 ºC dhe pH=2. Këto mikroorganizma quhen
termoacidofile. Të tjerat jetojnë në mjedise që përmbajnë metan (metanogjenet) ose
përqëndrime të larta të kripës (halofilet ekstreme).

2. Struktura Bakterore

Edhepse nuk janë kompekse sikur eukariotet, te prokariotet mund të definohen disa
struktura përbërëse eubakterore. Këto struktura nuk i posedojnë të gjitha bakteret.

       Plazmidet

Janë segmente të ADN-së që ndodhen jashtë kromozomeve, të pranishme në shumë kopje
dhe shpesh kodojnë faktorët e patogjenezës dhe ato të rezistencës antimikrobike. Disa
forma, po ashtu janë të përfshira në shumëzimin e baktereve.

       Mbështjellësi qelizor

Bakteret mund të ndahen në dy grupe duke u bazuar në ngjyrosjen sipas Gramit. Bakteret
Gram pozitive e mbajnë ngjyrën e kristal violetit pas shpërlarjes me ujë, kurse ato Gram
negative nuk e mbajnë atë pas shpërlarjes. Të gjitha bakteret kanë membranë qelizore në
të cilën bëhet fosforilimi oksidativ (pasi që nuk kanë mitokondrie). Jashtë membranës
qelizore ndodhet muri qelizor, që përbën një formacion rigjid dhe e mbron qelizën nga
liza osmotike. Bakteret gram pozitive kanë mur qelizor shumë më të trashë sesa ato Gram
negative. Bakteret Gram negative kanë edhe një membranë të jashtme shtesë. Membrana
e jashtme është bariera kryesore e permeabilitetit te bakteret Gram negative. Hapësira
ndërmjet membranës së jashtme dhe asaj të brendshme quhet hapësira periplazmike.
Bakteret Gram negative i deponojnë enzimet e tyre zbërthyese në hapësirën periplazmike.
Bakteret Gram pozitive nuk kanë hapësirë periplazmike; ato sekretojnë ekzoenzime dhe
bëjnë digjestimin jashtëqelizor. Digjestimi është i nevojshëm, pasi që molekulat e mëdha
nuk mund të kalojnë rregullisht nëpër membranën e jashtme (nëse është prezente) ose
nëpër membranën qelizore.




                                               24.
       Bakteret pa mur qelizor

Nëse bakteret trajtohen me 1) enzime që shkaktojnë lizë të murit qelizor ose 2) me
antibiotikë që interferojnë me biosintezën e peptidoglikanit, atëherë shpesh mund të
krijohen baktere pa mur qelizor. Zakonisht këto trajtime rezultojnë në krijimin e
mikroorganizmave të paqëndrueshëm. Bakteret pa mur qelizor që nuk mund të
shumëzohen quhen sferoplaste (nëse kanë membranë të jashtme) ose proptoplaste (nëse
nuk është prezente membrana e jashtme). Nganjëherë këto baktere mund edhe të
shumëzohen (format L).

       Flagjela

Disa lloje bakteresh janë të lëvizshme dhe kanë organele të lëvizjes - flagjela. Ato janë të
afta ta shijojnë mjedisin e tyre jetësor dhe të përgjigjen ndaj substancave kimike ushqyese
ose materieve helmuese duke lëvizur drejt tyre apo larg nga to (kemotaksa). Flagjelat janë
të fiksuara në membranën qelizore, zgjaten nëpër mbështjellës qelizor dhe shtrihen si
varg i gjatë. Flagjela përbëhet nga një numër proteinash, përfshirë edhe flagjelinën. Ato e
lëvizin qelizën përmes rrotacionit me lëvizje sikur helikë. Filamentet aksiale te spiroketat
kanë funksion të ngjashëm sikurse flagjelet. Proteinat lidhëse në hapësirën periplazmike
ose membranën qelizore i lidhin burimet e ushqimit (siç janë sheqernat dhe aminoacidet)
duke shkaktuar metilimin e proteinave të tjera të membranës qelizore të cilat ndikojnë në
lëvizjen e qelizës me flagjela. Permeazat janë proteina që pastaj i transportojnë këto
ushqime nëpër membranën qelizore. Energjia dhe burimet e karbonit mund të deponohen
sipas nevojës në “granulat deponuese” të citoplazmës që përmbajnë glikogjen,
polihidroksibutirat ose polifosfate.

       Piliet (sinonim: fimbriet)

Llojet e pilieve dallohen mes shtameve të ndryshme bakterore. Ato janë projeksione
qelizore në formë të fijeve të flokut (Figura 5). Disa janë të përfshira në konjugimin
seksual dhe të tjerat mundësojnë ngjitjen në sipërfaqet epiteliale të strehuesit gjatë
procesit infektiv.

       Kapsulat dhe shtresat jargëzuese

Këto janë struktura që e rrethojnë nga jashtë membranën qelizore. Nëse janë qartë të
definuara atëherë quhen kapsula, e nëse jo - emërtohen si shtresë jargëzuese apo
glikokaliks. Ato zakonisht përbëhen nga polisakaridet. Mirëpo, te disa bacile ato janë të
përbëra nga polipeptidet (acidi poliglutaminik). Ato nuk kanë rol qenësor në jetesën e
qelizës dhe brenda të njejtit lloj, disa shtame mund të prodhojnë kapsulë, kurse të tjerat
jo. Kapsulat e baktereve patogjene i pengojnë fagocitet gjatë gëlltitjes dhe shkatërrimit të
baktereve. Kapsulat shpesh humbin gjatë kultivimit in vitro.



                                                25.
       Endosporet (sporet)

Janë forma të fjetura të qelizës bakterore që prodhohen nga disa lloje bakteresh gjatë
kushteve të pavolitshme jetësore; forma aktive e rritur e qelizës quhet formë vegjetative.
Sporet janë rezistente ndaj shumë kushteve të pavolitshme (përfshirë temperaturat e larta
dhe tretësit organikë). Citoplazma e sporeve është e dehidruar dhe përmban kalcium
dipikolinat (acidi dipikolinik), që është përgjegjës për rezistencën e spores ndaj
nxehtësisë. Sporet më së shpeshti hasen te gjinitë Bacillus dhe Clostridium.




                                  10. VIROLOGJIA



Viriologjia është një shkencë e cila bën pjesë në grupin e mikrobiolgjisë dhe që mirret
me studimin dhe proceset e virusëve në përgjithësi si rritjen , zhvillimin dhe vdekjen e
virusëve. virus ne latinisht d.m.th helm viruset qendrojne ne mes kufirit te gjalles dhe te
pagjalles.Viruset kane forma te ndryshme cilindrike dhe ovale. ato ne kushte te caktuara
paraqesin veti te se gjalles, ne kushte te caktuara paraqiten si stubstance. Viruset nuk kan
ndertim qelizor , por perbehen vetem nge acidi nukleinik dhe membarana proteinike.

1. Struktura e Virusit

Madhësia e viruseve luhatet nga një diameter me më pak se 100 nanometra deri në disa
qindra nanometra në gjatësi, si në rastin e filovirideve (figurat 1 dhe 2). Të gjithë viruset
përmbajnë gjenom të acidit nukleik (ARN ose ADN) dhe një mbulesë mbrojtëse
proteinike që quhet kapsidë. Gjenoma e acidit nukleik së bashku me mbulesën mbrojtëse
proteinike quhet nukleokapsidë. Ajo mund të ketë simetri ikozaedrale, helikale ose
komplekse. Viruset mund të kenë edhe mbulesë. Viruset me mbulesë e marrin atë
nëpërmjet të membranës së qelizës së bujtësit. Në disa raste, virusi mbin nëpërmjet
plazmamembranës, por në raste të tjera ajo(mbulesa) mund të rrjedhë edhe nga
membrana të tilla si nga ato të trupit Golxhi ose bërthamës. Disa viruse mbijnë nëpermjet
të pjesëve të specializuara të membranës së plazmës të qelizës së bujtësit; p.sh., virusi
Ebola lidhet me lipidet që gjenden me shumicë në sfingomielinë, kolesterol dhe proteinat.
Poksviruset bëjnë përjashtim për faktin se ata fshehin veten në membranën e qelizës së
bujtësit duke përdorur një mekanizëm që është i ndryshëm nga procesi i zakonshëm i
mbirjes që perdoret nga virusët e tjerë. Virusët me mbulesë nuk e kanë të nevojshme që të
shkatërrojnë qelizën e tyre bujtëse në momentin e çlirimit, pasi ata mund të dalin jashtë
qelizës me një proces që jo doemos është letal për qelizën- ndërsa disa virusë mund të
vendosin infeksione perzistente. Viruset me mbulesë, si rregull, janë infektiv vetëm në

                                            26.
rast se mbulesa nuk është e dëmtuar (pasi proteinat ngjitëse virale të cilat njohin
receptorët e qelizës janë vendosur në këtë mbulesë). Kjo do të thotë që agjentët që
dëmtojnë mbulesën (p.sh. alkoolet dhe detergjentet), reduktojnë infektiviteti. Viruset nuk
kan ndertim qelizor. por perbehen vetem nga acidi nukleinik dhe membrana proteinike.




                                 11. MIKOLOGJIA

1. KLASIFIKIMI

Fungjet janë mikroorganizma eukariotë që nuk përmbajnë klorofil, por kanë mur qelizor,
struktura filamentoze dhe prodhojnë spore. Këto mikrobe rriten si saprofitë dhe
zbërthejnë materiet e vdekura organike. Varësisht sipas mënyrës së klasifikimit të tyre,
sot njihen afër 100.000 deri 200.000 lloje të fungjeve. Në mjekësi, njihen afër 300 lloje të
fungjeve që shkaktojnë sëmundje në njerëz.Qeniet e gjalla klasifikohen në pesë mbretëri.
Një mbretëri të veçantë e përbëjnë fungjet.
MBRETËRIA:Monerat,Protistat,Fungjet,Bimët,Shtazët.

       Taksonomia e mbretërisë së fungjeve është evolutive dhe nganjëherë edhe
       kundërthënëse. Në të kaluarën, klasifikimi i tyre bazohej kryesisht në
       morfologjinë e vërejtur me mikroskop të thjeshtë optik. Mirëpo, metodat moderne
       të studimit të ultrastrukturës së fungjeve, metodat biokimike dhe ato molekulare
       kanë sjellur dëshmi të reja që kanë ndryshuar taksonominë. Fungjet që kanë
       rëndësi mjekësore janë ndarë në katër rende:

      1. Askomikota- shumëzimi seksual ndodh në qeskën e quajtur askus me prodhim
       të askosporeve .
      2. Bazidiomikota- shumëzimi seksual ndodh në qeskën e quajtur bazidium me
       prodhim të bazidiosporeve .
      3. Zigomikota- kanë shumëzim seksual me gamete dhe aseksual përmes krijimit të
       zigosporeve.
      4. Fungjet mitosporike (Fungi Imperfecti) - nuk kanë formë të shumëzimit
       seksual. Në këtë grup bëjnë pjesë shumica e fungjeve patogjene.




