Docstoc

Analiza i interpretacja tekstu literackiego

Document Sample
Analiza i interpretacja tekstu literackiego Powered By Docstoc
					                  Poradnik metodyczny dla nauczycieli
                       (do Antologii literatury polskiej (I – II cz.)
                            D. Szejnickiej i I. Fedorowicz)


Wstęp i opracowanie Danuta Szejnicka

Spis treści

I. Analiza i interpretacja. Uwagi ogólne

1. Co to jest analiza i interpretacja?

2. Wskazówki dotyczące interpretacji utworów literackich

a. Interpretacja utworu lirycznego
b. Interpretacja utworu epickiego
c. Interpretacja utworu dramatycznego

II Piszemy esej interpretacyjny

1. Jak napisać dobrą interpretację wiersza?

2. Jak napisać analizę porównawczą?

3. Propozycja planu eseju interpretacyjnego

III. Praca z tekstem. Propozycje praktyczne



IV. Obraz a słowo

1. Biogramy malarzy

2. Wypowiedzi o sztuce

V. Bibliografia




                                                                        1
Wstęp

    Najważniejszym zadaniem współczesnej szkoły jest kształtowanie umiejętności
pozyskiwania informacji z najprzeróżniejszych dostępnych źródeł, jak też
wyrobienia nawyku logicznego myślenia, precyzyjnego formułowania własnego
zdania, analizowania faktów oraz wyciągania z nich wniosków. Dotyczy to prawie
wszystkich przedmiotów, ale - jak się wydaje - szczególną wymowę ma to w
przypadku nauczania języka ojczystego i literatury. Kontakt z rodzimą literaturą, w
połączeniu z opanowaniem sztuki wnikliwego czytania tekstów, wieloaspektowego
ich analizowania, uczy nie tylko samodzielnego myślenia, aktywności intelektualnej,
ale też wrażliwości estetycznej, uczulenia na sprawy innego człowieka. Ponadto
może wskazywać współczesnej młodzieży wzorce do naśladowania w życiu
codziennym.
     Oddajemy do rąk Czytelników książkę pt. Analiza i interpretacja tekstu
literackiego. Poradnik metodyczny dla nauczycieli. Jest to publikacja pomyślana jako
książka pomocnicza dla nauczycieli polonistów, którzy przygotowują uczniów do
egzaminu dojrzałości, do udziału w Olimpiadach Języka i Literatury Polskiej itd.
Jako autorki wyboru tekstów, które znalazły się w Antologii literatury polskiej dla
klasy XI (Cz. I Od Starożytności do Oświecenia, Cz. II Romantyzm - Pozytywizm,
„Gera idėja”, 2005), swoje porady i wskazówki kierujemy przede wszystkim do tych
Czytelników, którzy już korzystają z tej publikacji. Antologia i Poradnik - zgodnie z
naszym zamiarem - ma stanowić logiczną całość. Wartości niektórych tekstów
pochodzących z Antologii, w niniejszej pracy zostały ukazane pod nieco innym
kątem: oprócz potencjalnych odpowiedzi na postawione przez nas pytania, Czytelnik
znajdzie tu też m.in. skrótową informację o cytowanym utworze, jego genezie,
znaczeniu, cechach gatunkowych i kompozycyjnych, o jego miejscu wśród innych
tekstów z tej epoki.
         Egzamin maturalny z języka polskiego składa się z dwóch części: pracy
pisemnej i testu. Praca pisemna sprawdza umiejętność pisania, tworzenia
całościowego tekstu bądź umiejętność analizowania i interpretacji poezji albo
fragmentu prozy. Test sprawdza rozumienie i analizowanie czytanego tekstu
literackiego albo popularnonaukowego.
   W części pisemnej uczeń otrzymuje kilka tematów wypracowań do wyboru, wśród
nich może być esej interpretacyjny fragmentu prozy albo wiersza. Przeważnie
kłopoty sprawia uczniom interpretacja utworu, ponieważ nie zawsze wiedzą, czym
ona jest bądź brakuje im wiedzy z zakresu teorii literatury, poetyki. Dlaczego tak się
dzieje? Przyznajmy, że nauczyciel też nieraz boryka się z problemami, gdyż trudno
jest nauczyć analizować i interpretować tekst. A tymczasem esej interpretacyjny
może okazać się formą łatwą i – trudno uwierzyć – przyjemną. Daje możliwość
popisania się fantazją, wyobraźnią i czytelniczą wrażliwością. Może okazać się
interesującą przygodą intelektualną dla uczniów inteligentnych, oczytanych, jak


                                                                                     2
również i dla takich, którzy nigdy nie przepadali za ślęczeniem nad książkami. Może
okazać się swoistą deską ratunku na maturze, w przypadku gdy uczeń nie jest dobrze
zorientowany w problematyce i specyfice któregoś utworu bądź nie pamięta i nie
potrafi omówić szczegółowo twórczości któregoś pisarza bądź poety.
      Najczęściej na lekcjach języka polskiego omawia się problematykę utworu,
potem zaś uczniowie muszą popisać się swą wiedzą podczas pracy pisemnej. Z treści
ich prac wynika, że największy problem dla ucznia sprawia dokładna interpretacja
tekstów, wykrzesanie z nich tego, co najistotniejsze. Stąd wypływa potrzeba
kształcenia młodzieży ( przyszłego maturzysty) interpretowania fragmentów dzieł,
logicznego myślenia, selekcji materiału i odnoszenia analizowanego tekstu do
całości dzieła literackiego.
   Rozwijaniu powyższych umiejętności ma służyć nasz Poradnik, w którym
omówimy, jak należy pisać esej interpretacyjny.
  Przedstawione propozycje metodyczne są owocem zarówno własnej inwencji
twórczej, jak też wskazówek, których autorami są koledzy poloniści z Polski.
Chciałybyśmy wymienić najważniejsze pozycje, które posłużyły nam jako źródło
informacji oraz wzorzec postępowania: 1. Danuta Górecka, Ewa Sztombka, Irena
Urbaniak, Analiza i interpretacja tekstu literackiego, Łódź 2001. 2. Janina Przygoda,
Literacka baza danych, Białystok.
     Poradnik metodyczny składa się z części teoretycznej (Rozdział I Analiza i
interpretacja. Uwagi ogólne) oraz praktycznej (Rozdział III Praca z tekstem.
Propozycje praktyczne).
     W Rozdziale IV Obraz a słowo znalazły się uwagi o roli dzieł malarskich w
odczytywaniu kontekstu utworu literackiego. Zamieściłyśmy tu informacje o
malarzach, których dzieła znalazły się w przygotowanej przez nas Antologii
(kolorowe wklejki) i na które w tamtej książce po prostu zabrakło miejsca. Obok
informacji biograficznych o autorach znajdą tu Czytelnicy również krótkie
charakterystyki wybranych arcydzieł malarskich oraz wypowiedzi o sztuce.




                                                                                    3
I. Analiza i interpretacja. Uwagi ogólne

  „Dzieła sztuki nie wystarczy zobaczyć, przeczytać, trzeba do niego powracać,
studiować, konfrontować z własnym losem” (Maria Dąbrowska)


  Słowa wybitnej pisarki o roli dzieł sztuki, które cytowałyśmy w opracowanej
przez nas Antologii, będą stanowiły drogowskaz dla naszych rozważań na temat
pracy z tekstem.
   Współczesny wzorzec pracy z tekstem ustalił się we Francji, gdzie - w
odniesieniu do literatury pięknej - nosi nazwę eksplikacji literackiej. Metoda ta
obejmuje cykl uporządkowanych kroków analitycznych i interpretacyjnych, które
obejmują m.in.: wybór tekstu, wstępne badanie jego sensów i budowy, gromadzenie
pomocniczych wiadomości kontekstowych, formułowanie tezy interpretacyjnej i jej
weryfikowanie w toku analizy metodycznej. 1 Eksplikacja literacka jest jedną z
odmian sztuki czytania, która ma na celu wydobycie z tekstu tego, co w nim
indywidualne i niepowtarzalne, uczy więc wnikliwego czytania. Ten rodzaj
eksplikacji dotyczy tekstu krótkiego (całego utworu lub jego fragmentu), który
można omówić na jednej godzinie lekcyjnej.

