Docstoc

Tome Mrijaj - MONSINJOR DR. ZEF OROSHI NJE JETE E SHKRIRE PER FE E ATDHE - Jeteshkrim -

Document Sample
Tome Mrijaj - MONSINJOR DR. ZEF OROSHI NJE JETE E SHKRIRE PER FE E ATDHE - Jeteshkrim - Powered By Docstoc
					          Tomë Mrijaj



  MONSINJOR DR. ZEF OROSHI

NJË JETË E SHKRIRË PËR FE E ATDHE



          - Jetëshkrim -



           Redaktor:
         Klajd Kapinova


       Korrektor gjuhësor:
       Dardanesha Andoni


           Recensent:
         Mr. Nue Oroshi
        Prof. Mikel Gojani


           Kompjutër:
          Nikollë Mrijaj


             Faqosja:
      Albanian Yellow Pages



       © Copyright: Autori

      New York, U.S.A. 2008

                                    1
Monografia i përkushtohet themeluesit e udhëheqësit të              43. Imzot Zef Oroshi, themelues e drejtues i shtypit katolik në
Kishës së Parë Katolike Shqiptare në Shtetet e Bashkuara të             Amerikë…
Amerikës, atdhetarit e klerikut Monsinjor Dr. Zef Oroshit           44. Nji oaz rilindjeje kombëtare në diasporë.……..
(1912-1989), në 20 vjetorin e kalimit në amshim.                    45. Ernest Koliqi - Fiket një pishtar i letërsisë e i kulturës
                                                                        shqiptare…
                                                                    46. Përgatitja dhe prodhimet letrare……....…………
                                                                    47. Përkthime…………………………........…………………..
Përmbajtja:                                                         48. Vdiq veterani i arsimit shqiptar, Profesor Karl Gurakuqi,…
                                                                    49. Shtëpia e Zotit dhe dera e qiellës………………...
1.    Dy fjalë……………………………………………………….                                50. Bashkatdhetarë shqiptarë……………………………
2.    Parathënie…………………………………………………                                 51. Çohaja……………………………………………………....…
3.    Introduction………………………………………………                                52. Letërkëmbime……………………………………………………
1.    Me shpirt e zemër të madhe shqiptari……...                     53. Titujt e shkrimeve të botuara nga Imzot Zef Oroshi…
2.    Historia e klerikut të paharruar…………………                       54. Literatura………………………………………………………
3.    Shqipëria dhe Mirdita……………………………..…
4.    Hienat komuniste kërkojnë arrestimin e priftit…
5.    Mirënjohja ndaj mësuesve të parë……………
6.    Librat, një pasion i përhershëm…………………                        Dy fjalë
7.    Noli dhe Oroshi…………………………………………
8.    Ardhja e Oroshit në New York……………………
9.    Ekumenik i papërsëritshëm………………………                                      Imzot Dr.Zef Oroshi, ruajti të freskët në kopshtin e vogël
10.   Bári i urtë e atdhetar i zjarrtë……………………                      të komunitetit katolik në Sh.B.A., gjelbërimin e fesë së gjallë të
11.   Në Boston tek Dr.Anthony Athanas……………                         Krishtit, duke qenë themeluesi e meshtari i parë i Kishës Katolike
12.   Lotët e dhimbjes……………………………………….                              Shqiptare në mërgimin e largët.
13.   Zoti e kërkonte në amshim………………………                                      E kam të lehtë, por edhe të vështirë të rrëfej e shkruaj
14.   Malli për Oroshin dhe Shqipërinë……………                         për jetën dhe veprën e klerikut shumë të madh e të zotshëm, që
15.   Tek varri i nacionalistit të flaktë Abas Kupi…                bëri aq shumë për komunitetin e vet në Europë dhe Sh.B.A..
16.   Përballë memorialit të shërbestarit të kombit Mit’hat                   Për hartimin me shumë kujdes të jetëshkrimit
      Frashërit…                                                    shumëvjeçar, isha përherë në kontakt me Kapidanin e Mirditës,
17.   Si u bëmë kumbarë?………………………………                                fort të nderuarin z.Ndue Gjomarku, një nga njohësit shumë të
18.   Ikja dhe ardhja e një engjëlli……….…………                        mirë të familjes së Monsinjor Dr.Zef Oroshi dhe jetës së tij qysh
19.   Krenar përpara shtëpisë së amshmit……..                        nga rinia, deri sa ai kaloi në amshim. Kapidani e krahason
20.   Një darkë e paharruar…………………………...                            Mons.Oroshin me abat Preng Doçin, duke thënë: “…sikur Zoti t’i
21.   Dy personalitete të shquara: Imzot Vinçenc Prennushi e        nepte jetë ma të gjatë, Mirditës do t’i rritej fama, sikurse në
      Imzot Rrok Mirdita….                                          kohën e abat Doçit.”
22.   Shërbëtor i Zotit dhe njohës i thellë i letërsisë…                      Sistematikisht e në mënyrë të vijueshme u konsultova e
23.   Lindja e një prelati të ri dhe vuajtjet e Imzot Prennushit…   bashkëpunova drejtpërdrejt me dy aktivistët veteranë, që nga
24.   Vazhdimësia e veprës së tij…………………….                          ditët e para të themelimit të Këshillit të Kishës dhe botimit të
25.   Ringjallja e hierarkisë së Kishës………………                       buletinit “Jeta Katolike” e shqiptarëve në New York, zotërinjtë e
26.   Atë Andrea Nargaj O.F.M (1919-1999)……                         nderuar, Fran Sokoli dhe Tonin Mirakaj, të cilët i falenderoj
27.   Dom Lazër Sheldia (1928-1988)………………                           përzemërsisht.
28.   Kush ishte Dom Lazër Sheldia?……………….                                    Falënderoj familjen time: gruan Liza dhe djalin Nikollë, i
29.   Dom Pjetër Popaj, vijues i traditës për fe, atdhe,            cili këmbënguli që kjo monografi të dalë sa më parë, falenderoj
      përparim….                                                    vajzat: Ardianën, Elizabetën dhe Donikën, që më mbështetën
30.   Bariu i përvuajtur Dom Nikolin Përgjini…                      në realizimin me sukses të librit.
31.   Dëshmi plot devocion……………………………                                         Ishte pranvera e vitit 1978, kur erdha për herë të parë
32.   Nji revistë e re në mërgim: “Jeta Katholike Shqiptare”…       nga Kosova, në Amerikë. Si shumë bashkatdhetarë emigrantë,
33.   Një nismë e lavdërueshme……………………                              kisha fatin, nderin, kënaqësinë dhe privilegjin e veçantë të
34.   Sa kam shpirt, kam shpresë!…………………                            njihesha me klerikun e përvujtur deri në madhështi, këtë burrë
35.   Gjendja e bashkësisë së mërgimit politik shqiptar në New      të madh të kombit shqiptar, që kishte një shpirt e zemër të
      York…                                                         madhe atdhetari.
36.   To Honor an Outstanding Man of Mission… A patriot… As                   Që nga ajo ditë e deri sa mbylli sytë, kur Zoti e mori në
      Well…                                                         krahët e tij, unë nuk i jam ndarë asnjëherë, si në gëzime e
37.   Nji ditë e madhe…………………………………                                 hidhërime, ashtu edhe në festa kombëtare. Ishim me të vërtetë
38.   Mesazh përshëndetjeje në darkën e pensionit, kushtuar         miq të ngushtë, deri sa ai ndërroi jetë.
      Monsinjor Zef Oroshit…                                                  Për 11 vjet me radhë ndoqa nga afër aktivitetet fetare e
39.   Me zemër të madhe për atdheun…………                             atdhetare të prelatit tonë të paharruar. Kjo më nxiti, që
40.   Dr.Oroshi, ish-nxënësi i Mjedës e i Fishtës…                  vazhdimisht të shkruaj në ditar për jetën, punën e veprat
41.   Kujtimet e hidhura nuk i fshihen…………………                       kulturore, fetare e shkencore, që ai ia dhuroi si trashëgim botës
42.   Respekt e mirënjohje për mësuesin Mjeda…                      shqiptare në diasporë. Si një bletë punëtore mblodha gjatë
                                                                                                                                      2
këtyre viteve nektarin e shpërndarë anekënd, kujtime që                    jetëshkrimi, gjithçka di, përjetova, apo mësova gjatë
s’harrohen, gjithçka që flitet e shkruhet për të.                          hulumtimeve të mia shumëvjeçare, duke shkrirë në të jetën dhe
          Në momentin e përurimit të Kishës së re në Bronx, më             veprën konkrete, që dha ai për popullin e vet, duke e radhitur
24 shtator 1978, u bë një bashkëmeshim meshtarësh shqiptarë e              kështu denjësisht në vendin e nderit, që ai zë në historinë plot
amerikanë, me pjesëmarrje të madhe të shqiptarëve, pa dallim               tallaze të emigracionit shqiptar në Amerikë.
feje, nga krejt qyteti i New York-ut me rrethe. Festa vijoi në                       Shpresoj sadopak se shënimet e mia do të udhëtojnë një
mbrëmje me një darkë gazmore, që u shtrua në restorantin                   ditë edhe në tokën e prindërve të tij, atje ku u lind e u rrit me
“Chateau Pelham” (Bronx), në të cilën morën pjesë më shumë se              ndjenjën e dashurisë së zjarrtë për Mirditën e Oroshin zëmadh,
800 vetë. Të gjithë shqiptarët e trojeve etnike i bashkonte në një         biri i tokës së pamposhtur ndër shekuj, Imzot Zef Jozef Oroshi.
konak Shtëpia e Zotit. Veshjet e mrekullueshme tradicionale
popullore nga zona e krahina të ndryshme të mëmëdheut, i                           Autori
dhanë një pamje më festive përurimit, ku na nderonin me
pjesëmarrjen e tyre edhe shumë miq amerikanë. Ditë shumë të
bukura të një kohe të kaluar dhe gjithnjë të paharruar.                    Parathënie
          Unë pata kënaqësinë e veçantë, që, së bashku me
pjesëmarrës të tjerë, të përshëndes ngjarjen e madhe të
komunitetit tonë, duke recituar një poezi kushtuar udhëheqësit                          Shqiptarët, kanë institucionet e tyre karakteristike,
shpirtëror. Ai më dëgjonte, por kryet e kishte të ulur. Ishte              për t’i transmetuar mesazhet e tyre themelore qytetare nga njeri
shumë modest e i përvuajtur. Këto cilësi e shoqëruan gjatë gjithë          brez, tek tjetri. Dikur ka qenë votra e shtëpisë, ndërsa në kohët
jetës tokësore. Nuk kishte kurrë dëshirë, që të tjerët t’ia                moderne, përveç votrës së shtëpisë funksionon edhe shkolla e
përmendnin meritat dhe mirësitë, që kishte bërë gjatë jetës në             dishepujve. Tek votra e shtëpisë shqiptari mësonte, që në të ri të
Mirditë, Europë dhe Sh.B.A..                                               tij, për historitë, bëmat dhe trimëritë e të parëve, nga bisedat e
          Meshtari tipik mirditor, me sinqeritetin dhe energjinë e         të zotëve të shtëpisë me miqtë e shumtë që bujtnin herë pas
tij të pashtershme, më hyri në zemër, sepse ishte një baba                 here në dhomën e miqve. Mirëpo, në kohët moderne, shkolla
shpirtëror, i rrahur nga furtunat e jetës së vështirë në vendlindje        dhe kultura kombëtare ka bërë punën e vet. Është meritë e
dhe emigracion. Vendosmëria për t’i çuar gjërat deri në fund,              rilindasve tanë të shquar, të cilët lanë pas dishepuj të shumtë,
kristalizoi tek ai personalitetin origjinal e të rrallë në llojin e vet.   që, përmes veprave të tyre, transmetuan në brezat mesazhet më
Kurdoherë, kur ai niste një punë qëllimmirë, do t’ia dilte në krye         jetike e më të rëndësishme të popullit tonë.
me sukses, falë vizionit të pastër e largpamës që kishte.                               Është pikërisht kjo shkollë e dishepujve, që bie në sy
Shembujt janë të shumtë dhe unë do të mundohem t’i rrëfej                  tek lexon librin e ri të autorit, tashmë të njohur, Tom Mrijajt. Kjo
pjesë-pjesë në librin e parë jetëshkrimor, kushtuar prelatit të            parathënie i kushtohet një prej shkollave më të shquara të
ndritur dhe të paharruar.                                                  dishepujve, Shkollës së Dom Ndreut, ku shquhen mësuesi- Dom
          Ai shihte tek komunizmi ateist shkatërrimtarin e                 Ndre Mjeda, dishepulli-Dom Zef Oroshi dhe nxënësi më i ri,
popujve, që gjendeshin nën sundimin mizor të tij, kamzhikun e              autori i librit- Tom Mrijaj. Gjatë viteve, që merresha me studimin
një regjimi despotik, që do të sundonte me egërsi dhe pa                   e jetës dhe veprës së Dom Ndre Mjedës, kam patur rastin të
mëshirë mbi tokën e Arbërit, modelin diktatorial, i ngjashëm me            njoh edhe dy nga dishepujt e shkollës së Dom Ndreut: Imzot Zef
vendet komuniste të kolkozeve e sofkozeve ruse, të ish-                    Oroshin dhe studiuesin Tom Mrijaj. Duke i parë sëbashku,
Bashkimit Sovjetik.                                                        mësuesin me dy pasuesit e tij, të bie në sy roli i madh që ka
          Takova gjatë jetës dhe udhëtimit tim, nëpër koleksionin          luajtur shkolla e dishepujve në formimin e këtyre dy
e plotë të diturisë shumëplanëshe të intelektualit solid e të              personaliteteve. T’i paraqesim të krahasuara këto tri figura.
pamposhtur, shumë episode të bashkatdhetarëve dhe të miat                               Dom Ndre Mjeda: lindi në vitin 1866 në Shkodër,
personale. Unë e kisha dy herë mik, si bashkatdhetar, mik                  nxënës në Seminarin Papnuer, me vonë profesor i tij. Studioi 20
shtëpie dhe kumbar të katër fëmijëve të mi të dashur. Për këtë             vjet jasht shtetit në universitetet, ku u doktorua në Teologji dhe
detyrë modeste fisnike më ndihmuan shumë miq e shokë të tij,               Filozofi. Poliglot, dijti 13 gjuhë të huaja dhe qe profesor i
të cilët, gjithnjë e kurdoherë, më shtuan kurajon dhe vullnetin e          filozofisë në universitetet më në zë të Jezuitëve në Evropë. Kur u
çeliktë për ta çuar punën (e nisur shumë kohë më parë) deri në             kthye në atdhe, hyri në konflikt me pushtuesit turq, të cilët e
fund.                                                                      arrestuan dy herë. Për qëndrimet e tij atdhetare, ai u arrestua
          U kujdesa dora-dorës, për dorëshkrimet, shënimet,                edhe në vitin 1916, kësaj radhe nga pushtuesit serbë. Mori pjesë
punimet cilësore studimore, filozofike, fetare, kulturore,                 në lëvizjet demokratike në Shqipëri dhe qe deputet i opozitës në
atdhetare, copëzat e jetës, kujtimet dhe mbresat, përjetimet               dy legjislatura, për të cilin shkak edhe u arrestua në vitin 1925
mes bashkatdhetarëve e kolegëve të vet meshtarë, duke i                    nga administrata policore e Ahmet Zogut. Qe famullitar meshtar
ruajtur ato si relike të çmuara e duke ngritur kështu dora-dorës           i devotshëm në Mirditë, Zadrimë dhe së fundi, për 30 vjet, në
monumentin modest të nxënësit shembullor të Fishtës dhe                    Kukul. Kudo ku shërbeu me dovocion, punoi për faljen e gjakut,
Mjedës.                                                                    për zhdukjen e hasmërive dhe për bashkimin e popullit. Qe i pari
          Shpresoj dhe besoj se këtë mision atdhetar munda ta              që profetizoi për shqiptarët modelin amerikan, lirinë dhe
realizoj me sukses, duke vlerësuar mundin, djersën,                        demokracinë amerikane. Ai krijoi shkollën e tij, që u quajt
përkushtimin titanik, që bariu ynë shpirtëror dhuroi për                   Shkolla e Dom Ndreut, duke lënë pas një plejadë të tërë klerikësh
komunitetin e vogël shqiptar, në fillim në Europë e pastaj në              dhe intelektualësh të shquar, letrarësh, studiuesish, gjuhëtarësh
Amerikë.                                                                   dhe punëtorësh të palodhur për çështjen kombëtare. Dishepujt
          Para lexuesve mbarëshqiptarë (në trojet etnike                   tanë të shquar, si: Dom Nikoll Gazulli, Dom Mark Hasi, Dom
shqiptare e diasporë), po afroj të përmbledhura në formën e një            Ndue Doçi, Atë Jakë Gardini, Injac Zamputi, Henrrik Lacaj, etj.
                                                                                                                                             3
vazhduan me këmbëngulje punën e mësuesit të tyre, Dom Ndre            më sot katër libra, kushtuar figurave të shquara kombëtare, si
Mjedës. Imzot Zef Oroshi, do të shkruajë për mësuesin e tij Dom       “Dom Anton Kçira shërbestar i Zotit e i Atdheut” (Shkodër, 2002);
Ndre Mjeda: “Mjedja vdiq, por shkolla e ti mbet e                     “Lidhja e Prizrenit 1962-2002, themeluesi e udhëheqësi Ismet
pavdekëshme.” Vdiq në vitin 1937.                                     Berisha” (New York, 2002), “Marie Shllaku, bijë e Shkodrës
             Dom Zef Oroshi: lindi 23 nëntor 1912, në Kaftall,        martire e Kosovës” (New York, 2004) dhe “Ngjarje dhe portrete
Mirdite. Njihet që në fëmijëri me kapidanin e Mirditës. 1927-         historike, jetëshkrime të figurave të shquara shqiptare”,
1937 ishte nxënës në Seminarin Papnuer, njëkohësisht nxënës i         Prishtinë, 2004. Tani paraqitet me nje vëllim të ri “Mons.Zef
Dom Ndre Mjedës. Më në Universitetin e Urbinos Itali,                 Oroshi. Nje jetë e shkrirë për Fe e Atdhe. Për të ardhur deri këtu,
doktorohet në Teologji dhe Filozofi. Prej aty e shohim famullitar     atij iu desh të bënte studime e hulumtime të vazhdueshme si
të devotshëm në Mirditë. Qe poliglot, dijti latinisht, italisht,      dhe të botonte shkrime të ndryshme, të cilat, i kanë paraprirë
greqisht e vjetër, greqisht e re, serbokroatisht, gjermanisht,        kësaj monografie, që marrim sot në duar. Është organizatori dhe
anglisht. Në famullitë e Mirditës, ku, meshoi me dovocion, Dom        shpirti i mbajtjes gjallë të idesë kombëtare, përmes seminareve
Zef Oroshi predikoi mbi të falunit e gjakut, gja fort e shpeshtë      për ndriçimin e historisë kombëtare. Kjo do të mbetet për jetë si
ndër malet tona. Në vitin 1951 arratiset, sepse ndiqet nga            vepra më monomentale e këtij organizatori dhe punëtori të
organet e Sigurimit të Shtetit. Merr pjesë në mbledhjen e             palodhur të çështjes kombëtare. Tani t’i shohim duke i krahasuar
krerëve të luftëtarëve të qëndresës dhe zgjidhet si anëtar i          dhe duke gjetur gjërat e përbashkëta të këtyre tre
Komitetit Kombëtar i Maleve. Dom Zefi me nji grup të vogël,           personaliteteve të shquara.
mundën të arratiseshin më 1952. Shkon në Kosovë, Mitrovicë,                        Emzot Zef Oroshi lindi, kur Mjeda ishte në moshën
më 1953. Emzot Oroshi, përktheu në gjuhën shqipe: “Katër              46-vjeçare. Po aq ishte Emzot Zef Oroshi, kur lindi nxënësi i tij
Ungjijtë dhe Punët e Apostujve”. Kushtet e vështira të jetesës në     Tom Mrijaj. Si Mjeda, ashtu edhe Oroshi ishin mësues të
Itali, e detyruan të emigronte në Shtetet e Bashkuara të              dishepujve të tyre respektivë kur ishin në moshën 65-vjeçare.
Amerikës. Harton shkrime, që i boton tek “Dielli”, “Jeta              Ideja kombëtare qartas kaloi nga Mjeda, tek Oroshi e pastaj tek
Katolike”, “Shejzat”. Është themeluesi dhe drejtuesi i shtypit        Mrijaj. Që të tre janë të devotshëm në fe e atdhe. Që të tre
katolik në Amerikë. Mik i nacionalistëve, si: Kapidan Gjon            shquhen për bashkimin e kombit, për ekumenizmin mes
Markagjoni, Kapidan Dr.Mark Gjomarku, Kapidan Ndue                    njerëzve me besime të ndryshme. Që të tre punuan me pendë e
Gjomarku, Kapidan Llesh Gjomarku, Prof.Ernest Koliqit, Prof.Karl      me guxim kundër pushtuesit e kundër armiqve të kombit
Gurakuqit, Prof.Martin Camaj, At Daniel Gjeçaj O.F.M., Prof.Mhill     shqiptar. Që të tre janë demokratë me vepra.
Marku, Dr.Tajar Zavalani, Prof.Zef V.Nekaj, Abaz Kupi,                             Tek lexon librin e autorit Tomë Mrijaj, mëson se ai
Prof.Rexhep Krasniqi, Prof.Luan Gashi, Imzot Fan Stilian Noli,        interesohet në mënyrë të veçantë për figura të shquara, si: Dom
Prof.Andrea Ilia. Adhuronte Mit’hat Frashërin. Në fillim të viteve    Ndre Mjeda, Marie Shllaku, Dom Zef Oroshi, Dom Anton Kçira,
‘60-të, Oroshi vendoset në New York, duke u bërë themeluesi e         Kapidani i Mirditës, Ismet Berisha, e shumë figurave të tjera të
meshtari i parë i Kishës Katolike Shqiptare “Zoja e Këshillit të      shquara, që luftuan dhe punuan për fe e atdhe.
Mirë”, sot “Zoja e Shkodrës”, në mërgimin e largët. Katër vjet më
vonë, në përkujtimin e 40-vjetorit të vdekjes së Dom Ndre                        Dr. Mentor Quku
Mjedës, Monsinjor Zef Oroshi, përgatiti dhe udhëhoqi një
seminar kulturor në New York, në nderim të jetës e veprës së
madhe fetare, atdhetare dhe letrare të tij, ku, morën pjesë
shumë dijetarë të shquar. Me 24 shtatur 1978, bahet inagurimi i       Preface
Kishës së re. Meshtari Emzot Zef Oroshi, në kushte të vështira,
vuri gurthemelet e fesë katolike shqiptare në Amerikë. Në vitin           Albanians have their own institutions to communicate their
1985, del në pension. Ashtu si mësuesi edhe dishepulli i tij,         civilized messages from one generation to another. Sometimes
Emzot Zef Oroshi ishte shembulli i përpjekjeve për ekuminizëm,        ago, there was Votra e Shtepise, meanwhile that in the modern
për dialog mes besimtarëve të besimeve të ndryshme. Autoriteti        times, besides the Votra e Shtepise there has also been the
i Mjedës, në këtë drejtim, ishte absolut. Vdiq, më 15 mars 1989.      Shkolla e dishepujve. In the Votra e Shtepise, the Albanians
          Tom Mrijaj: lindi ne Zllakuqan, në vitin 1948. Shkollën e   learned, since they were young, about our ancestors, even from
mesme e bëri në Gjakovë, pastaj u regjistrua dhe bëri një pjesë       the conversations of the people that hosted them at their
të shkollës së lartë në Universitetin e Prishtinës. Merr pjesë në     homes. In the modern times, the school and the national culture
lëvizjet studentore për çlirimin e Kosovës nga pushtimi sllavo-       have had their impact as well. This thanks to our great
komunist, për të cilin shkak edhe përndiqet nga organet e             illuminated renaissance people that left behind many disciples,
sigurimit jugosllav. Detyrohet të largohet nga Kosova për në          who through their writings communicated to the next
Paris, në vitin 1975, ku qëndroi si emigrant për tre vjet. Në vitin   generations the most vital messages of the nation.
1978 vendoset në Sh.B.A., New York, ku regjistrohet dhe                   It is this Shkolla e dishepujve that is noticed when you read
përfundon studimet universitare në St. Johns University, në           the new book of the well – known author, Tom Mrijaj. This
Queens, të New York-ut. Njihet me klerikun e përvuajtur deri në       preface it is dedicated to one of the greatest disciples’ school,
madhështi, që kishte një shpirt e zemër të madhe atdhetari,           Shkolla e Dom Ndreut, where are distinguished the professor
Dom Zef Oroshin, duke qenë mik e nxënës i devotshëm i tij për         Dom Ndre Mjeda, the disciple Dom Zef Oroshi and his last
11 vjet me radhë. Ndoqi nga afër aktivitetet fetare e atdhetare       student this book’s author, Tom Mriaj. During these last years
të këtij prelati të shquar. Në vitin 1982, Tom Mrijaj zgjidhet        that I have been studying the life and the writings of Dom Ndre
sekretar i përgjithshem i Lidhjes së Prizrenit në Mërgim. Është       Mjeda, I got to know two of the disciples of Dom Ndreu School:
angazhuar me studime historike dhe ka botuar disa artikuj në          Father Zef Oroshi and the researcher Tom Mriaj. Watching them
organet shkencore dhe të përditshme shqiptare. Ka botuar deri         together: the teacher with his two disciples, you can notice the
                                                                                                                                       4
great impact that has had the Shkolla e dishepujve in the              ecumenism and for dialog between worshippers of different
personalities of these two people.                                     religions.
    Dom Ndre Mjeda (1866-1937), was a student and later on a                Tom Mrijaj was born in Zllakuqan in 1948. He attended the
professor in the Saverian Seminar of Apostolic College. He             Gjakova high school, and then was enrolled and attended
studied 20 years in universities outside the country, where he         Prishtina University. He participated in the student activities to
graduated in Theology and Philosophy. The polyglot knew 13             free Kosova from the Slavic-communist invaders and that is why
foreign languages and was a philosophy teacher in the most well        he was persecuted from the Yugoslavian Security. In 1975, Tom
known Jesuits universities in Europe. When he returned in his          Mrijaj was forced to leave Kosova and go to Paris, where he lived
country, he had contradictions with Turkish invaders, who              for three years as an emigrant. In 1978 he moved to New York,
arrested Dom Ndre Mjeda twice. In 1916, he was arrested by the         USA, where he enrolled and attended St. Johns University in
Serbian invaders. Mjeda participated in the democratic                 Queens. He gets to know the cleric Dom Zef Oroshi that suffered
movements and was also a deputy of the opposition in two               till sublimity and that had a great patriotic heart and soul. Mrijaj
legislatures. This is the reason why he was arrested in 1925 from      was one of his devoted students for 11 years and participated in
the police of Ahmet Zogu Administration. He was a dedicated            the patriotic religious activities of this illuminated prelate. In
reverend in Mirdita, Zadrima and for 30 years in Kukel.                1982, Tom Mrijaj is elected as a general secretary of the Lidhja e
Everywhere, he worked to forgive blood (blood feuds), to               Prizenit in emigration. He is also been engaged with historical
remove hatred and to bring together the whole nation. He was           studies and has published many articles in the everyday Albanian
the first one that prophesied for the Albanians the American           scientific editions. Tom Mrijaj has published four books till now,
model of freedom and democracy. He opened his school that              dedicated to national eminent figures such as Dom Anton Kcira
was called Shkolla e Dom Ndreut, by leaving behind a whole             sherbestar i Zotit e i Atdheut (Shkodër, 2002); Lidhja e Prizrenit
constellation of clericals and well known intellectuals,               1962-2002 themeluesi e udhëheqësi Ismet Berisha (New York
academicians, linguists and hard working people tireless for the       2002); Marie Shllaku bijë e Shkodrës martire e Kosovës (New
national cause. He left behind very well known disciples, such as      York, 2004) and historical events and portraits, Biographies of
Dom Nikoll Gazulli, Dom Mark Hasi, Dom Ndue Doçi, Father Jakë          Albanian famous people, Prishtina, 2004. Now he is introducing
Gardini, Injac Zamputi, Henrik Lacaj, etc. who continued with          the new edition of Monsignor Zef Oroshi, Një jetë e shkrirë për
persistency their teacher’s work. Father Zef Oroshi will write:        Fe e Atdhe. But it was not that easy, Tom Mrijaj had to perform
“Mjeda died, but his school is immortal.”                              continuously many studies, research as well as to publish
    Dom Zef Oroshi (1912-1989), since in childhood gets to know        different writings which have anticipated this monograph that
Mirdita’s Kapidan. In 1927-1937 he is a student in the Apostolic       we have in our hands today. He is the mastermind and the soul
College, where he has as a teacher Dom Ndre Mjeden. Further,           that kept alive the national cause, through the seminars for the
in the Urbino University in Italy, he was graduated in Theology        illumination of the National history. This will remain through
and Philosophy. From there he becomes a priest in Mirdita. He          times as the most monumental work of this organizer and
was a polyglot and knew many foreign languages such as Latin,          hardworking person tireless for National Cause. Now we will see
Italian, old and new Greek, Serb – Croatian, German and English.       the common things in these three eminent people.
In Mirdita’s vicarage where he officiated with devoutness, he               Mjeda, as well as Oroshi were in their 70s when they opened
predicated in regards of blood forgiveness (blood feuds). In 1951      their disciples’ schools. The National Cause passed clearly from
he escaped since he is followed by the state security. He also         Mjeda to Oroshi and then to Mrijaj. All three of them were
participates in the meeting of the leaders of the resistance and is    devoted in Religion and Nation. All three of them worked for the
elected as a member of the National Mountain Committee. In             National History. All three of them worked for the illumination of
1952, Dom Zefi together with a small group found a way to              the National history. All three of them stand out for their
escape in Kosova. The difficult life conditions in Italy, forced him   contributions given towards the Nation’s Joining, for the
to emigrate in USA. There he translated “Katër Ungjijtë dhe            ecumenism between the people of different religions. All three
Punët e Apostujve”. He drafted writings that were published at         of them worked with their writings and courage against the
Dielli, Jeta Katolike, Shejzat. He is the founder and administrator    invaders and the nation’s enemies. All three of them are
of the catholic press in USA. Dom Zefi was Noli’s friend as well as    democrats with vepra.
the friend of other nationalists such as Kapidan Gjon Markagjoni,           While reading the book of Tom Mrijaj you can learn that he is
Kapidan Dr.Mark Gjomarku, Kapidan Ndue Gjomarku, Kapidan               interested specially in the illuminated people such as Dom Ndre
Llesh Gjomarku, Prof.Ernest Koliqit, Prof.Karl Gurakuqit,              Mjeda, Marie Shllaku, Dom Zef Oroshi, Luan Gashi, Dom Anton
Prof.Martin Camaj, At Daniel Gjeçaj O.F.M., Prof.Mhill Marku,          Kcira, Kapidani i Mirditës, Ismet Berisha, and many other
Dr.Tajar Zavalani, Prof.Zef V.Nekaj, Prof.Andrea Ilia, Abaz Kupi,      eminent people that fought and worked for the Religion and
Prof.Rexhep Krasniqi and Prof.Luan Gashi. He adored Mid-hat            Nation.
Frashëri. In the beginnings of 60s, Oroshi, moves to New York,
and became the founder and the first minister of the Albanian
Catholic Church “Zoja e Këshillit të Mirë”, today called “Zoja e
Shkodrës”. Four years later, in the memorial of the 40 years of        Me shpirt e zemër të madhe shqiptari
the death of Dom Ndre Mjeda, he organized and directed a
cultural seminar in New York, where participated a lot of well
know scholars. On September 24th, 1978, it is performed the            “Mirëse u ka pru Zoti në shtëpin tuej. Kjo sot asht një shkëndi
inauguration of the new church. In 1985 he retires. Same as his        e vogël, por që do të bahet nji flakë e madhe nji ditë në Atdhe”
teacher, Father Zef Oroshi was also an example of the efforts for
                                                                       Monsinjor Dr.Zef Oroshi
                                                                                                                                          5
                                                                                 Marsi, muaji i luleve, për shqiptarët është i veçantë.
24 Dhjetor 1969, Krishtlindje, New York                                Gjatë stinës së pranverës janë bërë kryengritje e luftëra të
                                                                       mëdha e të njëpasnjëshme për lirinë e Shqipërisë dhe Dardanisë
                                                                       heroike. Marsi, është i njohur edhe si muaj i vdekjes (kalimit në
         Qysh në vendlindje, Dom Zefi, ishte shumë i respektuar        amshim) të figurave të shquara të nacionalizmës së kulluar të
e i nderuar për traditat e shëndosha atdhetare dhe si                  tokës amtare. Vdekja e tyre është fizike, mbasi shembulli e
personalitet i madh. Bënte përpjekje të pareshtura për                 kujtimi i tyre pozitiv mbetet një meteor, që shndrit me veprën e
përhapjen e frymës së re si dritë e kohës në çdo familje               tyre në dobi të kombit, edhe pse larg vendlindjes. Në gjysmën e
mirditore, sa herë që ishte i ftuar si mik në sofrat bujare të tyre.   dytë të shekullit të kaluar (XX), gjatë javës së dytë të këtij muaji,
Ai, natyrshëm e me dinjitet, kërkonte të ruante emrin e mirë të        ndërruan jetë figura të shquara të diasporës, si: Imzot Dr.Fan
Mirditës. Gjakmarrjen, këtë plagë të dhimbshme                         Stilian Noli (1882-1965), Monsinjor Dr.Zef Oroshi (1912-1989)
shumëshekullore të krahinës së vet, kërkonte ta reduktonte, sa         dhe Profesor Martin Camaj (1925-1992).(1)
të ishte e mundur. Këtë e kishte treguar me shembullin e ngjarë                  Më 15 mars të vitit 1989, ndërroi jetë në Spitalin “Albert
në shtëpinë e vet, të cilin e kemi trajtuar në libër.                  Einstein” të New York-ut, Monsinjor Dr.Zef Oroshi, themelues e
         Dom Oroshi, shtonte kontaktet me pjesëtarët e                 udhëheqës i Kishës Katolike Shqiptare “Zoja e Këshillit të Mirë”.
familjeve të ngujuara. Ai i njihte shumë mirë e i vinte keq për        Dy ditë mbas kalimit në amshim, gazeta me famë botërore: “The
fatkeqësinë, që u kishte rënë në derë atyre. Me kurajo civile dhe      New York Times” (March,17 1989), botoi një shkrim të gjatë për
në emër të Zotit kërkonte nga ata dorën e pajtimit, sepse mjaft        vdekjen e meshtarit të komunitetit katolik, duke vënë në dukje
gjak ishte derdhur dhe se kryqet mbi varret e viktimave të reja        kontributin e madh të tij, në veprimtarinë fetare dhe kombëtare
shtoheshin vazhdimisht. Ai thoshte shpesh, se vëllavrasja ishte        në Sh.B.A..
rrënimi i Mirditës, shkatërrimi i kombit dhe humbje e gjakut të
pafajshëm të rinisë sonë. Burrë është ai që fal dhe mbi
fatkeqësinë shtrin dorën e pajtimit, vendos besën e paqes,                     Historia e klerikut të paharruar
mirëkuptimit, respektit ndaj njeri-tjetrit.
         Ai ka qenë njeri i respektuar nga të gjitha çetat
nacionaliste antikomuniste, drejtuesit e së cilëve shpesh                        Emri i tij i pagëzimit ishte Zef Çoku. U lind më 23 nëntor
konsultoheshin me prelatin e ditur dhe shumë largpamës. E la           të vitit 1912, në katundin Kaftall, të Mirditës (Shqipëria e Veriut).
vendlindjen dhe trojet e stërgjyshërve ilirë me dhimbje të thellë      Lindi në ato ditë, kur vendit i vinte era e tymit të barotit të
në shpirt, me zemër të lënduar e me mall të pashuar, që e              nxehtë, vetëm pesë ditë para ditës së madhe të 28 nëntorit
shoqëruan gjatë gjithë jetës në Sh.B.A., ku, punoi si bari i denjë     1912, kur atdheu i shqiponjave do të shpallte pavarësinë ndaj
shpirtëror për popullin e tij.                                         pushtuesve mizorë 5 shekullorë të Perandorisë Otomane.
         I donte dhe respektonte me një përkushtim të veçantë          (shek.XV-XX)
të gjithë personalitetet e ndritura të klerit katolik, me të cilët,              Kur ishte fëmijë i vdes babai dhe mbetet jetim. Për dy
mburrej e krenohej. Oroshi ishte shëmbëlltyra e prelatëve              vëllezërit e tij më të rritur Prenin e Nduen dhe motrën e vetme
pararendës martirë të Kishës Katolike Shqiptare, që, ndër shekuj,      Luçen, përkujdesej me shumë mund e sakrifica nëna e tyre
e shkroi historinë e saj me shembuj konkretë, duke na lënë si          fisnike, stoike dhe burrneshë. Filloi një jetë e vështirë e plot
dëshmi identiteti gjuhën, historinë, krenarinë e të qenurit            peripeci për mbijetësë. Ajo bënte punët e shtëpisë dhe
shqiptarë të pastër në tokën e Arbërit.                                përkujdesej për sigurimin e ushqimit dhe mirërritjen e tre
         Shpesh meshtari kujtonte me nostalgji mësuesit, që i          fëmijëve jetimë me një edukatë të shëndoshë atdhetare e
mësuan abc-në në shqip e gjuhët e huaja, për të njohur nga afër        tradicionale. Zefi i vogël e kuptonte shumë mirë se duhej
zhvillimin e përparimin kulturor të Europës Perëndimore. Fliste        ndihmuar nëna dhe familja për të mbijetuar. Ai shoqëronte
me krenari të veçantë e me pasion, i zhytur thellë në kujtime,         shpesh vëllëzerit e tij të rritur në stane me bagëti, shkonte në
gjatë kohës së shëtitjeve të lira në parqet e New York-ut, për         kishë, luante me bashkëmoshatarët e vet. Vitet kalonin dhe
fytyrat e ndritura arbërore, veprat e të cilëve i kishte rilexuar me   familja Oroshi përmirëson gradualisht jetën e varfër ekonomike.
endje e nostalgji, si për Atë Gjergj Fishtën (1870-1940), Dom          Me sa duket, Zoti e kishte ftuar të ishte ushtar besnik i Krishtit
Ndre Mjedjen, Iimzot Frano Gjinin, “poetin e ëmbëlsisë” Dom            në vreshtën e ungjillizimit të besimtarëve të vet…
Ndre Zadejën (1891-1945), vëllezërit: Prof. Ernest Koliqi,                       Familja e tij ishte pjesë e një prej familjeve më fisnike të
shkrimtar dhe Eminencën e Tij Mikel Koliqi (1902-1997)                 Oroshit, fqinjë me Derën e Gjomarkut, ku, ruhej dhe
(Kardinali i Parë në të gjithë historinë e lavdishme të krishtërimit   interpretohej më mirë se kudo tjetër “Kanuni i Lekë Dukagjinit”.
ndër shqiptarë), Atë Donat Kurtin “Anderseni shqiptar” O.F.M.          Ndrec Çoku, i zoti i familjes Çoku, përmendet edhe sot e kësaj
(1903-1983), Ipeshkvin e Shkodrës Imzot Ernest M.Çobën (1913-          dite për një akt jashtëzakonisht human. Ai kishte shpëtuar
1980), Ipeshkvin e publicistin Atë Vinçenc Prennushin O.F.M.           vrasësin e djalit të vet. Njeriu, që i kishte vrarë djalin, ndiqej nga
(1885-1948), gjuhëtarin e shquar Atë Justin Rrotën O.F.M. (1889-       trimat e familjes Çoku. Vrasësi, duke parë rrezikun për vdekje, i
1964), Atë Daniel Gjeçaj O.F.M, Atë Prof.Zef Valentinin S.J., e        ra në nore (ose në besë, shënimi im T.M.) derës së Ndrec Çokut.
shumë të tjerë. Kush nuk e njohu atë këtu në Amerikë dhe nuk                     E rëndë ishte dhimbja, që e kishte pllakosur familjen,
ruajti kujtime të mira e mbresëlënëse për Imzotin mendimtar            por më e madhe ishte forca dhe besa e burrit të maleve
dhe antikomunistin e vendosur, njeriun këmbëngulës për lirinë e
popullit në kohën e regjimit komunist në Shqipëri, bariun
                                                                       1
shpirtëror të urtë e largpamës, nismëtarin e vendosur për                Dr.Pjetër Pepa, “Dëshmi nga Tomë Mrijaj”, në librin:
bashkimin e komunitetit katolik pranë Shtëpisë së Zotit në             “Tragjedia dhe Lavdia e Klerit Katolik në Shqipëri”,
Amerikë?                                                               Shtëpia Botuese “55”, Volumi II, Tiranë, 2007, f.263-264.
                                                                                                                                           6
kreshnike, që shpon edhe gurin. Ky malësor kreshnik e pranoi në                      Si gjendet Zefi në Seminarin me tradita të ruajtjes së
shtëpinë e tij gjakësorin dhe e mbrojti simpas zakonit e traditës      kulturës kombëtare, në fidanishten ku mësonin të rinjtë nga
së Kanunit të famshëm të Lekë Dukagjnit, sikur të ishte miku më        Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia? Si fëmijë i zgjuar nga natyra,
i madh i tij. Sipas traditës së moçme malësore, miku, pavarësisht      tregohet shumë i zellshëm qysh në fillimin e shkollës në
rrethanave, nuk pritet në besë në shtëpinë që ai kishte shkuar,        vendlindjen e tij. Një komision i përbërë nga klerikë të lartë
ose kishte rënë në nore.                                               jezuitë shkoi për vizitë në shkollën, ku studionte Zefi i vogël. Ata
         Ata, që e kanë ditur këtë ngjarje të mrekullueshme            panë se ai spikaste për rezultate më të larta, në krahasim me
asokohe, tregojnë se Ndreca, me dhimbjen e kthyer në forcë             nxënësit e tjerë të shkollës, në shumë disiplina që mësoheshin
burri mirditor, ishte ulur në qosh të oxhakut me vrasësin dhe          askohe.
pinte duhan e kafe, ndërsa djali i tij ishte shtrirë i vdekur aty                 Atë Ejëll Serreqi S.J. (“Societta Jesus”, shënimi im T.M.),
pranë oxhakut. Ndrecë Çoku e mbajti gjakësorin në shtëpi për 24        shquan inteligjencën e tij në Orosh dhe vokacionin e mundshëm
orë, pa i hyrë asnjë ferr në këmbë, pastaj e përcolli sipas zakonit    për klerik, duke e drejtuar në Seminarin Pontifikal, në Shkodër.
në raste të tilla, pasi mori nga djemtë e familjes 30 ditë besë...     Vlerësimet e larta maksimale për dijet e asimiluara, bëhen shkak,
         Një pasazh i një artikulli të vitit 1943, lidhur me Dom Zef   që klerikët shqiptarë nga Shkodra ta ftojnë që të rregjistrohet
Oroshin, flet për festën e Shën Rrokut e atë të Shën Nikollës, ku      për të vijuar Seminarin Jezuit në Shkodër, ku suksesi i tij shihet
tregohet se famullia e Munellës, kishte dikur dy kisha, të Shën        që në fillim.(4)
Rrokut dhe të Shën Nikollës. Në festën e organizuar për Shën                      I etur për shkollë dhe nevojën e madhe për t’u ushqyer
Rrok kishte katër meshtarë e dy xhakoj, gjë kjo e rrallë ndër          me dije të thellë dhe kulturë të pasur civilizuese e fetare
katundet e Mirditës:                                                   perëndimore, ai vijoi studimet e larta në Universitetin e Urbinos
         “Zanit të kumbonëvet ju përgjigj nji mori populli             në “Propaganda Fide” më 1936-1940, në degën adhuruese të
mirdituer e zadrimuer. Si u mblodh populli, në të ramt e mbram         Teologjisë dhe Filozofisë në Romë. U shugurua meshtar në Itali,
të kumbonëvet filloi procesjoni me bajrak të Shejtit, rreth kishe e    në një bashkëcelebrim me shumë meshtarë dhe ish-seminaristë,
rreth vorresh. Mbas procesjonit u ndoq mesha e Dom Zef Oroshit         që kishin veshur për herë të parë petkun e klerit katolik.
famullitarit t’Ungrejvet, i asistuem prej famullitarit të vendit                  Ushtari i ri i Krishtit, kishte fatin e madh të shugurohej si
Dom Rrok Friskut. Mbas meshe u ndoq predku i mbajtun prej              klerik nga Kardinali Fumasson Biondi, si një klerik i përgatitur me
celebrantit, Dom Zefit, i cili, me nji gojtari vërtetë të bukur,       pasion e në mënyrë të rregullt, për të predikuar natyrshëm
tërhjekse, moderne e të rrjedhshme, endi jetën e Shejtit, tue cekë     Fjalën e Zotit pranë popullit të vet të devotshëm. Gjatë darkës
sidomos dashtnin ndaj njeni tjetrit, ku muer rasen të flasë mbi        përuruese të meshtarisë ai përgëzohet me fjalët më të ngrohta
vrasen e mbi të falunit e gjakut, gja fort e shpeshtë nder malet       nga Kardinali Biondi si një student shembullor, çast që ai e ka
tona. I urojmë predikatorit nji sukses perherë e ma të madh.”(2)       rikujtuar gjithnjë me respekt e nostalgji, gjatë përvjetorëve të
         Me siguri Dom Zef Oroshi, nxënës i Mjedës, famullitari i      meshtarisë së tij, mes miqve dhe dashamirëve të shumtë në Itali
ri në Mirditë, në famullinë e Ungrejit, ka shkuar për festë në         e New York.
Mnelë, ku ka mbajtë meshën dhe predikimin atje, ku, në të ri të                   Pushtimin e Shqipërisë nga Italia fashiste, më 7 prill
tij, Dom Ndre Mjeda, ka qenë famullitar i Mnelës dhe i Vigut.          1939, i riu enërgjik e priti me një shqetësim të madh, duke
         Mësuesi dhe nxënësi, pavarësisht se në kohë të                mbajtur në shkollë, në mjediset e saj dhe pranë krevatit të
ndryshme kanë qenë misionarë të fesë dhe idesë kombëtare,              gjumit flamurin nacional të Gjergj Gjon Kastriotit. Ndjenja e lartë
kanë luftuar veset e krimit.                                           e lirisë ishte tepër e zhvilluar në shpirtin e tij. Kjo vinte me sa
         Mësimet fillestare Zef Oroshi i mbaroi në vendlindje,         duket nga edukata e shëndoshë atdhetare, që po merrte në
ndërsa studimet e mesme i nisi në vitin 1927, në Seminarin e           kuvendet katolike në Shkodër, që ishin dhe mbetën vatra, nga ku
njohur “Saverian” (1859) të Urdhërit Jezuit në Shkodër (3).            shpërndaheshin rrezet e ngrohta të atdhedashurisë pakufi për
                                                                       trojet, historinë, kulturën dhe qytetërimin autokton shqiptar.
2                                                                                 Ai zotëronte disa gjuhë të huaja, si: latinisht, italisht,
   “Kumbona e së diellës”, vj.6, nr.36, f.572,                         greqishte e vjetër dhe të re, serbokroatisht, gjermanisht dhe
5.9.1943.                                                              anglisht me shkrim e gojë, të cilat vazhdimisht i përdori me
3                                                                      efektivitet gjatë jetës së tij intensive baritore e atdhetare.
   Collegium Pontificium Albanese (Kolegji Papnor
Shqiptar), i quajtur si Seminari “Saverian”, hapi dyeret e                        E mundonte shumë pushtimi i vendit, sikurse shumë
saj për nxënësit në vitin 1859. Duke parë situatën e rëndë             patriotë të kohës. I brumosur thellë, qysh në bankat e shkollës,
të popullit shqiptar, shkaktuar nga pushtuesit osmanë,                 me ndjenja të forta atdhetare e liridashëse, më 8 prill 1939, në
                                                                       Itali, ku, ishte me studime, u kishte bërë thirrje atdhedashëse
Ipeshkvi i Shkodrës Imzot Luigj Guljemi (1838-1853),
                                                                       studentëve shqiptarë për një protestë mbarëshqiptare kundër
nxiti ardhjen e Jezuitve në Shqipëri, për themelimin dhe
                                                                       pushtimit të zi të Shqipërisë.
udhëheqjen e Seminarit edukativ për të rinjtë shqiptarë.                          Gjithmonë, me orë të tëra, tregonte plot mburrje e
Ato u vendosën në vendin tonë me lejen e eprorit të                    krenari atdhetare detajet e asaj dite mbresëlënëse, se si kishte
përgjithshëm të jezuitëve Giovanni Roothaan, i cili
organizimin e kësaj veprimtarie ia besoi Venedikut. Mbas
dy përpjekjeve dhe kundërshtimeve të dështuara, për                    Jezuitëve më 1859 shënoi pikënisjen e një rilindjeje të
shkak të kundërvënies së popullsisë muslimane të qytetit               jetës fetare e kulturore-arsimore.
                                                                       4
(në vitin 1843 dhe 1857), për të ndërtuar një seminar në                  Dr.Pjetër Pepa, “20 janar 1952 arratiset Dom Zef
Shkodër, më në fund, mbas ndërhyrjes së Qeverisë                       Oroshi”, në librin: “Tragjedia dhe Lavdia e Klerit Katolik
Austriake tek Porta e Lartë Turke, hap dyert Seminari                  në Shqipëri”, Shtëpia Botuese “55”, Volumi II, Tiranë,
“Saverian”, nën drejtimin e Atë Claudio Neri-t. Ardhja e               2007, f.259.
                                                                                                                                             7
ngritur flamurin shqiptar në ballkonin e konviktit, ku jetonte. Ai     persekutonin, t’i pushkatonin e varnin në litar me gjyqe fallco
fliste sikur ngjarja të kishte ndodhur dje. Ishte një tregimtar        dhe t’i syrgjynosnin në zonat, ku mbizotëronte moti i ashpër me
shumë i këndshëm e tërheqës për të dëgjuar deri në fund                acar i dimrave siberianë, në zonat e akullta të Rusisë. Këtë
rrëfimet tipike origjinale e të përjetuara, duke i shtuar edhe         veprim vdekjeprurës të modelit rus e ndërmori në vendin e tij
dialektin mirditor. Këndonte me shokët e vet këngë me mesazh           edhe idhulli i Leninit e Stalinit, diktatori ateist joshqiptar,
të thekshëm patriotik dhe kujtonte me mall shumë fragmente             gjirokastriti Enver Hoxha, duke e kthyer Shqipërinë në burg të
vargjesh poetike, që në esencë kishin doza të larta të zgjimit të      madh dhe njerëzit në skllevër robotë, që jetonin mjerimin
ndërgjegjes kombëtare për Shqipërinë dhe Flamurin tonë.                socialist mes kangjellave të ideologjisë antishqiptare komuniste.
          Jeta studentore, me ngarkesë të pasur emocionale, ishte
shumë aktive, plot me ngjarje e ndodhi interesante. Ditët
historike, që po kalonte Shqiperia, ishin shumë dramatike.             Shqipëria dhe Mirdita
Ndjenjat e ngrohta atdhetare, për t’i dalë zot vendit, tek shumë
të rinj ishin shumë të zjarrta. Midis tyre, natyrshëm, spikat edhe
studenti Oroshi. Ai përpiqej të shprehte urretjen ndaj                           “Sigurisht, pa dasht kurrsesi me prekë vllaznit tanë të
këmishëzinjve fashistë italianë.                                       besimeve të tjera, asht e pamohueshme, se rrezistenca asht ba
          Pasi mbaroi studimet teologjike, kleriku i ri e plot         aty dhe bahet gjithnji, sepse ato krahina janë krejt katolike,
energji, Oroshi, u kthye në Mirditë e prej andej shkoi në              mbasi Kisha Katolike, siç dihet botnisht, asht mundue që me kohë
Korthpulë. Meshën e parë ia kushtoi Zotit, sikurse vepronin të         me ia çelë sytë botës, permbi qëllimet e errta të Moskës e permbi
gjithë meshtarët, që sapo kishin vënë kuletin e bardhë dhe             parimet e saj grabitçare e antifetare; mjafton me pa Ençiklikat.
rrobën e bariut shpirtëror. Viti 1940 ishte vit gëzimi, sepse ai       Mirdita prandej asht masakrue dhe masakrohet gjthnji, posaçe
veshi petkun e meshtarisë dhe vit hidhërimi, sepse poeti               të gjith krahinave të Shqipnis, sepse rrezistencen, qi ka gjetë dhe
kombëtar Atë Gjergj Fishta, kaloi në amshim. Të madhin Atë             gjen aty Qeverija e Enverit, nuk e ka gjet aq të ashpër në asnji
Gjergj Fishta, ai e kishte takuar disa herë, kur kishte qenë nxënës    krahinë tjetër. Kjo rrezistencë, brenda kufijve të Shqipnis, asht e
në Shkodër dhe student në Itali. Ajo ishte ditëlindja meshtarake,      njoftun, megjithate ktu poshtë, po Ju shenojmë pak ngjarje të
kushtuar me mish e shpirt Hyjit dhe vreshtës së Tij shpirtërore.       kësaj rrezistence.”
          Mbas dy ditësh, Ipeshkvi i famshëm, Imzot Frano Gjini e
emëron si famullitar në Kishën e Shën Marisë Magdalenë, në                     Dom Zef Oroshi
Ungrej të Mirditës. Në vitin 1943, Dom Oroshi, në emër të
abacisë, merr pjesë në përcjelljen për në banesën e fundit të
Imzot Zef Skanës (1889-1943), duke i qendruar mbi krye të                       Mirdita, origjinale e motmoteve, përbëhej nga 5
ndjerit, së bashku me ordinarin Imzot Frano Gjini, si dhe me           bajraqe: Orosh, Spaq, Kushni, Fan dhe Dibër. Zakonisht Oroshi,
meshtarët: Dom Nikollë Luli, i Domgjonit, Dom Ndre Lufi, i             Spaqi dhe Kushni, janë thirrë: “Tre bajrakët e fisit!” thuhet se
Kalivares, Dom Rrok Frisku, Qafës së Malit, Atë Gjon Karma dhe         këta tre bajraqe janë prej 3 vëllezërve. Në fakt tre bajraqet e fisit
Atë Pjetër Tuci. Fjalën e lamtumirës e mbajti Atë Gjon Karma,          nuk kanë marrë e dhënë martesa në mes tyre. Zakonet kanunore
ndërsa përshëndetjen e fundit, Abati i Mirditës, Imzot Frano           kurrsesi nuk lejojnë martesa në vëllazëri. Kanuni kishte peshën
Gjini. Imzot Skana mbetet një ndër figurat intelektuale të Kishës      autoritative dhe rolin e pazëvendësueshëm në jetën e krahinës
dhe kulturës shqiptare, vizionar për të ardhmen, misionar i            me emër të madh në historinë e Shqipërisë.
pajtimit të gjaqeve, i dijes dhe arsimit. Ai botoi: “Onomastika e               Banori i Serrishtit të Knellës, mirditori nacionalist Ndue
Mirditës” në revistën kulturore “LEKA”, në vitin 1936.(5)              Mëlyshi (1918), e përshkruan kështu vendlindjen: “Mirdita,
          Më 1946, sërish Ipeshkvi Gjini e cakton Oroshin si           zotnon nji sipërfaqe tokësore të madhe. Ajo kufizohet me Kthellë,
konsulent i dioqezës së Mirditës. Në këtë periudhë, që meshtari i      Lurë, Pukë, Va Dej, Zadrimë dhe bajrakët e Lezhës. Terreni asht
ri kryente këto detyra administrative, Kisha Katolike në Shqipëri,     ma të shumtën male të nalta, pyje dhe shkretina të
po kalonte periudhën më të zezë dhe më të vështirë në jetën e          paprodhueshme. Populli ka jetue me copa toke pod mbas podi
saj 2000-vjeçare. Ishte koha e kobshme, kur komunizmi kishte           dhe tubë bagtish; punimet bujqsore me vegla primitive dhe
nxjerrë tentakulat e veta kancerogjene dhe po shkatërronte me          banesa të modës vjetër. Përshkohen dy lumenj nga Lindja në
themel çdo vatër të qytetërimit perëndimor dhe kristian                Perëndim, me të njëjtin emën: Fani i Madh dhe Fani i Vogël! Fani
shqiptar.                                                              i Vogël fillon prej Malit Zepës e të Kumbullës, përshkon katundet
          Erë e furtunë e keqe bolshevike do të frynte në Shqipëri     e Fanit, Oroshit, Kushninit dhe kufizon Ndërfushas me Rrëshé,
asokohe. Proletarët pa atdhe, komunistë e ateistë, marshuan si         Kthellë; Fani i Madh fillon nga malet e Munellës e të Arsit,
kudo nëpër botë, me gënjeshtra të bukura demokratike dhe               përshkon nëpër katunde të Kushninit dhe të dy lumenjt
dhunë direkte proletare, me synimin e marrjes së pushtetit             bashkohën në Varras të Oroshit, kalojnë Kryezez dhe Bulgër dhe
përmes eliminimit fizik të kundërshtarëve politikë. Por klerikët       bashkohen me lumin Mat, vazhdojnë e derdhen në detin
katolikë gjithnjë e kishin nuhatur renë e zezë, që, mbasi solli        Adriatik.”(6)
ciklonin shkatërrimtar, po vinte rrëmbyeshëm nga stepat e                       Mirdita, është tokë abacishë dhe shenjtorësh. Më parë
Siberisë bolshevike, ku të gjithë klerikët katolikë e ortodoksë të     përmendet shenjtori i tyre dhe pastaj vendasit autoktonë.
popujve rusë e balltikë kishin filluar t’i asgjësonin fizikisht, t’i   Vendbanimi e banorët përmenden në dokumente në shek. XVIII.

5                                                                      6
   Dr.Pjetër Pepa, “Tragjedia dhe Lavdia e Klerit                         Ndue Melyshi, “Mirdita 12 bajrakë, tregime
Katolik në Shqipëri”, Shtëpia Botuese “55”, Volumi II,                 gojdhanash dhe memorie e bashkëkoheve”, New York,
Tiranë, 2007, f.425.                                                   USA, 2004, f.1.
                                                                                                                                          8
Ajo u bë e njohur nga monumentet më të rëndësishme të
katolicizmit në Ballkan, për Abacinë (Abbatis) Benediktine të
Shën Llezhdrit (Shën Aleksandrit ose Shën Lleshit) në malin, që       Abatit, prelat i lartë e diplomat i pjekur, udhëhoqi Abacinë
mori emrin Mali i Shejtit, mbi fshatin Grykë-Orosh. Kështu,           (në rang dioqeze) dhe këshillonte mendjen shqiptare të
Urdhëri i Benediktinëve ishte i përbërë nga komuniteti klerikal,      rilindasve; periudha e katërt: kur abati bëhet përkrahës i
murgj francezë, themeluar në shek. VI mbas Krishtit.(7)               Qeverisë Shqiptare, e cila, gjatë luftave ballkanike dhe
          Kuvendi fetar me shumë kisha, i themeluar prej tyre në      Luftës Parë Botërore, gjendet në sprova të rënda qeverisje.
Malin e Shejtit, quhej abacì e i pari i tyre abàt, administrator      U lind në luginën e Bulgrit, në rrjedhën e poshtme të lumit
shpirtëror i një njësie të madhe, pak a shumë i ngjashëm me           Fan në Mirditë. Prengu i vogël shkonte në Kishë,
ipeshkvin në shumë të drejta, porse nuk kishte të drejtën të          sëbashku më të emën, duke shkuar në Kallmet, ku, ishtë
shuguronte priftërinj të rinj. Koha e saktë e themelimit të           rezidenca ipeshkvnore e Lezhës. Aty vazhdoi të qëndronte
Abacisë së Oroshit nuk dihet saktësisht, por ka shumë mundësi         për disa vite, derisa përfundoi shkollën fillore. Në moshën
të ketë ndodhur të paktën në shek. XII, mbasi asokohe filluan të      14-vjeçare (1856), hyri në Seminarin Papnor tëShkodrës,
vendosën e të përhapen në Shqipëri edhe Urdhëri katolik i Shën
                                                                      ku qëndroi deri më 1861. U dallua për zell në mësime. Ai
Franceskut, Klaristët etj..
                                                                      u dërgua në Kolegjin Urban të Romës për studimë të larta
          Benediktinët u larguan, kur u lodhën (ose tronditën
rëndë nga stërmundimet) nga trazirat, që përfshinë Ballkanin me
                                                                      teologjike, ku pati rastin të njihej më letërsinë arbëreshe,
invazionet e ndryshme të popujve të Lindjes. Abacia vijoi të          historinë e Shqipërisë dhe poetin e madh Jeronim De
jetojë edhe për disa kohë nën drejtimin e Kongregacionit              Rada. Veprimtaria meshtarake. Pas përfundimit të
(Urdhërit) të Shën Françeskut (ose siç njihet në Shqipëri, si         studimeve (1871), i pajisur me njohuri u kthye në Shqipëri
Organizata e Fretërve Minorë. Shënimi im T.M.), por më pas            e u caktua famullitar në Korthpulë. Krahas kujdesit për
pushoi së ekzistuari. Gjurmët e tyre të freskëta, si relike të        gjendjen shpirtërore të popullit, ai shqetësohej shumë për
kohës, ruhen në disa objekte kulti të krishterë, si themelet e        gjendjen e vështirë të mirditasve, nën zgjedhën e
kishave të rrënuara, disa varre të vjetra dhe një pemë e              Perandorisë Otomane. Sapo shkeli në Mirditë, për shkak
stërlashtë, e cila mendohet se është mbjellë në kohën e               të trysnive të vazhdueshme të pushtuesve, u dha mbas
themelimit të manastirit. Ajo ka një emër të çuditshëm. Nëse kjo      çështjes kombëtare. Kryengritja e viteve 1876-1877 të
gojëdhënë është e vërtetë, atëherë pema e lashtë, që vazhdon          mirditasve kundër turqve, ishte rezultat i organizimit të
të lulëzojë në çdo pranverë, duhet të jetë afërsisht me moshë         Dom Preng Doçit e bajraktarit të Mirditës, Preng Bib
900-vjeçare.                                                          Dodës. Puna rreth këtij organizimi bëri, që ipeshkvi i
          Pas shkatërrimit të abacisë së vjetër, në vitin 1888, një   dioqezës së Lezhës, Françesko Malçinski (shtetas austriak
prift i palodhur mirditor, mendimtar fisnik i rizgjimit të            me kombësi nga Ukraina), ta shkishërojë Dom Prengun
ndërgjegjës kombëtare të Rilindjes Shqiptare, Imzot Preng Doçi
                                                                      nga shërbimet fetare. Ai, duke qenë tashmë i vëtëdijshëm
(1846-1917)(8),rinjihet si Abat i Mirditës.
                                                                      se çfarë mendimi ka Ipeshkvi për të, duke mos kërkuar
                                                                      mëshirë nga ai, mori arratisjen në mal së bashku me
7                                                                     shumë bashkëkatundarë. Më 1877, me disa shokë, u nis
   Shën Benedikti , themelues i Urdhërit që ka pasur
moton “Ora et Labora” (Lutu e Puno), është shpallur                   nëpër shtigje malore, për të shkuar në Cetinë dhe më larg.
Shenjt nga papa Pali VI në letrën apostolike “Paci                    Por udha e tij ishte shumë e shkurtër, sepse në Vuthaj të
Nuntius” më 24 tetor 1964, si Pajtor ose Mbrojtës i Qiellit           Gucisë u zu nga ushtarët turq dhe prej andej e dërguan në
të Evropës. Ai ishte një i ri shumë i pasur, që hoqi dorë             Pejë e Stamboll të Turqisë. Nga kjo ditë,për 31-vjeçarin
nga jeta në mes të të mirave materiale, vetëm e vetëm për             rifilloi një jetë me plot sprova, që do të zgjaste 11 vjet,
t‘iu kushtuar Krishtit dhe shërbyer besimtarëve të Tij.               duke kaluar nëpër tre kontitente të botës. Në mërgim. Pasi
Murgjit francezë benediktinë janë quajtur ndryshe edhe                u dërgua në burgun e Stambollit, falë një bashkvendasi,
“priftërinjtë e bardhë”, për shkak të zhgunit në ngjyrë të            Nikollë Përlaskajt, i cili, kishte qëlluar roje në burgun e
çelur që mbajnë. Papa Piu XII e ka quajtur “Babai i                   Konstadinopolit asokohe, Doçi arriti të kontaktojë me
Europës”. Arsyeja!? Me libër, d.m.th. me kulturë, vetë                patriarkun katolik të kryeqyteti, armenin Imzot Stefan
Shën Benedikti, nga i cili shumë manastire morën emër e               Azarjan, i cili, sapo u njoftua për çështjen, ndërmori
forcë, shpëtoi me guxim providencial, në çastin kur                   aksionin, për t’a liruar mirditorin. Në fund ia doli kësaj
trashëgimia humanistike rrezikonte të zhdukej, traditën               pune në krye dhe Doçi u lirua nga burgu, me kusht që të
klasike të botës së lashtë, duke i përcjellë të paprekur              largohej jashtë Perandorisë Osmane. Dhe i gëzuar pa
breznive të ardhshme, kultin e diturisë. Ky është                     masë, me ëndje u nis për në Romë. Ai më 7.VII.1877, nga
“Patriarku i monarkizmit perëndimor”, ka thënë Papa i                 Roma i dërgoi letër Arqipeshkvit të Shkodrës, duke i
265-të në Vatikan, Bendikti XVI (Kardinali gjerman                    lajmëruar se mrekullisht doli nga kthetrat e ushtarëve turq
Joseph Ratzinger (1978-2005)), kur zgjodhi emrin që                   dhe se tashmë gjendej në Romë, në Kolegjin Urbano, ku i
mban tashti.                                                          kishte përfunduar studimet e veta. Meqenëse e kishte të
                                                                      ndaluar të kthehej në Shqipëri, Doçi (duke marrë
8Abati imzot Preng Doçi (1846-1917) Jeta e vepra e tij
                                                                      miratimin nga Selia e Shenjtë) u nis më 1877 për mision
ndahet në disa periudha. Periudha e parë i përket                     në “Botën e Re” (Amerikë). Ishte ky shqiptari i parë
meshtarisë me përkushtim energjik; periudha e dytë, kur               meshtar katolik, që shkeli kontinentin e ri. Ai, duke
kalon nëpër burgje dhe mërgim; periudha e tretë, detyra e             qëndruar në Amerikën Veriore, nga malli për vendin e vet,
                                                                                                                                9
                                                                             Në këtë kohë abacia gjallërohet dhe zhvendoset më
                                                                poshtë Malit të Shejtit, pranë fshatit Grykë-Orosh. Nga objektet
shpesh në mengjes i drejtohej Diellit: “Ç'prune prej dheut      më të vlefshme, që ishin ruajtur nga Manastiri i vjetër
të Evropës? A m’i ke pa ata të mijët?” Nërsa në mbrëmje,        përkushtuar Shën Benediktit, ishte edhe arka e shenjtë, në të
thoshte: “Mule e m’u ço shnet atyne të mijve atje nalt ku       cilën ruhej skeleti i shenjtit italian Shën Aleksandrit.
vet e di?” Për qëndrimin e tij në provincën kanadeze                     Ky shenjt në Mirditë njihet me emrin Llesh e kulti i tij
Brunswick, dëshmoi gazeta e kohës: “The Morning                 edhe sot është shumë i përhapur. Arka e shenjtit ishte shkruar
Freeman”, të Brunswickut (22.X.1881). Në kujtimet e             me gërma të alfabetit grek, shenjë që tregonte se ndër këto troje
disa priftërinjve kanadezë ai paraqitet si një shembull i       shumëshekullore, luhatja mes ritit katolik roman dhe atij
atdhedashurisë. Në vitin 1883 e thërrasin në Europë, me         bizantin ka vazhduar pa ndërprerje, për një kohë të gjatë, deri
shpresen e kthimit në Shqipëri. Më 2 prill 1883 u gjend në      kur Princi i Epirit dhe Mbreti i Arbërisë, (sikurse ishte menduar të
Romë. Për të qenë sa më afër Shqipërisë, Selia Shenjtë e        kurorëzohej nga papa i Romës, por, për fat të keq, ai ndërroi jetë
dergoi misionar në Tivar, ku, qëndroi 6 muaj. Por,              shpejt, në Bari të Italisë asokohe, shënimi im T.M.) kryetrimi
                                                                Skanderbeg i dha fund orientit bizantin, duke kaluar
përkundrejt përpjekjeve që bëri Vatikani dhe
                                                                përfundimisht bashkë me përkrahësit e tij në gjirin e Kishës
Kryeipeshkvi i Shkodrës Imzot P.Guerrini, për t'ia
                                                                Romane Perëndimore. Për fat të keq, arka e shenjtë u dogj në
mundësuar kthimin në vendlindje, ai, me plot hidhërim, u        vitin 1896, së bashku me shumë objekte të tjera me vlerë, nga
detyra të marrë anijen e, përgjatë brigjeve të Shqipërisë, të   një zjarr që ra në Kishën e Oroshit. Pas vdekjes së papritur të
merrte rrugën për në Athinë. Për shkat të shpifjeve, të cilat   abatit Preng Doçi më 1917, u shuajt gradualisht tradita e abatëve
i bënte Ipeshkvi i Lezhës, Malçinski, drejtuar Stambollit e     të Oroshit. Sot Oroshi përfshihet administrativisht dhe
Romës, Doçi (1884, u detyrua të largohej nga Evropa, për        shpirtërisht në dioqezën e re të Rrëshenit, të themeluar në vitin
në Indi (Bombei)), i caktuar si sekretar i Kkardinalit          1996…
Antonio Agliardi. Si njohës i italishtes, latinishtes,
frëngjishtes e anglishtes, u respektua nga intelektualët
vendas. Kthimi në vendlindje. Sado që ishtë mirë nëpër                  * * *
shtete, të cilat ishin të lira, Doçi nuk gjente prehje e
qetësi. Dëshira e tij e vetme ishte të kthehej në Shqipëri.               Ngjarjet në Shqipëri, pas ardhjes dhunshëm të Partisë
Mbas kërkesave të parreshtura nga ana e tij, Bombei e           Komuniste në pushtet (1944-1990), zhvillohen me shpejtësi.
Roma e lejuan për t’u kthyer në vendlindje (6.XI.1888). I       Imazhi i Shqipërisë komuniste po vinte gjithnjë duke u errësuar
shoqëruar nga djem të Mirditës, i pritur katund më katund,      në sytë e shteteve përparimtare të botës. Në Europën
tashmë si abat i Abacisë Nullius (Abaci e Veçantë) të           Perëndimore dhe Amerikë, Organizata e të Drejtave të Njeriut në
                                                                Helsinki etj., ngrinin zërin e fuqishëm të protestës ndaj qeverisë
Mirditës, mbërriti në Orosh. Papa Leoni i XII, me dekretin
                                                                së kuqe të Tiranës, për mungesën e lirisë së besimit në Zot dhe
“Supra Montem Miriditarum” (25.X.1888), e kishte
                                                                mbylljen me dhunë të institucioneve fetare dhe vrasjet me gjyq
përtrirë Abacinë e Shën Lleshdrit, duke e shkëputur nga         e pa gjyq të klerikëve katolikë dhe intelektualëve të shquar laikë.
juridiksioni (varësia) e Ipeshkvisë së Lezhës, që varej         Mediat e huaja vazhdimisht shkruanin për persekutimin, që
drejtpërdrejt nga Selia e Shenjte. Sipas dekretit, Abacia,      kishte filluar me hapa të përshpejtuar në vendet e Europës
që përbëhej prej famullive te Oroshit e të Spaçit, i            Lindore dhe në Shqipëri, në veçanti.(9)
shtoheshin edhe pesë famulli të tjera të shkëputura nga
Dioqeza e Lezhës: Ndërfanda, Kalivarja, Qafa e Malit,
Blinishti e Fandi. Kongregacioni i Shenjtë i Propogandës,       në literaturën shqipe. Përveç librave të botuar nga
me dekretin “Smus D.N.Leo”, (27.X.1888), lajmëronte             Shoqnia, kemi edhe Alfabetin e Kongresit të Manastirit
Doçin, se Papa i Shenjtë e kishte zgjedhur Abat të              (1908), që u miratua me pak ndryshime. Abati cilësohet si
Mirditës. Kësaj Abacie iu shtuan disa famulli të tjera me       mbrojtës e nismëtar i hapjes së shkollave shqipe në
dekret (30.IX.1890) të Selisë së Shenjte: Vigu, Mnela e         Mirditë e rrethina. Më 17.II.1917, duke dalë nga dhoma e
Gomsiqa, duke i shkëputur nga Dioçeza e Sapës. Me               nxehtë për të shëtitur në mes të murlanit, në oborr të
dekret të dt. 31.III.1894) Vatikani i shtoi edhe 5 famulli të   Abacisë Abati ndjeu një dobësi. Rrëzohet. E ndien veten
shkëputur nga Dioqeza e Lezhës: Kashnjetin, Korthpulën,         keq. E vizitojnë dy mjekë ushtarakë austriakë, që
Shën Gjergjin, Ungrejn e Kaçinarin dhe me dekret                ndodheshin në Orosh. Diagnoza: bronkopolmoni e
(2.VII.1906) të Abacisë iu shtua Gryka e Gjadrit, që i          dobësim zemre! “I ka ditët e numëruara!”, -thanë mjekët!
përkiste Sapës. Abati qëndroi 28 vjet në detyrën e bariut.      Lajmërohet kleri e të afërmit. Abat Doçi, kujtohet e thotë:
Veprimtaria letrare. Abat Doçi, përveçse një diplomat i         “Dies annorum nostrorum septuaginta anni” (Jeta e një
shquar, nderohej si poet e letrar. Poezinë dhe prozën e         njeriu është normalisht 70 vjet (Ps. 89.10)”, të cilat i
shkroi, me një gjuhë të rrjedhshme gegë, duke botuar në         kishte mbushur e kaluar. Thërret Dom Zef Skanën. Ai e
Kalendarin “Vepra Pijore” (1916) dhe “Kalendar për të           rrëfen, ia ndan kungimin dhe sakramentin e vajimit.
Gjithë (1925). Ai në të shumtën e rasteve shkroi pa emër,       Kështu, i bërë gati shpirtërisht, amshimi i erdhi pranë
duke publikuar 32 vepra dhe fjalorin e Dom Dodë                 Zotit, më 22.II.1917.
                                                                9
Koletsit, të botuar për 9 vjet nga Shoqnia “Bashkimi”. Me           Dan Wooding, “Recenst Ipressions: Imagine
themelimin e Shoqnisë “Bashkimi” (1899) dhe të                  Albania”, Albanian Catholic Bulletin, Published
ortografisë shqipe me germa latine, ai zë vend të merituar      Annually by the Albanian Catholic Institute, University of
                                                                                                                                10
          Komunistët, me një plan të detajuar me programin              Prej andej, drejtohet për në Shkodër.
afatshkurtër, kishin shpallur luftë të hapur civile kundër                        Marku kishte caktuar që i ati, Gjon Marka Gjoni dhe
nacionalistëve shqiptarë. Lufta civile në Shqipëri, që kishte filluar   Ndou të largoheshin nga Shqipëria. Arsyetimi i tij ishte “mos me
qysh në vitin 1941, kishte marrë përpjestime të mëdha në vitet          mbetë të gjithë të vramë kundër komunizmit dhe me u shue dera
1944-1946. Ajo filloi në jug të vendit e u rrit dhe u zgjerua si        e tyne”. Më 28 nëntor 1944, në Kastrat, u përshëndetën për herë
epidemi kobndjellëse me shpejtësi në Shqipërinë e Mesme e të            të fundit me Mark Gjomarkajn.
Veriut, në të cilën, pa mëshirë, u ushtrua gjenocidi më i egër                    “Në Kishën e Kastratit, jam përshndet për herë të fundit
komunist. Qindra dhe mijëra shqiptarë çdo ditë po                       me Markun. Aty, në kambë, kemi bisedue. Kur unë i thashë të
përshkoheshin nga plumbat e togave të zeza të pushkatimit të            dilte ai në perëndim e të qendrojsha unë në Shqipni, ai m’u
qeverisë “demokratike” të diktatorit të ri, gjeneral kolonel Enver      përgjegj ngultas e kategorikisht: - Kështu e kam caktu: Ti e baba
Hoxhës.                                                                 me dalë në perëndim e unë djali i parë, që më përket prirja e
          Mirdita, ishte në qendër të goditjeve komuniste, ku           derës sonë dhe e Mirditës e kam vendos me qendrue në Shqipni e
ekzekutimet kryeheshin ditën për diell dhe përpara grave e              me vazhdue luftën kundër komunizmit. Nuk mund t’i la mirditasit
fëmijëve të pafajshëm, duke i goditur e torturuar psikologjikisht       vetëm tash qi shpata e Zotit u resh mbi ne e mbarë popullin. E di
për dekada me radhë. Burrat më të mirë të saj, që nuk                   se do të vritem, por për mu mos kjani. Tue ndigju këto fjalë të
pajtoheshin me komunistët, pushkatoheshin pa gjyq, për të bërë          tijat, mbeta i shtangun para tij. Fjala m’u lidh nyje në fyt. E
presion e frikësuar popullin e pabindur mirditas.                       shikjova dhe, si i hutum, i mora dorën. E përqafova dhe i thashë:-
          Në mars të vitit 1944, Mark Gjomarkaj krijon “Grupin          Zoti ta priftë mbarë. Kështu jam da herën e fundit me vllaun tem,
Nacional Indipendent” dhe në emër të atij grupi zhvillonte              Markun”10
politikën. Po në atë vit (1944), Mark Gjomarkaj arriti të krijojë                 Ish gazetari i “Zërit të Amerikës”, studiuesi Idriz Lamaj,
“Lidhjen e Shkodrës”, për qëndresë antikomuniste së bashku me           gjatë një intervistë me Kapidanin e Mirditës, Ndue Gjomarku, në
Ballin Kombëtar, Legalitetin dhe Grupin Nacional Indipendent.           New York, ndër të tjera, në përgjigjen e vet në lidhje me
Mbledhja e përfaqësuesve të Lidhjes, të shumtën e herës,                rezistencën e madhe antikomuniste, pas vrasjes së dy
mbahej në shtëpinë e Gjon Marka Gjonit në Shkodër. Në                   dëshmorëve Dr.Mark Gjomarku e Llesh Gjomarku, në zonën e
mungesë të Markut ata priteshin dhe përcilleshin nga Ndoj.              Mirditës, mësojmë:
          Më 10 qershor 1944, kur Ndoja ishte në Shkodër, i shkon                 “Rezistenca vijoi gjithnji, shumë herë edhe ma e
fjala, se brigadat komuniste kishin pushtuar Matin dhe kishin           terbueme, vetëm se, mjerisht, për kah udhëheqja politike mbeti
arritur deri në Burrel, jo fort larg prej kufirit me Mirditën. Gjon     mjaft e disorjentueme. Për sa i perket pikpamjes luftarake, pa iu
Mark Gjoni dhe djali Marku gjindeshin në Tiranë. Ndoja, sa merr         përjashtue asnji betimit, kanë dhanë jetën si shqiptarët e vjetër.
vesh këtë lajm, telefonon të vëllanë në Tiranë dhe i thotë se po        Organizimi i çetave dhe organeve të shpagimit, ka vijue gjithnji
dilte në Mirditë “me lëshue zanin dhe me mbledhë vullnetarë             me ripertrimje të përkohëshme. Megjithëse ishim në dijeni të
për qendresë antikomuniste.”                                            rezistencës antikomuniste në Mirditë, prap se prap, mbas vrasjes
          “Ndue i dashtun, sot fillon nji kthesë e re në historinë e    së Mark Gjomarkut e të Llesh Gjomarkut, na dukej gadi e
derës sonë, të Mirditës e të Shqipnisë mbarë. Mblidh sa më              pamundshme nji qendresë aq e fortë, por Besa e dhanun e kishte
shumë vullnetarë e fillo qëndresën kundër brigadave komuniste.          ba mrekullin e vet aq sa me zemrue gjithkendin. E proven na
S’kemi rrugë tjetër”, i kujtohen Ndojt këto fjalë të vëllaut, të        dhanë këta luftarë, që në vjetin 1948 kaluen në Greqi e ishin:
thëna në telefon.                                                       Nikoll Mëlyshi me djalin, Gjonin e vllaun, Ndue Mëlyshin, Gjon
          Forcat e Ballit dhe Legalitetit, ishin dërrmuar prej          Gjinaj, Ndue Pjetri, Pjetër Gjoci, Bardhok Gjeta e Ndue Frisku, të
komunistëve dhe udhëheqësit e tyre Mit’hat Frashëri dhe Abaz            cilët na lajmruen tue na përshkrue me saktësi gjendjen dhe
Kupi ishin bashkuar dhe kishin dalë në Mirditë në Bulger, te            ekzistencën e luftarëve të lirisë, që veprojshin në Mirditë. Tash
shtëpia e Gjon Fushës. Prej aty i çojnë fjalë Gjon Marka Gjonit,        ishim të sigurtë, se çdo veprimtari kunorzohej me sukses.
që gjindej në Sh’Pal, të shkonte e t’i takonte për të studiuar                    Në verë të vjetit 1947, më qe paraqitë kërkesa me
gjendjen dhe mënyren e rezistencës. Aty ata vendosin që Gjon            dërgue misionar në Shqipni. Ajo kerkes me joshi me studiue
Marka Gjoni të shkonte në Lumë, për t’u takuar me Muharrem              problemin e megjithëse në mërgim, ishim pak mirditas, mora
Bajraktarin, që qëndronte asnjanës e ta bindnin për të vendosur         kontakt me Nikoll Plakun prej Fandi dhe Preng Ndoj prej Burgli,
mbi qëndresën antikomuniste.                                            të cilët u diftuen të gatshëm për nji mision të tillë. Propozimi qi
          …Për pesë muaj, Ndoj me vullnetarët e tij përballon           m’u ba ishte me i dërgue me anë të detit. Kerkesa me i dërgue
brigadat komuniste, ku, lanë shumë të vrarë dhe të plagosur. Kur        me anë të detit nuk ma mbushi menden, por më duhej me pyet
pushtohet Dibra, brigadat komuniste sulmojnë dhe marrin                 të interesuemit. Të dy m’u përgjigjën: Me anë të detit nuk e
Lumën dhe Lurë e kështu i afrohen Mirditës. Këtu Ndou, futet në         njofim terrenin dhe mbetemi tue u sjellë nëpër knetat e prozhmet
një rrethim të rrezikshëm. Në dhjetor të atij viti brigadat             e Bregut te Matës e do të vritemi.” Në bazë të spjegimit të
komuniste sulmojnë nga të tria anët. “Mue nuk më mbeti tjetër,          këtyne të dyvet, kërkova vijën ajrore, por atëherë m’u refuzue.
veçse me u ngujue në Sh’Pal”, thekson ai. Për tri ditë (22, 23, 24      Kështu deshtoi ajo inisiativë.
tetor), aty bëhet nji qëndresë e fortë. Fuqitë komuniste ishin                    Koha po ecte me vrull. Regjimi komunist, po stabilizohej
shumë më të mëdha në numër dhe të armatosura mirë. Më 24                dita-ditës, por qindresa kombëtare në Mirditë, edhe pse në nji
tetor, Ndue Gjomarkaj jep urdhën për tërheqje. Në tërheqje e            situatë tepër të zorshme prej ndjekjeve të forta të policisë
sipër kalon Fanin e Madh nëpër shpate e male, pa ndonjë rrezik.         komuniste qindroi me armë në dorë e pa iu përkulun çdo sulmi e

