FRJÁLS FÖR VERKAFÓLKS TIL OG FRÁ BÚLGARÍU OG RÚMENÍU – HVAÐ MUN GERAST Í RAUN OG VERU? 1. Inngangur Frjáls för er einn þáttur fjórfrelsisins sem tryggt er í löggjöf Bandalagsins. Í því felst m.a. frelsi til að dveljast og starfa í öðrum aðildarríkjum. Rétturinn til frjálsrar farar innan Bandalagsins gildir ekki einungis um verkafólk heldur marga aðra, eins og t.d. námsfólk, lífeyrisþega og almenna borgara ESB landanna. Ef til vill er hér um að ræða mikilvægustu réttindi sem lög Bandalagsins tryggja einstaklingunum og eru þau jafnframt meðal þeirra þátta sem gera innri markaðinn og ESB borgararéttindin svo einstök. Að flytja til annars lands er mikil ákvörðun og fólk verður að hafa nákvæmar upplýsingar um réttindi sín til að geta tekið slíka ákvörðun svo að vit sé í. Þessi leiðbeiningabæklingur skýrir hvernig reglurnar um frjálsa för verkafólks snúa að borgurum Búlgaríu og Rúmeníu eftir að lönd þeirra hafa gengið í Evrópusambandið árið 2007, með vísan til bráðabirgðaákvæðanna í aðildarsáttmálanum. Einnig er hér að finna yfirlit yfir upplýsingagjafa um frjálsa för verkafólks og réttindi borgaranna. Rétt er að benda á að bráðabirgðaákvæðin gilda einungis um aðgang verkafólks að vinnumarkaðnum. 2. Bráðabirgðaákvæði a) Get ég unnið í öðru ESB landi frá og með 1. janúar 2007? Fyrstu tvö árin eftir inngöngu Búlgaríu og Rúmeníu mun aðgangur verkafólks frá þessum löndum að vinnumarkaði ESB aðildarríkjanna 251 vera háður lögum og stefnumörkun þessara landa, auk tvíhliða samninga sem þau kunna að hafa gert við Búlgaríu og Rúmeníu. Sum aðildarríkin hafa gefið til kynna að þau hyggist opna vinnumarkaði sína að fullu fyrir verkafólki frá Búlgaríu og Rúmeníu. Önnur aðildarríki ætla að takmarka aðganginn en það þýðir í raun að þú munt að öllum líkindum þurfa atvinnuleyfi í ákveðinn tíma sem ESB-25 löndin ákveða hvert um sig. b) Hvað gerist í árslok 2008? Í lok annars ársins eftir inngöngu landanna í ESB mun Framkvæmdastjórn Evrópu setja sama bráðabirgðaskýrslu og á grundvelli hennar mun Ráðið gera úttekt á því hvernig ákvæðin hafa reynst. Auk þess mun hvert aðildarríkjanna 25 tilkynna Framkvæmdastjórninni formlega hvort það hyggst halda áfram takmörkunum í allt að þrjú ár (og þá þarf atvinnuleyfi áfram) eða aflétta öllum hömlum af ferðum verkafólks (sem getur þá farið til þessara landa og hafið störf þar án hindrana). c) Hvenær mun ég geta unnið án takmarkana í ESB-25 löndunum Í raun má segja að bráðabirgðaákvæðin gildi ekki lengur en í fimm ár. Hins vegar hefur ESB-25 land möguleika á að sækja um leyfi til Framkvæmdastjórnar Evrópu til að halda áfram með takmarkanir í tvö ár í viðbót, en þó því aðeins að um sé að ræða alvarlegar truflanir á vinnumarkaði (eða hætta á slíku). Bráðabirgðaráðstafanirnar geta þó aldrei gilt lengur en í hæsta lagi sjö ár. d) Þarf ég atvinnuleyfi eftir að frjáls för verkafólks hefst?
Með ESB-25 er átt við öll aðildarríki ESB fram að 1. janúar 2007, en þau eru: Austurríki, Belgía, Danmörk, Eistland, Finnland, Grikkland, Frakkland, Holland, Írland, Ítalía, Kýpur, Lettland, Litháen, Luxemburg, Malta, Portúgal, Pólland, Slóvenía, Slóvakía, Spánn, Svíþjóð, Tékkland, UK, Ungverjaland og Þýskaland.