    1. Co to jest analiza i interpretacja dzieła literackiego?

   Analiza dzieła literackiego - to działania badawcze zmierzające do ustalenia, z
jakich elementów i w jaki sposób jest zbudowany utwór literacki. 2 Analiza może
obejmować utwór w całości albo też tylko jeden jego odcinek (np. rozdział w
powieści, fragment poematu). Stanowi stadium przygotowawcze (etap wstępny) do
interpretacji. Analiza ma więc za zadanie zbadanie utworu pod kątem budowy
poszczególnych elementów, kompozycji itp.

Interpretacja - to działanie badawcze zmierzające do wydobycia i wyjaśnienia
sensu (swoistości, funkcjonalności, roli itd.) danego zjawiska, w szczególności
poprzez określenie miejsca owego zjawiska w jakiejś całości wyższego rzędu.
Punktem wyjścia wszelkiej interpretacji jest założenie, że istotne znaczenie badanego
przedmiotu jest ukryte poza danymi bezpośredniej obserwacji empirycznej i nie
pozwala się z nich wprost wyprowadzić. 3 Aby to znaczenie odkryć, należy badany
przedmiot umieścić w odpowiednim kontekście, określić jego miejsce w szerszym
układzie przedmiotowym lub też rozpoznać w nim działanie jakichś ogólniejszych
prawidłowości. W przypadku dzieła literackiego interpretacji podlegać będą takie
elementy dzieła, jak np.: sceny, motywy, postacie, obrazy metaforyczne. Kontekstem

1
  Lekcje czytania. Eksplikacje literackie, Część II, pod red. W. Dynaka i A. W. Labudy, Wrocław 1999, s. 7-8.
2
  Słownik terminów literackich, pod red. J. Sławińskiego. Wyd. 2, Wrocław 1989, s. 29.
3
  Słownik....., s. 1999. !!!!!????


                                                                                                                4
dla tego typu badań może być dzieło jako całość (np. fragment poematu wobec
całego utworu) albo też jakiś układ odniesienia wykraczający poza dzieło (np.
motyw występujący w powieści na tle jakiegoś ustabilizowanego systemu
motywów). Interpretacja (słowo to w tłumaczeniu z łaciny oznacza „wyjaśnienie”)
zakłada więc trzy etapy działań badawczych:
a)wydobycie i wyjaśnienie sensu utworu
b)odkrycie autorskiego przesłania
c)wskazanie miejsca, jakie utwór zajmuje w szerszym układzie zjawisk
literackich – w odpowiednio dobranym kontekście.

Interpretując utwór, dążymy do odnalezienia jego nadrzędnego, a zarazem
ukrytego znaczenia, nadającego mu jedyny w swoim rodzaju charakter.

       Z powyższego wynika: interpretacja to drugi stopień poznawania utworu
literackiego. W trakcie dokonywania analizy stawiamy pytanie: jak jest utwór
zbudowany? Przechodząc do interpretacji, zadajemy pytanie: dlaczego jest tak
skonstruowany? Zatem dokonując analizy i interpretacji, nie tylko powinniśmy
rozpoznać strukturę i środki artystyczne, ale także określić ich funkcje. Nie można
rozdzielić tych dwóch czynności. Rozpoznawanie tropów stylistycznych, struktury
utworu i znaków kulturowych musi służyć określeniu ich znaczenia w utworze. Ten
komentarz powinien prowadzić do wniosków, które będą stanowić cząstkę
interpretacji. Pogłębiona interpretacja utworu literackiego wymaga komentowania
znaczeń, słów, zdań i obrazów, ponieważ podstawowym tworzywem wiersza jest
język: ,, ... utwór będzie możliwy do pełnego odczytania w aspekcie artystycznym
dopiero wtenczas, gdy znane nam będą wszystkie znaczenia poszczególnych słów,
zdań, zarysowanych obrazów i związane z nimi w tym utworze skojarzenia
znaczeniowe...”4 - S. Sawicki ,,Uwagi o analizie dzieła literackiego...”
     Często nie wszystkie słowa i znaczenia wyrazów rozumiemy, dlatego należy
sięgać do innych dziedzin sztuki, życia codziennego, nauki, tradycji, by można było
je wyjaśnić i określić ich funkcję w utworze literackim. Bywają utwory poetyckie
wielopłaszczyznowe, operujące aluzją i stylizacją, dlatego konieczny jest komentarz
nie tylko do pierwszej płaszczyzny znaczeń, ale i do znaków wynikających z
nawiązań. Zestawienie skojarzeń może wnosić nowy sens. Ponieważ, jak
stwierdzaliśmy, utwór literacki nie istnieje w oderwaniu od tradycji kulturowej, ale
jest z nią ściśle powiązany, zależny od konwencji artystycznej epoki, osobowości i
upodobań twórcy oraz pozaliterackich uwarunkowań, np. historycznych,
okolicznościowych, to próba dostrzeżenia i wyjaśnienia ich jest konieczna.
Wszystkie wymienione uwarunkowania stanowią tło, które pomoże w odnalezieniu
sensu utworu.

4
 S. Sawicki ,,Uwagi o analizie dzieła literackiego...” w: „Problemy teorii literatury”, t.1 s. 377. Zakład im. Ossolińskich
1987.



                                                                                                                          5
   Znajomość faktów spoza dzieła, wskazujących na związek z szeroko pojętą
tradycją kulturową, daje możliwość kilku równorzędnych interpretacji. Jeśli
uczniowi – badaczowi uda się je odnaleźć, powinien w swojej pracy takie refleksje
uwzględnić. Zawsze istnieje konieczność poszerzenia wnioskowania przez
wciągnięcie w pole obserwacji znaków spoza dzieła, ale koniecznie punktem
wyjściowym powinien być fragment tekstu.
  Fakty spoza dzieła mogą dotyczyć twórczości poety, życia literackiego, epoki,
historii, filozofii, biografii autora. Wybór kontekstu tu wspomnianego zależy zwykle
od samego utworu poetyckiego i możliwości ucznia.
  W zakończeniu pracy analityczno – interpretacyjnej konieczne jest podsumowanie.
Tu muszą znaleźć się oceny, tu też jest miejsce na ustosunkowanie się do hipotezy
postawionej na początku.5


2. Wskazówki dotyczące interpretacji utworu literackiego

   Była już mowa o tym, że analiza i interpretacja są ze sobą ściśle związane -
interpretacja wynika z analizy. Warunkiem dokonania interpretacji tekstu są
następujące kroki:

 1. Przeczytanie tekstu (ważne jest, aby było ono wnikliwe i, o ile to możliwe,
wielokrotne !).
  2. Poszukiwanie w tekście tzw. dominanty, czyli elementu świata
przedstawionego, który pełni funkcję nadrzędną nad innymi. 6 Dominanta
kompozycyjna będzie np. zależała od gatunku literackiego (w przypadku liryki
będzie to podmiot liryczny, a w utworze epickim taką funkcję będzie pełniła fabuła).

  3. Postawienie hipotezy związanej z funkcją dominanty. Chodzi tu o próbę
znalezienia odpowiedzi na pytanie, jaką rolę ta dominanta pełni.

  4. Poszukiwanie w tekście elementów o podobnej funkcji. Ich obecność ma
potwierdzić prawdopodobieństwo hipotezy.

  5. Zastanowienie się na tym, jakie są relacje pomiędzy dominantą a innymi
składnikami tekstu (w jaki sposób się uzupełniają itp.).