                                                                        10
San Francisco, Havier Hall, San Francisco, California,                    Idriz Lamaj, “Komiteti Kombëtar “Shqipëria e
USA, Vol.XIII, 1986-1987, pp.67.                                        Lirë” 1949-1956”, New York, 2000, f.102-103.
                                                                                                                                        11
shtypjeje të tyne.                                                         mbrojtë të drejtat kombtare të popullit shqiptar, sot të shkeluna
          Mirdita, ishte krahina kryesore dhe e vetmja qi jepte            mizorisht prej anmiqve shekullorë.
garanci veprimi. Në shqyrtim të kësaj situate e në bazë të të                        Për mos me e lanë vetem popullin e Mirditës, lashë në
dhanavet të Nikoll Melyshit me shokë, u përforcue idea e                   vendin t’em dy djelmt e mij Markun (djalin e madh) Lleshin
dërgimit të njerëzve besnikë në Mirditë. Për ket detyrë delikat, u         (djalin e tretë) të cilët janë mundue me sa fuqi kanë pasë, me i
ftuen Ndue Pjetri e Ndue Melyshi, të cilët, me nji qëndrim të              mbrojtë ato të drejta, deri sa, ma në fund dhanë edhe jeten,
premë e përfundimtar vendosën të bahet e të kryhet sa ma parë.             vetem e vetem për me i sherbye atdheut e me kthye lirinë
Koha nuk pret. Këtij grupi (Ndue Pjetrit dhe Ndue Melyshit), për           Shqipnis.
sigurim iu ngjesh grupi i Elbasanit (Alush Leshanaku e Xhevdet                       Mbasi nuk mundem me hjek dorë prej luftës së fillueme
Blloshmi). Mbas nji përgaditje prej disa muejsh, me 15 fruer               e mbasi nuk mundem me trathtue idealin e gjakun e djelmve të
1949, këta katër kreshnikë shpërthyen të parët perden e hekurt,            mij, Markut e Lleshit, po dergoj kusheririn t’em Ndue Pjetër
që rrethonte Shqipninë. Mjerisht, hudhja u ba keq për faj të               Gjomarkaj, qi të kryesoj levizjen anti-komuniste në Mirditë.
pilotit, me dashje ose padashje. Ndue Pjetri e Ndue Mëlyshi                          Per ket qellim autorizoj, me anën e kësaj shkrese me
kërcyen të parët dhe ranë në vendin e caktuem, kurse Alushi e              administrue në emen t’em, kështu qi të mundet me organizue nji
Xhevdeti ranë në Macukull e kshtu mbeten të ndamë prej                     qindresë të dobishme për të drejtat e popullit e të kombit, qi aq
shokvet. Këta të dy (Alushi e Xhevdeti), tue mos e njoftë vendin e         mizorisht po vuejnë nën sundimin barbar të komunizmit.
pa pyet kërkend, vendosën me u largue sa ma parë e me vazhdue                        E porosis në mënyrë të veçantë, të formoj sa ma parë
rrugën me kap kufinin e Greqisë. Ndue Pjetri e Ndue Melyshi,               Komitetin Ekzekutiv të Mirditës e nepërmjet të tij me u marrë
mbas shumë mundimesh e lodhjesh, shkaktue prej borës së                    vesht e me ba lidhje me gjithë liridashsat e Shqipnis së Veriut, per
madhe, me 20 fruer 1949 mbërritën në katundin Ndershenë dhe i              me themelue nji Komitet Qendruer, i cili të ketë për qellim luftën
drejtohen nji shtëpije, qi ka qenë bazë nacionalistash, me shpresë         kundër komunizmit e liri Shqipnis e popullit shqiptar!
se do të gjejshin prap mirëpritje e përkrahje. I zoti i shtëpisë i priti             Porosis edhe t’organizohet sa ma parë nji qendër
me krah haptë, i ushqeu e u dha lajmet e para, edhe pse të idhta.          informatash e cila të përpiqet me krijue marrëdhanje të sigurta
Ai u tregoi se shumë kryetarë çetash, ishin vra në luftime me              ndërmjet krahinave të Shqipnis e sidomos me grupet e Dibrës e
komunistët: Frrok Mëlyshi Bajraktari, Mark Ndue Bajraktari,                të Kosovës.
Pjetër Llesh Gjoni, Major Ludovik Saraçi, Marka Cara, Bardhok                        Bashkë me Ndue Pjetër Gjomarkajn po dërgoj edhe Ndue
Marka Gjoka, Pjetër Paloka, Gjin Paloka, Ndue Gjet Ndou, e                 Gjon Mëlyshin, i cili ka tager me kenë krahi i djathtë i tij.
shumë të tjerë. Të nesërmen, me 21 fruer 1949, mbrrijnë në                           Bisedimet e çdo mbledhjeje të verbalizohen dhe
katundin Knellë e Epërme dhe i drejtohen nji shtëpije që                   sigurohen në mënyrë qi mos të bijnë në dorë të agjentave të
besojshin se edhe ajo do t’ishte përpara gjithnji bazë                     Rusis, qi janë antarët e qeverisë mizore të Tiranës.
nacionalistash e me të vertetë ashtu u duel, pse u pritën me                         Porosis në mënyrë të veçantë, të gjithë popullin e
përzemërsi. Prej zotit të shtëpisë, morën lajmë të tjera ma të             Mirditës e sidomos ata qi sot enden nepër male me armë në
hollësishme. Aty kanë ba nji pushim prej dy ditësh. Zoti i shtëpisë,       dorë, të shkojnë mirë ndër vedi, të vllaznohen e të ndjekin
i ka vu menjihere në lidhje me grupin e Preng Dod Gjin Keçit, të           parimet e Kanunit: Besë-Nderë-Burrni!
Bib Marka Bibës, të Preng Zef Tarazhit dhe të Ndue Nikoll                            Vetëm atëherë keni me kenë të dejë me u quejtë
Prengës. Këta katër luftarë kishin pas ba nji mbledhje në                  Mirditas e si të tillë me xanë vendin e meritueshëm në historinë e
Qafmollë, me grupet e Malsisë së Lezhës dhe me atë të Ded                  Shqipnis, kur ju të ndiqni këto parime e të mbani nalt Flamurin e
Kolziut, Llesh Marka Dodës, Llesh Marka Tucit dhe Gjon Mark                Tradicionit.
Çupit. N’at mbledhje kishin pas vendosë me qindrue në kontakt
me njani-tjetrin dhe me u ndërlidhë me grupet e Ndue                               Gjon Mark Gjoni
Bajraktarit, Marka Dod Lleshaj, Marka Jak Bajraktarit dhe të                       Ndue Gjomarkaj
Gjok Dod Përbrungës. N’at mbledhje kishin caktue si datë takimi                    (firmat)
t’ardhshëm 15 mars 1949. Me datën 23 mars Ndue Pjetri e Ndue
Melyshi, bashk me grupin e Preng Dod Gjin Keçit, janë takue me                        P.S. – Bashkë me Ndue Pjetër Gjomarkajn e Ndue Gjon
grupin e Llesh Marka Tucit, Llesh Marka Dodës e të Preng Zef               Melyshin, vijnë edhe Prof.Alush Leshanaku e Xhevdet Blloshmi, të
Tarazhit në Qafmollë. Ndue Pjetri aty u ka lexue letrën, qi kishte         cilët, jo vetëm të përkrahen, por të sigurohen, për sa të jetë e
me vete të firmosun prej Kapidan Gjon Mark Gjonit, me                      mundun dhe të percillen deri në Elbasan, ku do të formojnë
përshëndetje ma të përzemërta e me hollësi, për nji organizim të           qendrën e tyne.(11)
rezistencës.”
                                                                                    Studiuesi Uran Butka, në librin e tij me dokumente
         Teksti i Letrës:                                                  historike: “Lufta Civile në Shqipëri 1943-1945”, ndër të tjera
         Kapidani i Mirditës                                               shkruan: “Për t’i dalë zot vendit, në Mirditë, më 26 nëntor 1944
         9 Fruer 1949                                                      Mark Gjomarku u priu vullnetarëve, afërsisht 1.500 vetë, të
                                                                           mbledhur në Shkodër nga e gjithë Shqipëria dhe nga të gjithë
         MIRDITAS!                                                         rrymat, por që i bashkonte kundërkomunizmi, drejt Koplikut,
                                                                           Bogës, Thethit, Dukagjinit, Nikajt, Merturit, Tropojës, Kukësit e
         Gjendja e vështirë qi u krijue në vendin t’onë mbas
sulmit të furishem të bandave të kryesueme prej agjentave Rus              11
me 1944, me shtërngoi me e lanë Atdhen bashkë me djalin t’em                 Idriz Lamaj, “Xhafer Deva në dritën e letrave të
Nduen (djalin e dytë) për me gjetë strehë në tokë të huej, ku,             veta dhe zbulesave të tjera të mërgatës”, New
bashkë me shokë të mergimit – perpoqa si dijta e mujta – me                York, 2002, f.42-45.
                                                                                                                                           12
Mirditës, për të organizuar rezistencën kundërkomuniste në                 opozitën demokratike si dhe një klime më të pranueshme
Shqipërinë e Veriut. Luftime të përgjakshme ndërmjet këtyre                politike. Kështu që veprimi i forcave qeveritare kundër të
forcave dhe atyre nacionalçlirimtare u zhvilluan gjatë gjithë              arratisurve politikë, pa prekur të afërmit, mbështetësit,
trevave ku kaluan, veçanërisht në stanet e Rajës më 7.12.1944              strehuesit si dhe veprimet jo aq agresive të të arratisurve e
dhe në Gegë-Hysen më 8.12.1944. në luftimet e 7-8 dhjetorit                kundërshtarëve politikë, përshtateshin në një farë mënyre me
1944 në nënprefekturën e Tropojës u vranë 54 vetë nga forcat e             njeri-tjetrin. Gjithashtu, gjatë vitit 1945 u larguan jashtë shtetit
Mark Gjomarkut e të Halil Alisë, ndërsa nga forcat partizane 8             1279 të arratisur politikë (1038, AQU, Fondi i Divizionit të
vetë. (1032, AQU, Fondi Korp.III, Kutia 1, v.1944, d.3, f.32)… Duke        Mbrojtjes së Popullit, v.1946), gjë që shfryu në një masë të
e parë që s’mund të vazhdonte dot një luftë frontale, Mark                 konsiderueshme intensitetin e veprimit të tyre.”(12)
Gjomarku, më 28 dhjetor në Kukës, i shpërndau forcat e shumta                        Jemi në vitin 1951, kur forcat e Ndjekjes (Policia Sekrete,
të luftëtarëve të krahinave të tjera që të vazhdonin luftën me             që më vonë mori emrin Sigurimi i Shtetit, shënimi im T.M.)
çeta të vogla në zonat e tyne… Ndërsa Mark Gjomarku, me disa               komuniste, kishin vërshuar me egërsi në drejtim të pjesës
mirditas dhe vëllanë, Llesh Gjonmarkun, kaloi Drinin e Zi dhe              veriore të Shqipërisë. Dhuna, reprezaljet, lufta e klasave,
zbriti në Mirditë në janar 1945. Me urdhër të Komandës së                  sekuestrimi i pasurisë së familjeve të pasura tregtare, ishte në
Përgjthshme, u dërguan në fillim të janarit 1945 për operacione            fazën e vlimit të saj. Nën komandën e kriminelit të sprovuar, i
forcat e Divizionit VIII S, në përbërjen e të cilit ishin Brigada VII S,   quajtur Hodo Habibi nga Kurveleshi (siç njihej në Veri të
Brigada VIII S, Brigada XVIII S, Brigada XVII S, më vonë edhe              Shqipërisë me nofkën toger Baba, shënimi im T.M.), forcat e
Brigada XXII S. Pushteti komunist, kishte vendosur të nënshtronte          ndjekjes partizane, rrethuan kishën katolike të katundit, kur
përfundimisht Mirditën. Më 15 janar të vitit 1945 shtabi i                 meshtari Dom Zef Oroshi, po thoshte meshën e shënjtë të së
Divizionit VIII u lëshoi një urdhër operacioni shtabeve të këtyre          dielës.
brigadave që të operonin për likuidimin e “bandave”, që vepronin                     Ish-parashutisti antikomunist Ndue Mëlyshi, kujton:
në drejtimin Burrel-Shënpal-Pukë, Burrel-Ndërfand dhe Rubik-               “Përveç brigadave Mbrojtja e Popullit, qi okupuen seicilën familje
Kashnjet, Rubik-Vrenin. (1035 AQU Fondi i divizionit VIII Kutia 2          në Mirditë, Hoxha-Xox, dërguen nji forcë speciale prej 200 e sa
1945 d.99 f.11). Brigadat partizane kishin urdhër, së pari, të             partizan të modelit “fillimi”, nën komandën e toger Hodo Habibi
identifikonin e të kontrollonin grupet e të arratisurve politikë,          nga Kurveleshi, të cilët u përqëndruen në Fan, Mirditë. Habibi
bazat e tyre, njerëzit që u bënin strehë e u jepnin bukë, si dhe           mvarej drejtas me Enver Hoxhën e Koçi Xoxen në Tiranë. Ai ishte
shtëpitë e njerëzit e dyshimtë, lidhjet e lëvizjet e tyre dhe së dyti,     indipendent nga komadantet e vendit dhe Mbrojtja e Popullit. Ai
të godisnin për t’i asgjësuar si “kriminelë lufte dhe armiq të             merrej vetëm me terrënistat e dërgue nga Tirana, nuk bante
pushtetit popullor”, sipas “ligjit” të nxjerrë nga Këshilli                ndjekje luftarëve të qindresës, vetëm ndonjiherë ndeshje
Antifashist NÇ: “Mbi sabotatorët e luftës dhe të pushtetit të              befasisht. Toger Hodo Habibi, në Mirditë u paraqit, si “Toger
popullit, mbi ata që fshihnin kriminelët e luftës dhe armiqt e             Baba!”
popullit” (15 dhjetor 1944). Ky “ligj” parashikonte që, gjithë ata,                  Toger Baba, nji kriminel famkeq nga Kurveleshi, ishte
të cilët, kishin dijeni e nuk tregonin, ose ata që fshihnin e              dërgue në Mirditë me qëllim për të krijue “panik” në popull.
strehonin “armiqtë” e popullit, denoheshin me burgim nga një               Tashma ishte e zakonshme se çdo lëvizje e partisë komuniste
deri në dhjetë vjet, me burgim të përjetshëm, me pushkatim, me             nëpër popull do ta kishte ushqimin dhe shërbimin prej së cilës
konfiskimin e pasurisë së luajtshme e të paluajtshme dhe me                familje. Toger Baba dhe rojet personale do të kishin shërbime
humbjen e të drejtës elektorale. Nga të dhënat e Shtabit të                dhe ushqime të veçanta. Populli qe detyrue, burra, gra të rij e të
Divizionit VIII del se deri më 29 shkurt të vitit 1945 ishin               vjetër me qenë në mbledhje me pritë Toger Babën me
ekzekutuar në Mirditë 16 luftëtarë të rezistencës, ishin burgosur          duatrokitje, sikur të ishte Sulltan Hamiti në kohën e tij. Përdori në
17 të tillë, ishin grumbulluar 1667 pushkë etj. E krahas tyre ishin        popullin e Fanit të gjithë llojet e torturave, qi fabrikoshin trutë e
rrahur, dhunuar e pushkatuar për terror njerëz të pafajshëm, gjë           çmenduna të tij. Populli duhej të ishte vazhdimisht në mbledhje e
që revoltoi popullin dhe acaroi luftën civile atje. Në raportin e          ai i vente gishtin njanit e tjetrit. Partizant njiherit e shtroshin
komisarit të Divizionit VIII, vihet në dukje se si partizanët, ashtu       personin para publikut me tortura çnjerzore. Ndër të tjera, në
edhe përgjegjësit e tyre nuk kishin mbajtur qëndrim të mirë me             stinën e dimnit lumi i Fanit të Vogël rrjedh nga malet e nalta me
popullin gjatë operacionit, “kishin rrahur dhe torturuar persona           akull e borë, Zepa e Kumbulla,. Ata vunë në rresht popullin me
që nuk duheshin dhe, nga ana e tjetër, kishin djegur shtëpi që             grupe, kishin përgatit nga nji shkop për secilin dhe i detyruen me
nuk duheshin djegur” (1036, AQSH, F.14, v.1945, d.18, f.23)… Me            hi në ujë t’akullt, me siell rrotull me shkop në dorë, tue rrahë
marrëveshjen që mori Mark Gjomarku me parinë antikomuniste                 njani-tjetrin, deri sa nuk kanë mujt me qëndrue ma në kambë të
të Shkodrës, u vendos që Komiteti i Maleve ta kishte qendrën në            veta…
Shkodër, nga ku drejtohej gjithë rezistenca antikomuniste. Gjatë                     Hodo Habibi (toger Baba) terrorin ma të tmerrëshm e
vitit 1945, përmasat e kësaj rezistence nuk ishin aq të mëdha, si          përdori në bajrakun Fanë e, mbas nji kohe të gjatë, asgjamangut
në vitet e pastajme, gjë që normalisht duhej të ishte e kundërta.          në vende të tjera, i muer me radhë: Spaç, Kimëz, Gojan, Kushni,
Kjo ndodhi, së pari, se pushteti komunist ruante ende një fasadë           Gjegjan, Kaçinar, Kashnjet, Ungrej, Mënel dhe Hajmel, Zadrimë…
demokratike, sepse në fund të vitit do të bëheshin zgjedhjet e                       Hodo Habibi, iu vërsul Luçis me e shnderue me forcë. Ajo
përgjithshme dhe ligji për zgjedhjet e Asamblesë Kushtetuese               e luftoi për vdekje me urretjen ma të madhe. Duel nga duert e
lejonte veprimtarinë e organizatave opozitare, gjithashtu qeveria          ndyta të Habibit me këmish të grisun dhe ftyrën e trupin zblue e
priste njohjen ndërkombëtare, prandaj udhëheqjes komuniste
nuk i interesonte një acarim ekstrem i luftës kundër së djathtës,          12
në përgjithësi dhe rezistencës së armatosur, në veçanti. Nga ana              Uran Butka, “Në Mirditë”, në librin: “Lufta
e tjetër, edhe rezistenca kundërkomuniste shpresonte në                    Civile në Shqipëri 1943-1945”, Shtëpia Botuese
organizimin e zgjedhjeve të lira për një sistem që të lejonte              “Drier”, Tiranë, Dhjetor 2006, f.547-552.
                                                                                                                                            13
iku natën e tmerrueme nga Hajmeli. Me agimin e dritës mbrriti        studiuesi Dr.Pjetër Pepa, në librin voluminoz: “Tragjedia dhe
në Shkodër. Ashtu si ishte e copëtueme dhe e tmerueme, u             Lavdia e Klerit Katolik në Shqipëri” (Tiranë, 2007), nën titullin:
paraqit ke Tuk Jakova, raportoj krejt çashtjen personale të vetën,   “Arratiset Dom Zef Oroshi”, bazuar në materialet e arkivave të
pushkatimin e vllaut të pafajshëm dhe të tjera terrorizma e          Ministrisë së Brendshme Tiranë, ndër të tjera, shkruan: “Për
shnderime, qi kishte përdor Hodo Habibi në Mirditë. Tuk Jakova e     lidhjet që ka realizuar me Vatikanin, përmes “diversantëve”,
raportoi çashtjen tek Enver Hoxha e Koçi Xoxe në Tiranë. Ata për     lidhur me mënyrën se si u zhvilluan ngjarjet në Shqipëri, për
me mbulue urdhnin e vet, qi i kishin dhanë Habibit mos me krijue     miratimin e statutit, kërkohet me çdo kusht arrestimi i tij nga
panik ne Mirditë, vendosën me ekzekutue Toger Baben në               komunistët, ndaj ikën e bashkohet me luftëtarët antikomunistë,
Hajmel. Njimend, Sigurimi i Shkodrës e ka vjerrë në konop,           maleve të Shqipërisë. Mbi bazën e dokumenteve arkivore të
pikërisht në oborr të shpis së Luçie Simonit. Në të njëjtën kohë,    Ministrisë së Brendshme, rezulton se ikja e tij në kufirin shqiptar
forcat sunduese të Toger Babës i tërhoqën prej andej dhe nuk         të asaj periudhe ka qenë e një rëndësie të veçantë. Mehmet
janë kthye ma. Kjo ishte nji vepër e ndieshme, qi bani Tuk Jakova    Shehu vetë tregoi interesim të veçantë për të dhe, për të evituar
në popullin e Hajmelit.”(13)                                         ikjen përtej kufijve e për ta kapur me çdo kusht, përveç forcave të
         Komunistët, kërkonin meshtarin e besimtarëve                ndjekjes, aktivizoi edhe disa klerikë, që i dërgoi në Mirditën e
mirditorë për ta ekzekutuar pa paralajmërim. Ata po kërkonin         atyre ditëve, për ta kërkuar e gjetur me çdo mënyrë, nëse ishte
gjahun e tyre me vonesë, në momentin më delikat, kur populli i       ende brenda kufijve të Shqipërisë, këtej maleve të Mirditës.”(14)
qetë, ngadalë e ngadalë, po delte nga dera kryesore e Shtëpisë                 Tri ditët e Pashkëve të vitit 1951 ai do t’i kalonte (në
së Zotit…                                                            pyllin e Molungut) mes maleve të Mirditës, që për të ishte bërë
                                                                     një mburojë e Zotit dhe Kishë e mrekullueshme, ku çonte meshë
                                                                     në gjirin e natyrës. “Me niciativën e Dom Zef Oroshit, në
        Hienat komuniste                                             bashkëpunim me parashutistat dhe luftart e qindresës, u mbajt
        kërkojnë arrestimin e priftit                                nji mbledhje sekrete, në katundin Ungrej, Mirditë, për zgjedhjen
                                                                     e Komitetit Kombtar të Maleve. Delegatët pjesëmarrës, kanë
                                                                     qenë prej krahinave: Shkodër, Dukagjin, Pukë, Lumë, Mirditë,
          Populli ishte shumë i shqetësuar dhe i tronditur, për      Lezhë dhe Kurbin. Në mbledhje asistuen dy parashutista: Gjon
çfarë dëgjonte e shikonte çdo ditë në tërë krahinën e Mirditës.      Gjinaj e Ndue Mëlyshi. Mbasi u diskutuen rrethanat e kohës, në
Besimtarët e mirë, që e donin shumë meshtarin e tyre dhe që          të cilën qëndroshëm, me 9 Mars 1951 u zgjodhën antartë:
kishin ndjekur nga afër të gjitha veprimet e partizanëve të          “Komiteti Kombtar i Maleve!”: Haki Bushati, Jak Perjaku, Gjon
armatosur, të kryesuar nga krimineli i regjur toger Baba,            Deria, Dom Zef Oroshi, Karlo Çoba, Ndrek Kakarriqi, Rifat
lajmëruan pa humbur kohë meshtarin. Dom Zefi, u gjend i              Koldashi, Sul Hafizi, Preng Kol Gjomarkaj, Shaban Reqi dhe Ded
papërgatitur, por nuk e humbi gjakftohtësinë. Ishte i                Kol Ndreca. Meqenëse ishte Komitet klandestin, nuk mund të
ndërgjegjshëm, se nuk kishte shumë kohë në dispozicion. Duhej        zgjidhej kryetari me votë të lirë prej popullit, prandej antart në
menduar rruga më e shkurtër për t’u larguar sa më shpejt.            brendësinë e Komitetit caktoshin nji kryetar dhe shërbimet për
Togeri, u mburrej shokëve të vet të Sigurimit, se s’kishte nga të    aktivitetin që mund të zhvillonin. “Komiteti Kombtar i Maleve”,
ikte prifti i katundit dhe se ai vetë me dorën e tij do t’i vinte    në të njëjtën kohë vendosi qi të bahej dallimi në mes
prangat ose do ta vriste, nëse tentonte të ikte jashtë Kishës. Por   organizatave politike të mbrendshme dhe parashutistave me
ujkut toger Baba gjahu i shtrenjtë i iku sy për sy dhe jo shumë      luftarët e qindresës në male, tue mbajt marrëdhanijet e
metra larg tij. Hakmarrja primitive ndaj banorëve vendas ishte e     vazhdueshme për të njejtin qëllim. Nga populli revoltuesa ishin 3
madhe, sepse ata kishin ndihmuar që prifti i katundit të largohej    ndërlidhsa kryesor: Nikoll Shkoza nga Kuzhnini, ndërlidhës i
me gjakftohtësi.                                                     parashutistave në Mirditë e Pukë me “Front i Rezistencës” në
          Dom Zefi e mbaroi meshën 10 minuta më përpara. Ai,         Tiranë; Martin Lushi nga Kashnjeti, ndërlidhës i misioneve dhe i
me zgjuarësi e shpejtësi, çau rrethimin, duke lënë me dhimbje        luftarëve me “Komiteti Kombtar i Maleve”, Dod Prenga nga Vela,
veladonin e priftit në famulli. Toger Baba filloi të ulërijë dhe     ndërlidhës i grupeve dhe personave antikomunista në bajrakë të
fshante gjithë urretje para partizanëve të tij, se bariu i grigjës   Lezhës, me misionet në Mirditë e Pukë dhe me antarë të
katolike i kishte lënë hijen kriminelit komunist. Sigurimi, me të    “Komiteti Kombtar i Maleve”, marrëdhanjet në mes ishin vu në
gjitha format dhe mënyrat e tij të rafinuara, kërkonte shkak për     rregull e të shpejta.”(15)
arrestimin e tij. Dom Oroshi, duke e nuhatur dhelpërinë e                      Për tetë muaj kaloi mes grupeve të rezistencës
xhelatëve të kuq komunistë, u largua nga katundi, ku gjendej e u     antikomuniste nëpër male, duke mbajtur lart moralin e luftës
bashkua me luftëtarët antikomunistë në malet e Shqipërisë.           kundër komunizmit dhe ideologjisë së saj ateiste. Një mbrëmje
          Urdhëri me shkrim e me gojë për arrestimin e Dom Zefit     kaloi kufirin në ish Federatën Jugosllave (në Kosovë, shënimi im
ishte dhënë nga vetë Enver Hoxha, që kishte vënë në lëvizje levat    T.M.) dhe kërkoi azil politik. Ai kaloi me mundime e vështirësi
e tij të verbëra, që po udhëhiqnin luftën kundër elementëve          rrugën nga Mirdita në Mitrovicën e Kosovës, duke u plagosur në
antikomunistë, pa dallim feje e krahine. Një shumë e madhe në
të holla ishte vënë për atë njeri, që jepte informacione të sakta,   14
se ku gjendej ose strehohej prifti i katundit.
                                                                        Dr.Pjetër Pepa, “20 janar 1952 arratiset Dom Zef
          Ish Ambasadori i Selisë së Shenjtë në Vatikan (1997),      Oroshi”, në librin: “Tragjedia dhe Lavdia e Klerit Katolik
                                                                     në Shqipëri”, Shtëpia Botuese “55”, Volumi II, Tiranë,
                                                                     2007, f.260.
13                                                                   15
    Ndue Melyshi, “Mirdita 12 bajrakë, tregime                           Ndue Mëlyshi, “Mirdita 12 bajrakë, tregime
gojdhanash dhe memorie e bashkëkohësve”, New York,                   gojdhanash dhe memorie e bashkëkohëve”, New York,
USA, 2004, f.28-29.                                                  USA, 2004, f.60-61.
                                                                                                                                    14
gushë nga plumbi i komunistëve. “Dom Zefi dhe nji grup i vogël,      Atë Ambroz Martini O.F.M (1928) e Dom Nikollë Kimza18, nisen
mujti me u arratis dhe, me ndihmen e Llesh Tarazhit, në vjetin
1952 kaloi Drinin dhe kufinin në Gjakovë. Dom Zefin e dërguen në
Mitrovicë.”(16)                                                      i bashkëkohësve të vet, veprës së shumë klerikëve, por në
            Pas katër garancive, që i dërgoi shtëpia e Derës së      veçanti i profesorit të tij të dashur Atë Gjergj Fishtës. Pas
Kapidanëve dhe personalisht i riu Kapidan Ndue Gjonmarku i           kalimit në amshim të bashkatdhetarit e vëllait në Krishtin,
Mirditës, bariu i grigjës Dom Oroshi niset nga Jugosllavia, për në   Patër Paulin Margjokajt O.F.M., në Austri, arkiva e tij
Itali. Sëbashku me meshtarët Atë Daniel Gjeçaj O.F.M.(17),           personale, e pasur me dorëshkrime historike e kulturore,
                                                                     iu dorëzua nga meshtarët Atë Daniel Gjeçaj O.F.M. Me sa
                                                                     jam njoftuar, Bibliotekën e tij dhe të Patër Paulin
16
     Ndue Mëlyshi, “Mirdita 12 bajrakë, tregime                      Margjokaj, Atë Danieli i ka dorëzuar pranë Kuvendit
gojdhanash dhe memorie e bashkëkohëve”, New York,                    Françeskan në Shkodër.
                                                                     18
USA, 2004, f.69.                                                         Dom Nikoll Kimza (1878-1960). Kimza është një
17
    Atë Daniel Gjeçaj O.F.M. (1913-2002). U lind në                  katund në shpinë të Munellës. Prej andej rridhte Dom
Dukagjin të Malësisë së Madhe në Shqipëri. Në moshën                 Nikoll Kimza, që kishte lindur më 20 gusht1878 në
11 vjeçare, shkon në qytetin e Shkodrës, ku ndjek                    Gjakovë. Kur ishte 14-vjeç, fillon mësimet në kolegjin
mësimet pranë Kolegjit Françeskan. I përgjigjet me                   Papnor të Shkodrës në vitin 1892. Nuk dimë gjë zyrtarisht
adhurim thirrjes së Shën Françeskut. Vijon studimet pranë            të ketë vijuar studimet e larta në Romë a diku tjetër për
liceut të njohur “Illyricum” në qytet. Është nxënës i                teologji apo filozofi. Ishte 27-vjeç, kur tha meshën e parë
françeskanëve të shquar të Provincës Françeskane të                  në Kallmet (Lezhë) me 21 gusht 1905. Vazhdoi rrugën e
Gjuhadolit, si: Atë Gjergj Fishtës, Atë Vinçenc                      lodhshme e të gjatë të meshtarisë për 50 vjet. Për 27 vjet
Prennushit, Atë Anton Harapit e një plejade të tërë                  shërbeu si meshtar në kishat e Bulgrit dhe Velës, në varësi
figurash të shquara. Më 1936, kreu me nota të shkëlqyera             kishtare nga Ipeshkëvia e Lezhës. Më pas, për rreth 15
liceun dhe filozofinë. Ai përfundoi nunciatën dhe veshi              vje,t gjendet famullitar në Kalivare, në abaci të Mirditës.
zhgunin e përvujtnisë së Shën Françeskut. Më 1936-1939,              Në vitin 1947 ndodhet i arrestuar në burgun e Shkodrës
shkoi në Siena të Italisë, pranë Kuvendit të Shën                    me 12 meshtarë të tjerë. Ai merr pjesë në tharjen e kënetës
Benardinit, ku, mori urdhërat e meshtarisë dhe tha meshën            së Maliqit (Korçë). Lirohet dhe kthehet në famullinë e tij
e parë. Meqenëse ishte ndër më të shkëlqyerit në mësime,             në Kalivare, por tashmë i pasigurtë për vazhdimin e
dërgohet për studime të metejshme universitare, sërish në            misionit të tij apostolik dhe të veprimtarisë gjurmuese e
Fulda (Gjermani), ku qëndroi për një vit (1939-1940). Më             studimore në lëmë të historisë. I sëmurë e i moshuar
1940, kthehet në Shqipëri dhe jep meshën e parë në                   detyrohet të lërë atdheun me brengë në shpirt. Ai strehohet
Kishën e Thethit (Malësi e Madhe). Mënjeherë ngarkohet               përkohësisht në Jugosllavi, derisa vendoset në Romë, ku
me detyra të rëndësishme. Në fillim si bibiotekar në                 do të mbyllë sytë. Sipas një burimi gojor, arkivoli me
Kuvendin Françeskan, emrohet profesor i gjuhës latine,               trupin e pajetë të “priftit të maleve”, siç e thërrisnin në
pranë Liceut “Illyricum” e, mbas vitit 1941, ishte                   Mirditë, sillet në Durrës për t’u varrosur në Kimëz, por
zv/drejtor i Kolegjës Françeskane, deri më 1945. Më                  kjo nuk qe e mundur. Shteti i vendit amë, i kapërthyer nga
1946, dyert e institucioneve fetare dhe shkollave do të              ethet dhe dallditë e kampit të trazuar socialist, sidomos në
mbyllen nga regjimi ateisto-komunist i E.Hoxhës. Shkon               vitet '60-të, nuk gjeti kohë të mendohej e të tregohej
famullitar në Plan (Dukagjin), kurse, më 1948, për të mos            human për t'ia lejuar varrin në atdhe njërit prej atdhetarëve
u gjunjëzuar përpara diktaturës, largohet për në Jugosllavi.         më të shquar të Rilindjes e më pas. Si në një “Odise”,
Atje qëndroi deri në vitin 1955, duke kaluar një mal të tërë         kufoma e tij, kthehet sërish nëpër det për t'u prehur në
vuajtjesh. Më 1955, shkoi në Itali dhe shërbeu si edukator           tokë të huaj, kurse shpirti i kishte mbetur këtej, për t'u
i Kolegjës së Provincës në Toscana. Më 1958, boton                   endur “zog i lirë” kreshtave të Mirditës. Tri janë përmasat
veprën e madhe të poetit kombëtar Atë Gjergj Fishta, i               e tij: Atdhetar i shquar, Misionar i përvujtë, Historian i
anatemuar nga regjimi komunist në Shqipëri. Më vonë, do              spikatur, pa lënë mënjëanë ndihmesën në publicistikë,
të emërohej prej Selisë së Shenjtë si përfaqsues ose                 poezi, gjuhësi etj.. Bir i një familjeje të njohur Dheut të
kapelan i katolikëve shqiptarë në mërgim. Me themelimin              Spaçit (e përmendur për “bujari, trimëri e atdhetari”, “e
e programit në gjuhën shqipe pranë Radio Vatikanit, është            çuditshme e shumë e popullarizueme”, e mbështjellë me
një ndër zërat më të shquara, që ndihmoi besimtarët e                “njëmijë gojdhëna të mitologjisë”), ishtei mbrujtur qysh i
devotshëm katolikë për të ruajtur të ndezur dashurinë për            vogël me ndjenja të pastra atdhetare. Ai do të dinte të
fenë, traditën dhe etjen për liri e demokraci. Në mënyrë             integrohej në lëvizjen e madhe të Rilindjes, në shoqëri
klandestine në Shkodër dëgjoheshin emisionet, që                     shkolle e bashkëpunimi me Luigj Gurakuqin, këtë pionier
emetonte në valët e Radio Vatikanit, ku shquhej zëri                 të europianizimit dhe modernitetit shqiptar në fillimet e
melodioz dhe elokuenca e lartë e françeskanit të përvujtur           shek.XX; në bashkëveprim me Abat P.Doçin, Imzot Luigj
Atë Daniel Gjeçaj. Ai ishte ithtar i ruajtjes së vlerave të          Bumçi, prijësin Prengë Bibë Doda, luftëtarin legjendar
gjuhës së traditës veriore gegë, që dhunshëm u privua nga            Kolë Toma i Velës etj. Famullitë e Bulgrit (Rubik), Velës
e drejta e përdorimit e 2/3 së popullsisë gegë në Shqipëri e         dhe Kalivares, qenë gjithherë fole të shqiptarizmës, nga
Kosovë. Ishte studiues skrupuloz dhe njohës shumë i mirë             buçisnin idetë, memorandumet e Rilindjes dhe Pavarësisë,
                                                                                                                              15
siç qenë njëherësh çerdhe diturie e gjurmimesh historike.          luftëtarëve popullorë Ded Gjon Luli, Kol Toma e të tjerë,
Në shumë promemorie historike të krerëve dhe popullit të           vjetërsia e objekteve të kultit me vlerë unikale), po edhe
Lezhës e Mirditës të periudhës 1910-1920, është autorësia          prejardhja e Kastriotëve, hershmëria e Tiranës etj. Disa
e nënshkrimi i Dom Nikollës, ashtu si dhe në disa kronika          nga shkrimet më të përmendura historike të Kimzës janë:
të kohës. Në qelën e tij strehohej prifti atdhetar Dom             “Ç'na thotë gojëdhëna mbi vjetërsinë e Mirditës” (1933),
Pashk Krasniqi, si dhe paria myslimane e Lezhës, kur këta          “Hetime mbi vjetërsinë e rrjedhën e derës Gjomarkaj e
sulmoheshin nga Serbët, në vitin 1915. Kimza atdhetar              Mirditës” (1937), “Tirana” (1937), “Cirka e pyetje
bashkëpunonte me Atë Pal Dodën (1880-1951). Priste e               historike” (1939), “Nji kumbonë e vjetër në ma t'vjetrën
përcillte Bajram Currin herë pas here, duke u shprehur se          famulli” (1939) si dhe korrespondenca të natyrës
“s'kishte hasë në Shqiptar ma t'shtruem, ma gojambël e të          publicistike. Një nga temat shkencore kryesore të Kimzës
dashtun…” Roli i tij atdhetar nuk mund të kalonte pa u             është se krahina e Mirditës dhe disa të tjera i kanë
ndëshkuar. Më 1912, në luftën e Shkodrës,kundër                    përfituar “privilegjet” e njohura (të drejtën për të mbajtur
malazezëve Dom N.Kimza zihet rob nga Esat Pasha dhe                armë, mospagimin e taksave, ruajtjen e fesë katolike) qysh
burgoset. Në vitin 1919, duke qënë prift në Bulgër, me             në kohët e para të pushtimit turk. Këto krahina kanë marrë
cilësinë e delegatit Ipeshkvnor të Lezhës, nënshkruan një          pjesë në luftrat ngadhnjimtare të kohës së Skënderbeut.
protestë të popullit dhe 12 bajraqeve të Mirditës, drejtuar        Duke marrë shkas nga shkrimi i Sali Vuçiternit, në të cilin
Konferencës së Paqes në Paris, kundër pretendimeve                 preken dhe probleme të historisë së Mirditës, Kimza, jo
shoviniste jugosllave për pushtimin e Shkodrës e të mbarë          vetëm polemizon, po edhe thellohet në argumentet
Veriut. Protesta vendoset në kuvendin e Kallmetit të atij          historike. Parapëlqen të niset nga gojëdhanat e njohura për
viti, pas një kuvendi të mbajtur në Sh’Pal po për atë              ngjizjen e fiseve të Shqipërisë së Epër (Malësia e
qëllim. Kërkohet e drejta e Shqipërisë për t’u ruajtur             Gjakovës, Dukagjinit, Mirdita, Puka, Malësia e Lezhës
pavarësia, dëshmohet vullneti për të ruajtur me çdo kusht          etj), por pa mbetur në caqet e tyre. Sa për periudhën e
Shkodrën e lashtë e djepin e kulturës, që, sipas tekstit të        Mesjetës, “pështjellimin e madh fiseve shqiptare ua pru
dokumentit, “ka qenë kurdoherë kryeqyteti i Shqipërisë”.           pushtimi otoman në shekujt XV dhe XIV”, gjë që bëri që
Bie në sy stili elegant e i moderuar, etika e të shkruarit,        “shumica u pështjelluen e u harruen tue iu ndërhy të tjera,
sensi diplomatik. Po në vitin 1919, ndodh vrasja e Princit         e veç mbet Gjuha Shqipe, edhe kjo e taralangëzueme” nga
të Mirditës Prengë Bib Doda, dhe meshën e rastit e thotë           turqizmat etj.. Nji pakicë e popullit mbeti ndër male e kjo
Dom Nikoll Kimza, mëkëmbës i Ipeshkvit të Lezhës, në               ma fort ruejti zakone, fise e gojdhana gati si i pat
Kishën e Shën Kollit, i ndihmuar nga famullitari i qytetit.        përpara,e këtë e shohim qartë për shembull n'gjuhën
Kështu përvijohet portreti i Dom Nikoll Kimzës. Njeri me           shqipe, që e pastër e krejt e moçme e pa fjalë të hueja
karakter të fortë, krenar nga natyra e i paepur në virtyte         gjindet ndër disa qendra t'popullit të Malsisë, ç'ka nuk
dhe qëndrime, që s'mund të pajtohej me heshtjen, kur               mund të thuhet për qendra të tjera të vendit. Për të
s'duhej folur, i cili, jo rastësisht, në rrethanat e krijuara në   ilustruar më tej idetë e tij,         historiani i referohet
vitet '50-të, do të kërkonte rrugë të reja për të realizuar        posaçërisht Mirditës: “Nji n'ma t'mdhanat qendra katolike
personalitetin e tij në liri, edhe pse mosha e shëndeti nuk        ka kenë dhe asht populli i Mirditës, prandej çka pru ky
ishin në favor të tij. Profili prej dijetari i Dom Nikoll          popull për gjuhë, zakone, fise e gojdhana, gjindet thjesht
Kimzës, ka gjithashtu të veçantën e vet. Shtysa për t'u            kombëtare e përkon me t'vjetrat shqiptare, e kendei n'çdo
marrë me traditën, gjuhën, doket, historinë e trevës së            pikpamje asht ma e besueshme”. Përfundimet, në të cilat
Mirditës dhe më gjërë, lidhej me mosbjerrjen e tyre si             arrin Kimza, ishin fryt i njohjes së thellë së historisë së
vlera të spikatura të identitetit kombëtar, por edhe me            Shqipërisë dhe asaj të Mirditës në veçanti, i trajtimit të
përfshirijen e shumë dijetarëve të Rilindjes, jo vetëm në          problemeve pa anësi. Nëse tek Zef Mark Arapi apo autorë
një fushë veprimi a dijeje, por në disa njëherësh, si në           të tjerë shkrimesh historike, për trevën e Mirditës, bie në
rastin e Atë Shtjefën Gjeçovit, Dom Ndre Mjedës, Imzot             sy stili përshkrues e analitik, Kimza preferon sintezën dhe
Nikoll Kaçorrit etj.. Dom Nikoll Kimza fillon të shkruajë          jo shqyrtimin e çështjeve konkrete. Duket se historia, si
herët. Disa shkrime publicistike i nënshkruan me                   dije ishte akumuluar brenda tij në të gjithë raven e vet
pseudonimin “Munella”, të paktën që nga viti 1919. Dhe             nëpër shekuj, duke i dhënë mundësi historianit të gjykojë
pse herë pas here përcjell kronika kryesisht për jetën             pa vështirësi. Nuk është e rastit, që ai është ndoshta
famullitare të Mirditës, ai nuk shquhet si publicist. Pasioni      historiani më i preferuar në kohën e vet. Kjo edhe më
i tij do të ishte historia, ku fillon të publikojë në fillim të    vonë, kur ka qënë fjala, për probleme dhe aspekte të
viteve '20-të e veçanërisht në vitet '30-të, kur ka arritur        historisë së Mirditës. Ndonëse jo të shumta, shkrimet e tij
dhe pjekurinë e plotë të historianit. Tribuna kryesore e           paraqesin interes, për traditën e krishtenë të Mirditës, me
publikimeve të tij në lëmin e historisë, është revista e           lëndë historike të qëmtuara nga ai vetë, ku operohet mirë
mirënjohur “Hylli i Dritës” (1913). Objekt parësor i               me gojëdhënat. Asnjëherë Kimza, nuk shkruan pa patur
studimeve të Kimzës, ka qenë treva e Mirditës (origjina            për të thënë diçka. Ai ishte i pajisur me kulturë historike e
dhe lashtësia, kanuni dhe struktura vetëqeverisëse, gjuha,         stil konçiz. Ishte ithtar i së vërtetës. Në vitet '50-të, në
kultura, Gjomarkajt dhe prejardhja e tyre, figurat e               moshën 80-vjeçare, prifti dijetar nuk e kishte lënë
                                                                                                                            16
për në Trieste.                                                          tonë ai ka mu radhit në mesin e klerikëve të shquem për pend e
            Mbas udhëtimit prej disa orësh, së bashku me Dom             mision. Ai kje themelues i Kishës dhe revistës së parë katolike
Kimzën, qenë mysafirë nderi në shtëpinë princore të Derës së             shqiptare në shtetin ma të përparuem të botës civilizuese. Qe
famshme të Gjomarkajve. Një takim i përmallshëm mbas                     edhe sot, mbas kalimit në amshim, bota shqiptare në vendin e
arratisjes nga fortuna e madhe e gjenocidit komunist. Ata pak            bekuem, po i gëzon frytet e tij, tuj mbet ndera e krenaria e
njerëz me fat, që mundën të shpëtonin, tashmë gjenden në                 popullit tonë përgjithmonë.”
tokën e lirë të Italisë.(19)                                                         Imzot Oroshi me familjen Gjonmarku kishte
         Kapidani Ndue Gjomarku, gjatë bisedave të lira, kur flet        marrëdhënie shumë të mira familjare prej disa brezash. Kjo
për Imzot Oroshin, të cilin e ka njohur qysh në fëmijëri, ndër të        miqësi dhe dashamirësi për njëri-tjetrin u ruajt e pastër dhe e
tjera, kujton: “Vdekja e pamëshirshme e rrëmbeu shumë herët              paprekur edhe më shumë në ditë të vështira, kur dhuna e
Monsinjorin. Sikur Zoti t’i epte jetë ma të gjatë, me siguri             tërbuar komuniste goditi me ashpërsi e pa mëshirë këto dy
Mirditës do t’i rriste famen si Abat Doçi në ditët e tij. Ky meshtar i   familje atdhetare. Kjo tregohet edhe përmes korrespondencës
kishte të gjitha virtytet: i shkolluem, njohës i kanunit e i shumë       së dendur, që kanë patur midis tyre Oroshi e Ndue Gjonmarku, e
gjuhve të huaja, pend e spikatun e mbi të gjitha guximtar e trim         cila ruhet në arkivat private respektive në New York.
tej mase. Ai, çdo punë që fillonte, e ka krye me sukses.                             Gjatë kohës që Dom Oroshi ishte me qëndrim në
Komunizmi i zi nuk lejoi që frytet e punës së tij t’i gëzojë Mirdita e   Mitrovicë, më 3.2.1953, i dërgoi një letër prej 4 faqesh (shkruar
Shqipnia. Por, sidokjoft, u nda nga kjo jetë tuj lanë mbrapa vepra       me makinë shkrimi, shënimi im T.M.), Kapidanit të Mirditës
të mëdhaja, që do ta bajnë të pavdekshëm. Në historinë e kombit          Ndue Gjomarkut, që ishte në Romë. Ndër të tjera, ai e informon
                                                                         imtësisht për gjendjen e rëndë, në të cilën gjendej Mirdita dhe
                                                                         Shqipëria, një vit para arratisjes në ish-Jugosllavi. Ai e informon
mënjanë lapsin. Përkundrazi tani shkruante e vetëm                       mikun e tij, me një analizë të detajuar realiste, për tragjedinë ku
shkruante. Ka shkruar “Kujtimet e burgut”, që ka qënë                    ishte plandosur mizorisht populli fatkeq shqiptar:
lexuar nga bashkëkohësit në mërgim. Kurse në italisht,
shkroi veprën historike “Apunti storici Albanesi-Mirdita e                        “ I dashtuni Ndue,
il suo principe” dhe “Albania e l'Occidente”, të dyja në
dorëshkrim. Keto i kishte përfunduar deri në vitin 1956,                          Kam marrë letren t’Uej dhe të Kapidan Gjonit. Aty më
por ende nuk i dimë titujt e dorëshkrimeve të                            pyetshi për shumë gjana, përsa i përket situatës së Shqipnis. Kam
mëvonëshme. Një autor, që shkruan me pseudonimin                         dishrue me Ju përgjegjë edhe ma parë, por deri tesh nuk pata
“LACI” në artikullin “Dom Nikoll Kimza”, TRUTH (of                       mundsi.
the Indipendent National Block might), një organ i                                Letrat t’Ueja me gëzuene për së tepërmi, si me shprehjet
diasporës në mesin e viteve '50-të, më 20 korrik 1956                    e përzemërta, si për mirëgjendjen t’Uej, ashtu edhe për shum
shkruan: “Dom Nikolli i asht shpërvjelë punës në kët                     sqarime, qi me jepshi mbi shum gjana, qi nuk dishe. Ju falnderoj
pleqni të shqetësueme dhe tue përdor shkndillin poetik po                perzemërsisht për ndjenjat miqsore të shprehuna, ndonse janë
                                                                         shum vjet, qi na ndajnë e na mbajnë larg, vjet vujtjesh e gjakut,
shkruan vjersha atdhetare, didaktike e fetare, origjinale
                                                                         për popullin e mjerë shqiptar. Në bazë të kësaj miqsije të
ose të përkthyeme prej latinishtes, gjithashtu pikpamjet e
                                                                         sinqertë, na jepet edhe ne mundsija me i pershkrue edhe me i
veta për unjisimin në prozë. Veprimtaria e tashme                        vajtue edhe për së largti plagët e shumta tonat.
historike e letrave të Dom Nikollit nuk mund të ndahet                            Për sa m’pyetni përmbi vendin tonë, Mirditë, po Ju
prej prodhimtarisë së tij të hershme në këto lamije: më                  përgjegjem, për çka t’më bjeri ndërmend shkurtimisht.
1915 bashkë me Xanonin boton në ndërmarrjen “Vepra                                 Sigurisht, qi vuejtjet materjale e fizik, i ka përjetue gjatë
Pijore” tregimin “Dy pasqyra”, më 1917 nxjerr në dritë                   në Shqipni në këto vjetët e fundit, janë qenë ma të randa, se
tregimin e pikëllueshëm “E vorfna e i verbti” qi qenë                    t’atyne qi gjinden qe me kohë në mërgim; megjithatë, unë për
përdorë ndë shkolla. Mandej në “Kumbona e së diellës”,                   vedi tesh nuk i baj të paqenme, për sa ma ban jeta dhe jo për
në “Lajmëtari i Zemrës së Krishtit”, në “Hylli i Dritës”,                ndonji kryelartsi të pavend, vetëm sepse kam pas rastin, me pa
dhe në “Leka”, trajtonte vijimisht subjekte fetare,                      s’afërmi zhvillimin e tregtis së tmerrshme në vllaznit tanë; me
historike, kanuje e folkloristike. Bashkëpunoi dhe në                    derdhë lot e djersë gjakut me ta; me njoftë karakteret e
përpilimin e fjalorit italisht-shqip të Padër Fulvio                     ndryshme, të mirin e të keqin; idealistin e vërtetë dhe
Cordignano-s”. LACI thotë, se Kimza “personifikon jetën                  opurtunistin e degjeneruem; me njoftë visaret e çmueshme të
e Shqipnisë” dhe se është me “trashëgimi të sigurt”. Por                 karaktereve të çelikta të malcorit tonë dhe të katundarit, të cillit,
trashëgimia e tij historiko-letrare, ende nuk është                      tallazet e vuejtjeve, në thjeshtsin e tij të pa shum teori, i kanë
                                                                         formue ma së mirit ndergjegjen e drejtë kombtare e ka sakrifikue
mbledhur e botuar, aq më tepër, se nuk i dihet fati i
                                                                         gjithçka për të mirën e Atdheut, gjithashtu megalomanin, qi i
dorëshkrimeve të mërgimit, që përbëjnë dhe volumin më
                                                                         zhytun deri në fyt në nji opurtunizëm servil e të poshtëm, ka
të madh shkrimor. Dom Nikoll Kimza, në vjershën e gjatë
                                                                         trathtue gjakun e vllazënvet të vet, me fjalë të shkurta, mikun e
testament “Lot Mërgimi”, shpreh besimin se Shqipëria, do                 vërtetë e mikun e kujtum.
ta ndryshojë rrjedhën e historisë, ku ishte përfshirë dhe                         Kjo kohë ka vue në provë e peshim të historisë së Kombit
prapë,                                                                   tonë çdo njeri dhe çdo krahinë të Shqipnis, prandej, nese njeni do
19
    Dr.Pjetër Pepa, “Deshmi nga Klajd Kapinova,                          të jepte nji gjykim, pa njoftë mbrendin e popullit shqiptar e
studiues”, në librin: “Tragjedia dhe Lavdia e Klerit                     zhvillimin e jetës së tij, në këto vitet e fundit, patjetër do të binte
Katolik në Shqipëri”, Shtëpia Botuese “55”, Volumi II,                   në gabime të randa.
Tiranë, 2007, f.266-269.                                                          Me shum keqardhje, na duhet të thomi, qi kurrndonji
                                                                                                                                            17
herë nuk i asht shti popullit shqiptar sistematikisht nji përçamje      shkojshin populli me lajmue Kryetarin e Këshillit, Jak Kolën, për
aq e madhe, me parimin “divide et impera”, sa ndër kohnat e             vdekjen e fshatarve prej urijet, ai i kërcnonte, qi mos t’i thojshin
sodit nga klika sunduese e Shqipnis; përçamje në familje,               kujt se kanë vdek urijet, pse për ndryshej do të gjejshin burgun.
përçamje në fshatarsi, përçamje ndër qytetarë, shkaktue nga                       Familja e puntorit, qi quhet e garantueme, merr 6
agjentat e “Sigurimit”, tue privilegjue të kqijt ose agjentat e tue     kilogram kallamoq (misër) rracjon në muej. Mëditja e puntorit,
shtypë popullin me anën e tyne.                                         asht 72 lek në ditë. Puntori, qi ka edhe ndonji krah punet tjetër
          Vetë klika e Tiranës asht mundue edhe deri diku ia ka         në shtëpi, qoftë edhe grue, nuk furnizohet as edhe me ato 6
dalë me shti përçamje të përjetshme në mes të Toskëve e                 kilogram. Populli tjetër janë detyrue me e kërkue me 150 lek
Gegëve. Toskët, pothuejse tesh 8 vjet e kndej, kanë fatin e             kilen dhe, nëqoftëse e gjejnë, asht shumë e vështirë të shpëjtojnë
popullit shqiptar dhe të Shqipnis në dorë.                              pa ua sekuestrue e pa i shtij në burg agjentat e Grumbullimit.
          Sot Mehmet Shehu, ka zgjedhë e futë në Sigurim nierzit e      Përkundrazi, thitë e sovjetikve, qi gjinden në Shqipni e ata të
anës së Jugut, të kompromentuem deri në fyt me gjakun e                 kooperativave shtetnore kanë 8 kilogram misër në ditë.
popullit shqiptarë, nierz të lindun dhe të formuem në farkën e                    Për kah veshmbathja, masat e popullit kanë arrijtë në
kanibalëve të regjun me gjak e qi Mehmeti i njeh mirë, se, edhe         gjendjen prehistorike, d.m.th. me u veshë me lëkura shtazësh. Në
në ndrrimin e nji situate, ata nuk presin shpëtim. Prandej janë         shtatorin e vjetit 1948, kje hjek fare sistemi i triskimit për popull
oficera të naltë Sigurimit, nierzit ma kriminela e gjaksorë të          e u la vetëm për nënpunsa shtetnorë; për popull u çel tregu ose
regjun, injoranta, të cillët, jo vetëm nuk dijnë ç’don të thotë         kooperativat me shit-blerje “reciproke”, d.m.th. katundari me
ndergjegje kombtare, por nuk kanë në vedi as ma të voglin               çue në kooperativë mish, tlyn, yndyrë e bereqet, për me tërhjekë
ndiejnë humanitare.                                                     veshmbathje.
          Ksish me pozita ma me randisi, janë: mallakastralijt,                   Mirëpo katundarit bagtija i kanë mbarue, tuj la plan
skraparas, lab, korçar e vlonjat, e jo me pakicë, por deri në 5 ose     mishit për tokë, bereqetin ia merr plani i grumbullimit të
6 oficera nji shpijet; të gjith barij, hamaj, teneqexhi, nallban etj.   drithrave 60 kilogram për dynym, i cilli i kërkohet me
          Arsyeja, sepse përdoren kësi elementash të degjeneruem        përdhunisht, edhe atëherë kur toka nuk prodhon sa kërkon plani.
e të pakurrfarë ndienjet në ndergjegjen e tyne, rrebela                 Në kët rasten e fundit, katundarit të zakonshëm gjithçka ka gja
ekstremist, asht, sepse këta zbatojnë qorras e pa kurrfarë              të gjallë e edhe plaçkat e thata të shtëpisë e të shumtën e herët
skrupulli urdhnat e kryekriminelit Mehmet Shehu.                        hidhet në burg, pa u marrë parasysh as thatsina, as inondatat e
          Për sa i përket jetës së popullit shqiptar, në pikpamje       lumenjve, as damtimet e breshnit.
ekonomike, e qi aventurjerat e Tiranës e proklamojnë të lumtun,                   Këso rasash janë me qindra. Edhe në rasën kur ndonji
realiteti i jetuem asht ky:                                             katundari i jepet mundsija, me dërgue ndonji bagëti në
          60% e buxhetit nacjonal shpenzohet për ushtri e sidomos       kooperativë, për ta këmbye me veshmbathje, të shumtën e herës
për Sigurimin e spiunazhin e vet. Sigurimi, siç dihet, nuk asht krejt   mbetet i rrejtun, sepse nënpunsat e kooperativës i napin, edhe pa
vullnetar, asht ma tepër i imponuem me kërcnime, tortura,               pasë kalë as gomarë në derë, thumba e patkoj e plaçka të tjera
pushkatime. Funksjonon nga poshtë-lart dhe kontrollohet nga             të pavlefshme për te e sa shejet e veshmbathjes; ose
lart-poshtë imsisht, tue i vue antarët e vet para përgjegjësis me       kooperativat gjinden thatë e i duhet me marrë bono-t e me pritë
jetë, nëse nuk punojnë, sikur janë të urdhnuem. Në kët mënyrë,          gjithë ditën e “mos kurrit”, sepse edhe me ardhë veshmbathje,
zinxhir mbas zinxhirit, të gjitha do të arrijnë te Stalini i “Madh”,    shkon ma parë në kooperativë të nënpunsave, kështu qi shumë
me anën e përfaqsuesit sovjetik, qi gjindet në Tiranë, si i             herë au xen viti i ri bono-t, pa këmbye dhe bagëtia në ket rasë e
plotfuqishëm në të gjitha punët e brenshme e të jashtme të              humbin në favorin e shtetit, pa pasë ma të drejtë kërkese.
Shqipnis e pranë të cillit do të paraqiten dy herë në ditë të gjith               Prej vjetit 1951 e këndej, mbasi kriza ka ardhë përherë e
antarët e Qeveris kukull, veç e veç, për të marrë udhëzime dhe          tuj u shtue ma fort, edhe nënpunsave të ultë ua xen viti i ri triskat
për të raportue mbi punën e tyne. Ky, prej anës së vet, rrin në         të papreme aspak. Pothuejse i gjithë populli shqiptar sot punon
lidhje të pandërprem, me Kremlinin, me anën e radios                    nën kamxhikun e nji grusht shërbëtorësh të Moskës, për të mbajt
transmetuese.                                                           në kambë kundra vullnetit të tij klikën trathtare Enver-Mehmet,
          Lehtsisht kuptohet, prandej se këtu nuk mund të flitet as     qi ka mbledhë rreth vedit plehnat e popullit në Sigurim e
për hijen e indipendencës, mbasi e ashtuqujtuna Qeverije e              Komitete e stërkomitete të partis së vet e Mbrojtjes speciale,
Tiranës, në fakt nuk reprezanton tjetër, veçse nji grup spijunazhi      përba prej gjith atyne, qi janë zhytë në gjakun e popullit shqiptar
në duert e Moskës. Moskës nuk i intereson jeta e popullit               deri në fyt, e përdoren prej Sigurimit për të shtypë pa mëshirë
shqiptar, por Shqipnia si pikë e avancueme n’Europen Juglindore         rezistencën e popullit; popullit tjetër i thohet pa kurrfarë
e shfrytzimi total i Shqipnis në prodhimet bujqsore, blegtorale e       skrupulli, kur të kërkojë edhe të drejtat ma elementare: “Ala s’ke
pasunit e nëntokës.                                                     ngordhë…!?”
          Prandej, që vjet me rradhë, masat e gjana të popullit nuk               Vlen të kihet parasysh se, për klikën e Tiranës, fjalët nuk
njofin sheqer, oriz, makarona, peshk ose vaj të mirë; vojin e gurit     japin kuptimin qi kanë; flasin n’emën të popullit për me mshehë
me e gjetë kund, asht detyrue me e ble 150 lek kilen. E pra, janë       hendekun e madh, qi kanë formue më terrorin e tyre, në mes të
gjana qi prodhohen në vend. Por po i lamë kto miradije, qi populli      popullit e vedit; i thonë bollëk e jetë e lumtun, mizerjes e terrorit
i shumvujtun shqiptar teshma i ka harrue e shkojn tuj i thanë           ma t’egrit, liri a nihilizmit të çdo idejet të lirë të nieriut, me
shoqi-shojt në vesh: “U desh të bajmë fabriken e sheqerit, qi           perjashtim të vijës bolshevike; kulturë e masave popullore,
sheqeri të mos gjindet as për derman; Kombinatin Stalin, për me         sovjetizimit të Shqipnis etj.
mbet lakuriq.”                                                                    Për sa i përket sovjetizimit, e tanë jeta nacjonale aty asht
          Çka të thomi mandej për çashtjen e bukës..! Vetëm në          e drejtueme; shkollat, shoqninat kulturore, kurset kundra
katundin Kallmet-Llesh, megjithse çmohet si krahina ma pjellore         analfabetizmit, aksionet e ndryshme mikste, bujqsija e çdo
nder prodhime bujqsore, në prillin e 1952 vdiqen ujet 8 veta. Kur       aktivitet i jetës publike. Janë ba aq banalë, në propagandën e
                                                                                                                                          18
sovjetizimit e të hyjnizimit të Stalinit të “madh”, sa qi edhe me     fillimin e vitit 1946, organizimin për plasjen e nji
pjellë gomarica e me ba zogun mashkull edhe kjo punë i                kundrarevolucjoni, qi do t’i jepte patjetër përmbysjen e regjimit
detyrohet Stalinit të “madh”.                                         enverian. Kte e vërtetojnë si gjygji specjal i zhvilluem në Tiranë,
          Vetëm në Tiranë i kanë naltue Budes së tyne, Stalinit, 5    në vjeshtën e 1946-tës, kundra grupit të deputëtve, me Shefqet
monumenta: a. -Në sheshin Skanderbeg; b -Në sheshin e Shtëpisë        Bejën në krye si, dhe dokumenta të tjera.
Qendrore të Oficjerave; c -Në sheshin e Kombinatit “Stalin”; d -                Mjerisht, fill kur ishte pothujse tuj u përfundue
Në parkun e shtëpisë “Lidhje kulturore Shqipni-B.R.S.S; e kështu      pregatitja, për të plasë kryengritja në të gjithë krahinat ma me
edhe në të gjitha sheshet kryesore të qyteteve të tjera të            randsi të Veriut, me datën 13 qershuer ra heroikisht dëshmuer,
Shqipnis, gjindet nga nji monument për Stalinin e janë detyrue        për çlirimin e Atdheut nga zgjedhja bolshevike, kryeorganizatori
me i ruejtë me roje t’armatosuna, sepse populli kishte me i ba        Mark Gjonmarkaj. Vdekjen burrnore të këtij heroi të madh të
copa.                                                                 maleve të Veriut e vajtuen jo vetëm bashkpunuesat e tij t’afërt e
          Ndër shkolla si të ulta si të nalta, jo vetëm qi programi   të largët, por edhe i gjith populli i ndershëm shqiptar, qi rankonte
zhvillohet simbas pedagogjisë sovjetike, por edhe të gjitha           për nji Shqipni me të vërtetë të lirë dhe demokratike, mbasi tek ai
tekstet shkollore janë përkthye nga literatura e errtë dhe e ftoft    ishin mbështetë të gjithë shpresat e shpëtimit. Marku vdiq, por
sovjetike, që nuk përkojnë aspak me psikologjinë e popullit           vepra e tij nuk vdiq.
shqiptar. Kualifikimet aty nuk jepen simbas kapacitetit e zellit,               Mbas udhëzimeve të lanuna prej Markut, mbas shum
por simbas servilizmit. Për t’ia mbërritë kulmit të sovjetizimit,     sakrificash e pune së pandërpreme e të palodhshme konspirative,
obskurantistat e Tiranës, në gushtin e 1952 dekretuen nji ligj, qi    u ba riorganizmi i Nënkomitetit të Maleve, kurse Komiteti do të
ndalon të gjithë librat, qi janë shtypë para vjetit 1944, si në       gjindej ndër qytete.
gjuhën shqipe, si në gjuhë të hueja; marrja e shekullit XX-të, qi               Riorganizimi për formimin e këtij Nënkomiteti, kje ba
imponohet popullit shqiptar e sidomos asaj pjese të vogël             kështu: të gjith udhëhjeksat e çetave, qi ishin vue ma parë,
intelektualësh, qi ka mbet gjallë akoma, nga Moska imperialiste-      meteshin në fuqi; për të zavendësue udhëhjeksat e vramë ndër
shoviniste!                                                           luftime të ndryshme, u zgjodhën këta qi vijojnë:
          Për pyetjen, qi më bani në letrën t”Uej, se pse asht ba e             Orosh: Mhill Kol Gjata, Preng Ded Marka Gega, Zef Dod
bahet ma tepër presjon prej anës së Qeverijes së Tiranës, ma          Pervuka, Llesh Marka Tuci, Ded Kaziu; Diberr: Pjetër Paloka;
tepër në Mirditë, se nder krahinat tjera të Shqipnis, përgjegja nuk   Troshan: Shtjefen Marka Prenga, Frrok Dod Topuzi; Malcija e
mund të jepet me dy fjalë. Prandej, na duhet shkurtimisht me pa       Lezhës: Gjok Dod Prebrunga, Llesh Preng Nikolli, Gjin Jaku i Veles,
relacjonet e kësaj krahine, në lidhje me Qeverin e Tiranës, giatë     Zef Pjetër Gjoni; Kthellë: Preng Ruci, Gjin Kros Buna, Zef Dod Lek
këtyne 8 vjetve.                                                      Gega; Kurbij: Tom Nikoll Mhilli, Mark Lok Piroli, Preng Llesh
          Përsa i përket besimit, siç e thoni Ju, dihet tashma        Gjergji.
botnisht, se Qeverija e Tiranës asht kundra çdo besimi, prandej                 Ky Nënkomitet kryesohej nga Llesh Gjonmarkaj, i cilli
nuk mundet me u thanë, se tue qenë Mirdita e përbame                  ishte në ndërlidhje të pandërpreme edhe me udhëhjeksat e
krejtësisht prej popullatës katolike të jetë shtypë e masakrue ma     krahinave të tjera. Nënkomiteti i kishte shtrue si detyrë vedit
fort, vetëm për ket arsye; shtypjen me metodat qi dihen e bane        organizimin e popullit në mënyrë konspirative, për kryengritjen
ma të fortë po aty ku asht rrezistenca ma e fortë, kundër terrorit    dhe rrezistencën e pandërpreme me armë në dorë kundra
e parimeve të asaj klike.                                             anmikut, nga ana e çetave të malit; gjithashtu, veprimtari e
          Sigurisht, pa dasht kurrsesi me prekë vllaznit tanë të      palodhshme prej anës së organeve të shpagimit, kundra spijunve
besimeve të tjera, asht e pamohueshme, se rrezistenca asht ba         e trathtarëve të popullit.
aty dhe bahet gjithnji, sepse ato krahina janë krejt katolike,                  Riorganizimi kje ba ma së mirit, si ndër krahinat kryesore
mbasi Kisha Katolike, siç dihet botnisht, asht mundue që me kohë      të Veriut si edhe ndër disa qytete e pritej edhe nji mbledhje e
me ia çelë sytë botës, përmbi qëllimet e errta të Moskës e përmbi     përgjithshme, qi të caktohej dita e ora, në të cillën secilla krahinë
parimet e saj grabitqare e antifetare; mjafton me pa Ençiklikat.      do të çohej me mjetet, qi kishte me çlirue vendin e vet e mandej
          Mirdita, prandej asht masakrue dhe masakrohet gjithnji,     me u bashkue për çlirimin e gjith Shqipnis.
posaçe të gjithë krahinave të Shqipnis, sepse rezistencën, qi ka                Mjerisht, për mungesë komunikimesh, në vjeshtën e
gjetë dhe gjen aty Qeverija e Enverit, nuk e ka gjetë aq të ashpër    1946-tës Jup Kazazi plasi para kohe, Levizjen e Postrribës, e cilla,
në asnji krahinë tjetër. Kjo rezistencë brenda kufijve të Shqipnis    me të gjith vullndesën e mirë të tijën, tuj mos kenë vue në dijeni
asht e njoftun. Megjithatë, ktu poshtë, po Ju shënojmë pak            organizimi i përgjithshëm, shkaktoj mossuksesin e lëvizjes,
ngjarje të kësaj rezistence.                                          damtimin e popullit, 500 veta të kapun, të burgosun e shum nder
          Mirdita, nën udhëheqjen e kryetarve të çetave               ta të pushkatuem, gjithashtu damtimin e vetë personit të Jupit.
t’armatosuna. Në Orosh: Llesh Preng Bajraktari, Bardhok Marka         Me zbulimin, qi banë me anën e torturave ndër njerzit e kapun
Gjoka, Nikoll Gjet Ndoj; Spaç: Gjon Dodani, Gjoni i Zi; Kushnen,      të kësaj lëvizje, klika e Tiranës pau se rreziku ishte serjoz për
Ndue Bajraktari, Pjetër Llesh Gjoni; Diberr: Marka Jak Bajraktari,    ekzistencën e saj, prandej futi operacionin në të gjitha krahinat e
Dod Marka Gjoka; Kthellë: Mëlyshi, Marka Cara, Preng Dod Gjini,       Veriut, tue përdorë terrorin, me pushkatime e tortura e tuj i
Bib Marka Biba; Selitë: Ndrec Lufi, Geg Bozhi; Rranx: Gjon Mhilli,    mbajtë në shtetrrethim të vijueshëm krahinat e Veriut, e sidomos
Lam Daci; Malcija e Lezhës: Ndue Llesh Bajraktari, Kol Lushi, me      Shkodrën me nënprefekturat e veta.
në krye Kryeorganizatorin e Përgjithshëm Mark Gjomarkaj, i cilli                Në mënyrë të posaçme i vuni forcë të madhe Rrethit të
ishte në ndërlidhje të plotë me Muharrem Bajraktarin e Lumës,         Mirditës. Në këtë kohë, vetëm në Fan të Mirditës u pushkatuen
Fiqiri Dinon e Hysni Demën e Dibrës, Pashuk Bib Mirakajn e            pa gjygje prej nji farë Toger Hodo Habibi-Toger Baba, 25 burra,
Pukës, Sejfulla Merlikën e Ban Kupin e Krujës, Fran Mirin e Bregut    pos të burgosunve e t’internuemve. Ndërkohë, rezistenca edhe
të Matës, Bilal Kolën e Kurt Sulkurtin e Matës, Ali Gjocin, Bajram    vuetjet kjenë të tejnatyrshme për çetat e malit, gjithashtu edhe
Menën e Preng Gjergj Keqin e Lurës, tuj ia fillue punës qysh në       humbjet shum të randa.
                                                                                                                                       19
          Me datën 9 gusht 1947, ra deshmuer në krye të detyrës,                   Me respekt të madh fliste për talentin e mësuesit si
vetë i treti, edhe Llesh Gjonmarkaj, mbas nji luftimit prej 6 orësh.     poet, mendimtar dhe atdhetar i flaktë. Në përkujtim të 40-
Me fikjen e jetës së këtij luftari të palodhshëm, i ra nji hije e zezë   vjetorit të vdekjes së Mjedës, organizoi një seminar shkencor në
të gjith Mirditës e pothuejse krejt krahinës së Veriut. Anmiku           New York, mbasi ai kishte ndikuar shumë në jetën e tij rinore,
kishte arrijtë nji fitore të madhe. Megjithatë, anmiku mbet i            për të qenë një bari i ardhshëm, i dashur e i përvujtur, pranë
gabuem, tue mendue se, me vrasjen e dy Gjomarkajve, do ta                grigjës së vet. Punimin e vet shkencor Dr.Oroshi e botoi në
shuante krejtsisht rezistencen në Mirditë.                               revistën “Jeta Katholike Shqiptare”, me titullin: “Dom Ndre
          Rezistenca vijoi gjithnji, shum herë edhe ma e tërbueme,       Mjedja” (Me rasën e katerdhetë vjetorës së vdekjes), “Jeta
për hakmarrjen e luftarve e sidomos të organizatorve të ramë             Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes
dëshmorë, vetëm se, mjerisht, për kah udhëheqja politike, mbet           Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti XII, #4 (nr.48),
mjaft e dizorjentueme; përsa i perket pikpamjes luftarake, pa iu         Tetor-Dhetuer, 1977, f.15-21), shoqëruar me një foto origjinale
përjashtue asnji betimit, kanë dhanë jetën si spartanët e vjetër,        të tij, që e botoi për herë të parë.
tuj i dhanë anmikut përherë grushta të rrepta. Organizimi i                        Sërish mirënjohjen pa kufi dhe fatin që ka pasur autori
çetave dhe i organeve të shpagimit ka vijue gjithnji edhe vijon          Oroshi, të ketë mësues njeriun e ndritur të mendjes shqiptare, e
akoma, me ripërtrimje të përkohshme.                                     shohim më qartë në përkufizimin e mëposhtëm: “…Për ta
                                                                         pasunue menden nga dija e ti, na duhej të mbajshim shenime.
       Mitrovicë, 3.2.1953                                               Mjerisht, nuk i shumzonte dorëshkrimet. S’duhet harrue, se edhe
Dom Zef Oroshi                                                           mjetet i mungojshin. Megjithse nuk ishte i idhët me kurrkend,
       (vijon në faqet tjera në zarfin tjetër)                           pak e aspak se i qeshej fëtyra e gjanë, me musteqe të trasha e të
                                                                         denduna e kryet tullac, trup i lidhun me naltësi mesatare. Ishte
                                                                         kritik i pamëshirshëm, në pikëpamjen e artit të shkrimit, por
         Mirënjohja ndaj mësuesve të parë                                gjithmonë me dinjitet e arsye, pa përulë kend kurr. Dom Ndre
                                                                         Mjedja, vdiq papritmas në veren e vjetit 1937. Thonë, se i kishte
                                                                         pasë djegë dorëshkrimet e veta të shumta. I ndikuem nga
           Shkruesi i këtyne rreshtave e ndien vetin të nderuem, që      Virgjili? Shpesh, ai na kishte thanë në klasë se Virgjili, për
ta ketë pasë mësues këte mjeshtër zamadh të gjuhës sonë,                 përvujtni, kishte pasë djegë dorëshkrimet, para se të vdiste. Me
sikurse për ndikimin e ti, për dashuninë e gjuhës shqipe. Dom            rasën e vdekjes, aradhat e studentavet të ri shkodranë e mbarë
Ndre Mjedja qe personalitet i përsosun në ndejë e në sjellje, me         Shkodra e sollen në supat të krahëvet arkivolin e ti, nder të gjitha
nji folje t’ambël, të rrjedhëshem e të peshueme. Në klasën e ti          rrugët kryesore të qytetit, para se të vendosej n’Rrmaj, në
mund të ndihej miza tue fluturue. Kur na lexonte ndonji pjesë            pushimin e fundit. Mjedja vdiq, por shkolla e ti mbet e
artistike klasike ose bashkëkohore, sidomos poezi me art të              pavdekëshme. Mbas vdekjes së ti, nxanësat e ti të Seminarit
naltë, kërthnezej e skuqej në fëtyrë, aq fort e ndiente shijen e         Papnuer botuen si vepër postume, veprën e ti të pambarueme
artit. Në fotografinë e riprodhume, që po botojmë këtu, ai gjindet       “Scodra” në “Aurora Consurgens” e perkohëshme e Seminarit,
në klasë me dorëshkrimet e veta përpara, si shënime, si                  me titull: “Defunctus Adhuc LoLoquitur”.(21)
zakonisht.                                                                         Me sa duket, poeti-meshtar Mjeda, ka ndikuar fuqishëm
                                                                         edhe në nxitjen e përkrahjen e talentit të Monsinjor Oroshit në
Imzot Zef Oroshi                                                         lëmin e letrave shqipe. Tematikat e shkrimeve të tyre kanë qenë
                                                                         Krishti, Zoja, Familja e Shenjtë dhe temat shoqërore, që e
                                                                         shqetësonin komunitetin e brishtë shqiptar. Jo pak shkrime, me
         Meshtari i përvujtur Monsinjor Oroshi, gjithnjë me              argumente historike e fakte, ai ia ka kushtuar persekutimit të
nostalgji, mall e gëzim të veçantë, kur binte në mendime të              klerit katolik në Shqipëri, që po kalonte nëpër kalvarin e malit të
thella për vitet e shkuara të rinisë në Shqipëri, me respekt e           Golgotës komuniste, nga më të përgjakshmet në të gjithë
mirënjohje të thellë kujtonte të gjithë profesorët, që i dhanë dije      historinë e Europës plakë.
të qëndrueshme, kulturë të gjërë atdhetare e fetare. Një ndër                      Në nënshkrimet e tij polemizuese, shohim shpesh se
mesuesit më të dashur, që e desh dhe e mbajti afër gjithnjë,             përdor artikuj të mprehtë, në revistat e gazetat e diasporës:
ishte poeti i njohur Dom Ndre Mjeda (1866-1937).                         “Shejzat” (1956-1974), “Jeta Katholike Shqiptare” (1966),
         Ndër të tjera, nxënësi i zellshëm adoleshent Oroshi, e          gazetën “Dielli” (1909), argumente historike, duke përdorur
vlerëson kështu profesorin e vet Mjeda, rrugën e të cilit,               shpesh emrin e vet ose pseudonime. Në raste të tjera, editori ka
mirditori meshtar e ndoqi me përpikmëri: “Nder të gjitha të              përdorur nënshkrimet me pseudonimet: Theologu, Zodiaku,
mirat mendore e jetësore, që i jepte bota prendimore e                   Redaksia, Drejtoria, D.Z. etj., ose vendoste emrin e vet në krye,
qytetnueme e lirë, kurr nuk e harroi vendin e vet, Shqipninë. Asaj       ose në fund të artikullit. Botuesi e kryeredaktori me petkun
i këndoi me tanë afshin e zemrës, nder poezitë e rinisë së vet,          meshtark, 70% të shtypit në fjalë e përgatiste dhe e redaktonte
botue në “Juvenilia” (Sende rinije), kur atdheu gjindej ende nën         vetë, ku, shpesh nuk vendoste emrin e vet. (Për më hollësi, shih
thundren e aziatikëvet.”(20)                                             intervistën me publicistin veteran të komunitetit shqiptaro-

20                                                                       21
   Msgr.Zef Oroshi, “Dom Ndre Mjedja” (Me rasën e                           Msgr.Zef Oroshi, “Dom Ndre Mjedja” (Me rasën e
katerdhetë vjetorës së vdekjes), “Jeta Katholike                         katerdhetë vjetorës së vdekjes), “Jeta Katholike
Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes                     Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes
Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti XII, #4                   Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti XII, #4
(48), Tetor-Dhetuer, 1977, f.15.                                         (48), Tetor-Dhetuer, 1977, f.20-21.
                                                                                                                                         20
amerikan z.Tonin Mirakaj, mbi këtë temë më poshtë librit,                     Revistën popullore të komunitetit katolik e pagëzoi me
shënimi im T.M.)                                                    emrin: “Jeta Katholike Shqiptare” (1966), që udhëhiqej gjithnjë
          Ai kishte parasysh filozofinë e papëve të Romës, se       nën trinomin Fe-Atdhe-Përparim, të cilën e drejtoi vetë, deri sa
ungjillizimi i popujve mund të bëhet i sukseshëm, përmes            ndërroi jetë.
katekizmit e shtypit katolik. Po të vëzhgohet meshtari emigrant               Prof.Zef V.Neka (23), me banim në California, kujton:
në vetëdijën e tij, natyrshëm do të shohim, se feja e atdheu        “Me 22 qershur 1962 formon: “Shoqatën Katholike Shqiptare-
jetojnë në unitet, adhurimi i pakufi për binomin e pazgjidhshëm,    Amerikane”, nën drejtimin e tij dhe, më 1965, Dom Zef Oroshi
që ishin e mbetën deri sa ndërroi jetë, Zoti dhe dashuria e         njihet ligjërisht si meshtar i Dioçezit të New York-ut. Nji vjet
pashuar për Shqipërinë dhe krahinën e vendlindjes.
             Këtë detyrë të rëndësishme e zbatoi edhe më tej në
jetë, duke themeluar shtypin katolik.(22)                           1993), “Rrezja” (Bishtazhin, Kosovë, 1994), “Acta Provinci/e
                                                                    S.Annuntiationis B.V.M. in Albania” (Sh., 1995), “Konopi”
                                                                    (Itali, 1996), “Rrezja e Dritës” (Sh., 1996), “Zëri i Shën Nikollës”
22
   Janë pikërisht Urdhëri i Jezuitëve e Kuvendi i Shën Françeskut   (Velezh, Kosovë, 1994), “Kisha dhe Jeta” (Tiranë, 1996), “Zani i
në Shkodër, zënë një vend nderi në publicistikën shqiptare. Qysh    Katundeve” (Sheldi, Shkodër, 1997), “Phoenix” (Sh., 1997),
në ditët e para ata u ndeshën me Perandorinë e “pathyeshme”         “Fjala e Paqes” (Sh., 1999), “Lajmëtari i Paqes” (Sh., 1999),
Turke, duke ndërtuar Seminarin dhe Kolegjen Saveriane në            “Edhe një hap për Paqe” (Sh., 2000), “Zani i Shna Ndout” (Tuz,
Shkodër më 1870, sollën në qytet, pa përfunduar ende mirë           2000), “Kuvendi” (2000, Detroit, USA), “Shpresa” (Prishtinë,
insitutet e mësipërme, një Shtypshkronjë “E Zojës së                2001), “Fjala e jonë” (2006, Torino, Italy).
                                                                    23
Papërlyeme”, duke filluar pas pak edhe botimin e së përkohshmes        Prof.Zef Vorf Nekaj (1919), lindi në katundin Domgjon të
“Elçija e Zemrës së Krishtit” (mars, 1891), me shpenzimet e vetë    Mirditës, ku,mbaroi shkollën fillore në konviktin e atdhelindjes,
kuvendit. Etërit Françeskan, hapën Shtypshkronjën “At Gjergj        vijoi në Orosh (1930) dhe përfundoi Normalen e Elbasanit
Fishta”, që filloi botimet (fletore e libra) e veta me 1916,        (1939). Mbas pushtimit të atdheut e bashkimit të Kosovës me
Shtypshkronja “Nikaj” (1910) e klerikut Don Ndoc Nikaj (1864-       Shqipërinë, shërbeu si mësues (1940-1944) në shkollat fillore: në
1951). Më mbas do të dalin organet e njohura, si: “Laimtari i       Gojan tëMirditës, nëKërçisht tëPeshkopisë, Prizren, Isniq e
Shqypnis” (Roma, 1904, L’Araldo d’Albania), “Shqyptari”             Gjakovë. Për 5 vite (1940-1945) ishte mësimdhënës dhe
(Napoli, 1904-1906), “Kalendari i Shoqnis “Dija” (Wien, 1907,       zv/drejtor i shkollës Normale në Gjakovë. Në vitet 1945-1949
1908, 1910), “Dashamiri”(Trieste, 1908), “Koha” (Shkodër,           ngarregjimi komunist u dënua 5 vjet me burgim, sepse “mbolli
1910), “Bashkimi” (Sh., 1910), “Kalendari i Pjesëshëm” (Sh.,        mëni midis popujve e vllazënve të Jugosllavisë”, siç shkruan
1910), “Kalendari i Vjetës-Vepra Pijore” (Sh., 1912-1927), “Fjala   akuza. Babai i tij, Vorf Nikoll Kola Nekaj, arrestohet dhe dënohet
e T’in’ Zoti”, Hora e t’Arbareshevet (1912), “Zani i Shna Ndout”    me 5 vjet burg. Kur doli nga qelia, u verbua dhe vdiq në vitin
(Sh., 1912), “Besa Shqyptare” (Sh., 1913), “Shqypnia e Re”          1972. Në vitet 1950-1951, ishte përkthyes e redaktor i Komisionit
(Shkodër, 1913), “Hylli i Dritës” (Sh., 1913-1944, 1993, 2006),     Pedagogjik në Prishtinë, nën kryesinë e Prof.Zekeria Rexhës, i
“Taraboshi” (Sh., 1913), “Lajmtari i Zemers T’J.Krishtit” (Sh.,     cili ndërhyri për punësimin e tij. Ai përktheu nga serbo-
1914), “Perparimi” (Sh., 1914), “Greethi” (Sh., 1914), Kalendari    kroatishtja në shqip: “Gjeli i Artë” (1950-1951), të Pushkinit; me
“Shqypja” (1915), “Zani i Shkoders” (1915), “Posta e Shqypnis”      Prof.Esad Mekulin përktheu poezi, “Prralla e Krillovit”; “Ditë
(Sh., 1916), “Zoja e Shkoders Drita e Shqypnis” (Sh., 1917),        Gazmore” e M.Aleçkoviqit; “Kunora e Maleve” e P.Njegoshit;
“Grueja Shqyptare” (Sh., 1920), “Koha”, “Bashkimi”, “Besa           me E.Mekulin; “Antologji e Shkrimtarëve Shqiptarë”,
Shqyptare” dhe Zani i Shkodrës” (Sh., 1910-1921, fletore të         bashkëpunim me kolegët e punës; “Historia e Shkencave të
themeluar nga Don Ndoc Nikaj), “Shkolla e Re” (Sh., 1921),          Natyrës” për shkollat e mesme, bashkëpunim; “Shoqnia e Pjetër
“Vjeti Shkolluer” (Sh., 1921-1925), “Fletorja Zyrtare e Klerit      Macallungës”, më Sulejman Drinin; “Lëndina e Lavrueme e
katolik të Shqypnis” (Sh., 1923), “Ora e Maleve” (Sh., 1923),       Shollohovit”, përkthyer nga Vehap Shita, redaktuar nga Zef Neka,
“Brezi i Ri” (Sh., 1925) “Zani i Popullit” (Sh., 1925), “Gazeta e   etj. mbas largimit nga Jugosllavia (1951), Prof.Nekaj ishte
Sportit” (Sh., 1925), “Jehu i Sh’Luigjit” (Sh., 1926), “Fjala e     redaktor i seksionit të kulturës në gazetën “L’Albanie Libre” dhe
Zotit” (Sh., 1928), “Ora e Shqypnisë” (Wien, 1928), “Shqypnija e    bashkëpunëtor në shumë revista e gazeta të mërgatës shqiptare,
Ilustrueme” (Sh., 1928), “L.E.K.A.” (Sh., 1929-1944), “Kalendari    si: “Shejzat”, të prof.Ernest Koliqit, “Jeta Katholike Shqiptare”, e
per të gjith” (Sh., 1932-1933), “Bija Katolike” (Sh., 1934),        Msgr.Zef Oroshit, “Buletini Katolik Shqiptar” (1985-1995), i
“Zgjimi Djelmnis” (Sh., 1934), “Aurora Consurgens” (Sh., 1936),     Gjon Sinishtës. Ai ka nënshkruar mbi 90% të shkrimeve
“Cirka” (Sh., 1936), “Drita” (Tiranë, 1936), “Zani i Shkodres”      studimorë në revista e gazeta për çështjen e Kosovës. Shpesh ka
(Sh., 1937), “Kalendar” (Sh., 1937), “Kumbona e së Diellës”         përdor pseudonime të ndryshme, për të menjanuar persekutimet e
(Sh., 1938-1944, 1992), “Fjala e Shenjtë” (Durrës, 1938), “Nën      njerëzve të vet në Shqipëri e ish-Jugosllavi. Ishte bashkëpunëtor i
Hije të Shën Pjetrit” (Tiranë, 1939), “Hylli” (Prizrend, 1939),     gazetave: “Shqipëria” e K.K.Sh.L., “Vardari”, i Shemshedin
“Rrezja e Rrethit” (Sh., 1939), “Kalendari Meterologjik Mujuer      Vendreshës në Stamboll, “Shqiptari i Lirë” dhe bashkeditor i
për vjetin perishtup 1940” (Sh., 1940), “Shkëndija” (Tiranë,        gazetës “Lidhja e Prizrenit”, mbas Kongresit të Dytë të Lidhjes.
1940), “Ascendere” (Tiranë, 1940), “Avdiuvante Ipso” (Sh.,          Ai ka përkthyer shumë në poezi eprozë nga anglishtja në shqip, si
1941), “Kalendari Dioçezan i Sapës” (Sh., 1944), “Shejzat” (Le      vjershat për Ilirinë prej amerikanit Harry T.Fultz (themelues i
Pleiadi, Roma, 1957-1975), “Albania Libre” (Italy, 1957), “Jeta     shkollës teknike në Tiranë, që sot mban emrin e tij) pjesa e parë
Katholike Shqiptare” (New York, 1966), “Albanian Catholic           dhe “Fustanela piktoreske shqiptare” e Faik Konicës etj. Në vitin
Bulletin” (Santa Clara, Califonia USA, 1980-1994), “Drita”          1964 mori BA në gjuhë e letërsi ruse nga Instituti i Gjuhëve të
(Ferizaj, Kosovë) “Lidhja” (Cosenza, Itali, 1980), “Mbas Teje”      Huaja në Monterey (California), mori MA në edukatë e
(Sh., 1991), “Rrezja e Jonë” (Sh., 1991), “Informailalbania”        linguistikë nga Universiteti i Berkeley (1975, California). Për
(Bari, 1998), “Jehona e së Diellës” (Sh., 1991), “Vegime drite”     vite me radhë, ai ishte instruktor dhe hartues i teksteve të gjuhës
(1992, Durrës), “E Ardhmja” (Tiranë, 1992), “Drejt Jetës” (Sh.,     shqipe në Institutin e Gjuhëve të Huaja në Ministrinë e Mbrojtjes
1993), “Familja e Krishterë” (Sh., 1993), “Shpresa” (Prishtinë,     Amerikane, në Monterey.
                                                                                                                                    21
mbrapa fillon botimin e revistës J.K.Sh., qëllimi kryesor i së cilës     pleiadi), që botohej asokohe në Itali, ndër të tjera, vlerëson: “
ishte komunikimi ndërmjet shqiptarëve katolikë, nga nji anë dhe          Drejtori i Revistës së re “Jeta Katholike Shqiptare”, qi del
të shqiptarëve në përgjithsi, nga ana e tjetër.                          n’Amerikë, tash nji vjet e ma, prifti shkodran Dom Zef Oroshi e
           Thirrjes së tij, për bashkëpunim, i janë përgjegjë, qysh në   fillon bashkëpunimin e vet me Revistën e Koliqit, qysh prej
fillim nji numër i vlefshëm fetarësh, si: At Andrea Nargaj O.F.M.,       numravet të parë të themelimit të saj, me shkrime gjithfarësh, në
Ph.D., At Paulin Margjokaj O.F.M.,Ph.D., At Prof.Giuseppe (Zef)          të cilat, spikat gjuha e tij e pasun dhe e qortueme. Sikurse shihet
Valentini S.J., Dom Prek Ndrevashaj, mandej Dr.Çesk Ashta, Kolë          nga titulli i këtij studimi, At Oroshi na përshkruen nji personalitet
Çuni, Tonin Mirakaj, Zef Pashko Deda, i cili ka shkrue vazhdimisht       të artit të Rilindjes së parë, me emnin Andrea Nicolo Alessi, nga
artikuj të ndryshëm të kalibrit profesional, me një gegërishte të        Durrsi. Ky artist shqiptar e zhvilloi veprimtarin e vet në Dalmati,
pastër; Ndoc Vulaj, që u ba krahu i djathtë i Dom Zefit për              ku mund të shihen punimet e daluna nga dora e tij në qytetin
revistën, aq sa me marrë pjesë edhe në shkrimin e kryeartikujve;         Trau, në Kathedralen e vendit. Në Kapelën e të Lumit Orsini, asht
Lec Shllaku, kur banonte në N.Y., dhe mandej kanë shkrue edhe            vendosë truporja, qi na paraqet Shën Gjon Ungjilltarin; në fund
Dr.Rexhep Krasniqi, Kryetar i Komitetit “Shqipëria e Lirë”,              të Kathedrales gjindet Dera e Pagzimores, mbi të cilën artisti
Prof.Ernest Koliqi, Prof.Karl Gurakuqi, Dr.Viktor Koliqi, Dr.Spiro       shqiptar ka gëdhenë në rrasa të mermeri “Pagzimin e Krishtit”,
Muka, Dr.Gjon Leka etj., si dhe të rinjtë: Fran Shkreli me disa          Dom Zefi e stolisë studimin e vet me nji bibljografi të pasun mbi
artikuj e raporte të shkëlqyeshme, po ashtu edhe Zef.P.Mirakaj           ket Shqiptar, qi la nji emën në artin e skulpturës.” (26)
dhe Miss Janet Baron, me serinë e mësimeve në gjuhën shqipe;                       Dom Ndre Mjeda, ishte mësuesi i tij më i dashur e i
Kolë Bajraktari, Gjon Junçaj etj., disa kanë shkrue pa emër e disa       nderuar, për të cilin tërë jetën ruajti kujtime të mira. Nëse do të
me pseudonime, si p.sh. Tanush Maranaj, Temali, Tomi, Bardhi, i          shohim me kujdes se kujt ia përkushtoi punën e tij të madhe
mërguemi, Mërgimtari, Zeniti, Gjin Shpata, Zef Hasani etj.;              voluminoze prej disa vitësh, del se fare lehtë mund të mësosh se
ndërsa vetë Dom Zefi, duket se ka përdor pseudonimet: Zodiaku,           librin: “Katër Ungjijt dhe Punët e Apostujve”, ia përkushtoi
Theologu, Redaksija etj.                                                 edukatorit atdhetar Dom Ndre Mjedës.
           Revistën, ai e ka pasunue edhe me riprodhime nga                        Nxënësi, si vijues i traditës së Mjedës, i është mirënjohës
revista “Hylli i Dritës”, kopjen e koleksionit të të cilit e ka ba       përjetë me shumë respekt, personalitetit të ndritur të kombit
n’Universitetin e Harward-it. Tue përfshi serinë e përkthimit            tonë, të cilin asnjëherë nuk e hiqte nga goja, mendja e zemra.
shqip të “Katër Ungjijt dhe Punët e Apostujve”, botue në fund të         Virtyti i mirënjohjes ishte një edukatë e kultivuar ndër shekuj,
numrit të çdo revistës, si dhe pjesën ma të madhe të                     tek të gjithë brezat e klerikëve katolikë shqiptarë. Ky inspirim
kryeartikujve në “Log Kuvendi”. Dom Zef Oroshi ka mbushë                 dhe kjo mirënjohje e përjetshme për kujdestarin shpirtëror dhe
mesatarisht 1/3 deri më shumë se gjysmën e numrit të revistës,           letrar Mjeda mbeti i trashëguar gjatë gjithë veprimtarisë së
punë qi shkallmon jo vetëm trutë, por edhe brijt.” (24)                  eruditit të shquar, patriot, Dr.Imzot Jozef J.Oroshi.
              Për më tepër, mbi figurën e madhe të prelatit
shqiptar në Amerikë, miku i tij i hershëm dhe i ngushtë Prof.Karl
Gurakuqi (1895-1971),(25) në revistën e mirënjohur “Shejzat”(le                  Librat, një pasion i përhershëm