                                            27.
2. Morfologjia

Fungjet patogjene mund të ekzistojnë në trajtë të majave (tharmeve) ose hifeve (figura 4).
Tërësia e një mase të hifeve e përbën miceliumin. Majat janë struktura mikrobike
njëqelizore, kurse miceliet janë struktura filamentoze shumëqelizore, të përbëra nga
qelizat tubulare me mur qelizor. Majat shumëzohen me bulëzim, kurse miceliumet
degëzohen dhe trajta e degëzimit të tyre ofron ndihmesë në identifikimin morfologjik.
Nëse miceliet nuk kanë mure ndarëse (septe), aëherë ato quhen koenocite (të paseptuara).
Termet “hife” dhe “micelium” shpesh përdoren si sinonime. Disa fungje shfaqen në të dy
format strukturore (maja dhe micelie). Këto quhen fungje dyformëshe. Fungjet
dyformëshe Fungjet dyformëshe kanë dy forma jetësore:

      1. MAJAT - (forma parazitare ose patogjene). Kjo formë zakonisht vërehet në
       inde, eksudate ose në kultura (nëse inkubohen në 37°C).
      2. MYCELIUMI - (forma saprofite). Kjo formë vërehet në natyrë ose gjatë
       kultivimit në temperaturë 25°C. Shndërrimi në formën strukturore të majave luan
       rol qenësor në patogjenezën e sëmundjes. Fungjet mund të identifikohen në bazë
       të vetive morfologjike ose biokimike, përfshirë dukjen e trupthave të tyre
       prodhues. Sporet aseksuale mund të jenë të mëdha (makrokonidiet,
       kllamidiosporet) ose të vogla (mikrokonidiet, blastosporet, artrokonidiet).
      Ekzistojnë katër trajta të manifestimit klinik të sëmundjeve mikotike:
      1. Mbindjeshmëria (hipersensitiviteti) - reaksion alergjik ndaj mykrave dhe
       sporeve.
      2. Mikotoksikozat- helmimi i njerëzve dhe kafshëve nga prodhimet ushqimore të
       kontaminuara me fungje që prodhojnë toksina.
      3. Micetizmi- konsumi i toksinës së preformuar (helmimi me kërpudha).
      4. Infeksioni

Ne do të përqëndrohemi vetëm në tipin e fundit të sëmundjeve mikotike - në fungjet
patogjene që shkaktojnë sëmundje te njerëzit. Shumica e fungjeve patogjene nuk
prodhojnë toksina, por ato tregojnë modifikime fiziologjike gjatë infeksionit parazitues
(p.sh. vlera të shtuara metabolike, rrugë alternative të metabolizmit dhe strukturat e
modifikuara të murit qelizor). Shumica e fungjeve patogjene janë aerotolerante dhe mund
t’i rezistojnë efekteve të radikaleve aktive të oksigjenit gjatë zbërthimit respirator të
fagociteve. Prandaj, fungjet mund t’i rezistojnë shumë faktorëve mbrojtës të organizmit.
Fungjet janë të kudondodhura në natyrë dhe shumica e njerëzve iu ekspozohen këtyre
mikroorganizmave. Shfaqja e infeksionit mikotik zakonisht varet nga madhësia e
inokulumit të fungjeve dhe nga rezistenca e strehuesit ndaj infeksionit. Kurse shkalla e
manifestimit klinik të infeksionit varet kryesiht nga statusi imunologjik i strehuesit. Nëse
fungjet janë izoluar nga gjaku që është marrë prej një kateteri brendavenoz, atëherë kjo
mund të jetë rezultat i kolonizimit të kateterit, fungemisë kalimtare ose infeksionit të
vërtetë. Mjeku duhet të marrë vendim për interpretimin diagnostik duke u bazuar në të



                                            28.
gjitë faktorët relevantë siç janë: gjendja klinike e pacientit, parametrat klinikë, statusi i
përgjithshëm, rezultatet e analizave të tjera laboratorike etj. Vendimi është shumë i
rëndësishëm në menaxhimin klinik të pacientit, pasiqë trajtimi i infeksioneve sistemike të
shaktuara nga fungjet kërkon përdorim agresiv të medikamenteve të cilat zakonisht kanë
edhe toksicitet të konsiderueshëm. Shumica e agjensëve mikotikë janë saprofitë të tokës
dhe sëmundjet mikotike; ato nuk janë infektivë dhe nuk përhapen nga njeriu në njeri (me
përjashtime të rralla: kandidozat dhe disa dermatofite). Mund të shfaqen edhe epidemi me
këto mikrobe, por ato nuk janë pasojë e infekciozitetit, por e ekspozimit mjedisor.
Shumica e fungjeve që shkaktojnë infeksione sistemike kanë ciklin e veçantë të
ekzistencës ekologjike në natyrë. Vendqëndrimi i tyre është specifik për disa fungje dhe
do të diskutohet më vonë. Në këto mjedise, mikroorganizmat saprofitë rriten dhe
zhvillohen. Vendbanimi i fungjeve, është po ashtu burim i elementeve të fungjeve dhe
sporeve, ku njerëzit dhe kafshët, strehuesit e rastësishëm, ekspozohen ndaj thërmizave
infektive. Prandaj gjatë diagnozës së sëmundjeve mikotike duhet marrë parasysh këto
ndërlidhje. Mjeku duhet të jetë i aftë për të nxjerrë anamnezën komplete nga pacienti,
përfshirë profesionin dhe të dhënat mbi udhëtimet eventuale. Kjo informatë kërkohet për
të rritur ose vërtetuar diagnozën diferenciale. Incidenca e sëmundjeve mikotike është në
rritje e sipër për shkak të rritjes së ndjeshëmërisë ndaj këtyre infeksioneve. Kjo dukuri
vërehet sidomos te pacientët që vuajnë nga AIDS, pacientët në terapi imunosupresive dhe
si rrjedhojë e përdorimit të metodave invazive në diagnozë dhe terapinë kirurgjike
(implantet prostetike). Në Karolinën Jugore sëmundjet mikotike kanë qenë të
raportueshme në autoritetet përkatëse të shëndetësisë publike.




                                            29.
                                      12. BIMËT

Bimët janë grup i madh i organizmave të gjallë në të cilin përfshihen drunjtë, perimet,
shkurret, barishtat, etj.

Tabela e përmbajtjeve:
1. Qeliza bimore
2. Fara dhe bima
3. Zhvillimi i embrionit dhe formimi i bimës
4. Ciklet jetësore
5. Përshtatjet
6. Struktura anatomike e bimes
7. Indet bimore



1. Qeliza bimore

Qeliza eukariote te këto qeliza bërthama rrethohet me dy membrana, po ashtu shume
organele të qelizës rrethohen me membrana. Muri qelizor - shumica e qelizave bimore
dhe kërpudhave janë të rrethuara nga muri qelizor, gjë që i dallon nga qelizat shtazore.
Protoplasti është pjesa relativisht e gjallë e qelizës eukariote, përbehet nga membrana
qelizore, e cila rrethon citoplazmën.

Citoplazma është mjedis ujor ku ndodhen :

      rrjeti endoplazmatik, aparati i golgjit, mikrotrupthat, sferozomet (oleozomet),
       citoskeleti, ribozomet, mitokondritë, plastidet ;
      bërthama dhe
      vakuola.

Qeliza prokariote është karakteristike për bakteret dhe cianobakteret, gjallesa këto me
moshë evolutive tre miliard vjet. Materialin gjenetik e kanë të vendosur në qendër të
qelizës që quhet nukleoid, dhe nuk është i rrethuar nga membrana. Qelizat prokariote
rrethohen nga muri qelizor që nuk përmban celulozë.




                                            30.
2. Fara dhe bima

2. 1. Fara

Pjesa më e madhe e bimëve që jetojnë aktualisht në tokë zhvillohen duke u nisur nga një
strukturë e veçantë që quhet farë. Ajo lind nga një vezore ku ndodhet qeliza vezë e cila
pasi fekondohet i jep jetë zigotes. Nga kjo zhvillohet embrioni i cili shoqërohet nga
shumë lëndë rezervë. Embrioni nuk jep menjëherë një bimë të rritur, por kur arrin një
moment të caktuar pjekurie e ndalon zhvillimin së bashku me lëndët rezervë,
dehidratohet pothuajse plotësisht dhe bie në një gjendje qetësie. Kjo gjendje mund të
zgjasë një ose dy stinë, derisa kushtet e mjedisit të jenë të përshtatshme që embrioni të
rritet dhe të formojë një bimë të rritur. Që kjo të ndodhë embrioni ka nevojë për lëndë
organike të cilën nuk e prodhon dot vetë sepse nuk kryen fotosintezë : është bima nënë,
autotrofe, që e furnizon me ushqime të cilat mblidhen në farë dhe shërbejnë për
zhvillimin e embrionit derisa të kthehet në bimë që kryen fotosintezë. Pra fara është një
embrion me një sasi të madhe lëndësh rezervë, që vendosen në një ind parenkimatik që
merr emrin endospermë dytësore ose albumine, e mbledhur kjo me një mbulesë
mbrojtëse. Në shumë raste rezervat transferohen tek kotiledonet, gjethëzat embrionale, të
cilat marrin një formë të fryrë. Avantazhi i bimëve me farë ndaj atyre pa farë është që
zigota pasi formohet nuk jep menjëherë një bimë të rritur, por embrioni mund të presë
kushtet e përshtatshme për të zhvilluar një bimë të re. Meqë bimët durojnë në mënyrë
pasive të gjithë kushtet e mjedisit, me të vetmen mundësi mbrojtëse aktivitetin e tyre
metabolik, fara përfaqëson një hap të madh evolutiv. Në fakt ajo ka një funksion të
dyfishtë : të përhapë specien dhe ta bëjë atë të mbijetojë.

2. 2. Lëndët rezervë të farës

Ekzistojnë bimë që prodhojnë një numër të madh farash të vogla, me pak lëndë rezervë,
të tjera prodhojnë pak fara shumë te mëdha me shumë lëndë rezervë. Këto janë strategji
të përshtatura nga bima ; në rastin e parë shumë fara sjellin mundësinë e krijimit të shumë
bimëzave, por varfëria në lëndë rezervë i jep pak autonomi embrionit prandaj bimëza
duhet të bëhet autonome në një kohë të shkurtër. Në rastin e dytë bimëzat e formuara janë
të pakta, por lënda e bollshme rezervë i lejon atyre të arrijnë një zhvillim të caktuar
përpara se të bëhen autonome. Lëndët rezervë të bimës janë kryesisht glucide, lipide dhe
proteina. Përveç këtyre embrioni ka nevojë edhe për një sasi të vogël jonesh organike të
cilat nuk mund ti thithë nga terreni sepse nuk ka aparat përthithës. Në farë pra gjenden
molekula organike që përmbajnë fosfor, squfur, etj. të nevojshme për rritjen.