     6. Ustalenie idei (tematu) utworu.

   7. Umieszczenie tekstu w kontekście innych utworów danego autora albo też
innych tekstów, w których występują podobne dominanty.
5
    Zob. J.Przygoda „Literacka baza danych”, s. 9.
6
    Słownik terminów literackich..., s. 95. Omówione są tu dwa typy dominant - kompozycyjna i stylistyczna.


                                                                                                              6
       8. Ocena utworu (pod względem oryginalności, walorów estetycznych itp.) 7



a. Interpretacja utworu lirycznego

   W przypadku pracy z utworem poetyckim, powinniśmy znaleźć odpowiedzi na
pytania:

        1. Kto jest podmiotem lirycznym? Czy i w jakim stopniu jest on literackim
           odpowiednikiem autora?

        2. Kto jest adresatem lirycznym? Do kogo mówi podmiot liryczny?

        3. W jakiej sytuacji lirycznej on się znajduje?

    4. Co i w jaki sposób podmiot liryczny mówi (np. o sobie) ? Jaką formę
przybiera jego monolog liryczny (inwokacja? wyznanie? opis świata zewnętrznego?)
Czym się charakteryzuje jego język?

    5. O czym mówi tekst? Jaki jest jego sens i zawartość ideowa? Do jakich
kontekstów nawiązuje? Jakie zabiegi formalne (stylistyczne i kompozycyjne) temu
służą?

        6. W jakim celu mówi podmiot liryczny? Jakie jest przesłanie utworu? 8



        b. Interpretacja utworu epickiego

  Podobny schemat sprawdza się również w przypadku, gdy mamy do czynienia z
utworem epickim. Powinniśmy znaleźć odpowiedź na pytania:

  1. Kim jest narrator (nadawca wypowiedzi)? Jaką pozycję zajmuje on w świecie
przedstawionym? W jakim stopniu ujawnia się w tekście jego obecność?

  2. Czy i w jaki sposób narrator mówi o sobie? Jakie jego cechy ujawnia narracja
(opowiadanie lub opis świata zewnętrznego)? Czym się charakteryzuje jego język?

7
    Por. Danuta Górecka, Ewa Sztombka, Irena Urbaniak, Analiza i interpretacja tekstu literackiego, Łódź 2001, s. 12-13
8
    Por. tamże, s. 14-15


                                                                                                                      7
      3. Czym się charakteryzuje świat przedstawiony? Jakie motywy tu występują?

   4. O czym mówi tekst? Jaki jest jego sens i zawartość ideowa? Do jakich
kontekstów nawiązuje? Jakie zabiegi formalne (stylistyczne i kompozycyjne) temu
służą?

      5. Do kogo mówi narrator?

      6. W jakim celu mówi narrator?9



        c. Interpretacja utworu dramatycznego

 Interpretacja utworów dramatycznych przewiduje poszukiwanie odpowiedzi na
podobne pytania, np.:

  1. Kto mówi (w przypadku, gdy nadawcą tekstu pobocznego jest autor)? Ilu jest
podmiotów mówiących (ilu bohaterów wygłasza tekst główny)? Jaka jest ich rola w
świecie przedstawionym?

  2. Czy i co bohaterowie mówią o sobie oraz o innych postaciach? Czym się
charakteryzuje ich język?

  3. Co mówi autor (w didaskaliach)? Co mówią bohaterowie (w tekście głównym)?
Jakie relacje interpersonalne zachodzą między nimi (np. kto jest czyim antagonistą)?

 4. Czego dotyczą wypowiedzi bohaterów? Jaki sens i zawartość ideową zawierają
one? Do jakich kontekstów nawiązują?

   5. Jakie zabiegi formalne (stylistyczne i kompozycyjne) służą ujawnieniu ukrytych
treści utworu? Jaką rolę odgrywają tu scenografia (rekwizyty, kostiumy itd.) i
oprawa muzyczna?

   6. Do kogo mówi autor (do potencjalnych inscenizatorów czy też do odbiorców
tekstu)? Do kogo mówią bohaterowie?

 7. W jakim celu mówi autor? Jakie środki formalne stosuje, aby podkreślić sens
wypowiedzianych słów?10

9
    Por. tamże, s. 14-15
10
     Por. tamże, s. 15-16


                                                                                   8
II Piszemy esej interpretacyjny

   1. Jak napisaċ dobrą pracę interpretacyjną?

  1.Przeczytaj wiersz 2 lub 3 razy (nie martw się, że nie wszystko jest od razu
proste):
*wyjaśnij te znaczenia, które są zrozumiałe oraz zapisz wszystkie skojarzenia w
brudnopisie.

2.Postaw hipotezę (tezę), czyli określ, o czym jest wiersz.

3.Zwróċ uwagę na tytuł:
*może znajdziesz tu informację dotyczącą (gatunku, adresata, tematu wiersza)
*może jest w nim aluzja literacka?
*może tytuł jest pytaniem, na które odpowiedź znajdziesz w tekście?
*zastanów się, czy z powyższych informacji wypływa dominanta kompozycyjna.

4.Określ podmiot liryczny:
*odszukaj i określ czasowniki, zaimki i nazwij typ liryki

5.Ustal, kim jest adresat wypowiedzi poetyckiej:
*pamiętaj, że nie zawsze jest on określony
*może w wierszu jest kilku adresatów?
*zdarza się też, że w wierszu występuje bohater

6.Staraj się odkryć strukturę wiersza:
*może utwór dzieli się na części, widoczne w podziale na zwrotki?
*może są części treściowe, czyli obrazy poetyckie?
*sprawdź, w którym miejscu pojawia się podmiot liryczny, czy jest w każdej części
wiersza?
*określ gatunek wiersza (np. sonet, bajka, oda, i in.). Omów jego budowę, gdyż ona
może warunkuje treść utworu
*jeśli nie dostrzegasz żadnego z tych układów, musisz analizować wiersz linearnie,
kolejno rozpatrując znaczenia.

7.Przyjrzyj się poincie:
*zakończenie często bywa w utworze literackim nośnikiem idei
*być może zawarta tu myśl pomoże ci ustalić przesłanie utworu

8.Zbadaj różne warstwy dzieła, ale zacznij omawianie od tej, która wydaje ci się
najważniejsza.

                                                                                     9
9.Określ warstwę brzmieniową:
*przeanalizuj wersyfikację
*nazwij rymy
*sprawdź, czy są onomatopeje lub eufonia (instrumentacja głoskowa)
*zbadaj słownictwo związane z muzyką albo z innymi efektami dźwiękowymi,
*określ, czemu służy warstwa brzmieniowa wiersza, gdyż może się okazać, że nie
jest ona najważniejsza

10.Zajmij się teraz warstwą znaczeniową;
*sprawdź, czy wypowiedź jest dynamiczna, czy statyczna (zwróć uwagę na
czasowniki i rzeczowniki, które z nich przeważają?)
*może w wierszu występują jakieś szczególne słowa, wówczas określ ich znaczenie,
zwróć uwagę na ich miejsce w całym utworze
*czy poeta nadał wypowiedzi poetyckiej jakąś formę, np. opowiadania, relacji lub
zwrotu do adresata?

11.Przyjrzyj się obrazom poetyckim:
*określ świat przedstawiony
*może dostrzeżesz jeden obraz ogólny i szczegóły, które go tworzą?
*zbadaj fazy zmieniającego się obrazu
*przy pomocy jakich wrażeń poeta tworzy obrazy: słuchowych czy wzrokowych?
*opisz wrażenia, jakie wywołuje świat przedstawiony,
*określ nastrój,

13.Dzieło literackie, a wiersz szczególnie, jest schematyczny, ma miejsca
niedookreślone, więc musisz je wypełnić konkretyzacją (wyobrazić sobie,
uzupełnić):
*w tym celu wyszukaj metafory i zinterpretuj je
*odszukaj inne środki stylistyczne i określ ich funkcję
*im więcej znajdziesz środków artystycznych, określisz ich funkcję, tym twoja praca
będzie bardziej naukowa, a interpretacja trafna

14.Pamietaj, że utwór literacki nie istnieje w próżni, ma on na pewno jakiś kontekst
kulturowy. Możesz skojarzyć z:
*innymi dziełami literackimi
*różnymi dziedzinami kultury: muzyką, teatrem, sztukami plastycznymi
*filozofią, nauką, życiem.
*pamiętaj, że daleko odejść nie możesz, wszystkie Twoje skojarzenia muszą mieć
związek z omawianym wierszem.