24
   Prof.Zef Neka, “Provë për vlerësimin e pendes s’Imzot Zef                      Në Kishën San Basiglio të Romës, çonte meshë për
Oroshit”, California, USA, 1990, Material në dorëshkrim, f.6.            mërgimtarët shqiptarë, ku, shpesh, u rikujtonte emigrantëve
25
   Prof.Karl Gurakuqi (1895-1971). U lind në Shkodër, më 24
                                                                         politikë edhe përsekutimin, që regjimi i kuq i Tiranës u bënte
mars dhe vdiq me 6 dhjetor. Profesori, me një profil të
                                                                         vëllezërve në Krishtin, në Shqipëri, për kontributin e madh e të
kompletuar, ishte: gjuhëtar, letrar, gazetar, autor tekstesh,
përkthyes. Ai zotëronte: latinishten, italishten, gjermanishten dhe      pamohueshëm, që gjatë historisë kombëtare kishte dhënë kleri
serbo-kroatishten, duke përkthyer shumë vepra. Mësimet e para            katolik shqiptar. Ai thoshte shpesh se, duke rikujtuar atë çfarë ka
dhe dy klasë të shkollës së mesme i kreu në Shkodër, në                  ndodhur dhe po vuan populli dhe feja në Shqipëri, ne ruajmë lart
gjimnazin françeskan. Më pas shkoi në Austri, ku, mori maturën           moralin e shpresës dhe besimit, se një ditë, herët ose vonë,
klasike në Salcburg, ndërsa të lartat, për Filozofi, i kreu në           komunizmi do të shembet, pikërisht nga ata që e ushqyen,
Fakultetin e Filozofisë, në Universitetin e Graz-it. Për 27 vjet,
shërbeu si mësues dhe inspektor arsimi në Vlorë, Ministrinë e
Arsimit, drejtor liceu, pedagog i gjuhës shqipe dhe i latinishtës,       (1925-1927), “Mësuesi” (1928), “Shkolla Kombëtare” (1938) etj.
në Institutin “Nana e Skanderbeut” në Tiranë, antar i Insitutit të       Ishte mik dhe bashkëpunëtor i ngushtë i Prof.Ernest Koliqit,
Studimeve Shqiptare për gjuhën shqipe dhe letrari.                       Imzot Dr.Jozef J.Oroshi, Prof.Gaetano Petrotta, Atë
Prof.Gurakuqi, ishte prodhimtar si hartues i teksteve shkollore, si:     Prof.Zef.Valentinin S.J., Atë Daniel Gjeçaj O.F.M., Prof.Arshi
“Libër leximi për shkollat e mesme”, “Te pragu i jetës”, “Rreze          Pipa, Prof.Martin Camaj etj. Ai ishte ideator dhe
drite” etj., si dhe tekste për gjuhën dhe letërsinë romake. Ai           bashkëthemelues i Qendrës së Studimeve Shqiptare në Palermo
shkroi dramen “Gjenovefa”, që përmban pesë akte. Më 1944,                (1948). Ishte pedagog i gjuhës shqipe në Universitetin e
niset për pushime në Austri dhe nuk kthehet më, për aresye të            Palermos. Botoi: “Gramatica albanese dell’uso moderno” (1958,
vendosjes së komunizmit në Shqipëri. Pjesën më të madhe të               e ribotoi më 1967). Gegërishtja e Prof.Karl Gurakuqit, është një
jetës si mërgimtar e kaloi në Austri (Graz, 5 vjet) e Itali (Palermo,    gegërishte letrare e mbështetur në të folmet e Shqipërisë së
Sicili, 20 vjet). Bashkëpunoi shumë në leksikografi, me                  mesme (kryesisht ligjërimi i Elbasanit, shënimi im T.M.), ashtu
studiuesin Ndue Paluca. Ai hartoi skedarin e madh të fjalorit të         sikurse kishte vendosur Komsia Letrare Shqipe e Shkodrës
shqipes me shpiegime në gjermanisht për Akademinë e                      (1916-1918) dhe të figurat më të shquara të letërsisë sonë. Në
Shkencave të Austrisë. Merr pjesë si mbledhës dhe botues i 3             “Shejzat” e Koliqit, ai botoi mbi 100 shkrime.
                                                                         26
vëllimeve “Visaret e Kombit” (vëll.I,II dhe IV). Ka drejtuar disa           Prof.Karl Gurakuqi, “Dom Zef Oroshi”, “Shejzat”, Vjeti II i
organe shtypi, si: “Agimi” (1920-1922), “Revista Pedagogjike”            botimit (1958), f.34-39.
                                                                                                                                          22
përkrahën dhunisht në popullin tonë të pafajshëm. Asnjë                  të vërtetë demokratike, drejt zhdukjes së obskurantizmit
ideologji apo filozofi, që mbështetet mbi sistemin e dhunës mbi          shekullor aziatik, drejt nji shteti modern, me të drejta të
popull, nuk e ka jetën të gjatë. Vlera atdhetare e fetare e              barabarta, me nji ndergjegje të plotë, të pastër nacjonale.”
meshtarëve të pamposhtur ishte dhe mbeti gjithnjë ndera e
kombit shqiptar gjatë shekujve plot tallaze të historisë sonë.                   Imzot Zef Oroshi (27,28)
Pranë Universitetit Katolik “Angelicus”, mbaroi studimet e larta,
ku dhe mbrojti me nota maksimale edhe tezën e doktoraturës.
         Me orë të tëra, kalonte pranë auditoreve e blibiotekave                 Për 8 muaj, Imzot Joseph J.Oroshi jetoi në Boston, ku
të famshme italiane, duke lexuar lirshëm e nxënë në disa gjuhë           takohej vazhdimisht me
të huaja. Lexonte shumë, mbante shënime, fotokopjonte me                 Peshkopin dhe patriotin e madh shqiptar, Imzot Fan Stilian Noli.
dorë pasazhe për kulturën e lashtë ilire, udhëtarë, eksplorues,                  Meshtari katolik, kujton: “Ishte viti 1937. Gjindeshim në
diplomatë, dijetarë e autorë të huaj, që kishin shkruar me shumë         Romë, n’Universitetin “Propaganda Fide”, pesëdhetë shqiptarë,
respekt për trojet amtare, bisedonte dhe diskutonte me pasion            studenta Filozofiet e Theologjiet. Për Nolin, kishim ndie dhe lexue
me studentët e tjerë universitarë bashkëatdhetarë dhe të huaj.           pak aty-këtu nga punimet e veprat e tija. Po rreth asaj kohe,
         Ishte shumë objektiv e i mprehtë në tezat që                    patem themelue shoqaten letrare shqiptare “Shën Asti”. Si
parashtronte estetikisht dhe i mbronte ato me argumente                  president i parë, qeshë vu me korrespondencë me Imzotin, për t’i
luajale bindëse, duke i ilustruar me fakte të vjela nga volumet
enciklopedike, nga dorëshkrimet e udhëtarëve të huaj rreth
                                                                         27
Shqipërisë dhe trevave të Veriut në veçanti. Kultura e                     Imzot Zef Oroshi, “Si e njoha Fan Nolin”, në librin:
përgjithshme perëndimore, doktrina kristiane së cilës iu                 “Flamurtar i Kombit” (1882-1982), Editor Eduard Liço,
përkushtua gjatë kohës që studionte, bënë që tek ai të formohej          Boston, Mass., botim i Federatës Pan Shqiptare Vatra në
njeriu me vizione të qarta për filozofinë, jetën, realitetin e kohës     Amerikë, f.42.
që jetonte dhe, sa herë binte në meditime të thella, ishte në            28
                                                                             Në një artikull redaksional të gazetës “Dielli”,
gjendje të formulonte argumente, të cilat i parashtronte me
shumë kulturë në temat, që përzgjidhte të trajtonte gjerësisht në
                                                                         Boston, Mass., U.S.A., October 16, 1984, f.2, nën
shtypin e kohës. Këtë gjë e ka vënë në dukje disa herë kritika në        titullin: “T’i njihet merita”, duke përgëzuar veprën
shtypin e kohës.                                                         në përkujtim dhe nderim të personalitetit të madh të
         Në Itali, ai akumuloi vlera dhe edukatë qytetare                komunitetit shqiptaro-amerikan Imzot Fan Stilian
bashkëkohore perëndimore, të cilën do ta vinte në shërbim,               Nolit, ndër të tjera, ceket edhe kontributi i madh i
gjatë tërë jetës së tij, si bari shpirtëror dhe si një qytetar i denjë
                                                                         dhënë për realizimin e kësaj vepre nga publicisti dhe
e model shqiptaro-amerikan. Ai ishte shembulli i vërtetë i një
shqiptari të mirë, tolerant, vizionar e me një besim të                  aktivisti i palodhur i komunitetit tonë z.Tonin
palëkundur, se komuniteti i vogël, i përberë nga emigrantë               Mirakaj, ku ndër të tjera nënvizohet, se: “Vepra
politikë (të arratisur nga regjimi komunist në Shqipëri, shënimi         “Flamurtar i Kombit”, ka dalë mirë edhe edituësi i
im T.M.) shqiptaro-amerikanë, do të dijë të integrohet dhe të            saj meriton përgëzime. Por ne mendojmë, se
ecë përpara, sikurse të gjithë nacionalitetet e tjera, me kulturat       përgëzime të njëllojta meriton edhe zoti Tonin
dhe qytetërimet shumëshekullore në Sh.B.A..
         Si lider shpirtëror i bashkatdhetarëve katolikë dhe
                                                                         Mirakaj, i cili u kujdes pa u lodhur për mbledhjen e
meshtar i tyre, ai bëri të gjitha përpjekjet e pareshtura, në            të hollave për botimin e librit. E dimë se shqiptarët,
bashkëveprim me komunitetin shqiptaro-amerikan, pa dallim                në përgjithësi, për të kërkuar ndonjë ndihmë për
feje e krahine, për të ruajtur dhe mbijetuar, sa të jetë e mundur,       botimin e ndonjë libri, e kanë të vështirë ta vënë
ndjenjën e përhershme të dashurisë për mëmëdheun. Ai ishte               dorën në xhep! Mirëpo z.Mirakaj, për hirë të
me popullin dhe për popullin.                                            miqësive dhe njohjeve të shumta, që ka dhe të
         Monsinjor Oroshi, përktheu në gjuhën shqipe: “Shkrimi i
Shenjt” (“Katër Ungjijtë dhe Punët e Apostujve”). Kushtet e
                                                                         respektit, që gëzon në komunitetin shqiptar, mundi
vështira të jetesës në Itali e detyruan të emigronte në Shtetet e        të mbledhë të hollat që nevojiteshin për botimin e
Bashkuara të Amerikës.                                                   librit “Flamurtar i Kombit. Po të mos ishte
                                                                         interesimi i madh i Tonin Mirakajt, libri mund të
                                                                         mos delte ose mund të delte kush e di pas sa vjetësh.
         Noli dhe Oroshi
                                                                         Prandaj mendojmë, se do të ishte krejt me vend, që
                                                                         z.Laçi t’ia njihte këtë meritë dhe të përgëzonte
          “Dijmë se Fan Noli nuk qe vetëm Ipeshkvi i Ortodoksvet         z.Mirakaj dhe të mos kufizohej të shkruante në libër
shqiptarë n’Amerikë. Ai qe njeriu i aktivitetevet të mëdhaja e të        këto fjalë të thata: “Zoti Tonin Mirakaj, u kujdesua
shumta. Megjithatë, ai mbetet i pavdekshëm për                           për fushatën e ndihmave për botimin e librit.” Nuk e
themelimin dhe udhëheqjen e Kishës Shqiptare n’Amerikë. Ai qe            shkruajmë këtë shënim as për të bërë qejfe dhe as
letrar i mirë, poet, historian, kritik, poliglot, orator, muzikant dhe
megjithëse, për pak muej qe dhe i pari Kryeminister i Republikës
                                                                         për të bërë kritika, por e shkruajtëm vetëm e vetëm
Demokratike të Shqipnisë, por koha nuk e priti, që as të krijohej        të shtirë nga mendimi, se duhet t’i njihet merita çdo
nji Kushtetutë demokratike dhe as të baheshin zgjedhjet e lira…          njeriut, që bënë diçka të dobishme në shërbim të
Noli ka qenë nji zheni për të parapa dhe projektue nji Shqipni me        komunitetit.”
                                                                                                                                        23
kërkue botimet. Librat na i dërgoi me nji letër të bukur e              gjithmonë nji admirues i sajë, në Shqipni dhe jashtë. Në bisedë
zemërdhanëse, e cila qe ruajtë me kujdes n’arkivin e shoqatës.          erdhi edhe bashkëjetesa shembullore, që ka ekzistue në Shqipni,
          Takimi im personal me Imzot Nolin, ngjau, vetëm në            sidomos mbas vitit 1912, ose me fitimin e Pamvarësisë.
shtatorin e vitit 1961. Kur erdha së parit n’Amerikë, ndejta rreth                Imzoti tashti kishte edhe nji moshë mjaft të shtyme.
tetë muaj në Boston, Mass., nën drejtimin e Kardinalit Richard          Ardhshmenia e Kishës Orthodokse Shqiptare, në rasë të vdekjes
Cushing, Arqipeshkvi i atij qyteti, që njihej edhe si kryeqyteti i      së tij, e mbante nder mendime. Dihet se Noli nuk ka pas ndonji
Shqiptarvet t’Amerikës. Gjatë kësaj kohe bana disa hapa                 simpati për grekët. Po, as Kardinali Cushing nuk ka qenë fort
fillestarë për t’organizue diçka fetarisht për katholikë shqiptarë,     simpathizues i tyne.”(30)
që kishin ardhë ma të vonit në këte vend dhe nuk e                                   Nolin e madh ai e donte dhe respektonte shumë,
kishin kurrkund nji çerdhe të vetën.                                    sepse i kishte sjellë kulturës shqiptare një shërbim të madh dhe
          Takimin e parë, mjaft të përzemert, i bamë në                 popullit një zgjim e vetëdije të pavarur. Këtë ndjenjë Oroshi e
rezidencën modeste të Imzotit. Ai u interesue për klerin katholik.      shpreh në disa artikuj të rëndësishëm, që i hartoi dhe i botoi në
Natyrisht, mosha dhe peripecitë e jetës sonë kishin qenë të             revistat prestigjioze të kohës në emigracion. Për më tepër,
ndryshme. Kishte simpati, sidomos për disa të klerit katholik, që       Peshkop Noli, ia hapi zemrën dhe mori këshillim direkt me
kishin qenë afër me idetë e tija për nji Shqipni demokratike.           Kardinalin Cushing, për shqetësimin, që kishte ai, për vijimësinë
Megjithatë, kurrë nuk hapi direkt çashtje politike.”(29)                e kishës ortodokse mbas vdekjes së tij dhe kalimit në amshim.
          Takimet e shpeshta qëllimmira midis tyre kanë qenë                      Oroshi, kujton: “Kur në vjetin 1965 doktorët e lajmruen
gjithnjë miqësore dhe të përzermërta. Shpesh bisedonin me orë           Imzotin se ai kishte nji sëmundje të pashërueshme, preokupimi i
të tëra, duke evokuar shumë kujtime, gjatë takimeve me                  tij qe Kisha. Noli, u këshillue edhe me Kardinalin për këte punë.
Kryepeshkopin shqiptar të Boston-it. Edhe arti, kultura, tradita        Dijmë me siguri se Kardinali e pyeti, se a mos kishte ndonji prift
dhe historia e lashtë e Shqipërisë dhe birit të denjë të saj, Gjergj    të pamartuem. Noli i foli per Stefen Lasko, por natyrisht tue i
Gjon Kastriotit, ishin objekte të bisedave, deri në orët e imta të      diftue edhe se sa pregatitje kishte për atë rang. Tue e pa situatën
mbrëmjes. Ata diskutonin e komentonin me krenari e pasion               mjaft të deshperueme, Kardinali, i ka thanë Imzotit: “Veç bane
bashkatdhetarësh për historinë e lashtë të krishtërimit në trojet       Peshkop sa ma parë, për të shpetue situaten tashma.” Në fakt
etnike shqiptare, për librat e ndryshëm të autorëve shqiptarë           njashtu ngjau. Noli ia rekomandoi Laskon, me letër përcjellëse
dhe të huaj, duke shprehur dhe mendimin e tyre, të cilat shpesh         për Vodicën, Kryepeshkopit të Tiranës. Në ditën kur Noli ndrroi
kristalizoheshin në artikujt publicistikë, që botonte në shtypin        jetë, në Fort Lauderdele, në Florida (me 13 mars, 1965), Stefen
shqiptar të kohës në Amerikë e Europë.                                  Lasko, u shugurue Peshkop në Tiranë. Ky episod, difton se sa miq
          “Mbas takimit të parë, mjaft të perzemërt, gjatë të cilit u   mbeten Noli e Cushing, mbas asaj mbledhjeje të vitit 1962. Si do
mundova t’i jepshe nji përshkrim objektiv, persa u përkitte             të shofim, çashtja për të cilen qe ba mbledhja, nuk pat sukses,
pervojevet personale dhe ngjarjevet, nder të cilat, ishem gjetë         por jo për fajin e dy udhëheqësavet.”(31)
gjatë dhe mbas Luftës së Dytë Botnore, takimet tona u banë ma                        Dr.Oroshi, pohonte me mburrje se Imzot Dr.Fan
vonë edhe ma të shpeshta. Siç u tha, Këshilli Ekumenik, ishte kah       Stilian Noli, ishte një patriot i
hapej në Romë, prandej nisem të bisedojshim me Imzotin edhe             vërtetë shqiptar. Gjatë takimeve të shpeshta ekumenike dy
punë të dobishme ekumenike. Ai, tue i parapa ma së mirit                prelatët bashkëatdhetarë kishin shfaqur idenë e afrimit të Kishës
kohnat, i diskutonte me njifarësoj kënaqësijet shpirtnore çashtjet      Shqiptare Ortodokse me Kishës Katolike Shqiptare. Asokohe,
e ditës. As që i ndejti larg idesë s’afrimit në mes të Kishës           kardinali i Boston-it Mass., i ndjeri Richard Cushing, e kishte
Orthodokse dhe Katholike, sidomos në nji formë                          pritur mirë këtë ide dhe kishte marrë përsipër ndërmjetësimin
interkomunikimit. Sigurisht, në një formë, ku secila Kishë të           për ribashkimin e kishave tona.
ruente individualitetin e vet me normë, ligje e tradita, deri ku                  Inisiatori dhe ndërmjetësi Oroshi, kujton: “Tue këthye
t’ishte e mundun.                                                       prapë te kuvendimet e mbledhjes së marsit 1962, kishte qenë
          Për këte arsye, tue pasë pëlqimin e plotë t’Imzotit, nisa     Imzoti vetë, që kishte mendue ta hapte këte mbledhje me
të merrshem kontakte për këte qëllim me Kardinalin Cushing.             Eminencen e Tij. Në fakt, n’atë kohë, shumica e denominimevet
Kështu, në muejin e marsit 1962, qe pregatitë nji takim zyrtar në       të kishavet kristjane, ishte tue u pregatitë, për të dergue
pallatin e Kardinalit, ku morën pjesë, posë Kardinalit, Imzot Noli,     delegacjon observuese në Romë, gja të cilen, mund ta bante dhe
famullitari i Kishës së Shën Gjergjit Christ Ellis, theologu i          Kisha Ortodokse Shqiptare e Amerikës.
theologjisë Orientale i St.John’s Seminary në Boston dhe i                        Eminenca e Tij Kardinali, i cili e kishte ndjekë me
nenshkruemi.                                                            vemendje kuvendin, tha se ai do ta përkrahte çashtjen dhe se do
          Hapja e mbledhjes filloi me kuvendime vllaznore. Imzot        t’i jepte krejt kontributin e tij, nëse mendimi i njij afrimit do të
Nol, pruni shkurtimisht çashtjen e diskutueshme se mos asht             vinte tue u pjekë.
shkrue ma parë nder tre Synoptikë, Ungjilli i Shën Matheut apor i                 Imzot Noli, tha: “Në muejin korrik, na kemi mbledhjen e
Shën Markut. Kardinali, i siellet Profesorit t’Orintales: “Çka ke       pergjithshme të klerit. Ju siguroj Eminencë, se do t’ua propozoj
ruejtë ti që s’ma ke prue këte Peshkop kaq të mirë ma para për          këte çashtje. Zakonisht, kleri im nuk m’i kundërshton mendimet.
t’u pa me të, derisa ky ka jetue tash pesëdhetë vite në Boston?”
          Menjiherë mandej filluen kuvendimet rreth mundesivet          30
t’afrimit të dy Kishavet. Imzoti i tha Kardinalit se ai kishte qenë        Imzot Zef Oroshi, “Si e njoha Fan Nolin”, në librin:
gjithmonë nji studjues i afërt i Kishës Katolike dhe se kishte qenë     “Flamurtar i Kombit” (1882-1982), Editor Eduard Liço,
                                                                        Boston, Mass., botim i Federatës Pan Shqiptare Vatra në
                                                                        Amerikë, f.40.
29                                                                      31
  Imzot Zef Oroshi, “Si e njoha Fan Nolin”, në librin:                     Imzot Zef Oroshi, “Si e njoha Fan Nolin”, në librin:
“Flamurtar i Kombit” (1882-1982), Boston, Mass., f.39.                  “Flamurtar i Kombit” (1882-1982), Boston, Mass., f.40.
                                                                                                                                        24
Teksa ta marr dhe mendimin e tyne, bisedimet kemi për t’i vijue,         Prof. Zef V.Neka
dhe mendoj se do të kenë sukses të plotë.”                                        California
          Me këto fjalë, mori fund mbledhja. Tue dalë nga pallati
argjipeshkvnor, Father Ellis, më tha: “Shkruaju tani të gjithë
miqëve, se puna u bë”. Ma mirë po presim të flasë puna vetë, i                       Në fillim të viteve ‘60-të, Oroshi, vendoset në New
përgjegja miqësisht.                                                     York dhe më 16 qershor të vitit 1962, sëbashku me patër Andrea
          Mbas rreth njizet ditësh, shifem për nji punë tjetër me        Nargaj, themelojnë “Lidhjen Katolike Shqiptar-Amerikane” dhe i
Kardinalin. Papritmas, më tha: “Ajo puna, për të cilen kemi pasë         japin jetë revistës me të njëjtin emër (33), që doli për 12 vjet
mbledhje me Arqipeshko Nolin, nuk bahet”, dhe kaloi në bisedë
tjetër, pa kurrfarë komentit.
          Natysisht, mue më ra si nji kovë ujit të ftoftë në krye në     33
                                                                            Revista “Jeta Katolike” (1966). Është thënë e shkruar
dimën, por, derisa ai si sekretar zyrtar nuk e komentoi aspak, nuk       gjithnjë, se Shtypi Katolik mbarëshqiptar, ka qenë ndër
e pyeta se si kishte ngja ajo punë. Por, si mora vesht ma vonë,          shekuj shtyllë e atdhedashurisë dhe jo më pak kulture
Kardinali, në vend që t’ia kishte sjellë çashtjen Kongregacjonit të
                                                                         kudo. Këtë e dëshmojnë objektet e panumërta
Kishës Orientale në Romë, ia kishte sjellë Archibishop Egidio
                                                                         arkeologjike: skulpturë, pikturë, letrare, vepra të
Vagnozzit, Delegatit Apostolik në Sh.B.A.. Ky, të cilin e njofta
personalisht, ishte nji konservator i tepruem. Në vend që të
                                                                         ndryshme arti të shpërndara anekend vendlindjes; dhe këtë
caktonte ndonji kompetent, që të kuvendonte gjanë e gjatë me             e dëshmon në veçanti një histori e larë me gjakun e tij në
Nolin, i kishte dergue rregulla të preme konservative Kardinalit.        shekuj. Ai iu kundërvu me pendë dhe gjoks barbarizmave
          “Dritarja për ajri të freskët”, që pat premtue papa Gjoni      të huaja dhe servilizmave të opurtunistëve të brendshëm
XXIII, nuk ishte hapë ende në Kishën Katholike.                          në trojet shqiptare. Kjo ka qenë në shekuj dhe dekadat e
          Por nuk mund të mohohet, se këto mbledhje e dhanë              porsakaluara arsyeja që Kleri katolik, u gjet i pari në
frytin e vet. Kardinali Richard Cushing dhe Metropolitan Noli            shenjestrën e të pazotëve, që poshtëruan vendin tonë dhe e
mbetën miq të përhershem e të çiltert. Noli, në vështirësi               kthyen atë, sikurse benë edhe osmanët, nga një kopsht i
kah mbarimi i jetës, mund të këshillohej me Kardinalin si me vllan       lulëzuar feje dhe kulture në një gërmadhë rrënojash fizike
e vet. Dhe Kardinali aty e mbrapa, i desht e i respektoi shqiptarët      e shpirtërore, gërmadhë vuajtjesh dhe mjerimi. Të sjellësh
perherë e ma tepër.”(32)                                                 ndër mend dhe të rreshtosh figurat e mëdha jo vetëm
          Me vdekjen e Peshkop Nolit, më 13 mars të vitit 1965,          kulturore fetare, por edhe morale, jo vetëm klerikale, por
bashkimi i kishave të krishtera mbeti vetëm një ide, që koha e           thjeshtë katolike, të kulturës së një vendi shumë të lartë
harroi dhe zbehu ngadalë.                                                është imperativi i çdo njeriu, që ka për zemër brumosjen e
                                                                         botës shpirtërore të fëmijëve e të rinjëve tanë, ku, Kisha
                                                                         me shtypin e saj ka qenë një fanar drite, jo vetëm në lëmin
        Ardhja e Oroshit në New York
                                                                         fetar por edhe atë kulturor e atdhetar. Kjo gjë duket e
                                                                         kjartë, sapo të hapësh një antologji letërsie, qysh prej
          “
            Themelimi dhe hapja e çdo enti publik, sidomos kur           viteve 1934-1944, 1945-1990, të cilët, kanë lënë gjurmë të
ndertesa mungon krejt, as nuk asht ende gati, del nji punë aq e          pashlyeshme diturie ndër shekuj, por edhe brymosën
vështirë, sa me t’i luejtë mendt, ose me të ba me i çue duerët           tokën e shenjtë në vendlindje me gjakun e tyre martir.
përpjetë. Kur Dom Zef Oroshi e pat hapë fjalën, se kishte vendosë        Numëri i parë i revistës Revista “Jeta Katholike
me organizue me ata pak katolik, qi kishin mrrijtë në New York e         Shqiptare” (Albanian Catholic Life) New York 1066, si
afërsina të tij, nji qerthull katolik e blemjen e nji ndertese për ta    organ shtypi, që në hyrje përcakton, se është organ i
përdorue si Kishë, nji mik, i cili ma vonë u ba përkrahës i pa zhigla    Lidhjes Katholike Shqiptaro-Amerikane në New York.
i nismes s’Oroshit, më pat thanë kështu, kur qëllova në New York:        Redaktorët e parë ishin: Dr.Çesk Ashta e Kolë Çuni,
“Dom Zefi po do me ia ba si ai, qi ka pasë thanë, se qesh tue thye       ndërsa drejtor përgjegjës Rev.Joseph J.Oroshi, D.D.
pshesh po të kishem bukë, por s’kam kos!” Vërtetë Dom Zef, i             Adresa e parë e revistës ishte: 261 South Broadway
kishte edhe s’i kishte ato, qi më përmendi miku; porse ai kishte         Tarrytown, N.Y., U.S.A. Në faqen e dytë thuhet, se
edhe diçka ma tepër: jo vetëm pregatitjen e përkryeme shkollore,         dorëshkrimet dhe nëse nuk botohen nuk kthehen.
por ishte edhe i pajtuem edhe me vullnet çeliku, me dinamizëm,           Karakterin demokratik dhe lirinë e debatit e shohim në
bindjen në vetvete e fuqi bindëse ndaj tjerëve dhe me njohjen e
                                                                         përcaktimin se: “Artikujt me karakter polemik, duhet të
shpirtit e të karakterit e sedrës së shqiptarit. Të gjitha këto cilësi
                                                                         nënshkruhen me emen.”, një shembull ky për media të
ai i ka përdorue me perkushtim, për t’ia arrijtë qëllimit të
paracaktuem. Mbi të gjitha, ai pasqyronte tiparet, sjelljen,
                                                                         “demokratike” shqiptare të shekullit XXI. Në ballinë bien
serjozitetin dhe bisedimin e shtruet të malsorëve tanë, të pjekun        në sy dy shtegtarët arbër, që shoqërojnë me vështrimin e
me përvojën tradicjonale.”                                               tyre ikjen në Genazzano (Itali) të Fugurës së Shenjtë të
                                                                         “Zojës së Shkodrës”, mbas masakrave barbare të
                                                                         pushtuesve turq mbi popullsinë vendase. Kjo vepër
                                                                         relgjioze e artistike njëherësh, gjendet sot në tavanin pranë
32
  Imzot Zef Oroshi, “Si e njoha Fan Nolin”, në librin:                   elterit të Kishës Katolike “Zoja e Shkodrës” (1998) në
“Flamurtar i Kombit” (1882-1982), Editor Eduard Liço,                    Harsdale New York. Revista në fjalë, në #1, viti I (1966),
Boston, Mass., botim i Federatës Pan Shqiptare Vatra në                  ka 26 faqe. Bie në sy, në gjithë buletinin, mungesa e
Amerikë, f.41.                                                           gërmes ë. Ajo hapet me editorial-in e shkruar nga drejtori
                                                                                                                                     25
                                                                (1966-1978), e cila, mbas një ndërprerje të gjatë, filloi të botohet
                                                                me emrin “Jeta Katholike”.
përgjegjës Imzot Dr.Zef Oroshi, me pseudonime fetare etj.       Ajo përsëri ridoli si e përkohshme tremujore në vitin 1996 e vijon
Ai, mbasi bën një përshkrim të shkurtër të përsekutimit të      rregullisht, nën drejtimin e udhëheqësit shpirtëror të Kishës
intelektualëve shqiptarë në Shqipëri në vitet e errëta të       katolike “Zoja e Shkodrës”, të përndershmit Dom Pjetër Popaj.
komunizmit ateist, shton se përballë masakrave elita            Duke parë me kujdes rubrikën “Kronika shoqërore” (Viti I,
intelektuale në emigracion përkujton frytet dritëdhënëse të     #1/1966, f.21), ndër të tjera, do të shohim se grupi i punës për
lëmeve të ndryshme të diturisë, duke përshkruar revistat,       shtypin e revistës të Kishës Katolike Shqiptare “Zoja e Këshillit të
që botoheshin në Shkodër, gjatë kohës kur meshtari              Mirë”, ishte i përbërë nga: Loro Stajka, Ndue Gj.Markaj, Nikoll
Oroshi ishte student në shkollën private katolike. Me një       Mëlyshi, Kol N.Bajraktari, Zef Pashko Deda, Tonin Mirakaj, Zef
nostalgji të veçantë kleriku, kujton dy pleqtë të veshur me     Hasani, Fran Sokoli, Ludovik M.Bajraktari.
kostume tradicionale vendase, që shëtisnin derë më derë,                 Aktivisti, Prof.Zef V.Neka, emigrant i hershëm në
për të shpërndarë me një krenari e zë të lartë revistat:        Amerikë, mbasi bën një pasqyrë të hollësishme të kontributit të
                                                                madh të bariut shpirtëror, Imzot Oroshi, kujton me nostalgji
“Hylli i Dritës”, “L.E.K.A.” (Lidhja-Edukata-Kultura-
                                                                edhe përmbajtjen e thellë atdhetare dhe fetare, që e përshkoi
Argëtimi) etj. Autori Zodiaku, shkruan: “Natyrisht dhe
                                                                revistën e komunitetit shqiptar asokohe: “Temat qi Oroshi ka
per kete, megjithse do të dalë tremujor dhe pakurrfarë          zhvillue në revistën e tij janë kryesisht fetare, të kohës së tashme,
mtese epërsijet, na mungojnë mjetet dhe, ne rrethant e          gjuhësore dhe letrare, herë-herë edhe polemikë, si dhe çashtje
sotshme, deri diku dhe pendat, sepse, secili asht i             t’administrimit kishtar e të veprimtaris së gjithanshme të
mberthyem në tavolinë ose fabrikë me punën nga e cila           shoqatës e bashkësis kishtare qi ai themeloi. Po ashtu, ai ka
nxjerr jetesen e perditshme. Meshtaret shqiptare, dhe ata       mbajtë lexuesat në dijeni të plotë, mbi veprimtarin e shejtneshës
qe kane mbete gjalle dhe jetojne ne boten e lire, jane te       për së gjalli, Nanës sonë Tereze Bojaxhiu; gjithashtu ka shqiptue
shkaperderdhun e te lidhun me pune aty ku i ka hjedhe           nga italishtja e botue: “Misionet e Jezuitve dhe kultura
rrethana historike, nen urdhnin e auktoritetevet fetare         shqiptare” e At Zef Valentinit S.J.. S’do mend, se janë botue edhe
vendase. Megjithate, derisa ndjetin e kemi te mire, me te       lajmet, audiencat, enciklikat e tij etj., nga Vatikani dhe
gjitha flijimet personale qe parashifen, kemi uzdaje te         Arkidioçezi i New York-ut…
plote se disa penda ma prodhueset nder ambjente e                        Historikisht janë trajtue tema mbi Skanderbegun,
sidomos meshtarevet e te katholikevet kane me na                sidomos me rastin e 500-vjetorit të vdekjes së tij, mbi Arbreshët,
mungue… Sot per sot “Lidhja Katholike Shqiptare                 ngritjen e flamurit, mbi përvjetore të patriotëve, letrarëve,
Amerikane” e New York-ut ka caktue me e qite per nji            gjuhëtarëve të vonë e të hershëm, sidomos të klerit katolik, të
vjete buletinin. Nese bamiresija, simpathija dhe penda e        cilët ndihmuen aq shumë, qi gjuha jonë të mos “vdaret”. Janë
                                                                botue reçensione (edhe nga Oroshi), kritika e kundërkritika,
intelektualvet do te na perkrahin, u premtojme lexuesavet
                                                                sidomos prej mjeshtrit të palodhshëm Ndoc Vulaj. Në revistë janë
se grupit t’yne nuk do t’i mungojne vullndesa e flijimevet
                                                                përfshi nji mori fjalimesh t’autoriteteve të mërgimit shqiptar në
personale dhe e punes vullnedtare per vijimin e tij.” (f.2)     rasa përvjetorësh e përkujtimesh, vdekjesh etj.; kanë pa dritën e
Artikulli vijues, në faqet 3-5, është shkruar nga P.Andrea      botimit disa tregime të verteta ose fiktive të kandshme e plot
Nargaj, O.F.M., Ph.D., duke i lënë vendin më pas shkrimit       humor në lidhje me jetën në Shqipnin e tashme; janë rregjistrue
redaksional: “Rruga e Jonë”. Një përkthim interesant është      mbledhjet e përvjetorët e shoqatës, të Kishës dhe revistës së
bërë nga Prof.Martin Camaj të titulluar: “Adhurimi i Tre        bashkësis shqiptare në N.Y., të përcjelluna me darka e orë
Dijetareve nga Lindja”. Ndërsa Kolë Nikoll Bajraktari           argëtuese, me muzikë, solista, dueta etj., por rrallë e për mall ka
përshkruan atmosferën e Krishtlindjeve dhe vijon me             pas lajme gradimesh…(Zoti na faltë për kët punë, po a s’mund e
poezinë “Keshendellat”. Kol Çuni, në shkrimin e parë jep        a s’duhet të gradohet ndokush prej nesh as këtu a?!)”(34)
përshkrimin e Presidentit “John F.Kennedy: Babe Familjet                 Deri në vitin 1969, Monsinjor Oroshi, ka dhënë meshë
e Besimtare i Vertete”. Prof.Mhill Marku, paraqitet për         nëpër kisha amerikane. Po këtë vit, nën organizimin e tij,
lexuesit mërgimtarë me analizën: “Gjuha Shqipe ne               bashkësia katolike shqiptare bleu qendrën e vet në Park Avenue
Amerike” dhe më poshtë ka ofruar një poezi nga Pader            (Bronx). Kjo qendër e komunitetit të vogël katolik shqiptar filloi
Gjergj Fishta. Zef Pashko Deda, trajton marrëdhëniet mes        veprimtarinë e vërtetë fetare, duke kryer të gjitha shërbimet
Vatikanit e Washingtonit dhe Papa Pali VI, ndërsa për           fetare.
                                                                         Në një ndër sallonet më të mira të Fordham University,
Gonxhe Bojanxhiun e veprimtarinë e saj në dobi të të
varfërve, atë dr..Zef Oroshi, u tregon shqiptarëve ne
mërgim për bijën e harruar në tokën e të parëve në
                                                                28 Nëntor, kur është edhe kremtimi i Shpalljes së
Shqipëri. Revista në #1 të saj, ka kronikën shoqërore,
                                                                Pavarësisë. Revista falënderon të gjithë për pagesën e
zgjedhjet e reja të Lidhjes Katolike Shqiptare Amerikane,
                                                                rregullt të antarësisë, me anën e së cilës krijohet mundesia
si dhe stafin e shtypit, në të cilën janë emrat: Loro Stajka,
                                                                e vijimësisë së saj.
Ndue Gjon Markaj, Nikoll Melyshi, Kol Nikoll Bajraktari,
Zef Pashko Deda, Tonin Mirakaj, Zef Hasani, Fran
                                                                34
Sokoli, Lodovik M.Bajraktari. Ajo që është më                     Prof.Zef Neka, “Nji veshtrim i përcipët revistës “Jeta
interesantja, është se në revistë janë të shënuar meshët        Katholike Shqiptare” (J.K.Sh.) dhe roli t’Imzot Zef
përkujtimore dhe mesha për deshmorët e Atdheut, duke u          Oroshit, D.D. si Drejtor i saj”, Material në dorëshkrim,
quajtur tradicionalisht më vonë si Meshë Nacionale çdo          California, f. 6.
                                                                                                                                 26
Bronx, New York, përmes një përkujtimi modest, u shënua                 bashkëpunonte ngushtë me drejtuesit e komunitetit musliman,
jubileu i 30-vjetorit (1940-1970) të meshtarit shpirtëror               si me Imam Salih Myftinë (1891-1978) kryetar i fesë islame në
të mërgatës katolike shqiptare në New York, Imzot Dr.Zef                Detroit e Canada, Imam Isa Hoxhën (1924-2002), hoxhë Hamit
Oroshit. Kronisti, në revistën “Jeta Katolike”, vë në dukje vuajtjet    Perollin, Sheh Halilin, Reverend baba Rexhepin (1901-1995),
dhe fitoret e bariut në mërgim. Gjithashtu, tek rubrika e               kryetar i Teqesë Bektashiane në Detroit etj. Klerikët
letërkëmbimeve, shumë letra e telegrame urimi i kanë arritur            bashkatdhetarë të konfesioneve të ndryshme, duke ruajtur
asokohe drejtorit të Lidhjes Katolike, në përkujtim të 30-vjetorit      traditën e tolerancës fetare shekullore dhe respektin për njeri-
të meshtarisë.                                                          tjetrin, këmbenin vizita dhe telefonata për Krishtlindje, Pashkë,
          Nën titullin: “Tridhetë vjet në shërbim të fesë dhe           Bajram, Ramazan dhe festën bektashiane të Ashurës.
atdheut”, thuhet se: “Tridhetë vjet ky meshtar i palodhshëm i                      Mirditasi Oroshi, bëri fushatë fondmbledhëse, për
sherbei besnikisht të Lumit Jezu Krisht dhe Atdheut, tue bartë          ndërtimin e qendrave katolike e islame (teqe e xhami). Është e
mbi shpinën dhe shpirtin e tij të madh vuejtje të                       dokumentuar se në listën e emrave dhurues, që kanë kontribuar
jashtëzakonshme, vuejtje të deja vetëm për martirët e Jezu              për blerjen e Qendrës Katolike, gjenden emrat e shumë
Krishtit dhe ata të Atdheut.                                            shqiptarëve të fesë bektashiane dhe muslimane. Shumë prej tyre
          Në këtë artikull nuk do të flitet mbi jeten e tij të          në fillim shkonin në Kishë, për të dëgjuar predikimin e prelatit
gershetueme me vuejtje dhe triumfe, por do të përshkruhet               bashkatdhetar Monsinjor Zef Oroshit, duke u mahnitur me
darka e shtrueme për ketë rast.                                         homelitë e tij me frymë atdhetare e realiste.
          Darka e pregaditun mirë nga komisioni, filloi n’ora 5 të                 Nga ana e tjetër, Sigurimi i shtetit komunist të Tiranës
mbramjës, me 18 tetor 1970. Grishjës iu përgjigj nji numër i            zyrtare, në Amerikë kishte hafijet e veta, që punonin për llogari
madh shqiptarësh të tri besimeve: rreth 200 vetë, zoja dhe zotni.       të tyre. Ata rregullisht informonin padronët për qëndrimin e
Prezenca e përfaqsuesit të St.Raymond’s Rectory, Father John            ashpër, që mbante kudo e kurdoherë, që i paraqitej rasti Imzot
Flynn, komisarit policor të Stacionit 48, përfaqsuesit e Vatrës         Zef Oroshi.
Z.Babameto, Z.Imer Doda dhe të tjerë miq të naltë, e bani këtë          Tashmë “dosja e zezë e armikut të përbetuar Oroshi” shtohej dhe
darkë edhe ma madhështore.                                              pasurohej, falë veprimtarisë së tij antikomuniste. Njeriu i lirë, që
          Mbasi që kremtuesi foli uratët e para bukës, në tribunë u     kishte dalë nga sketerra e prangave të robërisë komuniste,
paraqit Z.Ndoc Vulaj, i cili foli mbi jetën e Dom Zefit. Nji fjalim i   përmes shkrimeve në shtypin e kohës, shqip e anglisht, takimeve
shkurtë dhe i zjarrtë u mbajt nga Z.Dod Mark Gjomarkaj e Z.Ymer         me miqtë amerikanë, tubimeve para Selisë së OKB-së, i bënte
Doda dhe në fund foli Dom Zefi. Fjalët e të katër folësve u             thirrje qeverisë amerikane, të ashpërsonte qëndrimin kritik ndaj
përshendetën me duartrokitje të zjarrta e sidomos fjalimi i             diktatorit e diktaturës së egër të Enver Hoxhës, ndonësë Shtetet
kremtuesit.                                                             e Bashkuara të Amerikës, nuk kishin kontakte dhe marrëdhënie
          Darka u permbyll në orët e vona të natës. Miqësija u          diplomatike.
shpërnda, tue i deshirue Dom Zefit jetë të gjatë dhe tue i urue që                 Dënimi dhe pushkatimi i Dom Shtjefen Kurtit (1898-
jubilen e artë ta festojë në vendin e vet, në Orosh të Mirditës, në     1971), fshehtas e në një vend sekret, (pa iu gjend varri ende sot),
rrethin e farefisit të vet. Edhe nji herë po i thomi: “Rrofsh sa        bëri që media e huaj dhe komuniteti shqiptar në Amerikë, të
malet o At!”(35)                                                        bëjë një protestë para Selisë së OKB-së, ku, gjendej edhe misioni
                                                                        shqiptar. Për fat të keq, lajmi i vdekjes u muar vesh në dimrin e
                                                                        vitit 1972.
Ekumenik i papërsëritshëm                                                          Vatikani vajtoi zyrtarisht me dhimbje vrasjen e tij.
                                                                        Agjencitë prestigjioze të lajmeve italiane, austriake, amerikane,
                                                                        angleze etj., protestuan fuqishëm ndaj këtij akti terrorist
          Imzot Oroshi, ishte një burrë i urtë, i zellshëm, i           komunist e, pas një heshtjeje të gjatë, qeveria komuniste,
shoqërueshëm dhe me karakter të fortë. Ai i respektonte të              ndonëse e kishte mohuar disa herë, më në fund pranoi
gjithë shqiptarët, pa dallim feje apo krahine. Ishte personifikimi i    pushkatimin dhe protestoi ndaj Vatikanit, duke e
zellit bjeshkënor. Merrte pjesë në të gjitha tubimet shqiptare,         quajtur ankesën e tij si “antikomunizëm patologjik” e duke e
me karakter fetar, kulturor dhe kombëtar. Kishte një edukatë            paraqitur Dom Shtjefnin si sabotator të vërtetë. Bëhet zhurmë e
shumë të shëndoshë e qëllimmirë ekumenike. Fjalëmjaltë e i              madhe në shtyp, bëhen replika të shumta jashtë vendit nga Dom
matur me shqiptarët, pa dallim përkatësie fetare, i pranishëm në        Zef Oroshi etj. Lajmin e shpalli e para (në mars 1973) Radio
të gjitha takimet dhe tubimet, mesazhpërcjellës shprese e               Vatikani.
mirësie, nismëtar e ndërlidhës i aktiviteteve në dobi të çështjes       Natyrisht, kjo shqetësoi së tepërmi qarqet e qeverisë komuniste,
shqiptare apo në përkujtim të ngjarjeve historike e figurave, që        të cilët, iu kundërpërgjigjën me artikullin redaksional në “Zërin e
kanë lënë emër të madh në piedestalin e identitetit tonë,               Popullit”, me titull: “Vatikani-qendër e diversionit antishqiptar”,
sëbashku me imzot Fan Stilian Nolin e meshtarë të tjerë                 ku, ndër të tjera, thuhet: “Për llogari të Vatikanit, këtë punë e
ortodoksë.                                                              bën Dom Zef Oroshi, i cili, ka nisur karrierën e tij “fetare” si
          Ishte shumë i mirëpritur në qendrat fetare islame dhe         diversant i hedhur në Shqipëri. Ky i ashtuquajturi shef i Misionit
                                                                        Katolik Shqiptar në SH.B.A., i bekuar dhe i blatuar nga Papa,
35
                                                                        bashkëpunon ngushtë me të tillë kriminelë lufte, si ish-ballistin
  Kronisti, “Tridhetë vjet në shërbim të Fesë e                         Rexhep Krasniqi, Baba Rexhepin etj., me të cilët koordinojnë
Atdheut”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic                 veprimtarinë
Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane,                   armiqësore kundër Shqipërisë.”
New York, Vjeti V, Nr.3 (19), Korrik-Shtatuer, 1970,                               Njoftimi tjetër është se “me datën 1.4.1973, pranë Selisë
f.15.                                                                   së Misionit tonë në OKB, prifti Zef Çoku (Oroshi) organizoi një
                                                                                                                                        27
demostratë në shenjë proteste, duke shfrytëzuar si pretekst                      Në një artikull prej tre faqesh, që mban firmën e tij, ndër
vrasjen e priftit Shtjefen Kurti dhe “persekutimet fetare në           të tjera, kujton se çdo familje, bashkësi apo komb i ka shpresat e
Shqipëri”… Të dhënat flasin se të gjitha veprimet e tyre nxitën        vijueshmërisë tek rinia e vet. Ai nënvizon: “Thotë nji fjalë e
dhe përkrahen direkt nga Vatikani…”(36)                                vjetër: nji votër, që s’ka djepa përrreth, asht në drejtim për t’u
          Për qendrimin e tij antikomunist, nëna, vëllezërit dhe       shue. Ku ka djepa, pritet dhe rini. Ku ka rini, ka jetë, sepse të ritë
motrat në Shqipëri e kishin pësuar shumë rëndë nga regjimi             kanë jetën përpara vehtes dhe gjallshmenia e të rijvet t’edukuem
diktatorial i kryeateistit, antifetarit dhe kundërkatolikut të         siellëgëzim e hare në familje, bashkësi e komb.
tërbuar Enver Hoxha. Oroshi, ishte shumë i rrezikshëm për                        Sot n’Amerikë e në botë përflitet fort permbi mungesë të
regjimin e Tiranës, sepse në Amerikë e kritikonte gjithnjë, në         mirëbesimit ase të ndërlidhjes në mes të moshës së re dhe të
manifestimet shqiptaro-amerikane dhe në deklaratat për                 vjetër, ose prindvet e bijvet e bijavet. Asht fenomen i kohës. Se
median amerikane.                                                      çfarë frytesh, t’ambla a t’idhta, do të prodhojë ky fenomen në
          Ai kujdesej për komunitetin e vet dhe dëshironte, që të      t’ardhshmen, vetëm koha do ta tregojë. Për çka shifet sot, shejet
gjithë emigrantët të integroheshin në jetën amerikane, duke            nuk janë të mira aspak. Nuk dij a kemi ndonji shembull tjetër në
filluar nga vijimi i niveleve të ndryshme të shkollave dhe deri në     histori, që nji pjesë kaq e madhe e rinisë të ketë qenë aq e
kontributin në jetën amerikane. Në artikullin e tij redaksional        neveritun per gjithçka, sa kjo e sotmja. Nga mungesa e përvojës,
“Log Kuvendit”, Dr.Oroshi, për herë të parë në vitin 1970, trajton     ekstremizme ka pasë gjithmonë në rini, por se gjithmonë e ka
jetën e punëtorëve amerikanë dhe bashkatdhetarëve të vet               pasë ose e ka krijue nji ideal, për ta ndjekë. Kjo e sotmja nuk e ka
botën e lirë të një shteti të emancipuar, të drejtat e punëtorëve      dhe as që mundohet ta krijojë nji ideal. Shembet e shkallmohet e
dhe korrektësinë, me të cilin ata duhet të reflektojnë në punën        vjetra, me të gjitha krijesat e saja, por nuk ndertohet e as që asht
shtetërore ose private.                                                në projekt të ndërtohet e reja, për ta zevendesue të vjetrën…
          Ndër të tjera, në temën: “Dy fjalë miqasore me puntorët                Smundja e mosperfilljes s’auktoritetit të prindës ka
tanë”, publicisti, nënvizon: “Me perjashtim të njaj pakice së          marrë proporcjone të pakontrollueshme. Asht smundja e kohës.
vogël, kolonija shqiptare e New York-ut, përbahet nga punëtorë         Nga kjo smundje nuk perjashtohet kurrkush. Prandej, as
krahu, dhe, në pergjithsi, punëtorë të mirë, që i lanë ndere vedit,    shqiptarët, që jetojnë në këte Metropolitë të madhe, nuk mund
ku punojnë. Ajo që ndoshta dishrohet, asht dashtnija e respekti        të jenë të sigurtë, se fëmija e tyne nuk do t’infektohen nga kjo
në mes njeni-tjetrit. Por detyra, ma e randa që u bjen puntorëvet      smundje. Nuk kemi sheje të mëdhaja, por të vogla, po. Këndej
tanë, asht shkollimi i fëmijëvet të tyne, nëse ata nuk duen me u       asht detyra e prindës, që me i kontrollue të rijtë e të rejat, jo me
trashegue fëmijvet të vet po njato punë, që u takojnë sot atyne        nji mënyrë policore, pse ajo heret a vonë do të deshtojë, por me
me ba, për mungesë shkollimi dhe gjuhet. Presidenti Kennedy e          nji mënyrë përgjegjesijet, dashnijet atnore, dialogut e
pat thanë se n’Amerikë, nuk mjafton High School ose matura, për        mbushamendjes. Çiltërsija në mes prindës e të fëmijës asht mjeti
të xanë nji zyre. N’anën tjetër, automatizimi po shkon përpara,        ma i mirë, për të parët me i kontrollue fazat e shndrrimevet
aq me hapa të shpejt, sa papunësija ma së parit do të shkapetet        psikologjike, që shkakton mosha gjatë zhvillimit fizik.
mbi puntorin e krahut.”(37)                                                      Rreziku ma i madhi për rininë tonë shqiptare, asht ky:
          Imzot Zef Oroshi, ishte aktiv në të gjitha veprimtaritë e    Prindja e tyne, në shumicë
komunitetit shqiptar të Amerikës. Bënte pjesë në Këshillin             me prejardhje nga malet e Shqipnisë, jetojnë n’Amerikë, por
Drejtues të Organizatës së mirënjohur Panshqiptare “Vatra”,            vijojnë të jetojnë ma tepër me andrra, se me realitet, po me ato
këtu në Amerikë. Si punëtor i palodhur i letrave shqipe, spikat        mendime e komplekse, që kanë pasë në vendet e tyne. Ata,
me artikujt                                                            sidomos këtu, në këte vend, koha i ka lanë mbrapa. Kurse fëmija
publicistikë në shtypin e diasporës. Ai kishte një karakter të fortë   e tyne do të ecin me kohën, pse o janë rritë, ose janë le e rritë në
dhe të pamposhtur. Ishte trim, me natyrë vendosmerie të                vende e ambiente të tjera. Kurr nuk kanë njoftë të kaluemen
moçme të traditës mirditore. Kishte raste të shpeshta, kur             n’Atdheun e tyne, as me të mirat e as me të kqijat që ka pasë.
shprehte nervozizëm dhe duf të grumbulluar si lëmsh në gjoks           Prindja, shum herë mbajnë e ruejnë e duen t’ua mësojnë dhe
ndaj regjimit komunist në vendlindje dhe elementëve                    fëmijës doket e së kaluemes, edhe ato që i kanë sjellë dame
komunistë, që, për fat të keq, ishin jo të pakët edhe në Amerikë.      vendit tonë me shekuj. Fëmija, që janë rritë në Prendim, nuk
          Për të mbajtur të gjallë ndjenjat kombëtare e fetare, ai     mundet me i perdor, sado që të vijnë nga auktoriteti i prindës.
mbante afër rininë shqiptare në Sh.B.A., e këshillonte të ecte me                Biem si shembull: ende sot këtu në Prendim ka prind që i
kohën, por edhe të ruhej nga dobësitë e kësaj bote. Tek rinia ai       flijojnë (në kuptimin e
shpresonte dhe besonte shumë në ruajtjen e vijimësisë së të            fejesës, shënimi im T.M.) fëmijtë fare të mitun e, me çka ndihet
qenurit me mish e shpirt shqiptar në udhët e vështira të               aty-këtu, ka ende rasa, të cilat, prindja marrin shuma të
emigracionit. Këtë gjë Imzot Oroshi e bënte edhe përmes shtypit        mëdhaja, gjoja se për “shej” të vajzës! Ose prap ma keq, ka
dhe posaçërisht nëpërmjet revistës që themeloi: “Jeta Katholike        prind, që duen t’i imponojnë fëmijës martesa, jo pse parashofin
Shqiptare”.                                                            sukses, por pse ata vetë e kanë mik e dashamirë anën tjetër.
                                                                       …Vetija e prindës së mirë në Prendim, asht që ata të përpiqen me
36                                                                     krijue, me rritjen e moshës, personalitetin vetjak të fëmijvet të
    Dr.Pjetër Pepa, “Tragjedia dhe Lavdia e Klerit                     tyne.”(38)
Katolik në Shqipëri”, Shtëpia Botuese “55”, Volumi II,
Tiranë, 2007, f.460.
37
   D.Z., “Log Kuvendit: Dy fjalë miqasore me puntorët
                                                                       38
tanë”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic                      At Zef Oroshi, “Log Kuvendit: Dy fjalë miqësore me
Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane,                  rininë tonë”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian
New York, Vjeti V, Nr.4 (20), Tetuer-Dhetuer, 1970, f.6.               Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-
                                                                                                                                         28
         Shumica e besimtarëve gëzonin respekt për Monsinjor                       Posë disa klerikëvet të tjerë arbreshë, dhespotët do të
Oroshin e Mirditës. Por kishte edhe nga ata, që nuk e kuptonin          udhëhjekun me veti dhe grupe folkloristike të rijshë e të rejash
drejtë klerikun e njeriun e drejtë. Me kalimin e kohës                  arbreshë e abreshe, që do t’i japin lulëzimin e meritueshëm këti
keqkuptuesit i kërkonin ndjesë zemërgjërit meshtar dhe sërisht          kremtimi.
ishin pjesë e familjes së komunitetit të vogël katolik. Ai ishte                   Vatra, n’emen të vllaznimit shqiptar dhe Shqiptarizëm-
shumë kryelartë për traditën e lashtë dhe me emër të mirë të            Amerikanizëm, ka tregue deshiren, që programi të shtrihet dhe
krahinës dhe vendlindjes.                                               me manifestime e kremtime fetare të tri besimeve nder faltoret e
         Mburrej me veprimtarinë e meshtarëve të shquar, që             tyne, mundësisht me pjesëmarrjen e besimtarëvet padallim,
kishin dalë gjatë shekujve nga kjo krahinë, sidomos me                  gjithku janë të mirëpritun. Kjo asht nji rasë për t’i diftue Botës së
veprimtarinë fetare e kombëtare të abatit Imzot Preng Doçit,            lirë, por njiheri dhe botës komuniste, se na jemi nji popull, që
Patër Marlaskajt e shumë prelatëve dhe meshtarëve të tjerë të           besojmë dhe, në të njajtën kohë, për t’i dhanë lartësim
thjeshtë, që historikisht mbetën krenaria e trevave të njohura të       Shqiptarizmës n’Amerikën tonë të dashtun.
Mirditës.                                                                          Si antar i sa vjetëvet dhe si këshilltar i Vatrës, dishroj t’u
                                                                        sjelli thirrjen ma të flaktën të gjith shqiptarëvet të diasporës
                                                                        sonë, por sidomos Bashkësisë Katholike Shqiptare, që secili, ta
        Bari i urtë e atdhetar i zjarrtë                                japi ndihmesën e vet, që Pan-Shqiptarizma të dali faqebardhë me
                                                                        këte rasë, që ndoshta mund të jetë e vetmja në jetën tonë.
                                                                                   Me 29 nandor, ora 12 fiks, do të fillojë Mesha Pontifikale
         “Pergëzohem me gjith zemër me popullin shqiptar të             në St.Patrick, e thanun nga tre Dhespotët Arbreshë. Të gjith janë
New York-ut, për kunorizimin e veprës me blemjen e aktivizimin e        të mirëpritun. Katholikë Shqiptarë! Mos
Kishës e të Qendrës Katholike Shqiptare. Ju tham se, jo vetëm që        harroni se kjo asht dita e juej ma tepër e ma. Pjesëmarrja e Juej
keni krye nji vepër të shkelqyeshme me sakrificat tueja, nen            duhet të jetë tok!”(39)
udhëheqjen e P.Joseph Oroshit, por ju jam mirënjohës, edhe për                        Të gjithë e pranojnë se ky përvjetor ishte ndër
shembullin e mirë si katholikë, që Ju i keni dhanë e i jepni gjithnji   përkujtimet më të shkëlqyeshme të shqiptarëve të Amerikës dhe
njujorkezëve. Sot jam këtu për nji vizitë të shkurtër, por ju           bariu shpirtëror arbëror Dom Zef Oroshi, bashkëmeshoi në një
premtoj se, me nji rasë tjetër të shpejtë, kur dhe P.Oroshi, ta         meshë ceremoniale në Kathedralën e Saint’s Patrick-ut, në
shofi të përshtatëshme, kam për t’ardhë me ju thanë meshë.”             Manhattan. Arqipeshkvi i atëhershëm i New York-ut, Terence
                                                                        Cardinal Cooke, tre dhespotë arbreshë të Italisë dhe Monsinjor
        Terence Cardinal Cooke (1921-1983)                              Zef J.Oroshi, bashkëcelebruan meshën për të gjithë shqiptarët e
        Archibishop of New York                                         amerikanët e pranishëm.
                                                                                   Ai mori pjesë në përkujtimin e 25-vjetorit të
                                                                        persekutimit të Kishës Katolike Shqiptare, që u mbajt në
         Prelati ishte kurdoherë i gatshëm për drejtimin e              Bellarnine College, në San Jose California, me 5 mars të vitit
ceremonive fetare e kombëtare. Në vitin 1969, Organizata                1972, ku, u tha mesha e përshpirtshme për klerikët e martirizuar
Panshqiptare “Vatra” (1912), kremtoi në mënyrë solemne 60-              dhe popullin shqiptar, që vuante nga terrori komunist. Mesha u
vjetorin e themelimit të gazetës “Dielli” (1909), në Hotel              drejtua prej të përndritëshmit Padre Leon Gabriel Neal O.F.M.
“Americana” (Manhattan), ku morën pjesë dijetarë të shquar              Aty morën pjesë më shumë se 100 shqiptarë, arbëreshë dhe miq
shqiptarë nga Amerika e Europa, në mesin e të cilëve kishte             amerikanë. Patër Neal e tha meshën i ndihmuar nga tetë
arbëreshë nga Kalabria (Italia e Jugut), që erdhën në ShBA me           priftërinj, profesorë universitetesh, si: Patër Jerome J.Sullivan-it
një aeroplan special.                                                   S.J., përfaqësues i Organizatës Katolike “Bujarët e Kolombit”,
         Imzot Oroshi, në revistën “Jeta Katholike Shqiptare”,          Etenvet Jamas L.Torrens S.J., Patrick J.Carrol S.J., Edward
paralajmëroi besimtarët e devotshëm katolikë shqiptarë për              V.Warren S.J., Salvatore Tassone S.J., Donald J.Duggan S.J., dhe
meshën pontifikale, që do të mbahej në gjuhën angleze në                Paul J.Goda S.J., përfaqësues i University Santa Clara of
St.Patrick’s Cathedral N.Y.C.                                           California. Në takimin e paharruar ishin edhe personalitetet e
         Për këtë ngjarje të shënuar të komunitetit, ai shkruan:        njohur të botës civile, si: shkrimtari i mirënjohur Nelo Drizari
“Me rasë të kremtimevet të Gjashtëdhetë Vjetorit të gazetës ma          (Carmel, California), Prof.Albert Fekeçi (Kryetar i Departamentit
të vjetrës shqipe në Shtetet e Bashkueme t’Amerikës “Dielli”,           të Shqipes, në Presidio, Monterey, California), italo-shqiptari
Drejtorija Qendrore e Vatrës, me kryetarin e saj të vlefshëm në         Prof.Dr.Carl Petrotta, Prof.Gjon Sinishta (1930-1995) etj.
krye Peter Chickos, ka ndërmarrë me këte rasë mbledhjen e nji                      Ajo që bie në sy është se të gjithë këto profesorë e miq
Kongresit Pan-Shqiptar. Ky Kongre,s do të mbahet në New York            të Shqipërisë lexuan njeri
City, ç’nga data 28 deri në datën 30 nandor.                            pas tjetrit copa të zgjedhura, që përshkruanin pikëpamje të
         Posë diasporës së re e të vjetër shqiptare, në Kongre, do      ndryshme të jetës dhe veprimtarisë fetare, edukuese dhe
të marrin pjesë dhe tre Dhespotët Arbreshë, Shkelqesit e Tyne:          patriotike të klerit katolik shqiptar, të flijuar pas Luftës së Dytë
Imzot Zef Perniciaro, Ipeshkev Ordinar i Horës Shqiptare Piana          Botërore në Shqipëri dhe disa në ish-Jugosllavi.
degli Albanesi, nga Siçilija, Imzot Gjon Stamati, Ipeshkev Ordinar
i Lungro-s, Cosenza, Kalabri, Imzot Theodor Minishi, Ordinar i          39
Abacisë Shën Nilit, në Grottaferrata, Roma.                                  At Z.Oroshi, “Meshë Pontifikale Shqip në
                                                                        St.Patrick’s Cathedral New York City”, “Jeta Katholike
                                                                        Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes
Amerikane New York, Vjeti V, Nr.3 (19), Korrik-                         Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti IV, #3
Shtatuer, 1970, f.3-5.                                                  (15), Korrik-Shtatuer, 1969, f.28.
                                                                                                                                             29
         Patër Leo e filloi meshën me leximin e “Lutja e Papa Piu   kryetar i Lidhjes së Prizrenit në mërgim (themeluar në New York,
XII për Shqipnin” dhe arriti kulmin e mallëngjimit, kur ai preku    më 1966, shënimi im, Sekretar i Përgjithshëm aktual i Lidhjes së
zemrat e të pranishmëve me përshkrimin e tragjedisë së klerit       Prizrenit T.M.), përkujtoi virtytet dhe karakterin e martirit Patër
tonë katolik, aq sa shumë dëgjues nuk mundën të mbanin lotët.       Anton Harapi O.F.M., të cilin e kishte mik të ngushtë. Ai e
Këta momente rrënqethëse të meshës u shoqëruan me muzikë            kishte njohur atë në momentet më të vështira dhe kritike të
shqiptare, kompozuar nga Dom Mikel Koliqi dhe të tjerë              Luftës së Dytë Botërore dhe
kompozitorë klerikë dhe u luajtën me virtuozitet në violinë nga     lexoi e komentoi disa pjesë prekëse të librit “Sonder Auftrag
Atë Frederick Tolleni S.J., i shoqëruar nga zoja Mary Queen me      Sudost”, të të ngarkuarit
organo. Kisha ishte e zbukuruar me lule shumëngjyrëshe dhe në       për Punët e Zonës Ballkanike, z.Herman Neubacher-it, mbi
të dy anët e lterit ishin shpalosë flamujt e Amerikës dhe           figurën bindëse e poliedrike
Shqipërisë, por pa yllin bolshevik.                                 të Patër Antonit si fetar, patriot stoik, filozof, orator dhe
         Gjatë proçesionit, celebruesit iu dhurua prej motrave      shkrimtar të spikatur shqiptar.
lista përkujtimore e dëshmorëve të klerit katolik shqiptar. Ai e                  Po atë ditë vëllezërit françeskanë shtruan një drekë të
shpalosi dhe e vendosi para lterit dhe mandej vajzat shqiptare e    shijshme për miqtë e shumtë, pjesëmarrës në përkujtimore.
rrethuan me trandafila të kuq. Pas meshës, Patër Neal                          Duke bërë një panoramë të përgjithshme të gjendjes së
përshëndeti ngrohtësisht miqtë në sallën e zbukuruar me             Shqipërisë dhe fesë, sistemi komunist në Tiranë përdori si mashë
fotografi dokumentare të personaliteteve katolike, të               intelektualët e formuar me ideologjinë e saj, të cilët
veprimtarisë së shkollave të tyre etj. Aty, inxhinier Xhafer        nxirrinin vrerin proletar kundër klerikëve dhe Kishës Katolike.
I.Deva(40)                                                                     “Asht për t’u theksue, me habi, se edhe sot maqina
                                                                    propagandistike e Tiranës e përdor nji pjesë të mirë
40
                                                                    t’intelektualëvet të vet ta shtrydhin trunin, për të gjetë akuza
   Ing.Xhafer Deva (1904-1978), bir i një familjeje të              mbas akuzash, posaçërisht kundër klerit katolik e udhëheqësvet
njohur tregtare nga Mitrovica, u shkollua në Turqi                  të tij të shuem. E kjo ndodh pothuej mbas tri dekadash torture e
(Stamboll) dhe Austri (Vjenë), në degën e inxhinierisë.             zhdukjeje e në nji kohë kur e gjithë bota
Punoi për organizimin e pushtetit në rajonin Mitrovicë-             madhe komuniste, me Bashkimin Sovjetik në krye e tash vonë e
Podujevë-Vushtri, për atë pjesë të Kosovës, që ishte nën            ndjekun edhe nga Kina e Kuqe, në nji farë mënyre e kanë
pushtimin gjerman, menjëherë mbas kapitullimit të                   lehtësue dorën në persekutimin e fetarëve në vendet e tyne e
Mbretërisë së Jugosllavisë. Gjatë asaj kohe kufiri                  pothujse nuk e përmendin aspak çashtjen fetare në propagandën
Shqipëri-Kosovë nuk ekzistonte dhe kjo për meritë edhe të           e tyne të jashtëme.
ing.Xhafer Devës, që luftoi me gjithë shpirt për projektin                     Krejt përkundrazi në Shqipnin tonë fatkeqe gati-gati nuk
e unisimit të tokave shqiptare në një trung të vetëm etnik.         gjen numër reviste “Ylli”
                                                                    a “Nëntori”, të gazetës gjoja letrare “Drita”, t’organit të Partis
Në vitin 1943, ishte ndër nismëtarët kryesorë për krijimin
                                                                    Komuniste, “Zëri i Popullit” dhe të fletores së Frontit Demokratik,
e organizatës nacionaliste Lidhja e Dytë e Prizrenit,
                                                                    “Bashkimi”, ku mos të hidhet vner, shamje dhe përbuzje mbi ata
ndërsa në vitin 1944, u emërua Ministër i Punëve të                 fetarë, që ata kanë zhdukë me kohë, trupnisht e moralisht.
Brendshme në qeverinë e Tiranës. Ai drejtoi qëndresën e                        Gjithë ketë llavë helmi kundër atyne, qi nuk janë ma e
vendosur për të penguar futjen e trupave partizane                  nuk kanë njeri ta hapin gojën
jugosllave në Kosovë. Pas mbarimit të Luftës II Botërore,           në mbrotje të tyne, njeriu nuk mund ta kuptojë ndryshe, vetëm
shkoi në Austri, Egjipt etj. dhe ishte një ndër eksponentët         mund të vijë vetvetiu n’arsyetimin e drejtë, se gjakpijsit
kryesorë të rezistencës antikomuniste në Kosovë dhe                 shkatrrimtarë i torturon turpi vazhdimisht, i torturon ndëgjegja,
Shqipëri, duke organizuar grupet parashutiste nën moton             nëse mund të thuhet se e kanë nji gja të tillë në vetvete dhe duen
për një Shqipëri të Lirë. Ai përfaqësonte grupin kosovar            me i përligjë
në mergim, të cilët e lëshuan Prizrenin në nëntor 1944,             veprat e tyne shnjerzore, ndaj breznis së re qi rritet, ose ndoshta
ndërsa në dhjetor përshkuan Alpet e Europës (slloveno-              kanë frikë se mos viktimat e tyne po çohen lugetën, katallaj e
austriake), duke mbërritur pas një rruge të mundimshme              shtriga dhe i furin në fyt ditën për diell si hakmarrje. Gjasa ma e
në shtëpinë e një miku të tij. Më 1947 gjendet në Itali,            mirë asht se ata i përjetojnë të gjithë këto kërcënime të
ndërsa më 1948 filloi aktivitetin politik me botimin e              ligjëshme,
buletinit “Bashkmi i Kombit”, si zëdhënëse e parë e                 psikologjikisht në të njajtën kohë.
                                                                               Nen këte psikozë skëterre, ata përqiqen t’ia largojnë
nacionalizmit shqiptar pas Luftës II Botërore. Ai ndikoi
                                                                    popullit mendimin nga Perendija dhe e kaluemja e lirë dhe ta
fuqishëm në krijimin e brezave të rezistencës në malet e
                                                                    ngrejnë veten në piedestalin e perendivet e faraonëvet, tue
Shqipërisë, duke krijuar shumë qendra radiofonike
ndërlidhëse me parashutistët liridashës për rrëzimin e
sistemit komunist. Ai punësohet në një zyre polake për              punoi deri sa doli në pension në vitin 1972, në
refugjatët, duke i ndihmuar shqiptarët të shkojnë në                Universitetin e Stanford-it në qytetin Palo Alto, të
ShBA, Kanada, Australi etj., mbasi kishin mbetur në                 Californisë. Ai ishte themeluesi dhe drejtuesi për shumë
kampet e refugjatëve në Itali, Greqi, Austri, Jugosllavi.           kohë i Lidhjes së Tretë Shqiptare të Prizrenit, në New
Më 1956 shkon në Sh.B.A., duke bërë lloje të ndryshme               York (1966), detyrë të cilin e mbajti me nder, deri sa
pune në New York, Boston etj. Më 1960 shkon në                      mbylli sytë. Në 100-vjetorin e përkujtimit të Lidhjes së
California, në krahinën malore Calavera Country, ku                 Prizrenit, më 25 maj 1978, u nda nga jeta politikani, burri
qëndroi pranë një miku amerikan. Si një nëpunës zyre,               i madh dhe atdhetari i shquar, ing.Xhefer Deva.
                                                                                                                                     30
ndertue përmendore e vorre gjigandeske deshmorëvet të tyne,              Terese-n tue lye për bukuri kapelen e re, që ato vetë kishin
me mbishkrime hapëruese, me ta marrë mendj, se ata kanë                  shestue.
shpëtue gjithë botën nga kataklizma e sigurtë.                                     Menjiherë, mandej sa hymë brenda, më njofti dhe
             Ndërkaq, eshtnat e besimtarëvet tonë, qi s’u dihet as       pyetjet e saja qenë ma të parat
gropa, as hendeku, as shkambi, as llagami, ku u futën e u                për shqiptarët e New York-ut. Kishte mbetë e mahnitun, ndersa
hudhën, janë tretë pa pluhun, pa shej, pa dukë!…”(41)                    po i tregojshem, për qendrat fetare kombëtare, që me përpjekje
          Libri: “Shkrimi i Shenjtë”, që e përktheu prelati ynë, ishte   e flijime kanë krijue komunitetet tona. Lutja e parë që i bana,
e mbetet sot një kontribut i madh për besimtarët shqiptarë               ishte që të vinte të dielen ma të afërt tek Kisha e jonë, për t’u pa
katolikë... Me rastin e botimit të librit, Papa Pali VI (1963-1978) e    me bashkëvllazent. Mjerisht, programet e pregatituna per te
priti me respekt, në audiencën e Tij private në Vatikan, Dr. Zef         nder shume vende t’Amerikës, nuk lejojshin, që ajo të gjindej te
Oroshin dhe e uroi me gjithë zemër, duke e bekuar për një punë           dielle këtu, në New York.
kaq të madhe në fushën e kulturës fetare e i dha titullin e lartë                  Nderkaq, na foli me kënaqësi mbi përparimin e
Monsinjor.                                                               përhapjen e Urdhnit të kuvendeve të
          Të dielën me 28 tetor 1973, Kisha dhe bashkësia katolike       saja, prej Indijet, nder shum vende tjera të botës…
shqiptare u nderua me një                                                          Sëfundit, tue pa se këte radhë nuk kishte mundësi të
vizitë të Arqipeshkvit të New York-ut, Terence Cardinal Cooke.           vinte me u pa me popull, iu lutem që të vinte, nemos tjeter, me
Eminenca e Tij kishte në                                                 pa Kishen tonë. Por gja e çuditshme! Perpara se të pranonte, më
mesditë një koncelebrim meshe në Kishën St.Joseph, Bronx, N.Y.,          pyeti: “A asht në vend të vobekët!?” Si i pergjegja po, veç ia behi
në të cilën mori pjesë                                                   në kambë: “Çohi, pra e të shkojmë.” Me veti morem edhe
edhe Imzot Oroshi. Mesha u tha në përkujtim të 100-vjetorit të           eproren e kuvendit dhe për habi të saj, nisim aty-këtu me i
themelimit të kësaj kishe                                                permend fraza e shprehje shqipe Mater Terese-s. Na tregoi se
në Bronx. Përpara se të shkonte tek Kisha e St.Joseph, Kardinali         njashtu, me atë shqipen teme të keqe, merreshem vesht me letra
Cooke bëri një ndalesë                                                   me nanën. Eprorja, doktoreshë medicinet, specializue sidomos
të shkurtër tek Kisha “Zoja e Këshillit të Mirë”, duke u mirëpritur      për të gërbulun, e pyeti se në çfarë gjuhe po flitshim. Mater
nga populli, që gjendej                                                  Teresa i tregoi se ajo kishte le jashtë Shqipnijet, porse ishte
aty. Ai u përshëndet me njerëzit dhe, në mënyrë atërore, u takua         shqiptare. Atëherë bame pak gaz me doktoreshen. Moter, mos
me ndihmësfamullitarin                                                   harroni se Mater Teresa asht nana e motër e jona e, si rrjedhim,
e ri Dom Rrok Mirdita, i cili, sapo kishte filluar punën e bariut        Ju jeni mbesat tona. Shpërthei nji gaz i përgjithtë. Tue mos mujtë
shpirtëror, me një devocion të madh në Kishën katolike                   me u pa me popull, Mater Teresa atëherë mendoi me gjëtë nji
shqiptare.                                                               fotografi të veten dhe na jepte bekimin e shkruem në gjuhën
          Në vitin 1973, Monsinjor Dr.Zef Oroshi, ftoi në mënyrë         shqipe, ndoshta i pari botim i saj në gjuhen shqipe.
zyrtare në Kishën tonë Nënë Terezën (1910-1997), sëbashku me                       Para se të ndaheshim, me dha premtimin se, kur të vijë
disa motra të Kuvendit “Misioni i Dashnisë”, të cilat e                  njiherë tjetër në New York,
shoqëronin. Ato, prej disa vitesh, përmes përkushtimit të                ka për ta ruejtë nji të dielle, për t’ardhë te Kisha e jonë e me u
drejtpërdrejtë human, vepronin në disa lagje të varfëra të Bronx-        shmallue me vllazen të
it, në New York. Kisha dhe meshtari shqiptar organizoi për Te një        vet.”(42)
meshë madhështore, ku morën pjesë mijëra shqiptarë nga të                          Ky veprim i flaktë atdhetarie ishte një gjest shumë
gjitha anët e Amerikës dhe Kanadasë.                                     patriotik, sepse atë ditë shqiptarët patën rastin, nderin dhe
          Oroshi, si mikpritës i motrës shqiptare në sofrën bujare       kënaqësinë e veçantë, të njihen për s’afërmi me Nënë Terezën.
të Kishës Katolike Shqiptare, shkruan në kujtimet e veta për             Kjo meshë, për bamirësen e madhe me fame botërore, mbetet
vizitën e parë në Kuvendin “Misioni i Dashnisë” në Bronx, New            një ndër kujtimet më të shkëlqyera për të gjithë shqiptaro-
York: “Sa kishte mërritë në New York, ajo kishte lanë telefonin të       amerikanët.
nenshkruemit, tue diftue dëshiren qe me u pa. Gëzimi im qe i                       Imzot Oroshi, kujton takimin e parë me Nënë Terezën:
madh, për lajm që më kishte lanë: aq ma fort se Mater Teresa,            “Personalisht Mater Teresen e kam njoftë 11 vjet ma para.
asht nji shpirt internacjonal n’idealet e saja. Ajo me të vertetë        Asokohet, me këshillin e Monsinjor Landy-t e temin, pat kerkue
mundohet me ndjekë gjurmët e Krishtit në veprimtarinë e saj…             ajo vetë nga Ambasada Shqiptare e Romës, që t’i lejohej e ama,
Natën e parë bana piktakimin dhe ne nesret, bashkë me nji                që të shkonte me vdekë te i biri, kolonel Lazri, në Siçili. Porse
shqiptar, që nuk punonte                                                 qeverija fatose e Tiranës e gjet dhe këte çashtje të përhime me
atë ditë, u nisem. Por u desht mjaft kohë me e gjet kuvendin nder        politikë. Nuk qe lejue me dalë dhe e ama vdiq tri vjet ma para, pa
ato shtëpija të shkallmueme e të rraskapituna. Tue shkue me              mujtë e bija me e pa për afer pesëdhetë vjet. Por Mater Teresa
makinë ngadalë, gjatë rrugës s’adresës, ma tepër se numeri i             nuk mundet me u idhnue me kurrkand. Shprehja e saj dhe në
shtëpisë, i vogël e i padukshëm, qe rruga vetë, e pastrueme për          këte rasë qe: “U baftë vullndesa e Zotit!
afro njiqind metrash, që na dha me kuptue se dikush ndryshe nga                    Katër vjet më vonë, në përkujtimin e 40-vjetorit të
banorët e lagjes banonte atypari. I gjetem motrat dhe Mater              vdekjes së Dom Ndre Mjedës, Monsinjor Zef Oroshi, përgatiti
                                                                         dhe udhëhoqi një seminar kulturor në New York, në nderim të
41
  Raportuesi, “Përkujtohet 25-vjetori i persekutimit të
                                                                         42
Kishës Katolike Shqiptare në Kaliforni”, “Jeta                             “Mater Teresa Bojaxhiu në Kishën tonë shqiptare”,
Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i                   “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life),
Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti                   Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New
VII, #3 (27), Qershuer-Gusht, 1972, f.6-9.                               York, Vjeti VII, #4 (28), Tetor-Dhetuer, 1972, f.6-7.
                                                                                                                                         31
jetës e veprës së madhe fetare, atdhetare dhe letrare, ku morën                 Me 10 tetor 1975, Imzot Oroshi, bëri një udhëtim në
pjesë shumë                                                           Spanjë. Ai shkoi në Toledo, në një kala të stilit të vjetër latin të
dijetarë të shquar. Midis shumë të nderuarve, në tubimin e            kohës së mesjetës kristiane, që ndodhet pranë një qyteti të
rëndësishëm kulturor, u dallua                                        vogël, mbushur me histori të lavdishme të mbretërve dhe
me ligjeratën e tij të spikatur eruditi e antikomunisti i             princat spanjollë. Në këtë vend kanë bërë ceremoninë martesore
pandryshuar “Profesor Emeritus”, shkodrani Prof.Arshi Pipa.           dukët dhe princat e Spanjës për 5 shekuj me radhë. Një dasëm
             Në përkujtim të 25-vjetorit, të themelimitn të partisë   tjetër pritej të zhvillohej. Në krye të kësaj ceremonie ishte edhe
  Bloku Kombëtar Indipendent (Roma, Italy, 1946), Imzot Oroshi,       prifti katolik Monsinjor Zef Oroshi, i ardhur posaçërisht nga New
  në emër të bashkësisë katolike të Amerikës, përshëndeti             York-u, me ftesë të familjes mbretërore të Leka Zogu II, i biri i
  tubimin përkujtimor.(43)                                            Ahmet Zogut, Mbret i Shqiptarëve. Një ambient tepër festiv dhe
             Thelbi i mesazhit të tij ishte bashkimi i shqiptarëve    aristokrat për kohën. Në sfond hijeshonte simboli i flamurit
  dhe stop përçarjes, që, si plagë e rëndë, e shqeteson dhe           shqiptar, me një pamje të dukshme, ku, shquhej kurora e Gjergj
  dëmton shumë komunitetin shqiptar në Amerikë e kudo nëpër           Kastriotit me një fiongo kuq e zi. Leka Zogu atë ditë ishte i veshur
  botë. Në fund të saj, ai iu drejtua Zotit me një lutje për          me kostumin e gjeneralit të ushtrisë së lirë shqiptare dhe
  Shqipërinë dhe emigracionin shqiptar dhe bekoi darkën e             krahaqafë kishte hedhur shiritin e simbolit të flamurit tonë kuq e
  shtruar për kremtimin e 25-vjetorit të kësaj organizate në fjalë.   zi.
             Ndër të tjera, Imzot Oroshi, tha: “Çdo përpjekje e                 Rreth 100 personalitete të huaja, ambasadorë, princër,
  partivet ose grupeve politike shqiptare në mërgim, nderohet         mbretër, dukë e dukesha morën pjesë në gazmendin e oborrit
  dhe çmohet nga të gjithë, e njikohsisht edhe nga Kisha. Por, për    mbretëror shqiptar. Midis tyre veçohet: Dukesha Cadice dhe
  të pasë ma frut puna e tyne dhe randësi, duhet të dalin nga kjo     princi Alfonso, nga familja mbretërore e Francos në Spanjë;
  gjendeje aktuale e përçamjes dhe e ndasis dhe të sillen me ftyrë    ambasadori i
  kah Atdheu, të gjithë tok të bashkuem, për ta zhdukë anmikun        Sh.B.A.-së, Stabler; i Britanisë së Madhe, Wiggin; i Gjermanisë
  gjakatar e të pafe, qi dominon vendin tonë ma se nji çerek          Perëndimore, Lilienfeld; i Canada-së, Henry; Mbretëresha e
  shekulli. Uroj përzemërisht Blokun Kombtar Indipendent për 25-      Egjiptit, Ferida; ambasadori i Francës, Gillet; Duka i
  vjetorin e themelimit të tij, tue i urue suksese e punë sa ma të    madh i Rusisë, Vladimir me zonjën; Princi i Rumanisë etj. Nga
  mira në dobi të Atdheut.”(44)                                       diaspora shqiptare përshëndetën Ndue Pjetër Gjomarkaj (ish
                                                                      drejtor i Radio-Vatikanit për departamentin e
                                                                      Gjuhës Shqipe në Romë, shënimi im T.M.), Prof. Lek Çuni, Fehmi
                                                                      Kokalari, Imam Fuat Myftia, Skënder Zogu, kolonel Xhemal Laçi,
                                                                      Lec Shllaku (editor i revistës “Koha e Jonë”
                                                                      Paris, shënimi im T.M.), Paul Bej Frashëri dhe Selim Damani.
43                                                                              Dasmat shqiptare gjithmonë kanë qenë të bekuara. Në
    Më 21 nëntor të vitit 1971 në Hotelin “McAlpin” në
New York City, u mbajt përkujtimi 25-vjetorit të                      emër të Zotit, Imzot Zef Oroshi, bashkë me 200 bashkatdhetarë
                                                                      nga Sh.B.A., i veshur me petkat e meshtarit, me Ungjillin dhe ujin
themelimit të Blokut Kombëtar Indipendent, si parti
                                                                      e bekuar, u nis nga kontinenti i largët për të bekuar dasmën
politike shqiptare në mergim, me program politik për
                                                                      fisnike, si
çlirimin e Shqipërisë nga diktatura komuniste dhe për                 një ogur i bardhë për lirinë e shqiptarëve. Mbasi çifti mbretëror i
krijimin e një regjimi demokratik në Atdhe. Këtu morën                është përgjjigjur disa pyetjeve, që përmban Fjala e Zotit, për ritin
pjesë përfaqësuesit e shoqatave, partive politike shqiptare,          e marteses, meshtari më pas ka bërë bekimin e unazave, në
qendrave kulturore dhe patriotike, fetare dhe shoqërore në            prani të 1500 personaliteteve, duke thënë: “Zoti i bekoftë
mergim, si: Komiteti “Shqipnia e Lirë”, “Lidhja e                     unazat, që po shkembeni sot me njeni-tjetrin, në emën të
Prizrenit” në mërgim, Organizata Kombëtare “Levizja e                 dashunisë, besnikrisë bashkshortore e sinqeritetit reciprok. Le të
Legalitetit”, Organizata “Balli Kombëtar” dhe Partia                  shtoheni e shumoheni, që oborri mbretnor shqiptar të jetë plot
Katundare. Ndërsa shoqatat patriotike kishin dërguar                  me ushtarë të atdheut, për t’i kthye lirinë Shqipnisë së
përfaqësuesit e vet, si: Federata Panshqiptare “Vatra”,               mbërthyeme nga kthetrat e kuqe
Lidhja Katholike Shqiptare, me përfaqsues Imzot                       dhe bashkue shqiptarët n’tokat e tyne stërgjyshnore, rreth
Dr.Joseph J.Oroshin, Shoqata Muslimane Shqiptare, me                  trungut amë.”(45)
Imam Isa Hoxhën, ndërsa Organizata e Kombeve                                      Më 26 tetor të vitit 1975, Lidhja Katolike Shqiptare,
Europiane të Robnuar “ACEN” përfaqësohej nga                          nën drejtimin e Imzot Oroshit,shtroi një darkë madhështore në
ing.Vasil Germenji. Nga Italia kishte ardhur kryetari i               restorantin “Alex & Henry’s Romon Gardens”. Mbrëmja
                                                                      kulturore-shoqërore, u organizua për të përkujtuar botimin e
B.K.I. Dr.Ismail Vërlaci me të tjerë kolegë të Këshillit
                                                                      veprës së parë letrare në prozë, në gjuhën shqipe, prej Imzot
Drejtues me seli në Romë, ndërsa nga Turqia z.Tahir
                                                                      Pjetër Bogdanit, Ipeshkëv i Shkodrës, Administrator i Tivarit e
Kolgjini. Ceremonia u drejtua nga z.Kolë Çuni, e cila
                                                                      mandej Arqipeshkëv i Shkupit. Ky botim përkonte me 290-
filloi në orën 11:00AM dhe mbaroi nnnë 4:00PM, ndërsa                 vjetorin e botimit të parë të veprës: “Cuneus Prophetarum de
darka festive u mbajt në orën 6:00PM.
44
    Fjalimi i Dom Zef Oroshit, meshtar i bashkësisë
                                                                      45
katholike shqiptare amerikane u botua në “Lajmtari i të                   Zef Pergega, “Kur shkëmbeheshin të bardhat
merguemi”, Botim i Blokut Kombtar Indipendent (The                    nishane…”, “Kuvendi”, E përmuajshme kombëtare,
Herald of the Emigrant, Published by the National                     informative dhe kulturore, Viti VI i botimit, Michigan,
Indipendent Blog), New York, USA, 1971, f.148-1949.                   USA, f.66-67.
                                                                                                                                      32
Christo Salvatore mundi et ejus evangelica veritate italice et            Oroshit, në bashkëpunim me nji grup të vogël emigrantësh
epirotice contexta et in duas partes divisa a Petro Bogdani…              katolikë shqiptarë. Me 21 korrik, u ba mbledhja e parë e
Patavii MDCLXXXV.” (Çeta e profetënve), botuar nga teologu,               përgjithshme e Lidhjes Katolike, në të cilën, u zgjodh Këshilli i
filozofi, shkrimtari dhe shqiptari i madh, Pjetër Bogdani.                Parë, prej antarve: Dr.Enrik Gurashi-Kryetar, Z.Tonin Mirakaj-
Gjithashtu, me këtë rast, u përkujtua edhe 35-vjetori i                   Sekretar, Z.Loro Stajka, Z.Zef Çupi-Antar, Z.Mark Bajraktari-
meshtarisë të Monsinjor Zef Oroshit. U mbajtën edhe dy fjalime            Antar, Z.Zef P.Deda-Antar dhe Zef Hasani-Antar.
të rastit. Mbi jetën dhe veprimtarinë e begatë të Imzot Pjetër                      Këshilli menjiherë filloi aktivitetin me hapjen e fushatës
Bogdanit, foli aktivisti e publicisti, veterani i palodhur pranë          së parë, për blemjen e Qendrës, me 28 shtatuer 1962, me të cilën
Kishës dhe ish-Kryetar i saj, z.Tonin Mirakaj, ndërsa mbi                 u mblodhën afër $4,000. Me 26 prill 1963, “The Albanian
veprimtarinë e Imzot Oroshit, foli aktivisti që në orët e para të         American Catholic League” u njoft ligjisht nga organet zyrtare të
themelimit të Kishës, i palodhuri e kudogjenduri, z.Fran Sokoli.          shtetit të New York-ut, ndersa tri vjet ma vonë, filloi botimin e
          Monsinjor Zef Oroshi, themeloi e udhëhoqi Qendrën               organit të vet tremujor: “Jeta
Shqiptare dhe më vonë, me ndihmën e besimtarëve të tjerë,                 Katholike Shqiptare Amerikane”.
hodhi themelet dhe ndërtoi Kishën Katolike, për komunitetin                          Shërbimet fetare vijuen gjithnji të kryhen nder kisha të
katolik shqiptar në New York e rrethina. Pasardhësve të tij kjo           ndryshme amerikane deri në vjetin 1969, kur u arrijt suksesi i
përvojë, u shërbeu për të bërë vepra të mëdha e të sukseshme.             madh, me blemjen e Qendres sonë në 4221 Park Avenue, Bronx.
Të gjithë shqiptarët dhe veçanërisht                                      Mesha e Parë në Qendren tonë Katholike Shqiptare, u tha Natën
udhëheqësi fetar, ka merita të mëdha në ndërtimin e Kishës së             e Krishtlindjes, me 1969.
re.                                                                                 Inagurimi i Qendres së bleme, u kremtue me nji mbramje
          Në “Librin Përkujtimor” (Dedication Journal), botuar nën        gazmore, e cila qe mbajtë me 12 prill 1970, në Fordham
përkujdesin e një komisioni përgatitës të Kishës “Zoja e Këshillit        University, në Ramskeller Hall, në të cilën morën pjesë qindra
të Mirë” (Our Lady of Good Counsel) në Bronx, New York, që në             vllazën e motra shqiptar nga tri fenat. Me 19 gusht 1973,
hyrje thuhet, se i përkushtohet “Klerit Katolik Shqiptar, që flijoi       Eminenca e Tij, Terence Cardinal Cooke, Arqipeshkvi i New York-
jetën për Fe e Atdhe”. Për më tepër, aty vihet në dukje se                ut, i dha Qendres të drejtat kanonike, me veprue si çdo kishë
ndërtimi i Kishës së re u bekua nga Terence Cardinal Cooke,               tjetër vendase, përsa u përket të gjithë shërbimeve fetare. Për
asokohe Arqipeshkëv i New York-ut, më 14 kallnuer 1979. Kisha             Administrator të Qendres, emnohet Monsinjor Zef Oroshi. Në të
e re, me të gjithë funksionet shërbestare të saj, është rezultat i        njëjtën kohë, si bashkëpuntuer i tij, i vjen i perndershmi Dom
përpjekjeve të përbashkëta të mbarë bashkësisë katolike                   Rrok Mirdita, meshtar nga Arkdjocezi i Tivarit. Numri i
shqiptare, “Zoja e Këshillit të Mirë”, të udhehequr nga dy                besimtarve vinte tue u shtue perditë dhe Kisha, në fillim e
meshtarët, Monsinjor Zef Oroshi dhe Dom Rrok Mirdita, në                  mjaftueshme, filloi mos me i plotsue nevojat për sherbime fetare.
bashkëpunim të ngushtë me antarët e Këshillit të Qendrës sonë.            Prandej, meshtarët, në marrëveshje me Këshillin e Kishës,
          Në vend të parathënies, thuhet ndër të tjera “Për               vendosen me i ba nji thirrje mbarë popullit për ndihmë të
ndërtimin e objektit të kultit kristian, për besimtarët katolikë u        posaçme, “Kusht i posaçem”, me të cilin do të bahej e mujtun me
deshtën 17 vjet punë e përpjekje të vazhdueshme, për ta arrijtë           fillue planifikimet, për ndërtimin e Kishës së re.
këtë qëllim. U desht të kapërcehen pengesa e vështirsina të                         Populli iu përgjigj me entuzjazëm të pashoq dhe, mbas
ndryshme, u kërkue punë e vendosmeni nga mbarë Bashkësia                  nji kohe të shkurtë, filluen
jonë, njerëz puntorë të shtymë nga frymzimi i                             veprimet për nxjerrejen e lejeve nga qyteti dhe organet kishtare
ndritun i fesë e i atdhetarizmit, paren e djersitun në punë të            të Arkidjocezit të New York-ut. Puna filloi me 15 maj 1976 dhe
randa, bujarisht e derdhen për ndertimin e Shtëpisë së Zotit të           gati mbas dy vjetve u arrijt qëllimi i deshruem, në kënaqsinë e
tyne. Por, kur kryhet puna, atëherë pushojnë krahët. Harrohen             mbarë bashkësisë katolike shqiptare.
vuejtjet e zemrat i kaplon gëzimi, që asht fryt i kënaqsisë për                     Me 24 shtatur 1978, bahet inagurimi i Kishës së re, me
punën e kryeme.”(46)                                                      nji bashkmeshim meshtarësh shqiptarë e amerikanë, me nji
          Historia e jetës dhe veprimtarisë së Lidhjes Katholike          pjesëmarrje të madhe të shqiptarvet, pa dallim
Shqiptare në New York, është e përmbledhur shkurt, por në                 feje, nga krejt qyteti i New York-ut. Kremtimi vazhdoi në
mënyrë të saktë në Librin Përkujtimor, botuar në vitin 1978, në           mbramje me nji darkë gazmore,
Amerikë. Në këto shënime historike, të hedhura në kartën e                që u shtrue për ketë rast në restorantin “Chateau Pelham”, në të
bardhë me shumë kujdes, mbi jetën e Lidhjes në fjalë, thuhet,             cilën morën pjesë ma se teteqind veta. Darka u kryesue nga
se:                                                                       ndihmësadministratori i Kishës “Zoja e Këshillit të Mirë”, Dom
          “Lidhja Katholike Shqiptare Amerikane qe formue me 16           Rrok Mirdita dhe Kryetari i Këshillit të Kishës, z.Tonin
qershor 1962, në St.Cyrill’s Church, 62 St.Mark’s Place, New York.        Mirakaj.Historiku i
Këtu iu dha titulli: “The Albanian American Catholic League”.             kësaj vepre 17-vjeçare kunorzohet ma në fund me dedikimin dhe
          Ideja për themelimin e nji shoqnije të tillë, qe pjesërisht e   bekimin e Kishës nga Eminenca e Tij, Terence Cardinal Cooke,
dy meshtarve: Z.Dom Zef                                                   Arqipeshkvi i New York-ut, me 14 kallnuer 1979.
Oroshi dhe e Z.Pater Andrea Nargaj O.F.M. Ma vonë, kjo ide qe                       Me këtë ngjarje u përmbyll nji periudhë veprimtariet e
realizue në tansi nen udhëheqjen e të perndershmit Dom Zef                lavdishme per mergaten katolike shqiptare në Amerikë ”(47)
                                                                                      Ky libër, sikurse nënvizojnë edhe vetë përgatitësit e saj,
46
     Komisjoni Përgatitës, “Libër Përkujtimor”
                                                                          47
(Dedication Journal), botuar nën përkujdesin Kishës “Zoja                   “Libër Përkujtimor” (Dedication Journal), “Zoja e
e Këshillit të Mirë”, 4221 Park Avenue, Bronx, New                        Këshillit të Mirë”, 4221 Park Avenue, Bronx, New York,
York, Botimi I, 1978, f.1.                                                Botimi I, 1978, f.9.
                                                                                                                                            33
është mbështetur në përmbledhjeje kujtimesh e përgëzimesh,              një meshë për nder të martirëve shqiptarë ndër shekuj. Në vitin
që vëllezërit e një gjaku i shprehin njeri-tjetrit, duke falënderuar    1985, del në pension. Në meshën e fundit njofton popullin e tij,
në mënyrë të veçantë të gjithë ata burra, që, si shembull nderi         duke thënë se Kishën po e linte të paguar (pa borxhe) e se ishte i
dhe vetmohimi, ecën krenarë nëpër udhët e vështira, drejt               qetë për realizimin e qëllimit të popullit të vet. Ndër të tjera, ai
qëllimit fisnik. “E djathta e Zotit                                     tha: “Edhe pse po largohem, unë gjithmonë do të jem pranë jush,
ua shpërbleftë flijimet e bame, mundin e djersen e derdhun, që          me shpirt e zemër. U falnderoj të gjithëve për çdo gja. E gëzofshi
jeta nuk ua premtoi t’i gëzojnë sikurse na… Shpresojmë se Kisha         Kishën tuaj të re. Ju këshillloj që të jeni gjithnji të bashkum e do
Katolike Shqiptare në Bronx, N.Y., ka për të pasë randësi të            të lutem gjithnji për ju.”
madhe, jo vetëm për naltësimin e vleftjeve morale e shpirtnore të                 Me daljen në pension të Imzot Oroshit, vendi i tij u
atyne, që ka me u shërbye, por edhe për ngjallnjimin e                  zëvendësua nga Dom Rrok Mirdita (1939), i cili, kishte shërbyer
katolicizmit shqiptar në përgjithsi. Jo vetëm se ka për të qenë nji     për shumë vite si ndihmësfamullitar në Kishën “Zoja e Këshillit të
deshmi e gjallë e besimit të popullit shqiptar në të tashmen, por       Mirë” (Zoja e Shkorës). Famullitari i ri, Dom Rroku, ishte
do të mbesë permendore, që peshon mbi themelet e trashëgimit            shprehur me shumë respekt për paraardhësin e tij në gazetën
ma të kulluet të palcit kristjan, të lamë me gjakun ma të freskët       “Catholic New York”, të datës 23 mars 1989, për kalimin e
të klerit katolik shqiptar në tridhetesavjetet e fundit.”(48)           Monsinjor Oroshit në jetën e amshuar. “Ishte njeri i popullit, që
          Mbi hapjen zyrtare të Kishës katolike shqiptare në            e kishte kuptuar popullin shumë mirë, duke qenë edhe vetë
Bronx, New York, nënvizon: “Megjithse Kisha e jonë u hap për            shqiptar dhe njëheri prifti i parë shqiptar në Sh.B.A.” Në të
Meshë për të paren herë natën e Krishtlindjes të vjetit 1969 dhe        njëjtin artikull, Dom Mirdita, pak më poshtë, shton:
filloi meshën e përherëshme ma vonë, me 8 shkurt të vjetit 1970,                  “Monsinjor Oroshi ka qenë i angazhuar në çdo aspekt të
asgja mangut, hapja me të gjitha të drejtat e njaj famullijet, me       jetës së popullit të tij. Ai ka ndihmuar shqiptarët për të gjetur
perjashtim të titullit, u ba me dekret t’Eminences së Tij, Kardinalit   punë, u ka dhënë rekomandimet e tij dhe ka qenë pjesëmarrës i
Terence Cooke, Argjipeshkvit të New York-ut, me datën 19                pandashëm në mbrëmjet festive nacionale, në gëzimet dhe
gusht të vjetit 1973. Mbas këti dekretit, u Dhanë të Drejtat, që        hidhërimet e famullisë së tij.”
vijojnë:                                                                             Dashuria, që ka pas famullia ndaj tij, është parë në
          a) E drejta e rezidencës permanente e meshtarit ose e         ato ditë të përmortshme, kur trupi i të ndjerit gjendej në “Joseph
                meshtarvet;                                             Botti Funeral Home”, Bronx, New York dhe në Kishën e tij “Zoja e
          b) E drejta zyrtare për të veprue me vulen e vet              Këshillit të Mirë” në Park Avenue, Bronx, NY. Trupi i tij u përcoll
                kishtare, me letra të vetat mbishkrue zyrtarisht        për në banesën e fundit, në vorrezat St.Raymond’s Bronx, NY.
          c) E drejta për të ba pagëzime, kunorzime e funerale e        Një ditë para se të varrosej, rreshti i njerëzve, që kishte ardhur
                çdo shërbesë tjetër, që i përket njaj famullijet së     për t’i bërë nderimet e fundit, ishte i gjatë, afërsisht një milje
                New York City”                                          dhe priste jashtë Kishës, për t’i bërë nderimet udhëheqësit të
              Ndërsa nga ana e juridiksionit (varësisë), natyrisht,     tyre shpirtëror. Në ditën e 20 marsit 1989, ditën e Shën Josephi-
Kisha Katolike Shqiptare dhe Qendra e saj “Zoja e Shkodrës”,            it, emrin e të cilit e mbante edhe i ndjeri Oroshi, mori pjesë edhe
varet drejtpërsëdrejti nga Kardinali Arqipeshkëv i New York-ut, si      Kardinali i New York-ut Shkëlqësia e Tij John O’Connor, i cili,
pjesë e Arqipeshkvisë Metropolitane. Pra, qysh me meshën e              kryesoi bashkëcelebrimin e meshës së përshpirtshme së bashku
parë të thënë në Kishën Katolike Shqiptare, më 24 dhjetor 1969,         me 20 meshtarë të tjerë. Kardinali e Arqipeshkvi i New York-ut,
ajo është bërë pjesë e familjes së madhe të kishave katolike në         O’Connor, tha këto fjalë: “Monsinjor Oroshi, me punën e tij, u
New York.                                                               tregua një shkollar i lartë, një gur themeli i komunitetit të tij dhe
          Mendoj, se nuk duhet harruar, që meshtari Oroshi, në          një shpiegues (promotor) i madh i ekumenizmit.”
kushte të vështira, vuri gurthemelet e fesë katolike shqiptare                       Atë ditë shumë prekëse për gjithë komunitetin
këtu në Amerikë. Punët e dobishme, me vlera fetare e                    shqiptar të New York-ut me rrethina, dhimbja ishte shumë e
atdhetare, që bëhen sot në këtë drejtim, janë vazhdim i misionit        madhe. Shumë personalitete të botës politike e shoqërore
të udhës së ndritur, që hapi prelati patriot Imzot Oroshi. Ai           shqiptare thanë fjalë të zgjedhura për humbjen e mikut të tyre
ndërroi jetë me dhimbjen e madhe në zemër, pse nuk arriti ta            të dashur. Këtu po veçoj disa fjalë prekëse të gazetares së
shihte edhe një herë të vetme Shqipërinë dhe vendlindjen e tij,         mirënjohur shqiptaro-amerikane, zonjës Nexhmie Zaimi, e cila,
Oroshin e burrave të shquar të Mirditës. Bariu i urtë e i               ndër të tjera, kishte thënë: “Monsinjor Zef Oroshi! Ne të duam
devotshëm kristian, kaloi në amshim një vit më parë se                  dhe respektojmë, për çdo gjë, që Ju keni bërë për ne. Ne prap do
demokracia të shkelmonte diktaturën e kalbur të proletariatit në        të vazhdojmë me u lutë, që Ju të pushoni në paqe.”
atdhe. Ai kishte dëshirë të vetme të puthte edhe një herë tokën                      Ndërsa gazeta e madhe me famë botërore “The New
e të parëve të tij, të vendoste lule të freskëta, mbi eshtrat e         York Times”, e datës 17 mars, 1989, shkruan: “Msgr.Oroshi ka
prindërve të tij. Por Zoti e kishte marrë në krahët e përjetësisë së    drejtuar mase 2000 shqiptarë, jo vetëm të krishterë, por edhe
Tij, birin e përkushtuar të tokës ilire.                                muslimanë e ortodoksë. Msgr.Oroshi ka qenë pionier i bashkimit
          Komuniteti shqiptar në Sh.B.A. dhe veçanërisht ai i           të shqiptarëve, pa dallim feje. Për ndërtimin e Kishës “Zoja e
përkatësisë fetare katolike, duhet ta përkujtojë çdo vit me             Këshillit të Mirë” kanë ndihmuar të gjithë shqiptarët,
nderim të veçantë këtë meshtar, dijetar e atdhetar shqiptar, që         si:muslimanët, ortodoksët dhe katolikët, pa dallim, të cilët e bënë
gjithë jetën veproi për të mirën e çështjes së Atdheut.                 të mundur këtë në vitin 1969.”
          Në vitin 1982, meshtari Oroshi ishte i ftuar nga                           Në gazetën “The Dedication Jurnal” në vitin 1978, me
Universiteti Santa Clara Mission Church, në Californi, ku, celebroi     rastin e përurimit të Kishës Katolike “Zoja e Këshillit të Mirë”,
                                                                        ndër të tjera, zonja Nexhmije Zaimi, një shqiptare muslimane,
                                                                        për Monsinjor Oroshin foli edhe për talentin e tij fetar. Ajo, ndër
48
     Po ai, po aty, f.1                                                 të tjera, shtoi edhe këto fjalë: “Nuk flas vetëm për sukseset apo
                                                                                                                                         34
punën e tij për ngritjen e Qendrës Katolike Shqiptare, por              e qetë, që e pushtonte, kur binte fjala për artin dhe letërsinë
zotësinë dhe përvojën e tij si lider në organizimin dhe bashkimin       shqipe, Imzoti, i zhytur thellë në mendime për temën që po
e të gjithë shqiptarëve, pa dallim feje e krahine, duke shtuar          diskutonin, i përgjigjet shkurt e saktë bashkëbiseduesit: “Atë e
dashurinë vëllazërore mes njeri-tjetrit, që ta duam dhe                 kam mendue edhe vetë. Koha, mik i dashtun, nuk kam shumë
ndihmojmë njeri-tjetrin si vëllezër të një gjaku, të një gjuhe e të     kohë të lirë për ta rimarrë në dorë punimin tim modest.”
një kombi pa dallime fetare, në një vend të largët, që të jetojnë                    Sërish Prof.Neka, që ishte impresionuar shumë nga
së bashku dhe ta ndihmojnë dhe mos ta harrojnë atdheun e                “Çohaja”, i drejtohet autorit: “Sa bukur e keni thurur.
tyre.”                                                                  Përshkrimet tuaja mbresëlënëse më kanë tërhequr për forcën e
                                                                        pendës në përshkrim. Unë kam kja si fëmi për atë vend, që po e
                                                                        dëshirojmë për së gjalli. Ndoshta, ai regjim i djallit nuk do të na
                                                                        japë mundësinë të kthehemi e të çmallemi me truallin tonë, se
                                                                        çdo ditë po plakemi.”
                       Në Boston, tek Dr.Anthony Athanas                             Shkrimtari, iu përgjigj: “Fajin e kemi vet e ma së
                                                                        shumti na klerikët, që qindrum pasiv e nuk e organizum popullin,
                                                                        që t’ngrihej në kamb i madh e i vogël, në Veri e Jug të Shqipnisë,
            Si zakonisht, pothuajse çdo vit, mirditasi Prof.Zef         si ortek i madh bore e t’luftonte atë murtaj, që na shkatërroj
V.Neka, udhëtonte me aeroplan nga California, në New York, për          n’temel.”
t’u takuar e çmallur me miqtë e vjetër, me të cilët kishte patur                     Profesori, që po e dëgjonte me vemendje të madhe, u
kujtime shumë të bukura jetësore. Ai ishte gazmor dhe shumë i           kthye nga Monsinjori dhe me një shikim qortues, por dhe me
mprehtë në bisedat mes miqve e shokëve të idealeve                      humor të lehtë, shtoi: “I dashtun Dom Zef, tasht, nuk je tuj folë si
përparimtare. Asokohe, njihte shumë mirë e nga afër zhvillimet          meshtar. Krisht, ka thanë: “Nëse dikush të bjen në njenen faqe,
e ngjarjeve brenda komunitetit shqiptar në New York, të Lidhjes         ktheja edhe tjetren.”
dhe Kishës Katolike në Bronx, New York. Ishte shumë i gëzuar e i                     Oroshi, sqaron Prof.Nekën, me një idhnim të thellë
lirë në biseda miqsh, si me                                             për komunizmin në Shqipëri, duke thënë: “Jo more Zef i dashtun,
Kapidanin e Mirditës, juristin Ndue Gjomarkun, Monsinjor Zef            Krishti nuk e ka thanë se, nëse ke lexue me kujdes pjesën, kur
Oroshin e shumë miq e kolegë nga Mirdita dhe e gjithë bota              Krishtit i shkuen për t’ba tregti në Shtëpinë e Zotit, ai e rroku
shqiptare.                                                              kamxhikun e i mori përpara me fshikullim të gjithë… Djalli i
            Një mëngjes të bukur pranvere, në muajin e luleve           mallkum shfrytëzoi mirësinë e profesionin tonë. I përdori edhe
shumëngjyrëshe të majit të vitit 1982, së bashku me Imzot               prifnit, që t’i dorëzojnë burrat ma të mirë në besë të Zotit. Po ku
Oroshin, Prof.Zef V.Nekën, udhëtuam me makinë nga New York-             ka besë djalli i mallkum!? Na klerikët në Mirditë nuk punuem
u, në Boston, Massachusetts, për të takuar disa miq të vjetër           shumë për organizmin e popullit, kundër kuçedrës komuniste, që
vatranë, e posaçërisht bisnesmenin e suksesshëm Dr.Anthony              nuk njeh as fe, as atdhe. Ky asht faji jonë, duem apo nuk duem
Athanas(49).                                                            na me e pranue. Kur Kapidani Mark Gjomarku i priu popullit me
            Rruga nga New York-u, në Boston, normalisht me              gjok, kundër asaj mortaje të përbindshme, ishte dasht që edhe
makinë përshkohet për pesë orë. Biseda e ngrohtë, që filloi midis       na klerikët,të tanë bashkë, me e ndihmue në rrugën fisnike
miqve, e bëri më të lehtë udhëtimin. Dy profesorët, Oroshi e            qëllimmirë për çlirimin e Atdheut nga komunizmi bolshevik.
Neka, ishin ulur në ndenjësen mbrapa dhe po kuvendonin                  Prandej jemi ku jemi tash!?”
shtruar, ndërsa unë atë ditë isha shoferi i tyre.                                    Rruga kaloi shumë shpejt. U ndalëm para restorantit
            Prof.Neka, i qetë dhe i sigurtë në fjalën e tij, e filloi   luksoz: “Anthony’s Pier 4” (1963), në Boston. Monsinjori ktheu
kështu diskutimin, duke iu drejtuar Oroshit me një përqendrim           fytyrën nga unë dhe tha: “Pse u ndale Tomë!?” Unë i thashë, se
të madh: “Çohaja” (Bariu) juaj më ka lënë shumë mbresa e                tashmë kishim mbërritur në Boston. I pabindur dhe duke
mbramje pa gjumë, duke meditu thellë. E kësisoj e kam lexue             menduar se po bëja shaka, shtoi: “A mos ke fluturu, që thu se
sërisht nga fillimi, deri në fund. Këtë kënaqësi leximi e kam pas       mbërritem!?” Ata të dy kishin diskutuar kaq shumë me njeri-
disa herë brenda një muaji. Po ju them se duhet ta vazhdoni këtë        tjetrin, saqë koha kishte ikur me shpejtësi.
subjekt shumë të veçantë dhe origjinal, që, megjithëse                               Te dera e restorantit “Anthony’s Pier 4”, kishte dalë
interesant, është tepër i shkurtër.” Pas një pauze dhe me natyrën       për të na pritur, sipas zakonit të moçëm shqiptar, pronari i tij,
                                                                        aktivisti i palodhur vatran, njeriu i nderuar e respektuar i
                                                                        komunitetit shqiptaro-amerikan, Dr.Anthony Athanas. Duke iu
49
   Dr.Anthony Athanas (1911-2005), u lind në Trebickë                   afruar të tre sëbashku derës hyrëse të restorantit, Dr.Athanas,
                                                                        me buzëqeshjen dhe shakatë e tij karakteristike, iu drejtua
të Korçës. Familja e tij, kur ai ishte 5 vjeç emigroi në
                                                                        menjëherë Imzot Oroshit, duke i thënë: “Ama Monsinjor,
Amerikë dheu vendos në Boston. Ishte një vatrist i                      çibukun (llullën) nuk e ke sjellë me vete!?” Profesor Neka, sërish
shquar i Federatës PanShqiptare “Vatra” (1912) dhe                      me buzë në gaz, iu drejtua Dr.Athanasit, duke dashur të shtojë
sponsorizuesi kryesor i gazetës “Dielli” (1909). Ishte dhe              atmosferën gazmore, gjatë takimit me të zotin e shtëpisë: “Si the
mbeti patriot shembullor e bisnesmen i sukseshëm,                       Dr.Athanas? Çfarë është ajo!?”
veprimtar dhe filantropist, për të cilin kanë shkruar më së                          Monsinjori, duke buzëqeshur, u tha të pritnin pak sa
shumti gazetat amerikane. Ai ishte pronar i pesë                        të përshëndetej e më vonë e fillonin përsëri bisedën. Profesori
restoranteve, si: “Anthony’s Pier 4” (1963), “Anthony’s                 nguli këmbë ta “mësonte” çështjen e çibukut, që meshtari s’e
Hawthorne”, “General Glover House”, “Hawtorne By The                    hiqte kurrë nga goja.
Sea”, dhe “Anthony’s Cummaquid”. Ai vdiq në moshën                                   Dr.A.Athanas, me shumë kënaqësi dhe buzagaz, filloi
93-vjeçare, në Boston.                                                  të rrëfejë historinë e çibukut të mikut të tij të dashtur, Imzot
                                                                                                                                        35
Oroshit: “Një ditë, imzot Noli na tha që të bashkoheshim të gjithë     Monsinjorit, u largua i qetë, duke thënë: “Natën e mirë!”…
ne antarët e Këshillit të Kishës, për një takim me shumë rëndësi
me Dom Zef Oroshin. U bashkuam dhe, sa mbërriti, Dom Zefi
nxori nga xhepi çibukun dhe e ndezi menjëherë. Dhoma, ku, ishim                              Zoti e kërkonte në amshim
mbledhur të gjithë, u mbush me tym duhani dhe gati sa nuk
pëlcitëm nga mungesa e oksigjenit. Asnjeri nuk foli asnjë fjalë,
por shikonim shtëllungat e tymit, që dilnin si oxhak nga çibuku e                  Vdekja e vëllait të madh, Prendit, e mundoi shumë.
tij dhe ai, i qetë, dëgjonte me shumë vëmendje të gjithë, që po        Duhet thënë se kjo, me sa duket, kishte qenë një goditje e fortë
diskutonin njëri pas tjetrit. Dikur, Imzot Oroshi nuk po pinte për     në zemrën e tij të dhimbshme dhe, që nga ajo ditë, ai gjithnjë e
pak kohë dhe tymi filloi të largohej nga salla. Thamë me vete          më tepër po binte nga ana shpirtërore dhe gjendja
shyqyr Zotit, që e mbaroi duhanin, që kishte në çibuk. Por nuk         shëndetësore.
ishte e thënë. Ne ishim të gabuar. Ai, i qetë, futi dorën në xhepin                Një ditë, më tha: “E pyeta vëllain e madh, Prendin,
e xhaketës së tij dhe menjëherë nxori një kuti duhani dhe filloi të    kur ishim në Shqipni asokohe, se çfarë duhet të baj: A të
mbushë ngadalë e ngadalë çibukun i tij. Imzot Noli na tha se           largohem nga Atdheu, apo të qëndroj bashkë me ju!? Ai (vëllai),
Monsinjor Oroshi kishte ardhur nga New York-u, sepse kërkonte          më tha: “Dom Zef, duhet të shpëtosh ti, sepse je nji dëshmitar i
nga ne, që të bashkonim kishat. Asnjeri nuk foli. Dom Zefi, u ngrit    shumë krimeve, që ka fillue të baj komunizmi kundër klerit
në këmbë e i tha Imzot Nolit ditën e mirë. U gëzuam, që doli me        katolik e popullit shqiptar, ndërsa për ne të bahet ç’ka ka thanë i
atë çibuk, se ishte duke na mbytur me tym. Aty për aty nisën           madhi Zot”.
përshpëritjet. Njëri nga pjesëmarrësit iu drejtua Imzot Nolit:                     Në këtë mënyrë familja e klerikut, që ishte në
“Çfarë tha kleriku i nderuar, të bashkojmë kishat!?” Imzot Noli,       emigracion, përjetoi burgjet më të tmerrshme dhe kampet e
që e njihte shumë karakterin e fortë të Monsinjor Oroshit, tha i       përqëndrimit në shumë sketerra të Shqipërisë, ku vdiqën, u
sigurtë: “A e patë atë mirditorin e ri? Ai edhe pa ne do ta bëjë       keqtrajtuan dhe u pushkatuan me qindra e mijëra shqiptarë të
Kishën! Ne thamë me mend se shyqyr që shpëtuam nga tymi i              pafajshëm. Edhe motra e tij, Luçia, ishte me banim në Lushnje,
duhanit të fortë të tij.”                                              ku kaloi vuajtjet e privimin e lirisë si familje dhe ndërroi jetë.
              Fjala e Imzot Nolit u vërtetua. Vetëm pak vite iu        Eminenca e Tij, John Cardinal O’Conner, është lutur për shpirtin
deshën Dom Zefit ta ndërtonte Kishën e re, për komunitetin e           e Luçies në një meshë në Kathedralen e Saint’s Patrick, në
vogël katolik shqiptar në New York e rrethina. Ai, me fuqinë e         Manhattan, New York.
Zotit, arriti të bëjë realitet qëllimin fisnik të misionit të tij.                 Veprat dhe puna e tij do të mbeten në kujtimin tonë
                                                                       përgjithmonë. Ai ruajti gjuhën shqipe (gegë të pastër) pa
                                                                       bastardhimet, që e munduan gjuhën e lashtë shqipe në
                       Lotët e dhimbjes                                Kongresin e Çdrejtshkrimit, në vitin 1972, në Tiranë. Gjuha e
                                                                       ëmbël dhe e bukur e qarkut verior gegë, e lëvruar me vepra
                                                                       shkrimore qysh në lashtësi dhe deri në ditët tona, u masakrua
            Me Monsinjorin udhëtuam shumë herë në qytetin              menjëherë mbas asgjësimit, masakrimit dhe pushkatimit të bijve
Stanford të shtetit Connecticut. Ai me mua diskutonte hapur për        më të mirë të popullit shqiptar në Shqipërinë e Veriut.
hallet e mëdha, që e kishin kapluar familjen e tij në Shqipëri.                    Enver Hoxha, mendonte se me këtë veprim do të
Luçia kishte letërkëmbime me Anën. Para meje ose personave të          zhdukte klerin katolik dhe besimtarët e tij, të gjunjëzonte
tjerë, Monsinjori asnjëherë nuk i ka lexuar letrat, që i vinin prej    krenarinë e Veriut të Shqipërisë. Por në fakt, ateizmi i diktaturës
motrës së tij, Luçes. Ai dilte nga dhoma, ku, ishin miqtë, futej në    hoxhiste i bëri nder katolicizmit, sepse Selia e Shenjtë, 40
një dhomë tjetër e i lexonte disa herë, më shumë kujdes, deri sa       martirët e fesë në Shqipëri i ktheu në Martirë të Lterit në
i mësonte përmendësh.                                                  përjetësi. Motivacioni i tyre është i thjeshtë, por kuptimplotë.
            Mbas leximit të letrave, fytyra e tij merrte pamje të      Ata, në rrethana dhune e terrori të tërbuar të termetit komunist,
ndryshme. Kështu, kur ishte në formë të mirë dhe me shpresë            dhanë jetën e tyre, si shembull në mbrojtje te doktrinës së
për familjen e tij, vinte buzën në gaz dhe fillonte të bënte humor.    krishterë dhe grigjës së vet, që e donin dhe e respektonin
Por shumë herë ai rrinte fytyrëngrysur nga lajmet e këqija dhe         gjithnjë.
dëshpërohej shumë. Fytyra e tij u bë një lloj libri, në të cilin unë               Klerikët patriotë, si Monsinjor Zef Oroshi, meritojnë
fare lehtë lexoja gjendjen e tij shpirtërore për Shqipërinë,           që përkujtimi të bëhet tradicional. Frytet e punës së tij i gëzojmë
Mirditën dhe familjen e vet, që ngryste ditët mes mjerimit të          ne sot. Shpresoj e besoj se përvjetorët e tjerë të lindjes ose
zymtë, që e kishte kapluar.                                            kalimit në amshim, të përkujtohen në mënyrë të denjë, siç e
            Një mbrëmjë, sapo mbërritëm në Pelham Parkway,             meriton një prelat i tillë, i përkushtuar tërësisht trinomit të
Monsinjori, kaloi dritën e kuqe të semaforit në një kryqëzim           pandarë “Fe-Atdhe-Përparim ”.
rruge. Nga mbrapa po vinte me drita të ndezura makina rrugore                      Ky është një mesazh i shkurtër përkujtimi e nderimi,
e Policisë së New York-ut (NYPD), që bënte me shenjë se ne             me shumë respekt për jetën dhe veprën e prelatit të shquar të
duhej të ndaleshim dhe duhej të merrnim krahun, në rrugëm ku           kombit tonë e shqiptaro-amerikanëve, në veçanti.
ishim. Meshtari ndaloi, hapi dritaren dhe priti policin të afrohej.
Ai, kur e pa klerikun, me një butësi dhe shumë kulturë i tha:
“Father, a e patë dritën e kuqe?!”                                                   Malli për Oroshin dhe Shqipërinë
            Monsinjori, duke e kuptuar se kishte gabuar, filloi t’i
kërkojë të falur dhe, me shaka, i tha: “Po. Dritën e kuqe e pashë,
por ju nuk ju pashë”. Polici, shumë i edukuar, me mirësjellje                   Shpirti i butë i një bariu të përvujtur, kurajoja dhe
buzëqeshi dhe, pasi mori edhe një herë falënderimet e                  vendosmëria e hekurt jezuite; esenca e filozofisë së Shën
                                                                                                                                        36
Françeskut të Azisit “Lutu dhe Puno”; atdhedashuria e zjarrtë për       Gradishtë të Lushnjës. Në “Librin Përkujtimuer” (Dedication
Shqipërinë, mëkuar qysh në fëmijëri nga shkollat e kuvendet             Journal Our Lady of Good Counsel), botuar në New York, ndër të
katolike në Shkodër; përvoja e pasur e jetës me njerëzit eruditë,       tjera gjejmë edhe përkushtimin në gjuhën angleze: “In Memory
që ishin prelatët katolikë gegë veriorë; martirizimi dhe historia e     of My Brother Ndue Who died in prison in Northern Albania On
lavdishme e krishtërimit, qysh nga agimi i saj në Illyricum;            1973 And My Beloved Mother Dila Who died, missing her dear
përhapja e Fjalës së Zotit, përmes pendës e diturisë ndër shekuj;       ones, at Lushnje, Central Albania On July 14, 1973 My they rest in
bujaria, fisnikëria, krenaria e të qënurit bir i Arbërit, skalitën në   Peace Rev.Msgr.Joseph J.Oroshi”.50
diasporën tonë në Amerikë personalitetin e madh poliedrik,                           Iu drejtova Monsinjorit, duke i thënë se ai ishte një
Imzot Dr.Zef J.Oroshin.                                                 personalitet i madh, që po vuante, sikurse kanë vuajtur
                                                                        historikisht njerëzit e shquar të këtij planeti. I thashë gjithashtu
            Sa më shumë vite kalojnë, më zgjohen kujtime të             se Librin e tij të shqipëruar “Katër Ungjijt dhe Punët e Apostujve”
paharruara për mikun tim, meshtarin e palodhur të komunitetit           e kisha parë në të gjitha kishat shqiptare në vendlindje, gjatë
tonë, prelatin e përkushtuar gjithnjë për Fe-Atdhe. Gjatë               vizitës së fundit në Kosovë e meshtarët më pyesnin për ju. Ai u
bisedave e kujtimeve të lira me klerikun e nderuar dhe të               qetësua disi dhe mbas pak minutash u kthyem me makinë në
respektuar, Imzot Oroshi me çiltërsi e nostalgji rihapte ngjarjet e     shtëpinë e tij…
shumë viteve më parë për Oroshin e për persekutimin e                                Prof. Neka, kujton: “Ka qenë nji gjest bujarie nga ana
pandërprerë, që po pësonte kleri katolik në Shqipëri.                   e Dom Rrokut (është fjala për Shkëlqësinë e Tij Imzot Rrok
            Disa vite para se meshtari të ndahej nga kjo jetë, ku,      Mirditën, sot Arqipeshkv i Arqipeshkvisë Metropolitane Tiranë-
me shumë priftërinj të moshuar, që kishin dalë në pension dhe           Durrës, shënimi im T.M.), kur i ka deklarue nji gazete të New
jetonin në “Cardinal Spellman” High School, në Bronx, New York,         York-ut, mbas vdekjes së Imzot Oroshit, se i ndiemi, u ka ndihmue
gjatë një bisede në telefon, më thotë: “Tomë, a keni mundësi të         me gjith shpirt emigrantave shqiptarë për t’u sistemue, d.m.th.
vini pak tek unë.” I përgjigjem prelatit se në çdo kohë isha i          për gjetje vendbanimi, pune dhe kryemje (plotësimi) të
gatshëm të shkoja tek ai. Gjatë rrugës me makinë mendova se             dokumenteve. Të gjitha këto kërkojnë kohë e kokëçamje, endje e
Imzot Oroshi duhej të ishte shumë i sëmurë.                             pritje nëpër zyra, ku Dom Zefi kryente aty për aty punën e
            Kur hyra brenda shtëpisë, Monsinjori u ngrit në             përkthyesit e t’avokatit, sidomos për nji pjesë të mirë
këmbë e, buzagaz e gjithë humor, më tha:                                emigrantash, të cilët nuk dijshin as ku me e vu firmën në fund të
            -“ Pashë në dritare nji diell të bukur, që ma ngacmoi       dokumentit.”(51)
në shpirt frymëzimin. Menjiherë më shkoi mendja tek ju e ju
telefonova, duke qenë i sigurtë se do të vinit për të shëtitë së
bashku.”                                                                              Tek varri
            Iu përgjigja, se isha gati të shkoja për shëtitje, ku të                  i nacionalistit të flaktë Abas Kupi
dëshironte ai. Ai dëshironte të shkonim për shëtitje në brigjet e
plazhit Orchard Beach (Bronx, New York). Atë ditë në bregdet
nuk kishte asnjë vizitor, përveç meje, bariut shpirtëror dhe                         Ishim duke udhëtuar me makinë drejt aeroportit
qindra pulëbardhave, që fluturonin apo ecnin të qeta rreth nesh,        J.F.K. Për fat të mirë, nuk kishte trafik makinash gjatë rrugës.
në kërkim të ushqimit.                                                  Porsa mbërritëm pranë varrezave në Forest Hills (Queens, New
            Pas një pauze, tek sodiste valët e qeta të bregut,          York), Imzot Zef Oroshi, më tha, që të ktheheshim tek varri i
prelati më pyeti me një zë të shtruar:                                  Gjeneral Abas Kupit(52).
            -“I dashtun Tomë, nëse ia qëlloj, a më thua të
vërtetën?”                                                              50
            Në fillim nuk e dija se për se e kishte fjalën. Ai, nga         “Librin Përkujtimuer”, Zoja e Këshillit të Mirë, 4221
sëmundja e rëndë, mendonte se kishte humbur vetëdijën.                  Park Avenue, Bronx, New York, (Dedication Journal Our
Monsinjori e ngriti dorën e djathtë lart, e shtriu ngadalë drejt        Lady of Good Counsel)
                                                                        51
ujërave të pambarim të Oqeanit Atlantik dhe, me drejtimin nga               Prof.Zef Neka, “Nji veshtrim i përcipët revistës “Jeta
Jugu, më tha:                                                           Katholike Shqiptare” (J.K.Sh.) dhe roli t’Imzot Zef
            -“A i bie të jetë në atë drejtim Shqipnia?”                 Oroshit, D.D. si Drejtor i saj”, Material në dorëshkrim,
            Unë iu përgjigja menjëherë se pikërisht në atë drejtim      California, f.12.
ishte Shqipëria. Pashë se mënjeherë i erdhi nga thellësia e             52
                                                                           Gjeneral Abas Kupi (1892-1976). Ky prijës i lirisë
shpirtit një buzeqeshje shumë e çiltër. Gëzimit të tij iu bashkuan
                                                                        shqiptare, radhitet me të drejtë përkrah Mic Sokolit e
në kor edhe qindra pulëbardha, që fluturuan si për të marrë
                                                                        Azem Galicës, Spiro Bellkamenit e Shaban Polluzhës, Isa
pjesë në gëzimin e tij, se mundi të gjente me një kthjelltësi
mendore pjesën e shpirtit të vet, Shqipërinë…
                                                                        Boletinit e Selam Salarisë, Çerçiz Topullit e Mihal
            U ngrit në këmbë, i çoi duart përpjetë dhe tha:             Gramenos, Dedë Gjon Lulit dhe Bajram Currit, Idriz
            “ -E vraft Zoti Enver Hoxhën e at komunizëm të zi, që       Seferit e Sef Koshares, për të ardhur tek mijëra luftëtarë të
nuk na la me jetue në vendin tonë. Po ç’ka i bam na priftat, që u       Kosovës, që luftuan kundër makinës shfarosëse serbe në
masakruam nga diktatura e tij. Na historikisht e kena dasht e e         trojet etnike shqiptare, detyrë të cilën e kishte edhe Abas
dona vendin dhe popullin tonë, të cilit i kena shërbye përherë me       Kupi. Shpesh, krahina e Krujës ka qenë vendi i heronjve
zemër e dashuni.”                                                       të vërtetë dhe mbi të gjitha i Gjergj Kastriotit, që, për 26
            Atij i plasi një vaj i madh dënese dhe përshpërti emrat     vjet me radhë, bëri që të dridhet Europa, për qëndresën e
e vëllezërve të tij Prenit e Ndues dhe motrës, Luçies, për të cilët     tij,kundër Perandorisë së "pathyeshme" turke. Abasi,
kishte marrë lajme jo të mira, se gjendeshin të internuar në            dashurinë për atdhe e flamur e tregoi qysh i ri. Qëndresa e
                                                                                                                                        37
            Për çudi, në mbishkrimin e rrasës së varrit të tij        shqiptare.
gjendet numri 444, që, po t’i shtosh një njësh përpara, i bie të                   Shkëlqimi dhe madhështia e Abas Kupit, u pa edhe
jetë 1444, koha kur është mbajtur Besëlidhja e Lezhës, nën            gjatë ditëve sa qëndroi në Shtëpinë Mortore (Funeral Home),
drejtimin e kryekomandantit të luftrave për liri nga zgjedha          edhe gjatë ceremonisë së varrimit. Në Sh.B.A., vetëm imzot Noli
turke, Gjergj Kastriot Skënderbeut. Abas Kupi, vinte nga kjo tokë     mund të jetë përcjellë me nderime aq të mëdha. Pjesëmarrja e
e begatë me histori, tradita, luftë dhe rezistencë kundër             miqve anglezë të luftës ishte për çdo lëvdatë. Në Funeral Home
pushtuesve të huaj italianë dhe gjermanë dhe, së fundmi, kundër       dhe te varri të gjithë shqiptarët u lutën për shpirtin e tij.
komunizmit. Kruja, për Kupin, mbeti dashuria më e madhe, që i                      Në shtëpinë mortore edhe Monsinjor Zef Oroshi tha
digjte zemrën në mërgim. Gjithashtu, në pllakën e varrit të tij       një lutje pranë kufomës së tij. Abas Kupi, ia kishte lënë këtë
gjendet edhe shqiponja dykrenare dhe përkrenarja me brirët e          amanet Mgrs.Oroshit, kur ishte gjallë. I mbrojti dhe i nderoi të
dhisë, që mbante mbi krye heroi legjendar Gjergj Kastrioti. Ai        gjithë shqiptarët pa dallim. Nuk urrente njeri për pikëpamje
sakrifikoi një jetë të tërë në shërbim të vatrave martire             politike. Jetoi, punoi e luftoi për liri e bashkim kombëtar. Vdiq
shqiptare.                                                            me dhimbje në shpirt, që nuk e pa më atdheun dhe familjen e tij
            Duke qenë dakort me mendimin e tij, ngadalë iu            të dashur. Jo larg prej sot, shpresojmë që shteti shqiptar do të
afruam banesës së amshimit. Meshtari, shumë i emocionuar e i          kërkojë kthimin e eshtrave të tij në atdhe.
zhytur thellë në mendime, tha fjalët: “Miku im, Abas! E kreva                      Abas Kupi, meriton respektin e përjetshëm në tokën
amanetin tand dyfish.” Mbasi tha disa uratë për shpirtin e tij,       mëmë. Atje duhet të shkruhet historia e tij, e cila u shëmtua për
vendosëm disa lule të freskëta dhe më pas morëm rrugën e              aq dekada nga regjimi komunist. Historianët dhe njerëzit e artit
kthimit në shtëpi.                                                    dhe të kulturës kanë detyrë, që me veprat e tyre artistike, ta
            Gjatë vazhdimit të udhëtimit e pyeta Imzot Zef            nderojnë këtë figurë të shquar të historisë.(53)
Oroshin, se cili ishte ai amanet i dyfishtë, për të cilin u shpreh
para varrit të nacionalistit të madh, Abas Kupi Ai, mbas një
heshtjeje të shkurtër, drejtoi sytë nga unë e, i përqendruar thellë                 Përballë memorialit të
në historitë e së kaluarës, shtoi: “Gjeneral Abas Kupi, para se të                  shërbestarit të kombit Mit’hat Frashërit
kalonte në amshim, ma kishte lanë të shkrueme amanetin e
çekun me nji shumë të caktueme, për t’i thanë meshë për nji vit.
Nji ditë më kishte dalë nga kujtesa e nuk isha i sigurt nëse a i                  Kleriku ynë i paharruar, Imzot Zef Oroshi, ishte një
kisha çue të gjitha meshët sipas rradhës. Dhe kështu vijova sërish    intelektual shumë i përgatitur, erudit i shquar i vlerave të
edhe nji vit tjetër, me ma shumë kujdes, që të mos kaloja asnji       çmuara të traditës kulturëdashëse e atdhedashëse të prelatëve
ditë pa thanë meshë, për shpirtin e nacionalistit të shquem,          katolikë shqiptarë ndër shekuj. Çdo stinë të bukur të pranverës
Gjeneral Abas Kupit. Për këtë erdha sot, me kujtue mikun tem të       ai shkonte pranë dyqanit të luleve të freskëta, merrte një karafil
paharruem, për t’i thanë se ia kreva amanetin dyfish, duke thanë      të bardhë dhe e vendoste në vazon mbi varrin e Gjeniut të
meshë 2 vjet me rradhë. Ky burrë i madh i popullit shqiptar, që       Kombit, Mit’hat Frashëri (Lumo Skëndo)(54).
shkriu gjithçka për Atdheun tonë, meritonte ma shumë respekt.
Edhe sikurse ai të mos ma lente këtë amanet, që nuk e tretë as
dheu, unë isha përgatitë të veproja, sikurse kam veprue deri          53
tashti, në kujtim të shpirtit të tij të pavdekshëm. Pushoftë në
                                                                          Gjekë Gjonlekaj, “Abas Kupi, një nga shtyllat e
Paqe!”.                                                               mbrojtjes kombëtare, heroi i 7 prillit”, “Illyria”, New
            Kështu, gjatë gjithë rrugës bisedonim, sa herë që         York, 9 Janar 2001.
                                                                      54
binte fjala për atdhetarin e madh, Gjeneral Abas Kupi. Ai                 Mit’hat Frashëri (1880-1949). Ishte i biri i Abdyl
shfletonte nga kujtesa vitet e shkuara, plot kujtime të bukura për    Frashërit (1839-1892) e nipi i Sami Frashërit (1850-1904)
mikun e tij të shtrenjtë nacionalist.                                 dhe Naim Frashërit (1846-1900). Ai e njohu shumë pak
            Kontributi i shquar i Abas Kupit, ishte i mbushur me      babanë e tij e u rrit nën kujdesin e Samiut dhe Naimit.
përpjekje për këtë ideal dhe me frymë atdhedashurie në dobi të        Edukimin akademik e mbaroi në Stamboll. Deri në vitin
Atdheut, qoftë kundër ndërhyrjeve të shteteve fqinjë, për të          1905, punoi në administratën turke dhe më pas kaloi në
penguar nga brenda konsolidimin fillestar të shtetit të ri            Selanik, në administratën shtetërore. Në prill 1929,
shqiptar, ashtu edhe kundër qëllimeve pushtuese të shteteve           M.Frashëri, në testamentin e tij i lë shtetit shqiptar
megallomanë. Ai është shquar për krijimin e një shoqërie              pasurinë e tundshme dhe të patundshme, me qëllim
shqiptare përparimtare, duke iu larguar gjithnjë e më shumë
                                                                      krijimin e një Instituti Albanologjik në Tiranë, i cili,do të
rrymave politike bolshevike, që, si sëmundje kancerogjene,
                                                                      merrej me studime në fushën e historisë së Shqipërisë. Ai
kishte prekur si individët, ashtu dhe një pjesë të shoqërisë
                                                                      filloi të aktivizohej në politikën shqiptare,që në fund të
                                                                      shek.XIX, duke u bërë një nga figurat e spikatura. Më
                                                                      1908, në Selanik botoi gazetën “Liria”, duke
tij kundër fashizmit, nazizmit e komunizmit, ishte një                bashkëpunuar me Kristo Luarasin, i cili,drejtonte
model i atdhedashurisë të flaktë. Mërgimtarët në                      shtypshkronjën dhe shtëpinë botuese “Mbrothësia”.
Amerikë,shumë herë kanë biseduar me Abasin në lidhje                  Sherbestari i kombit mori pjesë në Kongresin e Manastirit,
me familjen, që e kishte lënë në Shqipëri. Ai e mbante si             i njohur ndryshe edhe me emrin Kongresi i Alfabetit, me
brengë dhimbjen, por kurrë nuk ankohej.                               14-20 nëntor, 1908. Mit’hat Frashëri,u zgjodh kryetar i
                                                                      Kongresit dhe nën kryetar i Komisionit të hartimit të
                                                                      Alfabetit (kryetar i Komisionit ishte At Gjergj Fishta
                                                                                                                                     38
         Kam pasur fatin dhe nderin e veçantë, të jem i                      I ndodhur përballë memorialit të Lumo Skëndos, me
pranishëm me Monsinjor Oroshin, në shumë evenimente të             ndjenjën e keqardhjes së madhe që nuk mund të fliste si dikur
paharruara përkujtimi dhe respekti, që ai shprehte në forma të     për Atdheun e dashur me këtë mendimtar, përshpëriti këto fjalë
ndryshme për miqtë e tij.                                          zemre: “Mit’hat i Madh! Edhe sot të pruna me duart e mia të
         Ai nuk bënte zhurmë dhe nuk jepte intervista në gazeta    vyshkuna këtë karajfil të bukur, por të rithem mos u mërzit, o
apo revista të kohës, mbasi çdo veprim i tij vinte nga ndjenja e   miku im i shtrenjtë, sepse, sapo të shembet kjo mortajë
zjarrtë e respekti i thellë për jetën dhe veprën e figurave të     njerigranse komuniste, eshtnat e tu kanë me pushue të qetë në
ndritura të kombit shqiptar, të shpërndarë në udhët e ndryshme     tokën, ku u lindën e filizat e njomë të atij populli të varfër e
të botës.                                                          martir, që po hjek të zitë e ullinit dita-ditës nga patenzotët, do të
                                                                   sjellin mijëra lulëkuqe të Naimit mbi varrin tand.”
                                                                             Një muaj më pas, kur po bënim ritin e zakonshëm për të
O.F.M., shënimi im T.M.). Në moshën 32-vjeçare largohet            thënë uratat së bashku me Monsinjorin, para varrit të Mit’hat
përfundimisht nga Stambolli dhe udhëton për në Shqipëri,           Frashërit gjetëm Prof.Luan Gashin, që kishte vendosur një
duke kaluar nga Kosova, në Shkup dhe Elbasan. Në vitin             buqetë me lule të freskëta përpara nesh dhe, si një ushtar i
1912, në qeverinë e pavarësisë së krijuar nga Ismail               atdhedashurisë, qëndronte në këmbë në shenjë nderimi.
Qemali (1914-1919), ai zgjidhet ministër i botores. Më 30                    Me qetësi, Monsinjori i afrohet e i drejtohet Prof.Luan
mars 1913, jep dorëheqje nga detyra. Ai mirëpriti ardhjen          Gashit: “Na jemi krenarë sot para varrit të Apostullit të
e Princ Vidit në Shqipëri dhe ndihmoi në Ministrinë e              Shqiptarizmës. Unë gjithmonë e kam kujtue dhe do ta kujtoj, sa
Punëve të Jashtme. Pas largimit të Pirnc Vidit, ai largohet        të kem frymë me lutjet e mia, që Zoti i Gjithpushtetshëm ta
                                                                   realizoj andrrën e Gjeniut, që tanë jetën luftoi e punoi për të
nga Shqipëria dhe, deri më 1918, jetoi në disa shtete të
                                                                   mirën e Nanës Shqipni.”
Ballkanit. Në vitin 1916, vendoset në Bukuresht, ku
                                                                                Profesor Luan Gashi , në ato çaste pikëllimi, mori
arrestohet nga policia dhe internohet në Moldavi. Me               frymë thellë, sikur donte të
mbarimin e Luftës I Botërore (1918), lejohet të largohet           mblidhte forcat e veta e, i përlotur, iu afrua prelatit të shquar
dhe vendoset në Lozanë (Zvicër). Aty i drejtohet me një            dhe shqiptoi me respekt fjalët: “Ka qenë fat, një fat i madh edhe
promemorie konferencës në të cilën po përgatitej krijimi i         ndoshta i papërsëritshëm për komunitetin shqiptaro -amerikan
Mbretërisë Serbo-Kroate-Sllovene. Ai deklaron: “Pa                 në New York, që të kemi në gjinin tonë. Ju dhatë shumë për
zgjidhjen e problemit shqiptar, nuk do të ketë as                  emigrantët shqiptarë në ditët ma të vështira të tyne, si në
Jugosllavi të re dhe as një zgjidhje përfundimtare të              përhapjen e ruajtjen e kulturës e traditës së pasun shqiptare,
kufijve në Ballkan.” Në vitin 1920, vendoset në New York           duke themelue e mbajt gjallë revistën e dashtun “Jeta Katholike
(ShBA). Kthehet në Shqipëri më 1922. Një vit më mbas               Shqiptare” dhe Lidhjen Katholike Shqiptare, duke ngritë gjithnji
(1923-1924), fillon detyrën e Ministrit Fuqiplotë të               zanin për të drejtat e njeriut në Shqipni, gjatë demostratave të
Republikës së Shqipërisë në Athinë. I zhgënjyer nga                shumta pranë Selisë së OKB-së, kundër qeverisë komuniste të
zhvillimet politike në Shqipëri, Gjeniu i Kombit, siç është        Tiranës (në New York). Gjatë audiencës private, që pate me Papa
quajtur gjithnjë, jep dorëheqjen dhe deklaron largimin e           Palin VI (në Vatikan), ftove në mesin tonë bijën e shqueme
tij nga politika. Më 1927, fillon të botojë fletoren e tij         botnore Nanë Terezën, duke i tregue botës, se Ajo asht bij e tokës
“Dituria” (Tiranë) dhe themeloi “Libraria Lumo Skendo”.            martire të Arbënisë, ku, lindi Heroi
                                                                   Nacional Gjergj Kastrioti. Ndërtove Shtëpinë e Zotit, Kishën e Re,
Pas pushtimit të vendit nga Italia fashiste (7 prill 1939),
                                                                   për komunitetin katolik në New York, bashkëpunove me shumë
rikthehet në politikë. Eshtë ideologu e bashkëthemeluesi
                                                                   revista e gazeta shqiptare në diasporë, ku, ma s’shumti, në
kryesor i partisë nacionaliste “Balli Kombëtar” (1941),            revistën “Shejzat”, të mikut tonë Prof. Ernest Koliqit, përktheve
kundërshtar kryesor i P.K.Sh (1941). Në nëntor 1944,               në gjuhën shqipe “Katër Ungjijt e Punët e Apostujve”, të cilën e
largohet përfundimisht nga Shqipëria e vendoset në Itali.          kam lexue me shumë kujdes. Zoti të ruajtë dhe të bekoftë, o
Gjatë udhëtimit në New York, ai vdes nga një atak                  prelati i madh!”
kardiak. Nisi të merrej me krijimtari letrare, që prej vitit
1897 dhe filloi të botonte Kalendarin kombiar, të cilin e
botoi pa ndërprerje deri në vitin 1928. Më 1901, botoi                     Si u bëmë kumbarë?
biografinë e parë kushtuar Naim Frashërit. Në shkrimet
publicistike ai përdori pseudonimet Lumo Skëndo dhe
Mali Kokojka, ndërsa në botimet e ndryshme përdori                          Një grup miqsh të përhershëm të familjes time, si:
pseudonimin Ismail Malosmani. Mbas çlirimit të                     Monsinjor Zef Oroshi, Dom Rrok Mirdita, Fran Sokoli, Kol
Shqipërisë, u vendos sekuestro mbi pasurinë e Mit'hat Bej          Bajraktari, Prendush Gega, etj., ishin për një vizitë në shtëpinë
Frashërit. Një nga objektet e sekuestruara ishte edhe              time. Sapo gruaja ime, që askohe priste fëmijë, u solli kafet dhe
biblioteka personale e tij. Sot rreth 40.000 vëllime të kësaj      rakinë, Monsinjori u shpreh buzëgaz: “Kam dëshirë, që të jem
                                                                   kumbar i këtij djali, që do të lindë gruaja juaj o miku im, Tomë!”
biblioteke ruhen (dhe janë pjesë) e Bibliotekës Kombëtare
                                                                   Të gjithë të pranishmit e panë disi me habi. Mbas një heshtjeje
të Shqipërisë. Për këtë arsye Ministri i Turizmit, Kulturës,
                                                                   të shkurtër, duke parë se askush nuk foli, iu drejtova Monsinjorit
Rinisë dhe Sporteve i Republikës së Shqipërisë dhe
                                                                   me këto fjalë:
Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë vendosën që çmimi                         - Monsinjor Oroshi, të lumtë goja. Nëse shoqja ime do të
për bibliofilinë, të emërtohet Bibliofili Lumo Skëndo.             lindë vajzë, ju nuk do të jeni kumbara!?
                                                                            Ai, me një buzëqeshje dhe plot besim, më tha:
                                                                                                                                    39
           -“Kësaj radhe është djalë!” Të gjithë të pranishëm i          pranishëmve, midis të cilëve ishte edhe kleriku musliman Imam
thanë me buzëqeshje:                                                     Isa Hoxha, iu drejtua të gjithëve, duke u thënë: “Më erdhi shumë
           -Ashtu qoftë, Monsinjor!                                      keq për fatkeqsin e papritun.” dhe pa në sy Azemin, babain e të
           Aktivisti dhe arkëtari i Kishës për shumë dekada, Fran        ndjerit. “Kjo ka qenë vullnesa e Zotit, por e ndjej thellë në zemrën
Sokoli, tha:                                                             time, se s’shpejti Zoti do të gëzoj me nji djalë!”
           - “Monsinjor, Toma e ka vajzën dhe, meqë shprehet                       Azemi, iu drejtua klerikut, duke i thënë: “Atij i kjofshim
dëshirën për të qenë kumbara i fëmijëve të tij, pritja tashti flokët     falë, o Monsinjor Zef Oroshi!”Mbas një viti, parashikimi i Imzot
vajzës së tij të vogël.”                                                 Zef Oroshit u bë realitet. Vullnesa e Zotit vendosi që kjo familje
           Të tjerët, që po dëgjonin me vëmendje këtë dialog,            emigrantësh të shtohej më një djalë. Shumë të pranishëm, që e
shtuan njeri pas tjetrit se pas një jave do të ishin përsëri në këtë     kishin dëgjuar lutjen e bariut tonë një vit më parë, u shprehën:
sofër fisnike dhe do të uronin zyrtarisht kumbarinë në mes të            “Monsinjor Zef Oroshi ka shumë parandjenjë. Atë, që ia ndjen
Monsinjorit dhe Tomës. Dhe ashtu ndodhi. Një javë më pas,                zemra, Zoti ia bën realitet.”
ditën e shtunë, u bashkuan sërish të gjithë miqtë e asaj nate.
           Ai, me qetësi dhe kujdes të veçantë, mori nga tabakaja e
kafes gërshërët, i hapi e i mbylli, sikur të ishte një berber
profesionist dhe filloi ritin tradicional, duke i prerë Adrianës një     Krenar, përpara shtëpisë së amshmit
tufëz të vogël flokësh. Më pas, në qafë i vari një kryq të vogël në
vargonj, të cilën vajza ime, ndonëse e martuar, e ruan edhe sot si
dhuratën më të bukur, si reliken më të shtrenjtë të jetës së saj.                 Po ktheheshim me makinë prej Connecticut dhe
           Ditët e muajt kaluan dhe pranvera kishte kohë që kishte       Monsinjor Oroshi më tha, që të mos ndaleshim, por të vijonim
ardhur. Natën e Shën Jozefit, më 19 mars, gruaja ime lindi djalë.        rrugën drejt varrezave “Saint Reimond’s”. Nuk e kuptova se çfarë
Gjithë emocione lumturie e kënaqësie, që kishin pushtuar tërë            kishte ndërmend prelati. Tek po afroheshim tek vorrezat e
qënien time, formova menjëherë numërat e telefonit, duke ia              qytetit, ecëm së bashku, deri tek “Saint Peter’s Square”.
dhënë lajmin e gëzuar në fillim kumbarës.                                         Unë e kuptova se ai po më drejtonte tek varri i Dom
           - I dashtun Monsinjor, jemi shtuar me një djalë të bukur      Lazër Sheldisë dhe aty ndaluam. Për dijeni të lexuesve, dy
e të shëndetshëm, ashtu sikurse e parashikuat ju, disa muaj ma           meshtarët katolikë shqiptarë i kanë varret pranë njeri-tjetrit. Ai u
parë.                                                                    kthye nga unë dhe me gishtin tregues shtoi:
           Imzoti, i gëzuar dhe plot hare, që e shprehu me fjalët e               - Si po të duket ajo rrasë përkujtimore, që gjendet aty!?
tij, tha:                                                                         I heshtur dhe kureshtar bëra disa hapa drejt rrasës së
           -Të rrojn djali. Kjo ka kenë dëshira e të madhit Zot, që të   mermerit dhe më ra në sy fotografia e Monsinjor Zef J.Oroshit.
t’gëzoj ty Tomë me një djalë, siç e ke ëndërruar.                        Në trup më kaluan mornica (emocione të bredshme), u shtanga
           Ditën që shkuam në Kishë për të bërë pagëzimin e djalit,      dhe me shikim të habitur nuk po u besoja syve të mi. Para meje
gruaja ime, Liza, mbante beben në duart e saj. Meshtari i kishte         gjendeshin dy portrete: një i gjallë e stoik, i pamposhtur nga
vënë dorën tek koka e vogël, ndërsa i nderuari Dom Rrok Mirdita          furtunat e jetës, që sapo e kisha sjellë me makinë dhe tjetra
filloi ta bekonte me ujin e shenjtë, duke thënë ritet e rastit:          ishte fotoja, që na vështronte në rrasë të varrit, e cila prehej aty
“Nikollë! Po të Pagëzoj n’Emen të t’Atit, Birit e Shpirtit t’Shejt!”     prej disa ditësh…
           Djalit i dhamë dy emra, atë të babës tim, Nikollë dhe                  Isha krejtësisht i hutuar. Për një moment e kisha
Zef, mbasi kishte lindur natën e Shën Jozefit. Për fat të mirë, këtë     humbur fillin, s’e kuptoja se ku gjendesha dhe cilin njeri kisha
emër mbante edhe meshtari ynë, që u bë kumbari i tij. Ai                 para meje. Vështroja foton, të cilës për shumë minuta nuk
telefonote shpesh, për të ditur si ishte famulli i tij, Zefi i vogël     mundja t’ia hiqja sytë. Monsinjori, që kishte vënë re habinë time,
dhe, sa herë vinte për vizitë, i sillte nga një dhuratë të vogël.        e theu heshtjen duke më prekur lehtë me dorë në supin tim.
Miqësia me Monsinjorin u forcua edhe më shumë përmes                     Mbas disa minutash, pasi kisha marrë vetën nga ai shokim i
vizitave dhe takimeve të shpeshta.                                       papritur, me qetësi dhe habi iu drejtova sërish klerikut shqiptar,
                                                                         me fjalët:
                                                                                  - Po më duket shumë herët, Monsinjor, që e keni mbarue
Ikja e ardhja e një engjëlli                                             këtë përmendore (varrezë)!? E ai, sërish i zhytur thellë në
                                                                         mendime, u soll nga unë e shtoi:
                                                                                  - Po, miku im i shtrenjtë. Kjo asht banesa e amshimit, që
         Në mëngjes, Imzot Oroshi, më telefonoi e kërkoi që të           dashtë e padashtë do të vijmë nji ditë këtu. Kumara im. Ti e din
shiheshim sa më shpejt të ishte e mundur. Pa humbur kohë u               shumë mirë jetën time, qysh se kam shkel në Sh.B.A. Kam ralizue
bëra gati, mora makinën dhe u gjenda për disa minuta në qelë.            në këtë vend të bekuem dëshirat e jetës time, që me kohë i kisha
Kur iu afrova për t’i dhënë dorën, e pashë shumë të mërzitur Ai          andrrue edhe në vendlindje, por kjesh i detyruem me u largue
ishte shumë i shqetësuar për lajmin e hidhur, që kishte marrë.           prej komunizmit t’pafe. Mbarova në Itali shkollën e naltë për
         Një fatkeqësi e madhe i kishte ndodhur emigrantit               meshtari, ku dhe doktorova. Munda me kamngulje me ia arritë
shqiptar Azem Xhidia. Humbja e jetës së djalit të vetëm në një           qëllimit fisnik, me themelue me emigrantat nji Shqipni të vogël
aksident rrugor, e kishte prekur thellë prelatin dhe ai më tha se        këtu, midis New York-ut, ku, breznive të reja, që do të vijnë këtu
dëshironte që të shkonim për ta ngushëlluar e për t’i dhënë              në Tokën e Bekueme, po u la trashëgim Shtëpinë e Zotit, Nanën
forcë qëndrueshmërie familjes së Azem Xhidisë.                           Kishë, që flet shqip, midis këtij oqeani të madh shumetnik. Këtu
         Në mbrëmje u gjendëm në Shtëpinë Mortore (Funeral               në Amerikë do të ruhen traditat tona kombëtare, gjuha, zakonet;
Home). Monsinjor Zef Oroshi, qëndroi para kufomës dhe nisi të            do të rikujtohet jeta dhe vepra e shumë klerikëve tanë
thotë urata përshpirtjeje e, mbasi u shtrëngoi dorën të                  pararendës, përmes buletinit “Jeta Katholike Shqiptare” (1966)
                                                                                                                                         40
në gjuhën tonë, që e kisha amanet nga mësuesi e poeti i shquem          Amerikë, ishte shumë i gjatë. Pikëllimi i thellë, që kishte
Dom Ndre Mjedja”.                                                       pushtuar zemrat e shqiptarëve, pa dallim feje e krahine, ishte i
          Në këtë rrasë varri janë të skalitur me kujdes ato fjalë,     papërshkruar. Prania e mijëra shqiptarëve dhe amerikanëve
sikurse tek rrasa e Moiseut: “Rev. Msgr. Dr. Joseph J. Oroshi           tregonte se ky udhëheqës shpirtëror ishte i dashur për
Nov. 23, 1912 - March 15, 1989 FOUNDER OF OUR LADY OF                   komunitetitn e vet, që e deshti dhe e nderoi gjithmonë me
GOOD COUNCIL ALBANIAN CHURCH, BRONX, NEW YORK                           përkushtim shembullor.
(Themeluesi i Kishës Katolike Shqiptare “Zoja e Këshillit të                         Më 19 mars, trupi i Monsinjor Oroshit përcillet në
Mirë”.” Më poshtë gjendet e gdhendur lutja e përshpirtshme:             sallën e Kishës “Zoja e Këshillit të Mirë”, ku, qëndroi atje atë
“Zoja e Shkodrës, Lutu per Mue!”                                        natë. Ishte nata e Shën Jozefit. Të nesërmen, në ditën e Shën
          Një ditë, ai më tha se ia kishte dhënë mbesës së vet,         Jozefit, ai u varros me nderime e respekt nga komuniteti katolik
Rozës, petkat e meshtarisë, që t’i dërgonte për t’i larë në             shqiptaro-amerikan.
pastrimin kimik. Ai mendonte që, në rast se kalonte në amshim,                       Trupi i të ndjerit u përcoll për në banesën e fundit me
t’ia veshnin rrobat e meshtarisë, që pothuajse ishin të reja.           të gjitha ritet fetare e atdhetare, më 20 mars, ditën e Shën
Roza, një nënë fisnike malësie, i ruante ato me kujdes në               Jozefit, mes lotëve të dhimbjes, lutjeve e fjalimeve, mes
shtëpinë e vet. Meshtari ynë më la amanet se, kur të ndahej nga         kujtimeve të klerikëve të lartë dhe personaliteteve të jetës
kjo jetë me vullnesën e Zotit, të isha edhe unë i pranishëm në          shoqërore e politike shqiptare dhe amerikane.
dhomën mortore, kur t’ia vishnin petkat e meshtarisë, që i kishte                    Mbas disa vitesh ishte për një vizitë në Kishën
lënë të gatshme, ato petka që i kishte Roza.                            Katolike “Zoja e Shkodrës” në Hartsdale, New York, Arqipeshkvi
          Ai kishte menduar me hollësi, që çdo gjë të shkonte mirë      Metropolitan Tiranë-Durrës, Shkëlqësia e Tij, Imzot Rrok Mirdita.
dhe pa probleme. Një nga përkujdesjet e tij, sa ishte gjallë, ishte     Gjatë bisedës, i thashë:
dhe vendosja e gurit të varrit me mbishkrim në të gjallë të tij,                     - I nderuar Shkëlqësi, Imzot Rrok Mirdita. A do të
duke mos pasur të shënuar vetëm ditën e kalimit në amshim. Për          ishte mirë, që Monsinjor Zef Oroshit t’ia kthejmë eshtrat në
këtë ngjarje kam shkruar çdo vit, duke e përkujtuar përmes              Atdhe?
artikujve të ndryshëm, botuar në organet e shtypit dhe duke i           Prelati i lartë metropolitan, i sigurtë në përgjigjen e vet, tha:
shpërndarë në shumë site në internet në Amerikë dhe Shqipëri.                        - “Jo, Tomë. Ju kujtoj vetë, se Monsinjor Zef Oroshi
          Në spital qëndroi disa kohë. Shërbimi ndaj tij nga            nuk e ka lënë me shkrim dhe asnjëherë s’ma ka thanë me gojë,
personeli shëndetësor amerikan ishte shumë i mirë. Me gjithë            që t’i kthehen eshtrat në vendlindje.”
përkujdesin e pandërprerë, gjendja shëndetësore e tij erdhi duke                     Më kujtohet edhe mua ajo ditë, që gjatë gjithë atyre
u përkeqësuar. Tashmë, ashtu i moshuar, luftonte me                     bisedave Imzot Zef Jozef Oroshi nuk më është shprehur që
sëmundjen, që po përparonte me shpejtësi. Megjithatë,                   eshtrat e tij ndonjë ditë të kthehen në Atdhe. Por mjerisht, as
Monsinjori u dhuronte miqve, që i vinin për vizitë, nga një             unë nuk ia bëra këtë pyetje ndonjëherë.
buzëqeshje të lehtë. Isha i pranishëm edhe kur Zoti e mori birin e                Imzot Zef Oroshi, u përcoll me nderime të mëdha prej të
vet në krahët e Tij bujarë.                                             gjithë shqiptarëve dhe personalitete amerikane të New York-ut
              Tek gjendesha si përherë pranë krevatit të tij,           dhe të shteteve përreth. Mesha, u celebrua nga
sëbashku me Zef Berishën, pashë se buzët e Monsinjorit ishin të         Shkëlqësia e Tij, Arqipeshkvi i New York-ut, Kardinali John
thara. I thashë Zefit, që t’ia njomnim buzët me ujë të freskët. I       O’Connor, Dom Rrok Mirdita, Dom Prek Ndrevashaj, Dom Pjetër
vumë duart prapa kokës e i afruam në buzë një gotë me ujë. Ai           Popaj dhe shumë klerikë amerikanë.
ngriti dorën dhe gjysma e ujit iu derdh në gjoks. Duke mos                        Siç duket është e mira, që eshtrat e tij të qëndrojnë aty
mundur të përgjigjej, jepte shenjë me vetulla ose lëvizte pak           ku gjenden, sepse brezat e ardhshëm shqiptaro-amerikanë këtu
buzët dhe gishtërinjtë e dorës. Ne kështu kuptonim se ai, edhe          dhe brezat e rinj në Shqipëri, kur të dëgjojnë e lexojnë për
pse i lodhur, ishte i vetëdijshëm… Por... erdhi çasti i fundit për      veprimtarinë e klerikut të shquar Imzot Zef J.Oroshit, do të jenë
të, çasti..., kur kaloi në amshim…                                      krenarë, sepse kjo Kishë e Shenjtë dhe Shtëpia e Amshimit do të
          Mëngjezin e 18 marsit, u gjendem në Shtëpinë Mortore          mbeten pikë e rëndësishme nderi e lavdie për atë që bëri prelati
(Funeral Home). Joseph Botti, së bashku me priftërinjtë Dom             i paharruar për popullin e tij, shpërndarë udhëve të botës në
Rrok Mirdita dhe Dom Pjetër Popaj, unë dhe mbesa e të ndjerit,          emigracion, deri në Sh.B.A., që ishte edhe ndalesa e tij e fundit.
Roza, e cila kishte sjellë rrobat e priftërisë, ashtu siç i kishte
caktuar me radhë vetë Monsinjori, sa ishte gjallë. Kur na çuan në
dhomën, ku, gjendej trupi pa jetë i të ndjerit, një keqardhje e         Një darkë e paharruar
thellë pushtoi zemrën e shpirtin tim. Të dy bashkatdhetarët
klerikë ishin skuqur në fytyrë, aq sa ishin gati t’u rridhnin lotët e
pikëllimit, ndërsa mbesa e meshtarit ishte e mbuluar e tëra në                     Së bashku me Imzot Dr.Zef J.Oroshin, Prof.Rexhep
lot dhe qante me dënesë, ndonëse si burrneshë mundi të                  Krasniqin (55)
qëndrojë e fortë në këmbë.
           Njeriu, që ishte ekspert për veshje në raste të tilla në     55
shtëpinë mortore, vijoi ta vishte simbas urdhëresës së Dom Rrok            Prof.Dr.Rexhep Krasniqi (1906-2000). U lind në
Mirditës. Monsinjor Oroshi, dukej sikur ishte në gjumë të thellë.       Gjakovë, ku, mbaroi 4 vjet të shkollës fillore dhe dy vitet
Së bashku me meshtarët u lutëm për shpirtin e tij, duke thënë           e fundit në Shkodër. Shkollën e mesme e kreu në
uratat e para. Në orën 2:00PM (mbasdite), ishte planifikuar,            “Theresianum” të Vjenës (Austri), e cila, ishte dhe
sipas programit të ceremonisë mortore, fillimi i vizitave               vazhdon të jetë një ndër shkollat më të njohura të Europës
ngushëlluese. Rreshti i njerëzve, që prisnin në radhë për t’i           Qendrore. Më 1934, përfundon studimet universitare,
dhënë lamtumirën e fundit meshtarit të komunitetit shqiptar në          duke mbrojtur doktoraturën me temën “Kongresi i
                                                                                                                                        41
                                                                 dhe Prof.Luan Gashin, ishim të ftuar nga zonja shumë e nderuar
                                                                 dhe e respektuar e komunitetit tonë, aktivistja e palodhur,
Berlinit dhe Verilindja e Shqipnisë”. Për relator, kishte        gazetarja Nexhmije Zaimi (56).
Prof.Dr.Carl Patsch, kryetar i Institutit të Balkanologjisë                  Ishte kënaqësi të merrje pjesë në këto takime me
pranë Universitetit të Vjenës, albanolog dhe historian i         përsonalitete të shquara politike e shoqërore, ku, gjatë bisedave
mirënjohur. Pas përfundimit të studimeve të larta, ai            të lira, koha kalonte shumë shpejt. Tematikat e kuvendeve të
kthehet në atdhe e fillon punën si profesor i historisë dhe      gjata ishin të larmishme e nga të gjitha trojet etnike shqiptare,
gjeografisë në shkollën qytetare të Gjirokastrës, ku, më         që kishin përjetuar këto burra të mëdhenj.
vonë emërohet zv/drejtor. Më 1939, emërohet drejtor i                      Në shtëpinë e zonjës Zaimi jemi mbledhur shumë herë.
arsimit dhe mbas Kryeinspektor, pranë Ministrisë së              Edhe për mua ishte një nder i veçantë, që të isha dëshmitar i
Arsimit. Më 1941, është Komisar i Lartë i shkollave              shumë bisedave, që nuk i kisha dëgjuar më parë. Kjo sidomos
shqipe në Kosovë e drejtor i Gjimnazit të gjuhës shqipe në       për Prof. Luan Gashin (57). Në fillim mendoja se ai ishte nga
Prishtinë. Më 1943, merr pjesë në Qeverinë e Mehdi
Frashërit si Ministër i Arsimit. Lidhur me shërbimet e tij       i Dr.Krasniqit, “Kongresi i Berlinit dhe Verilindja e
ndër shkollat shqipe, në Shqipërinë Verilindore, jashtë          Shqipnisë”.
kufijve politikë të shtetit shqiptar, më 1994, prof.             56
                                                                    Nexhmije Zaimi (1937-2003), u lind në Prevezë e u rrit
Krasniqi, u dekorua prej Presidentit të Shqipërisë dr.Sali       në Shqipëri. Në Amerikë erdhi në vitin 1937, ku studioi në
Berisha, me Urdhrin “Naim Frashëri” i Klasit të Parë. Në         “Wellsley College” dhe në “Columbia University”. Në
vitin 1943, zgjidhet kryetar i Kuvendit Kombëtar                 moshë të re (në periudhën e Luftës së II Botërore), punoi
(Parlamentit), ku, për të parën herë morën pjesë                 si gazetare pranë gazetës së New York-ut “Yorkark
përfaqësuesit e zgjedhur me vota të lira (demokratikisht),       Yorks”, në Radion “Zërit të Amerikës”, Radion “Europa e
ndër të gjitha viset shqiptare: nga Kosova, Mali i Zi dhe        Lirë” dhe në “Zyrën e Shërbimit Strategjik” (Office of
Maqedonia (trevat e verilindjes shqiptare). Këtu u shpall        Strategic Services). Me dobësimin e të parit e lë
bashkimi i tokave të zaptuara me shtetin shqiptar si dhe         gazetarinë dhe ligjeron në seminare kulturore me temen e
pavarësia e neutraliteti i Shqipërisë, përkundrejt fuqive        Shqipërisë. Ajo merret me problemet e Lindjes së Mesme
ndërluftuese. Dr.Krasniqi, u zgjodh dy herë nënkryetar i         (1949, 1950, 1951, 1952, 1953, 1954), e kryesisht
Lidhjes së Dytë të Prizrenit, kur ajo drejtohej prej z.Musa      hulumton mbi konfliktin shumëvjeçar të shteteve arabe
Shehu e ing.Xhafer Deva. Me ardhjen e komunizmit në              me Izraelin. Në vitin 1953 nxjerrë në dritë studimin
fuqi, i tha lamtumirën atdheut dhe sëbashku me grupin            “Gauge of Arab Anger” (1952). Më 1967, niset në pellgun
kosovar të Lidhjes së Prizrenit, mori rrugët e mërgimit.         arab dhe takohet me shumë personalitete, si në: Palestinë,
Qëndroi për një kohë të shkurtër në Siri dhe prej andej          Pakistan, Jemen, Amman (Jordani), Kajro (Egjipt, 1949),
emigroi në Australi. Aty, nga fundi i vitit 1956, thirret prej   Siri, Bagdad (Irak), Liban, duke bërë intervista dhe vjelë
Ministrisë së Jashtme Amerikane me marrë pjesë në                ide e mendime të ndryshme mbi hulumtimet e saja. Ajo
riorganizimin e formimit të Komitetit “Shqipëria e Lirë”,        ndërroi jetë në Santa Barbara, California. Djali i saj Erik
me qendër në New York dhe zgjidhet kryetar i Komitetit,          Margolis, është drejtor editorialist i gazëtës më të madhe
të cilin e drejtoi për 35 vjet rresht, deri në përmbysjen e      në Canada “Toronto Yun” dhe komentator i rregullt për
regjimit komunist në Shqipëri. Dr.Krasniqi, është autor i        “CNN”, “FOX”, CBC”, “CTV”, “Britain”, SKY”,
një numri të madh studimesh të botuara në shqip, anglisht        YORKS TV”, etj.
dhe gjermanisht dhe bashkëpunëtor i ngushtë në revistën          57
“Jeta Katholke Shqiptare”. Ai ishte bashkëstudent dhe mik             Prof.Luan Ahmet Gashi (1923-2005), u lind në
i prof.Eqrem Çabejt. Ai ishte një ndër studiuesit më të          qytetin antik Scampa (Elbasan) “kërthizë e Shqipërisë”,
njohur të çështjes shqiptare si dhe çështjeve ballkanike në      ku babai i tij rilindasi Ahmet Gashi jepte mësim në
tërësi. Ai ka qenë lektor në shumë universitete të ShBA-së       shkollën e famshme Normale. Shkollën fillore e kreu në
dhe Europës. Janë shumë të njohura konferencat e tij             qytetin e lindjes, në Elbasan, ndërkaq gjimnazin e
akademike, në universitetet e ndryshme të Amerikës e             përfundoi në Tiranë. Ai luftoi për Shqipërinë Etnike, të
Europës si dhe shkrimet e botuara në shtypin prestigjioz         lirë, demokratike, me orientim europiano-perëndimor, që
amerikan dhe sidomos në organin e Komitetit “Shqipëria e         nga mosha e re studentore e deri në fund të jetës. Ndjenjat
Lirë”, gazetën “Shqiptari i Lirë”. Prof.dr.Rexhep                e atdhedashurisë, i tregoi pa i mbushur 16 vjet, duke marrë
Krasniqi, mbylli sytë më 13 shkurt të vitit 2000, duke i         pjesë me rininë nacionaliste në demostratat e para me
dhuruar Federatës Pnashqiptare “Vatra”, me qendër në             armë më 7 prill 1939. Ai ndërpreu studimet universitare
New York, gjithë bibliotekën e tij të pasur si dhe mijëra        në Itali e kthehet në Shqipëri kundër fashizmit. Ishte
faqe studime të klasit të parë, kryesisht në fushën e            pjesëmarrës në mbledhjen e Mukjes (përfaqësues i Rinisë
historisë dhe albanologjisë, të cilat, presin për t’u botuar.    Nacionaliste Shqiptare). Me porosi të udhëheqësve dhe
Instituti i Historisë si dhe Akademia e Shkencave e              themeluesve të Ballit Kombëtar, Mit’hat Frashërit e
Shqipërisë, duhet të interesohet për tërheqjen e këtij           prof.Vasil Andonit, ai me vëllain Fatonin, dërgohen në
korpusi albanologjik, duke siguruar edhe mjetet e                Kosovë (dhjetor 1943), për të organizuar e përgatitur
nevojshme financiare për publikimin dhe studimin e tij.          Rininë Nacionaliste Kosovare, në luftë kundër synimeve
Me interesimin e miqve të tij, pritet të dalë nga shtypi libri   shoviniste serbe. Mori pjesë në formimin e Organizatës
                                                                                                                               42
Kosova, mbasi gjithnjë ai fliste për Dardaninë. Në atë mbrëmje të   Por kësaj mbrëmje Prof.Gashi zbuloi shumë gjëra të reja mbi
paharruar Prof.Luan Gashi, i bëri shumë pyetje zonjës Zaimi,        jetën e zonjës Zaimi në shtetet arabe.
pyetje, që, shumë kohë më parë, ia kishin drejtuar Monsinjor                    Prof.Krasniqi e Monsinjor Oroshi, mbetën të habitur
Oroshi dhe Prof.Rexhep Krasniqi, por ajo nuk u ishte përgjigjur.    nga këto informacione të panjohura më parë të zonjës gazetare.
                                                                    Ajo shpiegoi shumë ngjarje me fakte konkrete, mbi shumë
                                                                    çështje, që kishin të bënin me shtetet arabe dhe Izraelin, kur ajo
                                                                    ishte në rolin e gazetares për politikën e jashtme amerikane…
“Rinia Nacionaliste për Mbrojtjen e Kosovës” në
                                                                             Monsinjor Oroshi, disi i zemëruar, se nuk kishte mundur
Gjimnazin “Sami Frashëri” të Prishtinës, ku për disa kohë
                                                                    të mësonte më parë shumë histori të panjohura mbi zonjën
punoi si pedagog. Me prof.Ibrahim Kelmendin e Adem                  Zaimi, iu drejtua Prof.Gashit me fjalët: “Ju të pamartuarit jeni
Gllavicën, organizojnë detashmentin ushtarak të të rinjve           “djaj”, pa menduar se edhe Prof.Krasniqi ishte beqar.
të Kosovës, që zhvilloi një sërë betejash të ashpëra,                        Prof.Gashi, që kishte një humor të mprehtë, me një
kundër komunistëve serbë dhe regjimit komunist për 2                buzëqeshje miqësie, iu drejtua klerikut katolik, duke i thënë:
vjet me radhë. Luani me shumë shokë, u detyrua të                   “Pse, ju Monsinjor Zefi, a jeni i martuar!?” Prof.Krasniqi, duke
kalonte në Greqi (1946), ku qëndroi 10 vjet. U punësua në           njohur temperamentin e Monsinjor Oroshit, ndërhyri me
Ambasadën Amerikane në Athinë, për disa vite me radhë.              buzëqeshje: “Lere Luanin, se atë tro (grimë) burrërie që ka, i ka
Më 1956, emigroi në ShBA. Para se të nisej, ai i deklaroi           trashëgim nga Veriu e ato të tjerat… i ka nga Jugu…”
Radio-Londrës: “Unë po shkoi në Amerikë, jo për t’u                          Mbas disa ditësh e takova Prof.Gashin e i thashë se
strehuar, por për ta luftuar komunizmin e Enver Hoxhës              kisha menduar për shumë vite se ai ishte nga Kosova e atë
në Shqipëri dhe sllavokomunizmin në Jugosllavi, për një             mbrëmje kuptova që ishte i lindur në qendër të Shqipërisë së
Shqipëri të Vërtetë Etnike Demokratike”. (Sipas librit të           Mesme, në qytetin antik Scampa (Elbasan).
Gani Ratkocerit: “Prof.Ahmet Gashi-Rilindasi i fundit”).                     Atdhetari i shquar i çështjes kombëtare Prof.Luan Gashi,
Atje Luani, jo vetëm që i përfundoi me sukses studimet e            më tha se ajo “Kosova martire më burrëroi. Gjithë jetën time,ia
larta në fushën e Marrëdhënieve Ndërkombëtare, por jep              kushtova Dardanisë antike, që e deshta si sytë e ballit.”
                                                                             Edhe një bisedë tjetër, që zhvillova me prelatin,
leksikone në Universitetin e York Jork-ut. Profesori,
                                                                    Monsinjor Oroshin, në lidhje me Prof.Gashin, ai më tha:
boton shumë artikuj në dobi të çështjes kombëtare. Për
                                                                    “Prof.Luan Gashi asht, padyshim, nji burrë i shquem, që me
meritat e tij zgjedhet anëtar i Komitetit Qëndror të Ballit         pendë, urti, guxim e vendosmeni i doli zot me armë në dorë
Kombëtar në mërgim. Me këtë emër ajo u pranua në vitit              Kosovës dhe bashkimit në nji sofër të vetme të trojeve etnike
1956 në Federatën e Unionit të Komiteteve Etnike, që                shqiptare.”
kishte në Programin e saj Trajtimin e Nacionaliteteve të
Shteteve të Evropës. “Lidhja Kosovare”, nuk kërkonte e
luftonte vetëm për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë,
por për bashkimin e të gjitha Trojeve Shqiptare, që me                      Dy personalitete të shquara:
traktate të padrejta europiane, iu njohën Malit të Zi,                      Imzot Vinçenc Prennushi dhe Imzot Rrok Mirdita
Serbisë, Greqisë dhe Maqedonisë. Qëndra e vërtetë e
“Lidhjes Kosovare”, ishte në ShBA, kurse degët e saj,
ishin në: Austri, Kanada, Gjermani, Turqi, Zvicër, Itali,                    Muaji i shtatorit, ishte periudha vjeshtore, kur lindën dy
Francë, Belgjikë, Angli, Danimarkë, Greqi etj. Më 16 maj            prelatët: Imzot Vinçenc Prennushi dhe Imzot Rrok Mirdita.
1985, Komiteti Qëndror i “Lidhjes Kosovare” në                               Po dëgjoja tingujt e bukur dhe fjalët kuptimplote të
Vashington, i paraqet një Raport Këshillit të Sigurimit të          këngës: “Porsi fleta e Engjullit t’Zotit”.
                                                                             -Sa bukur! - thashë me vete. Diku kisha lexuar për një
Europës, mbi gjendjen e popullit shqiptar nën Jugosllavi,
                                                                    ngjarje, që kishte lidhje me
ku, theksohet shkelja e plotë e të drejtave të njeriut për
                                                                    këtë këngë dhe me të rinjtë gazmorë të qytetit kulturëdashës
shqiptarët, në kundërshtim flagrant me Deklaratën                   antik të Shkodrës, menjëherë mbas mbarimit të Luftës së Dytë
Universale për të Drejtat e Njeriut, të Kartës së Kombeve           Botërore. Të rinjtë e Shkodrës, antarë të Shoqërisë “Vllaznia”,
të Bashkuara dhe të Marrëveshjes së Helsinkit, që janë              organizuan një demostratë të madhe në përkujtim të 28
nënshkruar edhe nga Qeveria Jugosllave askohe, duke                 nëntorit.
parashtruar në fund edhe një rezolute, me kërkesën që të                     Qyteti ishte lënë në duart e aleatëve, nën komandën e
miratohet nga ai Këshill. Në të gjitha kongreset dhe                gjeneralit francez Bardi de Fourtou, i cili, bashkë më flamurin
Konferencat e Nacionaliteteve të Unionit Evropian, që               francez, kishte ngritur në kështjellën legjendare të Rozafës edhe
mbaheshin çdo vit, e jo rrallë edhe dy herë në vit, kanë            flamurin e Serbisë, si bashkëluftëtare të saj.
marrë pjesë rregullisht Prof.Luan Gashi, Hafëz Isuf Azemi                    Të rinjtë i ishin ngjitur kodrës dhe kishin shkuar në
dhe Ajet Rushiti, Prof.Abaz Ermenji, Prof.Vasil Andoni,             kështjellën historike.
Tefik Ashiku etj. Janë me dhjetra demonstrata, të                      Këtij grumbulli të rinjsh entuziastë, që u vlonte në gji ndjenja
organizuara nga “Lidhja Kosovare”. Një ndër ngjarjet më             e hollë e atdhedashurisë, i printe frati trupvogël i Urdhërit të
të rëndësishme, ishte Kongresi i Parë Botëror, ku, morën            Shën Françeskut, por me shpirt të madh, Ipeshkvi, Imzot Vinçenc
pjesë përfaqësues të Degëve të Lidhjes nga bota. Fjalën e           Prennushi. Me fjalimin e tij të ngrohtë, që e përshkonte fryma e
hapjes e mbajti prof.Luan Gashi.                                    thellë atdhetare, zgjoi në ndërgjegjen atdhedashëse, vrullin e
                                                                    entuziazmit të rinisë vendase, në mënyrë të tillë, sa lulja e rinisë
                                                                    shkodrane u vërsul si shqiponjë kundër flamurit pushtues serb, e
                                                                                                                                    43
hoqi me urrejtje nga shtiza dhe, në vend të tij, shpalosi në ajrin e     Kolegjit Françeskan në lagjen Arra e Madhe, e mirënjohur si
lirë të tokës arbërore rubën e kuqe me shkaben dykrenare.                vatër e përhershme e tyre, nga i cili dolën shumë fretër të zot të
          Njerëzit, të gëzuar nga ai çast prekës dhe solemn, e           punës e të fjalës, si Atë Benardin Palaj, shkrimtar me vlerë dhe
ngritën tërë gëzim në krahë Imzot Vinçencin, i cili, me afshin e         poet i zoti.
rinisë, që ziente në damarët e tij të brishtë, ia mori këngës                      Patër Vinçenci, përveç punëve të shumta si drejtues i
patriotike: “Porsi fleta e Engjullit t’Zotit”, tingujt e së cilës, të    Kolegjit “Saverian”, shkruante vjersha dhe përmblidhte nga goja
shoqëruar nga mbarë populli, jehuan si oshëtimë larg e larg.             e këngëtarëve të moçëm shkodranë këngët e bukura të gurrës
Shkodrës i erdhi buzëqeshja dhe iu largua trishtimi.                     burimore popullore, të cilat, me përkujdesje, i botoi më 1911 në
          Valët e liqenit të qytetit dhe rrjedhja e ujërave të           Sarajevë, me titullin “Visari kombëtar”. Me botimin e këngëve
lumenjve Drin e Bunë i shpërndanë ato në qiellin arbnor, duke            popullore gegnishte, autori Prennushi i dha një shtysë të re, në
mbërritur në veshin e Perëndisë. Prej kësaj shfaqjeje magjiplote,        një drejtim më shkencor, folklorit shqiptar dhe, me lirikat e tij të
që prej këtij çasti të mrekullueshëm, shkrimtari, Imzot                  para, të botuara në të përkohshmen zëmadhe “Hylli i Dritës”,
Prennushi, shkroi plot frymëzim romancën “Grueja shqiptare”,             “Ora e Maleve”, “Zani i Shna Ndout”, “Lajmëtari i Zemrës së
vargjet mallëngjyese të së cilës, në atë kohë, nuk ka pasur              Krishtit”, skaliti me dinjitet dhe krenari emrin e tij origjinal në
shqiptar, që të mos i dinte përmendësh:                                  historinë e letërsisë shqipe.
                                                                                   Asokohe, ai mbante ligjerata të bukura me tharm
        “Ka ra rreza ndër bajana!                                        patriotik, në raste të ndryshme në lidhje me datat historike.
              T’bin e vet kshtu e pvet e ama:                            Rruga për t’u ngjitur në shkallët më të larta të Urdhërit të vet
           Ç’ke, moj bijë, që kjan e fshan?                              ishte e shkurtër për Patër Vinçencin. Nuk kaloi shumë kohë dhe
        Kjan e fshan e vetllat vran?                                     e shohim fratin e ri si guardian, Kryetar i Kuvendit Françeskan në
        Merr pelhurën, qi pat endë,                                      rrugicën Gjuhadol, ku qëndroi 6 vjet.
        Bija e saj kishte pas kenë                                                 Edhe këtu i dha rëndësi rregullimit të arkës së Shna
        Kuq e zi m’te qindisë                                            Ndout, d.m.th. atij fondi të themeluar posaçërisht për t’i ardhur
        Gjen dashtnin qi e kish molisë…”                                 në ndihmë të varfërve, midis më të varfërve shqiptarë. Nuk ka
                                                                         pasur shkodran, që nuk e di se sa të varfërve u janë fshirë lotët
                                                                         me anën e kësaj vepre të dashur njerëzore. Më 1929, u zgjodh
                                                                         në zyrën më të lartë të familjes së madhe të (Organizatës)
        Shërbëtor i Zotit                                                Fretërve Minorë Françeskanë (O.F.M.) Shqiptarë, si Provincial,
        dhe njohës i thellë i letërsisë                                  detyrë, të cilën e kreu me nder deri në vitin 1933
                                                                                   Imzot Vinçenc Prennushi ishte një nga punëtorët e
                                                                         palodhur dhe më të frytshëm të letërsisë sonë amtare. Përveç
          Kush ishte Imzot Vinçenc Prennushi, ky njeri me vizion të      veprës së tij kryesore “Gjeth e lule”, ku, përmendet për lirikat e
madh, misionar i paqes, që gjithnjë u mundua me përkushtim e             tij të bukura, ai përshtati ose shqipëroi në gjuhën amtare shumë
përvuajtje të veçantë, të qetësojë zemrat e të varfërve!?                vepra nga fondi i artë i letërsisë botërore, i udhëhequr gjithmonë
          Cila ishte jeta e atij njeriu, që natyra e kishte pajisur me   në zgjedhjen e vet nga kriteri i pajtimit (ose shërbimit) të artit
virtyte të rralla, që me gojën e ëmbël e plot elokuencë, me              ndaj fesë.
urtësinë në fjalë dhe me veprime të matura, me jetën e pastër                      Ai jetoi dhe krijoi, kur pendat më të ndritura të kombit e
fetare e atdhetare, kishte fituar dashurinë dhe nderimin e të            ngritën në piedestalin më të lartë artin, letërsinë dhe kulturën
gjithëve!?                                                               shqiptare. “Ai diti, -sikurse thotë linguisti i shquar Atë Justin
          Emri i tij ishte bërë simbol burrërie, ndershmërie e           Rrota O.F.M., - me mbledh gjithçka gjeti të hijshme në fjalë e
drejtësie.                                                               frazeologji të qytetit të vet, i mblodhi si bleta dhe i vendosi me
          U lind më 4 shtator 1885, në Shkodër. Që në moshë të           shije të madhe në shkrimet e veta.”
re, i veshur me zhgunin e Shën Françeskut, Patër Vinçenci tregoi                   Një tjetër kritik i Prennnushit, duke bërë krahasimin me
takt dhe durim të rrallë në zbutjen e fanatizmit të theksuar fetar       Fishtën, thotë: “Ndërsa Fishta na shfaqet me fuqinë e viganit të
në qytetin e lindjes, fill pas krijimit të shtetit shqiptar. Qysh        Malcisë, Prennushi të pret me përkdheljen e ngjyrave, që ai i
atëherë, ai u shqua për atdhetarizmin e zjarrtë në mes të                rradhit, herë të buta e herë të forta, por pa prekur kurrë
bashkëvëllezërve të Urdhërit të Shën Françeskut, këtij kuvendi           dramacitetin. Në poetin e “Lahutës”, ndjejmë fuqinë vullkanike të
fetar, që ishte fidanishtja e kultivimit dhe zbatimit të binomit         majave të Alpeve shqiptare, kurse në poetin “Gjethe e lule”, lihet
lutu për fe dhe puno për atdhe.                                          me një anë fjala e fortë, për të dhënë nektarin e luleve të
          Atdheu ynë, Shqipëria, i detyrohet shumë me nderim             freskëta, të pranverave shkodrane.”
dhe respekt antarëve pararendës të Kuvendit të Shën                                   Në librin: “Ndër lamijet e demokracisë së vertetë”
Françeskut, për shërbimet e mëdha dhe të përhershme ndaj                 Ipeshkëvi i Durrësit, Prennushi, jep mendime të sakta për një
popullit, kulturës, artit, shkrimkëndimit, ruajtjes dhe ripërtëritjes    shtet të ëndërruar demokratik të tipit perëndimor, mendime
së dokeve e zakoneve të lashta etnike, që, në përgjithësi,               origjinale, të cilat mbeten të gjalla edhe për kohën e sotme. Ai
spikatin me një forcë të madhe në lëmin e atdhedashurisë së              përktheu shumë romane e drama. Kështu, më 1924 përktheu
pakufishme për çështjen kombëtare. Përfshihet me afsh të                 romanin e përmendur të Kardinalit Wiesemann në dy vëllime
zjarrtë në veprimet e vijueshme të klerit katolik për pavarësinë e       “Fabiola”, (1935) “Quo vadis!?” (1939) të Sienkiwiecz-it, “Burgjet
vendit nga nata e gjatë turke. Me rastin e ngritjes së Flamurit          e mia” të Silvio Pellico-s dhe ka përpunuar nga gjermanishtja
kuq e zi në kalanë “Rozafat”, më 14 mars 1914, Patër Vinçenci            veprën “Dreizchnlinden” të Weber-it etj. Ai ka shkruar dhe vepra
mban fjalimin kryesor, ku spikat orotoria e tij elokuente.               me përmbajtje fetare, ku përmendim tre vëllimet me titull “Fjala
          Në moshën 25-vjeçare, më 1915, atij iu besua drejtimi i        e Zotit” (1918), ku, zhvillohet Ungjilli në të dielat e motmotit.
                                                                                                                                         44
          Më 1940, emërohet Ipeshkëv i Durrësit, deri në vitin            Por ndofta ishte diçka tjetër. Shpirti, qi në grahmat e dhimbës
1947, vit kur arrestohet nga komunistët, që ishin kundër fesë             fizike topitet, tkurret, terrtiset, si kullohet prej saj, kur dhimba të
dhe kombit e për të, në moshën 65-vjeçare, nis kalvari i                  prajë si ujt prej lymit, që e pat trazue. Njeriu mund të mos besojë
tmerrshëm i vuajtjeve, vuajtje që dinin t’i krijonin e t’i                në pavdeksinë e shpirtit.
shkaktonin vetëm xhelatët komunitë. Dënohet pa faj me 20 vjet                      Por asht vështirë me pranue se gjithçka mbaron me
burg më 1947, por vdes më 19 shkurt 1948 nga astma. Shpallet              trupin, kur vërejmë qysh njerzit vdesin për ideale.”(59)
“Martir i Demokracisë”, më 8 maj 1993, në Durrës.                                  Kur Imzot Prennushi pyetet në hetuesinë e Sigurimit
          Shkrimtari dhe studiuesi, bashkëqytetari i prelatit             komunist, për vajtjen e tij pranë Misionit Amerikan në Tiranë, ai
shqiptar, Prof.Arshi Pipa, që ishte një nga bashkëvuajtësit në            përgjigjet: “Në Misionin Amerikan, kam shkue për kryeshndosh
burgjet e ftohta komuniste me Imzot Vinçenc Prennushin, ndër              për Ruzveltin… Në Tiranë, në nji mbledhje të Klerit, kemi
të tjera kujton: “Imzot Prennushi më ka rrfye qysh Enver Hoxha e          diskutue, për mbylljen e shkollave, të seminareve dhe shoqnive
kishte thirrë gjoja të këshillohej me te për punët e Kishës Katolike      fetare, si dhe ndalesat e qeverisë për fenë. (Në janar 1946). Kemi
Shqiptare, në të vërtetë për t’i imponue atij pikëpamjet e tij            paraqitë në qeveri nji memorandum, me të cilin kërkonim të
politike komuniste ndaj fesë. Nuk kishte mundë ta bindte. Ma              drejtat tona fetare. Nga nji kopje ia kam çue misioneve
vonë, mbasi Imzot Prennushi u burgos, ai u vërsul ashpër kundër           amerikane e franceze në Tiranë” (Dosja 1245, Arkivi i Ministrisë
tij në njenin prej fjalimeve të veta. Mbasi e burgosën, e                 së Brendshme Tiranë).(60)
torturuen. Prej vetë gojës së tij, dij se e kanë rrahë ma parë me
dru, mandej e kanë lidhë për kambësh e për duersh, i kanë kallë
mes tyne nji dru me nji çengel në të, mandej e kanë varë drunin
me nji gozhdë të madhe në murin e nevojtores, tue e lanë aty              Lindja e një prelati të ri dhe vuajtjet e Imzot Prennushit
deri sa i ka ra të fikët. “Si dashin në krraba”, shtonte buzëqeshun
Imzoti, të cilit nuk i mungonte nji damar shakaje.”(58)
             E vuajtja e torturat e munduan shumë prelatin                          Kur Ipeshkëvi i Durrësit, Prennushi, po vuante dhe po
shqiptar, Imzot Prennushin. Në momentet e fundit të jetës ai              hiqte të zitë e ullirit, jo shumë larg Shkodrës zonjë, po rritej e po
kërkoi dritë dhe vetëm dritë. Pikërisht çastet e fundit të jetës së       hidhte shtat një prelat i ardhshëm i fesë. Ai quhej Rrok Mirdita.
tij në mënyrë dramatike i përcjell, i prekur thellë, miku i tij dhe                 U lind më 28 shtator 1939, po në atë muaj që u lind
bashkëvuajtësi Prof. Pipa, tek kujton me dhimbje atë skenë:               Ipeshkvi i Durrësit, Imzot Vinçenc Prennushi. I pari u lind në
          “Po ndodhte shpesh që nuk kishim dru sa duhej. Dhe kur          Shkodër, i dyti jo shumë larg Shkodrës së Imzot Prennushit, por
fikeshin xhixhat e fundme dhe errësina peshonte në dhomë,                 në katundin Kllezën, të rrethit të Ulqinit, në vendlindjen e Gjon
ngriheshim prej shtratit herë njeni, herë tjetri dhe i rrijshim të        Buzukut, autorit të veprës “Meshari” (1555). Në këtë vit (1939),
smundit te kryet, tue folë (të folunit ia davarite disi travajin), tue    Imzot V.Prennushi, po shqipëronte romanin “Burgjet e mia”, të
i dhanë zemër, tue e gënjye se do të bishim dru të tjera ose se           shkrimtarit italian Silvio Pellicio.
nata ishte në të sosun…                                                             A e dinte Imzot Prennushi, se çfarë e priste më pas!? A i
          Nji natë të këtillë më tha copa-copa:                           kishte lexuar ato, që do të kalonte në burgjet e errëta e barbare
          “Tash po kujtoj fjalët e Goethes “Mher Licht! (Dua              komuniste me përkthimin e tij!?
Dritë!).                                                                            Sigurisht, që Provinciali i përvujtur i Shën Françeskut nuk
          Ajo dritë, së cilës i kishte thirrë në pikë të mortjes Poeti,   i parashikonte këto tmerre, që kaloi mbi kurrizin e tij. Atij nuk i
nuk ishte, sigurisht drita qi shohin sytë tanë shqisorë. Dhe këtë         shkonte ndërmend se torturat çnjerëzore do t’i vinin nga
Imzoti e dinte mirë. Po cili njeri nuk pau në dritën e ambël të           mendjet e çmendura të bashkëkombasve të tij, që ishin lindur,
qiellit simbolin e jetës? “Me të ba sytë dritë mbi dhe”, thotë            rritur e flisnin gjuhën shqipe, sikurse Ipeshkvi Prennushi. E Zoti i
populli ynë me nji shprehje egërsisht poetike, për me cilësue             shihte këto masakra dhe e la Ipeshkvin të bëhej martir në qelitë
jetën. Dhe, kur mendja e njeriut u rrek me gjetë nji orë kalimi           e ftohta të burgjeve komuniste, për të mbetur shëmbëlltyra e
mes landores dhe palandores, u ndal, si nji herë përherë, por te          Krishtit, duke kaluar kalvarin e vuajtjeve për Fe e Atdhe.
drita. Prej neoplatonizmi,tërthuhet Augustinit, te shkolla                          Nga ana tjetër, prelati martir nuk e dinte se, me
françeskane e Oxford-it, përfytyrimi i dritës ndriçoi konceptin e         vullnetin e Zotit, po lindte një filiz i ri, për të ruajtur të gjallë në
filozofisë, tue ndërmjetësue mes poezisë dhe mytikes. Dhe                 tokën e arbërit farën e krishtërimit, vaditur me gjak martirësh. E
Foscolo pat thanë afër ditëve tona: “Perche gli occhi dell’uomo           kështu, po në afërsi të Shkodrës, i riu klerik që ndiqte nga afër
cercon morendo il Sole…”                                                  persekutimin e ajkës dhe krenarisë së Kishës Katolike në
          Imzot Prennushi u nda këso jete nji natë të frorit 1948.        Shqipëri, po ecte i sigurtë për të ruajtur të gjallë fenë e Krishtit,
Atë natë kishte zjarm në votër. Kur ia mbylla sytë, sytë e lodhun e       në zemrat e besimtarëve shqiptarë, në tokat e Arbërit, në Ulqin.
të shterrun, që aq shumë kishin rektue për dritë, m’u duk se                        Këtë udhë të shenjtë të meshtarisë, mbas shumë e
pashë në fytyrën e tij të hajthët, të shkrime, të paqueme mbas aq         shumë vitesh të diktaturësateisto-komuniste, si kryebari i grigjës
mundimi, nji ndriçim jo të zakonshëm. Ndoshta mue me bajshin              së salvuar në Arqipeshkvinë Metropolitane Tiranë-Durrës, do ta
sytë e përlotun, ndofta nuk ishte veçse nji refleks i flakrimeve të       ndjekë me krenari e përkushtim shembullor tash 15 vjet,
kuqrremta të zjarrit të votrës, ngujue ndër rrudhat e thella të           Arqipeshkvi i sotshëm metroplitan, Imzot Rrok Mirdita.
ballit të gjanë, nder zgavrrat e faqeve dhe ndër gropëzat e syve.                   Ndërsa në Shqipëri po zhvillohej me tërbim të madh