                                           31.
2. 3. Mbirja e farës

Kur kushtet bëhen të përshtatshme fara mbin dhe formon bimëzën. Këto kushte janë
kryesisht : sasi e tepërt uji, temperaturë e përshtatshme dhe sasi e mjaftueshme oksigjeni.
Kur këto kushte plotësohen, fara mbin. Në një kohë të shkurtër vihen re disa ndodhi. E
para është përthithja e ujit që manifestohet me një rritje të dukshme të vëllimit të farës.
Ky fenomen është thjesht fizik dhe përbën një çlirim të madh energjie dhe është i
pakthyeshëm. Ky çlirim energjie i lejon farat të çajnë çimentot e rrugëve, ose enët ku
ndodhen kur ato nuk mbajnë dot vëllimin e tyre pas thithjes së ujit. Thithja e ujit çon dhe
në aktivizimin e disa enzimeve të pranishme në embrion. Këto enzime shpërbëjnë
rezervat për të përfituar molekula të vogla të përshtatshme për tu transportuar nëpër
embrion. Fazat e tjera vardojnë nga lloji i bimës.

3. Zhvillimi i embrionit dhe formimi i bimës

Kur në vezore ndodh fekondimi i vezës dhe formohet zigoti, ajo ndahet menjëherë në dy
qeliza, njëra më e madhe e tjetra më e vogël. Më e madhja formon furnizuesin me ushqim
të embrionit, e vogla formon embrionin. Ndarjet e para të kësaj të fundit ndodhin në të
gjitha drejtimet derisa formohet një embrion me 16 qeliza. Në këtë pikë embrioni merr
një formë zemre, pra polaritet, me një anë të thepisur që përfaqëson fillimin e rrënjëzes
dhe anën tjetër të zgjeruar që përfaqëson formimin e boshtit embrional dhe kotiledoneve.

3. 1. Morfologjia e Dikotiledoneve

3. 1. 1. Kërcelli

Duke parë një bimë dythelbore vihet re menjëherë që kërcelli është i ndarë në nyje, zona
ku futen gjethet, dhe ndërnyje, zona të lëmuara pa gjethe. Ne majë gjendet bula e majës e
ndërtuar nga ind meristematik, i mbështjellë nga grupe gjethesh që ai vetë i ka formuar.
Kur bima hynë në fazë riprodhuese bula e majës shndërrohet në gonxhe që mund të
formojë një ose më shumë lule. Nën bulën e majës gjendet zona e zgjatjes ; ndërnyjet
janë të dukshme por gjethet janë më afër se ato që ndodhen më poshtë sepse shtrirja e
tyre nuk ka përfunduar. Duke vazhduar më poshtë gjendet struktura parësore. Kërcelli
zakonisht është cilindrik, duket i gjelbër sepse nëpërmjet epidermës duket ngjyra e
kloroplastev te parenkimës klorofiliane. Duke vazhduar më poshtë formohet një strukturë
dytësore që është pak a shumë e zhvilluar.

3. 1. 2. Gjethet

Gjethet futen tek kërcelli nëpër nyje në mënyrë të rregullt : të alternuara, te kundërta,
qerthullake, të përqafuara. Mes bazës së gjethes dhe kërcellit dallohet sqetulla gjethore ku
ndodhet dhe ku gjendet një mbetje e meristemës së majës që merr emrin bule sqetullore, e
cila mund të formojë një degë ose një lule. Zakonisht vetëm një pjesë e vogël e këtyre
bulave zhvillohet. Gjethet përbëhen nga baza e gjethes, bishti dhe fletëza.

                                            32.
3. 1. 3. Rrënja

Rrënja rrjedh nga rrënjëza embrionale dhe ruhet përgjithësisht gjatë gjithë jetës së bimës ;
tipi më i përhapur është ai me një rrënjë kryesire nga e cila përhapen disa rrënjë anësore
që nuk e kalojnë gjatësinë e kryesores. Rrënja ka një zonë meristematike, një zonë shtrirje
dhe një zonë strukture parësore e cila është e dallueshme për shkak të qimeve rrënjësore.
Në disa raste mund të formohen edhe rrënjë me origjinë nga kërcelli, nga gjethet dhe nga
pjesët e vjetra të rrënjës. Këto mund të zhvillohen si pasojë e plagosjeve, traumave ose në
organe që ndodhen larg bimës nënë. Një tjetër lloj morfologjie që vihet re tek
dikotiledonet barishtore, tek bimët trëndafilthe : gjethet janë të mbledhura në majë duke
formuar një figurë si gonxhe trëndafili ; duket sikur kërcelli mungon. Kjo morfologji ka
si shkak qe kërcelli i ka nyejt shumë afër më njëra tjetrën sepse ndërnyjet janë të
pazhvilluara mirë, dhe gjethet mbeten të shtypura njëra mbi tjetrën.

3. 1. 4. Morfologjia e pemëve, shkurreve dhe bimëve kacavjerrëse

      Pemët i përkasin që të gjitha Gimneospermeve ose Dythelboreve. Ekzistojnë raste
       të rralla që pemët i përkasin grupeve të tjera sistematike, si për shembull palmat.
       Karakteristika kryesore e një peme është masa e bollshme e indit drunor. Kjo do
       të thotë që pothuajse e gjithë bima përbëhet nga struktura dytësore që në bimët
       barishtore është e reduktuar ose mungon. Struktura e rrënjëve dhe e gjetheve
       gjendet dhe tek pemët, madje është thelbësore sepse përcakton rritjen në gjatësi.
       Dy indet kryesore të strukturës dytësore janë : barma dhe fellogjeni. Përveç masës
       drunore pema karakterizohet nga lloji i degëzimit. Në shumë pemë degët ndahen
       në makroblaste dhe brakiblaste. Pemët duke qenë bimë që jetojnë për vite të tëra
       kanë sythe të mirë organizuar për të kaluar stinët pa u dëmtuar. Kur afrohet dimri
       sythet flenë, që do të thotë që gjethëzat në ekstremet e majva shndërrohen në
       përule, marrin një pamje të lëkurezuar, vishen nga shtresë e trashë qimesh dhe
       lyejnë sipërfaqet e tyre me rrëshirë. Në pranverë përulet bien dhe sythi fillon
       aktivitetin e tij normal. Aparati i rrënjëve mund të jetë pak a shumë i gjërë, varet
       nga bima dhe ambienti ku ajo jeton. Gjithësesi është gjithmonë goxha i shtrirë
       duke marrë parasysh pafundësinë e rrënjëve të holla që nuk duken sepse ngelen në
       tokë kur bima çrrënjoset. Jetëgjatësia e gjetheve varjon ; ekzistojnë bimët
       gjethërënëse, gjethet e të cilave jetojnë vetëm një stinë bimore. Bimë të tjera, të
       quajtura me gjelbërim të përhershëm, i ruajnë gjethet gjatë gjithë vitit. Këto
       zakonisht jetojnë më shumë se një stinë bimore, po edhe ato vdesin dhe
       zëvendësohen, vetëm kur gjethet e reja janë formuar plotësisht, prandaj pema nuk
       duket kurrë e zhveshur.
      Edhe shkurret dhe bimet kacavjerrëse janë Gimneosperme dhe Dythelbore me sasi
       të madhe indi drunor por me përmasa më të vogla se pemët.




                                            33.
3. 2. Morfologjia e monokotiledoneve

Monokotiledonet janë pothuajse të gjitha barishtore, me përjashtim të Palmave. Gjethet
qëndrojnë pingul me tokën prandaj nuk ka ndryshime mes faqeve të brendshme e të
jashtme të tyre, nuk kane bisht, janë të zgjatuara dhe të thepisura, me forme lineare.
Shirita të shumtë hyjnë nga kërcelli në gjethe, duke ndërtuar nervaturat që ecin paralelisht
dhe janë të ndërlidhura nga breza të vegjël të ndërvendosur. Shpesh baza e gjethes
përqafon kërcellin gjatë një pjese të tij prandaj gjethet janë me këllëf. Në disa raste në
pikën e futjes së fletëzës në këllëf, gjethet shfaqin një fletëz transparente që quhet gjuhëz.
Struktura e kërcellit : majë meristematike, zonë shtrirje, strukturë parësore. Kërcenjtë
janë zakonisht më të mëdhenj se të Dythelboreve barishtore dhe shpesh të forcuar nga
sklerenkime ose parenkime e drurezuar. Shpesh organizimi i bimës është me gjethet të
mbledhura në truall, vetëm në periudhën e riprodhimit formohen lulet. Këto bimë duke
qenë barishtore, shpesh janë të pajisura me organe nëntokësore si rizoma, zhardhokë, etj.
që i bëjnë të mundur species mbijetesën. Aparati rrënjor zakonisht përbëhet nga rrënje
provizore që formohen në bazën e kërcellit, sepse rrënja kryesore atrofizohet dhe vdes
shumë herët.

4. Ciklet jetësore

Me këtë term përcaktohet historia e jetës së një organizmi, që nga lindja, që vjen nga një
akt riprodhues, deri në vdekje. Në bazë të jetëgjatësisë së një bime dallohen : bimët
njëvjeçare, bimët dyvjeçare dhe bimët shumëvjeçare.

5. Përshtatjet

Rrënjët, kërcenjtë dhe gjethet mund të pësojnë ndryshime aq të mëdha sa të bëhen të
padallueshme. Një shembull mund të jetë ai i rrushkullit që mban mbi vete një kërcell me
disa shtrirje fletezore që duken si gjethe, por që në të vërtetë janë kërcenj të shtypur që
kanë funksionin e gjetheve. Kërcelli mund të transformohet në gjemba me funksion
mbrojtës, ose në loze që shërbejnë për tu kacavjerrë. Të gjitha këto organe të
sipërpërmendura janë organe homologe, sepse megjithëse kanë pamje të ndryshme, janë
modifikime të të njëjtit organ. Përshtatje të tilla mund te ndodhin edhe tek gjethet dhe
rrënjët, të cilat mund të bëhen gjemba e loze. Në këtë rast flasim për organe analoge
sepse megjithëse kanë morfologji të ngjashme kanë origjina të ndryshme, duke u formuar
disa nga kërcenjtë e disa nga gjethet. Ndonjëherë në ekzemplare qe i përkasin specieve të
ndryshme, nga ana sistematike larg njëra tjetrës, ndodhin përshtatje të të njëjtit lloj, që
përcaktohen nga rrethana ekologjike të ngjashme.




                                             34.
5. 1. Zhardhokët

Një shembull modifikimi është zhardhoku, i cili është modifikimi me qëllim rezerimin e
një organi e si rrjedhojë formimin e një sasie të madhe parenkime rezerve. Zhardhoku për
antonomazi është patatja ku ky modifikim prek disa nyje dhe ndërnyje të kërcellit
nëntokësor. Tek nyejt janë të pranishme disa katafile, gjethe rudimentare që bien herët
dhe që i lëne të zbuluar sythet sqetullore, të quajtur sy.

5. 2. Rizomat

Janë kërcinj teresisht nëntokësore te zhardhokuar që zhvillohen horizontalisht në territor
duke ndenjur gjithnjë goxha thelle nëntoke. Gjethet janë të shnderruar në katafila të vogla
të futura tek nyejt. Në sqetullat e tyre ndodhen sythet, nga të cilat mund të zhvillohen
filizat. Po tek nyejt por në anën e poshtme gjenden rrënjet. Zakonisht në fillim të sezonit
bimor, sythi i majës zhvillon një fidan të drejtë që del nga toka dhe formon gjethe e lule,
duke mos u rritur me. Rizoma vazhdon të rritet nëntoke nepermjet sythit sqetullor. Me
rralle sythi i majës nuk del nga toka, por dalin disa sythe sqetullore që çelin gjethe e lule.