1
Um leið og takmörkunum með innlendri lagasetningu lýkur og frjáls för verkafólks hefst, mega ESB-25 ríkin ekki gera atvinnuleyfi að skilyrði fyrir aðgangi að vinnumarkaðnum. Hins vegar getur verið að þau haldi áfram að gefa út atvinnuleyfi til verkafólks frá Búlgaríu og Rúmeníu, en að því tilskildu að það sé aðeins til eftirlits og til að afla tölfræðilegra gagna. e) Geta ESB-25 ríkin hafið takmarkanir að nýju ("öryggisákvæði")? Ef ESB-25 ríki hefur hætt að beita eigin takmörkunum og verkafólki er algerlega frjáls för til landsins í samræmi við lög Bandalagsins, getur það ríki farið fram á leyfi til að taka takmarkanir upp aftur ef um er að ræða alvarleg vandamál á vinnumarkaði þess eða hættu á að slík vandamál geti komið upp. Framkvæmdastjórnin verður þá að ákveða hverskonar takmörkunum er hægt að beita og hve lengi. Hvert sem er af aðildarríkjunum getur farið fram á það að Ráðið ógildi eða breyti ákvörðun Framkvæmdastjórnarinnar en aukinn meirihluta þarf til að hún samþykki það. Þótt "öryggisákvæði" hafi verið í öllum aðildarsáttmálum fram að þessu, hefur þeim aldrei verið beitt. f) Verð ég beitt(ur) misrétti á vinnumarkaði? Misrétti vegna þjóðernis er bannað. Hvað snertir aðgang að störfum, verða aðildarríkin að láta verkafólk frá Búlgaríu og Rúmeníu hafa forgang gagnvart fólki frá þriðju löndum. Sum störf hjá hinu opinbera kunna að vera bundin við þegna dvalarlandsins. g) Ef ég er ekki starfsmaður – verð ég samt látinn sæta takmörkunum? Mikilvægt er að það komi fram að þessi bráðabirgðaákvæði gilda aðeins um verkafólk – þau gilda ekki um óhefta veitingu þjónustu eða frelsi til stofnsetningar, né um námsfólk, lífeyrisþega, ferðamenn o.fl. (með minniháttar undantekningum hvað varðar þá er láta í té þjónustu, samkvæmt nánari útskýringum síðar). 3. Hvað hefur það að segja ef ég er þegar starfandi í ESB-25 landi? Sá sem starfar löglega í ESB-25 landi á inngöngudeginum og hefur atvinnuleyfi eða heimilun sem gildir í 12 mánuði eða lengur, mun hafa beinan aðgang að vinnumarkaði þess aðildarríkis, en ekki sjálfkrafa að vinnumörkuðum annarra ESB-25 ríkja sem beita eigin takmarkandi aðgerðum meðan bráðabirgðaráðstafanir eru í gildi. Sá sem fer til ESB-25 ríkis eftir inngöngudaginn og hefur leyfi til að vinna þar í 12 mánuði eða lengur hefur sama rétt. Hætti hann af eigin hvötum á vinnumarkaði dvalarlandsins, missir hann rétt til að komast aftur inn á vinnumarkað þess ríkis þar til bráðabirgðaráðstöfununum lýkur. 4. Hvað um fjölskyldu mína? Fjölskyldumeðlimir starfsmanns frá Búlgaríu eða Rúmeníu sem hafa með löglegum hætti komist inn á vinnumarkað ESB-25 ríkis fyrir a.m.k. 12 mánuðum, fá strax aðgang að vinnumarkaði þess aðildarríkis. Ef fjölskyldan sameinast starfsmanninum eftir inngöngudagsetninguna munu meðlimir hennar hafa aðgang að vinnumarkaði þess aðildarríkis eftir að þeir hafa búið í landinu í 18 mánuði eða frá þriðja ári eftir inngönguna, hvort sem fyrr gerist. Með orðinu “fjölskyldumeðlimir” er hér átt við maka starfsmannsins og börn þeirra sem eru undir 21 árs aldri, eða eru á þeirra framfæri 5. Hvað felst í "stöðvunarákvæðinu"? Með því er átt við að ESB-25 ríki mega ekki herða aðgangsskilyrði fyrir verkafólki frá Búlgaríu og Rúmeníu að vinnumörkuðum sínum frá því sem þau voru þegar aðildarsamningurinn var