58                                                                        59
  Prof.Arshi Pipa, “Kujtime mbi Vinçenc Prennushin:                        Prof.Arshi Pipa, po aty, f.17.
                                                                          60
Nji jetë e panjollë”, në librin: “Martirizimi i Kishës                     Fritz Radovani-de Angeliis, “Një monument nën dhe”,
Katolike Shqiptare 1944-1990”, Shkodër, 1993, f.9-17.                     Misioni Katolik Shqiptar në Kroaci, Zagreb, 2004.
                                                                                                                                              45
lufta kundër elitës intelektuale (me mendime të begata                 prift dioçezan i Argjipeshkvis së Tivarit, për të punue në Kishën
përparimtare, të brumosur thellë më kulturë e dije të                  shqiptare bashkë me At Zef Oroshin.
gjithanshme europiano-perëndimore) dhe njerëzve me petk                         Dom Rroku, arriti këtu me të gjithë kërkesat e duhuna
klerikal, që predikonin fenë e zbusnin zemrat e shpirtrave             kanunore kishtare, d.m.th., simbas shprehjes së nenit të Kanus
njerëzorë, në anën tjetër të kufirit shqiptaro-shqiptar një djalë i    Kishtare (C.I.C.) me pranimin e “Episcopus a ad quem” dhe me
ri energjik, plot vrull e përkushtim fetar, Dom Rrok Mirdita, rritej   lejen e “Episcopus a quo”, që don të thotë me pranimin e
dhe mëkohej me kulturë fetare e atdhetare.                             Argjipeshkvit të New York-ut dhe me lejen e Ordinarit të vet,
          Ndonëse po hiqte shumë, Imzot Vinçenc Prennushi, para        Arqipeshkvit të Tivarit.
se të kalonte në amshim,në një përpjekje të fundit plot                         Kryeurë zyrtare për këto veprimtarina kanunore kishtare
vështirësi, i vuri dorën në kokë dhe e bekoi meshtarin e Vlorës,       u ba At Zef Oroshi, administrator i Kishës Katolike shqiptare në
Dom Jul Bonatin, i cili, i kërkoi bekimin e fundit Imzot Prennushit.   New York…
Famullitari Dom Jul Bonati, ishte shumë i vjetër në moshë dhe                   Vjen vetvetiu se dhe për Dom Rrokun, porsa inkardinohet
kishte kaluar disa kampe pune dhe burgje komuniste. Më vonë ai         (të përfshihet) në këtë Arkidioçez, vlejnë të gjitha rregullat
u transferua në Durrës, atje ku vuante privimin e lirisë edhe          kishtare të përgjithta dhe ata partikolaret e Kishës sonë
Ipeshkvi Prennushi. Ai kshte qenë në Firence të Italisë, ku ishte      shqiptare.
përpjekur të shtypte përkthimin e tij “Lahuta e Malcis”, shkruar                Nderkaq “Jeta Katholike Shqiptare”, uron me zemër
nga poeti i madh, Atë Gjergj Fishta…                                   mirëseardhjen Dom Rrokut, në gjinin e bashkësisë sonë katholike
                                                                       shqiptare, ku jemi të sigurtë se ai ka për të zhvillue nji veprimtari
                                                                       të dobishme shpirtnore në vëneshtën e Tenzot.”(61)
        Vazhdimësia e veprës së tij                                             Me daljen në pension të Monsinjor Oroshit, dioqeza e
                                                                       New York-ut, emëron të përndershmin Dom Rrok Mirdita
                                                                       administrator të Kishës Katolike Shqiptare “Zoja e Këshillit të
         Ç’është ai kryq i bukur në gjoksin e Imzot Rrok Mirditës?     Mirë”. Me blerjen e tokës për ndërtimin e Kishës së re në
Kush e ka mbajtur më parë atë!? Cilin personalitet të Fesë dhe         Hartsdale, NY, Eminenca e Tij, Kardinali i New York-ut, John
Atdheut na kujton ky kryq!?                                            J.O’Connor, e lartësoi Qendrën në famulli, ku mori emrin “Zoja e
         Me krenari, Imzot Rrok Mirdita mban në qafë kryqin e          Shkodrës”.
Imzot Vinçenc Prennushit, rrugën e të cilit po e ndjek edhe sot                 Më 28 shtator 1989, ditën e tij të lindjes, Dom Rroku
me ndershmëri e devotshmëri shembullore, duke përçuar në               emërohet famullitar i kësaj kishe. Në të njëjtën kohë, Dom Pjetër
popullin shqiptar dashurinë për atdhe e për njeri-tjetrin, të          Popaj emërohet ndihmësfamullitar, duke qenë kështu krahu i
predikuar aq bukur nga paraardhësi i tij, Ipeshkëvi Imzot              djathtë i bashkatdhetarit të vet. Nën drejtimin e Dom Rrokut dhe
Prennushi.                                                             Dom Pjetrit, Kisha dhe Qendra Kulturore Shqiptare “Nënë
         Imzot Mirdita shkollën fillore e kreu në vendlindje, të       Tereza” ka zhvilluar një sërë aktivitetesh të çmuara fetare e
mesmen në Zadër të Kroacisë, ku gjenden dhjetra e mijra                kulturore.
shqiptarë, të cilët u vendosën aty për t’i shpëtuar masakrës së                 Për 10 vjet me radhë, me mbylljen e përkohshme të
barbarëve turq. Ata gjetën mikëpritje bujare dhe mbrojtjen e           revistës “Jeta Katholike Shqiptare”, Dom Rrok Mirdita çdo të
Ipeshkëvit Zmajeviq, asokohe Arqipeshkëv i Tivarit. Nën këtë           shtunë në mëngjez ka përgatitur dhe folur në radoi, në emisionin
Ipeshkëv u zhvillua dhe Koncili Nacional i Arbërit gjatë periudhës,    “Zani Katolik Shqiptar”, me një diksion të admiruar nga të gjithë
kur në Vatikan, ishte Papa me origjinë shqiptare Klementi XI,          dëgjuesit e programit të tij.
Gjon Françesk Albani (1649-1721). Studimet e larta filozofike dhe
teologjike i mbaroi në Fakultetin Teologjik të Zagrebit, në Kroaci.
         Ai ishte 24 vjeç, kur u shugurua meshtar nga Shkëlqësia               Ringjallja e hierarkisë së Kishës
e Tij, Imzot Aleksandër Tokiç, Arqipeshkëv i Tivarit dhe Primat i
Serbisë. Don Rroku kreu njerën pas tjetrës detyra të ndryshme
baritore dhe administrative apostolike. Ishte administrator i                    Në Shqipëri filluan të fryjnë erërat e Perëndimit, ndryshe
famullisë në Kishën e Shën Pjetrit e Shën Palit, në Salçi,             nga erërat shkatërrimtare të Lindjes bolshevike komuniste, ku
famullitar i Kishës së Shën Gjon Pagëzuesit, në Kllezën, afër          meshtarët dhe besimtarët ishin vënë në shenjestër të asgjësimit
Ulqinit.                                                               total. Hapja e Shqipërisë drejt botës përparimtare u shoqërua
         Më 1973, me lejen e Arqipeshkëvit të Tivarit, vjen në         gradualisht me ringjalljen e fesë në vend, duke ringritur nga
Qendrën dhe Kishën Katolike “Zoja e Këshillit të Mirë”, në Bronx,      themelet e përgjakura çfarë kishte mbetur pa u zhdukur me
NY, ku, menjëherë fillon veprimtarinë e tij meshtare. Në fillim ai     themel. Të parët, që dhanë përkushtimin e tyre ishin të rinjtë
ishte ndihmësadministrator i dy prelatëve të mëdhenj, i                shkodranë të të tre besimeve. Më 4 dhe 11 nëntor 1990, filloi
Monsinjor Simon Filipajt (1925-1999), shqipëruesit të librit të        mesha e parë në varrezat e vjetra të Rrmajit, nga ish i burgosuri
shenjtë “Bibla”, në vendlindje dhe Monsinjor Dr.Zef Oroshit,           për 26 vjet, kleriku Dom Simon Jubani (1923). Njerëzit e fesë (ata
shqipëruesit të veprës: “Katër Ungjijt dhe Punët e Apostujve”,         që kishin mbetur pas kalvarit komunist) u mbrojtën nga i gjithë
këtu në New York. Të dy, për shumë vite u morën me përkthimin          populli i Shkodrës.
e Ungjillit dhe me shumë shkrime me karakter fetar e kombëtar,
botuar nëpër revista dhe gazeta të kohës Ardhjen e Dom Rrokut          61
në New York, revista “Jeta Katolike” e priti me një shkrim                D.Z. “Mirëseardhje Dom Rrok Mirditës”, “Jeta
mirëseardhjeje. Në shkrimin: “Mirëseardhje Dom Rrok Mirditës”,         Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i
ndër të tjera lexojmë: “Me 6 qershor 1973, arriti përgjithnji në       Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti
New York, në Kishën tonë, i përnderëshmi Dom Rrok Mirdita,             VIII, #3-4 (31-32), Korrik-Dhetuer, 1973, f.28.
                                                                                                                                        46
          Institucionet fetare, që ishin kthyer në magazina, depo     qenë në atë detyrë Imzot Prennushi), një nder i madh ky, që i
ushtarake, qendra sportive e pallate “kulture” bolshevike, filluan    bëhet komunitetit katolik shqiptar në New York. Ky lajm sa e
të kryenin misionin e parë të tyre fetar, ndonëse objektet e kultit   gëzoi, aq edhe e dëshpëroi bashkësinë tonë. E gëzoi, sepse
ishin shkatërruar dhe thyer me tërbim e urretje fanatike.             njeriut të tyre iu bë një vlerësim i jashtëzakonshëm nga kreu i
Frymëmarrja e Kishës së tejsalvuar kishte filluar të jepte shenjat    Selisë së Shenjtë dhe e dëshpëroi, se ky komunitet e desh në
e saj të ringjalljes. Brenda një kohe të shkurtër njerëzit nxorrën    mesin e tij. Ne jemi krenarë për meshtarin tonë, që sot
nga nëntoka dhe nga shtëpitë e tyre, simbolet e fesë dhe pajisjet     administron apostolikisht Arqipeshkvinë Metropolitane Tiranë-
e ruajtura me shumë kujdes e sakrificë. Thjesht e me dashuri, u       Durrës.
krijuan kushtet e favorshme për ringritjen e institucioneve                     Monsinjor Rrok Mirdita, është vijues i denjë i traditës
fetare. Katedralja e Madhe e Shkodrës (1858), brenda dy               duke predikuar mirësinë e paqen mes njerëzve, ashtu sikurse
vjetëve, u ndërtua e bukur, me kontributin e të gjithëve. Por         gjithnjë porosiste Monsinjor Vinçenc Prennushi.
duheshin edhe prelatët, predikuesit e fesë.                                     Sot detyra e Imzot Mirditës është më e madhe, se ajo që
          Lajmi i vizitës së Papa Gjon Palit të II-të në Shqipëri,    kishte paraardhësi i tij Prennushi për faktin, se imzot Mirdita,
gëzoi të madh e të vogël, në të gjithë trojet etnike shqiptare dhe    është Arqipeshkëv Metropolitan me Pallium, vlerësim, të cilin
diasporë. Kujtojmë se Papa Gjon Pali II dhe Shqipëria, kanë qenë      kohët e fundit ia dha Selia e Shenjtë në Vatikan. E tani, më vijnë
të lidhur ngushtë gjatë viteve të historisë, kur shqiptarët           ndër mend fjalët e Imzot Prennushit, i cili, para gjyqit komunist
gjendeshin nën gjumin letargjik komunist. Përvoja e Atit të           tha: “Nuk ia kam dasht kujt të keqen. Jam mundue me ba mirë.”
Shenjtë, për t’i bërë ballë pushtetit armiqsor shekullor, është                 Sa herë që vjen për vizitë dhe shërbime fetare në
ndoshta unikal midis papëve të historisë moderne. Asnjëri nga         famullinë “Zoja e Shkodrës” në New York, ai flet për arritjet e
papët e Romës, nuk e ka dashur aq shumë Kishën në Shqipëri, sa        shpejta dhe shumë të suksesëshme, që po pëson nga dita në ditë
i ndjeri, polaku i përshpirtshëm, Gjon Pali II (Karol Vojtila).       Arqipeshkvia, që ai udhëheq me krrabën e kryebariut të mirë. Në
          Më 25 prill 1993, ora 8:30 paradite, në aeroportin “Nënë    rastin e parë të predikimit të tij para famullisë së komunitetit
Tereza” në Rinas (Tiranë), mbërriti kreu më i lartë i katoliçizmit    shqiptaro-amerikan, Imzoti tha edhe këto fjalë: “Në shqipëri
botëror, i cili do të shuguronte katër ipeshkëvijtë e hierarkisë      gjeta çdo gjë të rrënuar, por fenë e gjeta shumë të fortë e të
kishtare shqiptare: Dom Frano Illia (1918-1997), Dom Robert           gjallë në zemrat e popullit shqiptar.”
Ashta (1918-1998), Dom Zef Simoni (1928) dhe Dom Rrok                           Imzot Mirdita, u interesua shumë për refugjatët
Mirdita (1939). Ati i Shenjtë, ndërmjet të tjerave, tha: “Ty, o       kosovarë mbas eksodit biblik (1999),që pushtoi tokën martire të
popull fisnik shqiptar, të drejtoj përshëndetjen time më të           Kosovës nga kolonizatorët barbarë serbë. Dëbimi masiv i
ngrohtë e më të dashur. I dimë të gjitha ngjarjet e trishtueshme,     shqiptarëve nga tokat stërgjyshore, preku thellë zemrën e
që është dashur të përballosh, ngjarje të një mundimi të vërtetë,     Arqipeshkvit Mirdita. Ai bënte ç’ishte e mundur për t’ua
pasojat e të cilit koha do të arrijë me vështirësi t’i fshijë dhe     lehtësuar vuajtjen dhe dhimbjen atyre njerëzve, që kishin parë e
Europa e bota nuk mund t’i harrojë.”                                  provuar tmerret e krimet e bëra nga makina ushtarake e
          Pas përshëndetjeve të rastit, mbasi kaluan në revistë       Sllobodan Millosheviçit.
nderi truprojën, nën tingujt e hymneve të Vatikanit dhe                         Prelati u ndodhej pranë njerëzve fizikisht, shpirtërisht
Shqipërisë, Papa dhe përsonat që e shoqëruan u nisën me               dhe materialisht, sepse në ato ditë të vështira kishin nevojë për
karvanin e gjatë të makinave për në qytetin e lashtë të Shkodrës.     shumë gjera elementare, për fjalën e ngrohtë njerëzore, që të
Në hyrje të qytetit verior Ai bëri një ndalesë të shkurtër pranë      mjekonin dhe shëronin shpirtin e trazuar rëndë dhe për anën
rrënojave të Kishës “Zoja e Këshillit të Mirë” (Zoja e Shkodrës),     materiale e ushqimore.
rrëzë kështjellës legjendare të Rozafës. Peligrinazhi i shqiptarëve             Ashtu si Imzot Prennushi, që kujdesej gjithnjë me
nga Amerika, me flamuj kombëtarë, të Papës e të Sh.B.A.-së, hyri      përkushtim për të varfërit e fatkeqët e kohës së tij, edhe Imzot
në katedrale, pas një proçesioni të prirë nga barinjtë e tyre         Mirdita shërbeu me devocion e përvuajtje, për shërimin e
shpirtërorë Dom Anton Kçira, Dom Prek Ndrevashaj e diakoni            shpirtit të atyre, që i mbijetuan dhunës e masakrës së egër serbe
Marash Shkreli.(62)                                                   dhe kujtohet gjithnjë nga ata me dashuri dhe mirënjohje, për
          Dom Pjetër Popaj, me një grup prej 150 shtegtarësh nga      gjithçka bëri në ndihmë të tyre.
Kisha Katolike Shqiptare e New York-ut, mori pjesë në                           Ai vijon edhe sot me përkushtim misionin e shenjtë
ceremoninë, që u zhvillua në Kathedralen e Shën Shtjefnit në          fetar, në vazhdimësi të punës së gjithë atyre, që nuk janë më dhe
Shkodër, me udhëheqjen shpirtërore të të përndershmit Dom             që kurrë nuk u gjunjëzuan para djallit komunist. Shpirti i tyre
Pjetër Popaj dhe djakonit Marash Shkreli. Organizimin e bëri një      sheh i kënaqur, se vepra e nisur me aq përkushtim e flijime nuk
komision i zgjedhur nga Këshilli i Kishës.(63)                        shkoi dëm. Atë e vazhdojnë pasardhësit e tyre, bijtë e Krishtit.
             Në atë ceremoni madhështore ishte e pranishme                      Për Imzot Mirditën, ruaj shumë kujtime të bukura e të
Nënë Tereza (1910-1997). Dom Rrok Mirdita shugurohet                  kthjellta. Kësaj radhe po veçoj edhe këtë histori të vogël, por
Ipeshkëv i Durrës-Tiranës (koinçidencë, se deri më 1947 kishte        shumë domethënëse.
                                                                                   Ipeshkëvi i Kosovës, i ndjeri Imzot Mark Sopi, ishte
                                                                      për një vizitë private në New York. Në ato ditë ai shërbente si
62                                                                    meshtar dhe drejtor i Caritas-it në Durrës. Lajmi ishte përhapur
    Klajd Kapinova, “…Papa Gjon Pali II shuguron
                                                                      me shpejtësi, se Dom Marku, do të emërohej Ipeshkëv i Kosovës.
hierarkinë kishtare katolike… dhe Shqipëria”, në                      Unë isha sëbashku me dy meshtarët, kur po udhëtonim me
librin: “Mes Kryqit e Atdheut” (studime-refleksione),                 makinën time nga Kisha, që ishte në Park Avenue në Bronx, New
Shtëpia Botuese “Camaj-Pipa”, Shkodër, 2002, f.103-110.               York, tek ndërtesa i Kishës së re në Hartsdale, NY. Meshtari
63
  Kujtime nga ish-Kryetar i Këshillit të Kishës                       Mirdita, ishte ditë e natë shumë i angazhuar shpirtërisht, për
Tonin Mirakaj, New York, 2007.                                        mbarëvajtjen e punimeve të projektit për ndërtimin e Kishës së
                                                                                                                                    47
re. Toka ishte blerë falë bujarisë së besimtarëve dhe pritej çasti      Përgjini.”(64)
solemn, për hedhjen e gurthemelit të objektit të ri kristian.                        Në Mirditë, në vitin 2006, në 1-vjetorin e përkujtimit
          Dom Rroku i tha Dom Markut këto fjalë: “Dashtë Zoti, që       të Papa Gjon Pali II, në një ceremoni festive mirëpritën në gjirin e
ju si Ipeshkëv, të bekoni gurthemelin e Kishës së re në Hartsdale”.     tyre me titullin “Qytetar Nderi”, njërin ndër klerikët më të
Dom Marku, nuk tha asnjë fjalë dhe me përvuajtmëri uli kokën.           spikatur të Kishës Katolike Shqiptare, Imzot Rrok Mirditën. Një
Ditët dhe muajt kaluan shpejt. Në një ditë të re dhe në një mot         vendim i tillë i Këshillit Bashkiak, është mirëpritur jo vetëm nga
të bukur populli ishte mbledhur dhe priste përurimin e                  prelati Mirdita, por edhe pothuajse i gjithë komuniteti i
themeleve për ndërtimin e Shtëpisë së Zotit. Kështu, në ditën e         bashkësisë së Rrëshenit. Ceremonia u zhvillua në sallën e
bukur, kur u hodh gurthemeli i Kishës në Hartsdale, NY, ishte i         kulturës, me pjesëmarrjen e shumë miqve dhe të ftuarve.
pranishëm si Ipeshkëv, Imzot Rrok Mirdita.                                       Mbas marrjes së titullit, ai tha: “Lidhja ime me Mirditën
          Ndryshe sa kishte dëshiruar zemra bujare e Imzot              është aq sa kanë pas mundësi prindërit e mi. Babai më ka
Mirditës për Imzot Sopin, tashmë fati dhe nderi i veçantë për           treguar se jemi të ardhur prej Mirdite. Unë do të thosha se jemi
bekimin e Kishës së re shqiptare, u bë nga ish famullitari              dikund prej Oroshit dhe ne dy-tri familje jemi larguar prej aty, për
shqiptaro-amerikan Imzot Rrok Mirdita, sot Arqipeshkëv                  t’u vendosur diku në afërsi të Ulqinit, 5 km në fshatin Pesell. Kjo
Metropolitan i Arqipeshkëvisë Tiranë-Durrës, në Shqipëri. Ishte         traditë asnjëherë nuk është zbehur edhe atëherë, kur kemi pasur
me të vërtetë një kënaqësi e dyfishtë, për besimtarët e                 probleme për shkak të këtij mbiemri në kohëra të ndryshme, si në
devotshëm, sepse bariu i përvujtur Mirdita, merrte pjesë në             kohën e Jugosllavisë së vjetër, qoftë në këtë të fundit. Këtu kam
gëzimin e përbashkët.                                                   një kënaqësi të madhe, ndoshta një lloj krenarie, mbasi
          Klerikët ishin rreshtuar dhe, me lopata në duar, filluan të   asnjëherë, në asnjë moment, në asnjë dokument a tapi, nuk e
hedhin materialin ndërtimor në themelet e Kishës së re. Mbas            kemi ndërruar mbiemrin Mirdita.”(65)
ceremonisë së bekimit, me radhë filloi i pari Imzot Rrok Mirdita,                Imzot Rrok Mirdita, në rezidencën e tij në Arqipeshkvinë
Dom Pjetër Popaj, At Andrea Nargaj dhe shumë udhëheqës të               Metropolitane Tiranë, në vitin 2003 shkroi librin volumizon: “Për
komunitetit, përfaqësues të trojeve etnike shqiptare, individë,         një Shqipëri me Zotin” (10 vjet Arqipeshkëv në Tiranë), ku
që përfaqësonin Shqipërinë, Kosovën dhe shqiptarët në Mal të            përfshihen shkrime të zgjedhura. Në hyrje të veprës autori,
Zi.                                                                     Imzot Mirdita, shkruan: “Ne, këtu në Shqipëri, do të përpiqemi të
          Këtë nder dhe privilegj solemn e pata edhe unë, duke          ruajmë harmoninë vëllazërore dhe të ndërtojmë një Shqipëri,
përfaqësuar popullin martir të Dardanisë. Kjo për mua, mbetet           rreth së cilës, sikurse rreth një vatre, mblidhen të gjithë
një ndër ditët më të bukura të jetës time.                              shqiptarët, pa dallim.”
          Në vitin 1994, Arqipeshkvi merr detyrën e presidentit të
Caritas-it shqiptar dhe, në vitin 1996, zgjidhet kryetar i
Konferencës Ipeshkvnore Shqiptare, të cilën e drejtoi për dy                     Atë Andrea Nargaj O.F.M. (1919-1999)
mandate. Më 4 korrik 2005, festoi me modesti 40-vjetorin e
meshtarisë dhe marrjen e Palluimi-t (Palluimi simbolizon ngritjen
e dioqezës në rang Metropolitan, shënimi im T.M.) nga Papa                          Patër Andrea Nargaj lindi në Vukpalaj (Bajzë), trevë e
Benedikti XVI, për Metropolinë Tiranë-Durrës.                           mirënjohur e Malësisë së Madhe, që ndodhet në pjesën Veri-
          Presidenti i Shqipërisë Alfred Moisiu, më 24 prill 2006       Perëndimore të MbiShkodrës, aty ku arrin gjatësinë e tij liqeni i
dekoroi Arqipeshkvin Metropolitan të Tiranë-Durrësit me                 bukur i qytetit antik dhe kufizohet me Kushën e Hotit.
Urdhërin e lartë “Nënë Tereza” në një ceremoni, që u mbajt në                    Ai erdhi në jetë në mesin e 7 fëmijëve (5 djem dhe 2
ambientet presidenciale në Tiranë. Në motivacionin e dekorimit,         vajza) më 19 maj, 1919. U lind në familjen e Dedush-Marashajve
është shkruar: “Imzot Rrok Mirditës: Për ndihmën e dhënë në             me zë në Bajzë të Kastratit. Babai i tij quhej Prek Dashi i Kalaj.
ringritjen e institucioneve të Kishës Katolike në Shqipëri; për         Nëna e tij ishte e nderuara dhe mirënjohura Filomena Smajlaj,
përkujdesjen e veçantë për dialogun dhe mirëkuptimin ndërfetar;         që vinte prej një dere mjaft bujare e të dëgjuar në Hot.
për angazhimin e Tij, në ngritjen e insitutucioneve të ndihmës                      Qysh fëmijë, ai kishte shfaqur një zhvillim shumë të
sociale për njerëzit në nevojë.”                                        shpejtë mendor, sa shpesh, në atë mjedis familjar, ishte e
          Publicisti Tonin Mirakaj, në artikullin e tij kryesor, ndër   diskutueshme droja se “ ky fmi kaq i squt asht n’rrezik mos me u
të tjera vlerëson: “Arritjet e Shkëlqësisë së Tij në 13 vjet janë të    rritë, por do ta ketë jetën e shkurt”. E pagëzuan në Kishën e
rëndësishme. Përveç anës fetare, ndërtimit e rindërtimit të             Bajzës së Kastratit me emërin Zef, në kujtim të Shën Jozefit.
kishave, ai mundi të ndërtojë shkolla nga ato elementare tek
Universiteti Katolik në Tiranë, të ndërtojë klinika, spitale,
foshnjore, shtëpi për pleq, Katedralen e Shën Palit në Tiranë, për      64
                                                                            Tonin Mirakaj, “Imzot Rrok Mirdita,
të cilën, janë kryelartë qytetarët e kryeqytetit etj. Shkëlqësia e
Tij, Imzot Mirdita, solli në Atdhe atë vizion e guxim që pati në        Arqipeshkëv      Metropolitan     Tiranë-Durrës,
New York gjatë 20 viteve, që shërbeu pranë emigrantëve                  dekorohet me Urdhërin “Nënë Tereza”, “Jeta
shqiptarë pranë Kishës, të cilën, e ngriti (nga Qendra Katolike në      Katolike”, Botues Kisha Katolike “Zoja e
South Bronx) në famulli me emrin “Zoja e Shkodrës”, në një ndër         Shkodrës”, New York, Viti XLI, #2, Prill-Qershor,
vendet më të bukura në Hartsdale, N.Y.. Ishin vizioni e                 2006, f.6-7. Krahaso, Tonin Mirakaj: “Imzot Rrok
vendosmëria e Tij, që bënë të mundur suksese të vazhdueshme,
që u arritën e po arrihen pandërprerje nga kjo famulli e drejtuar
                                                                        Mirdita: Paraqitje në Simpoziumin “Shqiptarët
sot nga të përndershmit Dom Pjetër Popaj e Dom Nikolin                  në qytetërimin Perëndimor”, Material në
                                                                        dorëshkrim, 5/19/2006.
                                                                        65
                                                                             Gazeta “Koha e Jonë”, Tiranë, 2006.
                                                                                                                                        48
             2 vitet e para të shkollës fillore i mbaroi në Bajzë.               Në të njëjtën kohë, ai u caktua si përfaqësues pontifikal,
Mësuesi kujdestar, duke parë aftësitë dhe zgjuarsinë e Zefit            pranë Komisionit të Refugjatëve Shqiptarë në Itali. Në vitin 1951,
vogël, që merrte vetëm vlerësime maksimale, i këshilloi prindërit       Ministri i Përgjithshëm në Vatikan e ngarkoi profesorin me
e tij, që ta dërgonin sërish në shkollë, për të vijuar studimet e       detyrë të re pranë komisariatit kroat dhe, prej andej, në
mëtejshme. Shkolla dhe librat u bënë bashkëudhëtarë të                  famullinë “Familja e Shenjtë” në Chicago (Sh.B.A.), detyrë, që e
pandarë gjatë gjithë jetës në Europë e Amerikë. Familja e dërgon        kreu deri në vitin 1956, si prift i rregullit françeskan.
me dëshirë për studime në Kolegjin Françeskan të Shkodrës.                       Rreth kësaj kohe, është për t’u theksuar ndihmesa e tij e
Kështu Zefi, i biri i Prek Dashit, në moshën 17-vjeçare, në vitin       çmueshme me shkrime të njëpasnjëshme në radion zyrtare “Zëri
1936 bëhet anëtar nderi i kuvendit të shkollës në Seminarin e           i Amërikës” (Voice of America), për një përiudhë kohore prej 10
Troshanit, në Zadrimë (Lezhë). Pikërisht, aty ku kishte vijuar          vitësh, ku trajtonte mendime e probleme filozofike e teologjike.
mësimet edhe poet kombëtar, i madhi Atë Gjergj Fishta. Një vit                   Në të njëjtën përiudhë, për 11 vjet, ishte bashkëpunëtor
më vonë, iu nënshtrua betimit në Rregullin e Parë, me                   i ngushtë me radion “Europa e Lirë”. Ai luajti një rol mjaft
premtimin solemn (fetar) për t’u shuguruar                              edukativ tek dëgjuesit e shumtë të emisioneve, që emetonte
meshtar në vitin 1940.                                                  stacioni radiofonik.
             Ai nisi studimet për filozofi në Shkodër, para se të                Atë Andrea Nargaj detyrën e parë në Amerikë e ka
kapërcente ujërat detare të Adriatikut, nga ku shkoi për të             ushtruar si profesor i filozofisë dhe i teologjisë në “Siena
vazhduar studimet për Teologji në Shejtërinë e Provincës së             College”, në Albany, N.Y. Mbas 8 vitesh, është transferuar në
Venedikut. Me një anije, duke mbajtur në dorë një çantë të              “St.Joseph’s College”, në North Windhom, të shtetit Main, me të
vogël me disa libra, ai niset dhe mbërrin në tokën e Dante              njëjtat detyra, të cilat i vazhdoi për 24 vjet pa ndërpreje, me një
Aligerit. Zefit i është dhënë titulli prift (megjithëse ai nuk kishte   përkushtim të vërtetë profesional.
arritur moshën e caktuar për t’u bërë meshtar, por sepse i kishte                Me 16 qershor 1962, Prof. Nargaj, duke qenë i të njëjtit
kaluar të gjitha detyrimet akademike të nevojshme, para afatit          mendim me Monsinjor Zef Oroshin, themeluen Lidhjen Katholike
të përcaktuar, shënimi im T.M.).                                        Shqiptaro-Amerikane, sikurse edhe revistën me të njëjtin emër,
          Pra, iu dha titulli me vendim të posaçëm të Arqipeshkvit      që vijon edhe sot.
të Venecias, Atë Constatinus Stella, më 11 korrik 1943, të cilin e               Prof. Nargaj, në gjithë ato vite si mësimdhënës, gjatë
priti me mjaft gëzim. Nga ai moment meshtari ndryshoi emërin            pushimeve verore ka kontribuar duke ndihmuar vazhdimisht
nga Zef, në Andrea, sipas traditës françeskane.                         komunitetin katolik shqiptaro-amerikan.
          Mbasi përfundoi mësimet teologjike, u diplomua në                      Ai ka pasë të drejtën e pushimeve në muajt e nxehtë të
punën e tij si filozof i Universitetit “Zemra e Kushtuar”, në           stinës së verës, por Andrea, jepte ndihmesën e vet kryesisht në
Milano dhe më vonë në Vatikan, Romë, prej ku mori gradën                Kishën “Zoja e Këshillit të Mirë” në New York, duke
Doktori i Filozofisë (1948). Ishte koha tepër e vështirë e regjimit     mbajtur lidhje të ngushta shpirtërore me komunitetin shqiptar
komunist në Shqipëri, që e bëri të pamundur kthimin e                   dhe veçanarisht me familjen e tij, që e deshti shumë, duke i
studentëve në Shqipëri. Kujtojmë se qeveria komuniste e asaj            përkrahur me të gjitha mundësitë. Atij i kishte munguar lidhja
kohe, me një vendim të veçantë e absurd, u kishte privuar të            me të afërmit, për periudhë kohore prej 60 vjetësh .
drejtën e qytetarisë shqiptare gjithë priftërinjve katolikë, që ishin            Në vitin 1993, në moshën 74-vjeçare, kthehet pranë
duke studiuar jashtë atdheut.                                           Kishës së komunitetit shqiptar si meshtar, ku, shërbeu deri më
          Frati shpirtmadh françeskan, i vetëdijshëm se familja e       1998. Është transferuar në Boston si meshtar i Kishës “Saint
tij në Vukpalaj të Kastratit do të kishtë pasoja të rënda politike,     Anthony”, pak kohë para se të ndërronte jetë. Herën e fundit
vendosi të thërritej jo më me mbiemrin Kalaj, por Andrea Nargaj         është transferuar në Kuvendin Françeskan në Ringwuod (NY), ku,
( me kërkesë dhe dëshirën e tij, shënimi im T.M.).                      më 18 gusht 1999, në moshën e bardhë 80 -vjeçare, dha
          Sipas arsyetimit të biografisë së “keqe” politike, Profesor   shpirt.(66)
Andrea, u shpreh më vonë, se: “Nuk kishte lidhje ky mbiemën, as                  Në materialin, që shkruante Vatikani asokohe, shikojmë
me atë se po thirrej mbrenda fiseve të Kastratit “Narkaj”, e cila       lajmin e dhënë me shkrim, konfirmuar përmes njoftimit
nuk mund të arsyetohet si koiçidencë në asnjë lloj faktit, vetëm        nekrologjik (si një rast mjaft i dhimbshëm), për vdekjen e
pse janë prej nji krahine”. Duhet thënë, se në këtë mënyrë, kanë        Profesorit të Filozofisë, Patër Andrea Nargaj O.F.M.
vepruar disa prej fiseve në Shqipëri, duke ndryshuar me taktikë                  Ceremonia e varrosjes, u bë në Kishën Shqiptare “Zoja e
vetëmbrojtëse mbiemrin. Kjo i takon pikërisht vitit 1948, sipas         Shkodrës”, në Hartsdale, NY. Mesha e përshpirtshme, u udhëhoq
rrjedhës kronologjike të ngjarjeve. Këtë shpjegim e dëshmon me          prej Atë Charls Miller, Vikar Provincial i Kuvendit Françeskan,
kompetencë për axhën e vet edhe nipi i Prof. Patër Andrea               prej Dom Pjetër Popajt, si edhe prej mjaft autoriteteve të tjera
Nargajt O.F.M., Gaspër Kalaj, sipas bisedës, që ata kishin bërë si      fetare e shkollore nga shumë shtete të Amerikës.
axhë e nip, kur u bashkuan në New York në fillim të vitit 1990,                  Në fjalimin e përmortshëm dhe të salikimit, Prof. Atë
pasi u rrënua komunizmi në Shqipëri. Me mbështetjen familjare           Nargaj, u kumtua si humbje e madhe e u përkujtua si një
të njëri-tjetrit, ata jetuan së bashku gati 9 vjet , si mërgimtarë në   personalitet i kompletuar me dije, studiues i zellshëm, i qetë dhe
Amerikë.                                                                shumë paqësor, me nji humor të hollë, si vetë kultura që ai
          Prandaj, në ato vite të largëta, 60 vjet më parë, Patër       zotëronte.
Nargaj, ishte detyruar prej kushteve shumë të rënda politike në                  Në këtë ceremoni ishte i pranishëm edhe Arqipeshkvi
Atdhe, të qëndronte pa kohë të përcaktuar në Romë. Duke parë
me vëmendje situatën e pamundësisë së kthimit në Atdhe të
                                                                        66
Patër Nargajt, drejtuesit e institucioneve fetare në Itali e              Gaspër Kalaj (nip i françeskanit shqiptar), Material në
emërojnë me detyrën e profesorit pranë Institutit Grottaferrata,        dorëshkrim, mbi jetën dhe veprën e atë prof.dr.Andrea
si mësues i përkohshëm.                                                 Nargaj O.F.M, New York, USA.
                                                                                                                                       49
Metropolitan dhe Kardinali i New York-ut, John O’Connor, një            e botërore, Prof.Dr. Atë Andrea Nargaj O.F.M., nuk ka pasur
mik i përhershëm e i dashur i barijve, besimtarëve dhe Kishës           prirje letrare apo politike nacionaliste, por fusha e madhe e
Katolike Shqiptare.                                                     lëvrimit të tij, ka qenë udha e bukur e meshtarisë, së cilës, iu
          Arqipeshkvi Metropolitan i Tiranë-Durrësit e Shkëlqësia       përkushtua shpirtërisht dhe intelektualisht: “Pater Andrea
e Tij, Imzot Rrok Mirdita, në homolinë e meshës predikuan gjatë         Nargaj…, i qe përkushtuar një fushe tjetër edhe më delikate se
për jetën dhe veprimtarinë e Profesor, Atë Nargajt, si vëlla në         këto, pra përkujdesjes filozofike të ruajtjes dhe vendosjes së
Krishtin, si “intelektuali i thellë”, “njeriu i librave”, por në të     raporteve të reja humane, midis zhvillimeve të vrullshme
njejtën kohë shumë modest, bari shpirtëror i devotshëm i grigjës        shkencore dhe shpirtit të njeriut, duke riorganizuar dhe duke i
së Krishtit, që dha të gjitha forcat mendore e shpirtërore për          ridhënë përparësi gjithmonë këtij të fundit, si bazamenti i vetëm i
mësimin e dijeve fetare në komunitetet katolike.                        të gjitha lartësive, ku vazhdon të ngrihet bota.”, vlerëson poeti i
          Në lamtumirën e fundit, përfaqësuesi i familjes së të         talentuar, Luigj Çekaj (69)
ndjerit, Gaspër Kalaj, me banim në New York, foli gjerësisht për                  Megjithatë, Prof.Nargaj, ka nënshkruar artikuj me profil
jetën, veprën dhe kujtimet e tij personale, që i kishte lënë shumë      fetar në revistën e përkohshme fetaro-kulturore “Jeta Katholike
kohë më parë axha i tij i paharrueshëm.                                 Shqiptare”, në mënyrë të herë pas herëshme si bashkëpunëtor i
          Nipi i tij, Gaspri, ndër të tjera, tha: “Porosia e fundit e   saj. Që nga numëri i parë i daljes së këtij organi të Lidhjes
axhës tem, Patër Andrea Nargaj O.F.M., kje që shërbimet                 Katolike Shqiptaro-Amerikane (1966), ka shkruar një artikull
mortore t’i bahen pikërisht këtu, ku jemi sot, në Kishën "Zoja e        interesant me titull: “Lufta e paqja në shpirtin e njerit” (Viti I,
Shkodrës”, pranë komunitetit shqiptaro-amerikan, të cilit edhe i        #1/1966, f.3-5). Në disa numëra të shtypit, ai ka trajtuar shpesh
përkiste dhe e deshti me mjaft çiltërsi shpirtnore si bari i            edhe persekutimet e klerit katolik në Shqipëri, duke bërë analiza
Kishës.”(67)                                                            të zgjeruara historiko-filozofike, me shembuj nga vendet e tjera,
          Profesori i filozofisë Atë Nargaj, u varros prej Kuvendit     ku, sundonte e freskët dhuna ateisto-komuniste në Europën
Françeskan të New York-ut, në një vend të caktuar veçmas, ku,           Lindore.
prehën eshtrat e të gjithë meshtarëve të Rregullit Françeskan, që                 Profesor Nargajn e njoha nga afër prej shumë vitesh.
gjendet në shtetin e New Jersey-t. Për hir të së vërtetës, duhet        Bisedat në mesin tonë ishin të ndryshme. Shqipëria e malli për të
thënë, se filozofi ynë i kushtoi 62 vjet të jetës së vet shërbimit      afërmit ia kishin këputur shpirtin. Ai i lutej Zotit, që populli i tij të
ndaj fesë e Krishtit. Ai gjithnjë ruante në zëmër një mall të madh      shpëtonte nga kalvari komunist dhe të vinte një ditë që të
për vendlindjen dhe Shqipërinë.                                         shkonte për ta parë vendlindjen, sikurse shprehej ai “e kam
          Pati një dashuri të madhe për Shkodrën e fshatin e            ndërmend ditë e natë.”
lindjes, Bajzën e Kastratit, prej së cilës u largua qysh në moshën                Për nga natyra ishte shumë modest. Nuk kishte dëshirë
e hershme të rinisë, me nostalgjinë e grumbulluar, për një kohë         të fliste para mjeteve të informimit (media), duke i mbajtur
të gjatë, sa krejt jeta e tij, moto e cila e shoqëroi gjithnjë e        ngjarjet e jetës së tij në brendësi të shpirtit. Përvuatja vinte nga
pandërprerë, edhe pranë shtëpisë së nipit tij, Gaspër Kalaj.            urdhëri fetar, së cilës i përkiste, shembullin e së cilës ai e ndiqte
          Ai la shumë dorëshkrime për filozofinë në gjuhën              me shumë respekt dhe veneracion në çdo hap të jetës. Natyrën
angleze. Në të ardhmen ato do të shohin dritën e botimit,               e tij origjinale të gjithë e admironin, mbasi ishte fjalëpak e
nëpërmjet të cilave brezat e ardhshëm do të njohin profesorin,          punëshumë. Për çfarëdo që i bëje pyetje, mbi historinë,
që ligjëroi për 32 vjet në universitetet amerikane. Ata ruhen nën       filozofinë, fenë, artin, kulturën shqiptare dhe amerikane, ai
përkujdesjen e nipit të tij në New York. Ai ka lënë gjurmë të           përpiqej që të ishte sa më i thjeshtë me bashkëbiseduesin,
pashlyeme tek të gjithë brezat e studentëve, si mësimdhënës i           pavarësisht nga mosha, gjinia, niveli apo interesi kulturor.
dashur i tyre.                                                                    Një ditë, kur unë isha nën drejtimin e festivaleve si
          Kështu, thotë njëri prej tyre: “Profesor Nargaj ishte i       kryetar i Shoqatës “Rozafat”, aktivitete, të cilat, i organizonte
rrallë e shumë i veçantë për aftësinë profesionale, që kishte në        Kisha Katolike Shqiptare në New York, në prag të Festivalit të
trurin e tij. Ai përdorte metoda didaktike mësimdhënëse, për ta         Talenteve të Reja (që vijon edhe sot në muajin qershor nën
ngulitur sa më mirë e më lehtë në mendje lëndën e vështirë të           emrin “Festivali i Traditës”), e takova Prof. Patër Nargajn në
Filozofisë. Ai ishtë një filozof, i cili, jo sepse e trajtonte          oborrin e Kishës. Ai u gëzua, që përditë po shihte në ambientet e
shkencërisht atë disiplinë të vështirë, por kishte aftësi të rralla     Kishës “Zoja e Shkodrës”, gjallëri me grupe të rinjsh e të rejash,
me dhanë mësim në fushën e filozofisë.”(68)                             që ishin mbledhur bashkë dhe po bënim prova, për t’u paraqitur
          Ndryshe me armatën e madhe të prelatëve të shquar             sa më mirë në spektaklin muzikor. Njëri nga gazetarët e së
katolikë, që i ishin përkushtuar ndër shekuj artit, kulturës,           përkohshmes shqiptaro-amerikane “Illyria” (1992), që botohet
albanologjisë, shkencës dhe fushave të tjera të diturisë arbërore       në New York, më afrohet dhe më thotë, se dëshironte të fliste
                                                                        diçka me mua. Gjatë bashkëbisedimit, kryeredaktori Isuf Hajrizi,
                                                                        kërkonte nga unë që të ndërmjetësoja tek Patër Nargaj, për të
67                                                                      dhënë një intervistë për gazëtën.
  Gaspër Kalaj, Material në dorëshkrim, apo aty.
68                                                                                Profesori, ndonëse nuk kishte dëshirë, më në fund
   Materiali u muar prej dokumentave, që ndodhën në                     pranoi të intervistohej. Kryeredaktori mbeti i habitur, u gëzua
Arkivën e Kuvendit Françëskan në New York. Gjithashtu                   shumë dhe shtoi: “Shumë herë kam tentuar t’i marr një intervistë
një pjesë e dorëshkrime të atë Prof.Dr.Andrea Nargaj
O.F.M., ndodhen të ruajtura nën përkujdesin e nipit të tij
                                                                        69
Gaspër Kalaj, me banim në New York. Njoftimi                               Luigj Çekaj, “Dalë ngadalë moj zemër valë pse vjen
“Nekrologjikë” i Vatikanit, mbi Prof.Dr.Atë Andrea                      moti për kadalë”, (kushtuar Pader Prof.dr.Andrea Nargaj
Nargaj O.F.M., që gjindet në faqet e linkut të “Notizie                 O.F.M.), në librin: “Unë vij nga Shkodra” (sprova
Necrologi da Vaticano”.                                                 letrare), New York, 2004, f.280.
                                                                                                                                            50
Profesorit të Filozofisë, Patër Andrea Nargajt O.F.M., por, falë       vendos të jetojë në Amerikë, nga dëshira e madhe për të
modestisë së tij, asnjëherë nuk e kam pasur këtë fat. Të               qëndruar pranë bashkëkombasve të vet, mbasi në Brazil, nuk
falënderoj shumë, që më krijove këtë kënaqësi për të biseduar          kishte patur fatin të njihej me shqiptarë. Por dëshirës së tij, për
me këtë personalitet të kulturës shqiptare, që njihet dhe gëzon        të qëndruar në Amerikë i mungonte leja e qëndrimit si rezident i
shumë respekt në qarqet e katedrave të filozofisë amerikane.”          përhershëm. Për këtë qëllim, i duhej të rregullonte dokumentat
Edhe sot e ruaj si kujtim të paharruar foton, që më bëri editori       e nevojshme të rezidencës.
Isuf Hajrizi, me Patër Nargajn.                                                 Me ndërmjetësimin e Atë Daniel Gjeçaj O.F.M., tek
          Ai mbeti i ngulitur thellë, në kujtesën e besimtarëve të     Shkëlqësia e Tij, Arqipeshkvi Imzot Mcguire në dioqezën e
tij amerikanë dhe shqiptarë                                            Brooklyn-it, Dom Lazri, u vendos në Kishën “The Most Precious
si një njeri shumë i ditur, me një përgatitje të lartë shkencore       Blood Church in Brooklyn” Bath Beach, Brooklyn, zonë e banuar
dhe përfaqësimi dinjitoz, deri në sferat më të larta të katolicizmit   më sëshumti nga italian, gjë që i dha mundësinë e stabilizimit të
amerikan, shoqëruar me një modesti e përvuajtëri të                    tij në New York dhe pajisjen me dokumentat përkatëse.
përhershme shembullore.                                                         Sa i rregulloi dokumentat e qëndrimit të përhershëm në
                                                                       Sh.B.A., u interesua për formimin e Qendrës së Dytë Katolike
                                                                       Shqiptare “Shën Pjetri e Shën Pali” në Bronx dhe filloi të thoshte
                                                                       meshë të rregullt për shqiptarët në Kishën “Holy Rosary” në
        Dom Lazër Sheldia (1928-1988)                                  Eastchester Road, gjë që e vazhdoi, deri sa humbi jetën
                                                                       tragjikisht.

