SWOBODNY PRZEPŁYW PRACOWNIKÓW Z RUMUNII I BUŁGARII ORAZ DO TYCH PAŃSTW – JAK BĘDZIE ON STOSOWANY W PRAKTYCE? 1. Wstęp Swoboda przepływu osób jest jedną z podstawowych wolności zagwarantowanych w prawie wspólnotowym. Obejmuje ona prawo do osiedlania się i prawo do pracy w innym państwie członkowskim. Prawo do swobodnego przemieszczania się w obrębie Wspólnoty odnosi się nie tylko do pracowników, lecz również do innych kategorii osób, takich jak studenci, emeryci i obywatele UE ogółem. Jest ono prawdopodobnie najważniejszym z punktu widzenia jednostki prawem w prawodawstwie Wspólnoty i stanowi podstawowy element zarówno rynku wewnętrznego, jak i obywatelstwa europejskiego. Osiedlenie się w innym kraju to decyzja dużej wagi, a ci, którzy ją podejmują, potrzebują dokładnych informacji na temat swoich praw. Niniejszy przewodnik wyjaśnia, w jaki sposób zasada swobodnego przepływu pracowników będzie stosowana wobec obywateli Bułgarii i Rumunii po przystąpieniu tych dwóch krajów do Unii Europejskiej w 2007 r. Został on opracowany na podstawie uregulowań przejściowych przedstawionych szczegółowo w Traktacie o przystąpieniu. Przewodnik podaje również listę źródeł informacji na temat swobodnego przepływu pracowników oraz praw obywatelskich. Należy podkreślić, że uregulowania przejściowe stosują się wyłącznie do dostępu pracowników do rynku pracy. 2. Ustalenia przejściowe a) Czy po 1 stycznia 2007 r. będzie można pracować w innym państwie członkowskim UE? W okresie pierwszych dwóch lat od chwili przystąpienia Bułgarii i Rumunii dostęp pracowników pochodzących z tych krajów do rynku pracy w państwach członkowskich UE-251 będzie zależeć od przepisów prawa krajowego i polityki tych państw członkowskich, jak również od ewentualnych umów dwustronnych zawartych przez nie z Bułgarią i Rumunią. Niektóre z państw członkowskich wyraziły zamiar całkowitego otwarcia swoich rynków pracy dla pracowników pochodzących z Bułgarii i Rumunii. Inne państwa członkowskie UE-25 chcą wprowadzić ograniczenia w dostępie do swojego rynku pracy, co w praktyce oznacza, że w okresie stosowania przez państwa członkowskie UE-25 środków krajowych prawdopodobnie wymagane będą pozwolenia na pracę. b) Co nastąpi pod koniec 2008 r.? Po upływie pierwszych dwóch lat od chwili przystąpienia do UE, Komisja przygotuje sprawozdanie, na podstawie którego Rada dokona przeglądu funkcjonowania uregulowań przejściowych. Ponadto, każde z państw członkowskich UE-25 będzie miało obowiązek wystosować do Komisji oficjalne zawiadomienie o tym, czy zamierza dalej stosować krajowe regulacje prawne, które mogą obowiązywać maksymalnie przez okres kolejnych trzech lat (w takim państwie wymagane będzie pozwolenie na pracę), czy też stosować w pełni unijne przepisy w zakresie swobodnego przepływu pracowników (w takim państwie będzie można bez przeszkód podjąć pracę).
„UE-25” oznacza wszystkie państwa członkowskie należące do UE przed dniem 1 stycznia 2007 r., czyli: Belgię, Republikę Czeską, Danię, Niemcy, Estonię, Grecję, Hiszpanię, Francję, Irlandię, Włochy, Cypr, Łotwę, Litwę, Luksemburg, Węgry, Maltę, Niderlandy (Holandię), Austrię, Polskę, Portugalię, Słowenię, Słowację, Finlandię, Szwecję i Zjednoczone Królestwo (Wielką Brytanię).