5. 3. Bulbet

Modifikim ku ndodh një zhardhokim i gjetheve dhe kërcellit. Kjo strukture tipike për
Monokotiledonët përbehet nga një kërcell i shkurtuar, për shkak të mungesës së
zhvillimit të ndernyjeve, quhet zemër, çon lart sythin e majës dhe ne baze disa rrënje. Tek
nyejt futen katafilat.

5. 4. Gjembat

Gjethet dhe kërcenjte mund të transformohen në gjemba si pasoje e klimës se ashpër dhe
thatesise. Gjembezimi i rrënjës është i veçante dhe vihen re në disa palma.

5. 5. Lozet

Lozet janë tipike për ato bime kërcelli i te cilave nuk është aq i fuqishëm sa te mund ti
mbaje ne këmbe, duke qenë se zhvillohet shumë në gjatësi e pak në diametër. Në disa
bime transformohet në loze pjesa fundore e kërcellit, ne disa të tjera i gjithë kërcelli.
Lozet rrënjore shërben për te fiksuar bimën shumë fort pas mbështetjes. Edhe gjethet dhe
bishti i tyre mund të transformohen në loze.

5. 6. Heteromorfizmi

Shfaqet kur kërcelli dhe gjethet kane forma të ndryshme ne të njëjtin individ. Një rast
heteromorfizmi janë stolonët : kërcell i shkurtuar nga ku nisin disa kërcenj te gjate e te
holle. Kane si funksion përhapjen e specjes. Heteromorfizmi i gjethes quhet heterofili.
Heteromorfizmi i rrënjës quhet heterorizi.

                                             35.
6. Struktura anatomike e bimes

6. 1. Kërcelli

Të gjitha bimët e larta kanë kërcell, ai është ndër organet e rëndësishme vegjetative të
atyre.

6. 2. Gjethja

6. 3. Rrënja

7. Indet bimore

7. 1. Indet meristematike

Një mënyre për të klasifikuar këto inde është grupimi i tyre në bazë të vendndodhjes së
tyre në bime ; kështu dallojmë meristemat e majës që ndodhen në maje të kërcellit dhe
rrënjës, meristemat anësore që ndodhen paralel me sipërfaqen e organeve ku gjenden dhe
meristemat e ndërmjetme. Por ekziston dhe një klasifikim që i ndan në meristema
paresore, ato që e kanë prejardhjen të drejtpërdrejte nga qelizat meristematike te
embrionit, dhe në meristema dytësore, ato qe vijnë nga qelizat tashme të rritura por që
përvetësojnë veti meristematike.

7. 2. Indet e rritura

E kane prejardhjen nga diferencimi i indeve meristematike, kanë qeliza goxha më të
mëdha se ato të indeve meristematike. Kjo sjell që citoplazme përqendrohet afër murit si
një shtrese e holle. Muri, pak a shumë i shpeshte, varet nga indi në ind, shfaq gjithmonë
përvec murit parësor edhe një dytësor. Në disa inde si tek tapa apo tek druri në fazën e
rrijes citoplazma përthithet krejtësisht prandaj qelizat kanë vetëm mur. Qelizat që kanë
vetëm mur quhen qeliza të vdekura.

7. 2. 1. Sistemi thelbësor

7. 2. 1. 1. Indet parenkimatike

Është indi më i përhapur në bimë dhe nga ana morfologjike ma pak i diferencuari. Ky ind
kryen të gjitha aktivitetet metabolike : që nga fotosinteza, deri tek rezervimi,
frymëmarrja, sinteza e proteinave dhe e gjithë molekulave te tjera të nevojshme për jetën
e bimës. Gjithashtu me zgjerimin e qelizes, ushtron funksion mbështetës për kërcej apo
gjethe të përmasave të vogla apo organeve të reja. Hapësirat qelizore të këtij indi lejojnë



                                            36.
ajrosjen, pra shkëmbimet e gazrave ne bime. Gjethet janë të ndërtuara kryesisht nga
parenkima ; organet e rezervimit, endosperma e farave, rrënjët etj përbehen kryeshit nga
indi parenkimatik. Indi parenkimatik mund ta ketë prejardhjen si nga meristemat e majës
ashtu nga ato anësore. Qelizat parenkimatike kanë mur celulozo-pektik zakonisht jo
shumë të shpeshte, një vakuol te madh qendror që zë rreth 90 % te vellimit qelizor dhe ne
citoplazem gjenden organe përgjegjëse për aktivitetin metabolik të qelizes. Shpesh janë të
pranishme hapësira qelizore shumë të zhvilluara aq sa mund të formojnë boshllëqe, sic
vihet re në disa lloje gjethesh. Ne baze të aktivitetit fiziologjik që kryejnë, dallohen disa
tipe parenkime.

7. 2. 2. Sistemi mekanik

Sistemit thelbësor i bashkëngjiten elemente mekanike që kanë funksion mbështetesh si
kolenkima e cila është parenkime me mure të trashura dhe sklerenkima e cila ka një
funksion mbështetesh më të spikatur me murra shumë te shpeshta e të drurezuar.
Funksioni i tyre është ti bëjnë te mundur bimës qëndrimin ne këmbe dhe pasjen e një
forme te caktuar. Ne bimët tokësore, ku rritja e qelizes nuk është e jaftueshme, pranija e
këtyre indeve siguron aktivitetin normal jetësor te bimës. Ato shmangin që humbjet e e
tepërta te ujit, sic ndodh shpesh gjatë verës, të vyshkin organet.

7. 2. 3. Sistemi përcjellës

Përbehet nga inde që kanë si detyre të transportojnë ujin, jonet dhe molekulat organike në
pjesë të ndryshme te bimës. Transportimi i ujit dhe joneve organike fillon nga rrënja ku
përthithen, vazhdon në pjesët ajrore te bimës, ndërsa substancat organike që përpunohen
në gjethe shpërndahen neper të gjithë bimën. Përgjithësisht uji dhe kripërat sillen nga indi
drunore ose ksilema, nga rrënja drejt gjetheve, ndërsa lendet e përpunuara, te
transportuara nga indi shoshor ose floema, nga gjethet në pjesët e tjera të bimës, ku
përdoren ose magazinohen. Si druri dhe shosha janë inde qe përbehen nga shumë qeliza.

7. 2. 4. Sistemi tegumental

Janë inde mbrojtës që veshin gjithë sipërfaqen e jashtme të bimës dhe që rregullojnë
shkëmbimet e gazrave mes ambienteve të brendshëm e të jashtëm. Këto inde mbrojnë
bimën nga tharja, nga veprimi i agjenteve atmosferike dhe nga sulmet e paraziteve. Në
sistemin tegumnetal bëjnë pjese indet që veshën pjesën ajrore te bimës (epiderma dhe
tapa) dhe indet e rrënjës (rizoderma, ekzoderma dhe endoderma).




                                            37.
7. 2. 5. Strukturat sekretuese

Në të kaluarën është debatuar mbi rendësine e këtyre substancave qe quhen metabolite
dytësore ; nëse këto ishin jashtëqitje të bimës apo sekrecione. Momentalisht mendohet që
janë sekrecione që prodhohen enkas nga bima për të tërhequr insektet për polenizimin ose
për të mbrojtur nga kashet barngrenese, ose si reagim ndaj një sulmi parazitar. Këto lende
sekretohen nga citoplazma dhe zakonisht mblidhen në vakuole, sic ndodh për shumë
alkaloide etj. Por në shumë raste metabolitet dytësore prodhohen, vecohen dhe mblidhen
në disa struktura të veçanta që quhen struktura sekretuese. Duhet nënvizuar që zakonisht
sekretimi nuk ndërtohet vetëm nga një përbërje, por nga disa, madje me natyra të
ndryshme midis tyre. Sekretimi mund të përbëhet nga metabolite dytësore por dhe nga
produkte të metabolizmit parësor ose nga lende të cilat bima i ka me teprice. Si për
shembull nektaret që çlirojnë polisakaride. Nga ana citologjike qelizat sekretuese
paraqesin invaginime të shumta të membranës qelizore për të rritur sipërfaqen e saj të
jashtme dhe lehtësoje sekretimin.




                                          13. UJI


Uji në formën e tij të pastër, është lëng pa shije dhe pa erë. Ai është i domosdoshëm për
të gjitha format e jetës dhe njihet edhe si tretësi më i gjithanshëm. Pa të, jeta siç e njohim
ne, do të ishte e pamundur. Duket i pangjyrë në sasi të vogla për syrin tonë, megjithëkëtë
mund të shihet si i kaltër në sasi të mëdha ose me vegla shkencore. Uji është një lëngu më
i përhapur në tokë. Formula kimike e tij është H2O. Gjendet më tepër në oqeane dhe
kësulat e akullta polare, por edhe në re, lumenj. Në planetin tonë, uji është në lëvizje të
vazhdueshme qarkulluese duke përfshirë avullimin, reshjet dhe derdhjen në det.

Mbi Dy të tretat e sipërfaqes Së lëmshit tokësorë janë të mbuluara Me ujë, 97,2% e të
cilit ndodhet në pesë oqeane. Shtresa e akullt në Antarktik Përmban 90% të të gjithë ujit
të embel të planetit. Uji avullues atmosferik mund të shihet në forme rreshje e cila
shkakton bardhësinë e tokës.

Uji i përshtatshëm për t´u pirë nga njeriu quhet ujë i pijshëm. Uji që nuk është i
përshtatshëm për t´u pirë, por që nuk është i rrezikshëm për njerëzit dhe quhet ujë i sigurt.

Ky burim natyror po bëhet gjithnjë e me tepër më i pakët në disa vende, dhe sigurimi i tij
është shqetësim i madh shoqëror dhe ekonomik. Tani, rreth 1 miliardë njerëz në botë
pijnë ujë jo të shëndetshëm.

                                             38.
Tabela e përmbajtjeve:
1. Vetitë Kimike dhe Fizike
2. Vetitë tretëse
3. Anomalia e ujit
4. Burimi i të dhënave

1. Vetitë Kimike dhe Fizike

Uji ka formulën kimike H2O që domethënë se një molekulë uji përbëhet nga 2 atome
hidrogjen dhe një oksigjen. Mund të përshkruhet jonikisht si HOH, me jonin hidrogjen
(H+) i lidhur me grupin hidroksid (OH−). Uji është në ekuilibër dinamik midis gjendjes së
gaztë dhe asaj të lëngët në temperaturë dhe trysni standarde. Uji në vetvete është pa shije
dhe pa ngjyrë por në kontakt të gjatë me ajrin lidhet me dyoksidin e karbonit (CO2) dhe
merr një shije të athët acidi karbonik që nuk është i mirë për shëndetin.

Në shkenca uji quhet ndryshe edhe tretësi universal dhe është e vetmja substance e pastër
qe gjendet ne natyre ne te tria gjendjet e lendes.