          Dom Lazër Sheldia, ishte meshtar, i cili, i shërbeu
komunitetit amerikan dhe shqiptar në Bronx, New York. Ai, për
fatin e keq, është gjetur i mbytur mizorisht në shtëpinë ku                    Kush ishte Dom Lazër Sheldia?
jetonte, më 22 shtator 1988. Sipas shtypit amerikan, që
shkruante gjerësisht asokohe, mbas gjetjes se trupit të të ndjerit,
thuhet se ka qenë viktimë e një vjedhjeje apo grabitjeje.                         Ai ka lindur më 15 janar të vitit 1928, në një katund të
          Dom Lazër Sheldia, për një kohë të gjatë është marrë me      bukur malor, i quajtur Sheldi, jo shumë kilometra larg nga qyteti i
bashkimin e fondeve financiare për ndërtimin e një kishe               Shkodrës. Mbas mbarimit të shkollës elementare, famullitari i
katolike shqiptare në Bronx, New York. Ky plan-projekt, për            katundit në Sheldi, poeti e dramaturgu i madh martir Dom Ndre
objekt kulti, ka qenë i aprovuar prej Arqipeshkvit të New York-ut,     Zadeja (70), ia mbush mendjen, që të zgjedhë në jetë udhën e
Eminencës së Tij, Terence Cardinal Cooke.
          Sikurse dihet, Kisha e re, që ishte parashikuar të
ndërtohej, do të merrte emrin Kisha e Shën Pjetrit dhe Shën            70
                                                                          Don Ndre Zadeja (1891-1945). Mësimet e para shpejt i
Palit, për shqiptarët në Amerikë. Sipas gazetës njujorkese “New
                                                                       filloi në një shkollë italiane, që funksiononte në qytetin e
York Post”, të datës 27 shtator 1988, hulumtuesit, që po
merreshin më hetimin e çështjes (NYPD, sipas Departamentit të
                                                                       Shkodrës dhe mbahej financiarisht nga Italia dhe Austro-
Policisë së New York-ut, shënimi im T.M.), thanë në deklaratën         Hungaria. Mbasi vijon tre vjet vitin e katërt (1903-1904),
për shtyp, se: “Dom Lazër Sheldia ka bashkuar me dhjetra mijëra        rregjistrohet në Kolegjin Saverian. Këtu spikat për
dollarë për ndërtimin e Kishës së re dhe dikush ka thënë që të         rezultate të mirë deri sa përfundon maturën në vitin 1912.
hollat i ka në shtëpinë e tij.”                                        Ai zotëronte përmendsh pjesë të zgjedhura të “Komedisë
          Lajmi për vdekjen tragjike të meshtarit shqiptar Dom         Hyjnore” (me 13.400 vargje), shkruar nga i madhi Dante
Lazër Sheldia, është përhapur nëpër të gjithë gazetat e vendit.        Aligeri. Poeti Zadeja, kishte njohuri të plota mbi gjuhën,
Me datën 9 tetor 1988, gazeta “The New York Times”, në një             letërsinë dhe kulturën e gjerë latine, në të cilën mbështetej
faqe te saj, shkruan: “Nga të dhënat e zëdhënësit të policisë          kultura bashkëkohore europiane. Devocioni për Zotin, do
Maurice Haward, besohet se motivi i vjedhjes qëndron pas kësaj         të bëjë që të vijojë studimet e larta në Insbruck të Austrisë,
historie tragjike. Meshtari ka qenë në procesin e bashkimit të të      për degët filozofi e teologji. Me studime letrare e poezi
hollave, për ndërtimin e Kishës. Ky rast ka qenë i njohur nga i        filloi të merret qysh herët, kur ishte me studime jashtë
gjithë komuniteti”.                                                    Shqipërisë. Botoi në revistën “Lajmëtari i Zemrës së
          Kancelari i Kishës Ortodokse Shqiptare në Boston,            Krishtit” (1933-1934), “L.E.K.A.” (1933-1934) etj., dhe
Fortlumturia e Tij Atë Arthur Liolin, tha këto fjalë, për priftin
                                                                       studime në revistën “Shkolla e Re” (1921), “Kumbona e
katolik të vrarë, të cilat, u botuan më vonë, në gazetën
                                                                       së Dielës” (1938-1944), “Bota shqyptare”, “Atdhetari i ri
shqiptaro-amerikane “Liria” (Boston) në gjuhën shqipe: “Dom
Lazër Sheldia, ishte një misionar ekumenik shpirtëror, i gatshëm
                                                                       “(1944) etj. Më 26 prill 1916, pranë Kishës “Zoja e
për të marrë pjesë në çdo ngjarje të bashkëvendasve të tij dhe t’i     Këshillit të Mirë” (Shkodër) thotë meshën e parë dhe
ndihmojë në çdo nevojë apo aspekt, për bashkim e mirëqënie.”           emërohet Sekretar i Kryeipeshkvisë Metropolitane në
              Dom Lazër Sheldia, mbas 10 vitesh si misionar në         Shkodër, pranë ipeshkvit imzot Jak Serreqit, detyrë që e
shërbim të Krishtit në Brazil (Amerika e Jugut), niset për në          vijoi për 6 vjet me radhë. Ai drejton për 4 vjet revistën
Sh.B.A.. Ishte vera e vitit 1973, kur ai zbriti për herë të parë në    “Zoja e Shkodrës (1917)”. Gjatë vitëve të meshtarisë kohë
Californi, i ftuar nga një ish shok i klasës në Itali. Me avión, ai    pas kohe shërben si famullitar, nga një vit në Mal të Jushit
niset për një udhëtim drejt New York-ut, ku, qëndron disa muaj         (zona e Nënshkodrës) e në Bogë; tetë vjet në Shkrel
tek miqtë e të njohurit e tij, në Brooklyn dhe Manhattan NY.           (Malësi e Madhe, qendron prej vitit 1926-1934) dhe 11
              Meqenëse Dom Lazri kishte ardhur me vizë turistike,      vjet në famullinë e Sheldisë, ku dhe u arrestua nga
                                                                                                                                      51
bukur të meshtarisë.                                                     me ndërhyrmjen e Qeverisë së Austrisë. Një ish student i
              Dom Ndreu, shërbeu si famullitar për 11 vjet në            Seminarit të Jezuitve në Shkodër, kishte rast të bënte realitet në
Sheldi, deri në vitin 1945, kur ai arrestohet nga forcat e Sigurimit     botën e lirë, dëshirën e tij të hershme, për t’u bërë meshtar,
të shtetit komunist dhe, mbas një gjyqi fallco, dënohet me               duke përfunduar studimet e lëna përgjysëm.
pushkatim. Duke qenë një meshtar i katundit dhe një mik i                               Për një kohë të shkurtër, Lazri qëndron në Vjenë, dhe
hershëm i familjes Sheldia, ku kishte lindur fëmija Lazër, prifti i      më pas largohet në drejtim të Romës, në Itali, ku, rregjistrohet
njohur Zadeja, falë influencës dhe respektit të madh që gëzonte          në Universitetin e Urbinos në “Propaganda Fide”. Pasioni për
në qarqet klerikale të Shkodrës, e ndihmoi atë të rregjistrohet në       librat dhe etja për dituri bëri që sërish të spikasë për rezultate
Seminarin Jezuit në Shkodër.                                             shumë të larta. Sheldija, ëndërronte, që mbas studimeve të
              Një ambient i ri e priste fëmijën e porsaardhur. Lazri,    kthehej në vendlindjen e tij pa komunistë, duke i shërbyer grigjës
ishte shumë i shoqërueshem me bashkëmoshatarët e vet dhe                 së vet në Shqipëri. Por komunistët mezi prisnin që gjahu i tyre i
kështu ambientohet shumë shpejt në mjedisin e ri fetar në                kahershëm të vinte në kurthin e tyre. Ai, deri sa mbylli sytë, nuk
konvikt dhe shkollë. Prindërit e tij ishin shumë të gëzuar, që djali     e pa kurrë vendlindjen, familjen dhe auditoret e shkollave, ku, ai
kishte shfaqur dëshirën të bëhej meshtar dhe po dallohej mes             kishte kaluar një pjesë të rinisë së tij në Shkodër.
nxënësve të shkollës, për rezultate të shkëlqyera në mësime.                        Në vitin 1960, i riu Sheldia u bë meshtar. Meshën e parë,
          I riu Sheldia e filloi jetën studentore në vitin 1941. Është   ia kushtoi me mall Zotit dhe Shqipërisë, mall i cili e kishte
dalluar qysh në fillim për zgjuarësi dhe suksesin e tij, i cili, ra në   pushtuar të tërin. Uratat nuk i hiqte asnjëherë nga dora dhe
sy të profesorëve të shkollës dhe klerikët e lartë. Për 6 vjet, që       përballë hartës së Shqipërisë, që kishte në dhomën e gjumit të
qëndroi në Seminar, formohet me ndërgjegje të pastër                     tij, lutej për prindërit dhe Atdheun, ku ishte lindur e rritur.
shpirtërore, në përkushtim të rrugës së meshtarisë.                      Vegimet e dritës dhe shpresës e shoqëruan gjithnjë.
          Në vitin e fundit të seminarit, ai është ndër studentët                       Duke parë nevojën e madhe, që kishte komuniteti i
më të mirë, duke dalë i pari e me rezultate shumë të mira. Me            emigrantëve politikë, që ndodhej i shpërndarë në kampet e
mbylljen e Seminarit nga rrethanat e kohës, studenti Sheldia,            refugjatëve në Itali, Austri, ish-Jugosllavisë etj., menjëherë
regjistrohet në shkollën e shtetit dhe më vonë bëhet mësues.             emërohet nga Selia e Shenjtë si kapelan i shqiptarëve për
          Gjatë gjithë kohës, kur ishte mësues, u mundua të              Europën Perëndimore. Gjatë kësaj periudhe kohore, gjithnjë si
përgatisë nxënës të ndërgjegjshëm, në rrugën e respektit dhe             bari shpirtëror dhe emigrant me përkushtim, u interesua për
dashurisë ndaj Zotit. Mënyra si ai predikonte edukatën                   besimtarët e vet, që gjendeshin nëpër këto kampe.
shpirtërore në mënyrë të hapur, tek nxënësit e shkollës së tij,                         Ai u erdhi në ndihmë me lutje shpirtërore,
bëri që elementët ateistë dhe komunistë ta piketonin për ta              sakramentet e shenjta, për plotësimin e dokumentave dhe
arrestuar. Për këtë, disa nxënës komunistë, kishin njoftuar              sigurimin e një jetese më të mirë, për të gjithë shqiptarët, pa
autoritetet shtetërore të Sigurimit, të cilët, ishin alarmuar dhe        dallim krahine e feje. Para Zotit dhe vuajtjeve në emigracion, të
kishin shpërndarë urdhërin e arrestimit të tij.                          gjithë bashkëkombasit ishin të barabartë.
          Me të nuhatur këtë gjë, mësuesi Lazër Sheldia, qysh nga                   Në vitin 1963, ai dërgohet si misionar i Krishtit në
ai moment, me dhimbje në shpirt, mendoi të largohej një orë e            Arkidioqezin e Rio De Janeiro-s, në Brazil. Për 10 vjet punoi
më parë nga Shqipëria. Ai e dinte dhe kishte parë nga afër gjithë        intensivisht, në një famulli shumë të varfër dhe u angazhua për
masakrën e egër, ku, kleri katolik dhe elementët antikomunistë           t’i drejtuar të varfërit, për një jetë më të mirë, duke i përgatitur
ishin vënë në epiqendër të persekutimit në Shkodër dhe                   shpirtërisht, se zhvillimi i vendit dhe përparimi i ekonomisë dhe
Shqipëri.                                                                industrisë, mund të bëjë që varfëria e tyre të zvogëlohet dhe
          Duke e ditur fundin pa shpëtim, që e priste, ai përgatiti      mirëqënia e tyre të pësojë rritje.
në heshtje me miq të besueshëm planin e saktë për t’u arratisur                     Në ditë të vështira, ai u qëndronte pranë besimtarëve
nga burgu i ferrit, ku ishte kthyer Atdheu i shqiponjave. Ai u           brazilianë dhe bënte çmos, për t’ua lehtësuar dhimbjen e
largua në drejtim të Kosovës, në ish-Federatën Jugosllave, ku,           varfërisë së tyre. Lagjet e mjera dhe të braktisura nga qeveria e
menjëherë, kërkoi azil politik. Atij iu miratua kërkesa për strehim      Brazilit ishin zonat e vreshtës së Zotit, ku, ai punoi me devocion
politik. Sheldia, filloi studimet universitare në Beograd.               më së shumti si misionar bamirës dhe i fjalës së Zotit. Ai shpejt
          Në vitin 1954, iu mundësua largimi nga ish-Jugosllavia,        fitoi respektin e popullsisë vendase, që e donte dhe respektonte.
                                                                         Por malli për të qenë pranë dhe mes bashkëkombasve të vet e
                                                                         tundonte gjithnjë.
komunistët. Shkrimitari i njohur Zadeja, shkroi 5                                   Si shqiptar i vetëm në Rio De Janeiro, mendonte, që të
                                                                         takonte shqiptarë dhe t’u
melodrama, si: “Ora e Shqypnisë” (shfaqur në teatër, në
                                                                         shërbente atyre në një vend, ku, ata ishin me shumicë. Në një
vitet 1919,1920), “Hija e zezë” (1921), “Rozafa” (1936),
                                                                         letër të një shoku të klasës së tij, që ia kishte dërguar editorit të
“Rrethimi i Shkodrës” (1937), “Ruba e kuqe” (1937) dhe                   gazetës “Liria”, gjendet e cituar dëshira e malli i tij, për të qenë
la në dorëshkrim “Shpella e Bogdanit”. Tre melodramat e                  misionar i Krishtit pranë komunitetit arbëror.
para, u kompozuan nga Kardinal Mikel Koliqi. Si poet i                              Në muajin mars të vitit 1973, Dom Lazri, erdhi në
ëmbël Zadeja, u dallua në poezitë, që la në dorëshkrim, si:              California dhe qëndroi si mysafir turist për 6 muaj. Ai u nis drejt
“Muzika”, “Piktura”, “Natyra e Zojës”, “Falni”, “Të                      New York-ut, me ëndrrën e kahershme, për të gjetur punë mes
kryqzuemit”, “Kunora e bylbylave”, “Kumbona e                            bashkatdhetarëve shqiptarë. Me të ardhur në Bronx, nisi punën
Sheldisë”, “At Gjergj Fishtës”, “Lyriku shkodran”                        fetare si meshtar në mesin e vëllezërve shqiptarë të krishterë, ku
(përkushtuar don Ndre Mjedjes), etj. Mbi rrasën e varrit,                thoshte meshë. Për 15 vjet me radhë shërbeu si meshtar dhe
sot gjendet i shkruar epitafi: “Në këtë shkurticë jete, kur              kreu sakramentet e shërbime të tjera pastorale, të nevojshme
njeriun e ngarkon randë detyra, jeta s’kushton sa vdekja.”               për besimtarët amerikanë dhe shqiptarë.
                                                                                                                                          52
          Një përkushtim i veçantë i tij, ishte ndërtimi i shtëpisë së              Më 30 qershor të vitit 2005, në katundin Sheldi
Zotit, ndërtimi i një Kishe katolike të dytë shqiptare, në New             (Shkodër), nën drejtimin e Arqipeshkvit Metropolitan të
York. Ai filloi menjëherë një fushatë fondmbledhëse mes                    Shkodrës, Imzot Angelo Massafra (1949), u përurua monumenti i
besimtarëve bujarë shqiptaro-amerikanë. Ky aksion i madh i tij             martirëve, që kanë shërbyer në Sheldi. Monumenti i bukur
nuk pati sukses, sepse shpejt gjeti vdekjen tragjike.                      paraqet fenë, e cila ishte në rrezik të shkatërrimit nga shpata
          Dom Lazër Sheldia (15.I.1928-22.IX.1988), gjendet i              komuniste. Brenda këtij harku gjendet kryqi, i përberë nga një
varrosur pranë bashkatdhetarit e personalitetit të madh, Imzot             material që shndrit, duke shprehur kështu ringjalljen e fortë të
Zef Oroshit. Në rrasën e varrit të misionarit të Krishtit, Dom             fesë, mes njërëzve shelditorë.
Lazrit, në Bronx, NY, gjendet e shënuar: “Në Përkujtim të                           Në krahët e kryqit janë tre pëllumba, të cilët
Përjetshëm Misionarit Katolik Shqiptar”.                                   simbolizojnë tre famullitarët: Dom Ndre Zadeja, Dom Lazër
          Duke shfletuar koleksionin e gazetës “Dielli”, organ i           Sheldia e Dom Dedë Maçaj (1918-1947). Në majë të kryqit
Federatës Pan Shqiptare                                                    ndodhet një dallëndyshe, që simbolizon Hallën Kushë (halla e të
“Vatra”, të datës 25 nëntor 1988, shohim, ndër të tjera, se                gjithëve, që u shërbente këtyre martirëve dhe besimtarëve). Tek
kongresmeni arberesho-amerikan Joseph Diogurdi e nderon me                 këmbët e kryqit ndodhet një pulëbardhë, që paraqet Kolë
fjalë të zgjedhura meshtarin e komunitetit shqiptar Dom Lazër              Sheldinë, shembull i një laiku, që dëshmoi me gjak Krishtin.(71)
Sheldinë, pikërisht në Shtëpinë e Kongresit Amerikan, më 6 tetor
1988, ku thotë se në meshën funerale Kardinali John O’Connor
ka kërkuar, që ngjarja e hidhur e vrasjes së Dom Lazër Sheldisë,
që lëndoi komunitetin e vogël katolik, të harrohet dhe të                          Dom Pjetër Popaj,
përkujtohet gjithnjë shpirti i bariut të urtë e kontributi i tij, për të           vijues i traditës për fe, atdhe e përparim
mirën e grigjës së vet.
          Gjithashtu, edhe meshtari amerikan Dom Francis
X.Toner e krahason vdekjen tragjike të Dom Lazërit me vdekjen e                      Dom Pjetër Ndoc Popaj, lindi në Shën Gjergj, më 10
Krishtit në kryq e i lutet komunitetit të interesohet brenda               qershor 1958, në një nga qendrat e hershme të krishtërimit ndër
mundësive, për gjetjen dhe kapjen e fajtorëve të krimit makabër.           shqiptarë. Kisha katolike në vendlindjen e tij daton në shek. XIV.
          Kongresmeni Dioguard, i drejtohet zëdhënësit, me këto            Ajo i është përkushtuar Shën Gjergjit dhe bën pjesë në
fjalë: “Ky nuk është moment i gëzueshëm, për komunitetin                   Arqipeshkvinë Metropolitane të Tivarit, ku, i pari i saj ishte
shqiptar. Seminaret dhe kishat në Shqipëri janë ende të mbyllura.          Primat i Serbisë.
Klerikët atje ende po mbyten nga regjimi komunist e tani edhe                        Më kujtohet si tani babai i Dom Pjetrit, një burrë i
Dom Lazër Sheldia, një shpresë shqiptaro-amerikane në këtë                 hijshëm nga pamja, elegant nga veshja dhe i mprehtë nga fjala.
vend, u gjet i vdekur. Vdekja tragjike e Dom Lazër Sheldisë e ka           Një ditë, në oborrin e Kishës, më tha: “Është komunitet i madh e
tronditur komunitetin shqiptaro-amerikan. Ndihma e tij, ka qenë            Dom Pjetri është i ri nga mosha, për t’i përballuar gjithë këtyre.”
e pazëvendësushme.”                                                        “Z.Ndoc,- i thashë,- Dom Pjetri, është shumë i përgatitur për të
          Në gazëtën “Liria”, në shkrimin redaksional, hartuar për         përballuar punë edhe shumë më të mëdhaja.” Ai më shihte në sy
këtë rast tragjik, ndër të tjera, shkruhet me respekt: “Qendra e           dhe dëgjonte me shumë kujdes. Mbas një pauze të vogël, shtoi:
jonë, veçanërisht editori, i cili, ka qëndruar për një kohë të gjatë       “Zoti të bekoftë! Me burra të ndershëm arrihet gjithçka.”
si mik i Dom Lazër Sheldisë, dëshiron t’i përcjellë familjes së tij                  Më kujtohet, kur në Kishën tonë ishte i pranishëm ish-
dhe miqve nëpër botë lutjet dhe dhimbjet e sinqerta.”                      Ambasadori në Selinë e O.K.B.-së z.Pëllumb Kulla, së bashku me
          Megjithë ngarkesën e punës si misionar, kur kishte pak           bashkëshorten e tij dhe të tjerë që e shoqëronin. Porsa Dom
orë të lira, ai prehej në qetësi dhe shkruante poezi, tregime,             Pjetri mbaroi meshën, aktorja e njohur zonja Xhulieta Kulla, tha
kujtime dhe dorëshkrime të tjera. Disa poezi ai mundi t’i botojë           këto fjalë: “Dom Pjetër, predikimi juaj më ka lënë shumë mbresa
në gazetën “Dielli”, që asokohe botohej në Boston, ndërsa                  sot. Ju jeni më artist se artistët.”
shumë të tjera kanë mbetur ende pa u botuar.                                         Në vendlindje Pjetri i vogël mori mësimet fillestare,
          Dom Lazër Sheldia, ka pasur prirje për fushën e letrave          kurse vitet e fundit të shkollës fillore i përfundoi në Ulqin. Më
shqipe. Ai gjithnjë punonte në zyrën e tij, ku, shkruante poezi me         1972, si shumë shqiptarë të tjerë, edhe familja e tij, nëna Lina e
ndjesi zemre, tregime dhe dorëshkrime të tjera, të cilat ende nuk          babai Ndoc, mori udhën e mërgimit për në Sh.B.A..
kam mundur t’i gjej. Shpesh me jepte për të lexuar në shtëpi                         Për 12 muaj ata qënduan në Itali, për përgatitjen e
diçka nga puna e tij krijuese dhe bisedonim me orë të tëra për             dokumentave dhe në nëntor të vitit 1973, arritën në aeroportin
krijimet origjinale të tij.                                                J.F.K. Prindërit e regjistruan Pjetrin në “Joan of Ark” High School,
          Gjatë kësaj kohe, jam interesuar të gjej diçka nga               në Manhattan e më pas në “Evander Childs” High School, në
krijimtaria e tij, për t’i përmbledhur për botim në një libër të           Bronx, New York. Tek i riu, zgjohet në brendësi të shpirtit thirrja
veçantë, por, me gjithë përpjekjet e mia të vijueshme, ka qenë e           e parë për t’iu përkushtuar Hyjit.
pamundur të bie në gjurmët e tyre.                                                   Vitet kaluan e ai përfundoi studimet e larta në
          Duke shërbyer për një kohë të gjatë në kishat amerikane          “Cathedral Preparatory Seminar”, në Manhattan. Por etja për
(kryesisht për komunitetin italian), miqtë dhe meshtarët e tjerë           dije filozofike do të bënte që ai të rregjistrohej në “Cathedral
të famullisë, nuk i kanë kushtuar shumë rëndësi dorëshkrimeve
të tij dhe kështu mendohet, se puna krijuese e hulumtuese e tij            71
në fushën e letrave shqipe ka humbur. Shpresoj dhe besoj, se një             Gjovalin Simoni, “Monument i martirëve në Sheldi”,
ditë ato mund gjenden nga ndonjë mik ose dashamir, që mund                 “Fjala e Paqes”, lajmëtar fetaro-kulturor i Arqipeshkvisë
t’i ketë ruajtur dhe kështu të botohen ose dërgohen në Shkodër             Metroplitane Shkodër-Pult Nr.4(63), Viti VII, Qershor-
apo Sheldi, që është edhe vendlindja e tij.                                Korrik 2005, f.8.
                                                                                                                                           53
College of the Immaculate Conception” në Douglastown,                   organizua Simpoziumi me temë: “Kisha në komunitetin
Yonkers, NY, ndërsa studimet                                            shqiptar”. Në këtë tubim të rëndësishëm kulturoro-historik ishin
teologjike t’i përfundonte me sukses “St Joseph’s Seminary”, në         të pranishëm përfaqësues të klerit katolik shqiptar, Imzot Rrok
Dunwoodie , New York, në vitin 1985. I shuguruar si djakon, për         Mirdita, Arqipeshkëv i Arqipeshkëvisë Metropolitane Tiranë-
6 muaj shërbeu në Kishën “Saint Lucy’t”, në Bronx.                      Durrës dhe z/President i Konferencës Ipeshkëvnore të
         Një muaj më pas, më 16 nëntor 1985, në Katedralën e            Shqipërisë, famullitari organizues dhe mikpritës, i përndershmi
Saint Patrick-ut, në Manhattan, NY, nga Shkëlqësia e Tij John           Dom Pjetër Popaj, Dom Nikolin Përgjini, studiues, intelektualë,
Cardinal O’Connor, Arqipeshkëv Metropolit i New York-ut, u              besimtarë etj. Organizatorë të simpoziumit ishte “The
shugurua prifti i parë shqiptar në Amerikë, duke veshur petkat e        Internacional Club Illiriada” dhe Kisha Katolike Shqiptare “Zoja e
meshtarit. Ky gëzim i përbashkët, u festua më 24 nëntor 1985,           Shkodrës”.
në “Imperial Manor”, në Paramus, New Jersey nga                                   Dom Pjetri, është organizatori i përvitshëm i darkës
bashkatdhetarët e meshtarët: Imzot Dr.Johseph J.Oroshi,                 madhështore të Kishës “Zoja e Shkodrës”, për të përkujtuar
bashkëvendasi Dom Rrok Mirdita (sot Arqipeshkëv Metropolit i            Zojën e Shkodrës si pajtore, një nënë mbrojtëse e kujdesshme
Arqipeshkvisë Metropolitane Tiranë-Durrës, Shkëlqësia e Tij,            për bijtë e vet arbërorë, të famullisë në Hartsdale, New York.
Imzot Rrok Mirdita), Monsinjor John Doherty, Vicar Episcopal,                     Më 10 prill 2005, Qendra Kulturore “Nënë Tereza”,
Father Hebert D’Argenio, nga Këshilli i Kishës, ku, kryetar darke       pranë Kishës Katolike “Zoja e Shkodrës”, nën drejtimin e Dom
ishte Tonin Mirakaj. Ishte kjo ditë, kur Dom Pjetër Popaj celebroi      Pjetër Popajt, bëri përkujtimin e 80-vjetorit të vdekjes së
meshën e parë në Kishën Shqiptare në Bronx, ku, morën pjesë             liberatorit të madh Luigj Gurakuqi (1879-1925) dhe 30-vjetorin e
1014 persona.                                                           vdekjes së prozatorit modern, ish-Ministrit të Arsimit në
         Më 17 maj, Cardinali i New York-ut, Eminenca e Tij             Shqipëri, Prof.Ernest Koliqit.
Jonhn Connor, njoftoi emrimin e Dom Pjetër Popajt si                              Më 25 tetor 2005, në New York, u organizua tubimi
ndihmësadministrator në Kishën “Saint Lucy’s”, Bronx, NY. Më 1          shkencor në përkujtim të 600-vjetorit të vdekjes së Gjergj
qershor 1989, prifti i ri celebroi meshën e parë si                     Kastriotit. Në vitin 2006, me një darkë solemne, u festua 40-
ndihmësfamullitar në Kishën Shqiptare “Zoja e Këshillit të Mirë”.       vjetori i daljes së numërit të parë të revistës “Jeta Katolike”
         Prej vitesh peligrinët shqiptarë shkojnë të organizuar në      (1966), që themeloi dhe drejtoi Monsinjor Oroshi, ku, për rolin
grupe në vendet e shenjta,                                              dhe rëndësinë e këtij buletini në komunitetin tonë në Amerikë,
për të cilat, është shkruar në faqet e këtij libri. Dom Pjetër Popaj,   foli organizatori, i Përndershmi Dom Pjetër Popaj. Fjalimin
ka organizuar tubime shkencore e kulturore në nderim të                 kryesor e mbajti aktivisti i palodhur i Kishës, z.Tonin Mirakaj.
klerikëve katolikë dhe personaliteteve të ndryshme të kulturës                    Prej 16 vitesh (1991) e në vijim Dom Pjetri, është
shqiptare.                                                              organizatori i festivalit mbarëshqiptar në Lehman College (Bornx,
         I tillë është seminari shkencor, mbajtur më 7 tetor të         NY), ku mblidhen grupe e këngëtarë shqiptarë nga shtetet e
vitit 1989, në përkujtim të                                             ndryshme të Amerikës, të cilët, sipas traditës, i përshëndet
300-vjetorit të vdekjes së Imzot Pjetër Bogdanit (1625-1689) dhe        meshtari mikpritës.
rëndësisë së veprës së tij “Cuneus Prophetarum de Christo                         Edhe pse pjesën më të madhe të jetës së tij Dom Pjetri e
Salvatore mundi et ejus evangelica veritate italice et epirotice        ka kaluar në Amerikë, ai ka dashuri të pakufi për vendin e tij të
contexta et in duas partes divisa a Petro Bogdani… Patavii              lindjes, të cilën e viziton shpesh me mall e nostalgji.
MDCLXXXV.” (Çeta e Profetënve), në Fordham University                   Kleriku shqiptar, thotë: “Duke vizituar shpesh vendlindjen,
Campus Center, New York, në të cilën morën pjesë kumtuesit:             mësojmë më tepër për vetën tonë”. Aty kujton fëmijërinë dhe
Prof.Arshi Pipa (University of Minnesota), Atë Daniel Gjeçaj            truallin, ku, ka lindur ai, familja dhe stërgjyshërit e tij
O.F.M. (Romë, Itali), Prof.Dr.Ibrahim Rugova (Instituti                 brez pas brezi, duke i quajtur ato ditë në Ulqin, si kujtimet më të
Albanologjik, Prishtinë Kosovë), Prof.Engjëll Sedaj (Prishtinë,         bukura të jetës së tij. Ja një pasazh mbresëlënës i përjetimit të
Kosovë) dhe u lexua kumtesa e Prof.Martin Camajt (Universiteti i        klerikut tonë, botuar në revistën kulturore: “Jeta Katolike”, në
Munyh-it, Gjermani).                                                    New York:
         Më 24 maj 1999, Dom Pjetër Popaj, ishte në krye të një                   “Pas 34 vitëve në mërgim, shkova për të vizituar
grupi besimtarësh shqiptaro-amerikanë, që shkuan në qytetin e           vendlindjen. Edhe më parë kam
Shkodrës për të marrë pjesë në përkushtimin (konsekrimin) e             patur raste të rëndësishme për të shkuar në trojet e mia. Ishte
Shenjtores “Zoja e Këshillit të Mirë”, që në Shqipëri njihet si         bërë një kohë tepër e gjatë. Bekimi i Kishës së Shën Markut, në
“Zoja e Shkodrës”. Ceremonia e rastit u drejtua nga Eminenca e          Shtoj të Ulqinit, ishte rast gëzimi i dyfishtë për Shtojin e New
Tij, Kardinal Joseph Tomko, Drejtor i Zyrës “Propaganda Fide”,          York-un…
pranë Selisë së Shenjtë në Vatikan, i shoqëruar nga Shkëlqësia e                  Një përjetim të shkëlqyer ndjeva gjatë vizitës pranë
Tij, Imzot Rrok Mirdita, Arqipeshkëv i Arqipeshkvisë Durrës-            kishave të Shasit. Themelet e muret e rrënuara të kishave të
Tiranë dhe President i Konferencës Ipeshkëvnore të Shqipërisë,          hershme më lanë të habitur. U mahnita shumë me Kishën e vogël
Nunci Apostolik në Shqipëri, Imzot Giovanni Bulatis, meshtarë të        të Shën Marisë, në një shkëmb rrëzë malit të Ambullit. Prej liqenit
tjerë të ardhur nga Italia, Kroacia, Kosova, si dhe një numër           të Shasit, është një e përpjetë e vështirë, me shkëmbinj të
murgeshash të udhërave të ndryshëm, që shërbenin në Shqipëri.           mprehtë e të dendur, me shkurre e therra. Kur gjindesh në fund
I pranishëm ishte edhe Presidenti i Shqipërisë, Prof.Dr.Rexhep          të malit, thua kur do të ngjitem atje. Jo vetëm që ngjitesh mirë,
Meidani, kryetari i Parlamentit të Shqipërisë, shkrimtari Pjetër        por as nuk ndjen lodhje. Kur kthehesh poshtë, të duket se të ka
Arbnori (1935-2006) e përfaqësues të pushtetit lokal të qytetit.        pushuar trupi…
         Më 8 qershor 2002, në mjediset komode të Qendrës                         Me dëshirën e zjarrtë për të njohur sa më shumë
“Nënë Tereza” në Hartsdale,                                             vendlindjen time, kam dalë për të parë ato male të larta, që
New York, pranë Kishës Katolike Shqiptare “Zoja e Shkodrës”, u          ruajnë në zemra histori të lavdishme të malësorëve trima.
                                                                                                                                       54
         …Kudo që shkova kam gjetur mikpritjen e bujarinë
tradicionale të shqiptarit…Për një kohë të shkurtër kam bërë                      Duke u interesuar të di më shumë për traditën fetare
shumë vizita e takime të rëndësishme e sidomos vizita në                dhe atdhetare të familjes Përgjini në rrjedhat e historisë, kam
vendlindje, që zënë një vend të posaçëm.                                mundur të mësoj se të parët e tij gjatë shekullit XIX-XX kanë
         …Vizita në vendlindje është e nevojshme për ne. Prej aty       mbajtur një qëndrim stoik ndaj pushtuesve turq. Sipas kujtimeve
vjen identiteti ynë, gjuha, feja, kultura, etnosi, tradita. Aty është   të Kapidanit të Mirditës, 94-vjeçarit Ndue Gjomarku, me banim
burimi i jetës tonë. Vendlindja, duhet trajtuar si një vend i           në New York, thuhet se Gjin Lek Gjini, ishte një nga krerët e parë
shenjtë. Zoti e ka zgjedh për ne, me lind aty. Kjo është sipas          të Gojanit të Mirditës, përfaqësues i shtëpisë së Jakajve të
planit të Tij.                                                          Gojanit. Sikurse dihet, kjo krahinë me emër të madh në historinë
         Duke u moshuar e kujtojmë vendlindjen më shpesh.               e popullit shqiptar, ka pasur gjithnjë një formë të veçantë
Shprehja popullore na tregon se fruti i pjekur, kur këputet nga         konstitucionale, duke u mbështetur tek ligjet e moçme të
dega, bjen te rrënja. Pjekuria jonë matet me ndërgjegjësimin            kanunit të njohur të Lekë Dukagjinit.
tonë. Pyetja kryesore për çdo njerin është: Kush jemi ne?                         Të gjithë qytetarët shkodranë e kujtojnë me respekt
Padyshim, se përgjigja nuk mund të jepet pa pyetjen tjetër: Nga         Gjinin, i cili, si trim malësor, duke zbritur nga shkallët e
jemi ne? Të meditojmë rreth të kaluarën tonë, fëmijërisë tonë,          Prefekturës së Shkodrës, në kohën kur ende në vendin tonë
tokës së të parëve tanë. Duke vizituar shpesh vendlindjen,              sundonte Perandoria Otomane, vrau një drejtues të lartë të
mësojmë më tepër për veten tonë…” (72)                                  kësaj ushtrie të stacionuar në qytet. Kënga popullore e
         Sot, Kisha jonë “Zoja e Shkodrës”, në Hartsdale, New           përshkruan dhe e përkujton kështu historinë: “kur m’shan tat e
York, nën drejtimin e tij dhe Dom Nikolin Pergjinit, po përballet       nan/ m’u ka dridh toka nder kamb/ kur m’shan Krishtin/ Gjin Lek
me aktivitete të larmishme fetare e kombëtare, me ngjarje të            Gjini i rrudhi (lujti) gishtin”, duke e vrarë në vend, fyesin e sedrës
rëndësishme. Me këtë veprim për fe e atdhe, po vijohet me një           të malësorit shqiptar.
dinamizm të shkëlqyer rruga e themeluesit të Kishës Katolike                      Shtëpia e njohur e Jakajve kishte 125 antarë. Ajo kishte
Shqiptare në Amerikë, Imzot Dr.Zef Oroshit.                             tre çifliqe: në Laç të Vaut të Dejës, në Gomsiqe dhe në Fushë-
         Po kështu, Dom Pjetri, do të shkruajë mbresat e                Arrëz (Pukë). I zoti i shtëpisë, Jak Mata, ishte një burrë i gjatë, i
udhëtimit për vizitën e fundit, që                                      pashëm dhe mbante gjithnjë veshjen karakteristike popullore të
pati në fshatin Shën Koll në Ulqin.(73)                                 trevës. Ai udhëtonte shpesh mbi kalë të shalës, për të parë
         Meshtarin tonë Dom Pjetër Popaj, kisha fatin e mirë ta         çifliqet e tij. Nga kjo derë ka qenë edhe Prend Ded Ndoj, një nga
njoh për kualitetin e tij fetar dhe atdhetar, kur kryesoja shoqatën     vojvodët e njohur nga krerët e Gojanit.
“Rozafat”, gjatë viteve 1997-1998. Ishte shumë i përpiktë në                      Një ditë, Valiu i Shkodrës i thërret malësorët dhe
pjesëmarrje, kur bëheshin provat e përditshme, për përgatitjen e        mirditorët për një bisedë. Ata takohen në Fushë Çelë (Shkodër).
festivaleve, që organizonte Shoqata Kulturore Artistike                 Pasha u jep malësorëve fjalën në kuvend dhe sheh se edhe
“Rozafat”.                                                              trimat e Gojanit ishin shumë të mprehtë dhe njohës të shkëlqyer
         Tek ai më binte në sy fakti, se gjithnjë e merrte fjalën i     të kanunit të maleve. Gjatë bisedës me valiun, trimat shqiptarë
fundit e dëgjonte me shumë vemendje diskutimet e të gjithëve.           dalin fitues, duke fituar kështu edhe besën e tij për çështjet, që
Ai ishte shumë i kthjellët dhe i saktë, duke bindur pjesëmarrësit       ata po diskutonin.
me mendimet e tij racionale, shumë të efektshme për                               Edhe në gjysmën e dytë të shek. XX nga kjo familje kanë
mbarëvajtjen e festivaleve.                                             dhënë jetën për liri dhe demokraci shumë deshmorë të idealeve
         Toleranca dhe kultura e zgjedhur e fjalës spikasin në          të larta antikomuniste, duke luftuar mes maleve të thepisura në
veçanti, duke qenë i gatshëm për nisma të reja. Ai e priti me           dimër e verë. Njeri nga këta trima ishte edhe Nikolla, komandant
shumë kënaqësi e gatishmëri propozimin tim, se kishim rënë              ushtarak, qysh në kohën e Mbretit Zogu I. Ai ishte një kapidan
dakord me grupin e mësimdhënësve pranë Shoqatës, për                    trim e bujar. Kështu, historia e Dom Nikolinit, është edhe historia
organzimin e një festivali tradicional të rinjsh plot talent, në çdo    e përkushtimit të të parëve të familjes së tij, të cilët, qenë
stinë të pranverës, duke e pagëzuar me emrin: “Festivali i              besnikë të idealeve atdhetare dhe fetare…
talenteve të reja”.                                                               Për të qenë të qetë në ndërgjegjen tonë, duhet të
                                                                        përmendim këtu edhe një prift, tashmë relativisht të ri, por që
                                                                        ka shumë gjëra të përbashkëta me klerikët shqiptarë, edhe pse u
                                                                        shugurua shumë më vonë dhe jashtë Shqipërisë. Ky është
Bariu i përvujtur, Dom Nikolin Përgjini                                 meshtari i ri, Dom Nikolin Përgjini.
                                                                                  Rruga e meshtarisë e bariut shpirtëror shqiptar
                                                                        ndryshon nga rruga e zakonshme, që kanë përshkuar shokët e
                                                                        klasës së tij. Ajo është rruga e historisë fatkeqe të dekadave të
72                                                                      fundit të Aatdheut tonë. Dom Nikolini, është djali i të ndjerëve
   Don Pjetër Popaj, “Vizita në vendlindje… Dëgjoja një
                                                                        Marije dhe Jak Përgjini. Prindërit e tij kanë emigruar në Sh.B.A.,
zë të pikëlluar, që thoshte: “Mos na harroni!”, “Jeta
                                                                        më 1992. Baba i tij ka vdekur më 1997, kurse e ëma në vitin
Katolike”, Botues: Kisha Katolike “Zoja e Shkodrës”,                    2006.
New York, Viti XLI, Korrik-Shtator, #2/2006, f.3-4.                               Nikolin Përgjini, ka lindur në Tiranë, në vitin 1955. Atje
73
   Don Pjetër Popaj, “Ky është kujtimi më i bukur i                     kreu 8-vjeçaren dhe shkollën e mesme Teknologjike. Me që nuk
jetës time”, (Vizita në Kishën e Shën Kollit, më 9 maj                  iu dha e drejta, për të vazhduar studimet universitare, për arsye
2007, në fshatin Shën Koll të Ulqinit), “Jeta Katolike”,                politike, punoi si laborant në Uzinën Traktori dhe, me vonë, si
Botues: Kisha Katolike “Zoja e Shkodrës”, New York,                     teknolog i mesëm në Fabrikën e Bukës, duke u përpjekur në të
Viti XLII, Prill-Qershor, #2/2007, f.3-4.                               njëjtën kohë për zgjerimin e horizontit të tij kulturor, si
                                                                                                                                          55
autodidakt.                                                              kishin nevojë për ndihmë.
           Një vokacion i hershëm, ende i paqartësuar plotësisht, e                Ceremoninë e shugurimit e drejtoi Arqipeshkvi i New
afroi që në fëmijëri pranë altarit si ndihmës gjatë ritualit të          York-ut, Eminenca e Tij John Cardinal O’Conor. Nga katedra
meshës dhe veprimtarive të tjera fetare. Viti 1967, viti famëkeq i       episkopale, që simbolizon autoritetin arqipeshkvnor, Eminenca e
shpalljes së Shqipërisë si “vendi i parë ateist në botë” (“First         Tij, veç kryerjes së ritualit përkatës katolik romak, në prani të
Atheist State in the World”, me dekret #4337, nëntor 1967,               mijëra të pranishëmve, që mbushnin Katedralen, foli për vlerat e
zyrtarisht u ndalua feja në Shqipëri, e cila u sanksionua në             larta morale të rrugës së meshtarisë, vështirësitë e mëdha,
Kushtetutën e vitit 1976, përmes nenit 37 dhe 55. Gjithashtu, në         privacionet e panumërta, nevojën e përkushtimit deri në fund,
qershor të vitit 1977, në Kodin e Ri Penal të R.P.S. të Shqipërisë,      ndaj misionit të tyre hyjnor, por edhe kënaqësinë shpirtërore, që
u përdor klauzola 55, që ndaloi aktivitetin fetar në vend dhe e          buron nga sakrifica për të tjerët. Duke iu drejtuar popullit, ndër
krahasoi atë me propagandën fashiste, shënimi im T.M), si gjithë         të tjera, ai thotë: “Nëse këta ushqejnë ndonjë krenari për punën
popullit tonë, edhe priftit të ardhshëm, që në atë kohë nuk ishte        e tyre, kjo krenari është të jesh shërbyes”.
më tepër se 12 vjeç, ia mbylli dyert e Kishës, por assesi, nuk ia                  Në celebrimin e meshës së parë, përkushtuar Zotit, në
arriti t’ia shuaj besimin e shpresën.                                    Kishën e mbushur plot e
           Lutja e mbajti atë pranë Zotit dhe idealit të tij fetar. Në   përplot me besimtarë të devotshëm, ai shoqërohej nga
vitin 1985, për arësye të mohimit të së drejtës për të vazhduar          famullitari i kësaj kishe, Dom Pjetër Popaj, djakonet z.Jamie
studimet e larta, të mungesës së plotë të perspektivës për të            Hottovy, z.Marash Shkreli, etj. Si çoi meshën në gjuhën latine,
ardhmen dhe mungesës së plotë të lirisë dhe të të gjitha të              për të përkujtuar fëmijërinë (gjuha e meshës së disa dekadave
drejtave                                                                 më parë në Shqipëri, ishte latinishtja para Koncilit të Dytë
njerëzore nën regjimin diktatorial të Shqipërisë, dy vëllezërit e tij    Vatikanas, shënimi im T.M.), Dom Përgjini përshëndeti në shqip,
më të rinj arratisen nga atdheu. Për dënim të këtij akti, që             anglisht, italisht dhe frëngjisht të gjithë besimtarët e bamirësit,
konsiderohej si “tradheti ndaj atdheut”, Nikolini dhe prindërit e        që e ndihmuan të përballonte shpenzimet e studimeve, njerëzit
tij internohen për disa vite në Kurbnesh, ku, detyrohet t’ i             e familjes, të afërmit, shokët etj., gjë që krijoi tek të pranishmit
nënshtrohet punëve më të rënda në sektorin e ndërtimit të                një atmosferë gëzimi e kënaqësie.
minierës.(74)                                                                      Ishte një gëzim i papërshkruar, sepse nga gjiri i
           Në ditët e shpresës, kur u shembën përtokë regjimet           bashkësisë shqiptare në Amerikë
komuniste në Europë dhe filluan tronditjet e para të diktaturës          dhe nga gjiri i atdheut, po dilnin shërbestarë të denjë të altarit
në Shqipëri, familja e tij lirohet e kthehet në Tiranë, por Nikolini     dhe të kombit, për të cilët, sot e sidomos sot, ndjehet një nevojë
jo. Çuditërisht, diktatura edhe në këtë moment “as e vret dhe as         e madhe. Gjatë predkut, ai gjithashtu kujtoi dhe lutet për
e fal” atë dhe gjen pretekst, që mos ta konsiderojë më si të             Kosovën e martirizuar dhe për Shqipërinë, të cilës nuk po i
internuar, por as mos ta lejojë, që të largohet prej vendit të           ndahen trazirat kurrë.
internimit dhe punës së tij të stërmundimshme.                                     Të nesërmen, më 16 maj, Dom Nikolin Përgjini çoi
           Miku i tij studiuesi, poeti dhe editori Anton Çefa (1934),    meshën e parë, në Kishën Katolike Shqiptare “Zoja e Shkodrës”,
vihet në lëvizje, që ta ndihmojë, duke kërkuar tek studiuesi             në Hartsdale, në prani të mjaft kolegëve, besimtarëve,
Dr.Pjetër Pepa (1942) një raport mjekësor, që ia nxjerrin në             familjarëve, të afërmve dhe shokëve e miqve të shumtë.
Poliklinikën e Shkodrës, nëpërmjet mjekut Dr.Agostin Dema. Në                      Ai sot është ndihmësfamullitar aktiv e i palodhur, në
këtë mënyrë, Nikolinit, i krijohet mundësia e ikjes nga Kurbneshi        Kishën Shqiptare “Zoja e Këshillit të Mirë” (Zoja e Shkodrës), në
e më pas edhe e largimit nga Shqipëria. Fillimisht, ai vendoset në       New York.
Zvicër e më pas në Amerikë, tek vëllezërit e tij.                                  Meshtarin tonë të urtë dhe të përvujtur me një
           Kjo ishte ndër arratisjet më të fundit nga Shqipëria e        përkushtim shpirtëror dhe atdhetar e shohim të ndajë gëzimet
“nemur”, që do të shpërthente më pas me “ikjet biblike”, që do           dhe hidhërimet e komunitetit shqiptaro-amerikan, duke u
të befasonin gjithë botën. I vihet menjëherë punës dhe shkollës          gjendur pranë në të gjitha shërbesat fetare dhe duke ndihmuar
dhe, mbasi mbaron kolegjin, vazhdon studimet në seminar, të              me bujari e pakursim të gjithë bashkëatdhetarët e vet, pa dallim
cilat, mundësuan të jetësojë dëshirën e tij hyjnore. Më 15 maj           feje, krahine e ideje.
1999, në Saint Patrick’s Cathedral, shugurohen 10 meshtarë të                      Raste të tilla të bariut shembullor janë të shumta dhe të
rinj të Dioqezit të New York-ut, të cilët, kishin kryer studimet         përditshme, por do të rendis vetëm disa episode shumë
Teologjike në St.Joseph’s Seminary Yonkers.(75)                          domethënëse, që kanë mbetur thellë në ndërgjegjën e
           Në këtë grup bënte pjesë edhe prifti i ri shqiptar, Dom       komunitetit tonë.
Nikolin Përgjini. Gjatë periudhës së studimeve në seminar, veç                     Para tre viteve ra zilja e telefonit në shtëpinë time.
përvetësimit të kulturës së nevojshme teologjike                         Njeriu, që po fliste, tha se quhej Zef Berisha e se gjendej në
dhe të praktikës fetare, ata u ushtruan për t’i shërbyer me              spitalin e York Jersey-it, së bashku me pjesëtarët e familjes,
përkushtim të varfërve, të sëmurëve dhe të gjithë atyre, që              ngaqë vëllau i tij, Pali, po jetonte çastet e fundit të jetës , sikurse
                                                                         i kishin thënë mjekët.
74                                                                                 Doktorët e shërbimit kërkonin, që familja Berisha të
    Dr.Pjetër Pepa, “Tragjedia dhe Lavdia e Klerit                       vendoste, nëse donin ta linin të sëmurin të qetë, apo ta
Katolik në Shqipëri”, Shtëpia Botuese “55”, Volumi II,                   vendosnin infermierët në aparaturat me oksigjen dhe jetë
Tiranë, 2007, f.518.                                                     artificiale. Ata, shumë të shqetësuar, nuk kishin vendosur ende
75
    Dr.Pjetër Pepa, “15 shtator 1985 internohet Dom                      se si duhej të vepronin.
Nikolin Pergjini”, në librin: “Tragjedia dhe Lavdia e                    Zefi, pasi ishte menduar pak, kishte thënë se duhej të merrnin
Klerit Katolik në Shqipëri”, Shtëpia Botuese “55”, Volumi                mendimin e meshtarëve të komunitetit tonë, sepse ata si familje
II, Tiranë, 2007, f.519.                                                 nuk kishin vendosur ende se çfarë duhej të bënin, ngaqë
                                                                                                                                            56
doktorët donin një përgjigje të shpejtë.                                meshtar të palodhur dhe të kudogjendur për emigrantët
          Menjëherë formulova numërin e telefonit të Kishës             shqiptarë, këtu në Amerikë. Ai ka fituar shumë admirues, ka plot
“Zoja e Shkodrës” dhe në receptor m’u përgjigj meshtari Dom             miq e shokë nga të gjithë trojet etnike shqiptare, ndonëse
Nikolin Përgjini. Mbasi e njoha me situatën, bariu shpirtëror më        shërben si ndihmësfamullitar në Kishën “Zoja e Shkodrës” në
tha se po bëhej gati e do të shkonte menjëherë. Ai e vizitoi të         New York. Është fat shumë i mirë për Kishën shqiptare në New
sëmurin, e ledhatoi në kokë dhe iu afrua ngadalë anëtarëve të           York, që ka një shërbestar shembullor të Fjalës së Krishtit.”
familjes, duke u thënë: “Ç’ka vjen prej Zotit, s’mund t’i ikim. Ju
sugjeroj që të mos e mundoni të sëmurin në aparaturat
mjekësore. Zoti e pastë në dorë!” Më pas, ai i qetësoi me fjalë         Dëshmi plot devocion
shprese dhe besimi tek Zoti për të sëmuri dhe u largua i qetë me
makinën e tij.
          Por ngjau ajo që nuk pritej. I sëmuri filloi të japë shenja              ...Thirrja meshtarake zë fill në një kamp internimi në
përmirësimi dhe pas pak ditësh mjekët e lejuan të shkonte në            Shqipërinë komuniste. Kur dy vëllezërit e tij u arratisen në
shtëpi. Ishte vërtëtë një gjë e çuditshme, edhe për vetë mjekët.        Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Nikolini dhe prindërit e tij u
Ndoshta mrekullia kishte ndodhur!? I sëmuri Pal Berisha, jetoi          internuan në një kamp pune nga regjimi ateist i Shqipërisë. Aty
edhe tre vjet të tjera. Nëna dhe vëllezërit e Palit më thanë për        zu fill thirrja meshtarake e tij. Në kushte të vështira jete dhe
Dom Nikolinin se “është një njeri i shenjtë”. Dom Nikolini, jo          pune, Nikolini i ri e ruajti besimin, duke dëgjuar fshehurazi
vetëm na liroi ne shpirtërisht, por djali ynë jetoi edhe tre vite të    programin e Radio Vatikanit (1951) dhe duke iu lutur adhurueses
tjera. Në shtëpinë tonë na u dha mundësia të flasim e të                së vet, Zojës së Shkodrës, Pajtorës së Shqipërisë.
çmallemi me të. Ishte një rast taman sikurse ngjallja e Lazrit.                    Dom Nikolini, dëshmon: “Kam lindë në 10 shkurt 1955.
Familjarët, u shprehën në fund me urimin: “Na e ruajtë Zoti             Kam kenë xhakue deri në ditët e fundit të mbylljes së Kishës
meshtarin tonë!”                                                        Katolike, në 1967. I kam shërbye me zell e dashni Dom Zef Bicit,
          Dardanesha Gashi (Andoni), e bija e të ndjerit Profesor       Dom Mark Dushit, Dom Mark Hasit, Dom Ndoc Sahatçisë dhe
Ahmet Gashi, njërit nga hartuesit e parë të Hartës së Shqipërisë        kujtimi ma i bukur dhe ma i shtrenjtë ka kenë për mue, Imzot
Etnike, një ditë më kërkoi që t’i them Dom Nikolinit për ta             Ernest M.Çoba dhe At Meshkalla.
ndihmuar, brenda mundësive, pasi burri i saj kishte pasur një                      Shpesh e kam pritë në katin e parë t’Arqipeshkvisë, n’ato
aksident në vendin e punës. Ata kishin nevojë për një vendbanim         ditë të ftohta dimnit, për me e përcjellë në Kishën e Madhe, ku ai
me një çmim të arsyeshëm. Dom Nikolini, u tregua i gatshëm              do të çonte meshen e parë. Gjithashtu, mbas meshet e
dhe bëri përpjekjet maksimale për të ndihmuar familjen                  shoqnojsha Imzot Çobën mbrapa, me një çantë që ishte ma e
shqiptare.                                                              madhe se unë, për me pa të sëmurët në Shkodër. Më thonte: “Ty
          Bujaria, që i buron nga shpirti i pastër human, është         nuk të njef kush në Shkodër e mundesh me ardhë me mue!” Eja,
shprehur edhe me rastin e ardhjes së refugjatëve nga Kosova, në         pra. Sot, me imagjinatën e nji të rrituni, kujtoj me shumë mall ato
New York e New Jersey. Ai iu ndodh pranë dhe, për të bërë të            momente të bukura fëminije, që do te qindrojnë deri në fund të
mundur integrimin e tyre në jetën amerikane, hapi në Bronx,             jetës teme.
pranë Kishës ku shërbente, një kurs të gjuhës angleze, ku filluan                  Gjithmonë, Imzot Çoba, përpara se unë të nisesha për në
të studiojnë me dhjetra refugjatë nga Kosova dhe të tjerë të            Tiranë, më shkruente nji kartolinë fetare. Nji nga ato ende është
ardhur nga Shqipëria. Dom Nikolini kursin e mundësoi falas,             në dhomen teme të gjumit. Fatkeqsisht, mesazhi i asaj kartoline
duke siguruar falas edhe librat fillestare e më vonë edhe libra të      asht shue gjatë atyne viteve të komunizmit, kur unë e vendosja
një niveli më të lartë, për të gjithë ata që kishin avancuar.           kartolinën nen jastekun tem dhe fleja me te.
          Ai ndihmonte edhe me veshje e me ushqime të gjithë                       Ja pra, unë kam disa kujtime të paharrueshme nga ata,
shqiptarët, pa dallim krahine apo feje e i pyeste për problemet         që janë martirë katolikë e shenjtën, në sytë e të madhit Zot!
që kishin të pazgjidhura. Fjalët më të ngrohta e urimet më të           Amen!”(76)
mira thonin për të të gjithë; ata që e njihnin dhe ata që u kishin                 Kur regjimi komunist filloi të shkatërrohej, më 1989, me
patur ndonjë hall të pazgjidhur. Zoti e bekoftë, shpreheshin ata,       një pasaportë të blerë udhëtoi në Zurich, Zvicër. Menjëherë, ai
kur Dom Nikolini largohej gjithnjë buzagaz, mbasi ua kishte             ra ne kontakt me Jezuitët e Zurich-ut, ku, mbas 23 vjetësh, pa
zgjidhur problemet dhe i kishte inkurajuar me fjalë zemre dhe           meshën e parë në një vend të lirë. Zvicra u bë vendi, ku, thirrja e
besim në të ardhmen e në Zot.                                           meshtarisë u bë edhe shumë e fortë dhe këmbëngulëse, shkruan
          Për zemrën e madhe të përkujdesit të vijueshëm, që ka         Anton Çefa, studiues ekunati i Dom Nikolinit.(77)
treguar Dom Nikolini, dëgjojmë të flasin shpesh edhe të                                “Ishte ky një moment hyjnor në jetën time, të mund të
burgosurit, që ndodhen në disa shtete të Amerikës. Një i                merrja Kungimin e Shenjt përsëri. Për mua kjo ishte një shenjë, se
burgosur Gj.T., që vuante dënimin në New York, thotë: “Në ato
ditë, kur unë gjendesha në burg, Dom Nikolini m’i bëri më të
lehta ditët, ku me letrat e tij shpresëdhënëse dhe besimin në           76
                                                                           Dr.Pjetër Pepa, “Deshmi nga Dom Nikolin Pergjini”,
Zotin, ia dola të kaloja ato ditë të idhta të jetës time. Mësova
shumë nga fjalët e urta të këtij meshtari, të cilat më shërbejnë        në librin: “Tragjedia dhe Lavdia e Klerit Katolik në
sot në liri.”                                                           Shqipëri”, Shtëpia Botuese “55”, Volumi II, Tiranë, 2007,
          Aktivisti i palodhur i çështjes kombëtare, ndërtuesi i        f.520-521.
                                                                        77
palodhur i shumë e shumë objekteve të kultit, gjatë misionit të            Dr.Pjetër Pepa, “Dëshmi: nga Anton Çefa, studiues e
tij meshtarak, i përndershmi Dom Anton Kçira, famullitar i Kishës       kunati i Dom Nikolinit”, në librin: “Tragjedia dhe
së Shën Palit, në Detroit (Rochester Hills, Michigan), kujton:          Lavdia e Klerit Katolik në Shqipëri”, Shtëpia Botuese
“Anëtarët e famullisë time flasin me shumë respekt për këtë             “55”, Volumi II, Tiranë, 2007, f.521-522.
                                                                                                                                        57
Zoti nuk më kishte braktisur”- kujton ai..                             Zojës së Këshillit të Mirë prej Shkodre, deri në Genazzano.
          Në Zvicër, ai ra në kontakt me një meshtar të Urdhërit       Simbas kësaj gojëdhane, fugurja u shkëput nga muri i Kishës, e
Jezuit, Raymond Brechet, i cili, tek refugjati i ri, shihte shenja     nëpër ajr kapërcej Detin Adriatik, kaloi në tokën e Italis dhe n’at
thirrjeje meshtarake. “Ai më ka frymëzuar, më ka bërë që të            katund të vogël zuni vend. Kjo gja ngjante me 25 prill të vjetit
mendoj për këtë gjë. Unë luftoja duke menduar për atë thirrje”,        1467. Familja e njenit, ajo e Gjergjit, qi e mori mbrapa fugurën,
thotë Dom Nikolini.                                                    pat qindrue deri vonë. Emni i këtij shtegtar, shifet n’aktet botore
          Më 1991, ai erdhi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës         të vjetit 1872. Kështu, na thotë vepra e A.R.Bonnannit:
dhe u strehua tek vëllezërit e tij, në New Jersey. Filloi të mësonte   “Del’Imagine di Maria S.S. del Buon Consiglio”.
anglishten në një kolegj shtetëror dhe realizoi bindjen
shpirtërore, se thirrja meshtarake ishte gjithmonë në mendjen e
tij.                                                                           Pak histori
          Në shtator të vitit 1992, me ndihmën e Arqipeshkvit
Metropolitan Tiranë-Durrës, Shkëlqësisë së Tij, Imzot Rrok                        Në veprën “Memorie di Genazzano e dei paesi vicini” e
Mirdita, ai u regjistrua në St.John Neumann Residence, për të          kryepriftit Girolamo Senni (Roma, 1838), lexojmë në faqen 267,
ndjekur programin e filozofisë dhe teologjisë. Në të njejtën kohë,     këto fjalë: “Ndërsa katundi Genazzano zbukurohej gjithnji me
vazhdoi studimet në Iona College në New Rochelle, ku u                 fabrika e me Kisha të reja, tempulli i tij i vjetër kishte pasë mbetë
diplomua brenda dy vjetësh.                                            mbas dore dhe altari i Zojës së Këshillit të Mirë, si mos ma keq.
          Në vitin 1994, Dom Nikolini, kaloi një vit në Seminarin e    Populli i katundit ankohej kundra klerit për këtë moskujdesim.
Philadelphia-s përushtrime shpirtërore. Në shtator 1995, filloi        Ma në fund, u gjet nji plakarucë Tercjare Agostiniane, e quajtuna
studimet në St.Joseph's Seminary, në Dunwoodie, në Yonkers,            Petruccia de Nocera, e cila mori përsipër, jo vetëm rindërtimin e
NY, ku, mbas 4 vitesh, përfundoi studimet dhe në muajin maj të         altarit, por edhe zgjanimin e Kishës. Ishte e vorfën plakarusha
vitit 1999, u shugurua meshtar. Meshën e parë e kremtoi në             Petruccia, por, e ndritun nga qielli, shiti gjithëshka pat e i hyni
Kishën tonë të re“Zoja e Shkodrës”, në Hartsdale, më 16 maj            punës.”
1999.                                                                             Askohe shumë vetë n’Itali, ndërtojshin kisha e kuvende,
          Për afro 5 vjet Dom Nikolini, shërbeu si ndihmës             tue mbledhë ndihma në popull. Kishin nisë shpërdorimet,
famullitar në Kishën Mt.Carmel, në Bronx dhe vetëm një kohë të         prandej Vatikani nxori nji ligjë, me anën e së cilës ndaloheshin
shkurtër në Kishën St.Philip Neri, po ashtu në Bronx. Me dekretin      ndërtimet kishtare, që baheshin nga kleri dhe famullitarët me
e Arqipeshkvit të New York-ut, Edward Cardinal Egan, më 9              lëmoshë dhe ndihma nga populli i vorfën dhe primitiv: “Nam
qershor 2004, u emërua ndihmës famullitar në Kishën e                  quae somnia, et inanes revelationes quorum libet hominum
komunitetit tonë. "Të jesh meshtar, është një rol i shenjtë.           ubicunque constituuntur Altaria omnino reprobentur.”
Shpresoj se do të mund t'u komunikoj dashurinë e Hyjit atyre, të                  Këso dore, kjo ligjë kishtare e pengoi ndërmarrjen e
cilët janë vënë në kujdesin tim", thotë ai. Jemi të sigurt, se         katundres Petruccia.
shpresa e tij do të realizohet në Kishën tonë dhe në çdo vend                     Ndërkaq, mbrrijti dita e festës së Shën Markut, qi
dhe detyrë, që fati dhe prova ta thërrasë.                             kremtohet çdo vjetë me pjesëmarrjen e krejt popullit të vendit
            Dom Nikolin, e tërë famullia e Zojës së Shkodrës të        dhe të katundevet të afërme. Festa ishte në kulm, kur qe gjindja
brohorit me gëzim: Ad multos annos!                                    filloi të thrrasë me za të naltë, drejtue syt kah qielli, e kah muri i
                                                                       ri i rrugës, ku gjindej Kisha e vogël e Zojës. Aty, mrekullisht, u pa
                                                                       nji fytyrë e bukur e Nanës së Krishtit, qi e vrente popullin me
SHTYPI                                                                 dashni. Ishte dita 25 prill e vjetit 1467, kur sundote Kishën e
PËR IMZOT OROSHIN DHE REVISTËN                                         Romës Pali II.
                                                                                  Në kallëndorin e atij vjeti kishte pasë vdekë i madhi
                                                                       Gjergj Kastrioti dhe turqit, të cilët at ditë kishin pasë pritë, e
Nji revistë e re në mërgim:                                            sulmuen Shqipnin me fuqi të mëdhaja, e pushtuen e me ket u
“Jeta Katholike Shqiptare”                                             pushtue edhe Shkodra.
                                                                                  Ky shemtim i madh, qi i ra Shqipnis mbi krye, shkaktoi nji
                                                                       dyndje të popullsis, e cila me shumicë të madhe mori rrugën e
         Na vjen mirë, kur vemë re gjallnin e shqiptarvet në           mërgimit. Gjeti strehim në viset italiane, ashtu
mërgim. Me mjete të pakta e të vorfna, por me vullnet të fortë,        sikurse shumë të tjerë përpara këtij shtegtimi, kur ishte ende
nji grumbull i vogël, pa mtesa (mundësi, shënimi im T.M.) të           gjallë Gjergj Kastrioti. Në numrin e t’ikunvet qenë edhe dy
mëdhaja, i kanë hy botimit të njij reviste fetare atje në New York     shkodranët, për të cilët u fol ma sipër. Po sjellim këtu kallximin e
dhe i kanë ngjitë emnin “Jeta Katholike Shqiptare”. Drejtuer: At       këtyne të dyve mbi ikjen nga Shkodra për n’Itali.
Zef Oroshi, redaktorë: Dr.Çesk Ashta dhe Kolë Çuni. Jemi të                       “N’atë kohë, kur n’Itali mërrijti Shtëpia e Shejtë e
gëzuem për ketë nismë. I urojmë përparim dhe jetë të gjatë.            Nazaretit, kishte pasë qenë dukë në Shkodër nji fugure e Nanës
         Po i vijmë dishirit të redaktorvet të saj, qi janë edhe miq   së Zotit qi e patën thirrë “Zoja e Ndihmës”. Disa thojshin se kjo
të dashtun e po ju dërgojmë, sa për shej të mirë, ket studim të        fugure kishte pasë ra nga qielli, disa të tjerë pohojshin se kishte
shkurtë.                                                               pasë ardhë nga nji dhé i largët. Përpara altarit të kësaj fugureje,
         Në siprinën e këtij botimi të përvujtë në ciklostil,          në Kishën bri Rozafatit, shkuen ata të dy për të kërkue ndihëm e
redaktorët, të gjith nga Shkodra, e kanë pa t’arsyeshme (kanë ba       mprojtje, për shtegtimin qi kishin qitë cekën të ndërmirrshin.
shumë mirë) të venë si ogur, nji skicë të Kishës së Zojës              Mbasi u forcuen me ndihmen e Zojës, vendosen patjetër të
së Shkodrës, qi gjindet në rrazën e forcës së Rozafatit, me dy         niseshin e t’ikshin nga Shkodra, për të mos pa kambën e anmikut
shkodranët, të cilët, simbas gojëdhanës, e ndoqën fugurën e            t’atdheut e t’fes të shkilte tokën shqiptare. Kështu pra, nji ditë
                                                                                                                                         58
prej ditësh, shkuen për t’u takue për të mbramën herë me Zojen          auktorit të “manifestit çiklostil”. Të tilla botime, natyrisht, e kanë
e Këshillit të Mirë, u gjunjëzuen përpara altarit të saj, por, për      jetën e shkurtë dhe nuk lajnë gjurmë.
mrekulli, në vend të fugurës, panë nji re të bardhë qi kishte pasë                Botuesit e revistës tremujore “Jeta Katholike Shqiptare”,
marrë rrugën drejt prendimit. Nuk ban as nji as dy, por e ndoqen        së cilës i uroj suksese dhe jetë të gjatë, i kanë caktue vetes si
në kambë dhe mërrijtën deri në bregun tjetër t’Adriatikut; reja         qëllim, me informue, në kuptimin ma të gjanë të fjalë, dhe me i
vijonte rrugën dhe dy shkodranët, me shpresë në Perendin, i ranë        sherbye kauzës shqiptare n’aspektet e saj kombëtare ma të
detit e mërrijtën në anën tjetër shëndosh e mirë. Aty kah               kulluet. Nga dy numrat, qi më kanë ra në dorë deri tash, shifet se
mbramja, reja e bardhë u rrethue me nji dritë të shkëlqyeshme, u        ata kanë zgjedhë rrugën e drejtë , për
prini dhe i shpuri deri në afërsi të Romës, ku u zhduk. Tue pasë        me i dalë këtij qëllimi në krye. Landa, asht e zgjedhun dhe prek
ndigjue se fugurja e Zojës kishte qenë ndalue në Genazzano, u           të gjitha çashtjet, qi mund t’interesojnë nji shqiptar, pa dallim
drejtuen për atje dhe aty gjetën me të vërtetë fytyrën qiellore të      feje ose krahine. Artikujt janë shkruejtë nga njerëz, qi e kanë
Nanës Hyjnore. Gjenacanasit, të mahnitun prej kësaj dhurate             studjue me themel subjektin qi trajtojnë. Toni i shkrimevet asht i
qiellore, e quajtën: “Madonna del Paradiso” (Zoja e Parrizit).          matun
Kështu na flet gojëdhana dhe kështu edhe sot e beson populli i          dhe pa frymë polemike. Asht ruejtë nji ballancim i arsyeshëm, në
atjeshëm.                                                               mes të landës, qi u drejtohet veçanërisht katholikvet, dhe
          Shqiptarët, nuk kanë harrue kurr Zojën e vet, devocioni       artikujvet qi interesojnë gjith shqiptarët, pa dallim feje ase
ndaj Te ka qindrue i gjallë gjatë shekujve; me 25 prill të çdo vjeti,   krahine. Shkurt, “J.K.Sh.” asht fryti i nji orvatjes së palodhëshme
mbarë Shkodra dhe shum katunde për rreth saj, shkojnë te                dhe vetmohuese, qi meriton çdo përkrahje.
rrenojat e Kishës së vjetër rraxë Rozafatit. Nuk gjindet shtëpi në                Për mos me u kufizue me fjalë të përgjithshme, due me
qytet, ku mos të nderohet në këtë ditë festa e Zojës, me miq            u marrë në mënyrë ma konkrete me nji problem, qi më prek
t’ardhun nga katundet e Zadrimës. Edhe Kisha e Madhe,                   veçanerisht. Në kryeartikullin e Nr.2 të “J.K.Sh.”, rrihet pikërisht
Kathedralja e qytetit, i asht kushtue Asaj.                             çashtja e gjuhës shqipe, n’aspektet e saj orthografik gramatikor
          Shtegtarët shqiptarë, nuk mungojnë kurr në Genazzano,         dhe dialektal. Me fjalë të tjera, auktori, qi firmon me
t’ardhun, jo vetëm nga Shqipnija e largët, por edhe nga bota            pseudonimin “Zodiak” (Zodiacus, është pseudonimi i Imzot
tjetër e krishtenë, ku banojnë shqiptarët. Krye vjeti,                  Dr.Zef Oroshit, shënimi im T.M.), ve në dukje nevojën supreme,
prej Rome, shqiptarët e mërguem organizojnë shtegti të                  qi të caktohet nji mënyrë e vetme për të shkruejtë çdo fjalë
posaçme, për me nderue Zojën e Shkodrës dhe për me e lutë, qi           shqipe, të caktohen rregulla të gramatikës, qi të respektohen
t’ia mbajë dorën mbi krye Shqipnis. Për t’u shenue shtegtija e          nga të gjith ata qi shkruejnë shqip, dhe ma në fund të krijohet nji
madhe e qershorit të vjetit 1932, në të cillën morën pjesë ma           gjuhë letrare e përbashkët për të gjith Shqipnin, tue marrë si
tepër se 300 vetë, nën kryesinë e Argjipeshkëvit të Shkodrës dhe        bazë materialin gjuhësor, qi ekziston sot.
t’Ipeshkëvivet të tjerë të Shqipnis. Në këtë rasë të paharrueshme,                Ket pikë të fundit, qi ka randsin kryesore, “Zodiak” e
shqiptarët vunë në Kishën e Genazzano-s nji pllakatë kujtimore,         formulon me kto fjalë: “…me afrue, për unjisim të gjuhës së
të cilën, po e riprodhojmë për lexuesit e revistës “Jeta Katholike      shkrueme të dy kryedjalektat, deri sa ndryshimi nuk asht
Shqiptare”.                                                             rrajsuer, por fonetik”. Auktori shton me të drejtë, se nji punë
                                                                        kolosale si kjo, mund të kryhet vetëm nga nji akademi
        Me 2 Qershuer 1932                                              kombëtare, me qendër në Tiranë.
        SHQIPNIJA KATHOLIKE                                                       Tue mos këqyrë realitetin e sotshëm, konstatojmë me
        NE KETE SHEJTNORE PARAQITI                                      keqardhje, se komunistët kanë imponue dialektin tosk, me nji
        NEN KRYESIN E EMZOT LAZER MJEDES                                intransigjencë (papërkulje) fanatike. Kjo asht nji nga arsyet e
        ARGJIPESHVIT METROPOLIT TE SHKODRES                             shumta, qi tregon se nuk mund të pritet gja prej tyne.
        ME TE VI HJERARKET E KISHES SE VET                                        Prandej, për të realizue programin e gjanë, qi parashtron
        CCCXL BIJ DHE BIJA                                              “Zodjak” në “J.K.Sh.” duhet me pritë, deri sa të triumfojë
        PRIFTEN, FRETEN, BESNIKE                                        demokracija në Shqipni dhe të plotësohen reformat gjuhësore,
        ME U LUTE NJI ZANI EDHE SHPIRTI:                                qi kishin fillue arsimtarët shqiptarë gjatë periudhës së
        “KTHEHU O ZOJA E KESHILLIT TE MIRE”                             pamvarësis. Ndërkaq, na shqiptarët e mërgimit duhet të
        Emzot Bumçi                                                     vazhdojmë, sa asht praktikisht e mundun, punën konstruktive, qi
                                                                        ishte fillue në lamin e gjuhësis, ashtu si po orvatemi me punue
Prof.Karl Gurakuqi                                                      n’aspektet e tjera të kulturës kombëtare.
Italia                                                                            Problemi asht, mbas fjalëve të “Zodiak”, me realizue
                                                                        unjisimin e të dy dialektevet kryesorë. Mue më duket se ky
                                                                        problem nuk mund të kryhet tue marrë disa gjana prej nji
                                                                        dialektit dhe disa prej tjetrit, për të krijue nji gjuhë laramane dhe
        Nji iniciativë e lavdërueshme                                   krejt artificiale (të kastilët). Gjithashtu, duhet të presim me
                                                                        shekuj, qi njani nga dialektet ekstreme të Veriut ose të Jugut, të
                                                                        pranohet si gjuha zyrtare prej të gjithë shkrimtarvet shqiptar.
         Asht nji kënaqësi e veçantë, me vezhgue në kto rrethana        Mbas mendimit tem, zgjidhja ma racionale dhe ma e shpejtë do
të mërgimit lindjen e nji botimi, qi nuk ndjek qëllime thjesht          t’ishte me marrë si bazë njanin dialekt, përsa i përket sintaksës
politike. Ajo qi ndodh shpesh, asht kur nji bashkatdhetar, i vetëm      dhe orthografis dhe me e zgjanue e pasunue me fjalë e shprehje
ose me disa shokë, nxjerr nji fletë të shtypun në çiklostil, dhe        nga dialektet e tjerë, tue ia përshtatë strukturës dhe fonetikës së
fton shqiptarët e mërgimit me u bashkue. Po të bajsh sakrificën         dialektit të zgjedhun si bazë,
me e lexue, do të kuptojsh se bashkimi duhet të bahet rreth                       I lyp të falun lexuesit, qi po marr vehten si shembull, por
                                                                                                                                          59
kjo asht mënyra ma e mirë, për t’ilustrue atë qi due të them. Me
gjith qi prej Toskë Kazas së Përmetit, kam mësue me shkruejtë
në dialektin e Shqipnis së Mesme, dhe mund të them pa dashtë               (1916), kur francezët bombarduan dhe e dogjën
me lavdërue vehten, se nuk kam takue asnji shqiptar të jugut, qi           Monastirin, Tajari, si shumë të tjerë la vendlindjen e shkoi
të më ketë thanë se nuk i kupton shkrimet e mija. Nga ana e                në Selanik. Aty u hapën disa shkolla të përkohshme
tjetër, nuk besoj se mund të m’akuzojnë kush, se kam ba nji                franceze, rreth së cilës u mblodhën nxënës refugjatë, ku
“mish-mash” të dy dialekteve kryesuer, megjith qi mund të kem              vijoi disa vite mësimore. Ai kreu degën e lëtërsisë, duke
ba shum gabime nga mosdija. Në kët ras, kam ndjekë shembullin              fituar titullin e Laureatit. Ai ishte studenti më i ri, që
e pedagogve të Shqipnis së pamvarun, ndër te cilët asht                    kishte kryer studimet në universitetet franceze. Më 1922,
veterani, Profesor Karl Gurakuqi, qi përdor nji dialekt gegënisht          me telegram, u thirr në Tiranë, ku i afrohet një detyrë me
të zbutun në hartimin e librave shkollor dhe në mësimet                    rëndësi në Ministrinë e Punëve të Jashtme. U emërua si
gjuhësore.                                                                 Sekretar i Përkohshëm i Komisionit Shqiptar,për çështjen
          Mbasi botuesit e “J.K.Sh.” pranojnë parimin se duhet             e kufijve, që e kryesonte Ali Pash Kolonja, ku,bënin pjesë
krijue nji gjuhë letrare shqipe e unjisueme, asht rasti, qi ata të
                                                                           përfaqësuesit ndërkombëtarë të shteteve të ndryshme.
fillojnë me veprue në kët drejtim. Mjerisht, në dy numrat qi kanë
                                                                           Sikurse dihet, kufijtë ishin caktuar në Konferencën e
dalë deri sot, asht përdorë gegnishtja në formën e saj ma
ekstreme. Tue e quejtë vehten “nji toskë mesatar”, kam gjetë
                                                                           Paqes dhe Komisionin në fjalë kishte vetëm detyrën të
disa fjalë qi nuk i kuptoj fare, si: zhallogë, mtesë, atlant, etj. në të   zbatonte vendimet e marra. Më pas, emrohet Sekretar i
tilla raste, në qoftëse janë të paevitueshme, asht mirë me vue             Legatës Shqiptare në Romë, ku studioi e mori diplomën
përbri nji                                                                 në Shkencat Politike. Ishte një poliglot i përgatitur. Më
përkthim frengjisht, si bajnë “Shejzat” (është fjala për revistën          1925, shkon në Rusi, për të studiuar në ëndrrën e tij, që
“Shejzat”, të botuar nga Prof. Ernest Koliqi në Itali, shënimi im          ishte fusha e elektronikes, por, në vend të saj, studjoi për
T.M.), për dobi të pak t’atyne qi e kuptojnë at gjuhë.                     ekonomi, mbasi shokët e binden për këtë. Mbas një kohe
          Nga ana e tjetër, kam gjëtë shumë gjana, qi mund                 të shkurtër, thirret nga Ministria e Financave, ku,kryen
t’evitohen, përsa i përket orthografis. Perdorimi i “ll-s” në vend         detyrën e Drejtorit të Statistikave, deri në vitin 1939. Ai
të “dh-s” dhe anasjelltas, asht nji formë dialektale e teprueme, qi        ishte shumë i ndjeshëm e u jepte ndihmë direkte njerëzve,
nuk duhej të shifej në nji revistë, e cila don të jetë popullore dhe       që vuanin e nuk kishin gjendje të mirë ekonomike. Ai
… panshqiptare. Fjala “muzhikë” më çorri veshin, sidomos mue               sëmuret papritur dhe shkon në Zvicër, ku qëndroi 3 vjet
qi kam mësue rusishten. Përse mos me i thanë “muzikë”, si i                për kurim dhe sërish kthehet tek i ati, në Selanik. Mbreti
thotë e gjithë bota e qytetnueme? Fjala “kalendar” asht ba                 Zog e mban afër, duke vlerësuar meritat e tij si intelektual
simbol i Rilindjes Kombëtare dhe bashkatdhetarët e Shqipnisë së            e atdhetar. Më pushtimin e vendit nga Italia, ai largohet
Veriut nuk do ta kenë të vështirë me e përdorë në vend të
                                                                           dhe nga Madhëria e Tij u emërua Atashe i Shtypit në
“Kallëndor”, qi tingëllon gati si nji gja e huej. Gjithashtu do
                                                                           Oborrin Mbretëror. Kur Mbreti Zog,gjendej në Francë, e
t’ishte ma mirë me thanë “buletin”, tue shkue mbas etimologjis,
se sa “boletin”, qi nuk e kam parë të përdoret gjetiu. (Apo
                                                                           cila asokohe kapitulloi, u ftua nga Mbreti i Anglisë Gjergji
ndoshta e thonë italisht?).                                                VI, që të kalonte në Britaninë e Madhe. Me ardhjen e
          Për me kenë praktik, due të propozoj qi redakcija e              Tajarit në Londër, përveç detyrave që kishte, filloi
“J.K.Sh.” të marri përsipër, me aprovimin e shkrimtarëve, qi               emetimin e programeve të para në gjuhën shqipe, pranë
kontribuojnë me artikujt, me ndryshue, kur asht rasti,                     Radio-BBC. Në Shqipëri,iu kushtua në rini fushës së
orthografin e fjalëve, qi kanë hye në përdorim të përgjithshëm             përkthimeve, duke shqipëruar nga rusishtja Tolstoin,
dhe shkruen njisoj nga shumica e shqiptarëve. Gjithashtu, fjalët           Çehovin, Gorkin, Kolonelin G.A.Takaev, për të vijuar me
dialektale të një krahine të zavendësohen, deri sa asht e                  Alexander Duma (i biri), A.Daudet, H.Balzak, Stevenson-
mundun, nga fjalë po me at kuptim, qi merr vesht shumica e                 in, dhe la në dorëshkrim për botim “Jeta e Napolonit” të
lexuesve. Kur kjo nuk asht e mundun, them qi të vihet në fund të           E.Ludwig, pjesën dygjuhëshe “La Rousse” (frengjisht-
faqes kuptimi i fjalëve, qi redakcija e “J.K.Sh.” beson se nuk do të       shqip). Shkroi veprën historike në anglisht (sot ende e
kuptohen nga të gjithë.                                                    pabotuar) dhe shqip: “Histori e Shqipnis” (1957), Vëllimi
          Me interesim të gjallë pres, qi mjeshtërit e pendës dhe          I, prej Ilirëve, deri në Kongresin e Berlinit,dhe Vëllimi II
ekspertët e gjuhës të shfaçin mendimet e tyne mbi këtë çashtje             (1957), prej Kongresit të Berlinit, deri në ditët tona
me kaq randësi për të ardhmen e kombit tonë.
                                                                           (Krahaso, Tajar Zavalani, “Histori e Shqipnis”, Botimi i
                                                                           Dytë, Botues: “Phoenix & Shtëpia e Librit, Tiranë, 1998).
Tajar Zavalani78
                                                                           Mbajti konferenca nëpër institute të ndryshme të
                                                                           Shqipërisë dhe për 3 vjet ishte Sekretar i Përgjigjshëm i
                                                                           “PEN Club” të shkrimtarëve në mërgim. Një numër
78
   Tajar Zavalani (1903-1966). U lind në Monastir, me                      special të organit të Club-it “Arena”, ia përkushtoi
15 gusht1903, në një familje me 9 fëmijë, ku ai ishte më i                 letërsisë shqipe. Aty botoi edhe përkthimin e poetit
vogli. I ati e dërgoi me studime në shkollën franceze, të                  kombëtar Atë Gjergj Fishtës, përgatitur nga ai vetë në
cilin e kishin hapur në Monastir misionarët katolikë                       gjuhën angleze. Ishte delegat i Komitetit Shqiptar, në
“Vllaznit Marist”. Ai mësoi gjuhën shqipe nga një antar i                  periudhën 1957-1966. Në dhjetor 1962, merr pjesë si
familjes Qiriazi, antarët e së cilës hapen më vonë në                      delegat në Këshillin e Europës në Strasburg, ku,mban
Korçë Shkollën Femnore Shqipe. Gjatë Luftës I Botërore                     raportin mbi Shqipërinë. Ai lexonte me kënaqësi të madhe
                                                                                                                                   60
                                                                        përgatitjeje. Nga ky ndryshim a diznivel vuen çdo bashkësi e nga
                                                                        ky rregull
Gazetar i BBC në Londër                                                 nuk shpëton as ajo e jona. Por nji herë, që u nderpre jeta e jonë
                                                                        atavike, tue dalë në Oksident dhe në kontakt me bashksitë e
                                                                        tjera, të ngjeshuna me nji botkuptim shoqnuer-kolektiv ma të
Sa kam shpirt, kam shpresë!                                             spikatun, ka shum mundësi, që “bujarija” e mikpritja tradicjonale
                                                                        të shtrihet edhe në atë të zemrës dhe të mendjes, për me dhanë
                                                                        “shum”, për qëllime të mira e vepra të nalta.
        Të përkohëshmes “Jeta Katholike Shqiptare”, New York                       Si për çdo gja, edhe për të përkohëshmen “Jeta
                                                                        Katholike Shqiptare”, e ardhmja mvaret nga brezat e rij, të cilëve
                                                                        u duhet kushtue nji kujdes i veçantë në pregatitjen e tyne, mbasi
         Nji nder të përkohëshmet, që ka pajisë botimet e               “botëkuptimi i vjetër”, jo vetëm që jep atë sa mundet, por edhe
mergimit dhe që meriton nji levdatë të veçantë, asht “Jeta              ndikon negativisht në ndonji mossukses. Pra, me iu kushtue të
Katholike Shqiptare”, e cila, nën drejtimin e të mirënjoftunit          rijve e të rejave, plotësohet nji detyrë dhe njëkohësisht gatuhet
Dom Zef Oroshi dhe të bashkëpunimit të pendave të shqueme,              nji brumë i aftë, për ndërmarrje dhe nisme të nji randësije
ka shkue gjithnji tue u permirësue, si nga landa, ashtu nga stili e,    kryekreje, për t’ardhmen e bashkësisë s’onë, ashtu për atë të
çka ma tepër në te shquhet, asht se qëllimi dhe të gjitha               përkohëshmes.
orvajtjet e saja janë drejtue në edukimin dhe ndriçimin e                          Brenda pak kohe, dy bashkëpunëtorë të vlefshëm iu
lexuesavet të vet rreth çashtjeve dhe problemeve, që janë               zhduken të përkohëshmes: Tajar Zavalani dhe Mhill Marku.
ngushtësisht të lidhuna me jetën                                        Kushedi se sa të tjerë, simbas dëshirës Hyjnore, do të kalojnë në
shqiptare dhe të përditëshme, pa lanë mbas dore ato kulturoret.         Jetën e Amshueme, por kjo detyrë e borxh që e kemi, nuk duhet
         Punë e përvujtë e ndërtuese, nji misjon, që pikëmbrritja       të pengojë rrugën e nisun e deri këtu me sukses e prandej duhen
e dizinteresueme e shquen nga të tjerat, bash argumentet, që            gjetur burime, që të mund të
trajton e gatuen me seriozitet dhe në të mirën e bashkësisë             vleftësohen me kujdes e matuni.
s’onë. Me gjith ket filozofi të qartë dhe bazë morale të                           Tue shfletue artikullin e të ndjerit Tajar Zavalani (të së
shëndoshë, që cilëson brendinë e nji mendësisë së tillë, shpesh         përkohëshmes) dhe shënimin e Redaksisë, si përgjegje e sqarim,
njeriu gjindet përballë asish që çuditen, kur gëzohemi ose              mendoj se Zavalani ka pasë si qëllim (opinioni jem), që të
idhnohemi (na vjen keq), me kuptim human, për të mirat ose të           perdoret gegënishtja, por të kërkohen, po ne atë djalekt, forma
këqijat, që u bijnë rrisk të tjervet (t’afermit tonë), po kështu, për   ma të shtrime e të njoftuna n’gegëni e mbasi “Jeta Katholike
rropatjet e perditëshme, që synojnë në punë e vepra, në të              Shqiptare”, asht për nji gjuhë të shkrueme të përbashkët, të
mirën e përgjithëshme, i vulosin për egocentrizëm ose, ma keq,          fillojë ajo të qerojë artikujt e vet nga format e “randa” e që kurr
nuk e kuptojnë qëllimin, i cili asht krejt ideal dhe i dizinteresuem.   nji jugor s’ka për t’i pervetsue, prandej ja vlen barra qiranë, që,
         Ma në fund pse çuditemi? Njeriun duhet ta marrim si            qysh tash, të pregatitet nji brumë, që të mund të gatuhet lehtas
asht dhe jo si e duem, pse asht nji gja e pamundun unjizimi i           edhe në magjen e jugorve.
mendesisë, derisa mungon nji unjizim rritje, edukate, kredo-je e                   Në fakt, ndërsa Prof. Ernest Koliqi, pergatitë nji gjuhë të
                                                                        nji stili të naltë, me të cilin gjuha shqipe të mund të shprehi
                                                                        ndjenja dhe mendime të thella, si gjuhnat e zhvillueme e vetem
Ungjillin dhe “The Confessions” të Shën Agustinit, të cilat             tue i ndejë djalektit të Shkodrës e të Veriut, Prof. Karl Gurakuqi,
e shtynë me mendime dhe zgjedhje të rëndësishme në                      përdor nji stil të mesëm, nji gegnishte ma të gjanë, të
jetën e brendshme shpirtërore. Ai njohu qysh në rini                    rrjedhëshme dhe të kuptueshme nga banorët, pothuajse të çdo
Prof.Atë Zef Valentinin S.J., për të cilin pati një stimë të            krahine. Vjen vetvetiu, se i pari synon të imponojë nji gjuhë
veçantë e, më pas, Patër John Henry Wheelan, një                        “letrare” dhe i dyti në përgatitjen e nji gegënishtes, qi mund të
misionar katolik anglez, i cili, kishte kaluar disa vjet nëpër          ketë ma sukses të shtrihet e adaptohet (përshtatet). Si Prof.
kampet japoneze. Ai përgatitet për të marrë pagëzimin,                  Koliqi, ashtu dhe Prof.Gurakuqi, nuk iu larguan ligjeve shkencore
duke bërë katekizëm në qytetin Seaton në Devon, në Jug                  të gjuhësisë dhe, në qoftë se Z.Gurakuqi perdorë “kompromise”,
të Anglisë, në Kishën famullitare të Shën Augustinit. Si                ato nuk janë, ose mund të cilësohen unilaterale. Prandej, do të
emër të ri në pagëzim, ai mori Thomas-Henry. Të parin,                  ishte nji punë e mirë, sikur ndër botimet e ndryshme, të
për të përkujtuar Apostullin e Madh, kurse të dytin për të              perdoret nji gegënishte në format e shprehjet ma të përhapuna.
                                                                                   Sa për “pastertinë” e gjuhës, ajo duhet të jetë kujdes
nderuar pagëzuesin e vet (Patër John Henry), Patër
                                                                        kryesor i çdo punimi në gjuhën shqipe, mbasi perdorimi i fjalvet
Wheelan. Si kumbar kishte të venë e kolonelit Aubrey
                                                                        të hueja, edhe kur nuk asht nevoja, jo vetëm që shemtojnë
Herbert, mikut të madh dhe simpatizuesit të Shqipërisë                  botimin, por tregon se, kush shkruen, nuk e njeh aspak gjuhen e
dhe shqiptarëve, zojën Mary Herbert dhe djalin e saj                    vete. Që mandej, asht “shik”, me perdorë 50% shprehje jo t’onat
Auberon Herbert. Në shtator të vitit 1958, ai kthehet në                a barbarizma, ajo asht nji send tjeter (si ndodh edhe me disa
fenë e origjinës, duke u pagëzuar si katolik i ritit roman.             shkarravitës e botime të njifarë zani) edhe nuk hyjnë në temë, ka
Ai dhe gruaja e tij rregullisht shkonin në Kishë dhe                    me qenë lexuesi, ma në fund, ai që ka shtrembënue buzët, mbasi
thonin rruzaren e shenjtë. Si peligrin i devotshëm vizitoi              kushdo me dy fije mend shef, se “prakticiteti” (mos sot), nuk
shumë qendra të shenjta, si: Lourdes (Francë),                          asht tjeter veçse cektësi nga çdo pikëpamje dhe fajin e ka Tirana,
Compostella (Spanjë), Oberamergau (Bavari, Germany),                    e cila, për të perhapun “shkrim e këndim”, e ka zhveshun gjuhen
Saint Peter (Romë, Italy) së cilës, i ndejti besnik, deri sa            nga çdo theks, nyje e tjera ligje të pakuptueshme nga “masat”, si
ndërroi jetë…                                                           e si të zhduki analfabetizmin “çilë e mbyllë sytë” dhe për ta futun
                                                                                                                                          61
kështu si nji sukses të “planeve” të saja.                            duhet të kishin mendue e veprue, ndryshe nga sa bajnë
          Pohimi i disave, që gegënishtja nuk shkruhet ose nuk        vazhdimisht. Po të kishin themelue nji “shoqatë” të tyne, të cilve
perdoret, s’di e deriku mund të merret seriozisht nji shprehje        nuk u mungojnë as mjetet e as dija, me pak vullnet të mirë, do ta
hiperbolike e tillë, mbasi asht jashta çdo mendjeje, që kur nji       kishin paisë me prodhime te vlefshme, që do të nderojshin
djalekt të flitet prej 2/3-ve të popullsisë s’onë, ajo të mos         vehten dhe vendin e tyne. Me pak perjashtime, mundi i disave
shkruhet ma; nga ana e tjeter, shifet qartë se edhe Tirana ka         ka dhanë frytë të çmueshme, por nuk asht i mjaftueshem për nji
lëshue pe për shkrimtarët e veriut. Në të gjitha revistat kulturore   bashkësi mjaft të gjanë si ajo e jona, e shpërndame në katër anët
lexohen artikuj të perpunuem n’gegënishte dhe kryevepra               e rruzullit.
“Ferri” i Dantes asht perkthye në djalektin e veriut dhe kritika               Nuk asht kurr vonë me shpresue… e motoja: “Sa kam
thekson se, me këte rasë, gjuha shqipe (gëgënishtja) ka mbërri        shpirt, kam shpresë!”, mund të gjejë edhe te na, nji ditë, jo ma
persosmeninë në shprehje.                                             kuptimin atavik e negativ, por atë të dedikimit, me shpirt e
          Jo, pra, “thashë e thanat” duhen marrë parasysh ose         shpresë, për me i sherbye kombit e vendit me vetdije të plotë.
shtrembënimi i fakteve simbas deshires, por “vertetësija” e tyne.              Puna e nisun dhe suksesi fillestar i të perkohëshmes
Me keqardhje, duhet theksue se të shumët janë ata që                  “Jeta Katholike Shqiptare”, asht pozitiv dhe do të jetë për t’u
nënvizojnë “perdhunimet” komuniste, por, kur vjen fjala te            lavdue, po vijoi me misjonin e sajë edukativ-kulturor. E nese
“imponimi” i gjuhës thonë,                                            zorime, do të hasen, për botimin e sajë ato duhen perballue prej
 “s’pakut ata ia arrijten qellimit, gjë që neve nuk kemi qenë të      shqiptarve vullnetmirë, njashtu si për botimet e tjera, duhet të
zot”. Me pak fjalë, dallohet një farë sektarizmi i damshem,           tregohet solidarsi e mirëkuptim, në mënyrë që vorfnija e mendes
sidomos për ne, që kemi nevojë, ma shumë se kombet e tjera,           t’mos ndikojë në atë të zemres dhe të shpirtit.
për nji unjizim të spikatun shpirtnuer, kombëtar e kulturor.                   Dy janë vlerat e përjetshme, që kanë lidhje me njerin
Sidoqoft e sado kohë që të shkojë, ka me qenë shkenca ajo që ka       dhe që kan rrajë të thella mijvjeçare dhe që njeriu nuk i ndanë
me vue caqet e gjuhës së shkrueme të përbashkët. E, me gjith që       njenen prej tjetres: besimi e atdheu, a si thotë Fishta “Fe e
në Shqipni duhet të perpunohen këto ligjë, të shumtë janë ata,        Atdhe” e anasjelltas, dy dashtnina pakufi, që të harmonizueme,
që mendojnë se me kongrese (edhe jashta atdheut), ku, të              me perparimin formojnë njeriun, po t’i pervetsojë në qenje të
marrin pjesë shqiptar e të huej e ku, Tirana mund të ftohet, ka       plotë.
mundsi të bahen hapa përpara në dobi të gjuhës së shkrueme të                  Kush i nenglizhon këto baza shpirtnore, kombtare e
përbashkët.                                                           kulturore gjindet para gabimesh, që perfundimet mund të jenë
          E deri ku janë të këtij mendimi qarqet kompetente dhe       fatale për nji bashkësi, që don me mbijetue e sidomos, kur
rreth kësaj zgjidhje, nuk mund të japin sqarime, por mund të          bahen me qëllime e lirisht.
nenvizohet, që Qendra për Studime Shqiptare në Palermo, jo                     Si perfundim të këtyne radhave, po më duket e rases të
vetëm i ka mundësitë, por edhe kompetencen, spakut për nji            riprodhoj këtu nji mbishkrim të Kathedrales së Lubekës, që i
shkembim të parë mendimesh në mes të studiozve,                       përshtatë shum bukur, per pos adhurimit te Madhin Zot, të Cilit i
gramatillogve dhe albanologve.                                        asht dedikue edhe vendlindjes, si nji e mirë toksore e
          Nga ana e tjeter, nji nisme e tillë tregon, jo vetem        pambarueme:
dëshiren me zgjedhë seriozisht nji problem kryekreje, por edhe
vetdije, që komunizmi nuk luftohet ma e vetem në fushen                       “Me queni Shelbuesi e nuk doni t’ju shpetoj
politike ose në lamin ekonomik, por edhe në atë të dijes, kur ajo             “Me queni Drita e nuk me shifni
perdhunohet.Vorfnija e jonë shpirtnore, dihen dhe arsyet ose                  “Me queni e Verteta (Udha) e nuk me ndjekni
shkaqet janë të herëshme, po ashtu cektësija në fushën                        “Me queni Jeta e nuk me dishroni
kulturore shifet, që të dyja janë të pavullnetshme, pse, kur                  “Me queni Mesuesi (Mjeshtri) e nuk me ndigjoni
shqiptari i asht vue me zell studimit, asht dallue mbi të tjeret.             “Me queni Dija e nuk me pytni
          Mjerisht, “masa” nuk ka mujt të zhvillohet e sot në                 “Me queni Zot e nuk me sherbeni
mergim, përballë zorimesh të ndryshme të jetës së përditëshme,                “Me queni i Plotfuqishem e nuk keni besim në mue
nuk ka ma mundësi t’i dedikohet kulturës, dijes e leximit. Dhe                “Nese nji dite nuk do t’ju njof, mos u çuditni”.
ma keq se të vjetrit, të rijt e të rejat po asimilohen me nji
shpejtësi të çuditshme nga jeta e vendit, ku jetojnë dhe                      Lec Shllaku,
edukohen. Nder keto kondita e rrethana i duhet thanë Zotit                    Editor i revistës “Koha e Jonë”, Paris
shyqyr për ate pak, që mund të korret.
             Sigurisht, nuk asht e mjaftueshme. Ndjenjat e
dëshirat me ruejtë tradita e tipare kombetare duhet të
imponohen në familje, në shoqni e kudo, ku jeton nji bashkësi e       Gjendja e bashkësisë
jona. Gjuha mandej duhet të jetë problemi numër nji, pse asht i       së mërgimit politik shqiptar në New York
vetmi shej dallues ethnik. Si ai, ashtu edhe kultura, mund të
mbahet dhe të përhapet me anë të qendrave, klubeve,
konferencave, bibliotekave (sallave të leximit shënimi im T.M),                Katastrofa e madhe, që mbuloi popullin dhe tokën
argëtimeve, me raste kremtimesh tradicjonale e tjera, ku              shqiptare që nga fundi i vjetit 1944, nder të tjera paraqitje të
botimet kishin me qenë nji nder mjetet ma të aftë, sikur shija e      shemtueme, detyroi pjesë të shtresave të popullsisë, të braktisin
leximit të shihej e të kërkohej.                                      Atdheun e tyne dhe të marrin rrugët e pasigurta të nji mergimi
          Nji pergjegjësi mjaftë të theksueme e kanë për shum         t’errët dhe të trishtueshëm. Pa e teprue, mund të thuhet se
kend edhe “intelektual” shqiptar në mergim, të cilët, po të kishin    numri i atyne, që braktisën shpi e plang, për me i shpëtue
dashtë me vue dijen e tyne në shërbim të bashkatdhetarve,             robnisë së padurueshme komuniste, historikisht mund të
                                                                                                                                    62
krahasohet vetëm me largimin në masë të shqiptarëve prej               mësue ndonji zanat, por as nuk kishin pasë mundësi pune për
Shqipnisë dhe Moresë, mbas vdekjes së Skanderbeut, që suell nji        gjatë vjetëve të qëndrimit të tyne nder kampe. Mbi të gjitha,
robëni tjetër lindore, prej afër pesë shekujsh.                        randonte mungesa e njohjes së gjuhës së vendit.
          Ndersa n’at perjudhë dyndjet e mergimtarëve arbënorë                   Nder këto rrethana, sistemi i familjeve shqiptare në nji
u drejtuen gati në tanësi drejt Gadishullit Apenin dhe në Siçili, në   vend me nji standart ekonomik dhe të jetës shum të naltë, ka
kohën tonë mergimtarët politikë shqiptarë kerkuen strehim ku           qenë mase i vështirë, sidomos në fazën e parë të tij. Mirëpo, me
muejten dhe, në radhë të parë, nder tokat fqijëse ballkanike,          vullnet të fort dhe tue i ndihmue njeni-tjetrit në mënyrë
ashtu dhe pertej Adriatikut.                                           shembullore, shumica e bashkatdhetarëve tanë refugjatë, mbas
          Në ket rasë, asht për me u vue re se, megjithqë kanë         vjetësh salvimesh të hatashme, kanë mujt me sigurue për vete
qenë koshient të qendrimit tradicional anmiqësor të fqijëve            dhe familjet e tyne nji jete pune të rregullt e të vazhdueshme, që
ballkanikë, mergimtarët tonë, jo vetëm që kanë qenë të                 u garanton atyne mirëqenje, bullëk, paqe e qetësi, si asnjiherë
gatëshem me perballue edhe vdekjen në kalimin e kufijëve të            në të kaluemen.
ruejtuna natë e ditë prej rojeve të sigurmit, por kanë preferue                  Disa prej kryetarëve të familjeve kanë perfitue edhe nga
dhe jetesën ma se të dyshimët nder ato vende anmike, me nji            puna e grave të tyne, tue shtue kështu t’ardhunat familjare, që
qellim të vetëm, me i pështue sundimit shnjerëzor komunist në          mesatarisht kalojnë shumën prej $120 në javë. Fëmijët
Atdheun e tyne.                                                        shqiptarë, që ma parë s’kanë pasë rasë të ndjekin rrregullisht
          “Pushteti Popullor” stalinist, në eksperimentin djallëzor    shkollën, vazhdojnë mësimet nder shkollat fillore dhe sa prej
të vet, gjoja me ndertue socjalizmin në Shqipni, u versul me           tyne dhe nder ato të mesme me suksese të dukëshme. Mbi ktë,
brutalitetin ma t’eger, për me zhdukë të gjitha shejet, që e kanë      këta zotnojnë tashma gjuhen englishte mirë, gja që paraqet nji
dallue dhe mbajtë gjallë kombësinë arbënore me mija vjet të            plus tjeter në rrugën për vendosjen sa ma të knaqëshme të
kalueme historike.                                                     këtyne familjeve shqiptare në Amerikë.
          Si rrjedhje e kësaj mendësije antikombëtare, pesha                     Nderkohë, disa prej refugjatëve kanë hap tregti të vogla,
kryesore e terrorit të kuq ishte përqendrue nder krahinat              kanë ble shtëpija dhe apartamente, të cilat i kanë zbukurue me
malësore të Veriut dhe të Verilindjes. Kështu, përsëri na              mobilje moderne, me aparate televizjonesh dhe radjosh dhe,
paraqitet nji fenomen tjetër historik, që zbulon në të plotë           perveç makinave për me la roba, kanë edhe maqina tjera
shkallën e terrorit të pakufij të sundimit komunist. Shka nuk          shpijake, që lehtësojnë jetën familjare.
kishte mberri me realizue “as Romani, as Serb Dushani, as Turk                   Kështu, me anë të punës së vazhdueshme, të dedikimit
Sulltani”, me mija bujq e barij, punëtorë të thjeshtë dhe kryetarë     dhe të ndershmemisë në punë, bashkatdhetarët tonë, në
të traditës u detyruen për të paren herë gjatë së kaluemes             pergjithësi, kanë mujt me fitue besimin dhe respektin e
krenare, me braktisë malet kreshnike dhe me kërkue strehim             punëdhanësvet, kështu që dita-ditës mund të shihet shkallëzimi,
pranë anmiqve shekullorë të vendit të tyne. Ngjarjet rreth             në permirësimin e jetës së tyne në Amerikë.
këtyne ndermarrjeve, që përbajnë vepra epike të guximit, të                      Nder këto rrethana të favorëshme, refugjatët tonë janë
trimnisë, të sakrificës, të shkathtësisë dhe të zgjuesisë, do të       vue në gjendje me ndihmue familjet dhe farefisin, që kanë lanë
marrin nji vend me randësi të posaçme, në përshkrimin historik         në Atdhe. Po ashtu, këta nuk janë kursye me dhanë pjesën e
të kësaj perjudhe.                                                     tyne në organizimin dhe mbajtjen e grupeve fetare, shoqnore
          Nji pjesë e dukëshme e mergimtarëve politikë shqiptarë,      dhe politike, me fjalë të tjera, me mbajtë gjallë traditat dhe
sidomos të krahinave malësore, mbas përpjekjeve shumvjetore            zakonet e mira, ashtu si edhe kujtimet mallëngjyese, që i lidh ata
prej nji kampi në tjetër, prej njij vendi në tjetër, gja që vuni në    me Atdheun e robënuem.
provë ekstreme durimin, nervat dhe vullnetin e hekurt të tyne,                      Nji nder organizatat e para shoqnore, themelue në
në kërkesa për paqë dhe liri, ma në fund, njaty nga vjeti 1957,        New York, ka qenë Shoqata Katholike Shqiptare-Amerikane, e
mbërrinë grupet e para të tyne në Tokën e Bekueme t’Amerikës,          cila, tue mbajtë lidhje të ngushta me bashkësinë e Kishës së Parë
ku, me miljona mergimtarë europjanë, të ndjekun nga tirani të          Katholike Shqiptare në Amerikë, që drejtohet me zotësi, dedikim
ndryshme, kanë gjetë paqë e qetësi, mirëqenje dhe liri, si             dhe patriotizëm të shquem nga meshtari i njoftun shqiptar Dom
individa dhe si grupe të kombësive të ndryeshme.                       Zef Oroshi, asht ba sot nji qender me randësi e jetës fetare,
          Që nga kjo datë bashkësija e mergimit politik shqiptar       kulturale dhe shoqnore shqiptare në ket vend.
në ket vend, ka ardhë dita-ditës tue u shtue dhe hapësina                           Kjo Qender, me perpjekjet e vendosuna dhe idealiste
metropolitane e New York-ut, asht ba sot nji nder qendrat ma të        të nji rrethi të ngusht intelektualësh, siç janë: Dom Zef Oroshi
shqueme të kësaj bashkësije në tokën amerikane.                        vetë, At Andrea Nargaj, Dr.Henrik Gurashi, Dr.Çesk Ashta, Zef
              Natyrisht, vendosja e tyne në ket vend ka paraqitë       Pashko Deda, Tonin Mirakaj, si edhe disa tjerë intelektual e
probleme mjaft të vështira, të cilat mujten me u kalue në saje të      punëtorë të pendës nga Europa e vende të tjera dhe me
përpjekjeve të Komitetit “Shqipnija e Lirë” dhe me ndihmen             perkrahjen bujare të shum lexuesve, tash dy vjet boton të
bujare dhanë nga organizatat kishtare amerikane, siç janë:             perkohëshmen dy-mujuere “Jeta Katholike Shqiptare”.
N.C.W.C. dhe W.C.C. (World Counsel of Churches), ashtu edhe                         Tue qenë se në Atdheun e robënuem, me sa asht e
nga Internacional Rescue Committee, etj.. Në ket rasë, nuk             njoftun, nuk lejohen botime fetare, kjo asht revista e vetme
duhet harrue kujdesi shembullor dhe vullneti me ndihmue, ku            katholike shqiptare, që botohet sot në botë dhe, në ket mënyrë,
ishte nevoja, i shum bashkatdhetarëve tonë, që kishin ardhë            secili shqiptar duhet të çmojë randësinë e saj.
këtu vetëm kohë ma parë.                                                         Kjo asht shkurtazi gjendja e mergimtarëve të
          Dhe nevojat ishin me të vërtetë të mëdhaja.                  shumvuejtun politikë shqiptarë, të cilët, megjith perpjekjet e
Mergimtarët dhe sidomos ata me familje, zakonisht vijshin pa           sinqerta me iu pershtatë jetës së këti vendi, nuk mund të
mjete financiare, pa mobilje e orendi shpijake edhe pa veshje e        harrojnë mjerimin e madh, që e ka kaplue Atdheun e tyne të
mbathje të mjaftueshme. Shumica e tyne, jo vetëm që nuk kishin         vjetër.
                                                                                                                                      63
        New York, 1967                                                  madhe, për bashkësinë katholike shqiptare amerikane të New
        Dr. Rexhep Krasniqi                                             York-ut dhe, mund të thuhet, për mbarë mergimin politik
                                                                        shqiptar në Amerikë.
                                                                                  E mbaj në mend si sot, kur, nga fundi i dekatës 1950,
                                                                        filluen të vijnë familjet e para katholike shqiptare, që kishin jetue
        To Honor an Outstanding                                         me vjete nder kampe refugjatësh të ndryshme të Europës.
        Man of Mission… A patriot… As Well                              Erdhen nga Italia, Austria, Franca dhe më vonë Jugosllavia, etj.,
                                                                        me ndihmen e Komunitetit “Shqipëria e Lirë” dhe organizatave
                                                                        fetare amerikane, si: Catholic Conference, World Council of
         Through the forests, over the crags and steep cliffs of        Churches dhe International Rescue Committee. Ishin familjet:
northern Alps of Albania, a band of authorized guards furiously         Pashk Ademi, Kol Vataj, Prenush Colaj, Zef e Gjon Çupi, vëllaznit
chase after a young priest who is attempting to make his escape         e motrat Tonin Mirakaj, Gjokë Dragusha me vella etj. Po ashtu, e
to freedom. They are determined to capture him because he has           mbaj në mend, kur erdh Dom Zef Oroshi, i cili, në bashkëpunim
difiantly challenged the York ediction passed by the Communist          fillestar me Pader Andrea Nargaj, me përpjekje të palodhshme, u
regime, outlawing the right of the people to believe in God and         munduan me i mbledhë dhe bashkue këta besimtarë katholikë,
to practice their religion. His desperate flight made more difficult    të cilët, nder rrethana të tmerrshme, kishin peshtue nga
by a pair of possessions he is carrying in his bosom under the          persekutimet e terrorit të pashfrenueshem të stalinistave të
flimsy and tattered clothes he his wearing. If it waren’t for them,     Tiranës.
his running and his climbing would be easier. Yes, he holds on to                 Tue kalue prej nji vendi të huej në tjetër, në kerkesë për
them with a desperation of these twoitems which symbolically            strehim e sigurim jetese, këta kishin humbë lidhjet shpirtnore
motivate the reason for his flight from his beloved country.            me Kishën e tyne, por jo besimin e thellë ndaj fesë, gati 2 mijë
            After he had miraculously crossed the border and the        vjeçare katholike shqiptare.
terrifying chase is over, he kneels upon the ground and pulls out                 Kështu, me perpjekje të palodhshme, me dedikim dhe
his two possessions from his breast: The Holy Cross, The Holy           vetmohim shembullor në plotsimin e misjonit të naltë fetar e
Bible. He places them before him on the free earth and begins to        kombtar, Monsinjor.Zef Oroshi, tue pas pranë Dom Rrok
recite his prayers. Then, he proceeds on his way, filled with           Mirditen dhe bashkëpunëtorë tjerë të zellshëm, ashtu dhe me
expectations.                                                           ndihmen e mbarë Kongregasionit të Kishës, tue kalue prej nji
            Despite the tempting offers to serve as a missionary        faze me probleme në tjetren, u mbërri dita e sotme e inagurimit
of God in various parts of the world, he chooses to serve in the        të kësaj ndertese kishtare në Ameriken e Washington-it, ku me
Bronx of New York where the larhest element of exiled Catholic          mija bashkatdhetarë tanë kanë gjetë strehim, paqe dhe
Albanians are risiding. And in spite of the lack of funds, in no        mirëqenje.
time he contrives to found the First Albanian Catholic Church in                  Kjo ngjarje paraqet njikohsisht nji dishmi të vërtetë të
America, thus makingit possible for his flock to assemble under         vitalitetit, të guximit dhe të frymës optimiste të bashkësisë
one roof and to worship in their native language.                       shqiptare katholike, që, me anë të kësja godine të bukur, i jepet
            Both the Catholic Hierarchy and his people are              gjallëni dhe lulëzim kësaj lagje të Bronx-it, që ishte gati në
amazed at his accomplishements.                                         braktisje e sipër.
Yet, nothwithstanding the demanding work at his chrch, his                        Të kemi, pra, besim të plotë dhe t’i lutemi të Madhit Zot,
success; he extends himself beyond these duties by becoming a           që rrezet e besimit të kësaj Kishe së largu të shëndrisin zemrat e
leader, an organizer, mediator of Albanian causes wich aim for          besimtarvet, martirëve, persekutimeve shnjerzore të neronave
the progress of his people. For the first time Catholics, Orthodox,     stalinistë të Tiranës.
and Mosleum Albanians are infused with spirit of brotherly love                   Të kemi besim të plotë se “Zoja e Shkodrës”, heret ose
and an inclination for united action. Indirectly, a sense of pride, a   vonë, do të zbresin triumfalisht në qytetin e vet, në Shkodren
sense of belonging to this York land emerges in the exisled             tonë të paharrueshme dhe se besimet fetare do të kenë nji
Albanians.                                                              ringjallje të lulëzueshme në Atdheun tonë të shumvujtun.
         Monsignor Zef Oroshi, we love and respect you for all
that you have done for us. We shall continue to pray alongside
of you in spirit that the glorius day may come soon ëhen you can                Prof. Dr. Rexhep Krasniqi
return to our motherland to reinstate the pair of the Custodial                 New York
Possessions which you contrived to salvage from your church
altar just before your flight from the ruling non-believers in your
dearly beloved country.