1
c) Kiedy będzie można bez przeszkód pracować w państwach członkowskich UE-25? W zasadzie okres obowiązywania uregulowań przejściowych powinien się zakończyć w pięć lat po przystąpieniu do UE. Poszczególne państwa członkowskie UE-25 mogą jednak zwrócić się do Komisji o pozwolenie na stosowanie rozwiązań krajowych przez kolejne dwa lata. Może to jednak mieć miejsce jedynie wówczas, gdy na rynku pracy danego państwa członkowskiego występują poważne zakłócenia (lub istnieje ryzyko ich wystąpienia). Uregulowania przejściowe nie mogą trwać dłużej niż bezwzględnie maksymalny dopuszczalny okres ich stosowania, który wynosi siedem lat. d) Czy po wprowadzeniu swobodnego przepływu pracowników będzie potrzebne pozwolenie na pracę? Po zniesieniu ograniczeń wynikających z prawa krajowego i po ustanowieniu swobodnego przepływu pracowników, państwa członkowskie UE-25 nie będą mogły wymagać od pracowników pozwolenia na pracę jako warunku dostępu do rynku pracy. Nadal jednak będą mogły wydawać pozwolenia na pracę pracownikom pochodzącym z Bułgarii i Rumunii, pod warunkiem że będą one służyć wyłącznie dla celów monitorowania i statystycznych. e) Czy państwa członkowskie UE-25 mogą przywrócić restrykcje („klauzula ochronna”)? Jeżeli dane państwo członkowskie UE-25 zaprzestało stosowania ograniczeń wynikających z prawa krajowego i stosuje prawo wspólnotowe w zakresie swobodnego przepływu pracowników, może ono ubiegać się o pozwolenie na przywrócenie ograniczeń, o ile rynek pracy tego państwa ulega poważnym zakłóceniom lub też istnieje ryzyko wystąpienia takich zakłóceń. Komisja musi podjąć decyzję, jakiego rodzaju ograniczenia mogą zostać przywrócone i na jak długo. Każde państwo członkowskie może następnie zwrócić się do Rady o unieważnienie lub zmianę decyzji Komisji, co wymaga większości kwalifikowanej. Do tej pory, mimo że „klauzule ochronne” figurowały w każdym traktacie o przystąpieniu, nigdy nie były one stosowane. f) Czy będę dyskryminowany na rynku pracy? Dyskryminacja ze względu na obywatelstwo jest zakazana. Jeżeli na rynku pracy funkcjonują pracownicy z Bułgarii i Rumunii oraz z krajów trzecich (nienależących do UE), państwa członkowskie muszą przyznawać pierwszeństwo w zakresie dostępu do pracy pracownikom z Bułgarii i Rumunii. Niektóre stanowiska w sektorze publicznym mogą być zarezerwowane dla obywateli danego państwa członkowskiego. g) Jeżeli nie jestem pracownikiem - czy ograniczenia odnoszą się również do mnie? Należy podkreślić, że przedstawione uregulowania przejściowe odnoszą się jedynie do pracowników – nie zaś do swobody świadczenia usług, do swobody przedsiębiorczości, studentów, emerytów, turystów itp. (istnieje ograniczony wyjątek odnośnie do podmiotów świadczących usługi, który zostanie wyjaśniony poniżej). 3. A jeżeli już jestem pracownikiem w jedynym z państw członkowskich UE-25? Jeżeli w dniu przystąpienia do UE dana osoba pracuje legalnie w jednym z państw członkowskich UE-25, posiadając pozwolenie na pracę na okres 12 miesięcy lub dłuższy, będzie ona mieć dostęp do rynku pracy tego państwa członkowskiego. Nie oznacza to jednak automatycznego dostępu do rynku pracy innych państw członkowskich, które stosują krajowe środki prawne w czasie obowiązywania uregulowań przejściowych. Te same prawa przysługują osobom, które po dacie przystąpienia udają się do jednego z państw członkowskich UE-25 i posiadają
pozwolenie na pracę ważne przez okres 12 miesięcy lub dłuższy. Jeżeli natomiast dana osoba dobrowolnie opuści rynek pracy przyjmującego państwa członkowskiego, straci ona dostęp do rynku pracy tego państwa aż do chwili wygaśnięcia uregulowań przejściowych. 4. Co to oznacza dla członków mojej rodziny? Członkowie rodziny pracownika z Bułgarii lub Rumunii, który w dniu przystąpienia był legalnie dopuszczony do rynku pracy państwa członkowskiego UE-25 na okres 12 miesięcy lub dłuższy, uzyskują natychmiast dostęp do rynku pracy tego państwa członkowskiego. Jeżeli członkowie rodziny dołączą do pracownika po dacie przystąpienia, uzyskują oni dostęp do rynku pracy tego państwa członkowskiego po upływie 18 miesięcy ich stałego pobytu w danym kraju, bądź też począwszy od trzeciego roku od chwili przystąpienia – brana pod uwagę będzie data wcześniejsza. Przez „członków rodziny” rozumie się tutaj współmałżonka pracownika oraz ich dzieci, które nie ukończyły 21. roku życia lub pozostają na utrzymaniu rodziców. 