                                                                                       10
17.Cytaty z wiersza traktuj jako argumenty, potwierdzające Twoje tezy i wnioski.
Staraj się jednak nie powtarzać cytatów.
18.Zapisz własne wnioski, ale pamiętaj, że one muszą być związane z analizowanym
tekstem.

19.W zakończeniu pracy nie zapomnij:
*ocenić kunszt artystyczny autora
*potwierdzić bądź obalić hipotezę (tezę) wysuniętą na początku pracy,
*podsumować wszystko

20.Pamiętaj, że należy zadbać o logiczną kompozycję eseju i przekazać swoje
spostrzeżenia przy pomocy poprawnego języka.11



2. Jak napisać analizę porównawczą?

Pisanie analizy porównawczej jest znacznie trudniejsze niż wykonanie analizy i
interpretacji jednego wiersza. Trzeba opanować umiejętność analizowania i
zestawiania ze sobą różnych utworów poetyckich. Nie jest to jednak zadanie trudne
dla tych, którzy potrafią przyswoić sobie warsztat badawczy, znają już podstawowe
prawa rządzące w świecie poezji, posługują się terminami teoretycznoliterackimi.

Analiza porównawcza ma tę przewagę nad interpretacją jednego wiersza, że
nie należy przy jej pisaniu zagłębiać się w szczegóły, gdyż głównym zadaniem
będzie uchwycenie podobieństw i różnic.

1.Przeczytaj uważnie obydwa utwory. Zwróć uwagę, na jakiej zasadzie zostały
dobrane (coś je łączy lub dzieli):
*Przeznaczone do analizy wiersze łączy (bądź dzieli) najczęściej:
-temat
-dominanta kompozycyjna
-przeżycie pokoleniowe,
-podobne zainteresowania poetów, itp.
*Wiersze mogą różnić się:
-czasem powstania, bo autorzy pochodzą z różnych epok,
-poetyką, czyli zasadami tworzenia wiersza,
-stosunkiem autora do przedstawionego tematu, itp.

2.Spostrzeżone podobieństwa i różnice zapisz w brudnopisie.

11
     Zob. J.Przygoda „Literacka baza danych”, s. 20-22.


                                                                                11
3.Sformułuj wstęp, w którym umieścisz własne, dość ogólne spostrzeżenia na ten
temat. Możesz też określić dominantę kompozycyjną obu wierszy, podzielić się
refleksją o czasie powstania utworów lub zainteresowaniach poetów.

4. Teraz masz do wyboru dwie metody porównywania wierszy:

PIERWSZA :
analizujesz jeden i drugi utwór oddzielnie, ale musisz zachować podobną kolejność
rozpatrywanych warstw dzieła literackiego ( patrz: Jak napisaċ dobrą pracę
interpretacyjną?).

DRUGA:
postępujesz tak, jak przy analizie jednego wiersza, ale omawiasz te same warstwy w
obu wierszach jednocześnie. Musisz zachować hierarchię ważności obserwowanych
zjawisk charakterystycznych dla obu utworów.

5.Zakończenie jednej i drugiej wersji eseju interpretacyjnego może być podobne:
*podsumuj wszystko
*podkreśl podobieństwa i różnice
*odnieś się do uwag zawartych we wstępie
*możesz wyrazić własne odczucia, a także refleksje o ewolucji w zakresie formy
artystycznej.12



3. Propozycja planu eseju interpretacyjnego

I. Wstęp:
- Krótka informacja o charakterze twórczości poety lub okolicznościach powstania
utworu ( jeśli wiersz jest znany).
- Postawienie hipotezy analitycznej (czyli wstępne ustalenie problematyki wiersza,
gatunku – wrażenie, które odnieśliśmy po wstępnej lekturze).

II. Analiza połączona z komentarzem interpretacyjnym:
- Określenie dominanty kompozycyjnej.
- Komentowanie znaków w tekście według hierarchii ich ważności (np. podmiot
mówiący, adresat, bohater liryczny, sytuacja liryczna, forma podawcza bądź typ
liryki, obrazy, motywy, środki artystyczne i ich funkcja, aluzje literackie, cytaty i


12
     Zob. J.Przygoda „Literacka baza danych”, s. 23-24.



                                                                                        12
przytoczenia, sposób ukształtowania wiersza – typ regularności, rytm, wersyfikacja,
rymy itp.)

Należy zwrócić uwagę, że konieczne jest nie tylko wskazywanie i nazywanie
środków artystycznych, ale także określanie ich funkcji, gdyż wszystkie elementy
wiersza składają się na całość językowo – znaczeniową.

III. Zakończenie:
   - Wnioski wartościujące, obalenie lub potwierdzenie hipotezy
   - Podsumowanie.13




13
     Zob. J.Przygoda „Literacka baza danych”, s. 10



                                                                                   13
III Praca z tekstem. Propozycje praktyczne


FRANCISZEK KARPIŃSKI
PIEŚŃ O NARODZENIU PAŃSKIM

Franciszek Karpiński zasłynął jako poeta liryki miłosnej. Do najwcześniejszych
utworów jego należą sielanki, których tematem jest rozpamiętywanie utraconej
miłości, chwil spędzonych razem przez kochanków, a pewne nastroje i przeżycia
związane są ze światem przyrody. Popularna pasterka Laura i Filon przypomina
wyraźnie formy operowe.
  Nieobca była poezji Karpińskiego również sfera religijna, w której wysuwa na
pierwszy plan, zgodnie z poglądami pisarzy i działaczy oświecenia, religijne normy
moralne, umożliwiające prawidłowe funkcjonowanie organizmu społecznego.

Wśród Pieśni nabożnych jedno arcydzieło jest niewątpliwe: O Narodzeniu
Pańskim (Bóg się rodzi ...).
Podmiot liryczny i adresat: Podmiot liryczny nie ujawnia się, nie da się określić,
kto mówi w wierszu, ukrywa się on za sytuacją liryczną. Adresat również jest trudny
do określenia, może nim być jakaś zbiorowość, której się oznajmia nowinę. Dopiero
ostatnia zwrotka, mająca formę apostrofy, jest skierowana do określonego odbiorcy:
,,Bożego Dziecięcia”, czyli małego Jezusa w formie apostrofy: ,,Podnieś rękę, Boże
Dziecię!”.

Sytuacja liryczna: Treść pieśni dotyczy historii Bożego narodzenia, okoliczności
przyjścia na świat Jezusa i hołdu złożonego Mu przez pasterzy, a później królów.

Składa się z pięciu strof ośmiowierszowych. Każdą zamyka refren, który jest
dosłowną cytacją z Ewangelii wg św. Jana, w przekładzie ks. Jakuba Wujka:
     ,,A słowo Ciałem się stało,
       I mieszkało między nami”.
 Ten refren wyraża nie tylko dogmatyczną naukę o przyjęciu ludzkiej natury przez
Syna Bożego, lecz stanowi także w szerszym zakresie ideową myśl wiersza. Refren
oznacza wyraz miłosierdzia Bożego, Jego poświęcenia.