        With my deepest respect,
        Nexhmie Zaimi
        New York

        Nji ditë e madhe


       Inagurimi i Kishës së re moderne të Zojës së Këshillit të
Mirë, me 24 shtator 1979, paraqet nji ngjarje me randsi të
                                                                                                                                         64
          Mesazh përshëndetjeje                                                 Me këta u përfshi edhe Dom Zefi, por për fat u
                                                                   shpëtoi kthetrave dhe, si shumë të tjerë, u arratis në malet e
          në darkën e pensionit, kushtue Monsinjor Zef             Shqipnisë. Mbas nji kohe mjaft të gjatë e shumë të vështirë
Oroshit                                                            nëpër male, ku ndiqej pa nda ditë e natë prej organeve të
                                                                   Sigurimit, fati e shpeton, pse gjithmonë ai i printe besnik idealit
                                                                   të tij, se ishte një meshtar i Krishtit.
          I nderuemi zotni Kryetar!
                                                                              Në vitn 1955 kalon në Itali, ku, menjiherë fillon
          For i nderuemi meshtari ynë, Monsinjor Oroshi!           aktivitetin e tij. Në të njëjtën kohë edhe mergata politike fillon
                                                                   me u largue nga Jugosllavia në drejtim të botës së lirë. Që me
                                                                   atë kohë e shofim Dom Zefin vazhdimisht tue u mundue me ba
          Të dashtun mysafir të nderuem!                           diçka konstruktive në të mirën e fes dhe kombit.
                                                                             Zoja e zotni të dashtun!
          Zoja e zotni, s’pari dëshiroj të falnderoj komisionin
          përgaditor të kësaj darke, që më nderoj, tuj më                     Këto vepra nuk kjenë gjana që t’u kryshin sot a nesër,
          zgjedhë mue si folësin kryesor të këtij rasti.           për nji muej, apo nji vjet, por kjen 31 vjet punë të pandërpreme
                                                                   në drejtimin që ai kishte marrë. Kështu u donte dedikim dhe nji
          Zoja e zotni të ndershëm!
                                                                   vullnet i fortë. Si në çdo fillesë të ndonji pune të mirë ka
          Me fol mbi randsinë ose personin, për nder të cilit,     pengesa e, si dihet, edhe në rastin tonë anmiqtë u munduen
shtrohet kjo darkë, kishte për t’u dashtë, që në të vërtetë të     me ndalue hovin e veprave të Monsinjorit, të cillat u baheshin
jem nji orator i shquem, që, brenda kësaj kohe që kemi sonte       ferrë në sy.
këtu, të vej në dukje shkurtimisht veprat e të perndritshmit,
                                                                             Por, ai kurrë nuk e ndali hovin e punës e, si thotë
Monsinjor Oroshit.
                                                                   poeti ynë Naim Frashëri: “Punë punë natë e ditë, që të shohim
          Në anën tjetër, shpresoj që, kur të vijë koha me u       pakëz dritë!”, besnikisht i qëndroi dhe e mbajti atë vendosmeni
shkrue veprat e personave që nuk kursyen kurrgja për të mirën      të pashoqe. Në atë mënyrë, tue vazhdue misjonin e tij si
e fes dhe t’atdheut, ajo pende të vejë në faqet e historisë e      meshtar në shërbim të fes, atdheut përfshiu mergatën
gjansisht të shkruej veprat e Monsinjor Oroshit.                   shqiptare, që ende edhe sot gjindet rrugëve të botës.
           Për gjithçka bani për komunitetin tonë e, ma mirë                 Për 6 vjet me rradhë, që prej vitit 1955 dhe deri në
me thanë për ne shqiptarët në mergim, si do që ne iu drejtuem      vitin 1961, drejtoi misionin shpirtnuer për emigrantat katolikë
atij si Dom Zef, si meshtar, si fetar, o si klerik e ma vonë       në Europë dhe në të njajten kohë perkthen “Ungjilli simbas
Monsinjor, ai gjithmonë përgjigjej se këto kjenë veprat që ai i    Shën Markut”.
kishte ngarkue vedit si detyrë, për t’i shërbye fesë dhe kombit.
                                                                             Tue pa se emigrantat katolik shqiptar po
          Prandaj, miq të dashtun, shkurtimisht po mundohem        grumbullohen me nji shumicë në New York e rrethe, Dom Zefi,
me folë sonte këtu, çka unë dij per Monsinjorin, të cilin më       në vitin 1962, vjen në New York me u gjetun me ta e me qëllim,
takoi me e njoftun personalisht, qysh në vjetin 1953. Prej asaj    që me e vazhdue at mision të tij shpirtnuer, për vllaznit e
kohe e deri më sot, e ndoqa me vemendje dhe me admirim             motrat katolik shqiptar edhe në ket vend.
krejt veprimtarin e tij, mbi të cillen e kam fjalen.
                                                                              Fillon meshën shqipe në nji Kishë amerikane dhe në
          Kah fillimi i Luftës Dytë Botnore, Dom Zefi u ba         të njajtin vit formon “Lidhjen Katolike Shqiptare Amerikane”.
meshtar, kohë në të cillen vendi ynë ishte i okupuem prej          Megjithse pengesat ishin dhe dukeshin të mëdhaja, por tue pa
forcave të hueja e vendi ynë po vuente si gjithë popujt e tjerë    vullnetin e mirë të nji shumice të madhe të popullit, për nji
që ishin në luftë.                                                 dëshirë për të pasë nji Qender tonën, Dom Zefi, ia fillon punës
           Dom Zefi, si meshtar i ri, për disa kohë punon si       menjiherë në atë drejtim, me nji udhëheqësi të rradhë dhe
sekretar i Ipeshkkvit, Imzot Frano Gjini, abatit të Mirditës,      urtsi të madhe. Ai punoj pa u lodhë, që të realizohet ajo çka ne
martir i Kishës Katolike dhe popullit që ai përfaqësoi e dishmoj   shofim sot.
me jetën e vet. Ma vonë ai emnohet famullitar në Ungrej, ku                   Vazhdon meshen shqipe dhe shërbimet fetare nder
shërbeu deri në ditët e fundit, kur u detyrue me e lanë            kisha amerikane për 7 vjet me rradhë, që kje nji punë mjaft e
at’dheun e vet të dashtun.                                         madhe dhe e vështirë per Dom Zefin dhe për popull, por me
                                                                   ndihmen e Zotit e të popullit dhe nën udheheqjen e
         Por sikurse të gjithë e dijmë, nandori i 1944, në vend
                                                                   Monsinjorit, më 24 dhetuer 1969, hymë në Qendrën tonë. U
që me ardhë çlirimi, pruni në vendin tonë nji okupim të dytë e
                                                                   arrit qëllimi, me pas vendin tonë. Kjo ditë ishte ditë gëzimi për
që vazhdon ala sot tue shtypun popullin në mënyrën ma
                                                                   të gjithë kristianizmin në botë, pse kremtonte simbolikisht
barbare, që historia e kombit tonë ka deshmue deri në ditët e
                                                                   lindjen e Shelbuesit tonë Jezu Krishtit, por për popullin tonë
sodit.
                                                                   ishte dy herë festim, pse për herë të parë hymë nën pullazin
          Komunistat, pjellë e Rusisë staliniste dhe               tonë, në Kishën tonë, e cilla për ne kje si Kisha e Saint Patrick-
internacionales së kuqe, si asht e dijtun prej shum nesh këtu      ut.
sonte, pa vonue shumë, filluen me zbatue programet e tyne,
zhdukjen e fes dhe shkatërrimin e traditave shqiptare, besë,
nderë e burrni. Filluen burgimet, masakrimet dhe ekzekutimet
në mbarë popullin. Me ta dhe klerikët e të tri
fenave, që populli jonë besonte.


                                                                                                                                  65
           Nuk besohet sa gëzim i madh ishte atë natë                             Sikurse thash në fillim të kësaj bisede, me folë për
Kshnellash për ne. Por nji person u dallonte i gëzueshëm               veprat e aktivitetet e Monsinjorit, kishte për t’u dashtë nji kohë
jashtëzakonisht, ishte i mbushun me zjarrin e gëzimit, fytyra e        e gjatë, por nuk mund të kaloj pa vu në dukje, disa vepra, që
tij ndriçonte, ashtu siç nuk e kisha pa kurrë gjatë kohës që e         kanë nji randsi të madhe. Ai perktheu “Katër Ungjijt dhe Punët
kisha njoftë. Në orën 12 të mesnatës, prej lterit shejt, u             e Apostujve” në gjuhën shqipe, vepër, të cillën çdo katolik
ndigjuen këto fjalë: “Mirë se ju ka prue Zoti, në shtëpinë tuej e      shqiptar duhet ta ketë në shtëpinë e tij.
të Zotit!”                                                                        Në asnji mënyrë nuk mund të kaloj pa vu në dukje
           Hap i madh e vepër e madhe kjo, tue marrë në                revistën “Jeta Katholike Shqiptare”, e cilla, na nderon në mbarë
konsideratë mundësitë, që kishim në atë kohë. Kjo ishte nderë          emigracionin shqiptar, që e drejton Monsinjori, duke punue pa
për krejt bashkësin shqiptare në Amerikë, pa dallim feje. U hap        u lodhun, që të dalë ashtu siç i takon nji reviste serioze në nji
Kisha e parë Katolike Shqiptare në Amerikë, shembëlltyrë e             vend të lirë, e cila vazhdoi 12 vjet me rradhë botimin e rregullt.
mirë për kombin tonë në ketë vend të lirë, sepse para 2 vjetve,                   Zoja e zotni!
në vitin 1967, vendi prej kah kishim ardh kishte deklarue                         U mundova të vej në dukje vetun nji pjesë të vogël të
botnisht “Shtetin e parë ateist në botë!”. Komunistët kishin           veprave të Monsinjorit tonë të dashtun. Por jam i sigurt, se
mbyllë e zhdukë të gjitha vendet fetare në atdheun tonë. Ky            historia e Kishës Katolike dhe kombit tonë nuk ka me ja humb
nuk ishte vullneti i popullit, por i sundimtarëve për të çue në        asnji vepër ma të vogël, për të cillat ia dedikoi krejt jeten e vet
vend amanetin të Mao Ce Dunit (Mao Cedung) e të tjerve, që i           fes e atdheut, pa kursye asgja.
kishin udhëzue me veprue, qysh se moren pushtetin në dorë.                        Tash dëshroj të permendi vetun disa personalitete të
           Tash, megjithëse kishim Qendrën tonë, prap se prap          Kishës Katolike, se çka thojnë ata për Monsinjor Oroshin, me
patëm pengesa nga ana ekonomike, por ma tepër kjenë ato                rastin e inagurimit të Kishës së re, me 24 shtatuer 1978.
kanonike, që duelen nga dioqezi i New York-ut, në kundërshtim                     Kur ishem në mesin t’Uej në vitin 1974 dhe çuem
me formimin e kishave nacionale, sikurse Monsinjori kërkonte           meshën e shejtë bashkarisht në Parkinglot, për arsye, se nuk
nji Kishë shqiptare për shqiptarët, me të gjitha të drejtat e nji      kishte vend, për të gjithë atë popull, që kishte ardhë pa dallim
famullie.                                                              feje, kombtarisht, Monsinjor Oroshi, më pat thanë: “That he
           Të drejtat, që ai kërkonte prej dioqezit, ishin: e drejta   have a dream, and i dreamed with him, and now i see, the
e meshtarit ose meshtarve për banim; e drejta e të gjithë              dream has come through.” Këto fjalë, i pat thanë më vonë
veprimeve fetare, si çdo famulli tjetër në dioqez. Kjo vepër e         Shkëlqësia e Tij Terrence Cardinal Cooke, me rastin e dedikimit
madhe dhe e domosdoshme u arrit nën udhëheqjen e                       e bekimit të Kishës së re, me datën 14 kallnuer 1979.
Monsinjorit, me datën 19 gusht 1973, ku, u miratue Kisha                          Nji tjetër personalitet i Kishës, shkruen kështu:
“Zoja e Këshillit të Mirë”, me dekret të Arqipeshkvit të New           “Vetëm mendimi i ndertimit të nji Kishe për bashkëkombëtarët
York-ut, Terrence Cardinal Cooke.                                      tanë, që gjenden në New York, për t’i mbledhë e bashkue në nji
           Me gjithë ketë vepër të arritun, Monsinjori nuk             shpi urate, ishte shum i vlefshëm, por trembesha se s’do të
ndalohet aty, por edhe nji herë vazhdon punen, për t’ia arritë         realizohet. Por Zoti, që në çdo gja bashkëpunon me vepren e
qëllimit të ndërtimit të Kishës së re. E këtij qëllimi, sikurse e      mirë, me ata që e duen, e shndriti të perndritshmin Imzot
kemi pa, iu arriti me 24 shtatuer, 1978.                               Oroshi, t’ia hyjë nji vepre, që tash e kryeme, i shihet bukuria,
           Gjatë periudhës prej vitit 1970 e tutje, emigrantat po      ndersa randija do t’i shihet ma vonë. Brezat e ardhëshëm do të
shtoheshin dita-ditës me shumicë të papame ma parë.                    flasin me admirim për nji vepër, që afron zemrat, vëllaznon
Monsinjori mendon se, për ti shërbye këti populli me                   njerzit, ngrit shpirtat nga Zoti. Pra, urime e bekime prej së nalti.
shërbimet shpirtnore në gjuhën e tyne, duhet të ketë ma                Arqipeshkvi i Tivarit dhe Primat i Serbisë, Alexander Tokiç.”
shumë se nji meshtar. Dhe në intervistën e tij tek Arqipeshkvi i                  Nji tjetër personalitet, i shkruen kështu Monsinjorit:
Tivarit dhe tek dioqezi i New York-ut dhe sigurisht në                 “Urime, Ju i perndershmi Imzot Zef Oroshi, për veprën e madhe
marrëveshjen e të dy palëve në fjalë, bjen në famullinë tonë të        që kryet, Ju po zotni i perndritshëm. Mundi i sa vjetve, net të
perndershmin Dom Rrok Mirdita, i cilli, porsa erdhi në mesin           shumta të kalueme pa gjum, uratat e shpeshta, veshtirsit që e
tonë, i vihet punës, pa kursye as mund e kohë, për t’ia arritë         percollen organizimin e nji pune të tillë, po i shihni të
qëllimit, që kishte Monsinjori e populli i Kishës “Zoja e Këshillit    kurorëzueme me sukses. Me nderime ma të thella, Dom Simon
të Mirë”, për ndërtimin e Kishës së re.                                Filipaj, famullitar i Kishës së Shën Gjergjit në Breg të Buenes.”
           Dom Rroku, u ba krahu i djathtë në këtë drejtim dhe                    Pra, tash dishroj ta mbylli ketë bisedë, tue falenderue
brenda nji kohe të shkurtë fitoj respekt e dashtni nga gjithë          Monsinjor Oroshin, për punën e palodhshme 46 vjet meshtarie,
famullia e “Zojës së Këshillit të Mirë”, të cillën famulli ai sot      që i dedikoi fes e atdheut, me qëllim që breznit e ardhëshme,
drejton dhe kjo barrë e madhe ju besue nga dioqezi i New York-         prej shembujve të tij, të ndjekin rrugën e trinomit Fe, Atdhe e
ut. Në ketë rast, i urojmë që Zoti ta ndihmoj në misionin e tij të     Perparim.
shejt. Monsinjor Oroshi, me prumjen e Dom Rrok Mirditës në                        I dashtun Monsinjor, Ju me të vërtetë shkoni në
famullinë tonë, i siguron “Zojës së Këshillit të Mirë” vazhdimin       pension, por t’a dini, se gjithmonë keni për të kenë në mesin
e saj me meshtarë shqiptar, për brezat e ardhshëm. Dhe jam i           tonë e me ne.
bindun plotësisht, se dhe Dom Rroku, do të vazhdoj atë rrugë,                     Ju uroj në emen të gjithë nevet këtu sonte dhe temin
tue mendue për të ardhëshmen.                                          personal, që kohën e pensionit t’a kaloni me të gjitha të mirat,
           Të dashtun zoja e zotni!                                    që ju dëshironi.

                                                                       Mos na harroni.
                                                                               Ju falem nderes!

                                                                                                                                       66
Fran Sokoli (79)                                                         Floqit (1873-1951), Imzot Dr. Fan Stilian Nolit, Hetem
 Queens, New York                                                        Haxhiademit (lindur më 1907, diplomuar në Austri për shkenca
                                                                         politike, tragjedian i njohur i letërsisë shqipe. Vdiq në tortura
                                                                         mizore, në burgun e Burrelit më 1964.) etj., autorë të kohës, që
                                                                         t’u dërgojnë nga një kopje të gjithë veprave të tyre.
                                                                                   “Simbas, Oroshit, kujton prof.Zef V.Neka, me banim në
Me zemër të madhe për Atdheun
                                                                         California, secili prej tyne (autorëve), ua plotësoi ate dishirë me
                                                                         kënaqësi. Dy vjet ma vonë, Zef Oroshi, bahet Kryetar i asaj
                                                                         Shoqnie Letrare dhe i teket me kërkue lejen e eprorëve, për ta
Kumtesë shkencore, organizuar në Prizren, më 26-27 Nëntor
                                                                         grishë (ftuar, shënimi im T.M.) At Fishtën për drekë, qi t’u
2004
                                                                         mbante nji fjalim e t’u epte ndonji këshill. Me ate rast, ai u njoft
                                                                         për s’afërmi me Poetin Kombtar, e admiroi dhe padyshim nxuni
          Imzot Dr.Zef Oroshi, u lind më 24 nëntor të vitit 1912, në
                                                                         shum prej tij.”(80)
katundin Kaftall, në një familje fisnike të Oroshit në Mirditë,
                                                                                   Pushtimin e vendit tonë nga Italia fashiste më 7 prill
fqinjë me Derën e Gjomarkut, ku, ruhej dhe interpretohej më
                                                                         1939, seminaristi adolishent, e priti me një shqetësim të madh,
mirë se kudo tjetër kanuni i maleve të Lekë Dukagjinit.
                                                                         duke mbajtur në shkollë, pranë krevatit të gjumit flamurin
          Herët në jetën e tij, filloj të shpreh dëshirën, që ndiente,
                                                                         kombëtar të kryetrimit arbëror Gjergj Gjon Kastriotit.
për t’ia përkushtuar jetën rrugës së meshtarisë në ndihmë të
                                                                         Shugurohet meshtar në Itali. Ai zotëronte disa gjuhë të huaja, si:
Kishës, natyrisht i ndihmuar e përkrahur shumë nga familja e të
                                                                         latinishtën, italishtën, greqishtën e vjetër dhe të re, gjermanisht
afërmit. Me ndërhyrjen e Delegatit Apostolik në Shkodër,
                                                                         e anglishten, me shkrim e të folur.
Mons.Della Pietra, u dërgua në Seminarin Papnor.
                                                                                   Jemi në vitin 1951, kur forcat e Ndjekjes (Sigurimi)
          Mësimet fillestare Zef Oroshi i filloi e mbaroi në
                                                                         komunist, nën komandën e kriminelit të quajtur toger Baba,
vendlindje, ndërsa shkollën e mesme si seminarist, i nis në vitin
                                                                         rrethojne Kishën, ku, meshtari po thoshte meshën e së dielës,
1927, në Seminarin “Saverian” të Jezuitve në Shkodër. I etur për
                                                                         me qëllim për t’a ekzekutuar, ndërsa populli po delte nga dera e
dije të thella e kulturë të pasur civilizuese dhe fetare
                                                                         Shtëpisë së Zotit. Një besimtar, që kishte ndjekur nga afër të
Perëndimore, vijon studimet e larta në vitin 1936 deri më 23
                                                                         gjitha veprimet e tyre lajmëroi meshtarin. Ai e mbaroi meshën
mars të vitit 1940, në degën adhuruese të Teolgjisë e Filozofisë
                                                                         10 minuta më përpara dhe me një zgjuarësi e shpejtësi rrufe çau
në Romë të Italisë në Universitetin e Urbinos në “Propaganda
                                                                         rrethimin, duke lënë me dhimbje veladonin e priftit në famulli. Ai
Fide” (sot “Ungjillizimi i Popujve”, shënimi im T.M.), sëbashku
                                                                         u kthye edhe një herë për herë të fundit nga Kisha dhe çela, bëri
me 14 djem të tjerë të rinj shqiptarë.
                                                                         kryq dhe u largua me shpejtësi.
          Në vitin 1937, të rinjtë studentë shqiptarë, në Romë
                                                                                   Tri ditët e Pashkëve të vitit 1951, do t’i kalonte në pyllin
themelojnë “Shoqnia Letrare Shën Asti”. Ato kërkojnë prej
                                                                         e Molungut në Mirditë, që për të ishte bërë një mburojë e Zotit
mendimtarëve largpamës dhe të njohur të kohës, si: atë
                                                                         dhe Kishë e mrekullueshme, ku, thoshte i lirë meshë në gjirin e
Gjergj Fishtës, Dom Ndre Mjedjes, Prof. Ernest Koliqit, Dr.Kristo
                                                                         natyrës. Ai kalon me mundime e vështirësi, rrugën nga Mirdita
                                                                         në Mitrovicën e Kosovës, duke u plagosur në gushë nga plumbi i
79                                                                       komunistëve.
   Fran Sokoli (1935), lindi në katundin Bugjon, të Pukës.                         Historitë e tij janë të shumta, por në këtë kumtesë, po
Ai u arratis nga Shqipëria në vitin 1951, ku, sëbashku me                përpiqem, të jem sa më i përmbledhur, në përshkrimin e jetës
baben Ismail Qerim Sokolin dhe shumë bashkatdhetarë të                   dhe kontributit të madh të tij në disa rrafshe.
tjerë, mori rrugën e mërgimit. Jetoi në ish-Jugosllavi, në                         Pasi mbaroi studimet teologjike, Oroshi, u kthye në
kumunën e Burimit (Istog), qytetet Pejë, Gjakovë,                        Mirditë e prej andej shkoi në Korthpulë. Meshën e parë, ia kishte
Prishtinë dhe Podujevë. Në vitin 1952, babain e tij ia                   kushtuar Zotit, sikurse vepronin të gjithë meshtarët, që sapo
zhduk pa lënë asnjë gjurmë UDB-ja. Më 1 janar të vitit                   kishin vënë kuletën e bardhë në qafë dhe petkun e bariut
1955, ai largohet në drejtim të Italisë, ku,vendoset në                  shpirtëror.
kampet e refugjatëve politikë. Sërish lëvizje drejt një bote                       Erë e fortunë e keqe, do të frynte në Shqipëri asokohe,
më të lirë. Në nëntor të vitit 1955, me një avion zbret në               kur komunistët ateist erdhën me dhunë në pushtet. Prelatët e
aeroportin J.F.K. Në vitet në vijim,inkuadrohet si marins                klerit katolik, gjithnjë e kishin nuhatur renë e zezë, që vinte nga
në ushtrinë amerikane, duke shërbyer për shumë vite në                   stepat e akullta të Siberisë bolshevike, ku, të gjithë klerikët
                                                                         katolik e ortodoksë etj., kishin filluar të përsekutohen pa mëshirë
disa vende e shtete të Amerikës dhe bazen ushtarake
                                                                         në litar, pushkatim me gjyqe fallco. Këtë veprim e ndërmori edhe
amerikane në Gjermani. Në vitin 1961, lirohet nga
                                                                         diktatori ateist Enver Hoxha.
shërbimi ushtarak dhe fillon punën si nëpunës në                                   Në fillim të viteve 1950, komunistët shqiptarë, me të
Manhattan, pranë Bankës “Irwing Trust Company”, ku,                      gjitha format dhe mënyrat e tyre të rafinuar, kërkonin shkak për
gjendet edhe sot në Chase Manhattan. Në vitin 1966,                      arrestimin e tij, por meshtari, duke e nuhatur dhelpërinë e
zgjidhet antar i Këshillit të Kishës “Zoja e Këshillit të                ateistëve komunist, u largu nga Kisha e u bashkua me luftëtarët
Mirë” ,Bronx, New York dhe punon për shumë vite si
arkëtar i saj. Që nga fillimi, është antar i redaksisë së
                                                                         80
revistës “Jeta Katholike Shqiptare” (1966). Në vitin 1982,                  Prof. Zef Neka, “Nji veshtrim i përcipët revistës
aktivisti i palodhur Fran Sokoli zgjidhet arkëtar i “Lidhjes             “Jeta Katholike Shqiptare” (J.K.Sh.) dhe roli t’Imzot
së Tretë të Prizrenit” (1962) në mërgim, me rezidencë në                 Zef Oroshit, D.D. si Drejtor i saj”, Material në
New York.                                                                dorëshkrim, California, f.4.
                                                                                                                                           67
e vendosur kundërkomunist në malet e Shqipërisë.                          njofta Fan Nolin?”, mbajtur në 100-vjetorin e lindjes së
          Dhe nga historia e atyre viteve të vështira, një                Peshkopit Noli, më 4 gusht të vitit 1982 në New York, në
bashkëkohës mirditas, kujton: “Ishte e diela e Pashkëve, ai po            Seminarin ose Akademinë e organizuar nga Federata
jepte meshë, kur u rrethue Kisha nga forcat e Sigurimit dhe të            Panshqiptare “Vatra”. Kujtimet e tij, tashmë gjenden të botuara
ndjekjes të Lezhës. Populli e diktoi rrethimin dhe e lajmoi priftin.      në librin: “Flamurtar i Kombit” (1882-1982), kushtuar imzot Fan
Prifti trim e guximtar, por edhe shumë i sçuet e siç thotë populli        Nolit, prej editorit veteran Dr.Eduard Liço. Ato janë botuar, nën
(velet), doli pa u ndie nga dera e mbrapme e lterit, u fut në             kujdesin e Federatës Panshqiptare “Vatra”, me qendër në
prrosken e mbulueme me shkurre dhe verrej dhe u fut në qelë.              Boston, Mass.(82)
Aty u vesh e u shtërngue, mori radion trasmetuese, dokumentat                          Sapo mbërriti në Itali (1955), ai filloj t’u shërbej
dhe u ngjit në malin e Gështejve, tue dalë plotsisht jashtë rrezikut      emigrantëve shqiptarë, që gjendeshin nëpër kampet e
të rrethimit. Populli e kuptoi, se prifti mori arratinë, por nuk lëvizi   refugjatëve politikë dhe atyre, që kishin emigruar në Belgjikë,
nga Kisha, për t’i dhanë kohë ikjes së tij, tue mashtrue forcat e         Francë e Gjermaninë Perëndimore. Ai udhëton shpesh, në disa
ndjekjes, që kishin rrethue Kishën. Kur u muer vesh ikja e priftit,       vende të Europës, deri sa përfundon në ShBA (në vitin 1962), si
populli pyeste ç’u ba prifti? Por tashma ishte vonë, “Prifti, çau         meshtari i parë arbëror në historinë e Kishës katolike në
ferren!” ose siç thonë andej nga Jugu: “E mori ferra uratën!” ikja        Amerikë, institucioni shpirtëror i të cilit, u njoh asokohe
e don Zefit, i ngjan nji legjende të bukur. Dom Zef Çoku, atje në         zyrtarisht në New York nga Eminenca e Tij, Terrence Cardinal
male u bashkue me luftëtarët e tjerë të lirisë dhe mbas do kohe           Cooke.
kaloi kufinin dhe shkoi në Jugosllavi.”, shkruan mirditori Loro                     Qysh në vendlindje, ishte shumë i respektuar e i nderuar
Gjokë Gjeçi.(81)                                                          për traditat e shëndoshta atdhetare që kishte, duke i besuar
          Në vitin 1952, ai vendoset në Kosovë dhe prej andej             shumë atij. Sipas kujtimeve të atyre, që e kanë njohur nga afër
kalon në Itali, ku fillon veprimtarinë kombëtare e fetare të              dhe fati më ka bërë t’i njoh në Amerikë, theksoj, se Mons.Oroshi,
përditshme, në kushte tepër të vështira.                                  ka qenë një njeri i respektuar nga të gjithë çetat nacionaliste
          Në Kishën San Basiglio të Romës çonte meshë                     kundërkomuniste, kryetarët e së cilëve, vazhdimisht
rregullisht, për mergimtarët shqiptarë. Gjithnjë në homelite e            konsultoheshin me të, si një njeri i ditur e shumë largpamës.
veta, përmendete me dhimbje në shpirt persekutimin, që regjimi                      E la atdhelindjen dhe trojet e stërgjyshërve ilirë Oroshin
i kuq i Tiranës, u bënte vëllezërve në Krishtin në Shqipëri, për          kreshnik, me dhimbje të thellë në shpirt, mall i cili, e shoqëroi
kontributin e vijueshëm, që gjatë historisë kombëtare kishte              gjatë gjithë jetës në Amerikë, ku, punoi si bari i denjë shpirtëror
dhënë kleri katolik.                                                      për popullin e vet.
          Vlera atdhetare dhe fetare e meshtarëve shqiptarë,                        Me rastin e inagurimit të Kishës së re në Bronx, më 24
ishte e mbeti gjithnjë ndera e kombit shqiptar, gjatë shekujve            shtator 1978, bëhet një bashkëmeshim meshtarësh shqiptar e
plot tallaze të historisë sonë. Pranë Universitetit Katolik               amerikan, me pjesëmarrje të madhe të shqiptarëve, pa dallim
“Angelicus”, mbaroi studimet e larta, ku, mbrojti me nota                 feje nga krejt qyteti i New York-ut me rrethe. Kremtimi vijoi në
maksimale edhe tezën e doktoraturës.                                      mbrëmje, me një darkë gazmore, që u shtrua në restorantin
          Monsinjor Oroshi, përktheu në gjuhën shqipe “Shkrimi i          “Chateau Pelham” (Bronx), në të cilën morën pjesë më shumë se
Shenjt” (“Katër Ungjijt dhe Punët e Apostujve”).                          800 vetë.
          Në botimin e “Shkrimit Shejt-Katër Ungjijt dhe Punët e                    I donte e respektonte me një veneracion të veçantë, të
Apostujvet”, që mbetet kryevepra e përkthimeve të tij fetare,             gjithë fytyrat e ndritura të klerit katolik, me të cilët mburrej, e
“Shkrimi i Shejt-Dhiata e Re-Ungjilli i Jezu Krishtit simbas Shën         shpesh me nostalgji përmendte profesorët, që i mësuan abc-në
Mateut”, përkthyer në gjuhën shqipe nga teksti origjinal kritik në        në shqip e gjuhë të huaja, për të njohur nga afër zhvillimin e
gjuhën greqishte të vjetër nga Dr.Oroshi. Ai njëkohsisht i dha            përparimin kulturor të Europës Perëndimore. Fliste me krenari e
jetë shqipërimit të librit: “Visarthi Shpirtnuer e Mesimi i               nostalgji të veçantë, gjatë kohës së shëtitjeve të lira, në parqet e
Doktrinës Krishtenë”, duke e radhitur meshtarin tonë në radhën            gjelberuara të New York-ut, për Dom Ndre Mjedën etj.
e përkthyesve dhe analizuesve autoritativë modernë të besimit                       Një ndër mesuesit më të dashur, që e deshti dhe e
katolik në gjuhën shqipe.                                                 mbajti afër gjithnjë, ishte poeti i njohur Dom Ndre Mjeda (1866-
          Së paku, në letërsinë fetare shqipe, ai do të përmendet         1937). Ai, fliste për talentin e mësuesit, që si poet e atdhetar i
me respekt edhe si drejtori i revistës fetato-kulturore-                  flaktë, në përkujtim të 40-vjetorit të vdekjes, organizoi një
informative të përkohshmes “Jeta Katholike Shqiptare” (1966),             Seminar Shkencor në New York, mbasi poeti Mjedja, ka ndikuar
të cilën e drejtoi, duke botuar papushim e kursim kohe, kryesisht         shumë në jetën e tij rinore, për të qenë një bari i ardhshëm i
material me përmbajtje të larmishme fetare, kombëtare, duke e             dashur e i përvujtur pranë grigjes së vet. Midis shumë të
kthyer shumë shpejt, në një tribunë të lirë të mendimit                   nderuarve në tubimin e rëndësishëm kulturor, u dallua me
përparimtar të mergatës në ShBA, Itali, Francë, Gjermani, Angli,          ligjeratën e tij të spikatur eruditi konseguent kundërkomunist
etj.                                                                      Prof.Arshi Pipa.
          Gjithashtu, ai ka lënë përshtypjen e vet nganjëherë në                    Me sa duket, poeti-meshtar Mjeda, ka ndikuar në
gazetën “Dielli” (Boston), si dhe në referatin, me titull: “Si e          nxitjen e përkrahjen e talentit të Monsinjor Oroshit, në fushën e
                                                                          letrave shqipe.
81
                                                                                    Për më tepër, mbi figurën e madhe të prelatit shqiptar,
   Loro Gjokë Gjeçi, “Monsinjor Zef Oroshi, i pari
meshtar i Kishës Katolike Shqiptare në kontinentin
                                                                          82
amerikan”, në librin: “Shtatë brez, nji flamur, nji bajrak”                  Prof.Zef Neka, “Provë për vlerësimin e pendes
(shënime historike), Enti Botues Poligrafik “At Gjergj                    s’Imzot Zef Oroshit”, California, USA, 1990, Material
Fishta”, Kallnuer, Lezhë, 2003, f.63-64.                                  në dorëshkrim, f.1-16.
                                                                                                                                          68
Prof.Karl Gurakuqi, në revistën e mirënjohur “Shejzat”, shkruan:        me te në rrugën New York-Belgjikë-Romë në vitin 1964 dhe në
“Drejtori i Revistës së re “Jeta Katholike Shqiptare”, qi del           disa vende të Amerikës, si: California, Florida dhe Canada.”(86)
n’Amerikë tash nji vjet e ma, priftin Dom Zef Oroshi, e fillon                       Sipas burimeve historike, që kam shfletuar, verej se,
bashkëpunimin e vet me Revistën e Koliqit “Shejzat”83 , qysh prej       gjatë kësaj periudhe Oroshi, merret me një aktivitet të begatë
numravet të parë të themelimit të saj, me shkrime gjithëfarësh,         letrar dhe publicistik, gjë që bie në sy të mirë tek kritikët e
në të cilat spikatë gjuha e tij e pasun dhe e qortueme. Sikurse         mprehtë të artit dhe kulturës shqiptare, sikurse ishin profesorët:
shihet nga titulli i këtij studimi, At Oroshi, na përshkruen nji        Ernest Koliqi, Arshi Pipa, Karl Gurakuqi etj.
personalitet të artit të Rilindjes së parë, me emnin Andrea Nicolo                   Për të qenë më konkret, po citojmë vetëm disa nga
Alessi nga Durrsi. Ky artist shqiptar e zhvilloi veprimtarin e vet në   punet e tij nga viti 1959 dhe deri sa mbylli sytë. Kështu, ai
Dalmati, ku mund të shihen punimet e daluna nga dora e tij: në          dërgon për botim blenin artistik “Çohaja”(87),në
qytetin Trau, në Kathedralen e vendit, në Kapelën e të Lumit            revistën“Shejzat”(88),që drejtonte shkrimtari prozator ish-
Orsini, asht vendosë truporja qi na paraqet Shën Gjon                   Ministri i Kulturës Prof. E. Koliqi.
Ungjilltarin; në fund të Kathedrales gjindet Dera e Pagzimores,                      Kritika letrare autoritative asokohe, për vlerat e
mbi të cilën artisti shqiptar ka gëdhenë në rrasa të mermeri            punës krijuese të pendës së spikatur të shkrimtarit Oroshi, do të
“Pagzimin e Krishtit”, Dom Zefi e stolisë studimin e vet me nji         shkruaj: “Kallxim i bukur (është fjala për tregimin e shkurtër
bibljografi të pasun mbi ket Shqiptar, qi la nji emën në artin e        “Çohaja”, shënimim im T.M.) e tërheqës,dalë nga penda e At
skulpturës.”(84)                                                        Oroshit,qi na jep një pasqyrë të gjallë të zakonevet malcore, të
          Dom Ndre Mjeda, ishte mësuesi i tij më i dashur dhe më        besës, të trimnis, të mikpritjes, të gjakftohtësis. Këtu gjinden
i nderuar, për të cilin tërë jetën ruajti kujtime të mira dhe të        përshkrime katundesh, stanesh, mrizesh, personash, mveshjesh;
paharruara. Bile edhe librin e shqipëruar: “Katër Ungjijt dhe           të gjitha këto me nji gjuhë të stolisun me fjalë e fraza thjesht
Punët e Apostujve”, ia kushtoi Dom Ndre Mjedës.                         shqipe. Disa prej fjalve të përdoruna në ket përshkrim janë shum
          Por sikurse dëshmon Prof.Zef V.Neka, me banim në              të rralla, të cilat, pasunojnë fjalorin e shqipes dhe qi nuk gjinden
California, “Monsinjor Oroshi, ka lënë edhe një punim të shkurtër       në fjalorët e botuem deri tani.”(89)
origjinal në gjuhën angleze të daktilografuar, prej 70 faqesh, prej               Ndërsa skena e dytë tek “Çohaja” (Bariu), paraqet me
të cilave pesë faqe mungojnë nëpër te.”                                 përshkrim origjinal një mjedis të bukur të dhomës së pritjes e
          “Këtë, -thotë Prof. Neka,- e pash kur qesh për vizitë         mbushur, sipas traditës shqiptare plot miq e bija familjarë.
herën e fundit në New York tek nji mik. Asht nji përshkrim              Bisedat e ngrohta, që zhvillohen sillen rreth kuptimit të tre
psikologjik i frikës së hatashme nga përndjekja, nga uja, t’atyne       përrallave: dy të tipit ezopian; ku, në të parën përsonifikohen
qi guxojshin t’a ndihmojshin. Asht shum karakteristike, se ai s’ka      kafshët (luani, ujku e dhelpna), me gjahun që kapë (gomarin,
as mallkim as fjalë poshtnuese, për ata qi dojshin me e shti në         dashin e gjelin), ndërsa në të dytën, jepen dhelpna me ujkun dhe
dorë. Përshkrimi, asht pa titull, por ndoshta titulli ma i              në të tretin “sulltani” me gjybalin nga njëra anë dhe qorrin,
përshtatshëm për te do t’ishte “Arratisja” ose “Nga frika në            sakatin e qitakun nga ana tjetër, për çështjen e lejës së pijes së
frikë”.(85)                                                             rakisë.
             Të gjithë emigrantët, në shenjë respekti e thërrisnin                Përmes një gjetjeje të qëlluar autori, ka mundur të na
Profesor. Në Itali, ai krijoi Zyrën, për të ndihmuar emigrantët         dhurojë personazhin e Frrokut, që rrëfen përrallat, me një shije
shqiptarë, pa dallim besimi e krahine. Shpesh vizitonte kampet e        të hollë humori, theçash e nenkuptimesh, që u shmangen
shqiptarëve në Itali, Gjermani e Belgjikë.                              shpërrallimeve e për rrjedhim logjik, dalin në pah shembuj
          Pas disa vitëve, vendosi që t’i bashkohet kolonive të         morali e një lloj zgjidhje enigmash filozofike të mbështetur
vogla të emigrantëve shqiptarë, që kishin filluar te vendoseshin        tërësisht në gurrën e pasur të foklorit autokton të lashtë
në disa shtete të Amerikës, si: Boston, New York, Michigan,             shqiptar, shprehë bukur e ëmbël, përmes fjalorit të përzgjedhur
Florida, New Jersey etj. Dom Oroshi, ka merita të                       dhe kulluar të gjuhës amtare.
padiskutueshme si meshtar e atdhetar, por gjëja më e fisme, që                    Të kësaj periudhe, është edhe punimi tjetër kulturor, me
e lartësoi shumë figurën e tij, është se asnjëherë nuk bëri             titull: “Mirënjohje shqiptarve ndaj Arbreshëve t’Italis”(90) Ai
kompromis me dy rrymat, që ishin kërcënuese për emigrantët              ishte, shumë aktiv në fushën publicistike dhe vrojtimeve
shqiptarë, si: enveristët dhe përkrahësit e UDB-së.                     kulturore, shkencore, zakoneve, traditave të hershme të
          Miku i tij i ngushtë Dodë Gegë Prendi, në kujtimet: “Si e     bashkëatdhetarëve arbëror, që qysh nga koha e pushtimit turk,
njoha unë Dom Zef Oroshin” (New York, 1998), tregon: “Për 35
vjet e kam njohun Dom Zefin në Jugosllavi, Itali, Amerikë e në
                                                                        86
vende të tjera, e asnjëherë nuk u prishëm bashkë, ani se kush              Dodë Gegë Prendi, “Kujtimet e Dodë Gegë Prendi”
ishte Dom Zef Oroshi e kush isha unë, por na bashkonte ideja dhe        (Ditar prej vitit 1944 e deri më sot), IDM Graphic Desing,
sinqeriteti i pandashëm kristian shqiptar. Pata rastin me udhëtue       New York, 1998.
                                                                        87
                                                                           Dom Zef Oroshi, “Çohaja” (Bariu), “Shejzat”, (le
                                                                        pleiadi), Nr..3-4, Vjeti III (1959), Pjesa e Parë, f.131-136.
83                                                                      88
   Dom Zef Oroshi, “Nji arkitekt e sculptor shqiptar i                     Dom Zef Oroshi, “Çohaja” (Bariu), “Shejzat”, (le
Rilindjes në Dalmaci-Andrea di Nicolo Alessi da                         pleiadi), Nr. 5 - 6, Vjeti III (1959), Pjesa e Dytë, f.202-
Durazzo”, “Shejzat”, Vjeti II i botimit (1958), f.34-39.                205.
84                                                                      89
   Karl Gurakuqi “Nëpër vullajt e “Shejzavet”, (vijon                      Karl Gurakuqi, Arti. i cituar, po aty.
                                                                        90
nga Numri 9-12, Vjeti X, faqe 526) “Shejzat” (le pleiadi)                   Dom Zef Oroshi, “Mirënjohja shqiptare ndaj
XI, 1967, 1-4, f.31-32 vlerëson: “DOM ZEF OROSHI”                       Arbreshëve t’Italisë”, “Shejzat”, (le pleiadi), Nr. 7-8,
85
   Prof. Zef Neka, Po aty f.2.                                          Vjeti III I botimit (1959), f.269-272.
                                                                                                                                        69
 ishin të detyruar të braktisin Arbërinë, por që gjatë shekujve,          Hajmeli (Zadrimë), ku, tregohej e besohej se Gurrat e Hajmelit,
 mundën të ruajnë me sa mundën të pastër nga asimilimi gjithçka           motit, i paska çilë kulshedra e hatashme, qi kryet e ka nën Shytën
 të trojeve, ku, ata kishin jetuar brez pas brezi.                        e Hajmelit dhe bishti i mërrijnë nën majën e Velës”. Poeti ynë
              Në këtë punim, sikurse shprehet edhe Prof.Karl              Kulshedrën e qet në Bigë të Shalës, kur ishte nevoja të
 Gurakuqi, Dom Zef Oroshi, i impresionuar (frymëzuar), merr               mblidheshin burrat e Shqipnis (Dragojt), për të mbrojtë kufijt e
 shkas nga themelimi i Shoqatës kuptimplote “Vatra Arbreshe”,             Atdheut.”(93)
 në Kolegjën e Shën Athanazit në Romë dhe nga fjalët e                             Me shpresën dhe besimin, se një rilindje e re ka nisë në
 zgjedhura, që Shkëlqësia Cassiani, një arbresh i pasionuar mbas          diasporën shqiptare në Itali, Shtetet e Bashkuara të Amerikës,
 artit dhe kulturës së popullit të vet, ku, ndër të tjera tha:            ku, asokohe ishte një numër shumë i vogël shqiptarësh dhe për
 “Kolonitë tona italiano-shqiptare, janë mrekullia e jetës sonë”.         më tepër të komunitetit katolik, prelati e bariu vizionar, për t’a
           Meshtari, mbasi i kishte vizituar me kujdes shtëpitë,          mbajtur të ndezur ndjenjën e zjarrtë për Shqipërinë e Kosovën,
 kishte dëgjuar këngë të vjetra arbreshe, vallet dhe ishte                boton në revistën “Shejzat”, artikullin: “Nji oazë rilindje
 mahnitur për koloritin plot ngjyra të larmishme të kostumeve             kombëtare në diasporë” (1964), shkruan: “Shqiptarët të
 autoktone të të parëve, ishte ulur në tavolinë dhe në letrën e           shtrenguem nga rebeshi otoman, kaluen n’Itali, ku, gjetën strehë
 bardhë, kishte përshkruar përshtypjet e veta gjatë vizitës, që bëri      e mikpritje, ku, ruajtën visaret e traditës shqiptare, që na
 tek arbreshët, ku, midis të tjerave shprehja më e qëlluar e tij          ndërlidhë me epokën e Kastriotit e me Shqipnin përpara shkeljes
 ishte: “Arbëreshët e Italisë, u përpoqën për Atdhe pa Atdhe”.(91)        nga ana e Turqvet. Fytyra ma e bukura, qi shkelqen mbi të gjith
           Dy vjet më vonë, në vitin 1961, Monsinjor Oroshi, sërish       asht ajo e Jeronim De Radës, i cili, ndër ma të parët i
 dërgon për botimin një artikull të rëndësishëm, me tematikë              çeli ravën poezis së kulturueme shqipe.”(94)
 profesionale fetare, në lidhje me “Koncilin Ekumenik” (për                        Kushtet e vështira të jetesës në Itali e detyruan të
 Kuvendet Ndërfetare, shënimi im T.M.), duke sqaruar lexuesin,            emigronte në Amerikë. Ishte koha, kur në vitet ’60, kandidati
 se çfarë është Koncili Ekumenik. Ai falë një edukate ekumenike e         demokrat amerikan John F.Kennedy, u bë President i ShBA-së.
 kulture të thellë kristiane, me një gjuhë të kuptueshme e të             Gjatë kësaj periudhe, Kennedy, mori inisiativën personale, në
 thjeshtë, trajton me kopetencë po vetë sqarimin, për kuvendin e          mbrojtje të refugjatëve politik kundërkomunistë, që gjendeshin
 ligjshëm dhe të jashtëzakonshëm, për nga rëndësia e hierarkisë           nëpër kampet e Europës Perëndimore.
 të Kishës katolike, në të gjithë botën. Pikërisht në këtë Kuvend të               Në mirëkuptim dhe bashkëveprim të plotë, me qeveritë
 Ipeshkvijve, arqipeshkëve, kardinalëve dhe prelatëve, që                 e shteteve të tilla, si: Francë, Itali, Belgjikë, Gjermani, Angli,
 administrojnë shpirtërisht grigjën e vetën nën fenë e vertetë të         morën nën mbrojtje disa grupe dhe pjesën tjetër Kennedy,
 Krishtit, autori, dr.Oroshi, përshkruan me kujdes dhe                    vendosi me përgjegjësi personale, që të gjithë refugjatët të
 shkurtimisht historinë e 20 Koncileve Ekumenike të mbajtur deri          emigrojnë për 2 vjet me provë (two
 asokohe deri në ditët kur (është fjala për vitin 1961, kur meshtari      years probation). Ai vuri në dispozicion të emigrantëve, disa
 ynë, shkruan këtë artikull, në faqet e revistës kulturore dhe            aeroplanë dhe njoftoi IRA-n, me i nis vetëm me listë emrore,
 shkencore “Shejzat”, shënimi im T.M.) ishte thirrë nga Papa              duke i shpërndarë në shtetet e Amerikës. Kushti i vënë, për dy
 Gjoni XXIII (më 25 dhjetor 1959), dhe që hyri në historinë e             vjet provë, ishte për të gjithë ata persona, që bëjnë propagandë
 Kishës katolike botërore, si: “Koncili i Vatikanit të Dytë”.(92)         komuniste, brenda territorit amerikan, do të kthehen mbrapa
              Ish nxënësi i shkollave katolike, ku mori një kulturë të    menjëherë, në vendin e origjinës së tyre. Secili shqiptar, që
 shëndoshë fetare e atdhetare, Monsinjor Oroshi, nga kujtimet e           arratisej nga “lumturia socialiste”, në fillim dërgohej në Itali dhe
 veta vetjake, do të shkruajë: “Tue përkujtue Fishtën”, në vitin          IRA i merrte e i niste për n Amerikë.
 1962, në buletinin “Shejzat”, me shumë dashuri, mirënjohje,                       Disa muaj Dom Oroshi, jetoi në Boston, ku, takohej
 respekt e admirim konkret për “poetin nacional”, sikurse me të           vazhdimisht me peshkop Dr.Fan S.Noli dhe klerikët e lartë
 drejtë njihet si “homeri shqiptar”.                                      katolikë amerikanë. Takimet midis tyre, kanë qenë gjithnjë
           Ai flet me fjalët më të zgjedhura, duke e zgjeruar             miqësore e të përzermërta. Shpesh bisedonim me orë të tëra,
 punimin e vet, përmes një kumtese shkencore e historike, që              duke evokuar shumë kujtime, gjatë takimeve me Kryepeshkopin
 asokohe nga shtypi është mirëpritur shumë me kënaqësi dhe                shqiptar të Boston-it.
 admirim të veçantë.                                                                  Dr.Oroshi, pohonte me mburrje se Imzot Fan Noli
           Për këtë, mjafton të lexojmë punimet, që Profesor Karl         ishte një patriot i vërtetë shqiptar. “Noli, sikurse De Rada, nuk
 Gurakuqi, i bën të gjithë shkrimeve të prelatit katolik, ku, një         patën fatin të lindin në Shqipni. De Rada, lindi (1814) në San
 hapësirë të madhe zë edhe vlerësimi për studimin, që Oroshi i            Demetrio Corone, në Kalabri; Noli në Ibrik-Tepe të Turqisë
 kushtoi poetit të madh. Po citojmë, një moment nga ky vlerësim:          s’Europës (1882); porse të shumten e jetës e kaloi n’Amerikë. Qe
 “Nga këto kujtime                                                        të dy, me aktivitetet e tyne fetare, kulturore, atdhetare, krijuen
 t’At Oroshit, na del se Fishta asht Mirditas nga Domgjoni në             nji Shqipni të vogël aty, ku, jetuen e vepruen. Asgja mangut. Ata
 Fand; këtu i ka pasë të parët At Gjergji, përpara se të zbritshin në     ndikuen aq fort në fatin e Atdheut të largët, saqë do të kalojshin
 Zadrimë. Disa nga epizodat e “Lahutës”, janë nxjerrë nga besimi
 populluer; për shembull legjenda e “Kulshedrës” (Kanga XVI),
 “ndoshta nji ndër krijesat ma të bukurat e çdo letërsije”, asht         93
 mbështetë në mitologjin shqiptare. “Legjanda asht marrë nga               Karl Gurakuqi, “Nëpër vullajt e “Shejzavet”, (vijon nga
                                                                         Numri 9-12, Vjeti X, f.526) “Shejzat” (le pleiadi) XI,
                                                                         1967, 1-4, f.31-32.
 91                                                                      94
   Prof.Karl Gurakuqi, Art. i cit. Po aty.                                  Dom Zef Oroshi, “Nji oazë rilindjeje kombtare në
92
   Dom Zef Oroshi, “Koncili Ekumenik”, revista:                          diasporë”, revista: “Shejzat” (le pleiadi), Nr.5-6, Vjeti
“Shejzat” (le pleiadi), Nr.5-6, Vjeti V (1961), f.157-160.               VIII (1961), f.3677-371.
                                                                                                                                          70
 si dy pinjojt, ma të mirët e Rilindjes sonë Kombëtare.”(95)                në Katedralën e Shën Patrikut. Gjashtëdhjetë vjetori, u mbajt të
           Gjatë takimeve të shpeshta ekumenike, dy prelatët                shtunën më 29 nëntor 1969, ku, morën pjesë 4000 shqiptarë,
 shqiptarë Arqipeshkvi i Boston-it, Mass., Richard Cardinal                 padallim besimi e krahine. Aty binin në sy kostumet e larmishme
 Cushing, kishin shfaqur idenë e afrimit të Kishës Shqiptare                popullore shqiptare nga krahina e zona të ndryshme të trojeve
 Ortodokse e Kishës Katolike Shqiptare.                                     etnike, vashave e djemve të rinj të ardhur nga Kalabria e Italisë,
           Thuhet se, Arqipeshkvii i Boston-it Mass., Eminenca e Tij        duke lënë një përshtypje të këndshme, për të gjithë të
 Richard Cardinal Cushing, e kishte pritur mirë këtë ide dhe kishte         pranishmit e tjerë shqiptarë e amerikanë.
 marrë përsipër ndërmjetësimin, për bashkimin e kishave tona,                         Arqipeshkvi i atëhershëm i New York-ut Terence
 por me vdekjen e Peshkop Nolit më 13 mars të vitit 1965,                   Cardinal Cooke, tre dhespotët arbresh nga Kalabria e Italisë e
 bashkimi i kishave mbeti vetëm si ide qëllimmire e parealizuar.            Monsinjor Oroshi, koncelebroi meshën, për shqiptarët e
           Në fillim të viteve ’60-të, Dom Oroshi, vendoset në New          pranishëm. Kardinali Cooke, ishte në mes të dhespotëve
 York dhe më 16 qershor të vitit 1962, sëbashku me Prof.Dr.Patër            arbëresh peshkop Perniciaro dhe arkimandritit
 Andrea Nargaj O.F.M., themelojnë “Lidhjen Katholike Shqiptaro-             abat Minishi, klerit bashkëmeshues, si: Bishop S.Lasko, i Kishës
 Amerikane” dhe gazetën me të njëjtin emër, e cila, mbas një                Ortodokse Shqiptare të Bostonit, Imzot G.Schultheiss, Vikar
 ndërprerje filloi të botohet me emrin “Jeta Katolike” (1966). Ajo          Episkopal i Bronx-it, Imzot Rigny, adminstrator i Katedrales. Në
 përsëri ridoli si e përkohshme tremujore në                                fillim të pranishmit, u përshëndetën nga Imzot James Rigny,
 vitin 1996, e vijon të botohet sot, nën drejtimin e udhëheqësit            administrator i Katedrales së famshme të Shën Patrikut “…i cili,
 shpirtëror të Kishës katolike “Zoja e Shkodrës”, të përndershmit           me pak fjalë, shfaqi kënaqësinë, që shqiptarët në Amerikë, i
 Dom Pjetër Popaj.                                                          qëndrojnë besnik traditave të lashta kombëtare, të cilat i
           Deri në vitin 1969, ai ka thënë meshë nëpër kishat               aftësojnë të jenë dhe qytetarë të mirë amerikanë. Mbas këtij,
 amerikane. Po këtë vit, bashkësia katolike, bleu Qendrën e vet             mori fjalën i përndershmi Atë Zef Oroshi, i cili, falenderoi
 në Park Avenue (Bronx). Kjo Qendër, filloi veprimtarinë e vërtetë          Kardinalin Cooke dhe dioqezin, për mirësinë që patën të na
 fetare, duke kryer të gjitha shërbimet fetare në gjuhën shqipe.            lejojshin me thanë
           Ai, bëri fushatë për ndërtimin e qendrave katolike e             meshë të madhe në gjuhën amtare…”(96)
 islame, bile në listën e emrave, që kanë kontribuar, për blerjen e                       Pas botimit të Librit të Shenjtë të shqipëruar, Papa
 qendrës katolike, është shënuar emri i shumë shqiptarëve të                Pali VI, Monsinjor Zef Oroshin e priti me respekt në audiencën e
 fesë islame. Shumë prej tyre, në fillim shkonin në Kishë për të            Tij në Vatikan, e uroi me gjithë zemër me bekime, për një punë
 dëgjuar predikimin e prelatit katolik.                                     kaq të madhe në fushën e kulturës fetare dhe e nderoi me
           Për qëndrimin e tij kundërkomunist, nënat, vëllezërit e          titullin e lartë Monsinjor.
 motrat e kishin pësuar shumë nga regjimi diktatorial në Atdhe.                       Takimi i meshtarit shqiptar me Atin e Shenjtë, Papa Gjon
 Zef Oroshi, ishte aktiv në të gjitha veprimtaritë e Komunitetit            Pali VI, në një audiencë private në Selinë e Shenjtë në Vatikan,
 Shqiptar të Amerikës. Bënte pjesë në Këshillin Drejtues të                 është fiksuar në celuloid e botuar në disa gazeta e revista të
 Organizatës Panshqiptare “Vatra” të Amerikës. Shkruante në                 kohës në gjuhën shqipe, italiane (“L’Ossevatore Romano”,
 shtypin shqiptar të diasporës. Kishte një karakter të fortë dhe            gazetë zyrtare e Selisë së Shenjtë në Vatikan, shënimi im T.M.) e
 ishte trim prej natyre.                                                    angleze, shoqëruar me shkrime përkatëse nga autor shqiptar,
           Besimtarët gëzonin respekt për Dr.Oroshin e Mirditës. Ai         italian dhe amerikan.
 ishte shumë kryelartë, për                                                           Jemi në kohën, kur persekutimi i klerikëve katolik në
 traditën e vendlindjes. Mburrej me veprimtarinë e meshtarëve               Shqipëri, kishte mbërritur në zenith,ku, kishat hidheshin në erë
 të shquar nga kjo krahinë, sidomos me veprimtarinë fetare e                me dinamit, librat e shenjtë digjenshin në sheshet publike,
 kombëtare të abatit Imzot Preng Doçit, Patër Marlaskajt                    klerikët pushkatoheshin pse pagëzonin një fëmijë, varret katolike
 e shumë prelatë e meshtarë të tjërë, që historikisht, mbetën               prisheshin me buldozer, sepse kishin simbolin e kryqit në kryetin
 krenaria e trevave.                                                        e të amshuemve, gjoja me pretekstin për të hapur tokat e reja.
           Ishte i gatshëm kurdoherë, për drejtimin e ceremonive            Këto veprime shtazarake, nxiteshin nga gazetat komuniste të
 fetare e kombëtare. Në vitin 1969, Organizata më e vjetër në               pushtetit proletar, si: “Zëri i Popullit”, “Bashkimi”, “Puna”,
 Amerikë me emër kuptiplotë “Vatra”, kremtoi në mënyrë                      “Hosteni”, “Rruga e Partisë”, dhe u hidhej benzinë gjithçaje, prej
 solemne 60-vjetorin e themelimit të gazetës “Dielli”, në Hotelin           fjalimeve histerike të kundërshqiptarit E.Hoxha.
 “Americana” në Manhattan, ku, morën pjesë dijetarë të shquar                         Ja një pjesë nga artikulli, që pati jehonë në ShBA
 shqiptarë nga Amerika e Evropa, në mesin e të cilëve                       asokohe me titull: “Log Kuvendit: Nji pishtar i motmotevet
 kori i arbëreshëve nga Kalabria, që erdhën në ShBA me një                  shuhet me gjak”
 aeroplan special. Oroshi, mbajti të ndezuar në zemrën e tij
 flakën e patriotizmës tradicionale, përkrah bashkëkohësve                           “Shtypi e lajme të tjera nga burime mjaft të sigurta, na
 shqiptarë.                                                                 kumtojnë, se në Shqipni, nen maskën e “revolucjonit kultural”
           Të gjithë e pranojnë, se ky përvjetor ishte një ndër             (natyrisht, të tipit kinez), janë tue u ba salvime (persekutime) të
 kremtimet më të shkëlqyeshme të shqiptarëve të Amerikës, ku,               reja kundra fenevet, të percjelluna me vandalizime.
 Imzot Oroshi, i priu gjithë komunitetit në një meshë ceremoniale                    Qeverija komuniste, ka formue brigata të rijsh, në tipin e
                                                                            “Rojevet të Kuqe Kineze”, dhe i shtyen të dalin shtëpi për shtëpi
95
 Imzot Zef Oroshi, “Si e njoha Fan Nolin”, në librin:
                                                                       96
“Flamurtar i Kombit” (1882-1982), Editor Eduard Liço,                    Tonin Mirakaj, “Festime madhështore në New York, me
Boston, Mass., botim i Federatës Pan Shqiptare Vatra në                rastin e 60-vjetorit të Diellit”, “Jeta Katholike Shqiptare”,
Amerikë, f.44.                                                         Vjeti IV, Nr.4 (16), Tetuer-Dhetuer 1969, f.10-11.
                                                                                                                                           71
ndër male e katunde, me shtrengue popullin t’i bjeri mohit fes,        katholik, sidomos t’ati të malevet të Veriut, nuk janë ba n’asnji
sikur të gjitha ndienjavet e praktikavet fetare e aktivitetevet të     shtet tjeter komunist, në proporcjon me numrin e fetarëvet e të
saja. Jo vetëm, por me nji vandalizem të pashoq e anakronist, në       besimtarëvet katholik në Shqipni me ata të shtetevet tjera
shekullin e njizet, shtyen këta nierz t’organevet të saja,             komuniste. Le të shihen për dokumentim: “The Red Book”
që të ngrejnë rrugaça e oportunista të çastit, të bashkëpunojnë        Dublin, 1957.
me këto organe qeveritare, për të ndermarr akte vandalizmit e                    Në fakt, në Shqipni, nder kater Ipeshkvij djoçezan, 20
shkatrrimi, tue shemb kisha e kuvende fetare.                          vriten, tridhetenandë (39) kalben nder burgje të ndryshme, tre
          Për të mujtë me mbulue marren e vet, vetë se vetë            shterngohen me lanë vendin. Nder 60 seminarista (kandidat e
qeverija i shtyn këto brigada të rijsh komunista, me grumbullue        studenta për priften djoçezan të 6 djoçezevet të Shqipnis), nji
pleq e plaka, për t’i shterngue, që të lëshojnë firma e gishta mbi     vritet, katër dënohen me burgim
deklaratat e i dergohen Enverit, ku, i sigurohet suksesi i këtyne      të përjetshem, të tjerët shekullarizohen, me sekuestrimin e
shkatrrimevet dhe se “fjala e tij ka shkue në vend”.                   gjithshkahes. Nder 50 Etën Françeskaj, 13 vriten ose vdesin nder
          Enveri, jo vetëm që gëzohet për këto suksese, por dhe i      burgje, 27 plandosen nder burgje, dhe afer gjithshkafes, të
boton si të tilla n’organin e partisë komuniste “Zeri i Popullit”.     tundëshme e të patundëshme; nder 17 Etën Jezuit, Provinçjali
          Kësaj manevre, e cila, tashma nuk mundet me lëshue           dhe Rektori vriten, kurse tetë të tjerë kalben nder burgje, tjerët
pluhun syvet askuj, i thojshin “në                                     hidhen jashtë me sekuestrimin e gjithshkahes. Për ma tepër,
kohën e Shqipërisë feudale”: -me të vra me pushkën e Ymer              Urdhni, deklarohet jasht ligjit në Shqipni (1949). 200 Motravet
Agës- Por gjithkush e kuptonte, kush ishte vrastari i vërtetë.         (Murgeshavet) katholike, të kongregacjonevet e të shkollave të
          Disa nga këto deklarata, botohen nga shtypi i Tiranës        ndryshme, u sekuestrohet gjithshkahja, me gjith kuvende,
dhe ndonji nder to raportohet në                                       dhe hidhen jashtë kuvendevet. Nji shfarosje e tillë, nuk asht
“Shqiptari i Lirë” (Prill-Maj, 1967, f.4)…                             veprue n’asnji shtet tjeter komunist kundra Kishës Katholike,
          Nji lajm tjetër i zi, me prejardhje nga shqiptarët e         mjafton me kontrollue dokumentimet nderkombtare..
Jugosllavisë, me banim rreth kufijvet                                            Në rasen e vizitës e të fjalimit për Pagjë, të Papë Palit VI,
të Shqipnis, na kumton, se tash së fundit vandalizmat, kanë            n’U.N.O. (OKB, shënimi im T.M.) me 4 tetuer, 1965, posaçe të
përfshijë dhe vorrezat. Brigatat shkatrrimçare të Gardistave të        117 kombvet, që perfaqësoheshin atëherë n’Organizatë, delegati
Kuq, kanë coptue e shkatrrue për dhe monumentat mortuarë,              i Shqipnis çohet e len sallën e mbledhjes, fillë n’atë çast, tue i
çilë vorrezat e djegë mbeturinat e të vdekunvet, gjoja për të          sjellë marre edhe Shqipnis, sikur e vertetoi me njiherë protesta e
shtue tokën e bukës. Pyesim: A ka                                      zmerueme zyrtare, që banë Shqiptarët e Amerikës, tue perfshijë
politikë ma majmune se kjo? …                                          të gjitha shoqatat fetare, pa dallim fenash, me Vatrën e madhe
          Nga jehona e shtypit të huej, mbi salvimet, që po            në krye. Me atë rast shkroi “Dielli” (Z.Sh.Miruku) fjalët e burrit të
zhvillohen nder këta muejt e fundit në                                 peshuem shqiptar: “Enver Hoxha i ka fye Katholikët Shqiptarë.”
Shqipni, po biem pak fjalë të revistës së përjavshme të Londonit                 I famshmi Ipeshkev Amerikan, Fulton Sheen, tha pak
“The Tablet” (May, 27, 1967, f.595):                                   muej ma para, në programin e tij televiziv: “Na katholikët, nuk i
          “Në Shqipni, radio Tirana dhe organi i partisë Komuniste     urrejmë komunistat, urrejmë Komunizmin”. Edhe na katholikët
“Zeri i Popullit” në kohnat e fundit, nuk kanë pra tue i shty          shqiptarë të mergimit, po e lamë në fjalën e Sheen-it. Vetëm se
popullin, që të shkëputen krejtësisht nga feja: ata thonë se           me lot nder sy për vllaznit tanë, të cilëvet u ra fat ata ç’ka nuk e
priftnit, duhet të rregjistrohen në punë produktive. Lufta kundra      meritojshin, i thomi me plot kuptimin e fjalës udhëheqjes
bashkësivet fetare, asht krijue nder këta muejt e fundit, ndersa       komuniste të Qeverise së Tiranës: keni gabue!
gazetat, kanë pru raporte të grupevet të rinisë komuniste, se ata                Katholicizmi Shqiptar, asht pjesë e pandame e Popullit
po rrisin gjithnjë propaganden antifetare. Nder disa krahina,          Shqiptar. Tue vorrosë në gjak Kishën Katholike të Shqipnis me
thonë ata, kleri kanë lanë famullinat e veta vullnetarisht dhe         klerin e saj, ju keni shue nji pishtar, qi i ka ba dritë Kombit
kanë vu ndërtesat e tyne “në dispozicjon të popullit”.                 për dy mijë vjet. Këta ju a thomi na bota e lirë, këta do ju a thotë
          Porse, në kundërshtim me sa sipër, gazeta e rinisë           historija neser.”(97)
popullore “Zëri i Rinisë”, raporton: “Priften katholik, kanë kthye               Në vitin 1973, Monsinjor Oroshi, e ftoi në Kishën tonë
sekretisht në profesjonin e tyne, dhe kanë vijue me organizue          Nënë Terezën, në mënyrë zyrtare dhe organizoi për Te, një
aktivitete fetare: megjithse kanë qenë të ndaluem me hy nder           meshë madhështore, ku, morën pjesë mijëra shqiptarë nga të
kisha, ata kanë vijue me ba rrëfime dhe me ba pagëzime nder            gjithë anët e Amerikës dhe Kanada-së. Ky veprim atdhetari të
shtëpija private”. Kontradikta këtu asht e qartë: kishat, nuk          flaktë, ishte një gjest shumë patriotik, sepse atë ditë shqiptarët,
janë lanë “vullnetarisht” por vetem, sepse priftnit “kanë qenë të      patën rastin, nderin dhe kënaqësinë e veçantë të njihen për
ndaluem me hy nder kisha”.                                             s’afërmi me Nënë Terezën. Kjo meshë, mbetët një ndër kujtimet
          E njajta revistë, na lajmon, se në “Giornale di Sicilia”,    më të shkëlqyera, për të gjithë shqiptaro-amerikanët. Gjithnjë në
raportojnë dy teknikë italjan, që gjindeshin në Shqipni tue            organin “Jeta Katholike Shqiptare”, shkruante ose përkthente
punue, për nji projekt për Kinen Komuniste, se “Rojet e Kuqe           artikuj për famen e Nënë Terezës, në një kohë, që Shqipëria, nuk
Shqiptare”, kanë djegë fugure (ikona) e trupore fetare dhe se          e lejonte të hynte të takonte familjen e vet në Tiranë (nënën e
kanë okupue të vetmen kishë katholike në Fieri, e e kanë kthye në      motrën, që mbyllën sytë me mallin e përhershëm, për të Lumen
shkollë vokacjonale. Tre priftnit, që gjindeshin n’atë kishë kanë
pasë urdhun me hy si puntorë në kooperativen lokale.”…                97
          E gjith kjo rrëmbuej e shkabetje salvimesh, tashma njizet       Rev.Dr.Joseph J.Oroshi D.D. “Log Kuvendit: Nji
e tri vjeçare, u ba per të vetmin faj, që këta kishin pasë fatin me   pishtar i motmotevet shuhet me gjak”, “Catholic
le katholik shqiptarë! Fyemjet, sakrilegjet,                          Albanian Life” (Jeta Katholike Shiptare), New York, July,
masakrimet që u banë në Hjerarkin, meshtarin dhe në popullin          1, Vjeti II, Nr.3, 1967, f.3 -6.
                                                                                                                                          72
 Nënë Tereza (Gonxhe Bojaxhiu 1910-1997), shënimi T.M.)                  Avenue. Këtu u koncelebrua Mesha e Dritës, drejtuar nga
           Por le të shikojmë sëbashku, se çfarë shkruan                 Eminenca e Tij, John Cardinal O’Conner, Arqipeshkëv i New York-
 Rev.Dr.Joseph J.Oroshi D.D. themelues e drejtori revistës, që në        ut. Në bashkëcelebrim, merrnin pjesë më shumë se 30 meshtarë
 numërin dhe faqen e parë tek e perkohshmja: “Jeta Katholike             shqiptarë e amerikanë. Të pranishëm ishin dhe At Arthur Lionil,
 Shqiptare”: “Ende me nderim e mahnitje elita e intelektualëvet          Kancelar i Kishës Orthodokse Shqiptare në ShBA, e Iman Isa
 shqiptarë n’emigrim përkujton frytet dritëdhanëse në lamijet e          Hoxha, udhëheqës shpirtëror i Qendrës Islamike Shqiptare në
 ndryshme të dijtunisë të gjashtë revistavet që botoheshin, po në        New York dhe mijëra besimtarë shqiptarë e amerikanë pa dallim
 Shkodër, por që përfshishin në gjinin e tyne pendat ma të               feje.
 shkelqyeshmet e profesioniste t’intelektualizmës shqiptare. Këto                  Do të më pëlqentë, që para auditorit të zgjedhur, ta
 ishin: “Hylli i Dritës” (1913), “L.E.K.A.”, “Lajmtari i Zemrës së       mbyllit kumtesën, me shprehjen; sesa më shumë, që kalonte
 Krishtit”, “Zani i Shëna Ndout”, që botoheshin nga dy kolegjat          kohë aq e nevojshëm bëhet, për njerëzit e mëdhenj kalimi në
 zamdhaja të Shkodrës, Kolegja Françeskane dhe Kolegja                   amshim. Oroshi, në shkrimin “Ernest Koliqi-Nji pishtar i letërsisë
 Saverjane e Jezuitvet. Këtyne u shtoheshin “Kumbona e së                e i kulturës shqiptare fiket”, botuar në revistën “Shejzat”99, që
 Diellës” (1942), organ i klerit shekullar interdijoçezan, dhe           ai vetë themeloi, kur mbylli sytë, më 15 janar të vitit 1975 (pra
 “Cirka”, mbajtë                                                         32 vjet më parë), e që Kisha katolike “Zoja e Shkodrës”, e
 dhe drejtue nga nji grup katholikësh shkodranë, me nji stil             përkujtoi me një Akademi Shkencore e Kulturore (04/10/2005).
 t’ambël e populluer.”(98)                                                         Numëri përkujtimor dhe i fundit i revistës “Shejzat”,
           Vdekja e vëllait të madh Prendit në Shqipëri, e mundoi        kushtuar Prof.Ernest Koliqit, doli nga botimi dy vjet mbas kalimit
 shumë Oroshin, dhe duhet thenë, se kjo me sa duket, ka qenë             të shkrimtarit në amshim. Ai ishte pronar dhe botues i organit
 një goditje e fortë në zemrën e tij. Dhe që nga ajo ditë e në vijim,    më të njohur asokohe. Imzot Oroshi, ishte një ndër të parët, që
 ai gjithnjë e më tepër po binte nga gjendja shëndetësore. Ai            me afsh dhe përkushtim mori pjesë në atë nismë bujare të
 kishte rezistuar shumë. Mosha dhe sëmundjet, po përparonin              miqve dhe bashkëpunëtorëve të dekanit të parnasit shqiptar, me
 dhe bënin ngadalë e ngadalë punën e vet, duke brerë nga                 botimin e artikullit: “Nji pishtar i letërsisë e i kulturës shqiptare
 brenda trupin e pamposhutur të meshtarit stoik.                         fiket”. Ai e mbyll artikullin, me një analizë shkencore dhe
           Një ditë, më tha: “E pyeta vëllain e madh Prendin, kur        historike, me citimin e fjalëve të poetit latin Horaci-t: “NON
 ishim në Shqipni asokohe, se çfarë duhet të baj a të largohem           OMNIS MORIAR”, që do të thotë: “Nuk vdesin të gjithë
 nga Atdheu apo të qëndroj bashkë me ju. Ai (vëllai) më tha Dom          (njerëzit)”. Kjo padyshim, vlen edhe
 Zef, duhet të shpëtosh ti, sepse je nji dëshmitar i shumë krimeve,      për Imzot Dr.Zef J.Oroshin, që mbetet i ngulitur thellë, në
 që ka fillue të baj komunizmi, kundër Klerit Katoilik e popullit        mendjen dhe zemrat e të gjithë shqiptarëve atdhetarë.
 shqiptar, ndërsa për ne të bëhet çka ka thanë Zoti”.                              Ndër të tjera, me keqardhje Monsinjori, thotë: “Shum
           Familja e tij, përjetoi burgjet më të tmerrshme dhe           herë ndigjova nga shqiptarët e Bostonit, se Imzot Fan Noli, nuk
 kampet e përqëndrimit në shumë sketerra të Shqipërisë, ku               mendonte me vdekë!… pse donte me vijue punën e tij për t’u
 vdiqën, keqtrajtuan, pushkatuan me qindra e mijëra shqiptar të          lanë sa ma shum breznivet t’ardhëshme. Këtë të vërtetë e shpreh
 pafajshëm. Edhe motra e tij, Luçia gjendet edhe sot me banim në         ma së miri edhe proverbi popullor: “Nuk më lanë punët me
 Lushnje, si pasojë e internimeve.                                       vdekë!”
           Më 21 shtator të vitit 1986, komuniteti katolik i Kishës                Nji gjerman më thonte, për Kancelarin Adenhauer: “Sa
 shqiptare “Zoja e Këshillit të                                          të largohet nga Kançelaria, ai
 Mirë” (Zoja e Shkodrës), shtroi një darkë në restorantin                vdes.” E sot para jush, dua t’u them me keqardhje, se edhe
 “Eastwood Manor”, që gjendet në Eastchester Road, Bronx New             Monsinjori ynë, ndërroi jetë sapo u largua nga famullia dhe
 York, për nderim të Imzot Zef Oroshit, me rastin e daljes në            besimtarët e tij të dashur në një spital të New York-ut…
 pension. Këtu morën pjesë mbi 700 persona si dhe shumë vetë                       Ky është një mesazh i shkurtër, përkujtimi e nderimi me
 të tjerë, që kishin ardhur nga shtetet e tjera të ShBA-së.              shumë respekt, për jetën dhe veprën e prelatit të shquar të
           Më 15 mars të vitit 1989, ndërroi jetë në Spitalin “Albert    kombit e shqiptaro-amerikanëve në veçanti, mbasi prej vitesh,
 Einstein” të New York-ut, Imzot Zef Oroshi, themelues e                 po punoj një libër jetëshkrimor shkencor, e cila, pret sëshpejti
 udhëheqës i Kishës së parë katolike shqiptare “Zoja e Këshillit të      botimin.
 Mirë” (“Zoja e Shkodrës”). Dy ditë pas vdekjes, më 17 mars 1989,
 gazeta “The New York Times”, botoi një shkrim, për vdekjen e
 bariut shqiptar, duke vënë në dukje veprimtarinë e                               Tomë Mrijaj, “Mons.Dr.Zef J.Oroshi (1912-1989)-një
 gjërë të tij, në lëmin fetarë dhe patriotik, për komunitetin e          jetë e shkrirë për Fe e Atdhe”. Marrë nga libri: “E Djathta
 vogël shqiptaro-amerikan në New York.                                   Shqiptare në Mbrojtje të Shqipërisë Etnike” (#2). Kumtesë
           Më 19 mars trupi pajetë i Mons.Oroshit, u vendos në           shkencore organizuar në Prizren (Kosovë), 26-27 Nëntor 2004,
 hollin e Kishës “Zoja e Këshillit të                                    Botoi: Shtëpia Botuese “Lumbardhi”, Prizren, 2005, f.189-207.
 Mirë” në Bronx, New York. Ishte ditë e hëne, më 20 mars të vitit
 1989, në ora 10 të mëngjesit, ku, trupi i të ndjerit u vendos para
 lterit të Kishës shqiptare “Zoja e Këshillit të Mirë”, në Park
                                                                                 Dr.Oroshi, ish-nxënësi i Mjedës e i Fishtës
98
  Prof.Zef Neka, “Nji veshtrim i përcipët revistës “Jeta
                                                                        99
Katholike Shqiptare” (J.K.Sh.) dhe roli t’Imzot Zef                       Dr.Msgr.Zef Oroshi, “Ernest Koliqi-Nji pishtar i
Oroshit, D.D. si Drejtor i saj”, Material në dorëshkrim,                letërsisë e i kulturës shqiptare fiket”, “Shejzat”, (Le
California, f. 3.                                                       pleiadi), 1975, f.57-65.
                                                                                                                                          73
                                                                                     Abati i Mirditës dhe Delegati (Regent) Apostolik (kur
                                                                         është dëbuar nga qeveria komuniste e Tiranës, Imzot Leone
             Po kush ishte imzot Zef Oroshi, që për një kohë të          Nigris, Delegat Apostolik në Shqipëri deri më 5 maj 1945,
shkurtër u bë një nga personalitet më të shquar të diasporës             shënimi im K.K.) Imzot Frano P. Gjini (1886-1948) e kishte Dom
shqiptare në Europë e Sh.B.A.?                                           Zef Oroshin meshtar të ri në moshë dhe njëkohësisht sekretar të
             Oroshi, është ish qendra e Mirditës, që ka gdhendur         tij të përkushtuar, brenda famullive që administronte
faqe të ndritura në historinë e popullit shqiptar. Për shkak të          shpirtërisht (kishat sufragane). “Edhe në jetën baritore ai s’ka
pozicionit të saj gjeografik, në qendër të maleve kreshnike të           pushue kurr pa përfitue nga përvoja, kur ka pasë shembuj të
Veriut, duke u njohur me traditat e saj si një krahinë katolike, kjo     shkëlqyeshëm. Prej 1940-1942, shërbeu si sekretar i Imzot Frano
krahinë ka qenë ndër shekuj një kështjellë e fortë e                     Gjinit, Abatit të Mirditës n’Orosh,, të cilin e admironte për
shqiptarizmës, një epiqendër e fuqishme e tërmetit antiosman             drejtimet e këshillat qi epte, për elokuencën e tij bindëse e për
për shekuj me radhë.                                                     përvujtninë e dinjitetin fetar e kombtar qi e praronte. Si në
             Ata që bënë historinë e Mirditës ndër shekuj, ishin         dhomen e pritjes dhe zyren e Abatit, ashtu edhe në zyren e
kapedanët ose Dera e famshme 7 shekullore e Gjonmarkagjonit              sekretarit të tij, Dom Zefi kishte varë pikturat e patriotit në za,
dhe abatët, veçanërisht Imzot Preng Doçi, pasardhësit e të cilit         Abat Preng Doçit. Nji ditë i vjen nji mik prej Shkodre Imzot Gjinit
jetojnë ende në afërsi të Rubikut. Ai u shkollua në Shkodër dhe          dhe, kur ve re se titullari i avacis nuk kishte asnji pikturë, i
Itali. Shërbeu si misionar për shumë vjet në Kanada dhe Kalkuta          kthehet Dom Zefit, tue e prozhmue: “Po si, more Dom Zef, s’ia
(Indi). Më pas ringriti Abacinë e Oroshit. Ishte njëri ndër figurat      paskeni gjetë nji pikturë edhe Monsinjor Gjinit!?” Për t’ mos e
kryesore, që bëri shumë për të zhvilluar Mirditën dhe vendosur           ngushtue priftin e ri, Monsinjor Gjini i përgjigjet me të shpejtë:
rregull në jetën e malësorëve të asaj ane. Abati i shquar kishte         “Kur t’vdes un, në qoftëse e meritoj, do t’ma venë pikturën krah
shpesh tendenca të forta separatiste. Ishte njeriu, që kishte            për krah me Abat Doçin; përndryshe do të mbajnë vetëm t’Atijën.
ngritur një platformë të qartë me bosht të theksuar politik, për         Siç dihet, Monsinjor Gjini u ba martir e dha shum ma tepër se
krijimin e një Principate në Mirditë, duke u përpjekur për ta vënë       Abati i “surgjenum” për ma se 20 vjet.”(100)
atë në jetë.                                                                         Mbas 12 vjetëve (1940-1952), si pasojë e
             Për më tepër, krahina në fjalë është qeverisur              përndjekjeve të Sigurimit dhe martirizimeve të vëllezërve në
gjithmonë me dinjitet, në bazë të kanunit të maleve dhe për              Krishtin, në kohën e ateizmit të Enver Hoxhës, mbasi tha meshën
kohën e mungesës së shtetit dhe të drejtës (ligjeve ose                  e pagëzoi një fëmijë të porsalindur, hoqi shpejt veladonin dhe
kushtetutës) së shkruar. “Kanuni i Lek Dukagjinit” (i mbledhur           mori udhën e arratisjes nëpër male, duke iu bashkuar forcave të
dhe kodifikuar më vonë nga Atë Shtjefën Gjeçovi O.F.M. (1874-            rezistencës antikomuniste. Kryqin, që kishte në qafë, nuk e la në
1929), ishte një nevojë e domosdoshme për të drejtuar jetën e            Kishë, por e mori me vete për t’i prirë të mbarën në udhëkryqet
bashkësisë në Malësinë e Veriut, në të cilën Mirdita ka hyrë në          e botës. E Zoti e deshti dhe e ndihmoi shumë. Ai i ndihmoi në
histori, me qendrën e saj të hershme Oroshin.                            momentet më të vështira qindra emigrantëve, duke u i
             Mbiemri Oroshi, që prelati mbajti me dinjitet,              ndihmuar parreshtur në të gjitha drejtimet, deri sa kaloi në jetën
lajmëron sipas regjistrave të Kishës, se ai kishte lindur më 24          e pasosur…
nëntor 1912, në Tokën e Kathedraleve (deri në shek. XIX                              Për 8-9 muaj qëndroi mes maleve, në shpella, shi e
numëronte 200 kisha),në limanin vigan të kryengritjeve për               borë, me bukë e pa bukë, i veshur keq në dimër, duke provuar
flamurin e lirë, që ishte e mbeti Mirdita, sikurse shkruhet në           mundimet e Krishtit, që salvohet nga të pafetë. Në ditën e
titullin e një libri me profil historik, të studiuesit e publicistit     Pashkëve 1952, për 15 trimat e lirisë, mes maleve të Mirditës
Ndue Dedaj. 15 vjet mbas, i riu Jozef Oroshi, u gjend në auditoret       (pyjet e Molungut), tha meshën në orët e para të mëngjesit, ku
e Seminarit Papnor në Shkodër. Librat, me sa duket, ishin dhe            Zoti i dëgjoi lutjet, duke e shpëtuar e udhëhequr drejt tokës së
mbetën pasioni i tij i vetëm. Përkushtimi i përshpirtshëm ndaj           lirë…
fesë e shërbesave fetare ishte një traditë e hershme e                               Në gusht 1952, për 3 muaj ai u gjend në tokat etnike
trashëguar nga të parët e familjes Oroshi.                               shqiptare, në Dardani, duke kaluar e qëndruar për pak kohë në
             Mësimet fillestare Zefi i vogël i mbaroi në vendlindje,     Gjakovë, Pejë, Mitrovicë dhe më pas shkon në Beograd. Dera e
ndërsa mësimet e mesme i nisi në vitin 1927, në Seminarin e              Gjomarkajve të vendlindjes së vet, falë mikpritjes,
njohur të Jezuitve në Shkodër. I etur për dije të thella e kulturë       zemërgjerësisë, bujarisë tradicionale, i dërgon garanci për të
të pasur civilizuese dhe kristiane Perëndimore, vijoi studimet e         shkuar në Itali.
larta më 1936-1940, në degën                                                         Ishte viti 1953, kur ai gjendet sërisht para ëndrrës
admiruese të Teologjisë e Filozofisë në Romë (Itali) pranë               rinore. Tashmë 41-vjeçari Oroshi, po prekte realitetin dhe
Universitetit të Urbinos në “Propaganda Fide”, së bashku me 14           shijonte atë liri, që prej kohësh e kishte bluar në mendje e
djem të tjerë të rinj shqiptarë asokohe. Mprehtësia dhe                  dëshiruar me zemër. Sërish me libra dhe pranë tyre ndihej i
zgjuarësia, ishin të ngjizur thellë në mendjen e begatë të të riut.      gëzuar dhe krenar si bir arbëror. Me të mbërritur në Romë, fillon
             Kardinali italian, Shkëlqësia e Tij Monsinjor Fumasson      përpjekjet e takimet me klerikë, për të vijuar studimet e larta në
Biondi, Prefekt i Propoganda Fide, e shuguroi, duke i dhuruar            Teologji. Këtë dëshirë zemre e përkushtimi për dituritë, shumë
petkat dhe koletin e meshtarit. Buzëqeshja e sinqertë dhe fisnike        vite më parë ia kishte shprehur ish-eprorit të lartë, Ipeshkëv
lexohej lehtë në fytyrën e meshtarit të ri, që hynte me                  Imzot Frano Gjinit.
ndërgjegje dhe dëshirë të plotë në vreshtën e madhe të Zotit.
Fjala e Zotit është fjala e popullit. Meshtari, gjatë gjithë jetës së
                                                                        100
tij u gjend afër popullit të vet, në ditë të mira dhe të vështira, si     Prof.Zef Neka, “Provë për vlerësimin e pendes s’Imzot
një ushtar besnik i Krishtit. Ai ndau me besimtarët gëzimet dhe         Zef Oroshit”, California, USA, 1990, Material në
hidhërimet e një jete të vështirë e plot tallaze në emigracion.         dorëshkrim, f.5.
                                                                                                                                        74
              Dhe Zoti e ndihmoi, duke i hapur me bujari portat e            (numër special), ai e botoi të plotë në revistën autoritare
 dijes universale, mbasi kishte ndjekur nga afër kalvarin e                  shkencore e kulturore “Shejzat” (1975), në përkujtim të mikut të
 vuajtjeve për të ardhur deri tek portat e Piazza di San Pietro, në          tij të madh.
 Itali. Paralel me studimet e larta, i kërkoi Selisë së Shenjtë, që t’i                  Në Universitetin e famshëm të Romës Angelicum
 miratonte kërkesën (dekretin), për të qenë kapelan katolik (bari            (1958), vijoi studimet e vitit të pestë në degën adhuruese të
 misionar) për bashkatdhetarët mërgimtarë politikë, që                       teologjisë, që ndryshe njihet si disiplina ose gjimnasitika e trurit.
 gjendeshin në Romë.                                                         Këtu merr si subjekt për të trajtuar gjerësisht e filozofikisht 20
              Një pjesë e grigjës së tij, kishte shprehur dëshirën për       teza në shkencën e Teologjisë, duke
 të emigruar në Sh.B.A., ku, Imzot Oroshi i ndihmon të gjithë, pa            e mbrojtur (në vitin 1960) me sukses temën: “Një reformator i
 dallim feje, falë bujarisë së tij. Sikurse kujtojnë miqtë e tij, prelati    madh i Kishës irlandeze të shekullit XII”, për gradën shkencore
 ka ndihmuar me bujari një hoxhë shqiptar, për të ardhur i qetë              Doktor.(102)
 në Tokën e Bekuar të Amerikës. Me bindje të plotë tek e                                 Në komisionin e Këshillit Shkencor Vlerësues të
 ardhmja, menjëherë iu përvesh punës dhe filloi veprimtarinë                 Universitetit, bënin pjesë figura të shquara të kulturës, që
 intelektuale e baritore, duke u marrë pikësëpari me shqipërimin             punonin si lektorë në Universitetet e ndryshme italiane. Ekipi
 e librave të rëndësishme, me të cilat do të përhapte fjalën                 prej pesë profesorëve të njohur italianë dhe një nga Universiteti
 Hyjnore të Krishtit dhe ruajtjen e gjuhës së bukur amtare,                  i Oxford-it në Angli, e dëgjonte me vëmendje dhe interesim
 shqipen.                                                                    shpiegimin e tezave, sipas një këndvështrimi dhe studimi të
              Por në Tokën e Bekuar të “Botës së Re”, një tjetër             hollësishëm, që kleriku shqiptar i kishte bërë punimit voluminoz
 prelat katolik kishte qenë përpara Imzot Zef Oroshit. Ai ishte              shkencor të disertacionit shumëplanësh filozofik, teologjik, të
 bashkëvendasi e atdhetari i flaktë, abati i Mirditës e rilindasi i          cilin e përshkonte një bosht i ngjeshur enciklopedik. Kjo u duk
 madh, Imzot Preng Doçi. Kjo kishte ndodhur në gjysmën e dytë                dhe në literaturën e përzgjedhur shoqëruese, që autori i
 të shekullit XIX. Ai, meqenëse e kishte të ndaluar të kthehej në            palodhur e këmëngulës kishte
 Shqipëri nga Perandoria Osmane e asaj kohe (mbas 11 vjet burg,              renditur në fund të temës shkencore hulumtuese.
 që kaloi në qelitë e ftohta të osmanllinjve), duke marrë
 miratimin nga Selia e Shenjtë, u nis për mision në Amerikën e
 Veriut, në vitin 1877. Ishte ky shqiptari i parë mirditor, që shkeli
 kontinentin e ri si misionar klerik katolik.                                         Kujtimet e hidhura nuk i fshihen…
              Dy mirditas, Doçi e Oroshi, në kohë të ndryshme
 bëhen tribunë e mendimit përparimtar shqiptar, duke lënë
 gjurmë të pashlyeshme në ndihmë të besimtarëve dhe popullit                             Ai përpiqej ta largonte vëmendjen nga ngjarjet plot të
 shqiptar, ndodhur njeri pas tjetrit në dy robëri: otomane barbare           papritura, që i kishin ndodhur në Shqipëri. Por sërish kujtime të
 dhe diktaturën komuniste.                                                   një kohe të hidhur, që s’harrohen, e ngacmonin për të gjykuar se
              Studiuesi, Dr.Pjeter Pepa, saktëson: “Natyrisht, kleri         si ka mundësi, që shqiptari komunist urren për vdekje
 katolik, që kishte qenë historikisht urë lidhjeje mes Shqipërisë dhe        bashkatdhetarin atdhedashës dhe idealist. Jemi në vitet e
 Europës dhe që kishte kulturën perëndimore, kishte miq në                   inkuizicionit të zjarrtë komunist, ku proletarët ishin gati të grinin
 Perëndim e bashkëpunonte me Perëndimin. Sa herë e lypte                     në morsën e tyre cilindo, që nuk mendonte, ushqehej e
 çështja kombëtare dhe fatet e atdheut, ishte gjithnjë kundër                këndonte vallen sllavo-ruse proletare antishqiptare…
 orientalizmit dhe e luftoi atë me të menduarin, mënyrën e                               Kështu, krimineli me nofkën sadisti i pamëshirshëm, i
 jetesës, administratën e veprimtarinë shoqërore e prapë gjithsesi           quajtur famëkeqi Hodo Habibi (i vetëquajtur si Toger Baba), me
 ishte në epiqendër.”(101)                                                   urdhër të treshës Rita Marko, Mehmet Shehu e Enver Hoxha e
              Falë pasionit e vullnetit të hekurt për t’u marrë me           ndiqte këmba-këmbës Dom Zefin, për ta vrarë, ashtu sikurse
 libra dhe studime, që kërkonin shumë mund dhe kohë në                       kishin masakruar pa gjyq 101 vetë në Qarkun e Shkodrës e në
 përkthime, Dr.Oroshi përfundoi shqipërimin e librave:                       Malësi të Madhe (Kelmend), sikurse në Lezhë dhe Mirditë.
 “Katekizmi”                                                                           Duke lexuar me kujdes kujtimet plot plagë të Dr. Imzot
 (1953), “Ungjilli simbas Mateut” (1953), “Studimet e Bioshme”               Zef Oroshit, shohim se: “… Vetë Mehmet Shehu pati deklarue se
 (1953), duke mos lënë mbas dore studimin e leksioneve të                    Dom Zefit ia fali jetën, por në gjyq duhet me dalë. Nji e thanë
 disiplinave të universitetit në vitin e parë akademik (1953-1954).          tjetër ishte e sigurt: “Sa t’i peshoj trupi i tij, aq flori japim për atë
 Po më 1960, përkthen dhe boton “Visarthin Shpirtnuer”, një lloj             që na e fut në kurth gjallë
 katekizmi doracak, për familjarët emigrantë shqiptarë katolikë.             apo vdekun Dom Zefin”… Nga ujqërit në qeveri e ujqërit e malit,
              Dashuria e respekti për shkrimtarët e shkollës së              kjem të detyruem të iknim, sepse të dyja palët turreshin mbas
 traditës gegë veriorë, që kishin vulosur me erudicionin e                   erës së gjakut… Preng Përdoda po ecte pak përpara dhe u fut
 përkushtimin e tyre, u bënë objekt i studimeve të tij. Për të qenë          në gjirin e nji kepi sa rafti. Sapo vuna kamben e djathtë
 më konkret, ai zgjodhi shkrimtarin e shquar dhe prozatorin                  ndigjova zanin e tij: “O shkova megjith gur.” Menjiherë kapa
 modern Prof.Ernest Koliqin dhe kontributin e tij shumëplanësh               degën e frashnit e e tërhoqa për xhakete, duke i shpëtue
 në fushën e letërsisë bashkëkohore shqipe. Një punim të plotë
 dhe dinjitoz si vepër monumentale, kushtuar shkrimtarit Koliqi

101                                                                         102
   Dr.Pjetër Pepa, “Tragjedia dhe Lavdia e Klerit                              Dr.Pjetër Pepa, “Tragjedia dhe Lavdia e Klerit
Katolik në Shqipëri”, Shtëpia Botuese “55”, Volumi II,                      Katolik në Shqipëri”, Shtëpia Botuese “55”, Volumi II,
Tiranë, 2007, f.527.                                                        Tiranë, 2007, f.270.
                                                                                                                                                  75
 jetën…”(103)                                                            amerikane, gjithnjë me shpirt e zemër rrinte pranë komunitetit
           Editorët e botimeve kulturore të kohës me këmbëngulje         të vogël katolik shqiptar.
 i kërkonin eruditit të palodhur Dr.Oroshit, artikuj të larmishëm                  Dëshira e madhe e klerikut të përkushtuar në trinomin
 me tematika të ndryshme. Kjo duket gjatë letërkëmbimeve, që             Fe-Atdhe-Përparim, u realizua më 1973, mbas fushatës
 prelati katolik kishte me Prof.Ernest Koliqin, Prof.Karl Gurakuqin,     fondmbledhëse prej bashkatdhetarëve. Në praninë e
 Prof.Rexhep Krasniqin, Prof.Martin Camaj, Atë Daniel Gjeçaj             besimtarëve u bë më në fund bekimi i Kishës së re, mes një
 O.F.M., që ishin pendat e spikatura të mendimit elitar shqiptar         atmosfere të madhe gëzimi, me të cilin ishte bashkuar, përmes
 në emigracion Kështu, në një letër, që Prof. Ernest Koliqi i            mesazhit edhe ish-Kardinali i New York-ut, i ndjeri, Arqipeshkvi
 shkruan nga Roma Imzot Oroshit, ndër të tjera nënvizon: “Ju             Metropolitan, Eminenca e Tij Terence Cooke.
 falena nderës për letër. Presim si zogla verës ndoi shkrim t’Uejin.               Kisha e re qëndroi për shumë orë e hapur për vizitorët e
 Shndet e punë të mbara.”                                                shumtë shqiptarë e amerikanë. Në një nga sallat e bukura të
           Gjithashtu, ruajti një korrespondencë të rregullt me          ambienteve të Fordham University u mbajt programi i rastit dhe
 shumë personalitete e njerëz të thjeshtë shqiptarë dhe të huaj,         u shtrua darka madhështore, përgatitur nga Këshilli dhe Pleqësia
 si: Halim Begeja, Dr.Henrik Gurashi (1914-1971), Tahir Kërnaja,         e Lidhjes Katolike Shqiptaro-Amerikane dhe tre komisioneve të
 A.Toto, K.Cakrani, J.Bresa, Gj.Bala, Terence Carinal Cooke D.D.,        formuar nga ata.
 Robert F.Kennedy, Teki Xhindi, Xhevat Kallajxhiu, Abdurrahim                      Ja si e përshkruan Mark K.Shkreli atmosferën festive të
 Kumbarçe, Gus Gorguze, Dr.Hamdi H.Uruçi M.D., Kolec Pikolini,           asaj dite gëzimi për të gjithë bashkatdhetarët, në faqet e revistës
 Rrok Maloki, Marash Ndoc Shkreli, Ymer Doda, Rev.Baba                   me të njëjtin emër, tek përcjell raportin:
 Rexhepi, Ibrahim Kulla, Tahir Markaj, Dr.Lec Zojzi M.D., Giovanni                 “Saloni, megjithse me 400 vende, kje tepër i vogël për të
 Cardinale Villot, Monsinjor James J.Murray, Cardinal Antoniutti,        pranue të gjithë ata që dëshirojshin të merrshin pjesë në këtë
 Imam Salih Myftija, Edward E.Swanstrom, Harvey Rothenberg,              solemnitet. Mbramjen madhështore e zamadhe me praninë e
 Veschovo (Ipeshkëv) Giuseppe Perniciaro, Thomas F.Henegham,             tyne dhe mysafirët e grishun për ketë rast e nderonin ndër të
 Monsinjor Felice Cenci Rettore, Atë Andrea Nargaj, doktor dhe           tjerë (mbasi drejtori i ynë, At Zef Oroshi dhe kryetari i mbramjes
 zoja Dibra, Vahit Çika, Dr.Andrew E.Elia, John J.Maguire D.D.,          z.Fran Sokoli, morën vendet e veta) edhe: Dr.H.Begeja,
 Episkopi Stefan Lasku, Imam Isa Hoxha, Prof.Rexhep Krasniqi,            përqafësues i Ballit Kombëtar; z.Ago Agaj, përfaqësues i B.K.I.;
 Dr.Tajar Zavalani, Prof.Mhill Marku, Prof.Zef V.Neka, Dom Prek          Dr.Rexhep Krasniqi, president i K.Sh.L.; z.Imam Isa Hoxha i New
 Ndrevashaj, Papas Teodoro Minisci arqimandrit, Lec Shllaku,             York-ut; z.Peter Chickos, president i Vatrës; Imzot Gustav
 Nesti Andrea, Roza Baba, Dr.Agim Leka M.D., Kolë Preka Cacaj,           Schultheoss, Vikar Episkopal i Bronx-it dhe përfaqësues i
 Fr.Emmanuel Kljajiç O.F.M., Dom Ivan Colakoviç, Preng Gruda,            Eminencës Kardinal Cooke, Arqipeshkëv i New York-ut; Imzot
 Sami Çaushaj, Isa E.Ndreu, Ndoc Vulaj etj.                              Stefan Lasko, Ipeshkëv i Kishës Orthodokse Shqiptare n’U.S.A.;
           Më interesantja është se ai ka nënshkruar si antar i          Dr.Anthony Athanas, ish-Kryetar i Vatrës dhe përkrahës i çdo të
 Urdhërit të Shën Françeskut, kur në fakt kishte mbaruar                 mire shqiptare; Dr.Çesk Ashta, Kryetar i L.K.Sh.; z.Sami Çaushaj, i
 studimet teologjike si klerik jezuit. Edhe sot komuniteti katolik       Org.Balli Kombëtar; Dr.Arnold, i shkollës Mjeksore “Eistein”
 në New York dhe rrethina meshtarin aktual (prift dioqezan) të           Bronx; Dr.Brown, Drejtor i Projekteve Shëndetësore në Fordham-
 Urdhërit Jezuit, Dom Pjetër Popaj, shpesh e thërret si frat.            Misericordia Hospital; Dr.Athanas Gegaj, editor i gazetës
 Malësorët tanë kanë pasur e ruajnë ende një respekt të veçantë          “Diellit”.
 për anëtarët e Urdhërit të Shën Françeskut në Veri të Shqipërisë,                 N’ora 5 mbas dreke, kryetari i darkës z.Fran Sokoli
 të cilët, me përkushtimin dhe dashurinë e tyre për popullin, kanë       shpalli fillimin e programit. Zonjusha shqiptare Lume Juka këndoi
 lënë gjurmë të pashlyeshme në ndërgjegjen e kombit shqiptar             Hymnin Kombëtar amerikan dhe atë shqiptar. Mbasandej
 ndër shekuj.                                                            lexuene referatet z.Ndoc Vulaj, n/kryetar i L.K.Sh.A. dhe z.Pashko
           Dom Zefi së pari ka celebruar meshë në Kishën Katolike        Deda, antar i të njajtës. Hymnet dhe referatet kjenë të
 Sllovene të Shën Cirilit, në St.Morris Park 8th Street, në New York,    pershëndetuna me duartrokitje të zjarrta.”(104)
 në kapelen e Universitetit të Fordham-it, në Bronx, në                                Po të shikosh me kujdes fotot e botuara asokohe, në
 shkollën e Kishës së “Mount Carmel”, në Bronx, në Kishën e “St          koleksionin e revistës “Jeta Katolike”, syri dallon menjëherë
 Raymond’s”, në Castle Hill Avenue në Bronx.                             pamjen arkitektonike të projektuesit, ku Shtëpia e Zotit (Kisha)
           Emigrantët shqiptarë në Amerikë kishin ardhur nga             kishte formën e kryqit latin me kumbonare, me hapësirë mbas
 kampet e refugjatëve të Italisë e Austrisë. Për më tepër, Lidhja        lterit, me drita të zbukuruara shumëngjyrëshe, që ndriçojnë
 Katolike u formua në një mbledhje të mbajtur në Kishën Katolike         fuguret e shenjtorëve dhe afresket e shënjtorëve në pikturë.
 Sllovene të Shën Cirilit, në Saint Mark’s Pace, New York. Në            Këtu shquhet një ballkon e brenda ambienteve të Kishës dhe në
 mbledhje, mes të tjerëve, si mysafirë morën pjesë edhe                  fasadet e saj janë të vendosura truporet e Shën Ndout, Shën
 Prof.Rexhep Krasniqi, Kryetar i Komitetit “Shqipnia e Lirë” dhe         Nikollës, “Nana e Këshillit të Mirë”, etj., ndër më të adhuruarit
 aktivisti i komunitetit Stavri Qiriako, nga Bashkësia Orthodokse        me devocion të besimtarëve të krishterë e jo të krishterë.
 Shqiptaro-Amerikane. Asokohe, Monsinjori, që ishte meshtar i                      Bariu nacionalist e dijetari i ndritur i shqiptarëve Oroshi,
 emëruar për shërbesa fetare në St.Raymond (East Tremont                 la një emër shumë të mirë në fushën e publicistikës e botimeve
 Avenue, Bronx, New York), megjithëse çonte meshë në Kishën              në gjuhën shqipe. Ishte ai që shqipëroi librin “Katër Ungjijt dhe