2. Vetitë tretëse

Uji është një tretës shume i mire dhe tret shume lloje substancash. Substancat qe treten
mire ne ujë quhen hidrofilike, mund të themi janë mike të ujit.Substancat qe nuk treten
mire ne ujë quhet hidrofibike mund të themi se kanë frikë nga uji.




3. Anomalia e ujit

Uji gjatë ftohjes tkurret në mënyrë lineare deri rreth temperaturës + 4 °C. Pastaj në
mënyrë jolineare fillon tkurrjen dhe në temperaturën + 4 °C arrin densitetin më të madh
prej 1kg/L. Me ftohjen e mëtejshme densiteti i tij nuk zvogëlohet, por për habi zmadhohet
gradualisht dhe në pikën e shkrirjes uji ka densitet më të madh se në temperaturën + 4 °C.
Kjo dukuri quhet anomalia e ujit. Fjala anomali do të thotë sjellje jashtë parimeve.




                                            39.
                                    14. EKOLOGJIA


Ekologjia është degë e biologjisë, e cila studion shpërndarjen dhe pasurin e jetës dhe
marrëdhëniet ne mes organizmave me njeri tjetrin dhe ambientit. Gjithashtu ajo merret
biolme problemet mjedisore duke gjetur zgjidhjen e tyre me te mire dhe me vetëdijesimin
e njerve mbi demet që po i shkaktojnë mjedisit dhe vendit ku jetojnë. Ambienti i një
organizimi mund te përbehet prej dy pronash, faktor Abiotike sic është insulimi (drita e
diellit), klima, gjeologjia, dhe faktorite Biotike, ne te ciliet hun organizmat qe ndajn
vendbanimin.

1. Faktorët ekologjikë

Në vendjetesë (biotop) të tyre qeniet e gjalla janë nën ndikimin e përhershëm të kushteve
(faktorëve) të mjedisit jetësor. Këto veprime, që bëhen ne qenie te gjalla, quhen faktorët
ekologjikë. Këta faktorë në bimë dhe shtazë veprojnë si tërësi dhe janë në varshmëri
reciproke njëri me tjetrin. P. sh rrezatimi i diellit ndikon në temperaturë, ndërsa kjo
lagështi të ajrit etj. Faktorët ekologjikë ndahen në faktorë që rrjedhin nga bota jo e gjallë
(faktorët abiotik) dhe ata të botes së gjallë (faktorët biotikë). Faktorët e botës jo të gjallë
ndahen në faktorë klimatikë (temperatura, drita, uji, ajri, etj.), tokësorë (vetitë fizike,
kimike dhe biologjike të tokës) dhe të relievit (lartësia mbidetare, pjerrtësia e terrenit,
etj.)




                                              40.
                                       15. KLIMA


Klima (nga grq : pjerrtësi, klima) eshtë tërësia e kushteve meteorologjike mesatare dhe
dukurive atmosferike gjatë një periudhe kohe të caktuar (javë, muaj, vite, dekada, njëqind
ose njemijëvjeçare) në një zonë të caktuar [1].

Klima karakterizohet nga një regjim shumë vjeçar i motit me të cilin nënkuptohen jo
vetëm kushtet mbisunduese po edhe ata të mundshmet e motit për një vend të dhënë ose
më mirë me thënë në përgjithësi klima përcaktohet si rezultat i të gjithë dukurive
meteorologjike që karakterizojnë gjendjen mesatare të atmosferës me një pikë të caktuar
të rruzullit tokësor. Klima paraqet një renditje të ligjshme të proceseve atmosferike që
krijohen në një vend të dhënë, si rezultat i bashkëveprimit kompleks të rrezatimit diellor,
qarkullimit diellor, qarkullimit të atmosferës dhe sipërfaqes aktive shtresore,
bashkëveprim i cili përcakton regjimin karakteristik të motit për një vend [2].

Element klimatike merren për bazë gjat përcaktimit të klimës janë: insolacioni,
temperature e ajrit, temperatuar e dheut, të reshura, drejtimi dhe shpejtësia e erës,
vrenjtësia dhe mbulesa e dëborës, lagështia e ajrit, dhe ndryshojnë nën ndikimin e
faktorëve klimatik.

Si faktorë kryesorë të klimës merren : gjersia gjeografike( si faktor astronomik), ndërsa
faktorët fiziko-gjeografik janë: relievi, lartësia mbidetare, pozita ndaj deteve e oqeaneve
dhe rrymat ajrore e ujore, bimësia , dhe vet njeriu.

Me studimin e klimës merret klimatologjia. Dijetarët grekë ndryshimet klimatke i kan
bazuar në faktorët astronomik, gjegjësisht sipas këndit të pjerrtësisë së rrezeve të Diellit
që bien në rrafshin horizontal në mesditë dhe zgjatjes së ditës. Në bazë të kritereve
astronomic të kushtëzuar nga lëvizjet e Diellit mbi horizont gjat vitit, duke filluar nga
ekutori në drejti të poleve dallohen këta breza klimatikë: brezi tropik, brezi i gjersive të
mesme (verior dhe jugor) dhe brezi polar (verior dhe jugor).

Moti - paraqet gjendjen fizike të atmosferës në një territor të caktuar, në kohën e dhënë e
karakterizuar nga një kombinacion i caktuar i elementeve meteorologjike.[1]

Elementet e motit janë: temperature e ajrit, shtypja atmosferike, era- shpejtësia dhe
deretimi i saj, vranësirat, reshjet atmosferike etj.




                                             41.
                                 16. FOTOSINTEZA

Fotosinteza (greq. fos, foto-s = dritë; sinthesis = bashkim) është shndërrimi i energjisë së
dritës diellore në energji kimike nga organizmat e gjalla. Lëndët e para që nevojiten për
kryrjen e saj janë dioksidi i karbonit dhe uji, burimi i energjisë është drita e diellit, dhe
lëndët e fituara janë glukoza dhe oksigjeni. Është procesi më i rëndësishëm biokimik i
shkëmbimit të lëndëve në tokë, ngaqë pothuajse gjithë jeta varet nga fotosinteza.
Fotosinteza është një proces i ndërlikuar që ndodh tek bimët, algat dhe disa bakterie.


                                 17. METABOLIZMI


Metabolizmi (greq. μεταβολή, metavoli = shkëmbim) apo shkëmbimi i lëndëve, është
tërësia e reaksioneve kimike dhe fizike që ndodhin në një gjallesë, organizëm apo në një
pjesë të tij. Ky proces është baza e jetës, që lejon një qelizë të rritet dhe riprodhohet, të
ruajë ndërtimin e saj, dhe ti përgjigjet mjedisit të saj.

Procesi i metabolizmit ndahet në dy pjesë:

      anabolizmi, që prodhon molekula të ndërlikuara nga më të thjeshtat, duke
       përdorur energjinë e prodhuar nga katabolizmi për të ndërtuar përbërësat e
       qelizave si p.sh. proteinat dhe acidet nukleike;
      katabolizmi, që kryen shpërbërjen e molekulave të ndërlikuara në të më të
       thjeshta, duke prodhuar energji, p.sh. shkatërrimi i ushqimit në frymëmarrjen
       qelizore.

Proceset anabolike janë endoergonikë, ndërsa ato katabolikë eksoergonikë.

Proceset metabolike që përmbajnë një përbërës anabolik dhe një katabolik quhen
nganjëherë anfibolikë.

Proceset metabolike, edhe tek organizmat më të thjeshtë, formojnë një rrjet metabolik
shumë të ndërlikuar, të nën ndarë në zinxhirë metabolikë dhe cikle metabolike.

Çdo molekulë që merr pjesë në metabolizëm quhet metabolitë. Çdo përbërje që rrjedh
nga katalizatori quhet enzimë.




                                             42.
1. Katabolizmi

Metabolizmi nënkupton :

      Këmbimin e pandërprerë të materies dhe të energjisë , nëpërmjet organizmit dhe
       ambientit të jashtëm.
      Sipas kahjes Proceset Metabolike procese katabolike( te zberthimit ) , procese
       anabolike ( te sintezes )
      Proceset metabolike jan procese biokimike , enzimatike te cilat kryhen me
       pjesmarrjen e Vitaminave dhe hormoneve .
      Në qelizë njëkohësisht kryhen edhe procese metabolike me kahje të ndryshme si
       psh : ( në ribozom krijohen proteina ndërsa në mitokondrie zbërthehen ato )
      Egziston nje lidhshmeri ndërmjet Metabolizmit te karbohidrateve , lipideve , dhe
       Proteinave .
      Zbërthimi i materieve ushqyese zakonisht përcillet me lirim te energjis ATP (
       adenozin trefosfati )
      Proceset katabolike nënkuptojn oksidimin zbërthimin ne prani të oksigjenit) të
       komponimeve të përbëra të cilat zberthehen deri në ato më të thjeshta,me ç’rast

lirohet energjia . Prandaj proceset e tilla quhen ekzoenergjietike .

2. Zbërthimi

      Zberthimi shkon perms 3 etapave:

1.Perfshin zberthimin e: Proteinave , aminoacideve , karbohidratet , monosakaridet ,
lipidet , ac. Yndyrore + Glicerol 2. Perfshin zberthimin e : Aminoacideve ,
Monosakarideve dhe Ac.yndyrore + glicerol ne : acid piruvik dhe Acetil CoA. 3.
Nenkupton zberthimin e : Acidit piruvik, Acetil CoA, ne produkte te fundit te
metabolizmit , CO2,H2O, dhe ATP




                                            43.
                                    18. BIOKIMIA

Biokimia (greq. βιοχημεία, viohimia = kimia e jetës) është studimi i proceseve kimike
dhe shndërrimeve që ndodhin tek organizmat e gjalla. Ajo merret me ndërtimin dhe
punimin e përbërësve qelizorë, si p.sh. proteinat, karbohidratet, yndyrërat, acidet
nukleike, dhe molekula të tjera kimike. Biologjia kimike synon tu përgjigjet shumë
pyetjeve që ngrihen nga biokimia duke përdorur mjete të zhvilluara nga kimia sintetike.


1. Historia e biokimisë

Dikur besohej se jeta nuk ishte një subjekt i ligjeve të shkencës. Mendohej se vetëm
gjallesat mund të prodhonin molekulat e jetës. Por në vitin 1828 Fridrich Wohler publikoi
një punim rreth lëndëve kimike, duke provuar se pjesët përbërëse të organizmave të gjalla
mund të krijohen edhe në mënyrë artificiale.

2. Karbohidratet

Karbohidratet (lat. carbo-karbon, hydrat-ujë) janë komponime organike që gjenden te të
gjitha gjallesat por më së shumti tek bimët. Sipas përbërjes kimike ato ndahen në aldoze
dhe ketoze. Karbohidratet me shije të ëmbël quhen sheqerna të cilët për nga struktura
ndahen në monosakaride, disakaride dhe polisakaride.

3. Proteinat

Proteinat janë lëndë organike, janë makromolekula të cilat kryesisht përbëhen nga
elementet e karbonit, hidrogjenit, oksigjenit, azoti si dhe rrallë herë edhe prej sulfurit.
Proteinat janë baza kryesore të qelizave. Ato jo vetëm që i japin qelizave një strukturë,
por janë edhe makina molekulare, ku bëjnë transportimin e materieve, pompojnë jonet, i
katalizojnë reaksionet kimike si dhe i njohin materiet sinjalizues.