Pierwsza zwrotka ma charakter typowo barokowy poprzez nagromadzenie szeregu
zestawień antytetycznych i oksymoronów:
       ,,Bóg się rodzi moc truchleje:
         Pan niebiosów obnażony;
         Ogień krzepnie, blask ciemnieje;
         Ma granice - nieskończony;
         Wzgardzony – okryty chwałą,

                                                                                 14
         Śmiertelny – król nad wiekami! ...”
Oksymorony –,,Bóg się rodzi”, ,,moc truchleje”, ,,Pan niebiosów obnażony”, ,,ogień
krzepnie”, ,,blask ciemnieje” – dają wyraz wielkości i niezwykłości zjawiska.
  Dokonała się tajemnica Wcielenia, wywołując cały łańcuch zjawisk niepojętych dla
rozumu ludzkiego, odwracających normalny tok spraw znanych naszemu
doświadczeniu. Jest to fragment najbardziej zabarwiony sacrum, tu ogniskuje się
tajemnica Pańskiego narodzenia. Oto Bóg - człowiek staje się coraz bardziej
człowiekiem. Refren godzi te przeciwieństwa dogmatyczną formułą o połączeniu
dwu natur – boskiej i ludzkiej w Chrystusie.

Od strofy drugiej mamy rzeczywistość jasełek, z Bogiem jakby odtajemniczanym i
obecnym wśród ludzi. Zaczyna się ona od retorycznego pytania i jakby wyzywającej
apostrofy: ,,Cóż, Niebo, masz nad ziemiany?”

Kolędy najczęściej nie wykraczają ponad to, co się w Betlejem stało i staje. Tu mamy
jakby biblijne dopiski o przyszłym cierpieniom Zbawiciela za grzechy nas
wszystkich:
          ,,Bóg porzucił szczęście twoje,
           Wszedł między lud ukochany,
           Dzieląc z nim trudy i znoje.
           Niemało cierpiał, niemało,
           Żeśmy byli winni sami”.
Metafora ,,Bóg (...) wszedł między lud ukochany” wskazuje na związek Boga z
ludem. ,,Nie mało cierpiał (...) żeśmy winni byli sami” ta metafora wskazuje na
winowajcę Jego cierpień.

Strofa trzecia oparta jest na przeciwieństwach. W pierwszej połowie mamy
realistyczny, apokryficzno – ludowy obrazek, przeciwstawiający okoliczność
narodzenia Bożego Dziecięcia:
        ,,W nędznej szopie urodzony,
         Żłób mu za kolebkę dano.
         Cóż jest, czym był otoczony?
          Bydło, pasterze i siano.”
Ukazuje się tutaj nowy środek retoryczny: pytanie z odpowiedzią, co wzmaga
dramatyczny charakter przedstawienia. Miejsce narodzenia Pańskiego zawiera w
swym opisie zdania wykrzyknikowe oraz nagromadzenie rzeczowników – szopa,
żłób, bydło, pasterze – to opis uprzywilejowanego miejsca ubogich, podkreśla się
niezwykłość narodzin. W opowieści ewangelicznej ... mówi się zarówno o ubóstwie
narodzin Chrystusa, jak też o prostych i ubogich pasterzach, którzy jako pierwsi
przybyli do Betlejem w roli pierwszych reprezentantów rodzaju ludzkiego właśnie
należących do nizin społecznych oraz to zaszczytne pierwszeństwo biedaków w



                                                                                  15
stosunku do królów ze Wschodu nie zostało przez ewangelistów tak dobitnie i
wymownie – jak dzieje się u Karpińskiego – podkreślone i wyeksponowane:
          ,,Ubodzy! was to spotkało
           Witać Go przed bogaczami!”
Powyższe apostrofy wskazują na interpretację Pisma Św. w duchu plebejsko –
demokratycznym, a także nawiązują do bliskiej uczuciowo autorowi Pieśni
nabożnych , idei franciszkańskiej. Głosił on, ów ,,biedaczyna z Asyżu”, zasadę
szacunku i miłości dla biedaków i poniżonych, gdyż ,,łatwiej z chaty aniżeli z pałacu
dostać się do nieba”.

I znowu następuje pogodzenie przeciwieństw, ponieważ Jezus przyszedł na świat,
żeby zbawić wszystkich ludzi.

Strofa czwarta rozwija motyw kontrastu bogactwa i ubóstwa, aby przeciwstawić mu
fakt wyrównania wszelkich różnic w oczach Boga. Nowo narodzony przyjmuje
wspólnie królewskie dary, znane z Ewangelii, i skromne upominki owczarzy i
wolarzy. Nagromadzenia rzeczowników – króle, prostota, dary, mirra, kadzidło,
złoto – uwydatnia, że Bóg jest rzecznikiem i gwarantem równości wszystkich ludzi.

Strofa ostatnia sprawia wrażenie wyraźnie dopisanej. Poeta wykracza poza
rzeczywistość betlejemską i wprowadza rzeczywistość własnego czasu
historycznego. Giną przeciwieństwa, paradoksy i figury retoryczne. Zaczyna się
modlitwa. Poeta włącza się do wywołanej sceny betlejemskiej w charakterze jednego
z adorantów. Zwraca się bezpośrednio do nowo narodzonego i prosi o
błogosławieństwo dla ojczyzny. Czasowniki w trybie rozkazującym – „podnieś”,
„błogosław”, „wspieraj” mają charakter apostrofy do Boga z prośbą o łaskę i
błogosławieństwo, modlitewne wezwanie.

Wiersz ma budowę stroficzną, jest melodyjny, śpiewny. Rymy krzyżowe żeńskie,
dokładne podkreślają melodyjność utworu.
Jako gatunek poezji lirycznej pieśń – to najstarszy i najczęściej spotykany gatunek
poezji lirycznej, cechują ją prosta budowa i prosta składnia, budowa stroficzna o
jednolitym wzorcu rytmicznym, powtórzenia, a niekiedy refreny.
  Ciekawość budzi melodia kolędy Bóg się rodzi. Pośród wielu hipotez , jest i ta, że
melodia, po którą sięgnął Karpiński, była jakoby starym polonezem koronacyjnym
królów polskich, znanym już w czasach Batorego. Polonez jest przecież tańcem
poważnym, ceremonialnym, i jego melodia mogła wspaniale służyć podniosłym
treściom religijnym i patriotycznym.
  Współczesny krytyk literacki pisze: ,,Jest w tej podniosłej inwokacji do Boga
znamię patriotyzmu indywidualnego i cecha typowa dla całej prawie poezji
stanisławowskiej; przeczucie nadciągającej katastrofy”.



                                                                                   16
Znawcą i wielbicielem poezji Karpińskiego był Adam Mickiewicz, o czym
wspomina w epilogu do Pana Tadeusza: ,,Tak za dni moich, przy wiejskiej zabawie,
/ Czytano nieraz pod lipą na trawie / Pieśni o Justynie.”




                                                                              17
ADAM MICKIEWICZ
PROLOG DZIADÓW CZĘŚCI III
(fragment)
 Utwór powstał w Dreźnie w 1832 roku, podczas Wielkiej Emigracji. Nazywamy go
DZIADY drezdeńskie. Autor oddaje hołd męczeństwu młodzieży polskiej,
przedstawia zesłania, więzienie, przesłuchania, przekrój całego społeczeństwa
polskiego. DZIADY są starym pogańskim obrzędem ludowym, podczas którego
wywoływane są duchy w noc zaduszną.
 Dramat nawiązuje również do tradycji moralitetu średniowiecznego, który wywodził
się z misteriów, ale o treści świeckiej, grywane były w Polsce w dni uroczyste.
  Zaliczamy DZIADY do rodzaju dramatycznego, natomiast jako gatunek jest to
dramat romantyczny, którego cechą jest fragmentaryczność akcji.
  Akcja tego fragmentu dramatu rozgrywa się w Wilnie, oparta jest na dwóch
płaszczyznach: realnej – ziemskiej , i duchowej – pozaziemskiej. Nie są one w
dramacie rozdzielone, ale stapiają się w nierozerwalną całość, co łatwo dostrzec nie
tylko w całym dziele, ale nawet w jego poszczególnych scenach.
   Mickiewicz określił swoje dzieło jako ,,sceny” historyczne i rzeczywiście zasadą
kompozycyjną zdaje się swobodne łączenie epizodów, między którymi ciągłość akcji
nie zawsze istnieje. Prolog toczy się w więzieniu.
 Cela więzienna. Bohaterem tej sceny jest Więzień i duchy. Więzienie jest
motywem wprowadzonym do utworu: wtedy bowiem, gdy swoboda ciała najmocniej
jest ograniczona, w więziennej celi, można najpełniej odczuć moc wolności
własnego ducha.