103                                                                     104
  Zef Përgega, “Vigan në Krisht e vatan”, Kushtuar                         Mark K.Shkreli, “Kremtim që kalon në historinë e
mons.dr.Zef Oroshit, prelat i Kishës Katolike “Zoja e                   mërgimit” (Kisha e parë katolike shqiptare në mërgim u
Shkodrës” në New York, Monografi, Detroit, Enti Botues                  inagurue), “Jeta Katholike Shqiptare”, Vjeti V, Nr.1-2 (17-
“Gjergj Fishta”, Lezhë, 2003, f.60.                                     18), New York, f.13-15.
                                                                                                                                           76
 Punët e Apostujve” (Romë, 1960, 1979), në gjuhën e ëmbël gegë.           pranë Seminarit Papnor në Shkodër (1843-1946, 1991). Për të
 Pjesë nga materialet e para të shqipëruara prej Ungjillit nisën të       gjithë shqiptarët, asokohe ishte një ndër njohësit dhe
 botohen për herë të parë në revistën e komunitetit katolik “Jeta         propaganduesit më të shkëlqyer të jetës dhe veprës së poetit të
 Katholike Shqiptare” (1966-1978), që në numërat e para të saj,           dashtur Mjeda. Ai e përkujtoi me respekt të madh mësuesin e tij,
 por pa nënshkrimin e tij. Kjo rubrikë vijoi rregullisht në shumë         në shenjë mirënjohjeje e nderimi në New York, duke organizuar
 numëra të së përkohshmes, për pesë vite me radhë.                        përkujtimin,me rastin e 40-vjetorit të vdekjes.
           Ishte tepër energjik në kryerjen me saktësi e deri në                   Nxënësi i Mjedës e adhuruesi i tij, kleriku emigrant Imzot
 fund të çdo detyre, që merrte përsipër. Dom Zefi, me modestinë           Oroshi, kishte miqësi me klerikët shqiptarë të besimeve fetare.
 tipike malësore, ishte një bibliotekë, që ecte me dy këmbë,              Dom Ndre Mjeda e prifti Oroshi, ishin për dialogun ekumenik me
 sikurse shpreheshin të gjithë ata që e njihnin nga afër, “një            ortodoksët, muslimanët, bektashinjtë, protestantët e fetë e
 enciklopedi me të vërtetë e gjallë”. Ai nuk dinte të shterronte          tjera.
 kurrë për dijet akademike dhe bashkëkohore fetare dhe                             Ai kishte bërë shpesh takime me Kryepeshkopin,
 kulturore shqiptare, që zotëronte. Për nga kultura e pasur dhe e         Hirësinë e Tij, Imzot Dr.Fan Stilian Nolin, në Boston. Ndërsa për
 gjerë, ai kishte përherë në zotërim një thellësi e pastërti              frymën e shëndoshë në takimet ekumenike (midis kishave të
 mendimi logjik.                                                          krishtera), sikurse mësojmë nga studiuesi i rrymës shkencore të
           Mbas Koncilit II Vatikanas (1967), me dekret papal,            mjedaologjisë Dr.Mentor Quku(106),“…autoriteti i Mjedës në
 mesha e shenjtë, u caktua, që të mbahet jo në gjuhën                     këtë drejtim ishte absolut. Personaliteti i poetit shihej si njeriu
 tradicionale latine, por në gjuhën respektive të çdo populli, që         më i përshtatshëm në të gjitha rastet, kur lindëte nevoja për
 ushtron besimin katolik. Në çdo shtet është bërë traditë, që, kur        dialog.”(107)
 meshtarët emërohen si barinj shpirtërorë në shtete të ndryshme
 të botës, ata duhet të flasin gjuhën e popujve, të cilëve, u
 shërbejnë me sakramente e çojnë meshën në Kishë. Në këtë                106
                                                                            Dr.Mentor Quku (1939), ka lindur në Bilisht të
 mënyrë kuptohet e përjetohet më qartë domethënia e doktrinës
                                                                         Korçës. U arsimua në Shkollën Pedagogjike
 së krishterë. Mbas 40 viteve (2007), Papa Benedikti XVI, ka
 shprehur orientimin (sërisht me dekret papal), për t’u kthyer tek       “Shejnaze Juka”, Shkodër (1951-1954), Institutin e
 tradita e hershme kristiane. Tashmë mesha po mbahet në                  Lartë Pedagogjik, Tiranë (1955-1957) dhe
 gjuhën e hershme tradicionale latine, për të qenë më pranë              Universitetin e Tiranës, Fakulteti i Shkencave të
 kohës së hershme, kur krishtërimi u bë si fe zyrtare në botë.           Natyrës (1960-1963). Ka qenë mësues në shkollat e
           Shprehja me fjalë të zgjedhura e mbresëlënëse,                Shtiqënit, Brutit dhe Kukësit (1954-1957), në
 erudicioni dhe edukata e thellë ekumenike e Imzot Oroshit, ishin
 ftesa e së dielës edhe për shqiptarët e besimeve të tjera, shumë
                                                                         shkollën e mesme “Hydajet Lezha”, Lezhë (1957-
 prej të cilëve shkonin për të dëgjuar predikimin (homelinë) në          1961), në shkollën e mesme “Xheladin Fishta”,
 Kishë.                                                                  Shkodër (1961-1963), në shkollën e Barbullushit
           Si njeri me kapacitet human, si mjek i mirë me ilaçet e       (1965-1991), në shkollën e Bahçallekut (1991-1992).
 Krishtit, shëroi shumë plagë ndër shqiptarët mërgimtarë, të             Ka qenë drejtor i Muzeut Historik Shkodër (1992-
 infektuar nga dhuna e ushtruar nga regjimet e njëjta
                                                                         2000), duke organizuar katër seminaret e para
 totalitare.(105)
           Dr.Oroshi, edhe gjatë meshëve në kishat amerikane bëri        “Shkodra në shekuj”. Është drejtor i revistës
 apel për të drejtën e popullit për liri civile e besimi, për të cilat   “Kumtari”, nr.5, 6, 7, si dhe i gjashtë vëllimeve
 vuante shpirtërisht e punoi me devocion me miqtë amerikanë e            Seminari Ndërkombëtar “Shkodra në shekuj”, I, II/1,
 aktivistë të palodhur bashkatdhetarë kudo nëpër botë, për lirinë        II/2, III/1, III/2, III/3. Është autor i disa studimeve e
 e fesë në Shqipëri.                                                     botimeve në fusha të ndryshme të dijes, si metodikë e
           Projektuesi e aktivisti i flaktë, mbetet frymëzuesi i
 bashkatdhetarëve në organizimin e disa tubimeve antikomuniste
                                                                         dhënies së mësimit, pedagogji familjare, pedagogji
 dhe liri besimi në Shqipëri, para Organizatës së Kombeve të             shkollore, pedagogji sportive, teknologji, psikologji
 Bashkuara (UN), në Manhattan, New York.                                 të arteve figurative, psikologji sportive, psikologji tëe
                                                                         moshave, histori, histori arti, letërsi biografike, letërsi
                                                                         për fëmijë, letërsi politike, histori e letërsisë për
 Respekt e mirënjohje për mësuesin Mjeda                                 fëmijë, mitologji, folklor, frazeologji, toponomastikë.
                                                                         Tema qëndrore e botimeve të tij, mbetet ajo e Ndre
            Imzoti e adhuronte shumë mësuesin e paharruar,               Mjedës. Nga seria MJEDA, kanë dalë në qarkullim:
 klerikun, poetin dhe njeriun e shquar të përmasave botërore             Mjeda-1 (1866-1888) Rinia, Mjeda-2 (1888-1899)
 Dom Ndre Mjedën (1866-1937). Oroshi, shpesh jetonte e                   Albanologu, Mjeda-3/1 (1899-1912) Alfabeti, Mjeda-
 vepronte nën shembullin e edukatorit të zellshëm e frytdhënës           7 (Bashkëkohësit) dhe dalin së shpejti: Mjeda-3/2
                                                                         (1899-1912)         Atdheu,     Mjeda-4       (1912-1925)
105
  Zef Përgega, “Vigan në Krisht e vatan”, Kushtuar                       Politikani, Mjeda-5 (1925-1937) Pleqëria, Mjeda-6
mons.dr.Zef Oroshit, prelat i Kishës Katolike “Zoja e                    (Bibliografia).
                                                                         107
Shkodrës” në New York, Monografi, Detroit, Enti Botues                      Dr.Mentor Quku, “Mjeda 7, bashkëkohësit”, Shtëpia
“Gjergj Fishta”, Lezhë, 2003, f.33.                                      Botuese “ILAR”, Tiranë, 2005.
                                                                                                                                         77
              Në mesin e shekullit XX, me rizgjimin e lëvizjeve për    afërt i meshtarit Tomë Mrijaj,
 bashkimin e besimtarëve të krishterë në botë, filluan të thyhen       tregon: “Kur hyra brenda shtëpisë, Monsinjori u ngrit në këmbë e
 shumë barriera e pengesa përmes ekumenizmit. Kështu, Papa             me buzëqeshi gjithë humor, duke thënë:
 Pali (Paul) VI (1963-1978) e Patriarku i Konstandinopojës,                      -Pashë në dritare një diell të bukur, që më ngacmoi në
 Atenagora I (1886-1972), me origjinë arvanitas e që jetojnë në        shpirt frymëzimin. Menjëherë më shkoj mendja tek ju e ju
 Greqi, në takimin e tyre në vitin 1964 në Tokën e Shenjtë u           telefonova, duke qenë i sigurtë se do të vinit për të shëtitë së
 munduan t’i afrojnë zemrat e të krishterëve të ndarë (shkizma)        bashku me mua.
 në vitin 1054.                                                                 Iu përgjigja se isha gati të shkonim për shëtitje, ku të
           Diskutimet e gjata të dy barinjve të grigjës shqiptare në   dëshironte. Ai dëshironte që të shkonim në brigjet e plazhit
 emigracion gjenin gjithnjë frymën e ngrohtë të mirëkuptimit e         Orchard Beach. Atë ditë në bregdet nuk kishte asnjë vizitor,
 respektin e ndërsjelltë. Ata kishin menduar gjatë për rikthimin e     përveç meje, Dr.Imzot Zef Oroshit dhe qindra pulëbardhave, që
 dialogut ndërfetar (ekumenik), që kishin bërë pararendësit            fluturonin apo ecnin të qeta rreth nesh.
 prelatë për të afruar e më pas për të bashkuar Kishën e ritit                  Prelati ynë më pyeti:
 oksidental (catholic roman) dhe oriental (orthodox east),                      -I dashtun Tomë, nëse ia qëlloj, a më thua të vërtetën?”
 si një vlerë e re shpirtërore e bashkësisë arbërore në Sh.B.A..                Nga sëmundja e rëndë ai mendonte se e kishte humbur
           Me sa duket, përvojën e kishte mësuar nga eruditi i         vetëdijën. Monsinjori e ngriti dorën e djathtë lart, e shtriu drejt
 gjërë e i thellë poliedrik i poetit Dom Ndre Mjeda shumë vite më      ujërave të pambarim të Oqeanit Atlantik dhe, me drejtimin nga
 parë. Fëmijëria dhe rinia, kanë qenë një bllok shënimesh, në          Jugu, më tha:
 kujtesën e freskët të klerikut Oroshi.                                          -A i bie të jetë në atë drejtim Shqipnia?
           Në revistën 3 mujore të përkohshme të komunitetit                    Unë iu përgjigja menjëherë, se pikërisht në atë drejtim
 katolik shqiptar në New York, ai do të shkruajë artikullin me         ishte Shqipëria. Pashë se nga
 titull: “Dom Ndre Mjedja me rastin e 40-vjetores së vdekjes”(108)     thellësia e shpirtit mënjeherë i erdhi një buzeqeshje shumë e
           Ashtu sikurse për Dom Mjedën e madh dhe bariun në           gëzuar.
 emigracion, Imzot Oroshin, “…feja dhe atdheu janë dy nocione,                  U ngrit në këmbë, i çoi duart përpjetë dhe tha fjalët:
 të cilat nuk ishin në raporte përjashtuese me njëri - tjetrin. Në               -E vraft Zoti Enver Hoxhën e at komunizëm të zi, që
 çdo rast, kudo dhe kurdoherë kishte vend për të gjithë…               nuk na la me jetue në vendin tonë. Po ç’ka i bam na priftat, që
 Devocioni fetar është brenda vetëdijës së Mjedës, së bashku me        u masakruam nga diktatura e tij. Na historikisht e kena
 atdhetarizmin e flaktë. Ata nuk mund të përjashtonin njeri-           dasht dhe e dona vendin e popullin tonë, të cilit i kena shërbye
 tjetrin, sepse ashtu ishin dimensionuar; ata flinin bashkë brenda     përherë me zemër e dashuni.
 Mjedës”(109)                                                                   Atij i plasi një vaj i madh dënese dhe përshpërti emrat e
           Kishte raste, kur Imzot Oroshi gjente pak kohë të lire,     vëllezërve të tij Prenit, Ndout dhe motrës Luçies, për të cilët
 për t’u prerë në qetësi e vetmi, momente këto kur e pushtonte         kishte marrë lajme jo të mira e se gjendeshin të internuar në
 malli për vendlindjen. Meditimin e thellë, si ushtrim shpirtëror, e   Gradishtë të Lushnjës.
 bënte dy javë në vit. Vetmia e tij ishte një adhurim i                         Iu drejtova Imzot Zef Oroshit, duke i thënë se ai ishte një
 përshtatshëm, mbushur me lutje për një kontakt më imtim me            personalitet i madh, që po vuante, sikurse kishin vuajtur
 Zotin.                                                                historikisht njerëzit e shquar të këtij planeti. I thashë se librin e tij
           Ai shpesh i mbushte sytë me lot dhimbjeje e malli të        të shqipëruar: “Katër Ungjijt dhe Punët e Apostujve”, e pashë në
 pashuar, për vendlindjen e tij, Oroshin, për familjen e               çdo Kishë, gjatë vizitës së fundit në Kosovë dhe meshtarët më
 shpërndarë në kampet e tmerrshme të internimeve komuniste.            pyesnin për të. Ai u qetësua disi dhe, mbas pak minutash, u
 Gjatë shëtitjeve të lira në park, që miku i afërt Tomë Mrijaj ka      kthyem me makinë në shtëpinë e tij…”
 bërë me kumbarën e katër fëmijëve
 të tij (Ardiana, Nikolla, Elizabeta dhe Donika, shënimi im K.K.),
 kleriku i nderuar dhe i respektuar, Imzot Oroshi, vazhdimisht                  Marrë nga gazeta “Illyria”, Klajd Kapinova, “Ish nxënësi i
 bënte biseda të lira për Oroshin, përsekutimin e klerit katolik në    Mjedës e Fishtës, Imzot Dr.Jozef J.Oroshi”, #1475, The Only
 Shqipëri etj..                                                        Albanian-American Newspaper, Vol.XI, New York, 6-8 shtator,
           Një ditë, kujton Tomë Mrijaj, disa vite para se meshtari    2005, f.21, 30. (Ky material është i ripunuar)
 të ndahej nga kjo jetë, ku jetonte me shumë priftërinj të tjerë të
 moshuar, që kishin dalë në pension në “Cardinal Spellman” High
 School në Bronx, New York, e kishte thirrur në telefon.
 Dr.Oroshi, gjatë bisedës telefonike, i kishte thënë mikut të vet:     Imzot Zef Oroshi,
 “Tomë, a keni mundësi të vini pak tek unë?” Bashkëbiseduesi i         themelues e drejtues i shtypit katolik në Amerikë
 ishte përgjigjë prelatit, se në çdo kohë ishte i gatshëm të shkonte
 tek ai. Gjatë rrugës, duke udhëtuar me makinë, Toma kishte            Bisedë me aktivistin e hershëm dhe ish-Kryetarin e Këshillit të
 menduar se ndoshta Dom Zefi mund të ishte shumë i sëmurë.             Kishës Katolike
           Aktivisti i Kishës Katolike “Zoja e Shkodrës” dhe miku i    “Zoja e Shkodrës” në New York, publicistin veteran, Tonin
                                                                       Mirakaj
108
   Msgr.Joseph J.Oroshi S.T.D. “Jeta Katholike                                  Z.Tonin, revista “Jeta Katolike” po feston 40-vjetorin e
Shqiptare”, New York, Dhetuer 1977, f.15.                              daljes së numërit të saj të parë. Si ndiheni ju, mbas një përvoje
109
   Dr.Mentor Quku, “Mjeda 7, bashkëkohësit”, Shtëpia                   të pasur publicistike?
Botuese “ILAR”, Tiranë, 2005, f.487.
                                                                                                                                            78
         Falëminderit për intervistën. Dua qysh në fillim të                   Po, është e vërtetë. Kjo ishte gjëja më normale që
theksoj, se kontributi im dhe i pararendësve të mi ka qenë            bënim. Pavarësisht mendimeve të kundërta, ne mblidheshim çdo
modes, por shumë i vështirë për kohën kur ne ishim të pakët si        ditë diele, herë në një Kishë e herë në një tjetër, kur na
komunitet dhe pa eksperiencë. Është për t’u admiruar sot nisma        lajmëronin meshtarët, se do të vinin për të celebruar një meshë.
e kurorëzuar me sukses, në përkujtimin e 40-vjetorit të daljes së     Mbas meshës, i “binim legenit” me muhabet e mendime
revistës “Jeta Katolike” (1966-2006). Mendoj, se kjo është            gjithfarësh, derisa lodheshim, mandej merrnim trenin e
ngjarja më e rëndësishme në jetën e komunitetit katolik shqiptar      ktheheshim në vendbanimet tona. Nuk kishim problem parkimi,
të New York-ut, mbas formimit të Lidhjes Katolike Shqiptare-          nga se gjithsej kishim dy makina asokohe: njenën e kishte Dom
Amerikane. Është hera e parë, që komuniteti ynë shënon                Zefi dhe tjetrën Gjon Çupi (të dy mirditas).
ditëlindjen e shtypit të vet, çka tregon respektin, rëndësinë e
nevojshme, të domosdoshme dhe të përhershme për jetën e një                  Meshtarët shqiptarë, Monsinjor Oroshi e Atë Nargaj
bashkësie emigrantësh.                                                shërbenin në kishat amerikane e gjatë kohës së pakët të lirë
                                                                      takoheshin me shqiptarët. Mungesa e takimeve të shpeshta, a
                                                                      e pengoi qëllimin e krijimit të Lidhjes?
         Cilat ishin disa nga mjetet e informimit të kohës, që
bënë njohjen e organizimit të komunitetit shqiptar në fillim të
vitëve ’60 në Amerikë?                                                         Atë Andrea Nargaj O.F.M., ishte professor i teologjisë në
                                                                      “Siena College” në Albany N.Y. Më vonë transferohet “St
         Kur u formua Lidhja, me iniciativën e meshtarëve             Joseph’s College”, në North Windhom, të shtetit Main, ndërsa
Monsinjor Zef Oroshit, Atë Andrea Nargaj O.F.M. dhe të një            Monsinjor Zefi Oroshi, u punësua në Institutin “Vincent de Paul”,
grupi të vogël shqiptarësh, të vetmet mjete komunikimi, që            në Terrytown, si professor i gjuhës latine. Këtu ishte afër me ne.
kishim këtu në gjuhën shqipe, ishin: “Shqiptari i Lirë” organ i       Duhet kuptuar, se meshtarët tanë, sikurse të gjithë të tjerët,
Komitetit “Shqipnia e Lirë”, me editor njërin nga intelektualët e     atëherë duhej të punonin për të siguruar jetën. Lëmosha e
njohur Prof.Nexhat Peshkopia dhe “Dielli”, organ i Federatës          Kishës, që ne mblidhnim, ishte 10-20 dollarë, e gjysmën e lenim
Pan-Shqiptare “Vatra”, që botohej në Boston (sot në New York,         në Kishën, ku thuhej mesha, e pjesa tjetër priftit ose fratit, për
ku janë zyrat e Federatës) me editor Dr.Athanas Gega. Askohe          shpenzimet e udhëtimit.
kishim gjithashtu emisionin radiofonik “Zëri i Shqiptarëve të
Lirë”, që jepej një gjysmë ore në javë. Ajo ishte burim                       Monsinjor Zef Oroshi vinte nga shkolla dhe përvoja
informacioni e lidhjeje mes shqiptarëve të shpërndarë në udhët        tradicionale, që kishte pasur në
e vështira të emigracionit. Këto mjete të pakta komunikimi            Kuvendin e Jezuitëve në Shkodër, ku shtypi katolik asokohe
përkrahën formimin e Lidhjes dhe botuan çdo lajm, që ne               jepte tonin e publicistikës dhe shkencës bashkëkohore
dërgonim mbi aktivitetet, që zhvilloheshin në komunitetin e           shqiptare. Sa ndikoi kjo përvojë publicistike në krijimin e shtypit
vogël katolik. Ata botonin lajme mbi aktivitetet e komiteteve të      në Amerikë?
tjera fetare orthodokse e muslimane, që vepronin në New York e
gjetkë në Amerikë.                                                             Po, është e vërtetë se Monsinjor Oroshi vinte mbas një
                                                                      përvoje të pasur, sepse ai vetë kishte qenë nxënës i poetit të
        A ishte e vështirë të bashkëpunonin shqiptarët, falë          ëmbëlsisë, Dom Ndre Mjedja dhe “poetit nacional”, Atë Gjergj
temperamentit të ndryshëm, mentalitetit, diferencës së                Fishta. Por Dom Zefi (siç e thërrisnim ne asokohe) plot energji e
trevave, kulturave dhe shkollave nga vinin prej trojeve etnike        me vizione largpamëse, ishte optimist dhe me një besim të
shqiptare?                                                            madh në vetvete e në komunitetin që bashkoi, se Lidhja do të
                                                                      ketë një të ardhme të shkëlqyer, do të kemi shtypin, Kishën tonë
         Është e natyrshme, se, sikurse çdo nacionalitet tjetër, që   e, me kohë e gradualisht, do të
vjen në një shtet shumë të madh, ku përfshihen mijëra kultura,        arrijmë suksesin që dëshirojmë. Me 28 shtator 1962, hapëm
zakone, tradita, gjuhë, mentalitete etj., edhe shqiptarët nuk         fushatën e parë, ku u premtuan rreth $4,000 për t’u përdorë
bënin përjashtim. Asokohe më së shumti mbizotëronin                   (dikur) për blerjen e një Qendre, që mund të kthehej në Kishë.
emigrantët politikë dhe ata ekonomikë, që kishin ardhur shumë         Kjo ishte një ëndërr, që një ditë u bë realitet. Sidoqoftë, kjo ishte
vite më parë. Njohja e bashkatdhetarëve me njëri - tjetrin më së      gjendja ekonomike e komunitetit tonë asokohe. Dikush qeshte
shumti ishte e rastësishme, sepse ne nuk ishim të organizuar,         me planet tona, dikush tallej ndër kafet e Allen Street-it, por
sikurse mund të thuhet për komunitetet e tjera, që kishin shekuj      kishte edhe nga ata, që gjithmonë jepnin shpresë, se qëllimet
të vendosur në Sh.B.A. e kështu fillimi i organizimit të Lidhjes      tona fisnike e atdhetare do te realizoheshin.
Katolike nuk qe i lehtë. Bisedonim për punë të mëdha, por
mundësitë i kishim fare të vogla. Edhe ata pak antarë të Lidhjes              Si mundi të bindë shqiptarët për ta mbështetur në
nuk ishin të gjithë të vendosur në një drejtim. Shumica prej nesh     rrugën e prelatëve pararendës të trinomit Fe-Atdhe-Përparim,
mendonte se, sa të çlirohej Shqipëria nga komunizmi, do të            më të cilën ishin edukuar shumë barinj shpirtërorë gjatë
kthehej në vendlindje. Disa të tjerë shpreheshin, se nuk ishte        shekujve?
nevoja të ndërtonim Kishë, e disa shtonin se “jemi përkohësisht
në këtë vend”?                                                                   Dom Zefi këmbëngulës, u kujtonte të gjithëve se
                                                                      Amerika ishte e përbërë nga emigrantë prej gjithë vendeve të
      Por gjithsesi, ju mblidheshit dhe mendonit, për të              Botës dhe se shumica e atyre, që vinin në Amerikë, qëndronin
ardhmen e komunitetit tuaj?                                           këtu. U sillte gjithmonë shembuj konkretë prej nacionalitetëve të
                                                                      tjera, si: italianët, ebrejtë, francezët, gjermanët, irlandezët,
                                                                                                                                       79
grekët, polakët etj., të cilët kishin të njëjta mendime e dëshira,               A mund të thoni disa nga pendat e publicistikës dhe
siç i kishim edhe ne, por me kohë ishin shkri në shoqërinë               krijimtarisë letrare, që ruajnë nënshkrimin nëpër faqet e
amerikane. U tregonte si i kishin ndërtuar Qendrat e tyre fetare         zëdhënëses së komunitetit katolik?
e kulturale, që u shërbenin për të ruajtur lidhjet me atdheun e
tyre, fenë, gjuhën, kostumet e traditat me vlerë nga prejardhja e                 Oh, janë të shumtë. Unë po përmend vetëm disa, që më
tyre dhe se si edhe ne duhej t’i viheshim asaj rruge. Nëqoftëse e        kujtohen tashti për tashti. Ne numërat e vitëve të para gjinden
duam fenë, që kemi, kulturën e traditat tona, që duhet të ruhen,         shkrime nga penda e njohura, si: Patër Paulin Margjokaj O.F.M.,
atëherë duhet të organizohemi, të ndihmojmë njëri-tjetrin dhe,           që jetonte në Graz të Austrisë, Prof. Karl Gurakuqi nga Italia,
kur të vijë koha, mund të ndihmojmë edhe vendlindjen. Bazat,             Prof.Zef V.Neka e Prof.Mhill Marku (1919-1966), të dy këta
që u vunë asokohe, nxjerrja e lejeve juridike e dioqeziane, sollën       mësues në shkollën ushtarake amerikane në Monteray të
suksese të vazhdueshme, që më vonë u kunorëzuan me blerjen e             Californi-së. Prof.Rexhep Krasniqi, njeri nga përkrahësit më të
Qendrës Katolike, ndërtimin e Kishës “Zoja e Këshillit të Mirë”,         çmuar, qe kemi pasur prej fillimit, Kolë Bib Mirakaj, Tajar
formimin e famullisë së parë katolike shqiptare në Amerikë “Zoja         Zavalani (gazetar në radio Londra B.B.C.), Lec
e Shkodrës” dhe ndërtimin e Kishës së re në Hartsdale, për të            Shllaku (editor i revitës “Koha e Jonë”, Francë) etj., të cilët e
cilën kemi pse të jemi të lumtur e kryelartë ne katolikët dhe            shtuan shumë rëndësinë e revistës në pikëpamjen fetare,
shqiptarët në përgjithësi.                                               kombëtare, kulturore, letrare e shoqërore.

                                                                                  Nga shfletimi i koleksioneve të shumta në shtëpinë
                                                                         tuaj, shoh se ju keni shkruar në disa gazeta e revista të
        Si lindi idea qëllimmirë për krijimin e shtypit katolik,         komunitetit shqiptar në diasporë. A mund të thoni, si u pritët
për pasqyrimin e aktiviteteve fetare, kulturore dhe nacionale të         tek lexuesit?
komunitetit shqiptar në Amerikë?
                                                                                    Mbi aktivitetet tona këtu ishim një grup i vogël, që i
          Kishin kaluar tre vjet nga formimi i Lidhjes Katholike         ndieri Zef Pashko Deda na quente “delitantë”, ku përfshinte
Shqiptare dhe ende nuk kishim shtypin në gjuhën amtare, në të            edhe vehten e tij. Këta përgatisnin raporte të aktivitetëve të
cilin rregullisht të publikonim aktivitetet tona, planet e projektet,    Lidhjes, në raste të ndryshme, si: kremtime, mbledhje, lista të
që kishim për të ardhmen, megjithëse vazhdimisht bisedonim               fushatave, rubrikën: “Lëvizje demografike” etj. Edhe
për këtë çështje. Kjo ishte pjesë e historisë së komunitetit tonë,       “delitantët”, shkruanin ndonjë artikull. Sigurisht, shkrimet tona
që, e hedhur në letër, shërben si dokument për brezat e                  nuk afroheshin me ato të shkrimtarëve, që përmenda më lart.
ardhshëm. Kuvende të mbajtura në organizimet tona nga                    Fillimi i revistës ka qenë i zorshëm nga fakti, se mungonte
personalitete të shquara të mërgatës mbeteshin pa u botuar.              gjithçka. Çdo shkrim, që vinte nga bashkëpunëtorë të ndryshëm
Nevoja me pasë një revistë, ndihej për ditë e më shumë. Në               nëpër botë, duhej rishkruar e nuk kishim njerëz, që zotëronin
fillim të vitit 1966, Dom Zef Oroshi, me një grup të vogël               daktilografinë (shtypshkrimin), nuk kishim as makinë shkrimi të
bashkëpuntorësh, vendosi të botojë një të përkohshme dhe e               përshtatshme. (Nuk kishte kampjutera asokohe). U hap një
pagëzoi me titullin: “Jeta Katholike Shqiptare” (Catholic Albanian       fushatë fondmbledhëse, ku u dhuruan rreth $400, me të cilat u
Life). Në vitin e parë u botuan 4 numëra, që shënojnë lindjen e          ble një makinë daktilografike I.B.M. Kjo bëri të mundur një
kësaj reviste.                                                           përmirësim të dukshëm në përgatitjen e revistës. Imzot Oroshi
                                                                         me të drejtë kërkonte punë sa më të mirë nga bashkëpunëtorët,
         Si u mirëprit dalja e revistës dhe a morët përgëzime e          të cilëve vazhdimisht u kujtonte thënjen: “Ç’ka shkruhet,
nxitje për të vijuar udhën e re, në të cilën po ecnit të sigurtë?        mbetet”.

           Duhet të dimë, se gjithmonë Selia e Shenjtë dhe                       Meqenëse nuk kishit një vend të caktuar, sikurse më
famullitë në të gjithë botën i kanë kushtuar e vijojnë rregullisht       kanë thënë, Imzot Oroshi i mbante pajisjet e shtypit e
t’i kushtojnë rëndësi edukimit katekistik të besimtarëve, për të         koleksionin e botuar të revistës në makinë, sikur donte të
vijuar jetën si të krishterë të mirë, të paqtë dhe të kulturuar, për     thoshte se revista “Jeta Katolike” do të mbijetojë.
të cilën predikon edhe Libri i Shenjtë, “Bibla”. Numërat e parë të
revistës pioniere e kuptimplote “Jeta Katolike” u pritën mirë nga                 Po është e vërtetë. Meqenëse nuk kishim një vend
mërgata shqiptare në Amerikë e Europë. Për këtë ngjarje të               tonin, makina e shkrimit, dosjet me korrespondencë e koleksioni
rëdësishme të komunitetit në Amerikë kanë shkruar revistat e             i revistës mbaheshin në trankun e makinës së Dom Zefit dhe
gazetat në diasporën tonë, si: “Shqiptari i Lirë”, “Dielli”,             puna bëhej herë në një vend e herë në një tjetër. Kështu vazhdoi
“Shejzat”, “Koha e Jonë” etj. Filluan të vijnë letra përkrahëse,         përgatitja e revistës, deri sa u ble Qendra në 4221 Park Avenue,
urime e ndihma në të holla. Shkrimtarë e publicistë të njohur            në Bronx, New York.
dërguan artikuj me karakter fetar, kulturor, kombëtar,
enciklopedik, që pasuronin revistën. Dom Zefi, qe nga numëri i                   Revista sot festoi ditëlindjen e 40-vjetorit të saj. Një
parë, hapi rubrikën “Log Kuvendit”, në të cilën trajtonte                plejadë e tërë shkrimtarësh, publicistësh, bashkëpunëtorësh
gjerësisht subjekte fetare, shoqërore, gjuhësore e gramatikore.          dhe dashamirës të artit e kulturës shqiptare tashmë janë futur
Ai filloi të botojë në gjuhën shqipe pjesë nga Ungjilli, që ishin        në fondin e artë të historikut të Kishës Katolike Shqiptare “Zoja
pjesë e përkthimit të tij. Prof. Dr. Atë Andrea Nargaj O.F.M., i cili,   e Shkodrës”, në New York. A mendoni se duhet hedhur
kishte një mendje të pasur me kulturë të gjerë klasike e                 gradualisht dritë mbi jetën e veprën në shërbim të fesë dhe
bashkëkohore, dha kontribut të çmuar me shkrimet e tij.                  komunitetit të bijve më të përkushtuar të saj, si shenjë nderimi
                                                                         dhe respekti për to?
                                                                                                                                       80
                                                                         krenarie përkrah emrave të atyre që e bënë të mundur fillimin e
          Sigurisht, që po. Kjo i përket brezit të emigrantëve të        botimin e saj, të atyre që e përkrahën dhe të atyre që po e
rinj, që kanë lindur dhe janë rritur në Amerikë dhe atyre që,            botojnë sot e do të kujtohen me respektin që meritojnë.
mbas viteve ‘90, kanë ardhur nga trojet enike shqiptare dhe po
jetojnë e punojnë në Sh.B.A.. Duhet t’i kujtojmë me nderim e
përvujturi punëtorët e parë, që bënë të mundur botimin e                         Cili është mesazhi juaj sot në ditëlindjen e revistës?
revistës “Jeta Katholike” (1966-2006), që gjenden në jetën e
amshuar, Monsinjor Joseph Oroshin, Atë Andrea Nargaj O.F.M.,                      Mund të flitet gjatë rreth revistës, vlerës së saj fetare,
redaktorët e parë Kol Çuni e Çesk Ashta, punëtorin e palodhur e          kombëtare, vlerës shoqërore për famullinë e Kishës, por kjo nuk
aktivistin Zef Pashko Deda, të cilët, në kondita të rënda, nuk           mund të bëhet në pak minuta. Jam përpjekur të përmend
kursyen as kohën e as mundin për të realizuar botimin e revistës.        personat kryesorë, që kanë bërë të mundur realizimin e kësaj
Me ardhjen e vazhdueshme të emigrantëve shqiptarë nga Mal i              vepre, për të cilën jemi mbledhë në këtë festë. Nuk zvoglohet
Zi dhe vende të tjera erdhën talente e vullnetarë të rinj. Mark          aspak rëndësia e ngjarjeve e as e personave, që nuk i përmenda
K.Shkreli e Ndoc Vulaj, u aktivizuan pa vonesë. Në #4 të vitit           në këtë intervistë. Edhe një herë, në shenjë mirënjohjeje e
1969, Mark K.Shkreli e filloi punën e tij për revistën me shkrimin:      falënderimi, uroj drejtuesin e revistës, si gjithnjë njeriun e
“Shkolla e parë”. Në vitin 1970, e zgjedhin në Këshillin Botues e        palodhur, të përndershmin Dom Pjetër Popaj, editorin Mark
në vitin 2006, ishte kryeredaktor i revistës. Me ardhjen e të            K.Shkreli dhe pjesëtarët e Këshillit Botues.
përndershmit Dom Rrok Mirdita pranë Qendrës më 1973, revista
shënoi një përmirësim të dukshëm, si në paraqitje, ashtu edhe
në përmbajtje.                                                                   Marrë nga gazeta “Illyria”, Klajd Kapinova, “Fillimi i
                                                                         Revistës “Jeta Katolike”, në New York ishte i zorshëm nga fakti,
        Dhe sot çfarë mendoni për revistën?                              se mungonte gjithçka”, Bisedë me aktivistin e hershëm dhe ish-
                                                                         Kryetarin e Këshillit të Kishës Katolike “Zoja e Shkodrës” në New
          Revista vazhdoi të botohej deri në fund të vitit 1978. Ajo     York, publicistin veteran Tonin Mirakaj, The Only Albanian-
u ndërpre përkohësisht, por kjo “përkohësisht” ishte mjaft e             American Newspaper, March 14-16, 2006, Volume 16, #1529,
gjatë, ndonëse nevoja ishte shumë e madhe për vazhdimin e saj.           p.24.
Në vitin 1995, Dom Pjetër Popaj, Atë Andrea Nargaj dhe Këshilli i
Kishës vendosën rifillimin e saj. U zgjodh Këshilli Botues, me
drejtor përgjegjës të përndershmin Dom Pjetër Popaj, redaktor
poetin Luigj Cekaj, drejtor teknik Gjovalin Nikçi dhe antarë Atë
Andrea Nargaj, Prel Sinishtaj, Mark K. Shkreli, Marian Cubi, Tonin       PUBLICISTIKË
Mirakaj, Simon Vukli e Pashko Camaj. Këta përgatitën e botuan
numrin e parë të ridaljes Kallnuer-Mars 1996. Prej asokohe,
revista po vijon të botohet pandërprerje. Me kalimin e kohës
Këshilli Botues ndryshoi. Largohet Gjovalini e me vonë dhe Luigj         Nji oaze rilindjeje kombtare në diasporë
Çekaj, unë e ndonjë tjetër. Për fat erdhi shkrimtari e studiuesi
Klajd Kapinova, i cili, me shkrimet e tij, e pasuroi dukshëm                       S’ka dyshim, se penda e shkrimtarvet të Rilindjes të çdo
revistën. Në art dizenjo mjeshtri Ismer Mjeku, po luan rol të            kombi, asht guri themeltar i
rëndësishëm në paraqitjen teknike e ngritjen e saj në një                mbrumjes s’idenavet të popullit ti, mu fabrika e parë e armve të
standart të lartë professional e bashkëkohor, mbasi tashmë ajo           tija, që ky të zgjohet, mkambet e t’organizohet, për të shkund
del tërësisht me ngjyra. Shkrimet e Dom Pjeter Popajt dhe Dom            zgjedhen e huej shtypse. E njimend, kjo asht, që pergadit
Nikolin Pergjinit, gjithmonë me përmbajtje teologjike, që lidhen         psikologjinë për të kapërcye me vetmohim e flijime edhe
me jetën tonë të përditshme, zënë vend nderi dhe kanë rëndësi            supreme, vështirësit qe paraqet çasi historik. Qëllimi kryesuer i
të posaçme. Gjatë kohës që ishte në mesin tonë, i ndjeri Atë             shkrimtarit të Rilindjes Kombtare asht Ringjallja e Ndergjegjes
Andrea Nargaj dha kontribut të çmueshëm me shkrimet e tij.               kombtare në popullin, për të cilin shkruen, qe ky të permbysi me
Mark K.Shkreli, përveç rolit të editor-it të revistës, me                forc a kuvend nderkombtar, nji “status quo”, që fuqija madhore
përkthimet e tij të karakterit fetar, po plotëson përmbajtjen e saj      ose padrejtesija dikuer i ngarkuen në kundërshtim me të drejtat
me një ushqim shpirtnor për lexuesin. Meriton të përmendet               e tija të ligjshme dhe koha deri diku rrajosi.
kontributi i çmueshëm i Simon Vuklit (redaktor i gjuhës angleze)                   Vjen vetvetiut, se sa ma tepër të zgjasi zgjedha e huej
me shkrime plot kuptim e pjekuri, ç’ka tregon njohjen e                  përmbi nji popull, aq ma tepër ky vjen tue u largue nga tradita e
ngjarjeve, për të cilat shkruan. Mbas rifillimit, revista ka pasur fat   ti tipike, nga e gjith ajo perbashkmeni, që përban qenjen e nji
të ketë përkrahje e shkrime nga personalitete të shquara. Ndër           populli, kombi, shteti.
këta përmendim Prof.Sami Repishtin, aktivist i njohur i të                         Nji fatkeqsi e tillë, siç dihet, u vertetue edhe në popullin
drejtave të njeriut, ish i burgosur politik në Shqipëri dhe              shqiptar. Në shekullin XVI, tue u shkeput krejtësisht nga
përkrahës i çmueshëm i komunitetit e i Kishës “Zoja e                    influenca e dy perandorivet, që në të njajten kohe kryesuen
Shkodrës”. Kështu mund të vijoj me studiuesin e historisë                edhe dy civilizime: Bizantin e Romak, ra nden sundimin ndoshta
Bardhyl Ukcamaj, poetin disident Anton Cefa, studiuesin e                ma barbarin, që kishte njofte dheu i ynë (të gjashëm vetëm me
mirënjohur të komunitetit Idriz Lamaj, poetin Luigj Cekaj, poetin        ate t’invadimevet të hershme t’barbarvet sllav), nden sundimin
e talentuar Gjek Marinaj, publicistin Tomë Mrijaj, gazetaren             otoman, që, pos kujtimit të fuqisë brutale për të shtyp djeg e
Mimoza Dajçi, Gjeto Turmalaj etj. Në historinë e veprave tona            pjek popujt n’emen të nji theokracije cinike, nuk la mbas vedi ma
letrare, revista “Jeta Katholike”, do të zërë një vend nderi e           të voglin dhe civilizimit, mesa lane tartaret, stergjyshat e tyne.
                                                                                                                                           81
 Prap do të kishte qen dam ma i vogli, moskrijimi i nji civilizimit të          Sakramentarvet e bekime tjera,
 ri në Shqipni, po të kishte ruejt ndopak ata ç’ka gjet.                 c.     ose s’pakut Testamendin ose Dhjaten e Re.
             Shqipnija, si pjesemarrese aktive në formimin e                       Nuk mund të besohet se s’pakut meshtarët e zellshëm
 civilizimevet Romak e Bizantin, ndjen influencen edhe si                shqiptar mos të mbashin nji dorëshkrim shqipe me shpjegimet e
 pjesëmarrse aktive, si në Kishën Romane e Bizantine, me dy rite,        Ungjillit të dillevet dhe kangë fetare kateketike për besimtarët.
 nuk mund të kemi aspak dyshim, se pat krijue nji civilizim              Po t’i kishin grabit turqit këta visare me i ruejte nder bibliotekat
 kombtar në fillimin e Mesjetes e deri me vdekjen e                      e tyne, si bani Napoleon Bonaparti me pjesen ma të çmueshme
 Skanderbegut (Gjergj Gjon Kastriotit), në rresht e për do pika          të egjyptologjisë, por që sot ruhet ma s’miri
 edhe ma të nalta se shum popuj fqinj. Ky civilizim, mund të             ne Louvre, do të kish qen dam i pakët, pse civilizimi e kultura,
 thomi, filloi ç’me shpalljen e lirisë fetare për Kristjanizëm, që       nuk njofin kufij, por mjerisht, ata i dogjen e i shkatrruen. Kjo
 bani Konstantini i Madh, në vjetin 313 mbas Krishtit.                   difton me fakte graden e civilizimit, që ata kishin. Dhe kete
             Mbas këtij Dekreti, Kisha doli nga nentoka, ku kishte       dange historija nuk do t’ua shlyej kurr ma nga dera e Stambollit.
 jetue gadi për tre shekuj dhe përhapet shum shpejt në të gjith          Ne shqiptarvet na difton vjeti 1912, sesi e lanë Shqipnin.
 gjinin e Mesdheut. Konstantini qe nji gjeneral roman Iliras, nga                  Vetë ikja e dheta e mijash t’arbreshvet t’Italise
 fisi i Dardhajvet. Me shum gjasa, mund të thomi ushtrija që e           n’atekohe tregon kjartë, sesa i madh do
 ndoq me i ra Romës, me mujt Maksencin dhe me shpall                     të ketë qenë terrori, që këto hordhi beduinesh fanatikë bani në
 gjeneralin e tyne Perandor të Romës, qenë iliras në shumicë.            popullin shqiptar. E njimend, zani i mjerimit të tyne
             Në këtë kohe çilne rrugë karrocash, tue ua shtue atyne      shkaperderdhe pa palng, pa shpije, pa ushqime nder brigjet
 romake që ekzistoshin për ndërlidhjen e komunikacjonevet e të           prendimore t’Adrijatikut arrini deri ke Papa dhe oborret
 tregtis; u ndërtuene shum kisha me principe artistike, sa romane        mbretnore e princore t’asaje kohe, si na ban dishmije nji leter e
 e bizantine.                                                            Papes Palit II.
             Edhe “kulla”, që përfaqson atë çka përfaqsoj “castellum”              Porse arbreshet e Italisë mbassi ia duelen, mbas shum
 në Prendim, ende sot mbetet diçka e shortueme në mes të stilit          vuejtjesh, me zatete në vendin, ku janë dhe aty me krijue nji
 arkitektures romane e bizantine. Piktura, skulptura e edhe              Shqipni te pa Shqipni, në vendin fqij, ia duelen njiheri me ruejte
 muzika lulezuene. Ky lulezim civilizimit mori nji vrull të madh,        edhe visaret e traditës shqiptare, që shum ma drejtasi se ajo e
 sidomos me ardhjen e përhapjen e murgjevet Baziljan lindore             Shqipnis mbrenda na nderlidhe me epoken e Skanderbegut e
 dhe Benediktine prendimor, tue fillue nga shekulli i gjashtë e në       para shkeljes turke.
 të dhetin, deri sa në të trembedhetin arrijnë edhe Domenikajt e                   Ajo flak atdhedashunijet, që i mbajti me shpat në dorë
 Françeskajt.                                                            për gadi nji shekull, kundra sulmevet të njipasnjishme të
             Binomi i murgjevet të vjetër ishte ky: “Ora et Labora”      Perandorisë Turke, ajo gjithnji e mbajti gjallë në shpirtin e
 (Lutu dhe Puno). Komuniteti i murgjevet ndahej në dy kategori:          familjet e tyne, atë traditë, për të cilin kishin flijue gjithçka. Ata
 Meshtarët, që do të ndiqshin shkollat e nalta dhe lajqit, që për        zateten nder do male e rrega
 arsyena moshet a tjetër mundesijet nuk mund të ndiqshin                 te rrbisuna e të shkretnueme, tue lanë mbrapa fusha pjellore, që
 shkolla të nalta. Puna e këtyne të fundit ishte me ndejt pranë          okupuesi do t’ua shperndate trathtarvet e atyne, që do t’i
 ndertesave, çelja e zbutja e tokavet të reja. Ndersa meshtaret,         sherbeshin ma mirë. Po tjetër ideal i nalte e tejet i mahnitshem,
 kishin perlim e intelektualt (nder të cilët nuk do të harrojmë          për nji klasë fshatare, si ç’ishin ata. Jo vetëm. Kjo traditë u njisue
 djakonat ose dhjaket) i kushtoheshin shkollavet, përmbledhjes,          me Atdhen e largt e lirinë e tij të humbun, do të bahej andrra e
 ruajtjes, transkriptimit e transmetimit të dorëshkrimevet të            jetës e trashegueme brez mbas brezit. Këtë anderr, jo vetëm nuk
 kulturës së vjetër greke-romake, sikurse të libravet të Liturgjisë      do ta davariteshin motet e shekujt, por do të vinte përherë e tue
 dhe Shkrimit Shejt.(110)                                                u lulëzue, mbuhate e harlise nga kangjelet, vallet, kallximet
                Pose provave të ndonji mbetunije nga keso                tropike popullore të njij kalese së lumnueshme.
 dorëshkrimesh, kemi nji provë logjike të palekundshme nga vetë                    “Gjaku ynë i shprishun”, gjatë vjetvet metamorfozike të
 ekzistenca e qinda e qinda vendevet vakefe kristjane, ndër te           vendlindjes, kishte krijue n’andrrimin e tij shpresëdhanëse nji
 gjith skajet e Shqipnis, ose germadha kishash e murgjesh                Atdhe ideal, kalue n’abstraktizëm, me hijen e Skanderbegut, në
 (kuvendesh, monastiresh), që na provojnë edhe “a priori”,               kryqe ende krijonte hove e gjallnim në shpirtin e tij, në vegimet e
 ekzistencen e qinda, e ndoshta mija dorëshkrimesh, që sot nuk           vringllimit e flakimin e shpatevet fituese, hingllimin e kualvet
 do të kishin çmim.                                                      nder lamijet e përleshjevet e dermishjevet me ushtritë turke.
             E njimend, deri sa u gjet shtampa, secila kishe o kuvend              Nji dorë mjeshtrore pritej që ta projektote këtë anderr
 do të kishte s’pakut këto të tri                                        madhshtore, njiheri si profeci dhe program, për t’ardhmen e nji
 dorëshkrime:                                                            kombi të gjujzuem, por jo të humbun. Hija e zezë dhe ravet e
 a.      nji Meshar,                                                     shekujvet t’erret kishin terrtue, lenue e tejet kalamendzue, si
 b. nji Ritual për administrimin e Sakramendevet e                       t’untin egjra, deri menden e tjervet n’Atdhe. Të pakët qenë ata
                                                                         pishtarë, që ndermuerne hove të vrulleshme e të shkurta të njij
110                                                                      komete, për t’i leshue nji varzhde drite pellgut të natës së gjatë.
  Shkrimit Shejt, nji shej i kësaj veprimtarije së hershme,              Edhe ajo dritë ishte e fitueme nga jashta. Atmja nder pranga
mbetet ende sot, doreshkrimi greqisht me fame botnore, që                shekullore të terrsisë nuk ishte në gjendje t’ushqente këta
përfshin katër Ungjillat greqisht dhe në botën e shkencës                pishtarë, pose me gjakun, që u levizte nder dej. Gjuha ligshtue,
paleografike, njifet me emnin: “Godex Beratensis”, i                     tradita laramanizue, besimi në shumicën tjetersue.
shekullit VI mbas Krishtit, i pagezuem nga shkenctarët me                          Në pak fjalë Shqipnija, rimkambun si komb dhe shtet në
germen (O) greke, N.047, 817, që gjindet në Biblioteken e                mbrujtjen e dy civilizimevet, Romak dhe Bizantin, me humbjen e
Beratit.                                                                 tyne kishte ra në mshiren e nji fatalizmi qorr. Mu nji pjesë e
                                                                                                                                           82
mirë, qorrue ose i terratisun nga pamja, nga grumbulli i pilavit,       vet me kufijt ethnik.
kundërshtonte pozitivisht luftën për nji shndrrim t’ati “status                  Humbja e katër djemvet, njeni mbas tjetrit, në pishen e
quo”.                                                                   rinisë dhe e së shoqes, Maddalena Melichi, ia thanë shkumen e
           Dora mjeshtrore, që do të trondidet e shkundte kllapi        zemrës tanësisht, për sa i përket jetës familjare të poetit. E
shekullore, për të parën herë do t’ishte po e nji arbreshit,            përmblodh jeten e vet, pothuajse gadi në vetmi të plotë, tue u
Jeronim De Rada. Lindi De Rada në fshatin e vogël të Macchia di         marrë me studime e tue themelue sa ma tepër gjuhën shqipe.
St.Demetrio Corone të Kalabrisë, me 29 nanduer 1814. Letrar                      Sikur për nji misjonar, që len vendin për të shkue nder
dhe poet shqiptar qe i pari, që hapi nji seli të gjuhës shqipe në       dhena të largëta, për të mjellë farën e mirë t’Ungjillzimit, por që
diaspore në St.Demetrio Corone, qender me randesi kulturore             tjerë do vijnë e t’i korrin ata fryte e jo ai vete, ashtu deshti fati
humanitare dhe shqiptare për arbreshët dhe studenta nga                 edhe për të madhin De Rada. Edhe pse shum i shtym në mot, se
Shqipnija.                                                              ndalon veprimtarinë kombtare. Pregaditi e drejtoi dy kongrese
           Kendelljen shpirtnore për të hapun i pari, raven e           gjuhësijet shqipe, njenin në Corigliano Calabro (1895), e tjetrin
parrahun deri ateherë të poezisë së kulturueme shqipe e gjen            në Lungro (kryeqender e selise Ipeshkvnore e Arbreshevet te
nder visaret e ruejtuna me aq zili e transmetue nga stergjyshat:        Kalabrisë).
kangët popullore. E njimend, De Rada nuk u ndal vetëm me                         Mbasi pat shkri të gjithë pasuninë e shumtë, që i ati,
përmbledhjen e tyne; ai u bazue ne to si “milieu” i kaleses, për të     Papas Mikeli, i pat lanë, në vorfni ma të madhen Jeronim De
krijue herojt e personalitetet e vepravet të tija, jo vetëm me          Rada mbyllte sytë me 28 fruer 1905. Veprimtaria e tij kombtare
ndjenja shqiptare, po në nji Shqipni t’idealizueme, që ai s’pat         do
fatin me e pa kurr.                                                     të mbetej drita udheheqse e breznive t’ardhshme.
           Ruejtja e traditavet arbnore nga stergjyshat e merguem
në shekullin XV, me nji ngulemeni të mahnitshme dhe                     Msgr.Zef Oroshi
trasmetimi gojuer i tyne gjatë motevet e shekujve deri ke ky
poet, e bane Jeronim De Raden, me ndermarrë vleftësimin e
këtyne traditavet.
           Tue vlersue traditat jetike, që ndërlidheshin me epoken e            Fiket Ernest Koliqi, nji pishtar i letërsisë e i kulturës
lumnueshme të Skanderbegut, De Rada nisi nji levizje letrare, që        shqiptare
do t’u jepte perpjekevet të Rilindjes Kombtare nji drejtim kah
qytetnimi Prendimuer, kah ai qytetnim, me të cilin populli
shqiptar ishte mbrujtun dhe mbi të cilin kishte themelue komb                      Nji ndër fatëkeqësitë gati të përgjithta asht se nierzit e
dhe shtet, ç’prej ndamjes në principate të vogla e deri me              mdhaj bahen aq të nevojshëm në rangun e tyne të përditshëm,
injisimin kombtar, me luftat e mbrijtjes antiturke nden                 saqë dalin vonë në pushim e nuk arrinë m’e shfrytësue plotësisht
udhehjekjen e strategut ma të madhit të kohës, Gjergj Gjon              përvojën e tyne të gjatë më krijime të reja, ose edhe për t’u
Kastrijotit. Me këtë drejtim, Rilindja jonë kombtare voit tue i shly    dhanë dorën e fundit prodhimeve, që ata i dhanë nierzimit.
dalë ngadalë trashigimet e rrezikshme të robnis turkoshake.                        Shum herë ndigjova nga shqiptarët e Bostonit se Imzot
           Kështu, Shqipnija arrini me gjetë vertytet, typare të        Fan Noli nuk mendonte me vdekë,… pse donte me vijue punën e
vetat në dritën e qytetnimit Prendimuer, tue kapërcye me urti të        tij, për t’u lanë sa ma shum breznivet t’ardhëshme. Këtë të
pashoqe lakunen e zezë, qe jo vetëm do të vendte në rrezik atë          vërtetë e shprehë ma së mirit edhe proverbi popullor: “Nuk më
qytetnim, por edhe vetë qenjen e Shqipnisë.                             lanë punët me vdekë!” Nji gjerman më thonte për kancelarin
           Veprat me të cilat Jeronim De Rada asht me të vërtetë jo     Adenauer: Sa të largohet nga Kançellaria, ai vdes. Këta ngjajnë,
vetëm pionieri i Rilindjes, por                                         sidomos me nierzit krijimtarë, si në shkencë e n’arte të bukura.
edhe i letersisë së kulturueme shqipe, janë: “Poesia Albanesi del       Ata e përfillin rangun e tyne, jo vetëm si nji detyrë për t’u krye,
secolo XV. Canti di Milano, figlio del Despota di Scutari” (1836);      por ma tepër si nji vokacjon, për t’i kushtue jetën. Për ta nuk ka
“Serafina Thopia” (1839); “Skanderbeccu i pafaan” (1872-1884),          matëshmeni, as shmangie flijimesh, çfarëdo qofshin.
i ndam ky i fundit në pesë libra dhe që përfundue dy vjet ma                       Poeti lirik romak thonte për materialistat: Parja siellë
parë se të shifte dritën: “Istori e Skenderbegut” e Naimit (1886),      punë pares. Anasjelltas asht për shkencëtarët e artistat: puna u
yll i Rilindjes n’Atdhe.                                                shton unë e punës, përherë e ma tepër. Të kallun në psyhen e
           Këto janë veprat kryesore shqipe. Por De Rada pat edhe       tyne, për të gjinikue ata çka në menden e tyne asht sajue,
nji varg veprash italisht, përmbi Shqipni e të drejtat e saja, mbi      sendergjue e shestue, per të mirën e nierzimit, naltësohen
vjetërsinë e gjuhës e të popullit të saj. Veprimtarija e ketij vigani   n’atmosferat e universalevet të pamatëshmenisë së kohës e
për Shqipni e të drejtat e asaj, asht shumë e anshme. Në vjetin         hapsinës, tue harrue deri ligështinë e natyrës nierzore, së cilës
1844, themelon të përkohshmen italishte: “Shqiptari i Italisë”.         Krijuesi, në setcilin individ, i ka vu nji cak.
Tetë vjet ma vonë, bahet profesor i gjuhës shqipe, në Kolegjen e                   Nder këso rrethanash e gjet vdekja papritmas e Profesor
famshme St.Demetrio Corone. Themelon e mban në jetë me                  Ernest Koliqin, Ordinar i Universitetit të Romës për Letersinë
shpenzime të veta e të pak miqvet të perkohshmen “Flamuri i             Shqipe, për ma se tridhetë e pesë vjet.
Arbërit”.                                                                          Sheji i sëmundjes hajneshë të zemrës i pat trakllue te
           Poeti zamadh i rracës sonë shkrini të gjith jetën dhe        dera tash do vjet ma para. Megjithate, teksa pat dalë në pushim,
pasunin e vet, në luften “ideale”, të pandërpreshme, për                ai i qe përveshë punës prodhimtare edhe ma me zell e shpejtësi
Pamvarsinë e Atdheut të stërgjyshavet, tue i vue në dukje botës         se para. Si kemi marrë vesht nga miqët, ai punoi atë ditë ç’nga
prendimore e sidomos qarqevet politike e kulturore, që luejshin         ora shtatë të mëngjesit e deri n’ora pesë të mbramjes, që do
rrole vendimtare mbi popujt e vogjel, të gjitha ato vlera, që           t’ishte e mbramja per të.
baheshin të dej popullin shqiptar me gezue Pamvarsinë e lirinë e                   E ndiente vetin të kënaqun se tash, i shkëputun nga
                                                                                                                                            83
punët e Universitetit, mund t’ia kushtonte krejtë kohën                          Me nji fjalë revista “Shêjzat”, qe ba epiqendra e letërsisë
prodhimit letrar. Dihet, se ishte tue pregatitë Antologjinë e          e kulturës shqiptare e në të njëjtën kohë shkollë e letrësisë
Letërsisë Shqipe (me shkrimtarë të mdhaj e të vogjël), dhe             shqiptare të stilit të naltë për rininë në diasporë dhe me
“Memoirs” e veta. Në mes të kësaj nisme sa të dobishme, aq të          kufizimet e njoftuna, nder minoritarë.
nevojshme, vdekja e pamëshirshme ia ngrini dorën, tue                            Vetëm breznitë e ardhëshme kanë per ta gjykue pa
shterngue penden puntore. Keso çasesh mirë ma kujtojnë                 anësi e kanë për t’i dhanë çmimin e meritueshëm kësaj reviste
elegjitë vajtimore të malcorevet tona vdekjen e rapsodit të            zamadhe. Kurdo, në kohën e ardhëshme, ata kanë për të ba
vendit:                                                                kërkesa e hulumtime letrare e kulturore, kanë per të gjetë se, në
           Lahuta të pret me i ra                                      krahasim me botimet e tjera, në krejtë periudhën ç’nga vjeti
           Por gishtat t’u kanë tha.                                   1939 e deri në mbylljen e saj, me vdekjen e krijuesit të saj më 15
           Nuk besohet se gjindet sot gjallë nji si ai, me përvojë e   kallnduer 1975, nuk kanë për të gjetë mbrenda kësaj periudhe
njoftuni aq të thellë e të gjithanëshme të shkrimtarëvet               botime tjera me përmbajtje letrare shqipe vijueshmerisht
shqiptarë, që të ndërmarrë nji nisme sa të guximshme, aq edhe          artistike të stilit të naltë, si “Shêjzat”, as botim tjetër çfaredo të
të vështirë, përpilimin e librit “Antologjia Letrare Shqiptare”, me    papërziem, si kjo revistë, në demagogjinë e merzitëshme politike
art e paanësi, sidomos në konditat e sotshme, si do të delte nga       të këtyne tridhjetë vjetevet të
penda e tij.                                                           fundit. Por këtu, ai dijti të përmbahej i tillë. Lirija në krijueshmeni
              Nga vjeti 1955, deri në 1961 paçë fatin të studjoshe     dhe universaliteti i artit per të mirën e gjinisë nierzore janë ligjë
n’Universitetin Shtetnor të Romës. Këtu paçë rasën ta njifshem         të pakapërcyeshme për artistin e vërtetë.
ma s’afermi të ndiemin profesor. E paçë jo vetëm profesorin e                    Me vend e pat zgjedhë Prof. Karl Gurakuqi, dritë pastë,
Letërsisë Shqipe, por edhe drejtor të studimevet. Njoftunija,          titullin e librit komentues me
dashtnija e depërtimi me zotësi i shkrimtarëvet të ndryshëm,           rasën e dhetë vjetorit të parë të revistës “Nepër vullajt e
edhe i dytunorëvet e sidomos depërtimi i filozofisë së kangëvet        Shêjzavet”, të cilin e botoi në Romë, më 1969. Titulli vetë e
epike shqiptare, në të cilat ai shquente nji “ethos” autokthon, të     përshkruen përmbajtjen e kopshtit (landës) së Shêjzavet. Jo
njij çivilizimit jetik Iliro-Shqiptar, e mbante audjencën e dendun     kopsht ferrash, pasjonesh nierzore, por vullaj të njoma e të
shtang dhe u jepte të huejvet me kuptue se edhe populli                freskëta që, tue u rritë, lulëzojnë dhe në verën e lirisë japin
shqiptar e ka dhanë nimesën e vet në brumbosjen e çivilizimevet        frytet e bukura e të shishëme per të mirën e nierzimit.
të ndryshme Mesdhetare.
           E njimend edhe specializimi i tij në doktronimin e
letërsisë ka qenë mbi Kangët Epike                                     Pregatitja dhe prodhimet letrare
Shqiptare. Pat mbajtë miq personal rapsodët ma të njoftunit e
malevet, si Gjergj Pllumbin e Shalës, Prendush Gegen e Pukës                     Prof. Ernest Koliqi lindi në Shkodër, me 20 maj 1903, nga
etj., e nder meshtarë ma së forti Patër Bernardin Palaj,               nji familje e njoftun tregtare e këtij qyteti historik ilir-shqiptar.
françeskan, përmbledhës e hulumtues i madh i “Visaret e                          Si mbaroi filloret në Kolegjën Saverjane të Jezuitëvet në
Kombit”.                                                               Shkodrë, i ati, Shan Koliqi, e dergoi n’Italinë e Veriut për shkollat
           Klasa e tij n’Universitet gjindej gjithmonë e dendun, jo    e mesme.
vetëm me studenta të rregullt, por edhe me intelektual të tjerë,                 Prodhimet e veta poetike në gjuhen italishte i filloi ç’nga
sidomos arbreshë, që dishrojshin të kishin njoftuni mbi letërsinë      rinija. Me 1919, këthen në Shqipni, në Shkodrë, ku Imzot Luigj
shqipe. Përsa u perket arbreshëvet mandej, u ba udhëheqës për          Bumçi e Luigj Gurakuqi, tue njoftë në prirje letrare artistike, e
dashtninë e ringjalljen e gjuhës shqipe nder të gjitha koloni. Me      nxisin të jepej mbas studjimevet të gjuhës e të veprimtarisë
anën e studentavet arbreshë, sikurse me hulumtimet e veta              letrare shqipe.
direkte, mblodh krejtë folklorin e traditat popullore jetike nder                Me 1923, së bashkut me miqt e tij shkodranë, Nush
fshatet arbreshe.                                                      Topallin e Pater Anton Harapin, themeloi fletoren “Ora e
           Landa ma e zgjedhuna e ketyne materjalevet qe               Maleve”, organ politik i grupit liberal-demokrat, që drejtohej nga
përpunue shkencëtarisht nen drejtimin e tij, nder theza laurimit       Luigj Gurakuqi. Si Gurakuqi, si, ma vonë, At Gjergj Fishta e Dom
në letrësinë shqipe, n’Universitetin e Romës. Imzot Fan Noli i pat     Ndre Mjedja, u banë udhëheqësat ma të ngushtit të tij, për t’i
dhanë miratimin ma të madhin kësaj pune, pse thonte: Kurr nuk          dhanë hove të reja e përvojë në letërsinë shqipe.
është bër një punë e tillë ndër Arbreshë.                                        Megjithate, Koliqi qe i pari shkrimtar shkodranë i kohës
           Pjesë ma të zgjedhuna të këtyne punimevet universitare      së vet, që dashtas u largue nga
qenë botue gjatë 18 vjetëvet në revistën zamadhe të letrësisë          shkodranishtja pak e tepër e theksueme nder shkrimtarët e tjerë
dhe të kulturës shqiptare, “Shêjzat”, themelue e drejtue me            të deri atëhershëm. Gjuha e tij ishte ma e pergjithë, prandej ma
zotësi e mbajtë gjithmonë në livel epror gjuhësijet, sikurse me        e pasun, stili aristokrat, periudhat të skalituna me adjektiva
flijime të mdhaja si ekonomike, ashtu                                  ngjyrëdhanës i jepshin gjallnim e valavitje gjuhës e stilit të tij
të punës së panderpreme intelektuale të profesor Ernest Koliqit.       artistik.
           Kjo revistë, jo vetëm që gëzoi miratimin e pjesës ma të               Në 1924, “Ora e Maleve” i besoi kryeredaksinë e asaj
njoftun t’intelektualëvet shqiptarë                                    fletorje. Po në këtë vjetë e thrret Gurakuqi në Tiranë si sekretar
në diasporë e të minoriteteve shqiptare, sidomos në Kosovë, por        privat dhe pak ma vonë bahet sekretar i Ministrisë së
edhe nga jashtë Vûllajt e Shêjzavet, u përhapën si në Gjermani,        Mbrendshme, nen Kolonel Rexhep Shalën.
Amerikë, Angli e shum universitete botnore. Per ma tepër, rreth                  Ngjarjet e vjetit 1925 e shtyejnë të kërkojë strehim në
saj u mblodhen penda nder ma të mirat e diasporës shqiptare,           Jugosllavi, ku pat rast të thellohej në poezinë e pasun popullore
sikurse penda auktorësh të huej me jehonë nderkombtare,                jugosllave.
sidomos albanologë e historjanë gjermanë.                                        Me 1928, Koliqin e gjejmë në Bari t’Italisë, në mes të
                                                                                                                                          84
grupit të mërguemvet shqiptarë                                                        ushqim e veshëmathje të studentavet bursista;
Sotir Peci, Bahri Omari, Kost Paftali, Sheh Karbunara e, ma vonë,               2)    Mësimi i gjuhës shqip, do të kishte prioritet mbi të
në bashkëpunim për veprimtarie të shqipes, me Mustafa Krujën                          gjitha landët e tjera, mundësisht me nga dy orë të
nga Zara.                                                                             përditshme per të gjitha klasat dhe, po per këte
           Të parën vepër botoi Koliqi në Tiranë në vjetin 1924. Me                   qëllim, ai i porositi
pseudonymin Borizani, botoi shum poezina në “Lirija                              që:
Kombëtare” të Gjenevës, drejtue nga Dr. Omer Nishani.                            3) Studentat e kësaj shkolle nuk do të kishin nevojë të
           Por vepra, që e paraqiti shkrimtar të dorës së parë të                      marrin pjesë n’organizimin e rinisë fashiste, siç
shqipes, qe vëllimi i novelavet “Hija e Maleve”, botue me 1929                         ishte gjendja në Shqipninë e vjetër” (Shêjzat, XVIII,
në Zara. Shkruesit të këtyne rreshtavet i kujtohet mirë leximi i                       1974, Nr. 1-10, f.10). Bursistat e Internatit ishin
parë i                                                                                 200, të gjith me bursa qeveritare dhe drejtohej nga
këtij librit. Në Shkodrë, por me te dhe nji stil i ri, e bante gjuhen                  Prof. Vasil Andoni.
ma të lehtë, ma t’ambël, ma lakuese, të pasun e tërhjekëse,                      Në dritën e sotshme besoj se gjithkush e kupton
n’afërsi me gjuhët e mdhaja botnore, zhvillue me shekuj para                     randësinë e kësaj nisme historike.
sonës, për shprehjen e artit.                                                    Per ma tepër, po gjatë asaj kohe, themeloi, bashkë me
           Po në këtë vjetë ai këthehet në Shqipni, ku mëson            Mustafa Krujën dhe At Prof. Zef Valentinin (1900-1979) Institutin
letërsinë shqipe, ma para në shkollën                                   e Studjimevet Shqiptare në Tiranë, i cili përmblodh në gjinin e
Tregtare të Vlonës e ma vonë në Liceun Shtetnor të Shkodrës.            vet shkrimtarët e poetët ma të njoftunit në botën shqiptare.
Shum nga nxanësit e tij u banë shkrimtarë të vlefshëm të shqipes                 Instituti i Studimeve Shqiptare, Tirane 1942 (nga e
e t’arsimit shqiptar si në Shqipni, si edhe per nji kohë të shkurtë     majta): Vangjel Koça, Aleksander Xhuvani, Anton Paluca, Át
por të vlefshme, në Kosovë.                                             Anton Harapi, Xhevat Korça, Mustafa Merlika Kruja, Ernest
           Me 1933, dha dorëheqje nga arsimi, për të shkue              Koliqi, Dhimiter Berati, Át Giuseppe Valentini, Karl Gurakuqi,
n’Universitetin e Padovës, n’Itali, për të vazhdue studimet.            Ekrem Vlora, Nicola Lo Russo Attoma e Dom Lazer Shantoja).
           Me 1936, u emnue Lektor i Shqipes pranë atij                          Ma vonë ai e la Ministrinë e Arsimit e kohën e punën ia
Universiteti, per Kathedrën e Albanologjisë, që drejtohej nga           kushtoi krejtësisht këtij Institutit.
glotologu i famshëm Carlo Tavagliani.                                            Mbarimi i Luftës së Dytë Botnore rishtas e gjenë Prof.
           Me 1937, u dokturue tue mprojtë thezën: “Epika               Koliqin tue dhanë mësime në Romë, si titullar i Kathedrës
Popullore Shqipe”. Po në këtë kohë u themelue në Romë,                  s’Albanologjisë n’Universitetin Shtetnor të këtij kryeqytetit.
n’Universitetin Shtetnor, Selija e Albanologjisë. Me 1939, qe                    Me 1957, me dekret të Kryetarit të Republikës Italjane,
emnue Ordinar i kësaj Selije, ku qenroi deri sa doli në pensjon,        Kathedra e Shqipes pranë këtij Universitetit, per njohje
me përjashtim të njij periudhet të shkurtë. E njimend, nga vjeti        prestizhit, u naltue n’Institut Studjimesh Shqiptare.
1939, deri në fund të vjetit 1942, ai drejtoi Ministrinë e Arsmimit              Botimet ma të njoftuna të Koliqit në Letërsi, janë: nji
në Shqipni.                                                             vëllim vjerrshash me titull “Gjurmat e Stinvet” (1934); nji vëllim
           Megjithse koha dhe rrethanat ishin ato që njifen, nen nji    novelash “Tregtar Flamujsh” (1935).
okupim, asgjamangut Prof. Koliqi dijti t’i shfrytësonte të dyja.                 Porse aktiviteti i tij letrar gjindet sidomos nder të
Nen Ministrinë e Arsimit t’atëherëshme, u botuen tekste                 përkohshme të ndryshme, si në: “Hylli i Dritës”, “L.E.K.A.”,
shkollor shqipe e libra, ma tepër se ç’nga vjeti 1912 e deri n’atë      “Minerva”, “Illyrija” -që drejtohej nga Asim Jakova, -“Gazeta
kohë.                                                                   Shqiptare”, “Ora e Malevet”, etj.; “Studimev Letrare mbi dy
           Por merita ma e madhja e këtij dikasterit t’Arsimit ka       Kolegjat shkodranë, të Jezuitëvet e të Françeskajvet”; “Mbi
qenë hapja e shkollavet shqipe për të parën herë ndër krahinat e        poetët Simbolista të Flandrës”, “Mbi Reflekset Lindore në
ndryshme kosovare. Kosovarët vetë e pohojnë se kjo nisme e              Letërsinë Shqipe”; “Mbi Artin Krijimtar të Rapsodvet të Malevet
fillimit të shkollës shqipe në Kosov, nuk mund të quhet as nji          të Veriut të Shqipnisë”.
rilindje, pse çka nuk ka eksistue kurr, nuk rilindë, por nji lindje e            Nder këto vjetët e fundit botoi romanxin “Shija e bukës
vertete historike per nji popullësi prej ma se nji milion frymësh,      së mbrume”, sikurse vëllimet me nji varg poemthash në prozë:
përba prej analfabetësh, ma se 90 %.                                    “Pasqyra e Narçizit” e “Kangjelat e Rilindjes” në poezi;
           “Nuk kishte nji mësues, profesor, gjygjtar, avokat, doktor   “Symfonija e Shqipevet”, perkthye anglisht nga Dr. Anesti
medicije, me nji fjalë nuk kishte asnji person prej kombësisë           Andrea.
shqiptare në profesjonin intelektual”, na thotë Dr. Rexhep                       Koliqi shkroi shum edhe në gjuhën italishte, tue përdorë
Krasniqi, në nji artikull në numërin e fundit të revistës “Shêjzat”,    edhe në këtë gjuhë gjithnji thematikë shqiptare, për t’u ba të
ku përshkruenë mjerimin e terrësinavet të Mesjetës, ku i kishin         njoftun të huejvet shpirtin e karakteristikat e shqiptarit.
lanë regjimet monorkike jugosllave t’atyne kohëvet. Ky qe vetë                   Nder këto vepra, spikasin: “Epica Popolare albanese”
dishmitar i asaj gjendje, derisa qe ngarkue nga vetë Ministri,          (1937): “Poesia popolare Albanese” (1957); “Antologia della
Prof. Koliqi, Komisar i Ministrisë për Internatin e Prishtinës, që      Lirica Albanese” (1963).
do bahej çerdhja e arsimtarëvet të ma vonëshme.                                  Menjiherë mbas botimit, autori ia dhuroi të
           Prap po i lamë fjalën dr.Krasniqit, nga i njajti artikull:   nenshkruemit kopjen me këto fjalë: “Të Përndertit ... kët
“Para se të nisej në krye të detyrës (per Kosovë) Z.Krasniqi pat nji    perpjekje me ua paraqitë bukurisht të huejvet anat ma njerzore
bashkfjalim të gjatë me Prof. Koliqin, i cili, nder të tjera            të fisit
udhëzime, shquejti tri pika me ranësi të posaçme:                       arbnuer, me dashuni, vëllaznim e nderim i a dërgon. E.K.”
           1) Ministrija e Arsimi, ven bujarisht në dispozicjon                  Ky vëllim 320 faqesh qe komentue në stil e terna eprorë,
                 mjete financjare dhe material të ndryshëm për          si nimesë Civilizimit Memdhetar, në nji artikull dy shtyllash, në:
                 ekuipazhimin e shkollës dhe t’Internatit, si dhe per   “Giornale d’Italia” (shkurt, #4-5, 1964), shkrue nga nji nder
                                                                                                                                        85
klasicistat ma të mdhajt e Evropës, Ettore Paratore, autor e           tij, mbrenda e jashtë Shqipnijet.
Ordinar i Letërsisë Latine n’Universitetin Shtetnor të Romës.                   Me qinda nxansa arbreshë, shqiptarë e italjanë kanë
          Ky pat zgjedhë e botue n’atë artikull pjesën e njij poezie   ndjekë mësimet e tija, n’Univeristetin e Romës, dhe, si u tha ma
origjinale të ndiemit autor, nji nder ma të bukurat e tija, me         nalt, shum prej sish janë doktorue, tue rrahë thematike
titull: “Estrema Visione” (Vegim i mbram). Në këtë poezi lirike,       Albanologjijet. Ma se katerdhetë theza laurimit pasunojnë me
autori përshndet per të mbramen herë vorret e të parëvet e             landë letrare, historike e gjuhësore arkivat e Institutit të
Atdheun, i sigurtë se nuk do ta shifte ma per së gjallit, si ngjau:    Studjimevet Shqiptare, që ai themeloi dhe drejtoi me aq zotësi,
                                                                       pranë Universitetit të Romës. Në këtë mënyrë Prof. Koliqi i ka
Quando con un frullar di trepide ali                                   pregatitë nji brezni të re, jashta Atdheut, Letërsisë Shqipe.
queste palpebre, stanche                                                        Besojmë se, sot per sot, kurrkujt nuk I bjen barra ma e
di luce sempre effusa sul dolore,                                      randë se Institutit të Albanologjisë n’Universitetin e Romës dhe
mi chiuderai con un materno gesto:                                     Qendres Nderkombëtare të Studimevet Shqiptare të Palermos,
mi sembrerà di risentir sul volto                                      per botimin në tanësi të vepravet e të dorëshkrimvet letrare të
il delicato tocco                                                      Prof. Koliqit. Do t’i bajshin sherbimin ma të madhin letrësisë e
d'una rama dei boschi , delle dita                                     kulturës shqiptare në diasporë dhe do t’ishte nderimi e
vegetali dei boschi d'Albania,                                         monumenti ma i madhi, që do t’i bajshin përkujtimit të Tij.
dita di fresche foglie                                                          Prof. Koliqi qe i pari, që hapi periudhën e prozës artistike
asperse di rugiada,                                                    të letërsisë shqipe, në të cilën zen vend mbinominativat,
le lagrime del nostro cielo, aulenti,                                  adjektivi me fuqinë kromatike të piktorit, gërshetue me jehonat
sudor segreto della nostra terra,                                      e ambla të muzikantit. Gjuha e tij asht zhurmuese si prrojet e
unico refrigerio                                                       lumejt shkallmuesa; asht si currili i kronit të kaltert e të
al divorante ardore                                                    pamshëm, që në verën rreshkuese me puhinë freskuese grishë
che mi consuma questa argilla umana,                                   shtektarin me u flladitë dhe, dashtë e padashtë, me pi në te.
dove rivive e soffre                                                            Per Mikun e katerdhetë vjetëvet dhe viganin e Letravet
la cenere degli avi:                                                   Shqipe mund të thomi çka la shkrue per vedi poeti latin, Horaci:
ti seguirò spedito,                                                    Non omnis moriar.
tacita condottiera,
sopra il sentiero aereo che conduce                                            Mars, 10, 1975.
al limitare cerulo
della Gran Luce che tu ci riveli:                                              Marrë nga Revista: “Shêjzat”{Le pleiadi}, Josef J.Oroshi,
pago se, prima di varcar le astrali                                    “Pregatitja dhe prodhimet letrare”, 1975. f.57-65.
alte frontiere e sciogliermi
da questa umana argilla
che m'inceppa                                                          Vdiq Profesor Karl Gurakuqi,
mi mostrerai lontano                                                   veteran i arsimit shqiptar
nei cieli, fra la bruma
dei miei terrestri di'                                                           Me hidhërim morëm lajmin e vdekjes së Mjeshtërit të
volti al tramonto,                                                     Shqipës dhe nji nder themeluesit e parë t’Arsimit Kombtar, Prof.
le montagne natali                                                     Karl Gurakuqi.
alfine circonfuse da un fiammante                                                Lindi në Shkodër, me 1895 dhe vdiq në Bressanone
vel di libere aurore.                                                  (Itali), me 6 dhetuer 1971. Mësimet e para i filloi në vendlindje
                                                                       dhe ata të naltat i mbaroi n’Austri.
                                                                                 Qe një nder të parët, qi i vuen themelet arsimit
Përkthime                                                              kombtar. Perpilues i sa librave shkollorë, drejtuer e
                                                                       bashkpuntuer i të perkohshmevet kulturore ma të dallueme
         Prof. Koliqi zen mandej nji vend kryesisht me randësi si      t’asaj kohe, përshkroi fazat ma me randsi të levizjes letrare, tue
përkthyesi ma kompetent që patëm nga italishtja e frengjishtja         fillue në Shkodër, si drejtuer i revistës “Agimi” (1920), mandej
në shqip, sikurse nga shqipja n’italishtën. Qe i pari, që përballoi    bashkpuntuer i “Ora e Maleve” (1923), “Hylli i Dritës”, “Diturija”
përkthimin e poetëvet të mdhaj, si: Dante Aligheri, Petrarca,          (1926-1929), “Illyria” (1934) “Shëkndija” (1939). Drejtoi organin
Aristo Tasso, Foscolo, Carducci, Pascoli, D’Annuzio, Baudlaire,        zyrtar të Ministris s’Arsimit në Tiranë: “Revista Pedagogjike”
Maeterlinck, Verhaeren etj.                                            (1923) dhe ma vonë “Mësuesi” (1928-1929).
         Per çdo shkrimtar krijimtar si Koliqi, asht ma vështirë me              Perkthei nga gjermanishtja K.Pasch “Ilirët” (1923);
sjellë në nji shqipe të kulluet e artistike të këtill poet, se me      P.Krerschmer “Ditunija gjuhsore indogjermane” (1923); K.Patsch
krijue nji vepër origjinal.                                            “Gjendja ekonomike e kulturore e Shqipnis në kohen e kalueme”
         Ndoshta fort pak shkrimtarëvet shqiptarë u heci fati si       (1925); Dr.Shufflay “Serbët dhe Shqiptarët” (1926); A.Rappaport:
Prof. Koliqit, që të kishte si karrierrë jetësore, ma tepër në         “Rrjedhja e Punvet në Shqipni” (1928); A.Wegerer “Si u shkaktua
disporë, arsimin e naltë të Letravet Shqipe.                           lufta e madhe” (1931) dhe dy romanza nga italishtja, Edmondo
         Kjo ka qenë nji fatlumsi per ate, sikurse për Letersinë       De Amicis “Zemra” (1932), F.Barcata “Lule” (1939). Në
Shqipe. Në dritën e sotshme, e, nëse sot e kurr, veprat e              bashkëpunim me Prof. Filip Fishten botoi “Visaret e Kombit”,
shkrimet e tija do të mbidhen e të botohen në tanësi, Prof. Koliqi     Volumi I dhe III (1937).
padyshim mbetet shkrimtari origjinal ma i madhi i periudhës së                   Në mergim ,me gjith hallet e jetës e vështirsinat qi kaloi,
                                                                                                                                        86
nuk iu shmang kurr penës e perpjekjeve në dobi të gjuhës e të                      Por çka na kënaqë ma së forti, asht se besimtarët e kësaj
kulturës shqiptare.                                                      kishe, jo vetëm që dhanë ndihmesën e tyne të vlefshme për
          Njeri i urtë, i permbajtun e i pa mburrje, në Palermo          ndërtimin material të Kishës, por, tue ndertue ma së mirit edhe
kishte gjetë strehim e qetsi bashkë me bashkeshorten e djalin të         Kishën e gjallë, që janë ata vetë, me ndjekjen besnike të meshës
tij, ku, pranë arbreshvet të Siçilis, iu dukte nji copë e atdheut dhe    e të sakramendevet, diftojnë përherë e ma tepër përmirësimin
jetonte, mendonte e vepronte në liri, për dobi të shqiptarizmit.         shpirtnuer e gjallim në jetën kristjane. Porse, vllazen e motra,
          Qe nji shtyllë e fortë e Qendres Nderkombtare për              mos të harrojmë se Kisha pret thirrje në vneshten e Zotit nga bijt
Studimet Shqiptare si dhe e degës së Gjuhës Shqipe, pranë                e bijat tueja.
Universitetit të Palermo-s. Me mergim bashkëpunoi me revistën                      Nji bashkësi katholike, pa thirrje meshtarake,
kulturore “Shejzat” (1957), ashtu edhe nuk u kursye me artikuj           rregulltarsh e rregulltaresh nga gjini i vet, nuk ka për të mujt të
për fletore të tjera si “L’Albanien Libre”, “Shqiptari i Lirë” etj.      qendrojë as në traditë, as në gjuhë e as në kulturë kombtare.
          Për me i ndihmue studentat, qi mesojshin gjuhen dhe                      Thirrja meshtarake nuk asht e lehtë. Kërkon flijime, por
letërsin shqipe në Universitetin e Palermo-s, botoi: “Gramatica          asht fisnike, pse i shërben Zotit dhe popullit të Tij. Të ritë e të
Albanese dell’uso moderno” (1967) dhe ka gadi për botim, në              rejat tona le të lexojnë mbi veprat e mrekullueshme të
rasë se i gjinden mjetet financjare edhe fjalorin e madh Shqip-          misjonarëvet e misjonareve nder dhena të largëta, në mes të
Italisht.                                                                vetëmohimevet të papërshkrueshme, nder të cilat motra jonë e
          Qe dashamirë, perkrahës dhe bashkpuntuer i revistës            dashtun, Mather Tereza Bojaxhiu, që dita-ditës len nji botë
s’onë dhe, me letrat plot kuptim, qi na dergonte, epte zemër, qi         shtang me vetëmohimet e veprat e saja, për të mirën e nierzimit.
ta vazhdojmë rrugen e vështirë që i kemi nisun, për te mbajtun           Në kuvendet e saja ka vajza kandidate për motra nga shum
nalt në mergim traditen shekullore të klerit katholik shqiptar për       vende të botës. Nuk dij të ketë ndonji shqiptare deri sot.
Fe, Atdhe e Perparim.                                                              Urimi ma i ndieshmi i të neshkruemit për secilën familje
          Me vdekjen e Karlit, na humbim nji mik të çmueshëm             të famullisë sonë asht që Kisha e re, sot vend plotësisht i
dhe shqiptarët lavruesin ma të shquem të gjuhës shqipe në                përshtatshëm për kultin e Zotit, të bahet përherë e ma tepër
mergim.                                                                  mjet shejtnimit për secilin nder ju dhe krejt familjet tueja. Qe
          Pjestarvet të familjes të të ndiemit në Bressanone, si         çdo njeni, që vjen në ketë Kishë, ta ketë gjithmonë të qartë
edhe mbarë farefisit n’atdhe, redaksija e revistës s’onë, u              ndermend, se këtu nuk asht tjetër, veçse “Shtëpija e Zotit dhe
paraqet perdhimtimet ma të ndieme.                                       Dera e Qielles.”
                                                                                   Sot, Kisha e jonë, krijesë e përbashkët, asht e mbetet
        Dom Zef Oroshi,                                                  gjithnji “nji shkëndi e vogël” si patëm thanë në 1962, për Lidhjen
        New York                                                         Katholike, por në të vërtetë sot asht nji shkëndi ma e fortë si me
                                                                         popull, ashtu edhe me dy meshtarë. Jemi prandej nji shkëndi ma
Shtëpija e Zotit dhe Dera e Qielles                                      e gjallë, që me ndihmen e Zotit do të bahemi edhe ma e madhe,
                                                                         për të shndritë më fjalen e fesë vatrat e terratisuna, që nga vjeti
        Vllazen e motra të famullisë!                                    1967 n’Atdhe. Rruga e jonë asht e mbetet ajo e Krishtit; drejtsije,
                                                                         dashtnije e pagje, për gjithkend e me gjithkend.
          “Non est hie aliud nisi domus Dei et porta caeli”                        Gjithmon i Juej në Krishtin
(Antif.Nokt.II,Dedik. I Shën Gjonit në Lateran). Vepra e jonë e                    Monsinjor Z. Oroshi
përbashkt, e ndertimit të Kishës se re, në nderë të Zojës së
Këshillit të Mirë, si na tha lirurgjija ma nalt, “nuk asht tjetë veçse
shtëpija e Zotit dhe dera e qielles”, për të gjithë në qytetin
metropolitan të New York-ut, sikurse për bijt e bijat tueja. Çdo         Lidhja Katholike Shqiptare Amerikane
interpretim tjetër, qoftë politik, qoftë ideologjik, qoftë krahinuer     -The Albanian American Catholic League, Inc.-
do t’ishte i gabuem.                                                     c/o Rev.Joseph J.Oroshi,
          Kisha e jonë asht ma parë se kurgja katholike, që don të       261 S.Broadway, Tarryton,
thotë universale e përgjitht, asht shqiptare për gjuhë, traditë e        N.Y. 10591
kulturë kombtare; amerikane për juridiksjon, si çdo kishë tjetër
kombësive tjera në vendin e lirë t’Amerikës, me të gjitha të             Bashkëatdhetarë Shqiptarë!
drejtat e detyrat ndaj hjerarkisë vendase, në bazë të Kodit
Kanonik Kishtar. Nuk asht prandej pronë private as kolektive e
kurrkuja, por shtëpi e kultit të Zotit.                                          Shum nder Ju e dini se grupi ma i madh i katholikëvet
          Si e tillë sundohet, disponohet dhe drejtohet vetëm nga        shqiptarë në diasporë, me përjashtim t’arbreshëvet, gjinden në
hjerarkia katholike e vendit dhe nga kurrkush tjetër. Si pronë e         New York me rrethin metropolitan (Conn.e N.J.). Ky grup në
kultit të përbashkët ndaj Zotit, gjithmonë nën drejtimin e               shumicë janë luftarë të ndershem për atë liri, që të gjith e
ordinarit të vendit, asht e të gjithe atyne, që bujarisht dhanë          humbëm, jo ma pak të vuejtun. Disa nder ta bartin ende të
ndihmensen e tyne për ndërtimin e saj dhe sot e mbrapa do të             dukëshme në trupin e tyne plagët e luftës së rrezistencës nder
jetë edhe e atyne, që do të dëshirojnë të marrin shërbimet nga           ata male të thepisuna, por të bekueme për ne. Braktisen votrat e
kjo kishë, me detyra e të drejta të barabarta. Kjo asht nji çashtje      veta, për mos t’u ra moh idealevet shejte të fes e t’Atdheut. Në
drejtsije para Zotit dhe para shoqnisë nierzore. Krishti flet mjaft      mergim, ata dëshrojnë t’i ruejnë këta ideale mundsisht të
rrept për nierzit apatikë; i quen “shermenda të thatë, në trungun        gërshetueme me kulturën e idealet e Atdheut të madh e të lirë,
e njomë të hardhisë.” (Gjoni 15:1-5). Shermend, jemi na, trungu i        që bujarisht i strehoi.
njomë i hardhisë asht Krishti me Kishën e vet.                                   Me interesim të Vatikanit dhe të Hjerarkis Katholike
                                                                                                                                        87
Amerikane, i nenshkruemi qe dergue në vjetin 1961 në këte             listat emnore të dhuruesavet. Nder ato lista, qysh nga çastet e
vend, për formimin e nji misjonit për katholikët shqiptarë            para, figurojnë dhe emna bashkatdhetarësh jo katholikë, të cilët,
n’U.S.A. mbas studimit të çashtjes, po nen drejtimin e kësaj          pa u ba as thirrje, n’emen e për hir të solidaritetit kombtarë,
Hjerarkijet, n’audjencën e posaçme, që i nenshkruemi pat në           fizikisht e bujarisht deshten ta venë gurin e parë, për këte qëllim
pallatin Argjipeshkvnuer të New York-ut me Eminencen e Tij,           kaq të naltë, bashkë me ne katholikët.
Francis Kardinal Spellman dhe Delegatin Apostolik t’atëhershem                  Bashkëatdhetarë shqiptarë!
n’U.S.A., Argjipeshkev Edigio Vagnozzi, u vendos që ky misjon                   Asht po ai solidaritet, që na ka dallue gjithmonë faqe
t’ishte pranë grupit ma të madhit të katholikëvet shqiptarë           botës dhe këshillimi i nji shumicës të madhe të botës
n’U.S.A. d.m.th. në New York.                                         nacjonaliste shqiptare në diasporë, që më shtyen me u sjellë, me
         Kjo ngjau në majin e vjetit 1962. Mbas këti vendimit, i      plot zemër e besim te të gjith individët, sikurse te të gjitha
nenshkruemi qe grishë zyrtarisht me letër të posaçme nga              Organizatat Fetare, Kulturore, Shoqnore dhe te të gjitha Partitë
Eminenca e Tij, Kardinal Francis Spellman prej Boston-it, ku, i       Politike Nacjonaliste Shqiptare, drejtëpërsëdrejti, te Komitetet
nenshkruemi gjindej përkohësisht i ngarkuem me punë të tjera          Qendrore të tyne, me lutje vllaznore, që mirësisht të na
nen drejtimin e Kardinalit Richard Cushing, për t’ardhë në New        përkrahin me shtyp e me gojë në këtë nismë kaq të madhe, për
York, me rezidencë permanente n’Arkidioçezin e Tij. Kështu, në        arritjen e qëllimit: BLEMJEN E QENDRES KATHOLIKE SHQIPTARE
muejin korrik të vjetit 1962, filloi Mesha e përjavëshme e rregullt   AMERIKANE, në New York City.
për shqiptarë në këte vend, që vijon tash e sot edhe me liturgji                Ndera e Juej asht ndera e jonë, e ndera e jonë asht
të plotë shqipe.                                                      ndera e Juej:
         Me 16 qershuer të vjetit 1962, hodhem themelet e para                  “Njeri në kisha, tjatri në xhamija-jemi vëllezër, s’na
të “Lidhja Katholike Shqiptare Amerikane”, me nji pjesëmarrje të      ndajnë dot”.
dendun përfaqësinash fetare, shoqnore e politike shqiptare.                     Në muejin e qershorit të këtij vjeti, paçë fatin të vizitoj
         Nga fillimi i vjetit 1966, me vullnetin e mirë e flijimet    për të paren herë QENDREN ISLAMIKE SHQIPTARE të Detroit-it, i
vetjake t’antarëvet e t’antarevet të Lidhjes sonë, sikurse me         përcjellun nga i Përnderueshmi Imam Vehbi Ismaili. Tue vrejtë
ndihmen solidare e vetëmohuese-vullnetare të shum                     me vemendje atë ndertesë madhshtore, zemra m’u ba mal,
intelektualëvet shqiptarë me penden e tyne, u fillue botimi           sepse ajo nuk nderon vetëm bashkatdhetarët muslimanë, por
tremujuer i “Jeta Katholike Shqiptare”.                               nderon krejtë kombin shqiptar!
         Kjo revistë modeste e punëtorisë sonë, simbas letrave                  Bashkatdhetarë shqiptarë, pa dallim! Ndihmen ma së
që marrim, asht miratue e lexohet me andje nga të gjith               parit e paçim të gjith prej Zotit; por me mirënjohje kombtare e
bashkatdhetarët shqiptarë, pa dallim besimesh as rrymash              evari vllaznore e presim edhe ndihmen Tuej.
politike, sepse jemi mundue me ecë me nji program pozitiv e                     Çekat, lutemi të bahen në emen të “THE ALBANIAN
ndertues. Mjerisht, nuk mundemi me kondenue të gjith ata, të          AMERICAN CATHOLIC LEAGUE, INC.”
cilëvet dëshrojmë t’ua dërgojmë, për arsye të kufizimit të                      Ndihmat, si individuale e si kolektive, do të botohen
kopjevet të shtypuna. Arsyen e kupton gjithkush, sidomos në           herë mbas heret në “Jeta Katholike Shqiptare” dhe, n’U.S.A.,
mergim.                                                               janë të rrëxueshme në Federal Income Tax.
         Grupi i shqiptarëvet të strehuem politikë, në përgjithësi,
asht shtue e shtohet gjithnji në New York, në saj të kuotës                    Dr. At Zef Oroshi
preferencjale, që Amerika u ka dhanë të strehuemvet politikë                   Drejtor i Lidhjes Katholike Shqiptare Amerikane
shqiptarë. Rrjedhimisht, edhe grupi i katholikëvet, nder këta dy
vjetët e fundit, asht mase trefishue në këte vend dhe parashifet
të shtohet.
         Kemi hy në të tetin vjetë ç’prej se jemi tue thanë           Zef Oroshi
Meshen e përjavëshme e tue krye sherbime të tjera, ndonjiherë
edhe me karakter kombtar, sikur në rasë gëzimit a zijet               Çohaja
kombtare, NDER KISHAT E HUEJA. Posë kësaj, nga MUNGESA E              (Il Pastore)
NJAJ QENDRET KATHOLIKE SHQIPTARE, jemi të shtrenguem                  -fragment-
keqas me perjashtue programe me karakter edukativ të
përgjithtë, sikur konferenca perjodike mbi çashtjet tona, kurse                  Frrok Shtili ishte kund afer pesëdhetëpesash, i
anglisht për të mëdhejt, tue përdorë gjuhën amnore si gjuhë           pashkolluem, por me ‘i të ligjeruem me vend e rend, si e lypë
mesimi, sikurse kurset e gjuhës shqipe ne e shtunde ose ne e          dokja e maleve tona. Qysh i ri kishte takue me u ba zot shtëpijet,
diele, për afër 300 e sa fëmijë, prindja e të cilëvet vijnë në        tue tregue piekuni. Shum doke të mira kanuje i trashigoi e tjera
Meshen shqipe.                                                        pervetsoi me sjelljet e hieshme si në shpi, si në shoqni. U martue
         Për këto arsyena, të shternguem nga rrethanat e              i ri e djelt iu rriten menjiherë.
sipërtregueme, tue u mbështetë në zellin fetar e patriotik të                    Mu shpesh kta, tue u burrnue, si në përqeshje i thoshin
grupit tanë katholik e t’antarëvet e t’antarevet të Lidhjes sonë      se pak ishte ma i vjeter se ata. Nuk vonoi e punët e bujqësisë ua
Katholike, me 4 gusht, 1968, në Meshen e popullit, u shpall           lëshoi në krye e vetë duel te stani, si çohaj në za, qi kishte qenë
fushata per BLEMJEN E QENDRES KATHOLIKE SHQIPTARE                     edhe në rini. Shtat mesatar, musteqet të shkurtueme rrash me
AMERIKANE, në New York City. Kjo fushatë nuk do të ndalohet           buzë t’eper, të përthijuna, kaçrrufe të shpeshta e të grishta,
ma, deri me arritjen e qëllimit. Fushata ka fillue dhe asht tue       fëtyrë të mbushun, të kuqe më të remt, pak të zverdhenikun
vijue ma së mirit. Thame ka fillue, për arsye se nji fushatë e        rreth syshë, vetulla të gjana e të denduna, hunden si të bashme,
vogël, po për këte qëllim qe mbledhë që nga vjeti 1963 dhe të         por të drejtë, me ‘i sumbullore dy-kodrore e ‘i vijë poshtë-
hollat ruhen në bankë nga Arketari i Lidhjes bashkë me të gjitha      termal; sytë depertuesë e të rreptë, ball të naltë, shpatulla e
                                                                                                                                       88
gjoksin, shtungë me lesh, të gjana, gjithmonë kje çmue “burr i           ndersente me za të naltë dhe u bazajte mecave me merthye
mirë” në fshatin e vet e tjerat per rreth.                               armët dhe me akollue gjanë se “anmiku” ishte tue u afrue
          Burrnija në vështrim të gjanë, nder shum krahina të            (çohaja asht keq ta permendi emnin e ujkut shpesh). Çohaja
malcinave tona, shenon mashkujt madhorë; por n’atë ma të                 ngatrrohet keq me i ngallitë kush qenin e gjasë dhe nuk bjen
ngushtë, lypet ajo “nobilitas animi” ose bashkëmenija e të gjithë        borxh me hanger kand në mjedis tufës. Te stani e te shpija qeni
atyne vërtyteve natyrore, të trashigueme a të përvetësueme, qi           ka hekrat ose pushken, pse askush nuk ka mish per qej.
e veçojnë nji mashkull nga shoqnija mbarë. Nder këto kryesoret                     Tri tufët, dhi, dhen e gjedhe, kund afer pesqind krenë,
janë: besa, trimnija me vend, mikpritja, gjakftotësija e logjika në      mbassi u ngjitshin hallakatshëm si nji ushtri qi sulmon kalan, u
kuvend. Vjen vetiu se këto mund të fisnikohen edhe me vërtyte            derdhshin pikëpikë gjane e gjatë Fushës Lugjeve, tue pre maje
të mbinatyrëshme të besimit.                                             lulesh e njomës të blertë e të shkelxyeshme prej pastertije.
          Ishin tashma do vjet ç’se Frroku gjindej te stani me dy        Mbassi dhaheshin mirë e mirë, tuba-tuba bijshin m’ujë. Krejt
bijt e Vilës qi i ati ia kishte lanë “amanet” para se me vdekë.          pllejat ishin kaxadha gjinash. Në mjesditë ndeheshin
Gjeta e Sut Vila, i pari afer njizetash e i dyti kah tetmbëdhetat,       hallakatshëm, tue mrizue, në përtypje e marrakotje, sa në hije e
kuq e bardh si poçi i venës, rriteshin e burrnoheshin si dy pinjoj,      sa në diellë, simbas shndetit. Fara e mizës a e miskojës nuk i
vllazen per nanë e për babë, nen mësimet e drejtimet e Frrokut.          merzitte n’at naltësi, vetëm bletët shkojshin e vijshin prej vrrinit,
          Stani i shmrijakve, zatetëve në rrqut të njij kodre,           si qytetarët ditën festë nder sheshe kryesore, tue mbledhë me
mëveshë krejtësisht me lunga, shpardha, qarra jetikë, përzie aty-        punen e tyne të zellëshme nektarin e lulëzimit të bjeshkës. Të
ktu, me palnje të bardhë e të zezë qi dalloheshin nga lisnajtë           gjitha puntoricat tjera u rritshijn gadi me u grrye kambezat e
tjerë me rremat e hapët e gjethe lëpush-mdhaja. Ruheshin të              menjeherë e perziejshin e e pikëshin nder katrorët e hojeve,
paprekun per mriz kuer gjaja lëshoheshin për mëngjes. Nen stan           përgatitë me mjeshtri të persosun gjatë pranëverës së hershme.
poshtë nder zhrrela, mbrete e boshtrra. Tej prrojt qi ndante             Pranëvera ka majtë mirë e të gjitha kanë lëshue ka dy-tri herash.
stanin prej bjeshkëve, gjindej nji rrah, mbetë shkurrajë pak mbi         Tashma edhe brumbujt i kanë pre të gjith e qitë jashtë familjes,
tokë me gjethe të përhime, pse gjaja tue u lëshue e dredhë kah           pse ata parasitë vetem thithin mjaltin e do ta mbaroshin para
stani, perherë i a nepshin nga nji vrezem të fortë.                      kohet ushqimin e dimnit dhe familja e tanë do të vdiste.
          Ishte ditë veret, por taft murlani, prandej, prej naltësisë,             Frrok Shtili, mbassi gjaja kanë nisë me u ngi e kanë fillue
edhe pak si ftoftë.                                                      me u kokrrue në mriz, shkon e hin në mjedis e nisë me i njehë,
          Frrok Shtili, më njenin cup llahekun, më tjetrin armen e       tue u sjellë rrotull vedi e tue ça ajrin me dorë të djathët, gadi në
rojës, i avitet derës së vathit e u lëshon zanin ogiçëve per të          nji soj pozitet liturgjike, qi merr meshtari tue dhanë bekimin në
trazue gjanë. Kumbonët nisin me ra parë e parë, porsi borijat e          mbarimin e Meshës, per mos t’u gabue në të njehun të gjas
ushtris në marshim. Nderkaq, kater qejt hidheshin qirthin                hallakatëshe. Asht koha e cilës e tre çohajt shtrojnë strajcat me
perpjetë prej shenit e, teksa u shhekurosën, fluturuen para tufës        buk’ e djathë e tambel të mjelun prej ejash. Frroku ban nji cilë të
me çue malin. Tre çohajtë, me tri tufë, dhi, dhen, gjedhe, i             zgripët e të qeskemt, pse as në shtëpi s’e kishte zakon me u
vallojshin së bashku deri diku, por mandej ndaheshin simbas              ngrejt prej truezet krejtë ngishëm. Të përkuermt thonte se ta
mallimit të ngutshëm o të ngadalëshëm qi merrshin. Teksa                 mban shndetin në rregull. Në sa Frroku ka dalë m’anesh e ka
kalohej nji copë lisni, fillonte breshta me hala, brej e tisa, ku toka   zhytë kambishin në tarçuk e e ka kallë, Gjeta e Suti ishin ala në
ishte plisa - plisa me bar. Murlani ishte vetem poshtë; atje nji         gjysë të bukës. Pak me kuvend, pak me llafe e kaluen kohen e
puhi e lehtë e hollë tue u pershkue nëper krecket e                      per ‘i heri dy mecat mbaruen buken dhe Frroku shkundë
palëkundshmë, me fërshllimën madhshtore e kumbuese t’epte                kambishin, shtron llahekun në bar të njomë me ba ‘i sy gjumë.
pershtypjen se nji tubë aeroplanësh kalonte nëper horizontet e           Dy të rijtë napin urdhun qenve me ndejë n’anen tjetre të fushës,
kalterta e të pamasa mbi detin, qi ndehej në prendim.                    rrëjuten pak me lanë Frrokun në qetësi, leshojnë per za fyell e
          Mbasi kaloshin do rrëbiqe termales, gjaja ia epshin në         zanambare e t’i a thonë me të lëshue per dhe, herë kangë
maje të breshtës, ku ndehej në ngjasim të njij stadiumi të madh,         heroike, herë valle, qi kanë ndie e kendue nder dasma.
Fusha e Lugjet, krejtë qindisë e lulue në blerim shtalb si në të         Andrrojnë, në vegimet e melodive, jeten. Vashat me të cillat
murrët prej shndetit. Në mjedis gjindej nji krue me këputë               kanë ba valle në dasmen e fundit u perfytyrohen me krahë të
dhambë e dhmallë. Nen te shtriheshin lugjet e buçilat per të pijë        pervjelun e fystana të gjanë; stringlat cingulluese nga kërcimi, në
gjaja. Aty ndalohej rrepsisht perdorimi i sapunit per mos të             ballë e parsëm të vashave, u bahej se po i ndiejnë e shofin
prajtë ujin e me mbetë gjaja pa pi. Kah skaji i eper i Fushës            xhixhilluese në diellin e paster t’asaj fushe të blerueme. Të dy
Lugjet, në lindje niste ahishta, në të plajtë në termale e               kundrojnë n’at vegim se cilla nder ato vasha do t’i bjerë per fat.
perhjedhun n’ajrit të qiellëve, me rrema të gershetuem krah në           Të dy mendojnë njisoj, por fjeshtësija e pafajnija nuk leshojnë qi
krah e gjethe të reja e të kuqlejme në shndet, qi t’epte pamjen e        me iu çfaqë njeni - tietrit.
njij fushës së pamasë, deri qi hupte nder horizontet e kalterta të                 Hijet janë zgjatë e kanë mbulue nji të tretë të fushës. Ma
lindjes, në të nem kah prendimi. Kumbonët e ngjas me m’zi                gopçet kanë nisë të mallohen rishtas. N’at ças çohet edhe
ndiheshin, edhe pse afer; bjeshka e han zanin. Zogjët e rrallë, por      Frroku, tue ferkue sytë, me ‘i: “Hajr bane Zot!...” - Çka asht lalë
të hieshem, tue krehë me sqep flatrat e larme, me kangët e               Frroku, a pave ndonji anderr të keqe? - i a presin dy të rijtë tue u
dridhshme e të përndjerruna nëper ahishta per rreth, ia                  afrue. - Shpresoj më se nuk thotë Zoti, çka thotë andrra se
këndellëshin zemrën e pakueme shtektarit, qi kalonte në vetmi            perndryshej nuk do të jeni kambë e tyne në derë. Nji ujk i kuq,
orë e orë pa ndeshë kund në shpirtë nieri. Shpesh kriste potera e        me dy sy si gaca më ka pre ogiçët e kumbonës mu në derë të
qenëve në gjah. Frroku i njifte në za se a lihshin në derra t’egjer,     vathit e në sa ishte tue okollue tjetrat qi ishin toritë, ra zugjurija
ari ose ujk, pse sidomos n’ujk e bajshin zan si në të cingruem. Per      e i mëshiu të gjitha. Pes herë më ka shkrep pushka. Të gjitha
mos me i çartë ujku, Frroku me kohë u kishte vue hallka me               kumbonët i kam vendue në tra. - Keq asht mjaft, - ia presin per
gozhdarë në qafë e në të thkollët. Megjithate, në të tilla raste, i      nji goje Gjeta e Suti, - por shpresojmë se nuk gjykojnë andrrat
                                                                                                                                           89
bukur si shtriga. Per me u largue të keq, prap kje Frroku qi e          re, punue pishes së kuqe nga baca Frrok; gëdhenë e shkrue me
ndrroi kuvendin: -Pro Zo’ u këndoftë zemra, biro, se edhe si në         thader, lujc e daltë e shti cepat gershanzë-në-gërshanzë qi mos
kllapim ma keni letue trupin e kilxue e kënaqë shpirtin me ato          me rrjedhë as ujin…
valle të dridhshme. Krejtë m’asht perftyrue të rit tim. Besa, qiti
Frroku kuer ishte pishen e moteve, s’ ka pasë djalë në fshat qi                 * * *
me ia vue shpinen pertokë, kuer pushtoheshim. N’at kohë kuer
kto musteqe ishin si korbi, të dredhuna kacadre termal, ishe i
pari, të cillit vashat ia merrshin kësulen, shej qi me dalë në valle
                                                                                     Shënim: Sqaroj lexuesit, se ato që dëshirojnë të
me to.
                                                                        lexojnë të plotë novelën “Çohaja”, mund ta gjejnë në revistën
          Nderkaq i ep doren Gjetos e i lan shej qi me i ndihmue
                                                                        “Shejzat”: At Zef Oroshi, “Çohaja” (Bariu), “Shejzat” (le pleiadi)
me u çue prej toke; hjedhë në njenin cup llahekun, shtjen gishtin
                                                                        Vjeti III, No 3-4, 1959, f.131-136, dhe Pjesa e Dytë, sërisht në
e vogel të krrutuem në gojë e ia piskatë me ‘i vishkëllimbë të
                                                                        “Shejzat” (le pleiadi) Vjeti III, No 5-6, 1959, f.202-205.
mpreftë e të dridhshme dhe u lëshon nji za kumbues gjasë; asht
koha me i trazue. T’imtat glegojnë pshtjellueshem pse të gjitha e
njofin zanin e Frrokut. Asht ai perherë, qi kuer shef se nuk i bienë
mirë kullosës, i përshllinë nder gjithnajë të zgjedhuna. Ke gjollët
ai vetë gjithmonë del me kupen e krypës së shtypun, të
përerueme me huder e rozmarinë e me doren e vet ua vishkllon
gjetheve hejzit kuer u rriten e nuk i lanë me kullotë si duhet; u
merr gjak kuer nderkrehen e ua vend shpendven në vesh, kuer i
kapë shapthi.
          Rrunakëve, qi zgjedhë per ogiça, u zhbiron vrinat e rij
dhe ua lidhë me tel qi t’u rriten thik perpjetë e i qethë si luaj. Të
gjith tjerët, me gjith ftiakët qi s len per hanorë, i vend nen capë.
Me ndollë ndonji lodum, e shqirë.
          Asht afrue mbramja e dielli skuqet tue lëshue nji
varzhde të gjatë boj-artë në dtë. Mallimi asht drejtue kah stani. -
Biro, shkoni para te stani, merrni ngalcat. Shkurta le të marri
terkuzen e Mara në pasët kohë, të marri shndegjullen, me pre
gjeth per shtrrijë pse janë të rijë e duen me brejtë diçka edhe
naten, - u lëshoj zanin Frroku, Gjetës e Sutit, qi gjindeshin pak
xhutë prej si, n’anen tjerë të mallimbit. Dy djelmoçat, mbassi
pershndetne Frrokun, fluturojnë teposhtes tue i a thanë kangës
me sa në krye kishin. Edhe ky, mbassi u vrret gjas terhozshëm e
në të njellun, ia nisë me za të trashë e kumbues: “Te nji mriz te
nji lejthi”. Kishte njoftë personalisht Poetin kombtar; mu thonte
se ishte kasternip tek shtëpija e Pacit në Domgjon, ku pat të
parët Poeti.
          Pak pa ra tek stani, Gjeta e Suti hasen më Shkurten, binë
e Frrokut, ngarkue me terkuza, këmesa e kiza, qi po ngjitej
termal per gjeth. Mbassi pershndeti dy shmrijaket, në buz-
qeshje, këthehen së bashku me kalue nder zabele me zgjedhë
grazhdin. Kuer dojshin me kursye prozhmet, shpesh hishin në
mira aty afer. Tue shkue rrugës, Shkurta u tregoi rranget e
shtëpis e punedorët qi kishte mbarue at ditë. Mbassi duel në nji
cabok, Shkurtës disi i ra dishiri me u zgjatë pak permbi pajen qi
kishte pregatitë. Ishte e fejueme e së shpejti do të martohej. As
qi asht zakon n’ata vende qi cuca të kuvendi permbi pajen e vet,
por, tue qenë qyshë fmijë shmrijakë, rritë gjithmonë bashkë dhe
se Shkurta ishte tek ma para sish në moshë, nuk u kuq. Xu fillë
tek kollçikët, shkrue sa n’ar sa në serme se dy parët ma të
bukurit i kishte mbarue çarapët (e nusis) me kallma të gjatë allit
e shputa të shkrueme. Shtat fillë kishte pregatitë të mëdhaja e të
vogla kater zhguna, tre gjupa, qindisë në terzi kryqesh e brezesh
në cohë bojgjake, laca, pica me shkrola arit e sermit, me gojtana
dumashit; shtat fusta tet polash, qindrisë e lulue grykash,
qavëzash e dorcash. Ankohej pse akoma i kishin mbetë do
kamëza pejsh të hallakatuna nëper tllarë, per të perfundue
qemertë, trojet e stravecave e gjersat. Tufat i kishte mbarue së
tufuemi ngjye boj-all, me gëvoje arret e lëvore verri, per të
mbajtë ma mirë. Të gjitha Shkurta i kishte paltue e shti n’arkë të
                                                                                                                                        90
            Letërkëmbime                                                          Por njëkohsisht, nuk duhet harruar fakti, se komuniteti
                                                                       i vogël katolik, Qendra e Re e Lidhjes Katholike, Redaksia e
                                                                       shtypit dhe vetë Monsinjor Oroshi kanë falenderuar gjithnjë,
                                                                       përmes mesazheve të ngrohta, me letërpërgjigjet mirënjohëse,
           Gjatë hulumtimeve shumëvjeçare për gjetjen,
                                                                       duke përcjellë falënderimet e hapta, në emër të Zotit e Kombit,
 sistemimin dhe paraqitjen e letërkëmbimeve, që Imzot Zef
                                                                       për bujarinë dhe dashamirësinë e përhershme të tyre. Ai
 J.Oroshi, ka pasur me personalitete botërore të lëmit të fesë,
                                                                       nënvizon: “E së mbrambit, duket se fjala i mbetet të
 artit, kulturës, publicistikës dhe më së shumti me
                                                                       nenshkruemit. Dishroj të falnderoj botnisht ma së parit Lidhjen
 bashkatdhetarët shqiptarë të shpërndarë nëpër botë, vihet re
                                                                       Katholike Shqiptare Amerikane, për organizimin aq të bukur e aq
 korrektësia, që stafi i redaksisë së revistës “Jeta Katholike
                                                                       familjar, që bani me rasën e tridhetëvjetorit të Meshtaris seme,
 Shqiptare” dhe, posaçërisht drejtori i shtypit, ka bërë në
                                                                       në mënyren ma të thellen Komisjonin e posaçem, që nuk kursei
 publikimin e tyre nëpër faqet e saj në rubrikën
                                                                       mund për pregatitjen materjale. Gjithashtu, falnderoj botnisht
 “Korrespondenca”.
                                                                       Zotnit e naltpermendun, si personalisht, sikurse dhe n’emen të
            Sërish shohim se, përveç mesazheve të përgëzimit për       Lidhjes sonë, për urimet e tyne shprehë aq dashamirësisht ketu
 daljen e rregullt të buletinit katolik, del në pah edhe një herë      siper me letra e telegrame. Dhashtë Zoti, t’ua kthejmë gjithmone
 tradita e frymës së solidaritetit të komunitetit të vogël shqiptar    nder të mira e gëzime dhe, ku të gjith dishrojmë.”(112)
 në Amerikë, pa dallim feje e krahine, urimet e përzemërta për                  Më poshtë po botojmë disa nga letrat, që i kanë ardhur
 arritjen e suksesit në blerjen e Qendrës Katolike Shqiptare sipas     Imzot Oroshit, redaksisë, Qendrës Katholike Shqiptare dhe më
 thirrjes, që iu bë me shkrim e me gojë bashkatdhetarëve, pa           vonë Kishës “Zoja e Këshillit të Mirë” të komunitetit katolik në
 dallim. Kjo flet më së shumti për respektin e madh, që gëzonte        New York. Më mirë, po ia japim fjalën miqve e bashkatdhetarëve
 Imzoti në komunitetin shqiptar të diasporës në Amerikë, Europë        shqiptaro amerikanë dhe miqve dhe dashamirëve joshqiptarë.
 dhe Canada.
           Letërshkruesit, në mesazhet e tyre me fjalë të
                                                                                  Nuk dijmë si me Ju falenderue për art. Çdo këshillë ose
 zgjedhura e të ngrohta, që i kanë dërguar Qendrës, Kishës,
                                                                        shkrim i Juej pritet kurdoherë me krahë hapët prej nesh.
 Redaksisë dhe drejtuesit të saj Imzot Dr. Zef Oroshit,
 bashkëngjitur në zarf, kanë dhuruar edhe ndihmën financiare në                   Ju përshëndesim e përqafojmë me mallë.
 kesh ose në çek. Ndërsa ,me përkujdesje të veçantë, famullitari                  Prof. Karl Gurakuqi,
 falenderon bashkëkombasit e vet, duke u kujtuar se, ndryshe me                   Palermo, Italia
 komunitetet e tjera, që ndodhen në Amerikë, shtetet e tyre nga
 ata e kanë origjinën ndihmohen nga qeveritë respektive.
 “Kombsitë e vendevet të tjera të botës së lirë kanë përkrahjen e
 qeverivet të vendeve të prejardhjes së tyne për vepra të tilla me                Ju falena nderës për letër. Presim si zogla verës ndoi
 randësi, kurse na diaspora shqiptare, mjerisht, kemi salvime,          shkrim t’Uejin. Shëndet e punë të mbara.
 shamje e përbuzje nga rregjimi i sotshëm në Shqipni, për vepra                   Prof. Ernest Koliqi,
 ndertuese në dobi të Mërgatës sonë kombtare. Kendej nevoja
                                                                                  Roma, Italia
 paraqitet edhe ma e madhe për nji bashkëpunim solidar e
 vllaznuer, në gjithçka na ka hije si shqiptarë të vendosun.”(111)
                                                                                              E njohim dhe e çmojmë vullnetin e mirë
                                                                        t’Uejin, në të mirën e përbashkët. I kemë marrë letrat si dhe
                                                                        dhuratën t’Uej. Ju falënderojmë e Ju përshëndesim me zemër.
                                                                        G.K.
                                                                                  Toronto, Canada



                                                                                To: Mr. Edmund E.Cummings

                                                                                From: Robert Mckeever

                                                                                Subject: Distribution of Albanian Catholic Magazine

                                                                                 I acknowledge with thanks your memorandum of April
                                                                       5, 1966 informing me that Reverend Father Oroshi has asked you
                                                                       to send me some copies of this publication “Albanian Catholic


111                                                                   112
  At Dr.Zef Oroshi, “Falënderje dhe Thirrje”, “Jeta                     At Zef Oroshi, “Korrespondenca”, “Jeta Katholike
Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i                Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes
Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti                Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti V, #4
IV, #2 (14), Prill-Qershuer, 1969, f.27.                              (20), Tetuer-Dhetuer, 1970, f.29.
                                                                                                                                      91
Life”.
         I will be very happy to reicve these copies and assure
you and the Reverend Father that they will reach Albanian in
camps. In fact the publication may very well help them to really
understand Catholic life in Western countries. This will be no
imposition and I shall be only happy if the Albanian refuhees can
have access to such a document.