5. Co to jest „klauzula status quo”? Klauzula ta oznacza, że państwa członkowskie UE-25 nie mogą wprowadzić dla pracowników z Rumunii i Bułgarii większych ograniczeń w dostępie do swoich rynków pracy, niż obowiązywały w dniu podpisania Traktatu o przystąpieniu – 25 kwietnia 2005 r. Jeżeli więc dane państwo członkowskie UE-25 stosuje ograniczenia dotyczące liczby pracowników pochodzących z Bułgarii lub Rumunii, określone szczegółowo w umowie dwustronnej zawartej w roku 2005 lub wcześniej, nie może ono zmniejszyć tej liczby. 6. Czy będzie można podjąć pracę w Bułgarii lub Rumunii? Obywatele państw członkowskich UE-25 nie podlegają automatycznie ograniczeniom swobody przemieszczenia się do Bułgarii lub Rumunii w celu podjęcia pracy. Jeżeli jednak państwo członkowskie UE-25, którego są obywatelami, nakłada ograniczenia na obywateli Bułgarii lub Rumunii, wówczas Bułgaria lub Rumunia może zastosować analogiczne ograniczenia w stosunku do pracowników z danego państwa członkowskiego UE-25. Jeżeli którekolwiek z państw członkowskich UE-25, zamiast wprowadzić zasadę swobodnego przepływu zawartą w prawie wspólnotowym, będzie nadal stosować ograniczenia dostępu do rynku pracy wynikające z prawa krajowego, wówczas Bułgaria może posłużyć się „klauzulą ochronną”, aby zastosować ograniczenia dostępu do swojego rynku pracy w stosunku do pracowników pochodzących z Rumunii, zaś Rumunia może w analogiczny sposób wprowadzić ograniczenia dla pracowników z Bułgarii, jeśli na rynkach pracy tych państw wystąpią zakłócenia (zob. pkt 2 lit. e) powyżej). 7. A jeżeli jestem pracownikiem firmy, która świadczy usługi w Austrii lub w Niemczech? W odniesieniu do Austrii i Niemiec istnieje specjalna „klauzula ochronna”, zgodnie z którą państwa te mogą nakładać ograniczenia na prawo do świadczenia usług związanych z czasowym przepływem pracowników przez firmy mające swoją siedzibę w Bułgarii i Rumunii. Klauzula ta ma jednak zastosowanie w odniesieniu do ograniczonej listy sektorów, jak na przykład budownictwo lub sprzątanie przemysłowe. Można ją przywoływać tylko w przypadku poważnych zakłóceń w wymienionych sektorach usługowych i tylko w okresie, gdy Austria i Niemcy stosują krajowe regulacje prawne w ramach uregulowań przejściowych. Procedura jest taka sama jak w przypadku głównej klauzuli ochronnej opisanej w pkt 2 lit. e) powyżej.
8. Jakie będą moje prawa w zakresie zabezpieczenia społecznego? Wspólnotowa koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego dla osób, które przemieszczają się w obrębie Wspólnoty (przewidziana w rozporządzeniach 1408/71 i 574/72) będzie stosowana począwszy od daty przystąpienia do UE. Dzięki temu pracownicy nie utracą żadnych składek i zostaną objęci systemem ubezpieczeń społecznych właściwym dla państwa członkowskiego, w którym pracują. 9. Podsumowanie Uregulowania przejściowe przedstawione szczegółowo w Traktacie o przystąpieniu są skomplikowane, lecz wynika to głównie z faktu, że ich stosowanie może być elastyczne. Podanie szczegółowych informacji na ten temat jest trudne, ponieważ każde z państw członkowskich UE-25 musi podjąć decyzje dotyczące udostępnienia swojego rynku pracy obywatelom Bułgarii i Rumunii. Strona internetowa Komisji dotycząca systemu EURES, zawierającego informacje o wolnych miejscach pracy w państwach członkowskich, stanowi dobry punkt wyjścia w poszukiwaniu informacji.
10. Źródła informacji • http://ec.europa.eu/eures (poszukiwanie pracy) • http://ec.europa.eu/youreurope (informacje dla osób przeprowadzających się do innego państwa członkowskiego) • http://ec.europa.eu/employment_social/social_security_schemes/index_en.htm (koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego) • http://ec.europa.eu/enlargement/index.htm (informacje ogólne na temat rozszerzenia UE) • http://ec.europa.eu/europedirect/index_en.htm (ogólne pytania na temat UE) • http://ec.europa.eu/employment_social/legis_en.html (prawodawstwo Wspólnoty) • http://ec.europa.eu/enlargement/countries/acceding_en.htm (tekst Traktatu o przystąpieniu) • http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/com/2002/com2002_0694en01.pdf (komunikat Komisji z 2002 r. o swobodnym przepływie pracowników)