 Występują tu siły zła – nocne duchy, ,,synowie nocy”, które starają się podziałać na
umysł senny Więźnia, aby ten nie mógł myśleć, analizować, chcą go uśpić i
pozostawić w niemocy. Jednak są tu i siły dobra, które walczą o umysł bohatera i nie
pozostawiają go bez swej opieki. Stan więźnia pogrążonego we śnie jak najbardziej
pomaga zrozumieć obraz Franciska Goyi p.t. ,,Sen rozumu rodzi upiory”. Tymi
upiorami są duchy z lewej strony i z prawej, duchy nocne – zło, które czyha na
bohatera i walczy z dobrem. Tylko rozum – człowiek myślący, tworzący – może
mieć we śnie takie wizje.

  Anioł , który zjawia się we śnie ogłasza, że oni prosili Boga, by bohater zaznał
samotności i dzięki temu nauczył się myśleć o swym przeznaczeniu. Bohater jest
prorokiem, wieszczem na pustyni – w więzieniu – ale ,,samotność to mędrców
mistrzyni”, ona nauczy go rozumienia wielu rzeczy i pozwoli przewidzieć
przyszłość.
 Epitet ,,mistrzyni mędrców” – ma charakter proroczy. Prorok na pustyni – wieszcz,
poeta – umiejący myśleć, tworzyć, na pustyni – w więzieniu- te wyrażenia



                                                                                   18
podkreślają cierpienie Więźnia, ograniczenie jego działalności, której tak się bał
zaborca, tyran, despota.

Toczy się walka o umysł Więźnia. ,,Synowie nocy” próbują uśpić go, są oni sługami
zła, chcą zatruć mu serce, umysł, aby nie mógł myśleć, odebrać mu moc działania, a
wówczas stanie się im posłuszny, podporządkują go swoim potrzebom.

Anioł przepowiada, że tyrani wypuszczą go na wolność, bo i na ziemi, i na niebie
modlą się za nim. Siły dobra walczą o swego bohatera, nie pozostawiają go samego
ze złem.
Czasowniki użyte w trybie rozkazującym – „śpiewajmy”, „usłużmy”, „wpadnijmy”,
„biegajmy” – wyrażają dynamikę prześladowania bohatera, nie dając mu spokoju, aż
złamią i zwyciężą go.

   Więzień się budzi i adresatem jego myśli jest tyran – car, bo to właśnie z jego woli
mordują, katują i wtrącają do więzienia młodzież polską. Jak dawniej Neron
prześladował chrześcijan, tak teraz za polskość cierpi młodzież filomacka.
  A tyran nie ma wyrzutów sumienia, bo nadal ucztuje, śpiewa swoje szatańskie
piosenki. Rzuca mu pytanie retoryczne: ,,Czy kiedyś we śnie przypomina o swoich
czynach? Czy jego umysł potrafi zrozumieć to, czego dokonał?” Więzień to drzemie
, to się budzi.

   Anioł oznajmia mu, że będzie wolny. Więzień budzi się i zadaje sobie pytanie
retoryczne: ,,Będę wolny?” Co znaczy być wolnym dla więźnia? Nie cieszy go
zapowiedź wolności, gdyż wie, że w zniewolonym kraju nikt nie może czuć się
wolny.
     ,,Łotry zdejmą mi tylko z rąk i nóg kajdany,
       Ale wtłoczą na duszę – ja będę wygnany”.
Ujarzmić duszę – to straszniej niż więzienie, zniewolić umysł, nie mieć wolności
słowa – to dla niego tragedia, bo będzie czuł się jak na wygnaniu. A obcy ludzie
przecież nie zrozumieją jego rozterek duszy, niepokoju wewnętrznego, nikt nie
zrozumie jego poezji. Więc tą obdarzoną wolnością wybił tyran mu z rąk największą
broń dla poety – zdolność tworzenia, wypowiadanie tego, co mu leży na sercu.
Cenzura carska – to kajdany na jego twórczość literacką. W takich warunkach w
ojczyźnie zapomną o nim, a to, co rodzi się i kryje w jego duszy i nie będzie
wypowiedziane, to będzie wyglądać ,,Jak dyjament w brudnym zawarty kamieniu”
Poezja to najważniejsza broń w ręku twórcy. Porównanie poezji do diamentu – to
podkreśla jej wartość.

Zrozpaczony i zrezygnowany pisze po łacinie czarnym węglem napis na ścianie: D.
O. M. – Deo Optimo Maximo – Bogu Najlepszemu Największemu.



                                                                                     19
Takie napisy zostawiano na nagrobkach po śmierci , polecając Bogu Najlepszemu i
Najwyższemu swoją duszę i ciało. Widzimy to także u Syrokomli w wierszu
,,Nagrobek Obywatelowi”.
 Jest on jednak gotów do wielkich czynów i na znak gotowości zmienia imię z
,,Gustaw” na ,,Konrad”. Przeżywa przemianę z romantycznego kochanka (Gustaw) w
romantycznego bojownika o wolność narodu polskiego. Gotów do najwyższych
poświęceń dla narodu. Przemawia za nim tyrteizm i prometeizm. Poświęcenie się i
bunt – to nowa cecha nowego bohatera romantycznego.

 Duch – jakby sam Bóg, który nie opuszcza go i przepowiada mu przyszłość.
Przepowiada mu siłę jego słowa poetyckiego, które potrafi zjednoczyć naród do
walki o wolność. Jego myśl potrafi zwalczyć zło i obalić tron tyrana, mordercy,
zaborcy. Poezja to ,,deszcz rodzajny, lub gromy i burze” – taką siłę ma słowo
poetyckie. Deszcz- symbol urodzaju i Bożego błogosławieństwa, a gromy i burze –
oznacza wzniecenie takiej siły, która obali niewolę.

,,Człowieku! gdybyś wiedział, jaka twoja władza!” – przypomina nam fraszkę
Kochanowskiego ,,O żywocie ludzkim”. Nad wszystkimi sprawami ziemskimi czuwa
Bóg, to On nadaje moc słowu, decyduje o losie ludzkim.

Cechą Konrada jest bunt prometejski przeciw układom panującym w świecie. Jest
wzór romantycznego buntownika, walczącego za wolność dla pogrążonej w
poddaństwie Polski i całej Europy.

Dziady A. Mickiewicza, szczególnie Część III, należą do najważniejszych utworów
literatury polskiej. Oddziaływały na szereg późniejszych pokoleń pisarzy,
kształtowały świadomość patriotyczną Polaków, stwarzały także obraz romantyzmu i
historii kraju w tym czasie.




                                                                              20
ADAM MICKIEWICZ
DZIADY, CZĘŚĆ III

AKT I , SCENA I
(fragment)

Scena więzienna. Konrad jest wśród więźniów, ale ponury, blady, milczący
przyjaciele doceniają jego talent, ale nie zawsze rozumieją jego poezję. I teraz,
patrząc na jego twarz, widzą zmiany w jego zachowaniu się, postaci. Myślą, że jego
,,duch uszedł i błądzi daleko”. Coś się dzieje z przyjacielem, coś go niepokoi, gdzieś
daleko uleciały jego myśli, tylko ma ,,dziwne oczy – błyszczy ogień pod powieką”.
Coś wewnątrz go pali. W głowie rodzą się jakieś myśli, słowa, idee, których jeszcze
teraz nie zdoła wypowiedzieć. Nieuporządkowane myśli, ale widocznie ,,wojsko
wróci na swe stanowiska”, to znaczy, coś z tego głębokiego myślenia się narodzi.
,,Wojsko” – to słowa, które uszeregują się na rozkaz swego dowódcy, ale teraz on
coś głęboko przeżywa, jego umysł poszukuje czegoś.
   Koledzy jakby pomagają mu w tym i cicho nucą znane stare melodie.