          April 15, 1966


          Dear Fr. Joseph,

         We have received your York publication and are greatly
impressed with the quality and quality it contains, for this I thank
you. You must be working very hard with your congregation.

                  May 4, 196
                                                                       shqiptar n’Amerikë asht pasunue në ket mënyrë, me nji të
Rev. Vasil N. George                                                   përkohshme, kaq të vlefshme për jetën e bashkësisë shqiptare.
                                                                                Ju uroj suksese të vazhdueshme.
                                                                                Tahir Kernaja
           … Nji shoku em katholik më dha revistën “Jeta
Katholike Shqiptare”. Mjafton emni i kësaj reviste, për t’i kujtue
çdo shqiptari, se gjatë shekujve të kaluem e sidomos gjatë
shekullit në të cilin jetojmë, Katholikët e Shqipnisë i dhanë e i
dhuruen shum ma tepër Atdheut e Kombit Shqiptar, se sa jetës
vetë katholike. Nuk asht rasti këtu t’Ju permendi sakrificat
supreme të katholikëvet, më mjafton vetëm fraza e famshme e
Pater Anton Harapit, që tha, kur u dënue me vdekje: “Le të rrojë
edhe pa mue Shqipnija!”
           Le t’urojmë, që Shqipninë e Shqipytarëvet, ta shofim të
lirë dhe të përparueme, ashtu siç ua don zemra të gjithë
Katholikëvet Shqiptarë dhe të gjithë Shqiptarëvet Muslimanë e
Orthodoks.
          New York City                                                                                Halim Begeja



          E kam lexue me andje revistën “Jeta Katholike
                                                                                                       S
                                                                                                       h
                                                                                                       q
                                                                                                       i
                                                                                                       p
                                                                                                       t
                                                                                                       a
                                                                                                       r
                                                                                                       e
                                                                                                       ”

                                                                                                       d
                                                                                                       h
                                                                                                       e

                                                                                                       j
                                                                                                       a
                                                                                                       m

                                                                                                       i
                                                                                                                                   92
            Urimet dhe përgëzimet e mija për sukseset e larta, që                  Si Ju shenuem dhe në nji letër, artikulli i Juej e gjet
juvet po kryeni me revistën “J.K.Sh.”. Këta suksese kanë ringjallur     këte numer në shtyp, por do të dali n’ate të tetorit. Ju
ndienjat e kombësisë shqiptare dhe komunitetit t’onë këtu në            falnderojmë me miradijen ma të ndieshmen per te dhe urojmë
vendin e lirë.                                                          qi të jetë ndjellamirë dhe per tjerë.
A.Toto                                                                            E dimë se mjerisht punët e shumta ndalojnë
                                                                        shumkandin, sikur Ju, me punue me pendë per diasporën tonë
Më ra në dorë “J.K.Sh.”. Ju falnderoj nga zemra për dergimin e          djerrë-e-përdjerrë nëper bot, e sidomos me herrë, si bani Ju, me
saj. Ju uroj nga zemra: Ju lumtë dhe lutem për vazhdimin e saj.         cenë e kujdes, për “vullajtë” e bukura të gjuhës shqipe, e cila aq
Lenda fetare e politike-fetare e përsosun. Posë të parëvet, po          fort Ju detyrohet. Per ma teper, letrat t’Ueja miqasore kanë
përmendim Gurakuqin, Fishtën, P.Anton Harapin e të tjerë, që            qenë përherë zemërdhanëse, këndellëse e miratuese edhe
me një letër nuk mund t’i përmendim. Andaj Ju uroj suksese në           atëherë, kur, sigurisht me të gjith ndjetin e mirë në herrjen e
misionin e naltë, që keni marrë përsipër, për botimin e saj.            “vullajvet”, ndonjiherë nuk kemi arritë me Ju knaqë as synin, as
                                                                        veshin.
          Philadelphia
                                                                                   Per hir t’Antarëvet të Shoqatës Katholike dhe të
K.Cakrani
                                                                        lexuesavet, po riprodhojmë do rreshta nga letra e Juej e 30
                                                                        majit ’67, ku thoni nder tjera: “Përgëzohem me Ju të Shoqatës
                                                                        Katholike, qi jeni tue i a qitë faqen e bardhë (sidomos) Klerit
                                                                        shqiptar, qi aq meritime ka kundrejt Kombit dhe Atdheut t’onë
           Marrim vesht se Ju botoni nji revistë “Jeta Katholike        të dashtun. Ju jeni tue vijue me nder trashgimin e atyne, qi
Shqiptare” n’Amerikë dhe e botoni në çdo tre muaj. Na                   i hapen rrugën lavrimit të gjuhës dhe përparimit të popullit në
dishrojmë, qi revista të na vijë rregullisht këtu në Suedi dhe do       pikëpamje fetare dhe atdhetare… do të ia nisi bashkëpunimit
t’ishim shum të gëzuem. Historija e katholicizmit shqiptar ka lanë      t’em në Përkohëshmen, të cilen un e miratoj me gjith zemër,
gjurmë të thella në historinë e Shqipnisë. Katholikët shqiptarë         pse e meriton”.- Ka pas thanë Kuintijani (persa mbaj mend):
kanë qendrue ma tepër se pesëqind vjet në zgjedhën e Turqisë,           “Nierzit i duen shkrimet e veta ma teper se nana fëmijën.”
në malet e Mirditës, Dukagjinit e të malsinavet të Shkodrës, tue        Prandej, mos na përgëdhelni teper. Shndet të plotë, jetë të
durue dhe përballue nji anmik shum djallzor e grabitçar. Ata e          gjatë, punë të mbarë. Presim simbas premtimit.
kanë ruejtë fenë e bukur të krishtenë dhe mësimet e Krishtit, tue
u bazue në Ungjill. Por njikohësisht, kanë ruejtë gjuhën shqipe,
traditat, zakonet dhe Kanunin e Lek Dukagjinit, të cilin s’doli ligj                Prof.Karl Gurakuqi,
tjetër me e zevendesue.                                                             Palermo, Italia
          Katholikët shqiptarë kanë luftue kundra shkjaut,
bashkë me vllaznit e tyne muslimanë, kur malazezët kërkonin të                      Secretariate of State
zaptonin tokat shqiptare në Veriun e Shqipnisë. Poeti i madh                        Vatican
kombtar e përjetson ket vllaznim, kur thotë në Lahutën e Malcis:
“ T’Kshtenët Ungjillin, Turqit                                                    The Catholic Albanian-American League of New York
Qitapin-Gjallë Shqipnin, na kurr s’t’a napim.” Katholicizmi në          City expresses the deepest gratitude to the Holy Father for the
Shqipni ka tregue patriotizëm e heroizëm të pashembulltë në             Paternal Allocution in the occasion of the fifth Century of the
historinë e Shqipnisë, me Prek Pashë Bib Dodën, i cilli qe mbajtë       death of Skanderbeg.
30 vjet i tretun nga Turqia n’Anadoll, me Çun Mulen, Luigj
Gurakuqin, Imzot Preng Doçin. Edhe ky i fundit i tretun nga            Father Oroshi,
Turqit, Dom Nikoll Kaçorrin dhe Dedë Gjon Lulin.
                                                                       Director
          Suedi
                                                                       Dear Father Oroshi:
         J.Bresa
                                                                                 His Excellency, Archbishop Raimondi has asked us to
                                                                       convey to you the gratitude of Our Holy Father for the telegram
            Kënaqemi kur ndigjojmë, se Buletini ynë ka gjetë një       death of Skanderbeg.
 pritje aq të përzemërt në rrethin e atjeshëm. Do të mundohemi,                  You might also be interested in knowing the text of
 mos me i ardhë mangut kërkesavet t’Ueja.                              your telegram was publishing in the January 31st issue of
                                                                       “L’Osservatore Romano.”
            Gjon Bala,
            Belgique                                                               With kind regards, I am
                                                                                  Sincerely your in Christ,
                                                                                  Terence J.Cooke, D.D.
                                                                                  Auxiliary Bishop of New York

                                                                                   More on Albania
                                                                                                                                       93
                                                                                   Me anën e njaj qarkorje të posaçme, kopjen e së cilës
                                                                         po ua mbyllim bashkë me fletoren lexuesvet të largët, kemi
          Editor, THE WANDERER:                                          hjedhë nji thirrje në krejtë diasporen shqiptare pa dallim, për
                                                                         ndihma financjare, për blemjen e Qendres Katholike Shqiptare
         In THE WANDERER of July 27th, 1967, on first page, I
                                                                         Amerikane ne New York City.
read your short article, “Albania Closes Last Church.”
                                                                                   Falnderojmë me gjith zemër, si individ dhe ente, për
Since I am an Albanian priest, I wish to thank you with a deep
                                                                         jehonë të mirë, që kanë dhanë e shpresojmë të vijojnë me i
sentiment of gratitude for your Christian solidarity for the
                                                                         dhanë kësaj thirrje bashkatdhetarët shqiptarë. Emnisht këtu
suffering Albanian people.
                                                                         falnderjet tona ma të ndieshmet i siellen Vatres, për tri thirrje
         However, I wish to note that in that article there is a         që bani në Dielli, nji nga vetë Kryetari Z.Peter Chicos,
mistake on the number and proportion of the Roman Catholics in           Organizatës Balli Kombëtar Agrarë, për lajmërimet, në radio
Albania.                                                                 për New York e New Jersey, sikurse Z.Teki Xhindit, N/Kryetar i
          The proportions of the population belonging to each of         O.K.L.Legalitetit, për qarkoren e posaçme, që u ka sjellë
the three faiths in Albania are the following: Roman Catholics,          antarëvet, për përkrahje e ndihma, tue dergue ai vete ma së
eleven percent: Eastern Christian Orthodox, twenty-two percent;          parit ndihmen personale, si shembull solidarsijet kombtare. –
and Moslems, sixty-seven percent.                                        Na besojmë, e me ne shpresojmë, se të gjith nierzit vullndet-
                                                                         mirë në diasporen tonë, se qëllimi asht i naltë, jo vetëm për ne
          The total population in Albania counts now (within its
                                                                         katholikët, por edhe e sidomos si Komb Shqiptar: Kisha e Parë
actual political frontiers, i.e., excluding another million of
                                                                         Katholike Shqiptare Amerikane në U.S.A.
population under Yugoslavia), two million of population.
Therefore, according to this proportion, the number of Roman                       -Bashkatdhetarë shqiptarë!
Catholics in Albania is 200, 000, and not 92,000, as it is written in           Solidarsija e juej dhe ndihma financjare e jueja, do të
that issue of THE WANDERER.                                             reflektohen në nderë të Kombit të përbashkët..
          We would be very grateful to you, Mr. Editor, if you                  Çekat lutem të bahen n’emen të “The Albanian
could correct that error in a next number of your paper, since this     American Catholic League, Inc.”
correction in important for the exiled Albanians, professor, of
                                                                                  All contributions are tax deductible.
New York City, who convinced me to send you this letter.
                                                                                At. Dr. Zef Oroshi
          Thanking you in advance, I remain, with best regards,

        Rev. Joseph J. Oroshi,

        Tarrytown, N.Y.                                                 “…Kam nderin t’ju njoftoj marrjen e letrës s’Uej, datë 4 shtator,
                                                                        1968 si dhe thirrjet q’iu drejtohet bashkatdhetarëvet shqiptarë.
                                                                                    Simbas bisedimit që bemë në prezencen e Madhëris së
           Reverend Joseph J.Oroshi, S.T.D.                             Tij Leka I, Mbret i Shqiptarëvet, sot ju shkrova miqve e shokëve të
                                                                        mij në gjith kollonitë e Shteteve të Bashkueme të Amerikës e
           St. Vincent de Paul Institute                                Canada-së, si dhe atyne që janë në Londër, në Francë, Belgjik,
           261 South Broadway                                           Suedi, Gjermani e Australi, duke u rekomanduar që të apin
           Tarrytown, New York                                          ndihmat e tyre morale e materiale, për ngritjen e nji Kishe
                                                                        Katholike Shqiptare në New York. Themelimi i këtij instituti, që
                                                                        asht ma se i nevojshëm, ka vlefte jo vetem fetare, por edhe
           Dear Father Oroshi:
                                                                        kombëtare.
                                                                                  Si shenje e solidaresije, këtu mbyllur ju dërgonj nji çek
           Many thanks for your recent letter.
                                                                        prej $75, ndihmë personale prej meje. Duke ju uruar sukses të
 Your expression of support is encouraging to me, the people of         plotë…, që asht dëshira e të gjithë shqiptarëve nacjonalista pa
 New York, and the nation.                                              dallim besimi. Ju përshndes miqësisht.”
 Best wishes to you and the Catholic Albanian American League.                  Teki Xhindi,
                                                                                N/Kryetar i Komitetit Qendror te O.K.L. Legalitetit
           Sincerely yours,
           Robert F.Kennedy



Bashkatdhetarë shqiptarë e lexuesa të dashtun të J.K.SH.!




                                                                                                                                          94
           Me kënaqësi kemi lexue qarkoren e Z. s’Uej, drejtue
bashkatdhetarëvet shqiptarë, per blemjen e Qendrës Katholike           Collection for the Albanian American Catholic League, Inc.
Shqiptare këtu në New York. Në bisedimet që kam pasë me
Komitetin Qendror të Organizatës Balli Kombëtar, kam                              The above donations for the Albanian American
konstatue se sejcilli prej nesh do të jetë i lumtun, që të shofi nji   League, Inc. for your proposed church are presented on behalf
ditë realizimin e themelimit të Qendrës Katholike Shqiptare. Jo        of the St. Thomas Orthodox Church in Detroit.
vetëm Ju, por jam i sigurtë të gjith shqiptarët e kanë parasysh                 The St. Thomas Board of Directors, its Priest and its
kontributin e madh që katholikët shqiptarë i kanë dhanë                parishioners convey our good wishes for the success of future
çashtjes shqiptare.                                                    endeavors of the League.
           Në bisedimin që kam pasë me Kryetarin e Organizatës                   The Church Board commends the efforts of Mr. Victor
B.K., z.Kadri Cakrani, kemi mbetë në fjalë, se do të bajmë çmos,       Chacho and Mr. Christ Lepon for their organizing and arranging
që të gjithë shokët t’onë kudo, që të ndodhen, të dërgojnë             for the contributions.
ndihmat e tyne për blemjen e një qendre katholike.
          Këtu mbrendë, po iu dergoj nga ana e eme nji çek prej                  March 28, 1968
50 dollarësh. Jam i sigurtë se Zoti Cakrani do iu shkruej
                                                                                 Gus Gorguze
personalisht.
                                                                                 Chairman of the Board
          New York City
          Me respekt dhe të fala
          Halim Begeja
          Sekretar i Përgjithshëm i Ballit Kombëtar                               I kam marrë me rregull të gjitha numrat e revistës së
                                                                       Juej, edhe si për çdo botim shqiptar, më bahet zemra mal dhe
                                                                       knaqem. Edhe unë jam fetar, dhe binomi i vjetër Fe-Atdhe, asht
                                                                       shum i pershtatshëm si dje, ashtu edhe sot. Në fjalimin tim, me
          U gëzova fort për nisjativën, që ka marrë Lidhja e
                                                                       rastin e themelimit të Qendrës Islame në New York, kam
Katholikëvet Shqiptarë, për të blerë një Qendër të saj në New
                                                                       perdorë po atë binom të lasht dhe kam shtue fjalën Liri, Ju keni
York. Besoj, se shqiptarët e Amerikës, pa dallim feje e krahine,
                                                                       Perparim. Më duket se të dy janë sinonime, se nuk mund të ketë
do të japin ndihmën e tyre morale dhe materiale për këtë
                                                                       përparim pa Liri edhe Lirija nuk mund të mbijetojë pa
Qendër Fetare-Kombëtare të Vëllezërve Katolikë.
                                                                       Perparim.
           Brenda në këtë letër, ju dërgoj një “money order” prej
                                                                                 Jam i sigurtë se Ju keni me ba perparime të dukshme
50 dollarësh, për Qendrën T’uaj dhe, duke ju përgëzuar për këtë
                                                                       mbrenda pak kohe, se keni dy vetina të domosdoshme:
nisjativë, Ju uroj të delni me sukses.
                                                                       Dedikimin dhe vendosmeninë. Gjithashtu, jam i bindun se keni
                                                                       me pasë perkrahjen e të gjith shqiptarve pa asnji perjashtim,
          Washtington D.C.                                             nga çdo prejardhje e të cilitdo besim. E natyrisht, më pelqen, që
          Ju përshëndes vëllazërisht,                                  të më konsideroni edhe mue si ndihmës i Shoqatës së Juej, edhe
          Xhevat Kallajxhiu                                            Ju lutemi të pranoni kontributin tem modest financjar.
                                                                                 Mbani nalt Flamurin e atdhedashunisë e të
                                                                       shqiptarizmit, me besimin fetar, ashtu siç duhet t’i ket hije të
                                                                       gjith mergatës, që ka nevojë për zhvillim, inkurajim dhe
          I ndershëm Dom Zefi,
                                                                       shpresë.

          Inisiativa për t’u ndërtue nji Kishë për shqiptarët,
                                                                                 Dr.Hamdi H.Uruçi, M.D.
meriton lavdata, se asht nji vepër jo vetëm fetare, por edhe
kombëtare.
          N’emën tem dhe të familjes Kumbarçe, u përgëzoj dhe
i lutem Zotit të delni faqebardhë e me sukses.                                   I nderti Dom Zef Oroshi,
          200 dollarë po ua dërgoj tash, sa për temel dhe 200
tjera, me shpresë të Zotit, do ua dërgoj pa iu vu çatija.                         U gëzova shum, kur pashë në numrin e fundit të
                                                                       revistës “Jeta Katholike Shqiptare”, se fushata e hapun prej Z.
                                                                       s’Uej, per ndertimin e Kishës së Parë Katholike Shqiptare
          New York                                                     n’Amerikë, po gjenë nji jehonë të mirë nder bashkatdhetarët
          Ju përshëndes,                                               t’anë kudo që ndodhen. Kjo verteton, se dëshira e Kishës së
          Abdurrahim Kumbarçe                                          heshtun n’Atdhe, po bahet realitet në mërgim.
                                                                                  Po ju dergoj nji çek prej 100 dollarësh, tue pasë plot
                                                                       besim e bindje, qi edhe shokët tjerë këtu, kanë me iu pergjegjë
          St. Thomas Albanian Orthodox Church
                                                                       thirrjes s’Uej.
          5449 Oakman Boulevard
          Detroit, Michigan 48204                                                Detroit

                                                                                                                                      95
          Kolec Pikolini                                                        Me qenëse shumica e rrymave politike tona, kanë
                                                                     fillue të deshtojnë nga se kanë marrë në thue, le të dihet prej të
          I dashtuni Dom Zef,                                        gjithve, se edhe Kombësija vetëm me anën e fes do të ketë
                                                                     mundësi të ruhet, siç u ruejtë prej italo-shqiptarve çprej pesqind
                                                                     vjet e këndej.
           E di se kam mungue shum pa të shkrue deri tash,
sidomos për me tu falë nderës, për dërgimin e rregullt të “Jetës               Tue ju urue, qi ndërmarrja të dalë me sukses, mbyllun
Katholike Shqiptare”. Por si i thonë nji fjalës, ma mirë vonë se     po u paraqes nji urdhën pagesë prej 50 dollarësh, në shej
kurrë. Qe pra sot, po të shkruej për herën e parë, me të ba          kontributi sa për tash.
urimet ma të perzemërta për Kshndella e Motin e Ri. Zoti të
dhashtë shëndet e gjithë të mirat, si edhe për Qendrën                         New York City
Katholike, për të cilën po përpiqet bashkësija e juej. Un kam                  Sinqerisht i Jueji
ndjerë gjithmonë me admirim veprimtarinë, qi je tuj zhvillue
n’atë vend, në mes të bashkatdhetarëvet e bashkë me ta e për                   Ymer Doda
të mirën e marëvajtjen e tyne. Zoti ju a shpërbleftë gjithëmonë
ashtu si dishron zemra, se të tilla veprimtarina i sjellin nderë
krejt mërgatës s’onë. Sot po përfitoj prej rastit, me Ju dergue
edhe nji përshkrim të nji vendi, qi e kam vizitue para disa kohet,             Albanian American Bektashi Monastery
tue shpresue se do ta gjeni të pershtatshem per botim, në
                                                                               Teqja Bektashijane Shqiptare
ndonji nga numrat e ardhshëm të “Jetës Katholike ...”

          Bruxelles, Belgjikë                                                  Adresa:217 North Line Road
          Me kaq ju përshëndes me shumë miqësi                                 Taylor, Michigan 48180
          Rrok Maloki                                                          Avenue 4-6218

                                                                               Falnderime
          I dashtuni Dom Zefi,

                                                                                  N’emen të bashkësisë sonë dhe të Lidhjes sonë
          Qe sot për të parën herë, po ju dergoj 160 dollarë për
                                                                     Katholike Shqiptare, falnderojmë botnisht të Përnderueshmin
Kishë, unë Marash Ndoc Shkreli $100 dhe grueja e jeme Lena
                                                                     Baba Rexhebi si dhe Teqen Shqiptare të Detroit-it, të cilen Ai aq
$60, dhe kurdoherë jemi gati me ndihmue për punimin ose
                                                                     dejsisht e kryeson, për shprehjet e larta solidare kombtare si
blemjen e Kishës Shqiptare n’Amerikë, se kishët na ndihmuen
                                                                     dhe per ndihmesen bujare e simbolike, n’emen të Teqes, për
dhe na shpëtuen nga prangat e hekurit.
                                                                     blemjen e Qendres Katholike Shqiptare në New York. Gjeste të
        Ju lutem, na lajmoni për çdo ndihmë, qi asht e               tilla, krijojnë histori, sidomos në periudhen në të cilën jetojmë,
nevojshme, pse jemi gati me dhanë pjesën t’onë simbas                në krejt diasporen shqiptare.
mundësisë.
                                                                               At Zef Oroshi,
          Staten Island
                                                                               Drejtor i Lidhjes Katholike Shqiptare

          Përfundoj me nderime,
          Marash Ndoc Shkreli
                                                                               Të Përndritshmit Rev.At Zef Oroshi
                                                                               Tarrytown, N.Y.
           Inisiativa e Juej dhe e shokve, për blemjen e nji
Qendre Katholike Shhiptare Amerikane, asht për t’u çmue dhe                    I përndershëm Atë!
për t’u lavdrue.
           Kur dihet se n’Atdheun, me urdhnat e Qeveris                        Si në gazetën “Dielli”, ashtu edhe në revistën t’Uaj
shnjerzore qi hala sundon, asht suprimue (ndalue, shënimi im         “Jeta Katholike Shqiptare”, kam parë nisjativën, që është marrë
T.M.) çdo ent fetar, na takon të gjithve me u përpjekë, qi me        për themelimin e një Kishe Katholike Shqiptare dhe na ka
kontributin e secilit prej nesh, pa dallim feje ose ideje, të        ardhur mirë të gjithëvet. Pse sa më shumë Institute të jenë, aq
mundim me krijue të tilla qendra. Po qe se do t’i arrihet këtij      më tepër i shërbehet Kombit.
qëllimit, qi sigurisht po me ndihmen e Zotit, asohere, na do të
kemi mundësi të ruejm pastër jo vetëm fenë, por edhe vyrtytet                 Prandaj, Teqeja e jonë, pret me kënaqësi këtë çerdhe
ma të nalta të racës tonë.                                           fetare-kombëtare dhe në shenjë solidariteti dhuron ndihmën
                                                                     modeste 50 dollar.
                                                                                Kjo shumë e vogël, lus të gjejë pëlqim, pse simbolizon
                                                                     solidaritetin reciprok dhe bashkëpunimin t’onë.



                                                                                                                                   96
          Shtoj, se kemi dhenë kshillat e duhura, nëpër të gjithë              I jueji
besnikët bektashi të kryejnë detyrën kundrejt simotrës së re.                  Tahir Markaj
          Tash ju shtrëngoj dorën, me urime të përzemërta për
sukses.                                                                         Tue shpresue qi t’Ju vijojë vullndeti i mirë, siç e keni
                                                                     tani, e tue Ju urue gjithnji e ma tepër sukses, për të
          Teqe, më 20/II/’969                                        Përkohshmen tonë e bashkim, këtu bashkangjitun pranoni Ju
          I Juaj                                                     lutem këtë check ($50) si ndihmë për këtë vjetë.


          Rev.Baba Rexhebi                                                                Chicago
                                                                     Dr.Lec Zojzi, M.D.


Miss Diana Restaurant-Tavern
                                                                     Dal Vaticano
Peterborough, Ontario, 113
                                                                     Consilium Pro Publicis Ecclesiae Negotiis
George Street, Market Plaza
                                                                                E’stato motivio di conforto per il Santo Padre
                                                                     apprende re che o diletti cattolici di Albania, emigranti negli
          I nderuem At Dr. Z .Oroshi!                                Stati Uniti, hanno saputo, non senza notevoli sacrifici, dare vita
                                                                     ad un proprio centro di attivita religiosa.
          Në këtë letër do gjeni tre çeqe me nga njiqind dollarë,               Mentre benedice di cuore codesttta comunita
d.m.th. treqind dollarë, për ndihmën e ngritjes së nji Qendre        cattolica albanese, Egli formula voti perche l’opera, ora iniziata,
Katolike n’Amerikë. Sipërmarrja e Juej dhe e gjithë vëllezërve       fiorisca in lodevoli iniziative ed apporti abbondanti frutti di
katolikë shqiptarë ësht për t’u lavdërue, mbasi ky Institut është    bene.
i dobishëm në aspektin fetar e kombëtar.
          Le t’i lutemi Zotit fuqiplotë, që të plotësohet sa ma                Della Signoria Vostra
shpejt dëshira e vllezërvet tanë katolikë. Ju lutem, t’u                       Dev. mo nel Signore
transmetoni të falat e mija personale dhe ata të gjithë vllezërisë
Kulla n’Amerikë dhe Canada, besnikëvet t’Uej katolikë.                         Giovanni Cardinale Villot


          Me nderime e përshendetje nga zemra,
          Ibrahim Kulla                                                        From His Eminence,
                                                                               Cardinal Terence Cooke

                                                                               Cardinal Cooke was very pleased to receive your
                                                                     gracious invitation to attend the Reception and Dinner which
          I nderti Zotni Don Zef Oroshi,                             will be sponsored by the Albanian American Catholic League on
                                                                     Sunday, April 12, 1970.
          Porsa e pata marrë letrën Tuej, menjiherë ia fillova                   It was very kind of you to invite His Eminence.
punës, por jo vetëm, por me shokë, sidomos Z. Prenk Gruda, Kol       However, because of his visit to the missions in South America,
Mhilli dhe Tom Kalaj, më kanë ndihmue shum.                          it will not be possible for Cardinal Cooke to be with you on this
           Ndihmë të madhe morale e lehtësin, na kanë dhanë          happy occasion.
Babaj, qi e hapi ai vetë fushatën në Teqe, me rasën e drekve të
ndiespast Dervish Lutfiut dhe Imami, ditën e Bajramit, e hapi                  Msgr.James J.Murray
ketë fushatë në Xhami, tue theksue, sikurse edhe Babaj ma
parë, vlerën e randësinë shpirtnore e kombtare të ngrehjes së                  Secretary to the Cardinal
nji Kishe Katholike Shqiptare në New York, per të mujtun edhe
katolikët shqiptarë me pasë e me u bashkue në nji strehë të
shejte të vetën. Vullneti i mirë nuk na ka mungue tanve dhe                    Da sua Eminenza il Signor Cardinale
ndonji pengesë të vogël e kemi kalue pa fjalë e pa vështirsina,
                                                                               Ilde Brando Antoniutti
tue u skjarue e mbetë miq me të gjithë dhe kudo jemi përpjekë
me lanë shtetun hapun, për të gjithë qi të marrin pjesë me ma
shum dhe bashkë me ata qi nuk patën mundësi kësaj rradhe,                      Ho letto con vivo compiacimento l’interessante
qoftë për mungesë të tyne, qoftë për mungesë tonë, qi nuk            articolo del The New York Times sulla chiesa degli Albanesi di
patëm rasë me i takue. Megjithatë, përderisa fushata të              codesta citta.
qindrojë e hapun, do të përpiqemi me ndihmue me gjitha fuqit
tona.


                                                                                                                                       97
           Mi rallegro con Lei per la bella realizzazione che
assicura a codesti cari fedeli un centro di vita religiosa e un
campo di attivita sociale nonche una difesa per la protezione
della loro fede e la conservazione delle loro migliori tradizioni.             Dear Father Oroshi:

           Riceva con i miei fervidi auguri una cordiale
benedizione per Lei e per i parrocchiani della Chiesa della
“Madonna del Buon Consiglio” che ricorda il Santuario di
Scutari e la devosione degli Albanesi per la Madre di Dio.                     I was very happy to see that your great work among
                                                                     the Albanian exiles was recognized in a fine article in The New
          Mi creda sempre Suo affezionatissimo in Domino
                                                                     York Times. I know that up to now your way has been long and
          Il debrando Cardinal Antoniutti                            hard. I am gland that Catholic Relief Services has been of some
                                                                     small help to you in your apostolate.
                                                                              As you take your place as the Pastor of the first
                                                                     Albanian parish in the Western Hemisphere, I send you my
          From Mayor Lindsay                                         warmest congratulations and the assurance of my prayers for
                                                                     your welfare and the welfare of your hard-working and faithful
          Mayor Lindsay has asked me to acknoë ledge and             flock.
thank you for an invitation he has received to attend a
reception and dinner sponsored by the Albanian American                        With all best wishes, Im
Catholic League, Sunday, April 12 th.                                          Sincerely yours
          The Mayor’s scheduling Committee has carefully                       Edward E. Swanstrom
revieëed your request and regrets that due previous
commitments the Mayor wi; be unable to accept the invitation.                  Titular Bishop of Arba

         The Mayor appreciates your having invited him, and                    Executive Director of U.S.C.C.
extends his best wishes on this occasion.

          Harvey Rothenberg                                          Dear Father Oroshi:

                                                                              I deeply regret that it will not be possible for me to
          Da sua Eccellenza Vescovo                                  attend the dinner and reception for the formal opening of the
                                                                     Albanian American Catholic Center. I must visit a parish that
          Giuseppe Perniciaro                                        afternoon and I cannot alter my schedule.
          Vescovo di Piana degli Albanesi                                     I hope, however, to be able to take the opportunity, if
                                                                     you do not object, to stop in at the Center while it is open.
          Ieri mio cugino Thomas J.Carnese da N.Y. mi ha
mandato una copia del the New York Times del 13.c.m. con un                    With every best wish, I remain,
articolo sull’inagurazione della Chiesa di N.S. del Buon
Consiglio, la Prima Chiesa Catholica Albanese di codesto                       Sincerely yours in Christ,
emisfero.                                                                      Thomas F.Heneghan
           Mi ha fatto molto piacere. Di cio mi congratule con                 Chancellor of the Archdiocese of New York
Lei e con tutti i cattolici albanesi d’ America e auguro dal
profondo del cuore che la nuova Chiesa sia nell’avveniere, per
tutti Voi, un centro vivo di Fede e di amor patrio.
                                                                               Dal Rev. Monsignore Felice Cenci Rettore
                                                                               Di Propaganda Fide
          Vescovo Giuseppe Perniciaro

                                                                               Caro P.Oroshi,

          Telegram
                                                                                Alleluia, Alleluia, Alleluia! –Dica ai suoi albanesi i
                                                                     vivissimi rallegramenti e auguri dal Collegio dove un certo
         Urime të perzemërta, me rastin e inagurimit Albanian        P.Oroshi e dive tanto prete.
American Catholic Center. Ju falnderoj shum për ftesen në
darkë dhe njikohsisht shprehi keqardhjen për pamundsin me
                                                                               Monsignore Felice Cenci Rettore
kenë sonte mes Jush.

          Imam Salih Myftija



                                                                                                                                         98
          Kisha shum deshirë, që të ndodhesha në darkën                         Dot flas me Zotni Agim Karagjozin, që të përfaqsoj
përkujtimore, që jep e para Kishë Katolike Shqiptare. Mjerisht,        shoqërinë tonë fetare.
gjendja e ime shëndetsore, jo aq në rregull më pengon të vij                     Të lutëm, nga ana ime u jep të gjith të pranishmve të
dhe të vej në zbatim kët dëshirë.                                      falat e mija vllaznore dhe u kërkoj ndjesë, për mungimin tim.
           Me gjith kët shpirtnisht, jam aty me Juve bashkë dhe                 Ju perhajroj, për të gjitha përpjekjet Tuaja, që bët të
ju uroj ç’do sukses e mbarëvajtje.                                     mundur ngritjen e të parës Kishë Katolike Shqiptare këtu dhe Ju
                                                                       uroj shum e shum shëndet dhe suksese më të mëdha në të
          Mbes me pershndetje të përzëmërta                            ardhmen.
          Baba Rexhebi                                                           Mbrenda në letër, po ju dërgoj edhe nji çek me $25.

                                                                                 Shum të fala të perzemerta dhe vllaznore:
           Kam marr vesht, për themelimin (blemjen) e Kishës
për shqiptarë të New York-ut e jam gëzue në zemër. Me gjith
vshtirsi (e mendoj, se s’dot jen ken të vogla), ia dole njaj pune të   Vahit Çika
madhe, pasojat e së cilës ka për t’i ndie e çmue koha e breznitë                 Kryetar i Shoqatës Islamike Shqiptare New York
e ardheshme. Të lumtë, të lumtë!
         Tashti mbasi asht ba e madhja, të voglat vijnë tuj u
perfekcjonue, për kadalë me ndihmen e Zotit e me zellin Tand
                                                                                 I shtrejti dhe i shkelqyer famullitar:
edhe ato do t’plotsohen.
          Shpresoj, se bashkë me Kishë e lokale, ka për t’u krijue
                                                                                 Më vjen keq, se nuk do të ndodhem në darkën, për
në mes shqiptarve dhe njifarë bashksije e dashtnije së krishtenë,
                                                                       hapjen e Kishës shqiptare zyrtarisht, po due me gjith zemërë të
gja kjo aq e nevojshme për ne.
                                                                       Ju dergoj pergzimet e mia dhe ndjenjat gazmore, që kam në
          Bashk me Fra Pashkun, përsrisim urimet e mbesim              zemër, për kët ngjarje kaq serioze e të vlefshëme dhe kaq të
vllazën ne Krishtin.                                                   nevojshme, për veten e shpirtrat e antarësisë.
                                                                                 Kam qenë gjithë jetën time fetar, me kuptimin e fjalës
          At Daniel Gjeçaj O.F.M.                                      dhe jam përpjekur për perparimin e insituteve fetare shqiptare
                                                                       të shqiptarëvet. Do të vazhdoj në të ardhmen të jem ndihmës i
                                                                       mirë si para Kishës s’uaj, si për kishë e xhamitë e tjera. Ju jap
           I am very sorry that I will not be able to come at that     fjalen e nderit.
date to New York. My best wishes fot the occasion to all of you.                Lutem bëni të njohur mbledhjes, që unë jam qind për
If I come to New York after Easter, I will come to see you.            qind në mes të Juve dhe ju uroj nji pasdarke të mirë.
                                                                                 Kur hapet koha dhe të lulëzojë natyra ca më mirë, do
          At Andrea Nargaj O.F.M.                                      të marr udhën të ju vizitoj. Vazhdoni punën e shenjtë, që kini
                                                                       nisur dhe punoni pa reshtur çdo ditë se s’kemi kohë të
                                                                       pushojmë dhe të knaqemi. Gëzimi i plotë, është i rezervuar për
                                                                       situata të veçanta.
          Telegram                                                               Uroj të gjithvet të ndijeni interesimin e shpirtit dhe atë
                                                                       shprehje, që vjen nga mërimi i detyrës.


          Urojmë nga zemra, për punen e madhe shpirtnore, qi                     Dr.Andrew D.Elia
ja keni dalun në krye.                                                           Boston

          Doktor dhe Zoja Shefki Dibra

                                                                                 I dashtuni At Oroshi!
         E kam marrë ftesen, që Zotrija Juej me derguat, për të
marrë pjesë në organizimin e mbramjes në dorzim të Albanian                       Ju jam mirënjohës, për dhuntinë bujare me rasën e
American Catholic Center dhe Ju falenderoj, për kujtesen, që           Krezmimevet të shtunën, që kaloi (me 2 maj 1970, shënimi im
pat për mua, duke më konsiderue si nji nga të ftuarit.                 T.M.). Ka qenë me të vertetë nji ceremoni e shkelqyeshme, çka
                                                                       nderon Ju dhe Popullin t’Uej. Dishroj të jemi nji pjesëtar i mitun
          Dot ishte nji privilegj për mua të isha prezent, të
                                                                       e i pa za në punën, që Ju jeni tue ba për Shqiptarët e Juej.
gëzoja dhe të shihesha me shum nga miqt, që kam patur fatin e
                                                                       Prandej, po Ju a këthej çekun t’Uej, si nji ndihmë për Lidhjen
mirë të njoh këto kohët, që kemi punuar së bashku, për
                                                                       Katholike Shqiptare.
çashtjen, që jan të përbashkta. Por për fat të keq, më asht
dasht të punoj në këto dy muajt e fundit nga shtatë ditë në
javë, me dymdhetë e tremdhetë orë në ditë…                                       From Archibishop Koadjutor New York

                                                                                                                                       99
          John J.Maguire, D.D.                                                    Ti, Dom Zef, me shokët e tu të Këshillit e Pleqsis së
                                                                       Shoqatës e të tjerë të çdo besimi, keni e jeni tue ndjekë
                                                                       shembullin e klerit katolik të pesqind-vjetve ma parë, tue
                                                                       mbajtë gjallë, në mes vuajtjesh dhe ndjekimesh të rrezikshme,
          Telegram
                                                                       dhe e shokvet tu, nuk do të qitet kurr në harresë. A di shka Dom
                                                                       Zef? Un e krahasoj vepren Tuej me historin e atyne dy
         Urimet tona të sinqerta, për tridhet vjetorin e               shkodranve, qi, per t’a shpetue Zojen nga furija e anmikut të
shërbesës Suaj, Kishës së Jezu Krishtit, dhe lusim të kremtoni         fes, e moren mbrapa Nanen e Këshillit të Mirë, fuguren e Shën
dhe 50-vjetorin në shërbim të Zotit.                                   Lukës, kapercyen detin dhe e strehuen ketë në nji Kishë të vogël,
           Na vjen keq, që s’mund të ndodhem dot në New York           sot Bazilikë, afer Rome, në Genazzano, ku, sot shqiptarë të çdo
ketë ditë, me qenë se jam për meshë në St.John Pagzori, këtu në        besimi, të çdo krahine dhe të çdo ideje, ulin gjunin e derdhin
Boston.                                                                lotin, për mjerimet, qi e kanë mbulue Shqipnin. I lutem Zojës, qi
          Duke Ju uruar përsëri, mbetem me të fala dhe bekime.         ta shpetojë Shqipnin nga ata qi nuk e duen Zotin. Kështu edhe
                                                                       sot shqiptarët e mergatës i luten Zotit për Shqipni, në Kishën
                                                                       Katholike të Shqiptarve të New York-ut, qi ta shpetojë token
          I juaj me Krishtin                                           arbnore nga i patënzoni, ta ruej me shndet sendertuesin e
          Episkopi Stefan (Lasko)                                      Faltores, të ndertueme me të hollat e djersës shqiptare.
                                                                                 Krahas me këtë nismë të mrekullueshme të
                                                                       themelimit të Kishës, shkon edhe ajo e botimit të së
          Lidhjes Katholike Shqiptare në Mërgim                        perkohëshmes “Jeta Katholike Shqiptare”, e cilla po hyn në të
                                                                       pestin vjet të veprimtaris së sajë.
          Ju falnderoj me zemër për grishjen bujare, qi më keni               Frymzuesi dhe sendertuesi i këtyne veprave
ba, për të marrë pjesë në darken perkujtimore, qi do                   monumentare je Ti, o i dashtuni Dom Zef.
t’organizohet, me rastin e tridhet vjetorit të Meshtaris s’At Zef                Këto janë ndiesit, qi më rrodhen në ditën e
Oroshit, themeluesi dhe drejtuesi i asaj Lidhje.                       shenueshme të tridhetëvjetorit të Meshtaris sate, të cilin, na
          Do të dishrojshem të marr pjesë n’atë ceremoni, ku do        shqiptarët e mergimit, mirënjoftës kundrejt Teje, ta urojmë, qi
të përkujtohet mundi dhe sakrificat e Meshtarit tuej, At Zef           të mund ta përsërisish për tridhet e ma vjet tjera, për dobin e
Oroshi, për ta mësue nji komunitet në rrugën qi t’afron te i           shqiptarizmës.
Madhi Zot. Por tuj qenë i zanun me sherbim fetar, kërkoj falje                   Urime nga ana ime, shoqes, djali i em me familje.
dhe anasjelltas, kërkoj qi Meshtari juej, At Zef Oroshi, me
                                                                               Un miku yt i kaditshëm, të perqafoj e jam gjithnji i yti,
palodhshmenin e tij per tridhet vjet rresht, të vazhdojnë prap
                                                                       në mergim.
atë rrugë, për ta mësue e drejtue atë Lidhje, se asht detyrë para
Perendisë, qi nji fetar të sakrifikojë çkado, qi të ngjalli ndjenjat
kombtare.                                                                        27 shtatuer 1970
          U nap doren të gjith atyne besmimtarve, qi marrin                      Karl Gurakuqi
pjesë n’atë darkë kujtimore.

          Imam Isa Hoxha                                                         Para disa ditësh, kam marrë nji ftesë nga Lidhja
                                                                       Katholike Shqiptare Amerikane, për të marrë pjesë në Darken e
                                                                       Perkujtimore, në nderim 30-vjetorit të Meshtarisë së Juej, që do
                                                                       të mbahet me 18 tetor 1970, në Ramskeller, të Fordham
          Shumë i dashtun Don Zef,
                                                                       University në Bronx, N.Y.

          Ad multos annos et semper ad maiora (Për shum vjet                     Para të gjithave, dishroj në ket rast me iu shprehë Ju, i
          e nalt e ma nalt):                                           ndershmi Dom Zef, pergëzimet e mija ma të sinqerta, për ket
                                                                       ngjarje të shenjuem të jetës së Juej, që asht lidhë ngushtë me
           Të thom sot me gjith zemër, në rasen e 30-vjetorit të       nji nder perjudhat ma tragjike fetare dhe kombëtare të popullit
shugurimit tand si meshtar. I Madhi Zot ka dashtë me të                shqiptar.
shpetue nga thojt e të patënzonvet, nga ferri, qi hangri shumë e
shumë sivllazen të tu, tue pague me jetë dashunin kundrejt                        Besimi i thellë, dedikimi vetmohues dhe vendosmënija
Atdheut edhe kundrejt Zotit. Perendija ka dasht me t’i kursye          e patundëshme në plotësimin e Misionit Tuej të naltë fetar e
vuejtjet e jeten dhe me të shenue për vepra të mëdha; të hodhi         kombëtar, ma në fund, sollen nji sukses të shkelqyeshem, me
në botën e lirë, ku, Ti me zell të madh, me energji, dijte me i vu     ndertimin e Kishës së Parë Katolike Shqiptare në tokën e
themelet e Kishës së Parë Katholike Shqiptare në Mergim. Dita          bekueme të Amerikës. Kjo veper, që lidhet së drejti me emnin e
12 prill 1970, do të mbesë e pa-vdekshme në historinë e                Juej, do të mbesin e shenjueme në kujtimin e breznive të
mergatës shqiptare, për ketë vepër madhështore fetare                  ardhëshme arbënore të këti vendi dhe Atdheut të çliruem nga
kombtare, pernjiheri do të jetë nji permendore, e cilla do t’i bajë    tiranija komuniste.
të dijtun mikut e anmikut, se shqiptari, si gjithmonë, si në ditë
të mira ashtu në ditë të liga, din me dalë perherë Kryenaltë e
faqebardhë.

                                                                                                                                    100
         Në pamundësi me qenë bashkë me Ju dhe të
pranishmit në ket mbledhje, me anë të kësaj letre, iu paraqesë                                                                       U
pergëzimet e mija ma të perzemërta, për ket pervjetor të                                                                             r
shquem dhe njikohsisht falenderoj nxehtësisht Lidhjen Katholike                                                                      i
Shqiptare Amerikane për ftesen nderuese, që me kanë drejtue.                                                                         m
          Mbetem me nderime të posaçme, për të gjith që                                                                              e
gjinden aty.
                                                                                                                                     e
         Rexhep Krasniqi
                                                                                                                                     s
                                                                                                                                     h
                                                                                                                                     n
         I nderueshmi Dom Zef Oroshi,                                                                                                d
                                                                                                                                     e
         Urimet ma të perzemërtat, për 30-vjetorin e                                                                                 t
Meshtaris e të fala nga:
                                                                                                                                     e
                                                       Ernest,
                                           Mark, Lem, Lec,                                                                           k
                                           Ruth, Zik Koliqi,                                                                         j
                                           Elizabeta Oliveri,                                                                        o
                                           Ton Koka, Lin                                                                             s
                                           Shkreli, Pietro                                                                           h
                                           Vuçani.
                                                                                                                                     j
                                                                                                                                     e
          Komuniteti i Malcis së Madhe të Shkodrës, Ju uron                                                                          t
perzemërsisht 30-vjetorin e Meshës dhe uron shndet e të mira,                                                                        ë
për Ju për shumë vjet e vjet.
                                                                                                                                     g
          Zoti ua shperbleftë e u qitët faqebardhë, për themelet
                                                                                                                                     j
e para të Kishës Shejte Katholike Shqiptare në Botën e Lirë.
                                                                                                                                     a
                                                                                                                                     t
                                                                                                                                     ë
                                                                                                                                     .
                                                                                                                         Pal Ulaj,
                                                                                                             Elez Çunmulaj, Gjok
                                                                                                             Gojçaj, Kol Doka,
                                                                                                             Prenk Gruda, Kolec
                                                                                                             Pikolini, Kol
                                                                                                             Margilaj.

                                                                            Detroit, Michigan




                                                                            Urime të perzërta në 30-vjetorin e meshtarisë.

                                                                            Detroit, Michigan
                                                                            Dom Prek Ndrevashaj



                                                                   Carissimo Don Zef,




                                                                                                                             101
           Ricevo regolarmente la Sua bella rivista Jeta Katholike               Urime gjithashtu Bashkësis Katholike n’U.S.A., për
Shqiptare e Le sono molto grato per questo. Nell’ultimo numero         kontributin e sajë në realizimin e nji vepre, qi do të vlejë për
ho letto con grande piacere la cronica della festa che avete           Mbijetesen Fetare të vetë asaj, në ruejtjen e traditave të bukura
fatto in occasione dell’inaugurazione del Centro Cattolico             shqiptare.
Albanese e della relativa Chiesa, la prima America per cattolici
albanesi. Formulo percio a Lei e a tutti i suoi collaboratori le mie             Shumë të fala e perqafime.
piu viva felicitazioni, unendomi spiritualmente alla gioia di tutti
                                                                                 Lec Shllaku
per la bella realizzazione che sara veramente il centro cioe il
cuore dei buoni fedeli cattolici a vantaggio della loro fede e
della loro pieta. Con essa anche lo spirito albanese nel trarra
giovamente per la conservazione della lingua, della cultura,                     I nderueshëm Dom Zef,
della tradizione e dell’amore per la patria lontana.
         Consco i sacrifici che Lei ha dovuto fare con tenacia e                 Me anë të kësaj letre, ma parë, dishroj me ju shfaqë
perservanza nel nobile proposito (e forse dovra ancora fare),          pergëzimet e mija ma të shqueme, për suksesin e madh, që keni
ma i primi frutti li sta gia cogliendo con l’aiuto di Dio e della      pasë Ju personalisht dhe mbarë Bashkësija Katholike Shqiptare
Madonna del Buona Consiglio. Le auguro che non Le vengo mai            Amerikane, gjatë festës së shejtë të Pashkëve në Qendren tuej.
meno la compresione e la collaborazione di tutti.                      Mbas perpjekjeve shumëvjetore, ma në fund, vepra e nisun prej
          Salutandola, L’abbraccio fraternamente nel Signore.          Jush dhe e ndihmueme prej nji rrethi të ngusht idealistash, po
                                                                       korr suksese, që atyne, që vuejnë sot nën nji regjim tiranik
                                                                       atheist.
          Teodoro Minisci
                                                                                 Bashkë me ket letër, po ju dergoj ndihmen modeste
          Archimandrita
                                                                       prej 20 dollarë, për Qendren dhe 10 dollarë, për të
                                                                       Perkohëshmen shum të vlefshme Jeta Katholike Shqiptare, që e
                                                                       drejtoni Ju, bashkë me nji grup shkrimtarësh të ri me talente.
                                                                              Tue Ju dishrue shëndet të plotë dhe punë të mbarë,
          Urime për Qendren Katholike                                  mbetëm me nderime të posaçme:

           Kaloi nji kohë qi s’jemi marrë me letra, por, në saj të               Dr. Rexhep Krasniqi
Jetës Katholike Shqiptare, të kam ndjekun kamba-kambës në
zhvillimin e veprimtaris Sate, pranë Bashkësis Katholike aty, qi
po del ma se pozitiv.
            Tue e lexue me kujdes, vemendje e dashamirësi,
                                                                                 Redaksisë së Revistës
J.K.Sh., i ndimuem edhe prej klishevet të shumtë, shof me
kënaqsinë ma të thellë, se si nji punë e vogël u transformue në                  “Lidhja Katholike Shqiptare” N.Y.
nji vepër të madhe, qi të nderon si fetar Ty dhe Atdheun e
Kombin ton fatkeq atje.                                                          Të nderuar zotërinj,
           Mbas sa e sa flijimeve, mundimeve dhe shqetsimeve,
qi të kaplluen ty dhe Bashkësinë Katholike n’U.S.A., duhet njoftë                  Posa mbarova se lexuari revistën Tuaj dhe vendosa
dhe çmue si nji fitore e madhe e ndjesive fetare të gjith              t’ju shpreh menjëherë urimet e mija më të sinqerta, për punën
shqiptarvet, pa dallim, qi dhane ndihmen materjale, për                Tuaj kaq të vlefshme. Shkrimet e disa të rinjve në këtë numër,
blemjen e Kishës Katholike Shqiptare, e vetmja ekzistuese sot në       sidomos shkrimi i Zef Pashuk Mirakajt, më lanë një përshtypje
botë…                                                                  të thellë, jo vetëm për stilin e matur dhe të punuar (gjë që
           Katholikët, qi tash kah e vona u shumuene mjaft atje,       shihet rallë në shkrimet e mergimit), por edhe për temen aq të
po vijojnë gjithnji, pa u ngurrue, të mbajnë traditat e bukura, qi     rëndësishme, që ato trajtojnë: “Shtypja e Fesë nga rregjimi i
i lame në Shqipni, e mjerisht komunistat po perpiqen t’i shdukin       Tiranës”.
rrajsisht.                                                                        Disa përshkrime në artikullin e Zotit Mirakaj,
          Tue pa fotografit e fëmijvet të pagzuem e të                 ringjallen në kujtesën time ato kohë të zymta të rinisë sime në
krezmuem, në J.K.Sh., m’u çue nji mall i papershkrueshem; m’u          Gjimnazin e Korçës, ringjallën në kujtesën time ato çaste, kur
kujtue vetja fëmij në Kishën e Madhe Kathedralen e Shkodrës,           vetëm vetja mund të fliste sinqerisht me mua, kur vetëm vetes
kur pata marrë Krezmimin e Shejt…                                      mund t’i shpallja haptazi atë që ndjeja në thellësinë e shpirtit. E
                                                                       deri kur, mendojnë perbindshit e Tiranës, se rinia do të vazhdojë
        Këto gjana të nevojshme e të bukura, janë të                   të jetë vegla dhe loja e tyre? Deri kur mendojnë bejlerët e kuq,
ndalueme n’Atdhe tonë… E në Kishën tuej, Ju po i vijoni.               se ajo copë tokë, e larë me gjakun dhe djersen e stërgjyshërve
          Kësaj herë po e mbylli ketë leter, ku do të dishrojshem      tanë, do të mbetet prona e tyre? Patjetër, do të vijë ajo ditë, kur
me thanë shumë gjana, tue të paraqitë urimet e mija ma të              zemërimi i rinisë së mashtruar dhe terrorizuar, ka për të
sinqertat, për suksesin e arrijtun dhe jam i bindun se do të           shpërthyer mbi kryet e idhujve të gënjeshtër dhe shërbetorët e
vijosh “Per la maggiore” (Per gjana ma të mëdha).                      tyre. Dhe ka për të kthyer në tokën tonë përsëri Fjalën e Zotit,
                                                                       dhe me Të së vërtetës, që, ashtu sikundër shprehja e saj më e
                                                                       lartë. Zoti, është i pamposhtur, i paprekshëm dhe i përjetshëm.

                                                                                                                                    102
            Dëshiroj të përgëzoj gjithashtu, të përndershmin Dom                  Kisha Katolike Shqiptare është për t’u përgëzuar dhe
 Zef Oroshi, që ka dijtur të bashkojë, të përkrahë dhe të              për t’u marrë shembull për nisma të tilla shëndetësore. Unë do
 inkurajojë një grup kaq të vlefshëm të rinjsh guximtarë dhe           të jem i kënaqur, të ju ndihmoj brenda mundësive të
 inteligjentë.                                                         përgjegjësive të mija profesjonale dhe mundësisht së bashku
           Me të falët më të përzemërta.                               me doktorë të tjerë shqiptarë. Kështu që fëmijtë shqiptarë, të
                                                                       çdo feje dhe krahine ,të gëzojnë shëndet dhe jetë të lumtur në
                                                                       vendin bujar t’Amerikës.
 West Roxbury, Mass. Prill 17,1971.
                                                                               Këtu brenda, do të gjeni një çek 100 dollarësh si
           Nesti Andrea
                                                                       ndihmë për Kishën Katolike Shqiptare.

                                                                                 Me 6 të Marsit 1972
           I dashtuni Dom Zef,
                                                                                 Me nderime
                                                                                 Dr.Agim Leka
           Dëshira e madhe qi kam m’a ban të mundun ket
           ndihmë të vogël $20 per Kishën t’onë shqiptare
           katolike.
          Shpirtnisht jam e kënaqun pse dhe un e vuena m’at                      Letër e sinqertë e perkrahse
 vend të bekuemë nji gozhdë.
           Shëndet e urimet e mija ma të mira të përzemërta për                   Don Zef e Don Rrok, Ju rritë Zoti pushtetën dhe Ju
 Juve e të gjith famullisë, sidomos atyne qi më njofin, me rastin e    ruejt për të mirën dhe përparimin e famullisë tonë.
 daljes prej New York-ut.                                                        Sikur se antarë i Kishës Katholike Shqiptare të New
          Lotët më rrjedhin rrkajë, tuej mendue se sa do t’a           York-ut, të parës n’Amerikë, plotësisht e ndiej vedin përgjegjes
 dishroj meshen shejte në gjuhën t’onë.                                për përparimin e saj. Prande, edhe e jap kontributin tem, për të
                                                                       katërten herë prej $100. Kjo asht detyra e jeme dhe e çdo
           Me nderime e shum dashtni si motër.
                                                                       katholikut shqiptar në New York.
                                                                                  Vetëm përpara, sepse, me ndihmen e Zotit, së bashku
           Roza Bana
                                                                       do t’i përballojmë veshtirsinat

           At Zef Oroshi                                               dhe do t’arrijmë, që jo vetëm me e mbajtë, por edhe me e shtue
                                                                       e me e zbukurue Qendrën tonë.
           Kisha “Zoja e Këshillit të Mirë”                                      Kolë Preka Cacaj
           Bronx N.Y.

           I dashuri At Oroshi,                                                  Dear Monsignor Vier:

            Me këtë letër, dëshiroj të përgëzoj nënat, baballarët
 dhe fëmijtë shqiptarë, të Kishës Katholike Shqiptare të New                     Father Mirdita and I are very grateful for the nice
 York-ut. Sjellja e tyre shembullore dhe disiplina e papritur gjatë    dinner you gave on the occasion of my leaving St. Raymond’s
 sesjonit të gjatë të iminizimeve të furnizuar nga Zyra e              for my new appointment by His Eminence. I was glad you
 Shëndetësisë, na nderoi, përkundrejt personelit shëndetësor           invited Monsignor Shultheiss, under whose guidance I was for
 amerikan, që kishte ardhur për të ndihmuar në këte nisme të re        five and one-half years. He has been helpful to me in so many
 shëndetësore në bashkësinë tonë.                                      ways, even in difficult situations with the Albanians, as you
                                                                       have helped also since you came to St. Raymond’s. to both of
           Për gjashtë orë me radhë, fëmija shqiptarë bashkë me        you.
 prindët e tyre duruan pa bukë e pa qumësht, duke pritur radhën
 e tyre për injeksjonet e nevojshme. Fëmija qenë të pastërt, të                  I am very grateful.
 veshur mirë dhe të sjellur. Në fytyrat e nënave dhe baballarëve                 I will never forget my brother priests at St. Raymond’s
 dukeshin vuajtjet shekullore të racës shqiptare, por edhe             . they have been a great inspiration to me with their priestly
 dashuria për fëmijen e tyre, për mbrojtjen e traditave të tyre.       good example and dedication. Father Halligan even learned
          Mirënjohja për kujdesinë, që personeli shëndetësor           some Albanian to replace me for the Albanian Mass in my
 tregonte përkundrejt fëmijëve, ishte e dukshme në sytë e              absence. Father Gibbons used to say: “Joe, the Unions could
 prindërvet, që pasqyronin një thjeshtësi plot dinjitet. Rrallë herë   stop you from working seven days a week !”
 e kam                                                                           During all these years at St. Raymond’s I found myself
 ndjerë vehten aq të kënaqur, në ushtrimin e profesjonit tim, se       among a true Christian family, ith the dedicated Sisters,
sa kur pa asnjë interes lendor, i jap ndihmen time mjekësore           Brothers and the Parishioners. They were always happy to help
bashkësisë shqiptare, popullit, që ka nevojë, që është pjesë e         me by collecting used clothing for the Newcomers, and by
pandarë e racës sonë dhe se si në shumë vjetë më parë kanë             encouraging me in my work. Whatever I did at St. Raymond’s
ardhur n’Amerikë pa gjuhë dhe pa mjete.                                (and I should have liked to do more) I did with love, respect and
                                                                       dedication because all of you deserved it.

                                                                                                                                   103
           My deepest gratitude goes to His Eminence, Terence        Kishës së famullis. Erdhi shumë popull, nja 5-6 mij vetë, edhe
Cardinal Cooke, for the arrangements made at the time of my          musliman. –“Fiset e Zotit po shkojnë atje… Sa gja e bukur dhe e
transfer from St. Raymond’s, and at the same time, giving me         kandshme asht kur rrijnë vllazent së bashku!” (Davidi). –
the time to serve the Albanians, and for appointing me               Meshen e madhe e çoi imz.Nikoll (Nikë, shënimi im T.M.) Prela,
Administrator of Our Lady of Good Counsel R. C. Center with the      ipeshkev shqiptar. Zasmadhuesët e shperndajshin zanin per
aim serving, more adequately, the People of God under His            bukuri, kështuqë populli mujti lehtësisht me kuptue gjithçka.
Pastoral care.                                                             Jetës Katholike Shqiptare i dishroj perparim, lulëzim e
          Let us keep “ad invicem” in our prayers.                   bekimin e Zotit!
                                                                            Drejtorit pergjegjës e bashkëpuntorëve, Z.Ndue Gjok
          Reverend Joseph J.Oroshi                                   Gjergjit e të gjith vllazenvet shqiptarë të fala zemrore.
          Fort i nderueshmi Zotni D.Zef Oroshi,
                                                                     17/6/71

       Unë u gëzova shum, kur e mora të perkohshmen Tuej                       nga Fr.Emmanuel Kljajic, OFM
                              “Jeta Katholike                                  famullitar i Gjakovës
                              Shqiptare”,organ i katholikëve
                              shqiptarë-amerikanë.

        Ju lutemi, t’i shprehni falenderimet e mija dhe të
sivllazenvet të mij, Zotni Ndue Gjok Gjergjit, qi ka parapague       Fort i ndershmi At Josef
revisten e çmueshme per ne per nji vjetë. Nuk e njof këtë Zotni.
– A mos asht ndoshta prej famullis sonë?                                      Para disa ditësh mora, për të paren herë, të
                                                                     ndershmen revistën Tuej, “Jeta Katholike Shqiptare”. U gëzova
       Asht kah më pelqen ma shum perkëthimi i Ungjillit Shejt
                                                                     shumë. -Faliminderës me gjith zemër!
simbas Shën Gjonit. Vereverte (d.m.th. shpejt shënimi im T.M.),
Ju keni perkëthye e shtypë plotësisht Ungjillin Shejt simbas Shën             Unë kam ardhë në këtë famulli të Zymit para tetë
Mateut, por këtu, në ketë të mbramin, gjuha asht ma e pastër,        muajsh, prej famullis së Janjevës. –Tashti jam tue mësue gjuhen
ma e tingllueshme; asht gegnishtja e maleve tona.                    shqipe.
      A asht e mundshme a si të kemi edhe numra të                            A ju kujtohet At Shtjefen Gjeçovi, françeskan, ai trim i
perparëshme të revistës Suej?                                        pashoq, qi edhe derdhi gjakun, për ketë popull e të drejtat e tij?
                                                                     Ah, të mujshim me i shkue për gjurma, sidomos për kah gjuha
        Pa kurrfarë dyshimi, Ju lexoni Meshen Shejte, në Kishën e
                                                                     shqipe!
Qendres Shqiptare, në gjuhën shqipe, e për ketë qëllim Ju keni
perkëthye lutjet eukaristike: të dytem, të treten e të katerten                 Mjerisht, këtu në vendin tonë, po na mungon mjaft
(ordinarin-rendorin-pergjithsisht). Ndoshta edhe leximet e           shtypi katholik shqiptar. Posë “Drita”, nuk kemi kurrgja tjeter
vjetës kishtare, apo jo? – A thue mundeni me më ndihmue pak          në gjuhen shqipe! Për ketë arësye, revista juej më ka kënaqë
në këtë drejtim. – Te na kanë perkëthye ordinarin (rendorin) e       shumë. Në te kam gjetë shumë kujtime të bukura shpirtnore
Meshës do meshtarë prej Arqipeshkëvis së Tivarit, por jo prej        dhe lexime të pershtatëshme per predke. Për ma tepër, kjo
Rome. – E kanë perkëthye në gjuhën letrare moderne,                  revistë, asht edhe nji mjet i shkelqyeshem për me mësue gjuhen
t’unjisueme, të cilen populli nuk e kupton ose e kupton fare pak.    shqipe, të cilen e flet populli dhe Kisha e ka perdorë që në kohët
Fëmijt e mësojnë ketë gjuhë në shkollë… Na, po, e kemi edhe          e herëshme.
mesharin e P.Gjeçaj-t dhe e perdorojmë në Kishë, por nuk u
pergjegj ma kerkesave të liturgjisë së riformueme.
                                                                               Fort i Ndershmi At,
        Këtu te na, baptistat (protestanët, shënimi im T.M.) prej
Pejës, shesin e japin pa pare Dhjaten e Re (Shkrimin e Shejt,                   A mundem, pra, të Ju drejtohem edhe për nji lutje? –A
Biblen, shënimi im T.M.) e perkëthyeme në tosknishten dhe            asht e mundshme, që të më dergoni të gjithë numrat e revistës
shpërndajnë edhe botime të tjera në gjuhën e unjisueme. –            Suej, të cilët, kanë dalë perpara e që kanë me dalë ma tutje? A
Sigurisht, në mes të besimtarvet tanë nuk gjënë ndjekësa të          mund të më dergoni edhe tjetër leteratyrë katholike shqiptare,
sektës së tyne. Disa prej serbve bahen baptista dhe kanë             nëqoftëse se e keni? Për të gjitha këto, pranoj me Ju thanë
“dhomen e lutjes” në Pejë.                                           intencjone meshësh, simbas çmimeve, që Jute mendoni.
        A keni me mujtë Ju, shqiptarë katholikë në mergim, me                  Kësajë here nuk po Ju shkruej për familjen tonë të
ia falë popullit tonë perkthimin e Shkrimit Shejt në gegnishten?     Zymit. Në qoftëse dishroni, dhe e dij se e doni, do të shkruej nji
        Më falni, se unë s’u njof dhe po Ju shkruej perpara, pa Ju   tjeter herë.
lypë leje dhe pa u paraqitë!                                                   Edhe nji herë: Faleminderës shumë për revistën Tuej!
Un jam famullitari i Gjakovës, françeskan prej Bosnje. Kam                     Me shumë të fala të perzemërta e “memento!”
ardhë këtu para dhetë vjetësh. Ju prej kësajë letre mundeni,
ndoshta, me kuptue, se nuk jam shqiptar, por gjuhen shqipe po
e kuptoj, edhe në Kishë predikoj shqip.                                        Zym, 16 Qershuer, 1971

       Më 13-6, e kemi kremtue diten e Shna Ndout, pajtorit të

                                                                                                                                  104
         I Juej në Krishtin                                         të përzemert, për pagesën e Kishës Tuej në New York.

         Ivan Colakovic, meshtar                                    Farmington, me 25/maj/1971

                                                                              Përzemërsisht ju përshendes të tanve
                                                                              Prenk Gruda
         Jeta Katholike Shqiptare
         New York City

          Me 24 prill 1971, mora pjesë në mbramjen e dhanun                   Fort të Ndershmit e të dashtunit bashkëvllazen
prej Jush dhe kam mbetur jashtëzakonisht shum i kënaqun nga                   meshtarë!
çdo pikpamje. Lokali ishte zgjedhun me shum kujdes. Qe i mirë
dhe shum i bukur e i mjaftueshëm. Por muzika e kangët shqipe,
qenë hareja e kënaqsia ma e madhe për të gjith. Bile m’u duk se               Ju falnderojmë me zemrë e çiltërisi, përsa shkrueni
jam në Shkodren tonë të dikurshme, apo në Tiranë a Korçë, kur       nder letra, që këtu botuem, per boletinin tanë modest dhe për
zemrat flakrojshin prej gëzimeve të kangve të përcielluna me        punën, që po mundohemi me ba në këtë koloni shqiptare të
vegla të ndryshme muzikore. Po, po, kanë pas dijtë e dijn edhe      New York-ut. Gjithmonë e gjithkund, Ju nderoftë Zoti, që keni
shqiptarët me gëzue zemrën e shpirtin me kangë e muzikë.            dashtë me na nderue!
          Pra pati talent e program si në muzikë, ashtu nder                  E dijmë mirëfillit, se revista e jonë ka nevojë shum ma
valle e kangë shqiptare, moderne e popullore. Lahuta e çiftelia     tepër për limë e sidomos për penda të ndryshme. Por e njena e
shungulluen, sikur nder male të Shqipnis, plot përmallime, tue      tjetra na mungojnë, për arsye se puna bahet vetëm me teprica
Native American prekun thekshëm ndiesinat për popull shqiptar       kohet, punë vullndetare e rurr-e-qit.
e për Shqipninë, qe nji harmoni e mirëkuptim, ndermjet të tanë
                                                                             Persa u perket pendavet, ndoshta ngjet, pse na
të pranishmve, sa me thanë qe je nji rasë e pashembullt nder
                                                                    mungojnë kontaktet e nevojshme. Mergata e jonë asht teper e
këso mbledhjesh, ku qenë shqiptarë prej çdo krahine e të çdo
                                                                    perhapun. E së fundit, si na mëson thanja e vjeter “trim as bujar
besimi. Prandej, për mue, qe dhe asht nji mbushmend je se kur
                                                                    kush me zort s’bahet.” Prandaj janë vetëm ata që ka falë Zoti
duen shqiptarët për së mbarit, ua kalojnë me virtyte fisnike nga
                                                                    ashtu.
çdo pikpamje të tanë të tjerëve!
                                                                               Megjatë, nuk kemi pasë kurr mtesa të mëdhaja. Asht
           Të nesermen shkova në Kishë, në Kishën e Shqiptarëve
                                                                    fillue gjashtë vjet ma parë si shtyp katholik, për puntorinë tonë
të New York-ut, pra në Kishën Tuej, në Kishën e shqiptarëve…
                                                                    këtu. Nuk kemi mungue, sa herë kemi pa interesim, me u
Por aty shtangova, kur pash me sytë për ndreqje e zmadhim
                                                                    dergue mjaft ekzemplarë dhe grupeve të tjera, si katholikëvet si
mbrendë. U deshprova edhe ma fort, kur mora vesh për borxhet
                                                                    dhe miqëvet e dashamirëvet të dy besimeve të tjera, muslimanë
qi ende janë për at Kishë. E pse të jetë ajo gjendje, kur janë
                                                                    e orthodoks. Disa nder ta, por jo shumica, edhe na kanë
gjithaq shqiptarë në New York? Na te tanë e dimë se Ajo asht
                                                                    përkrahë moralisht e ndihma për shtypin.
Shpia e Zotit, nji qender shqiptare me shum randsi dhe në nji
vend delikat, ku asht edhe qendra e Kombeve të Bashkueme,                      Me gëzim i botuem këtu letrat t’Ueja, jo vetëm për të
pra ku marrin pjesë edhe bukuroshat (kjo fjalë është përdor nga     kënaqë lexuesat me fjalët e bukura, që Ju mirësisht na keni
autori i letres në shenjë përbuzje, për misionin komunist           sjellë, por ma së forti, për t’u kumtue këtyne, me anën e
shqiptar pranë Selisë së OKB-së, shënimi im T.M.) e Shqipnis, qi    letravet t’Ueja, pregatitjen e shkelqyeshme t’Uejen në gjuhen
janë të vetmit përfaqsuesa zyrtarisht atheista…                     shqipe, gja që nderon Ju dhe, nëpermes Jush, direktivat e
                                                                    Kishës: me ia thermue popullit buken qiellore, Fjalen e Zotit, në
          Prandej, çuditem me vehtvehten, se si ende deri tash,
                                                                    gjuhen që ai kupton e flet. Mun këtu zatetë vetija e virtytit i
sedra shqiptare ka lejue mos të kryet si duhet e si asht detyra e
                                                                    universalizmit të misjonarit të vërtetë.
shqiptarve Ajo Kishë, qi asht e vetmja përfaqsuese e Kishës së
Heshtun në Shqipni. Pra, përfaqsuese e Njasaj Kishe, qi gjatë të              Përqafime vllaznore
tanë shekujve aqë shum, gjithmonë me flijime e shum vuejtje,                  D.Z.
dha ndihmesen pa nderpremje, për kauzen shqiptare, gjithnji në
dobi të Shqipnis.
           Më duket se asht detyra e të tanë shqiptarëve, pa                  Kemi marrë në dorëzim nga Dr.Fejzi Domi, letrën e
dallim feje e krahinash, për me dhanë bujarisht ndihmën e tyne,     Zotris S’Uaj, së bashku me kontributin e shkëlqyeshëm për
për pagesën sa ma parë të binasë e, edhe për meremetimet e          Qendrën tonë Islame Shqiptare, prej $600.00.
Asajë Kishe Shejte “Zoja e Këshillit të Mirë”, emën aq i Shejt e
historik, qi keni zgjedhun për Kishën Tuej të New York-ut, për                Gjatë kësaj periode, për faltoren tonë kemi patur
Kishën e Shqiptarve në Botën e Lirë.                                përkrahje ma shumë prej besimtarëve katholikë, vllazën të
                                                                    gjakut, me ndihma individuale dhe përkrahje morale. Nji nder
          Zoja e Këshillit të Mirë, u ndihmoft Ju të New York-ut    ta asht zoti Nikoll Shkoza, që na bashkoi me besimtarët krajanë
e të tanë shqiptarëve, kudo jemi dhe premtoft e Lumja Zojë          të zonës ku jeton z.Nikoll Shkoza. Prandaj, kemi mbetur shumë
Paqë e Liri edhe Bashkim e Drejtësi, për të tanë shqiptarët.        të gëzuar dhe këto veprime patriotike na dhanë kurajo, për t’ia
         Qe ku po ju nisi nji ndihmë të vogël $100.00, por fort     mbrrijtur qëllimit të realizohej blerja e binasë së Faltores, e cila

                                                                                                                                  105
asht blerë dhe asht marrë në dorëzim, porse hala nuk kemi                      I jueji
filluar nga sherbimet kombëtare-fetare, për plotësimin e disa                  Isa E.Ndreu
formalitetevet, që janë në mbarim e sipër.
           I autorizuar nga kleri ynë, nga Kryesija dhe pjesëtarët
e Këshillit, Ju falënderojmë për kontributin t’Uaj të
                                                                     Shumë i ndershmi e i dashtuni Don Zef Oroshi!
shkëlqyeshëm.
          Shumë përshndetje e falënderime të gjithvet.
                                                                                Festimi i 10-vjetorit të themelimit të Shoqatës sonë
                                                                     katolike, asht nji nder ditët ma të bukura e plot kreni shejte
          Me nderime,                                                kristjane, si për ty në veçansi, ashtu sidomos, për të gjith
          për Këshillin e Qendrës                                    bashkpuntorët e antarët e sajë e mund të thomi edhe për të
          Islame Shqiptare Amerikane                                 gjith katolikët e merguem në Shtetet e Bashkueme t’Amerikës.

          New York & New Jersey,                                               Ti din mirëfillit, dhe gjithashtu e gjithe klasa e
                                                                     kulturueme shqiptare dhe të gjith ata zogj malesh e fushash
          Sekretari,                                                 tona të bukura, qi ty të rrethojnë tash aty në New York, se Kleri
          Sami Çaushaj (d.v.)                                        Katolik Shqiptar, si ai hershmi i kohëve të vjetra si ky i voni, i
                                                                     lam me gjak nga komunistat, e bamë flije per fe e atdhe, ka
           Falënderojmë nga zëmra, për urimet telegrafike, me        kenë gjithmonë pishtar drite, për komb e shqiptarizem.
rastin e 50-vjetorit t’onë si klerik. Gjithashtu, Ju çmoj dhe Ju                Nji nder ato drita -shtylla- të pshtueme nga flaka e
përgëzoj dhe për dhuratën e çmueshme të dergueme me këtë             komunizmit, je edhe ti. Un jam kenë pranë teje: të kam pa, të
rasë. Ju lus perparime dhe suksese të matejshme për Juve dhe,        kam ndije e të kam kuptue shum mirë, se sa ke vuejtë e psue e
nëpërmjet Jush për klerin dhe Kishën Katholike Shqiptare këtu        gjithnji pson e s’lodhe në punë, për të mirën shpirtnore e
në Shtetet e Bashkuara t’Amerikës.                                   landore të vllazenve të tu. Si klluka zogjët, i strukë e i mbledhë
          Mbes me përshendetje, tue Ju shtërngue dorën.              përreth Zojës së Këshillit të Mirë, me programin, qi ta lanë
                                                                     trashigim herojt e Kishës sonë Katolike Shqiptare “Për Fe, për
                                                                     Atdhe e Perparim”, të cillin je tue e vijue për bukuri. Sot i ke
          I Juej
                                                                     duerët plot me frytin e punës sate. Krishti ta ka bekue mundin
          Baba Rexhebi (d.v.)                                        tand e ndima e Tij s’ka me të mungue kurr.
                                                                                Nuk mund i qes mendësh as s’po mund të rrij kurrsesi
                                                                     pa ua çu faqen e bardhë edhe të gjith atyne sokolave, qi të
          I dashtuni Dom Zef,                                        rrijnë e të gjinden perkrah.
                                                                                Për ne kje se ti mbërrijte në naltësin e shqipeve për
          Me keqardhjen ma të thellë na u desht, megjithse           çeshtje fetare katolike shqiptare, sigurisht, krahët tu janë kenë
kishim vendosë pikëpjekje, të mos e bëjmë vizitën në Kishën e re     njata qi gjinden gjithnji pranë teje: Pleqsia, Kryesia e antarët.
Katholike Shqiptare, nga Ju dhe Bashkësija Katholike themelue,       Ata të ndihmuene me krijue Shoqaten dhe m’e vijue si ua ka
për të pertri edhe në dhe të huej, traditat e bukura shqiptare si    pasë hije gjithmonë burrave tanë në ballin e luftës.
besimin, i cili në Atdhe, mjerisht asht asgjesue nga regjimi                    Nuk i qes mendjet kurr ata burra, qi me gjoks u ranë
komunist në pushtet.                                                 ndesh vështirsive ekonomike e s’u lodhen kurr, as nuk lodhen si
          Kjo mungesë do të plotësohet me rastin e parë, që do       në blemjen, ashtu në vijimin e fushatës për pagesen e Kishës.
të kem mundësinë me ardhë në New York. Nga ana e tjetër,             Ata janë si shkambi në mur të kështjellit për mbrojtjen e fes, të
duhet t’Ju shprehi tanë simpathinë t’eme për njezinë që treguet      nderit, të famililjes e të shqiptarizmit.
gjatë atyne pak orëve, që kaluem së bashkut e, në mënyrë të                     Shif sa bukur ta ka bekue Zoja mundin ty edhe atyne:
veçantë, për veprimtarinë t’Uej kombëtare-fetare, e cila çmohet      t’asht shtue grigja, t’asht rritë tufa gjithnji e ma tepër. Kisha
nga të gjithë shqiptarët e vertetë, të dej për këte emen.            shqiptare, kryeveper e Shoqatës, sot nuk po t’i xen popullin…!
          Kur erdha në New York, ishte dëshira e jeme me Ju          Kijni besim të plotë, se ajo e Lumja Nana e jona ka m’u ndihmue
dorëzue nji shumë modeste, si kontribut për blemjen e                jo veç me pague, por edhe m’e rritë e m’e zgjanue aq sa t’ua
ndërtesës, që Ju e keni kthye në Kishë kombëtare, mjerisht           plotsojë nevojat tueja. Nuk janë, jo, katolikët tanë ashtu të
çeket, që më kishin dhanë në Bankë, si turist, nuk më lejojshin      ftofun, sikurse i quejnë komunistat e Tiranës e të Prishtinës!
të thej ma se $100 në ditë, gja që më pengoj të baj detyren                    Don Zef, un e dij se do të më dojshi aty e edhe mue do
t’eme si me Ju, ashtu me disa raste të tjera. Kështu vendosa të      të më dishronte zemra, por qe… po ndodhem lerg shum.
plotësoj këtë detyrë nji herë që do të isha kthye në bazë.           Megjith ata, menden e zemren e kam te Ju dhe po ua fluturoj
         Shuma asht modeste, por, ju premtoj, se do Ju kujtoj        nji urim me gjith shpirt: Zoja e Këshillit të Mirë ua mbajtë doren
prap, me kohë e me rast.                                             mbi krye gjithmonë.
          Tue Ju urue shëndet e të mira dhe sidomos përherë                    Rrnoftë Shoqata Katolike, këshilli e pleqsia e të gjith
suksese në barrën e randë si meshtar dhe në veprimtaritë             antarët e sajë me në krye ty Don Zef.
kombëtare-fetare, pranoni Z. Dom Zef, pershëndetjet dhe të
falat e mija ma të perzemërtat.                                                I paharruemi i Juej për jetë
                                                                               Ndoc Vulaj
                                                                                                                                   106
                                                                                 Përgëzim dhe krenari për ju, të dashtun vllazen e
          Pergjigje nij letres së hapet                               motra shqiptar të New York-ut pa dallim, që i dhatë doren
                                                                      shoqi-sho’it dhe e kallxuet vedin të dejë në pikpamje fetare e
                                                                      kombtare. Nën udheheqjen e dy meshtarve të dashtun tuejet, ju
           Me datën 19 mars, 1977, mora fletoren projekt-
                                                                      kallxuet edhe nji herë ma tepër e ma dukshmenisht, se mbas
themelonjëse të “Mbrojtja Shqiptare Ethnike”, me adresë: P.F.
                                                                      termekut te dishprueshem, që perpini vendin tonë tue shembë
1936, 1000 Bruselles, Belgjikë. Inicjatorët e kësaj organizate,
                                                                      dhe për çdo faltore së bashku me pafajsinë e popullit shqiptar,
ZZ.Vehbi Ibrahimi, Ali Hoxha dhe Emil Kastrioti, në faqën e parë
                                                                      ju rueni të paprekshme, në shpirtin e zemren tuej dashtninë për
të kësaj fletoreje i sjellin të nenshkruemit nji leter të hapët, me
                                                                      Perendinë tuej edhe Kombin tuej. Prandej plot gëzim, do të
grishje që të marr pjesë n’atë organizatë. Letra asht e hapët,
                                                                      këndojmë me ju:
prandej pergjegja, na duket e arsyeshme, të jetë e hapët. Së
parit, i nenshkruemi nuk e ka konsiderue vetin kurr nji                         “…Shqipet tona atëherë fluturuene,
udhëheqës politik. Pamvarsisht nga kjo, Qendra dhe Kisha                        male e dete ato kaluen,
Katholike Shqiptare Amerikane në New York City, që un                           Fe dhe Flamur ktu na i prune!”
modestisht udhëheqi, ka qenë themelue, asht sot dhe ka për të
qenë në t’ardhëshmen, Qendër Katholike Fetare Shqiptare-              Rev.Prenk Ndrevashaj, Pastor
Amerikane, nen juridikcjonin kanonik t’Argjipeshkvit të New                     dhe Pleqsija
York-ut, pa asnji rrymë partijake poltike, si ent i till. Qëllimi i
Qendrës sonë asht ky dhe mbetet ky, prandej, nuk mundem të
marrë pjesë, jo vetëm në këtë organizatë, por n’asnji organizatë
                                                                                Rev.Zef Oroshi, inspirues e puntor i paepun
tjetër politike.

          Pershndetje e nderime personale,                                       Kisha e Zojës së Këshillit të Mirë në New York, lavdi
          Msgr.Joseph J.Oroshi                                        Zotit, u perfundue.
                                                                               Prohektimi i fillimit, asokohe m’u duk nji anderr,
                                                                      ndersa sot, realizimi i sajë nji mrekulli.
          Dear Monsinjor Oroshi:                                                 Rev.Mosgr.Zef Oroshi, ispiruesi e puntori i pa epun i
                                                                      ksaje vepre i paraqitet opinjonit shqiptar, plotësisht në kushtet
                                                                      e aftësië, të moralit dhe të denjsisë të paraardhesvet të mëdhej
          I wish to thank you for you prayerful greeting on the
                                                                      të klerikvet katolik shqiptar, të martirizuem pergjithsisht prej
happy occasion of my anniversary and also for your kindness in
                                                                      komunistavet.
presenting me with your recent publication in Albanian of the
four Gospels and the Acts of Apostles. I Know that God will                       Ndihmësfamullitari Rev.Dom Rrok Mirdita me
bless you abundantly for you pastoral effort in preparing this        komunitetin katolik shqiptar të New York-ut, i dedikohet
publication.                                                          privilegji historik i kohë pas kohe, të ndertimit të ksajë vepre
                                                                      fetare e kombtare n’Amerikë.
          I was delighted to learn that you were able to present
a copy to our beloved Holy Father. I join with you and your                     Vllazen katolik shqiptar!
people in praying for our suffering brothers and sisters in                     Me sinqeritet zemre u tham: Ju lumtë, ju keni, nderue
Albania.                                                              fenë katolike, Shqipninë dhe vetveten!
          Looking forward to visiting with you after the Church                 Xhemal Laçi
construction work is completed, I am
          Sincerely yours in Christ,
          Terence Cardinal Cooke                                                Mesazh përshendetës
          Archbishop of New York
          Komuniteti katholik shqiptar “Zoja Pajtore Shqiptare”                 Çdo përpjekje e partivet ose grupeve politike
në Michigan, asht tejet i gëzuem, për ngritjen e madhnueshme          shqiptare në mërgim, nderohet dhe çmohet nga të gjithë e
të shenjtores “Zoja e Këshillit të Mirë” nga përpjekjet dhe           njikohsisht edhe nga Kisha. Por, për të pasë ma frut puna e tyne
bujaria e gjoksavet shqiptar të bashkësisë katholike në New           dhe randësi, duhet të dalin nga kjo gjendeje aktuale e
York.                                                                 përçamjes dhe e ndasis dhe të sillen me ftyrë kah Atdheu, të
                                                                      gjithë tok të bashkuem, për ta zhdukë anmikun gjakatar e të pa
          Na përgzohemi me ju të dashtun meshtarë:                    fe, qi dominon vendin t’onë ma se nji çerek shekulli.
        Mons.J.Oroshi, për meritime, vullndet e                                  Uroj përzemërisht Blokun Kombtar Indipendent për 25
palodhshmeni tande, në drejtimin e kësaj vepre të bukur.              vjetorin e themelimit të tij, tue i urue suksese e punë sa ma të
          Rev.Rrok Mirdita, për bashkëpunimin aq të zellshëm          mira në dobi të Atdheut.
dhe aq të frytshëm, në çuemjen në vend të dëshirës së
bashkësisë suej të përbashkët, tue ndertue aq bukur Pajtoren                    Dom Zef Oroshi,
tonë Zoja e Këshillit të Mirë.
                                                                                New York


                                                                                                                                    107
           Titujt e shkrimeve të botuara nga imzot Zef Oroshi           16.At Zef Oroshi, “Kryq-Terthuer nëpër ujdhesat karabjane”,
                                                                        “Shejzat” (le pleiadi) Vjeti X, No 9-12, 1966, f.469-475.
                                                                        17.At Zef Oroshi, “Nji arkitekt e skulptor shqiptar në Dalmati:
            Gjatë hulumtimit të jetës dhe veprës së personalitetit      Andrea di Nicolo Alessi o Alexijer da Durazzo”, “Shejzat” (le
 të shquar të diasporës sonë në Amerikë, Imzot Dr.Zef Oroshit,          pleiadi) Vjeti II, 1958, f.34-39.
 jam përpjekur të mbledh ndër vite ngjarje historike, që lidhen         18.Imzot Zef Oroshi, “Si e njoha Fan Nolin”, në librin: “Flamurtar
 me këtë figurë, artikuj të larmishëm, që ai ka botuar në organe        i Kombit” (1882-1982), Editor Eduard Liço, Boston, Mass., botim i
 të ndryshme të shtypit shqiptar dhe të huaj në Amerikë e jashtë        Federatës Pan Shqiptare Vatra në Amerikë, f.39-44.
 saj. Duke mos pretenduar kurrsesi, se kam gjetur të gjithë             19.Rev.J.Oroshi, “Pika historike”, “Jeta Katholike Shqiptare”
 materialet, që Imzoti ka shkruar ose lënë dorëshkrim, mua              (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-
 personalisht dhe personave të ndryshëm, me të cilët kishte             Amerikane, New York, #1/2/1966, f.13-14.
 lidhje miqësore dhe intelektuale, po i ofroj për herë të parë në       20.“Ungjilli i Jezu Krishtit simbas Shën Markut” (vijon nga Nr.1),
 këtë libër, duke falenderuar njëkohsisht të gjithë ata miq e           “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i
 dashamirë të meshtarit tonë, që u treguan të gatshëm të më             Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, #1/2/1966,
 ndihmojnë e ofrojnë gjithçka, që ruanin si thesare mbi                 f.29-32.
 meshtarin tonë.                                                        21.Zodiacus, “Log Kuvendit: Shkoqitje gjuhësore; bese-
                                                                        a=besëtar”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life),
1.Zodjaku, “Log Kuvendit”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian         Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York,
Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane,          #1/4/1966, Tetuer-Nanduer-Dhetuer, f.3-8.
New York, #1/1/1966, f.1-2.                                             22.Fr.J.Oroshi, përkthim: “Revolucjoni i rendomet kishtar” nga
2.Redaksija, “Rruga e jonë”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian       Cardinal Francis Spellman, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian
Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane,          Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane,
New York, #1/1/1966, f.6.                                               New York, #1/4/1966, Tetuer-Nanduer-Dhetuer, f.7-10.
3.At Dr.Zef Oroshi, “Madre Tereza Bojaxhiu”, “Jeta Katholike            23.Zodiacus, “Log Kuvendit: Shkoqitje gjuhësore; mbi fjalët:
Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike          Dhunt Dhuratë, Dhunt”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian
Shqiptare-Amerikane, New York, #1/1/1966, f.16-19.                      Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane,
4.“Ungjilli i Jezu Krishtit sipas Shën Markut”, “Jeta Katholike         New York, Vjeti II, #2/1967, Prill-Maj-Qershuer, f.3-5.
Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike          24.“Pashkët”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life),
Shqiptare-Amerikane, New York, #1/1/1966, f.22-26.                      Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti
5.Zodjaku, “Log Kuvendit: Shkoqitje gramatikore”, “Jeta                 II, #2/1967, Prill-Maj-Qershuer, f.6-10.
Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes          25.Theologu, “Dy shtyllat e Kishës”, “Jeta Katholike Shqiptare”
Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, #1/2/1966, f.1-4.              (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-
6.Zodiacus, “Log Kuvendit: Shkoqitje gjuhësore”, “Jeta Katholike        Amerikane, New York, Vjeti II, #2/1967, Prill-Maj-Qershuer, f.14-
Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike          15.
Shqiptare-Amerikane, New York, #1/3/1966, f.1-6.                        26.Zodiacus, “Log Kuvendit: Nji pishtar i moteve shuhet me
7.Fr.J.Oroshi, “Revolucjoni i rendomet kishtar: Nga Cardinal            gjak”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i
Francis Spellman”, (Përkthim), “Jeta Katholike Shqiptare”               Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti II,
(Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-          #3/1967, Korrik-Gusht-Shtatuer, f.3-6.
Amerikane, New York, Viti I, #4, 1966, f.7-10.                          27.At Zef Oroshi, “Fjalimi i mbajtun me 6 prill 1967 në
8.Zodj., “Ardhja e Shpirtit Shejt përmbi apostuj”, “Jeta Katholike      mbledhjen e L.K.Sh.A. e Bashkësisë Katholike Shqiptare të New
Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike          York City”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life),
Shqiptare-Amerikane, New York, #1/3/1966, f.7.                          Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti
9.Fr.Joseph Oroshi, “Jubileu i arit i meshtarisë”, (kushtuar            II, #4/1967, Tetuer-Nanduer-Dhetuer, f.3-6.
Eminences së Tij Kardinalit Spellman, në përkujtim të 50-vjetorit       28.Zodiacus, “Tue kujtue 500-vjetorin e Zojës së Shkodres”,
të mështarisë) “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic            “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i
Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York,         Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti II,
#1/3/1966, f.10-12.                                                     #4/1967, Tetuer-Nanduer-Dhetuer, f.20-22.
10.At Zef Oroshi, “Misionet e Jezuitve dhe kultura shqiptare e          29.Nga Drejtorija “Log Kuvendit: Nji vjet veprimtari”, “Jeta
At Zef Valentinit” (perkthim nga italishtja).                           Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes
11.At Zef Oroshi, “Tue perkujtue Fishten”, (Me rasën e 90-              Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti II, #1/1967,
vjetorit të lindjes), “Shejzat” (le pleiadi) Fruer, 1962, f.21-27.      Kallnuer, Fruer, Mars f.3-4.
12.At Zef Oroshi, “Mirënjohja shqiptare ndaj Arbreshëve                 30.“Keshnellat”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic
t’Italis”, “Shejzat” (le pleiadi) No 7-8, 1959, f.269-272.              Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York,
13.At Zef Oroshi, “Nji oazë rilindjeje kombtare në diasporë”,           Vjeti II, #1/1967, Kallnuer, Fruer, Mars, f.5-8.
“Shejzat” (le pleiadi) No 7-10, 1964, f.367-371.                        31.At Zef Oroshi, “Rregullimi i ri i mbajtjes se Prendes ne
14.At Zef Oroshi, “Çohaja” (Bariu), “Shejzat” (le pleiadi) Vjeti III,   Sh.B.A.”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life),
No 3-4, 1959, f.131-136.                                                Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti
15.At Zef Oroshi, “Çohaja” (Bariu), “Shejzat” (le pleiadi) Vjeti III,   II, #1/1967, Kallnuer, Fruer, Mars, f.11-12.
No 5-6, 1959, f.202-205.


                                                                                                                                     108
32.Theologu, “Koncilli dhe detyra e jonë”, “Jeta Katholike            46.“Log Kuvendi: Krishtlindja”, “Jeta Katholike Shqiptare”
Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike        (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-
Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti II, #1/1967, Kallnuer,           Amerikane, New York, Vjeti VII, #4 (28), Tetor-Dhetor, 1972, f.3-
Fruer, Mars, f.13-14.                                                 4.
33.At Zef Oroshi, “Log Kuvendit: Me 17 Kallnduer 1468: nji            47.“Mather Teresa Bojaxhiu në Kishën tonë shqiptare”, “Jeta
popull vajton e ban gjamë nji shtet i krijuem me gjakun e këtij       Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes
populli kalon nder terrsinat e shekujvet.”, (Fjalimi i At Zef         Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti VII, #3 (27),
Oroshit në Meshën perkujtimore të 500-vjetorit të vdekjes së          Qershuer-Gusht, 1972, f.5-8.
Skanderbegut), “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic          48.D.Z.Oroshi, “Log Kuvendi: Episkopati Katholik Amerikan
Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York,       denon vendosmenisht vendimin e Gjykatës së Naltë t’Amerikës
Vjeti III, #4 (12), 1967, Tetuer, Nanduer, Dhetuer, f.3-6.            mbi abordin (mbytja dhe qitja e vullndetëshme e fëmijës para
34.At Zef Oroshi, “Log Kuvendit: Besoj në nji Zot”, “Jeta             koke)”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ
Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes        i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti VIII, #1-
Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti IV, # 1(13),           2 (29-30), Kallndor-Qershor, 1973, f.3-6.
Kallnduer-Mars, 1969, f.3-7.                                          49.At Dr.Zef Oroshi, “Hapja zyrtare e Kishë sonë Katholike
35.At Zef Oroshi, “Log Kuvendit: Princi i Madh i Kishës Katolike      Shqiptare ne Bronx, New York”, “Jeta Katholike Shqiptare”
Kardinal Francis Spellman (1889-1967) Ndërroi Jetë në New             (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-
York”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i   Amerikane, New York, Vjeti VIII, #3-4 (31-32), Korrik-Dhetuer,
Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti IV, #          1973, f.25.
1(9), Kallnduer-Mars, 1968, f.3-6.                                    50.D.Z., “Mirseardhje Dom Rrok Mirdites”, “Jeta Katholike
36.Zodiacus, “Reforma e Kurjes Romane në Vatikan”, “Jeta              Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike
Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes        Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti VIII, #3-4 (31-32), Korrik-
Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti IV, # 1(9),            Dhetuer, 1973, f.28.
Kallnduer-Mars, 1968, f.21-22.                                        51.Redaksija, “Profesor Karl Gurakuqi, veteran i arsimit shqiptar
37.At Zef Oroshi, “Fushata per nji Qender Katholike Shqiptare         vdiq”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i
në New York City”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic      Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti VI, #4
Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York,       (24), Tetor-Dhetuer, 1971, f.15-16.
Vjeti IV, # (13), Kallnduer-Mars, 1969, f.25.                         52.“Log Kuvendi: Nata e Keshendellave”, “Jeta Katholike
38.“Log Kuvendit: Besoj në nji Zot”, “Jeta Katholike Shqiptare”       Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike
(Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-        Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti X, #4 (40), Tetor-Dhetuer,
Amerikane, New York, Vjeti V, Nr.2 (14), Prill-Qershuer, 1969,        1975, f.3.
f.3-4.                                                                53.“Log Kuvendi: Albanian saved hundreds of jewish families
39.Theologu, “Ç’ka don me thane me besue?”, “Jeta Katholike           from the nazis during World War II”, “Jeta Katholike Shqiptare”
Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike        (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike Shqiptare-
Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti IV, #3 (15), Korrik-             Amerikane, New York, Vjeti XI, #4 (44), Tetor-Dhetuer, 1976, f.3-
Shtatuer, 1969, f.24-25.                                              4.
40.“Log Kuvendit: Mbi udhë e nën udhë… paudhë”, “Jeta                 54.“Pagja e Zotit ka ardhë perseri nder ne”, “Jeta Katholike
Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes        Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike
Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti V, 1-2 (17-18),        Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti XI, #4 (44), Tetor-Dhetuer,
Kallnduer-Qershur, 1970, f.3-4.                                       1976, f.5.
41.At Zef Oroshi, “Log Kuvendit: Dy fjalë miqasore me rininë          55.Msgr.Zef Oroshi, “The burden of the Balkans” (Miss M.Edith
tonë”, “Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ     Durham: “Vuajtjet e Ballkanit”), (Përkthim), “Jeta Katholike
i Lidhjes Katholike Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti V, Nr.3      Shqiptare” (Albanian Catholic Life), Organ i Lidhjes Katholike
(19), Korrik-Shtatuer, 1970, f.3-5.                                   Shqiptare-Amerikane, New York, Vjeti XI, #3 (43), Tetor-Dhetuer,
42.D.Z., “Log Kuvendit: Dy fjalë miqasore me punëtorët tonë”,         1976, f.6-10.
“Jeta Katholike Shqiptare” (Albanian Catholic