4. Yndyrërat

Yndyra është një lëndë ushqyese që përmban më shumë energji, në 100 gramë yndyrë ka
dyfish më shumë energji se sa në 100 gramë karbohidrate. Do me thënë që njerzit duhet
të bëjnë kujdes që të mos të hanë shumë yndyrna, sepse njeriu absorbon shumë energji
shpejt dhe prandaj rezikon të bëhet i trashë. Mund të jetë e vështirë për të parë sa yndyrë
ka në një ushqim - vetëm kur ka gjalpë, vaj ose margarinë, që janë pothuajse yndyrna të
pastra. Prandaj mund të flitet për dhjamë të fshehur , që është ai dhjam që nuk mund të
shihet direkt me sy (për shembull është e vështirë të shikohet se sa dhjam ka në djath që
mund të përmbaj nga 10% deri në 80% yndyrë). Prandaj është mirë që të lexohet përbërja
sa yndyrë ka në produktin ushqyes përkatës.

                                            44.
                                  19. HORMONET


Hormonet janë substanca kimike, të cilat i sekretojnë gjendrat me sekretim të bredshëm
dhe inde endoktrine. Në fakt, hormon quhet një substancë specifike e sekretuar nga një
qelizë e specializuar që vepron mbi receptor po ashtu të specializuar. Termi hormon që
është me prejardhje greke do të thotë stimulim, ngacmim, sinjalizim. Këtë trem e përdori
për herë të parë Starlingu, në vitin 1905, kur vërejti se sekretimin e lëngut pankreatik e
stimulon një substancë kimike, e cila quhet sekretin. Këtë subsancë e sekretojnë qelizat e
zorrës së hollë.


1. Hormonet dhe sistemi humoral

Hormonet janë substanca të cilat kanë aftësi të nxitjes ose të frenimit të zhvillimit të
funksioneve të ndryshme në organizëm. Ato përmes gjakut arrijnë në të gjitha qelizat, por
veprojnë vetëm në qeliza të caktuara, të cilat quhen qeliza efektore ose qeliza shënjestër.
Në anën tjetër neuhormonet që prodhohen nga qelizat nervore nuk barten me anë të
gjakut Duhet të theksohet se disa hormone sekretohen në gjak pandërprerë, kurse disa
sekretohen në gjak kohë pas kohe. Kështu p.sh. insulina është komponentë e
domosdoshme e gjakut në të cilin “qarkullon” vazhdimisht dhe është e domosdoshme për
metabozimin e sheqernave. Disa hormone sekretohen në gjak kohë pas kohe, atëherë kur
e kërkon nevoja. Kështu p.sh. në grupin e hormoneve me sekrecion jo të përhershëm në
gjak bën pjesë sekretina. Hormonet quhen edhe inkrete (lat. Inkrete- brenda, crescere-
rritje).

Funksionimin e organeve të caktuara si një tërësi e bëjnë të mundshme dy sisteme:

      sistemi nervor
      sistemi humoral.

Nga kjo shihet se rregullimi i funksioneve sigurohet përmes dy rrugëve kryesore: përmes
ndikimit nervor dhe substancave të shumta kimike, të cilat gjenden në organizëm dhe që
krijohen në një organ ose grupe organesh dhe pas bartjes së tyre përmes gjakut ose limfës
ndikojnë në funksionet e organeve të tjera. Mënyra e parë e rregullimit quhet rregullim
nervor ose korrelacion nervor dhe sigurohet përmes sistemit nervor qendror dhe autonom.
Mënyra e dytë e rregullimit quhet rregullim homoral ose korrelacion humoral. Substancat
kimike që marrin pjesë në rregullimin humoral janë:

      hormonet indore,
      hormonet e vërteta
      kripërat minerale
      vitaminat

                                            45.
Rregullimi humoral (hûmor lat. - lëng trupor) realizohet përmes lëngjeve, posaçërisht
gjakut. Rregullimi humoral quhet edhe rregullim kimik, sepse materiet kimike janë ato
(p.sh. hormonet) që duke u shpërndarë përmes gjakut japin efekte përkatëse mbi inde apo
organe të caktuara.

Ekziston lidhshmëri e ngushtë midis rregullimit nervor dhe atij humoral. Ky i dyti i
nënshtrohet të parit (rregullimit nervor). Për këtë arsye shpesh bëhet fjalë për rregullimin
neuro-humoral.

Endokrinologjia është shkencë që merret me studimin e gjëndrave endokrine dhe të
sekreteve të tyre. Roli biologjik i sitemit endokrin krahas sistemit nervor është mjaft i
madh në bashkërendimin e funksioneve komplekse të organizmit. Në fund mund të
thuhet se hormonet janë substanca tipike stimuluese pa të cilat nuk mund të zhvillohet
jeta normale e organizmave të gjallë.

2. Klasifikimi

Deri më sot është izoluar numër i madh hormonesh. Është studiuar mirë struktura e tyre
kimike dhe efektet fiziologjoke. Duke marrë parasysh vendin e biosintezës hormonet
ndahen në këto grupe kryesore:

      Hormonet indore
      Hormonet digjestive-(hormonet e organeve të tretjes)
      Hormonet e gjëndrave endokrine
      Hormonet e hipofizës- Hipofiza
      Hormonet e gjëndrës tireoide- Tireoidea
      Hormonet e gjëndrave paratireoide- Paratireoidea
      Hormonet e pankreasit endokrin
      Hormonet e gjëndrave mbiveshkore
      Hormonet e gjëndrave seksuale
      Placenta

Hormonet e gjëndrave endokrine quhen edhe hormone të vërteta. Hormonet që krijohen
në bimë quhen fitohormone. Ato e stimulojnë rritjen e bimës, ndikojnë në rritjen e masës,
fortësinë e disa organeve bimore si dhe në ndryshime të tjera të bimës. Fitohormonet më
të njohura janë : auksinat, gliberelinat dhe kininat.




                                            46.
3. Ndërtimi kimik

Hormonet janë komponime organike me strukturë të ndryshme kimike. Ato kanë aftësi që
në përqëndrime të vogla ta rregullojnë metabolizmin e proteinave, sheqernave, lipideve,
vitaminave, materieve minerale. Në këtë aspekt janë të ngjashme me vitaminat, sepse
sillen si biokatalizatorë tipikë. Mund të thuhet se dallimi midis hormoneve dhe
vitaminave qëndron në atë se hormonet i sintezon vetë organizmi në organet e veta
specifike, të cilat pastaj i sekreton në gjak dhe në limfë, ose në lëngun cerebrospinal,
ndërsa vitaminat janë kryesisht produkte bimore, të cilat organizmi shtazor dhe i njeriut i
merrr përmes ushqimit që dë të thotë se vetë organizmi nuk mund t’i sintetizojë.

Hormonet i katalizojnë ose rregullojnë proceset e ndryshme metabolike. Në këtë aspekt
janë të ngjashme edhe me enzimet, sepse ehde hormonet veprojnë në organizëm si
katalizatorë, që do të thotë, ngjashëm me enzime. Edhe hormonet nevojiten në sasi shumë
të vogla dhe nuk shpenzohen gjatë procesit katalitik. Dallohen nga enzimet në këtë
aspekt:

      hormonet krijohen në atë organ në të cilin nuk e shprehin veprimin e vet,
      para se të veprojnë tajohen në gjak.
      sipas strukturës kimike nuk janë çdo herë siç janë enzimet.

Sipas strukturës kimike hormonet ndahen në tri grupe:

      hormone deivate të aminoacideve si p.sh. hormonet e tiroidës, hormonet e palcës
       së gjëndrës mbiveshkore, melatonina e epifizës;
      hormone me strukturë peptidike dhe proteinike si p.sh. hormonet e hipofizës,
       hormonet e gjëndrave paratiroide dhe të pankreasit etj.;
      hormonet me strukturë steroide siç janë hormonet e kores së gjëndrës
       mbiveshkore, hormonet e gjëndrave seksuale mashkullore dhe femërore etj.

4. Roli i përgjithshëm i hormoneve

Hormonet në përgjithësi ndkojnë në metabolizmin e ujit, të kripërave minerale, të
proteinave, të sheqernave, të lipideve, në për metabolitetin e membranave qelizore, në
ngacmimin e nervave periferike dhe të muskujve, përkatësisht në sistemin nervor, në
funksionet psikike, në rritje dhe në shumëzim. Hormonet para se të fillojnë ta shprehin
veprimin e tyre lidhen për receptorët përkatës në qeliza. Receptorët janë grupe
karakteristike kimike. Kështu p.sh. për disa hormone indore dhe hormone të tjera grupet
reptore janë qendra katalitike të enzimeve. Si shembull klasik është lidhja e acetilkolinës
për acetitilkolinë-esterazën. Për shumë hormone receptorët gjenden në siperfaqe të
membranës qelizore siç është rasti me hormonin indor acetilkolinën, adrenalinës etj.
Receptorët mund të gjenden edhe në brendi të qelizës. Hormonet janë ndërmjetëse
biokimikë midis organeve të rregullimit dhe organeve në të cilat veprojnë organet
“shënjestër”.

                                            47.
5. Terapia hormonale (Hormonoterapia)

Shërimi me hormone është zhvilluar intensivisht në dy dekadat e fundit. Hormonet pasi
futen në organizëm mund të veprojnë në mënyra të ndryshme. Hormonet mund të kenë
efekt subsittucioni, supresioni, simptomatik.



Efekt substitucioni (zëvëndësimi) - Në këtë rast bëhet shërimi me hormone me qëllim që
të zëvëndësohet mungesa ose sekretimi i zvogëluar i ndonjë hormoni. Kështu p.sh. bëhet
shërimi i hipotiroezës ose miksedemave me tiroksinë, sëmundjet e Adisonit me
hidrokortizon ose sëmundja e sheqerit (diabetes) me insulinë).

Efekt supresioni (efekt frenues) - Në këtë rast terapia hormonale më së shpeshti përdoret
me qëllim që të zvogëlohet veprimi stimulues i hipofizës në punën e gjëndrave të tjera
endokrine, përkatësisht inhibohet veprimi i hormoneve që i sekretojnë ato gjëndra.

Veprimi simptomatik- Kur gjatë shërimit me hormone shfrytëzohen edhe veprimet e
tyre farmako-dinamike, p.sh. stimulimi i diurezes, efekti antidiuretik, veprimi i
kortikoideve te sëmundjet reumatike dhe kolagenozat etj.




                                           48.
                                  20. ADRENALINA


Adrenalina (nga lat. ad dhe ren në kuptimin mbi veshka) është hormon i gjëndrave
mbiveshkore që lëshohet në trupin e njeriut kur ai është në gjendje rreziku apo në stres
(zavalë, siklet psikikë). Ky hormon shkakton rritjen e frekuencës të rrahjes së zemrës,
rritjen e shtypjes së gjakut, zgjerimin e bronkeve, rritjen e yndyrave (lipolzë) dhe sheqerit
(glukolizë) në gjak. Adrenalina e ndryshon qarkullimin e gjakut nëpër organe duke e
zvogëluar sasin e gjakut që qarkullon në organet e tretjes dhe duke shtuar gjakun në
muskuj. Adrenalina gjithashtu gjendet si transmitor në tru në neuronet neuroadrenerge.