O północy Konrad zaczyna śpiewać pieśń. Jej słowa są zaskakujące. Poezja, która
miała być już pogrzebana, uwięziona w grobie, teraz powstaje i żąda krwi, zemsty
nad wrogiem, który w niewoli utrzymuje Polskę. Poezja musi obudzić wszystkich do
walki i tak samo nie dawać rodakom spokoju, aż powstaną żądni krwi i zemsty,
zgniotą wroga, zamordują go. Jeżeli i w piekle się schowa, stamtąd go trzeba
wyciągnąć i zniszczyć. Walczyć o wolność z Bożym błogosławieństwem to jedna
sprawa, ale jeżeli Bóg odmówi tego, wówczas należy walczyć bez Niego. Ulega
podszeptom szatana. Słyszymy biblijne ,,Oka za oko, ząb za ząb”. Krew i zemsta –
ten refren powtarza się i podkreśla, jaką żądzą nienawiści pałał do despoty Konrad.
Zemsta krwi – charakterystyczna dla narodów Kaukazu.

Te słowa pieśni przestraszyły kolegów Konrada. Ksiądz Lwowicz, także więzień,
filomata, jest przerażony pogańską pieśnią Konrada, a Kapral nazywa ją szatańską.
Maria Janion określiła ją jako ,,pieśń wampira”.

„Słownik wyrazów obcych” wyjaśnia znaczenie wyrazu wampir: „ według dawnych
wierzeń ludowych: trup wstający z grobu i wysysający krew śpiącym ludziom;
upiór”.

Wyssać krew z wroga - pozbawić go życia, a wtedy nadejdzie wyzwolenie narodu i
państwa polskiego, zrzucić można będzie kajdany niewoli i z poezji, aby mogła
tworzyć piękno, a na tej ziemi, gdzie przelana krew w walce o wolność, niech
zapanuje pokój i szczęście dla Polaków.



                                                                                    21
Aresztowani filomaci są niewinni, prześladowana jest polskość i Polska. Są to ludzie
odważni, szlachetni, gotowi oddać życie za ojczyznę, znoszą z pogardą ducha swój
los więzienny, potrafią z niego nawet trochę żartować. Poniżani są i pogardzani
przez żandarmów. Cierpią dumnie i szlachetnie. Cierpienie jest też udziałem
Konrada, wielkiego romantyka, poety, mającego świadomość swojej niezwykłości i
obowiązku, z jakim ta wybitność się łączy. Cierpienie jego wynika z miłości do
ludzi, jest cierpieniem prometejskim.

Dziady - to jeden z najważniejszych polskich dramatów narodowych, choć oprócz
tematu patriotycznego podejmuje też problematykę filozoficzną, moralną,
psychologiczną. Dla Polaków pozostanie jednak przede wszystkim dramatem o
cierpieniu w niewoli i walce z zaborcą.




                                                                                  22
 JULIUSZ SŁOWACKI
W SZWAJCARII
(fragment)

    Juliusz Słowacki w ostatnich dniach grudnia 1832 roku szczęśliwy opuszcza
Paryż, myśląc, że los go rzuca ,,w poetyczniejsze kraje.” Odbył trudną drogę dy-
liżansem do Genewy i zamieszkał w pansjonacie Klaudyny Pattey, który znajdował
się na przedmieściu w pobliżu Jeziora Genewskiego. Z okna rozlegał się wspaniały
widok na krajobraz alpejski, a szmaragdowe fale jeziora zawsze nuciły mu
dźwięczną pieśń natury. Wena nawiedza poetę i tutaj tworzy niektóre swoje poematy.
Zapoznaje się z rodziną Wodzińskich, bywa u nich na wieczorach, tam gromadziła
się elita towarzystwa genewskiego i wielu spośród reprezentantów emigracji
polskiej. Uwagę Słowackiego zwróciła szczególnie starsza córka pani Wodzińskiej –
Maria, którą określił jako ,,bardzo brzydką”. Poświęcił jej kilka wierszy, a aluzjami
do niej napełnił później poemat W Szwajcarii.
  Jest to opisowy poemat miłosny, którego akcja rozgrywa się na tle przyrody
alpejskiej, przy czym wymienione w nim realia wiążą się na ogół z trasą wycieczki
poety, a opisana w nim miłość dwojga ludzi jest aluzją do postaci bohaterki, w której
można dopatrywać się rysów Marii Wodzińskiej.

I część fragmentu przedstawia nam bohatera lirycznego , który ,,usycha z żalu”,
,,omdlewa z tęsknoty” za ukochaną i stawia sobie pytanie retoryczne, czy powróci do
niego kiedyś to uczucie, które zostało odrzucone. Może się narodzi jak ten mito-
logiczny Feniks z popiołów i podmiot liryczny znajdzie obiekt swych zaintereso-
wań. Bez kochanki ciężko mu się żyje. Uczucie przeminęło jak sen złoty. Porów-
nanie to z epitetem metaforycznym mówi nam o pięknym uczuciu, które kiedyś
nawiedziło podmiot liryczny, ale było ono krótkotrwałe.
Wiersz składa się z jedenastu sylab, średniówka występuje po 5 sylabie i ona
podkreśla krótki rytm. Efekt krótkotrwałości wzmacnia zastosowanie rymów
żeńskich, które zakańczają się pytaniem retorycznym. Intonacja to łagodna, to
wznosząca się na końcu.

II część fragmentu zawiera dwie części: opisową i miłosną.
W części opisowej zapoznajemy się z piękną przyrodą alpejską. Widzimy tu kaskady
na rzece Aar i tam można ujrzeć tęczę.
   A taki widok przeżył osobiście Juliusz Słowacki 30 listopada 1833 r., kiedy
podróżował z młodymi Polakami i wtedy ujrzał tęczę podczas spożycia obiadu u
podnóża gór genewskich, a ten widok pozostawił głęboki ślad we wrażliwej duszy
poety.
   Widzimy w tym opisie tęczy wspaniały obraz natury, czytelnikowi pomagają go
odczytać starannie dobrane metafory: ,,Na mgłach srebrzystych cała się rozwiesza”,
chmury porównane do małego jagnięcia ( niewinność, bezsilność), a dolina


                                                                                   23
porośnięta jest różami (symbol królestwa) i leszczynami (symbol bogactwa). Na
emocje czytelnika wpływają użyte tu środki stylistyczne: epitety – błękitne wody,
białe jagnię- czynią wypowiedź bardziej plastyczną; metafory – zawróconej głowie,
mgły srebrzyste – są bardzo oryginalne i nacechowane emocjonalnie; pytanie
retoryczne – zmusza czytelnika zatrzymać się i uważnie spojrzeć na cudo przyrody.
Jedenastozgłoskowy wiersz ze średniówką po 5 sylabie wpływa na rytm
opisywanego zjawiska.

Część miłosna. I oto na tle takiej scenerii górskiego pejzażu pojawia się piękna
osoba. Oczywiście jest podobna do bogini piękna Wenus z obrazu Botticiellego,
która narodziła się z piany. (Część I Antologii).
  Ta piękna postać była ,,jaśniejsza od promieni słońca”, bo tym pięknem opatrzyło
ją Oko Opatrzności- ,,źrenica z błękitu”. Od razu podmiot liryczny ogarnął ją
wzrokiem, a potem tylko się pojawiło uczucie w sercu. To świadczy o miłości od
pierwszego wejrzenia i przypomina nam Romeo i Julię na balu.