undirritaður, hinn 25. april 2005. Samkvæmt því getur ESB-25 ríki sem hefur kvóta fyrir verkafólk frá Búlgaríu eða Rúmeníu, sem ákveðinn hefur verið með tvíhliða samkomulagi dagsettu á árinu 2005 eða fyrr, ekki farið niður fyrir þann kvóta. 6. Get ég farið til Búlgaríu eða Rúmeníu og unnið þar Engar sjálfvirkar takmarkanir eru á rétti einstaklings sem er þegn einhvers aðildarríkja ESB-25 til að flytjast til Búlgaríu eða Rúmeníu og hefja þar störf. Hins vegar er það svo að ef ESB aðildarríkið sem hann kemur frá hefur sett takmarkanir gagnvart þegnum Búlgaríu eða Rúmeníu, geta Búlgaría og Rúmenía beitt samsvarandi takmörkunum gagnvart því ESB ríki. Skyldi eitthvert ESB-25 ríkjanna halda áfram að beita eigin takmarkandi aðgerðum í stað þess að leyfa frjálsa för samkvæmt löggjöf Bandalagsins, getur Búlgaría beitt "öryggisákvæðinu" til að takmarka för verkafólks frá Rúmeníu, og Rúmenía getur beitt "öryggisákvæðinu" til að takmarka för verkafólks frá Búlgaríu, ef ókyrrð er á vinnumarkaði þeirra (sjá málsgrein 2(e) hér á undan). 7. Hvernig standa málin ef ég vinn hjá fyrirtæki sem veitir þjónustu í Austurríki eða Þýskalandi? Hvað snertir Austurríki og Þýskaland er til sérstakt "öryggisákvæði" en samkvæmt því geta þessi ríki takmarkað möguleika fyrirtækja sem skráð eru í Búlgaríu eða Rúmeníu til að veita þjónustu sem innifelur flutninga verkafólks til skamms tíma. Hins vegar gildir þetta einungis um fáar atvinnugreinar, eins og t.d. byggingariðnaðinn og iðnaðarhreingerningar, og ekki má beita þessum ákvæðum nema alvarlegur órói eigi sér stað í viðkomandi þjónustugreinum, og aðeins á sama tíma og Austurríki og Þýskaland beita eigin takmarkandi aðgerðum samkvæmt bráðabirgðaráðstöfununum. Ferlið er það sama og í sambandi við aðal-öryggisákvæðið sem útskýrt er í málsgrein 2(e) hér á undan. 8. Hvaða réttindi fæ ég í sambandi við almannatryggingar? Kerfi Bandalagsins fyrir samhæfinu almannatrygginga fyrir fólk sem flyst milli landa í Bandalaginu (sbr. Reglugerðir 1408/71 og 574/72) gildir frá og með inngöngudeginum. Engin hætta er á missi áunninna réttinda og að öllu jöfnu eiga starfsmenn að öðlast réttindi samkvæmt almannatryggingakerfi aðildarríkisins þar sem þeir starfa. 9. Samantekt Bráðabirgðaráðstafanirnar sem settar eru fram í aðildarsamningnum eru flóknar, en það er einkum vegna þess að beiting þeirra getur verið sveigjanleg. Af þessum sökum er erfitt að veita nákvæmar upplýsingar, vegna þess að hvert einstakt ESB-25 ríki verður að taka ákvörðun um aðgang þegna Búlgaríu og Rúmeníu að vinnumörkuðum sínum. Vefsvæði EURES kerfis Framkvæmdastjórnarinnar, þar sem upplýsingar er að finna um störf í boði í aðildarríkjunum, er besti staðurinn til að byrja á.
10. Upplýsingar • http://ec.europa.eu/eures (atvinnuleit) • http://ec.europa.eu/youreurope (um flutning til annars aðildarríkis) • http://ec.europa.eu/employment_social/social_security_schemes/index_en.htm (samhæfing almannatryggingakerfa) • http://ec.europa.eu/enlargement/index.htm (almennar upplýsingar um stækkun ESB) • http://ec.europa.eu/europedirect/index_en.htm (algengar spurningar um esb)
• • •
http://ec.europa.eu/employment_social/legis_en.html (löggjöf Bandalagsins) http://ec.europa.eu/enlargement/countries/acceding_en.htm (texti aðildarsamningsins) http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/com/2002/com2002_0694en01.pdf (2002 Commission Communication on Free Movement (Upplýsingar frá Framkvæmdastjórninni um frjálsa för))