                                              Formula kimike e Adrenalinës është




1. Adrenalina

Adrenalina është hormon me kohëzgjatje të shkurtër veprimi. Ka ndikim të madh në
metabolizëm të sheqernave. Ajo e shakton procesin e zbërthimit të glukogjenit në mëlçi
dhe rritjen e oërqendrimit të glukozës në gjak. Stimulon edhe metabolizmin e yndyrave
dhe të proteinave. Pastaj ka veprim stimulues në zemër, shkakton ngushtimin e enëve të
gjakut që manifestohen me rritj të shtypjes së gjakut arterioz. Rritja e sasisë së
adrenalinës shkakton edhe rritjen e shtypjes së gjakut. Kjo paraqitet te hiperplazia ose
tumori i palcës së gjëndrës mbiveshkore. Kjo sëmundje quhet feokromocitom. Adrenalina
ka veprim të kundërt me insulinësn. Kjo e rrit sasinë e sheqerit në gjak, kurse insulina e
zvogëlon.




                                             49.
                                  21. GJEOLOGJIA


Gjeologjia është shkenca që studion Tokën në mënyrë të gjithanëshme. Emri gjeologji
rrjedh nga fjala greke geo tokë dhe logos shkencë. Ajo mundohet të spjegoj se si është
formuar Toka dhe si ndryshon ajo. Studion përbërjen e Tokës, ndertimin e saj, mënyrën e
formimit të Tokës si trup qiellor si dhe historinë e Tokës që nga formimi i saj deri në ditet
e sotme. Shkencëtarët të cilët merren me këtë shkencë quhen gjeologë dhe studiojnë
truallin (dheun) e shkëmbinjtë.

Gjeologjia ndahet në disiplinet e mëposhtme:

      Gjeologjia ekonomike
      Gjeologjia e xeherorëve
      Gjeologjia e naftës
   Gjeologjia e naftës është shkenca që spjegon se si formohet nafta dhe gazi, si
   grumbullohen ato në nëntokë dhe si kërkohen.

   Gjeokimia
Gjeokimia është shkenca që studjon historinë e elementeve kimike të tokës (atmosferes,
hidrosferes dhe biosferes),prejardhjen, jetegjatesine, ciklin dhe ndikimin e tyre ne
ambjent, efektet pozitive dhe negative si dhe parandalimin dhe reduktimin e ketyre te
fundit.

Disa ndarje kryesore të Gjeokimisë janë:

      Gjeokimia e izotopeve ben percaktimin e moshes absolute dhe relative te
       shkembinjve e mineraleve si dhe studjon gjenezen (prejardhjen) e tyre.
      Gjeokimia e Mjedisit studjon ndryshimet kimike ne Mjedisin natyror si pasoje e
       veprimtarise njerezore (antropogjene)dhe pasojat qe ato sjellin ne qeniet e gjalla.
      Kerkimi gjeokimik i mineraleve te dobishem Nje sere metodash gjeokimike qe
       perdoren per te kerkuar vendburimet e mineraleve te dobishem.
      Kozmokimia studjon perhapjen e elementeve kimike ne Kozmos.




                                              50.
      Gjeokronologjia
   Gjeokronologjia është degë e gjeologjisë që merret me studimin e kohës gjeologjike.
   Emri krijohet nga fjalet greke Gjeo(tokë) dhe kronos (kohë). Sipas parimeve të saj
   koha gjeologjike ndahet në intervale konvencionale që kanë secila emërtimin e vet
   (era, periudha, epoka dhe shekulli), dhe vendosen në një vijueshmëri të përcaktuar.

      Gjeodezia
Gjeodezia është shkenca që merret me përcaktimin e formës dhe përmasave te tokës. Që
në fillimet e tij, njeriu ka qënë i interesuar të mësojë rreth tokës ku jetonte, punonte dhe
zhvillohej. Dukuri të ndryshme natyrore të vrojtuara përreth tij, ngjanin si të lidhura me
dukuri tokësore. Për ti kuptuar këto dukuri njeriut i nevoiteshin njohuri mbi tokën, të tilla
si forma dhe madhesia (përmasat ) e saj. Gjeodezia mbase mund të quhet gjeometri,
meqënëse kjo e fundit do të thotë: (geo) tokë, (metri) matje. Fjalë për fjalë gjeodezi
nënkupton : (gjeo) - tokë, desy (ndarje). Matja e tokës përfshinte jo vetëm principet
teorike të gjeometrisë, por mjeshtri më të rëndësishme dhe të sofistikuara për të zbatuar
teorinë në praktikë. Kjo spjegon atë që filozofi i lashtë Grek Platoni tha se gjeodezia
është një art, ndërkohë që gjeometria është vetëm një teknikë. Zgjerimi i matjes së tokës
për të përcaktuar figurën tërësore të saj së bashku me vrojtimet mahnitëse astronomike,
krijuan të parin “portret planetar të botës” që në fillimet më të para të qytetërimit tonë.
Detyra e Gjeodezisë moderne përfshin studimet e figurës dhe të fushës gravitative
tokësore, si dhe të ndryshimeve të tyre në lidhje me kohën. Gjeodezia është jo vetëm një
shkencë natyrore e përcaktimit të figurës dhe gravitetit tokësor por edhe një teknologji e
zbatuar, e dobishme për pozicionim mbi dhe pranë sipërfaqes së tokës. Një prej detyrave
më rëndësishme të gjeodezisë moderne është të ndërtojë dhe mbajë sistemet koordinative
gjeodezike referencë (mbështetëse) në shkallë kombëtare e globale, si dhe të mbështesë
prodhimin, përdorimin dhe shpërndarjen e informacionit gjeografik në komunitete të
gjera përdoruesish.

Ky tekst ka burim informacioni nga.[1](Shqip) Gjeodezia Matematike merret me llogaritjet
gjeodezike ne siperfaqen dhe rreth siperfaqes se Tokes dhe lidhshmeria e tyre me
elipsoidet referent, te cilet me se miri e aproksimojne Token.



      Gjeomikrobiologjia
      Gjeomorfologjia
Gjeomorfologjia (nga greqishtja : γη, ge, "tokë"; μορυή, morfé, "formë"; dhe λόγος,
logos, "dituri") është disciplinë që merret me studimin e relievit, hulumton krijimin dhe
zhvillimin e tij, mandej proceset që i japin formen. Fjala gjeomorfologji rrjedh nga
greqishtja geo (toka) dhe morphe (formë). Gjeomorfologët mundohen të mësojn historinë
dhe dinamiken e relievit, mandej parashikimin e ndryshimeve të ardhshme të truallit.

                                             51.
Kjo disiplinë shkencore shfrytëzohetnë kuadër të gjeografisë, gjeologjisë dhe
arkeologjisë. Relievi krijohet si përgjegjje e proceseve natyrore dhe antropogjeografike...



      Gjeofizika
   Gjeofizika është shkenca që studion proçeset fizike dhe dukuritë që lidhen me to, të
   cilat ndodhin në mbështjelljen e ngurtë, të lëngët dhe të gaztë të Tokës si dhe në
   bërthamën e saj.

      Glaciologjia
   Glaciologjia është shkencë që i takon shkencës se hidrologjisë, e cila ka për qëllim
   studimin e akullnajave, proceset e krijimit të tyre si dhe studimin e ndikimit të tyre në
   mjediset jetësorë. Fjala gleçer rrjedh nga latinishtja "glacies" që do të thotë akull ose
   acar. Glaciologjia është shkencë interdisiplinare e tokës e cila ndërthuret ngushtë me
   gjeologjinë, klimatologjinë, meteorologjinë, hidrologjinë, biologjinë dhe ekologjinë.

      Gjeologjia historike
   Gjeologjia Historike është degë e gjeologjisë që studion historinë dhe ligjësitë e
   zhvillimit të Tokës nga çasti i formimit të kores së saj deri në gjendjen e sotme.

      Hidrogjeologjia
      Mineralogjia
      Paleoklimatologjia
      Paleontologjia
      Petrologjia
   Petrologja është shkencë që merret me studimin e shkëmbijve. Ndahet në dy pjesë në
   Petrografi (Petrologjia sistematike) dhe në Petrogjenezë (Petrologjia teorike).
   Petrografia merret krysisht me përshkrimin dhe klasifikimin e shkëmbijve, kurse
   Petrogjeneza merret me studimin e mënyrës së formimit të shkëmbijve dhe ambientit
   litologjik të vendëndodhjes së tyre.




                                              52.
      Sedimentologjia
      Sizmologjia
   Sizmologjia (nga greq. seismos - lëkundje dhe logos shkencë) është shkenca e cila
   merret me studimin e tërmeteve, të proceseve dhe dukurive në lidhje me to.
   Sizmologjia, duke studiuar shkaqet e tërmeteve, lidhjet e tyre me proceset tektonike
   dhe rëndësinë e paralajmërimit të tyre, shërbehet edhe me rezultatet e shkencave të
   përafërta - gjeologjisë, tektonikes, gjeofizikës etj. Njohuritë për tërmetet shfrytëzohen
   për studimin e ndërtimit të brendshëm të Tokës dhe përcaktimin e kufijve të

   rëndësishëm mes mbështjelljeve të saj. Detyrë e rëndësishme e sizmologjisë është
   edhe ndarja e rajoneve dhe mikrorajoneve sizmike.

      Speleologjia
   Speleologjia është shkencë që merret me studimin e shpellave dhe të zbrazëtive të
   tjera nëntokësore. Speleologjia është një fushë studimi komplekse, e cila studion jo
   vetëm krijimin dhe zhvillimin e zbrazëtive nëntokësore, por dhe ujërat, bimësinë,
   shtazërinë, mbeturinat e njerëzve parahistorik në shpella etj. Speleologjia ndahet në
   speleologjinë e përgjithshme dhe të vaçantë.

      Stratigrafia

Fjala Stratigrafi do të thotë përshkrim i shtresave (stratum, lat.-shtresë).

Ka dy përshkrime, bazuar në Fjalorin e Gjeologjisë nga Dëfrim Shkupi të vitit 1984

      1. Degë e gjeologjisë historike që studion formën, vendosjen, përhapjen,
       vijueshmërinë, kronologjinë, klasifikimin dhe mardhëniet e shtresave shkëmbore
       në renditjen e tyre normale, sipas një tipari ose sipas të gjitha karakteristikave,
       vetive e cilësive të shkëmbinjve. Stratigrafia studion dhe origjinën, përbërjen,
       historinë, moshën, mardhëniet me evolucionin organik dhe karakteristika të tjera
       të shumta të shkëmbinjve sedimentarë si dhe të shkëmbinjve vullkanogjenë e
       intruzivë, duke përcaktuar moshën e tyre relative e absolute.

      2. Përshkrimi i vijueshmërisë së shtruarjes së formimeve gjeologjike të një vendi
       çfarëdo ose të një krahine

                                               53.
       Gjeologjia strukturore
       Vullkanologjia




                                    22. ATMOSFERA

Toka (lat. Terra) është planeti i tretë i sistemit diellor. Toka është rreth 4,55 Miliard vjet
e vjetër, dhe i vetmi planet në sistemin tonë diellor ku është zhvilluar jeta. Toka ka një
satelit i cili quhet Hënë. Supozohet që toka u formua si rezultat i shpërthimit të një ylli të
madh. Çdo vit toka goditet nga mijëra meteor me madhësi relativisht të vogël.


1. Forma dhe madhësia e Tokës

Toka e ka përafërsisht formën e topit apo sferës. Si pasojë e rrotullimit të tokës rreth
boshtit të vet Toka eshtë deformuar ashtu që në dy polet e saj është e shtypur dhe ka
marrë formën e një elipsoidi i tillë që rrafshi që e pret Tokën sipas paraleleve pret një
rreth ndërsa rrafshi që e pret sipas meridianeve pret një elipsë

2. Lëvizjet e Tokës dhe rrjedhojat e tyre

Toka rrotullohet rreth boshtit te vet dhe rreth diellit. Rrotullimi reth boshtit të vet që sjell
ndryshimin e dites dhe te nates quhet Rotacion. Rrotullimi rreth Diellit quhet Revulocion
si pasojë kemi ndërrimin e stinëve të vitit.

3. Ndërtimi i brendshëm i Tokës

        Artikulli kryesor : Ndërtimi i brendshëm i Tokës

Edhe pse ende nuk ka njohuri të plota për ndërtimin e brndshëm të Tokës është pranuar
ndarja e ndërtimit të brendshëm të saj në tri mbështjellje-gjeosfera: korja e Tokës ose
litosfera, mbështjellsi i bërthamës ( ose mantia-manteli) dhe bërthama e Tokës.




                                              54.
4. Relievi i Tokës

       Artikulli kryesor : Relievi

Relievi është tërësia e pamjes së formave të sipërfaqes tokësore pa marrë parasysh
mënyrën e krijimit dhe dimensionet e tyre. Relievi është komponentja kryesore e mjedisit
gjeografik. Përveç ndikimit të madh që kanë komponentet e tjera të mjedisit gjeografik
(klima, ujërat, bota bimore e shtazore, formimi i dherave), relievi paraqet bazën që është
e lidhur me të gjitha aktivitetet ekonomike. Shkenca që merret me studimin e ndërtimit ,
gjenezës, zhvillimit dhe dinamikës bashkëkohore të relievit të sipërfaqes tokësore është
gjeomorfologjia (greq. ge-Toka, dhe logos-shkencë, dhe morf- formë). Relievi i
sipërfaqes së Tokësore është formuar me veprimin e fuqive të brendshme (endogjene),
dhe të fuqive të jashtme (ekzogjene).

5. Atmosfera e Tokës

       Artikulli kryesor : Atmosfera

Atmosfera (nga qreq. ατμός, atmós - "avull" dhe συαίρα, sfera - "lëmsh") është një
shtresë gazesh që mbulon një trup qiellor. Ajo përbëhet shpesh nga një përzierje gazrash
të ndryshëm, dhe mbahet e mbërthyer nga fuqia e rëndesës në trupat qiellorë. Atmosfera
është në sipërfaqe më e dendur dhe me rritjen e lartësisë shkon duke u rralluar Disa
planetë përbëhen kryesisht prej gazesh të ndryshëm, dhe kështu ata kanë atmosfera
shumë të thella, si p.sh. Jupiteri, Saturni, Urani dhe Neptuni. Toka, Afërdita, Marsi dhe
Plutoni kanë atmosferë që mbeshtjell sipërfaqet e tyre, siç e kanë edhe tre satelitët e
planeteve të jashtëm: Titani, Enkeladusi (hëna e Saturnit, dhe Tritoni (hënë e Neptunit).
Trupa të tjerë qiellorë të sistemit tonë diellor zotërojnë një atmosferë tejet të hollë. Këta
janë Hëna (gaz natriumi), Mërkuri (gaz natriumi) , Evropa (hënë e Jupiterit) (oksigjeni)
dhe Io (sulfuri). Atmosfera e Tokës përbëhet nga pesë shtresa: troposfera, stratosfera,
mezosfera , termosfera dhe egzosfera.

6. Hidrosfera e Tokës

       Artikulli kryesor : Hidrosfera

Hidrosfera është njëra prej katër mbështjellësve të Tokës, që përfshinë të gjitha ujërat e
lira në pjesën sipërfaqësore të Tokës. Veti karakteristike e hidrosferës është ripërtëritja e
përhershme e saj. Me studimin e hidrosferës , proceset dhe dukuritë në të , merret
hidrologjia ( greq. hydro-ujë dhe logos-shkencë).Studimi i hidrosferës ka rëndësi
shkencore dhe praktike në shfrytëzimin racional të tyre.




                                             55.
6. 1. Oqeanet

Oqeani Paqësor, Oqeani Indian, Oqeani Atlantik dhe Oqeani i Ngrirë i Veriut.

6. 2. Lumenjtë

Nili është lumi më i gjatë në botë, ndërsa lumi më i madh (ka sasi më të madhe të ujit)
është Amazoni qe ndodhet në Amerikën Jugore.

7. Pedosfera

       Artikulli kryesor : Pedosfera

Pedosfera (Gre: pedon - dheu), është mbështjellës i dheut - tokës, gjegjësisht shtresës së
imët të punueshme të Korës së Tokës. Toka (dheu) është shtresa e hollë e shkriftë e
sipërfaqes së Tokës, e cila punohet dhe paraqet bazën për zhvillimin e bujqësisë, sepse
shfrytëzohet për kultivimin e bimëve të ndryshme. Formimi i kësaj shtrese të tokës-
dheut, varet nga disa faktorë: klima, relievi, përbërja gjeologjike e shkëmbinjve, bota
bimore e shtazore dhe nga vet aktiviteti i njeriut.

8. Biosfera

       Artikulli kryesor : Biosfera

Biosfera - ( greq. Bios - jetë dhe sphaire - lëmsh) është njëri nga mbështjellësit
sipërfaqësor të planetit tonë, që së bashku me atmosferën, litosferën dhe hidrosferën e
sajojnë mbështjellësin gjeografik të Tokës, që është lënda e studimit të gjeografisë. Në
përbërjen e biosferës hyjnë të gjithë organizmat e gjallë në tokë, duke filluar prej
mikroorganizmave siq janë bakteret deri te njeriu. Mikroorganizmat me ndihmën e
qarkullimit të masave të ajrit depërtojnë në lartësi 10 deri 12 km mbi sipërfaqen e tokës.
Në oqeane dhe dete organizmat jetojnë edhe në thellësi më të mëdha, kurse bakteret
anerobe (që mund të jetojnë dhe pa praninë e oksigjenit) gjenden deri në tri km thellësinë
e korës së tokës.




                                           56.
10. Ekonomia dhe veprimtaritë ekonomike

11. Ndarja politike

Banorët e Tokës janë të racave të ndryshme. Në bazë të vendit ku jetojnë dhe kushteve
klimatike dhe brezit të nxehtësisë në botë ekzistojnë 3 raca njerëzore dominante.

      Raca e verdhë :Kinezet, Koreanët, Vietnamezët, Japonezët
      Raca e zezë, jeton kryesisht në Afrikë por edhe në vende tjera
      Raca e bardhë: jeton në Evropë, Rusi, por edhe në të gjithë vendet tjera të botës

Skandinavët raca e bardhë etj. Shmica e popujve e botës e kanë shtetin e tyre.

12. Kultura

Kultura është tërësia e arritjeve të një populli dhe të gjithë njerëzimit në fushën e
prodhimit dhe në zhvillimin shoqëror e mendor. Kultura mund të ndahet në disa mënyra,
sipas kohës, vendit dhe sipas grupimeve të njerëzimit. mund të ndahet në disa mënyra,
sipas kohës, vendit dhe sipas grupimeve të njerëzimit.Kultura dhe tradita ne botë
ndyshojnë.Shumë vende të botës ndryshojnë nga traditat,zakonet.Banorët e Tokës
dallohen edhe nga veshja e tyre,gjuha që flasin dhe vallëzimi.Pra të gjitha vendet e botës
kanë karakteristikat e vendit të tyre.


BUJQËSIA

Bujqësia është veprimtari kryesore ekonomike. Ajo prodhon ushqim për ekzistencën e
popullsisë së botës. Bujqësia merret me kultivimin e bimëve, të shtazëve shtëpiake dhe
me prodhimtarinë e lëndëve me prejardhje bimore e shtazore. Degët kryesore në
prodhimtarinë bujqësore janë:Blegtoria, lavërtaria, pemëtaria, vreshtaria, ndërsa drejtimet
kryesore të blegtorisë janë: rritja e gjedheve, e kuajve, e derrave, e deleve dhe e shpezëve.

BLEGTORIA

Blegtoria është dëgë shoqëruese e bujqësisë dhe zhvillimi i sajë ecë krahas zhvillimit të
saj dhe ekonomisë në përgjithësi.




                                            57.
AGRIKULTURA

Agrikultura është lëmi i cila merret me studimin e kulturave bujqësore si edhe kafshëve
të zbutura me qellim ushqimin e njeriut. Mbjellja e prodhimi i bimëve bujqësore si edhe
mbajtja e rritja e kafshëve te zbutura janë edhe dy drejtimet kryesore të bujqësisë.
Vështruar nga ana ekonomike, në historinë e njerëzimit, bujqësia paraqitet si shkallë e
zhvillimit pas futjes në përdorim të plugut, kosës dhe të kafshëve tërheqëse


1. Degët e agrikulturës

      Blegtoria - merret me mbajtjen dhe rritjen e kafshëve të zbutura
      Bujqësia - merret me rritjen e bimëve
      Bimët e arave
      Kopshtaria


Kopshtaria (angl.: Horticulture, gjer.: Gartenbau, ital.: Orticoltura) është një nga lëmit e
studimit të disa degëve aplikative. Degët kryesore të kopshtarisë janë perimtaria,
pemëtaria dhe dega e prodhimit të bimëve zbukuruese. Në disa klasifikime futet edhe
dega e prodhimit të fidanëve të pemëve si degë më vete.



Shoqata e Bujqësisë Organike (shkurtesa SHBO) është shoqatë e fermerëve shqiptar.

Shoqata e Bujqësisë Organike është themeluar më 13 qershor 1997 me iniciativen e një
grupi të përbërë nga 22 specialist të bujqësisë dhe blektorisë. SHBO ka këshillin e saj i
cili ka miratuar edhe statutin e shoqatës. Në shoqatë janë të anëtarësuar blegëtor dhe
grupe blegëtorësh të cilët veprimtarin e tyre e zhvillojnë me baza organike apo janë duke
bërë përpjekje për thimin e veprimtaris së tyre me baza organike. Për planifikimet
afatgjata duket se përkujdesen anëtarët e shoqatës të profesioneve dhe pregatitjeve të
duhura universitare si dhe tregtarët që merren me produkte të kësaj veprimtarie.

Shoqata e Bujqësisë Organike është anëtare Federata Botërore e Lëvizjes së Bujqësisë
Organike që nga viti 1998.




                                            58..

								
To top