   ,,Gdy oczy przeszły od stóp do warkoczy, efekt
     To zakochały się w niej moje oczy;     wzrokowy
     A za tym zmysłem, co kochać przymusza, uczucie w sercu
     Poszło i serce, a za sercem dusza”.    znak duszy

Metafora ,,zaczął się romans kleić” wskazuje, że od tego momentu zaczęła się
miłość, pojawiło się uczucie, które już odleciało kiedyś. Ta miłość wzbogaca
podmiot liryczny, dodaje mu sił, energii - ,,chciałem do niej przez kaskadę lecieć”.
Pojawia się nowy sens życia , bo lot i skrzydła są symbolem swobody, wolności,
lekkości.
   Podmiot liryczny obawia się, aby ta ulotna chwila, która zrodziła to nowe uczucie ,
nie znikła gdzieś ,,w przepaści, w tęczy, w kaskadzie”, bo tam ono ,,roztopi się i
zgaśnie, i zniknie”. Niełatwa jest droga miłosna, musi przezwyciężyć wszystkie
trudności na swej drodze i jeżeli to prawdziwe uczucie, nie powinno zginąć na
różnych manowcach życia.
Podmiot liryczny boi się nowego uczucia, bo już kochał, jest doświadczony, miłość
jego była odrzucona (aluzja do miłości 17-letniego Julka do Ludwiki Śniadeckiej).
   A teraz to nowe uczucie znów się pojawia w jego sercu, on stoi ,,pod jasną tęczy
różnofarbnej bramą”. Z kolei metafora ,,powiew miłości” wskazuje na początek
ciepłego, lekkiego uczucia, które rodzi się w sercu podmiotu lirycznego.
,,Stanąłem przed nią i spuściłem oczy”.
Serce, które kocha, nie potrzebuje słów, sama postawa podmiotu lirycznego
wskazuje na pokorne i skromne przyjęcie miłości.

Liczne metafory- anielski świt, źrenica z błękitu, różnofarbna brama oraz
uosobienie - dusza obudzona ze snu krzyknie - ożywiają plastykę sytuacji lirycznej,


                                                                                    24
są one nacechowane emocjonalnie. Czasowniki użyte w czasie przyszłym – upadnie,
roztopi się, zgaśnie, zniknie - podkreślają dynamikę rozwoju uczucia.

 Poemat W Szwajcarii jest arcydziełem poezji opisowej i miłosnej. Jego cechą
charakterystyczną jest odrealnianie obrazów i przeżyć bohaterów literackich oraz
czytelników. Postać ukochanej bohater liryczny ujmuje w obrazy idealne.
  O takiej idealnej miłości piszą również A. Mickiewicza, A. Puszkina i inni poeci,
których fragmenty utworów znajdziesz w II części Antologii.




                                                                                 25
ELIZA ORZESZKOWA
NAD NIEMNEM
(fragment)

Tom II
(Rozmowa Benedykta Korczyńskiego z synem Witoldem)

Eliza Orzeszkowa tak jak i Henryk Sienkiewicz też chciała krzepić serca. Sukces
,,Trylogii” H. Sienkiewicza uświadomił Orzeszkowej, że ludzie oczekują od
literatury pokrzepiającej ,,idei ojczyzny”. Pragnęła pokrzepiać serca poprzez
ponowne przemyślenie dramatycznych doświadczeń swego pokolenia.
Powieść ukazała się po raz pierwszy w odcinkach w 1887 roku w ,,Tygodniku
Ilustrowanym”.

Tytuł i temat powieści. Pierwotnie utwór miał nosić tytuł „Mezalians” ( odnoszący
się do wątku romansowego – mezaliansu Justyny i Jana, zwiększającego
atrakcyjność utworu.) Książka powstała na zamówienie redaktora ,,Tygodnika”
Mariana Gawalewicza, a jej głównym tematem miał być konflikt między postawą
romantyczną a programem pozytywistycznym. Wprowadzone przez rząd carski
reformy uwłaszczeniowe, likwidujące m. in. dużą część powinności wsi wobec
ziemiaństwa, doprowadziły do rozwarstwienia społeczeństwa polskiego.
   Orzeszkowa zmieniła tytuł powieści na „Nad Niemnem”. Jest to święte miejsce w
powieści, bo związane z czasem sakralnym. Świętą rzeką jest Niemen, w jej pobliżu
są położone obie mogiły. Niemen jest symbolem upływającego czasu, ale
jednocześnie ciągłości tradycji. Rzeka była świadkiem założenia rodu
Bohatyrowiczów (Jana i Cecylii) oraz walk i śmierci powstańców z 1863 roku.

Tytuł fragmentu ukazanego w Antologii nazywa się „Rozmowa Benedykta
Korczyńskiego z synem Witoldem”.

Czas akcji rozgrywa się na płaszczyznach: przeszłość, teraźniejszość i przyszłość.
Przeszłość to: przyjęcie chrześcijaństwa na Litwie – opowieść Anzelma; powstanie
rodu Bohatyrowiczów; czasy napoleońskie; powstanie styczniowe; wojny szwedzkie
w Osowcach (XVII w.); czas sakralny wprowadzony do powieści świadczy o
ciągłości przeszłości i teraźniejszości, jest dla żyjących punktem zakorzenienia i
decyduje o trwałości tożsamości rodowej i narodowej.
Teraźniejszość –rzeczywisty czas akcji. Czas teraźniejszości powieści to około kilka
miesięcy (między czerwcem a końcem lata) dwadzieścia lat po powstaniu
styczniowym (80 lata , XIX w.) W tym czasie bohaterowie podejmują decyzje i
wybierają własną drogę życiową. Na wybory dokonywane w teraźniejszości wpływa
czas przeszły – sakralny. W tym czasie teraźniejszym rytm życia bohaterów
wyznacza cykl przyrody.


                                                                                  26
Przyszłość w powieści należy do młodych bohaterów – Jana Bohatyrowicza, Justyny
Orzelskiej, Witolda Korczyńskiego. Czas przyszły w powieści Orzeszkowej
związany z nadzieją i optymizmem.

Narrator jest tu wszechobecny i wszechwiedzący. Przenosi się z miejsca na
miejsce, zagląda do zamkniętych pomieszczeń, towarzyszy swoim bohaterom w
momentach ich samotności , wie o nich wszystko – zna nawet ich przeszłość i to, co
się dzieje w ich duszach. Niezależnie od tego zajmuje z reguły pozycję świadka i
obserwatora opowiadanych zdarzeń. W sferach narracji mieszczą się kryteria ocen
obowiązujących w utworze.

Bohaterami fragmentu są – Benedykt Korczyński i jego syn Witold. W pierwszej
wypowiedzi Witolda dowiadujemy się, co przeżywa młodzież. Oburzony i gniewny
młody chłopak nie chce zgodzić się z ojcem w tym, jak on ocenia cierpienia
młodych. Witold nazywa siebie reprezentantem „dzieci czarnej nocy”, dla których
sprawa ojczyzny jest sprawą sacrum. Ojciec nie widzi, że młodzi dojrzewają w
„upale cierpień” – te metafory podkreślają, że młodzież umie dostrzec, co przeżyło
starsze pokolenie i teraz cierpi za to, że ta przegrana sprawa ciąży na wszystkich, bo
każdy czuje się odpowiedzialny za los swej ojczyzny, jak kiedyś stryj Andrzej , Jerzy
Bohatyrowicz i inni, czyich symboliczna mogiła znajduje się w lesie nad Niemnem.
Dzisiejsza młodzież też pragnie walki o tę samą sprawę. Piękne i wzruszające
metafory, którymi określa Witold swoje pokolenie – „kurcze chłostanej dumy,
otchłań myśli, naszych w poranku przekwitających twarzy, oczu przedwcześnie
zmrużonych, tych wulkanów żalu, nadaremnych porywów, złorzeczeń, które wrą w
piersiach, z życia wyssałem piołunowych soków” – zwiększają ekspresję wymowy
bohatera, podkreślają stan duszy, przeżycia oraz wskazują szybki proces dojrzewania
młodego pokolenia. W ich piersiach wre niepokój o sprawę, która kiedyś była
przegrana. W swej mowie używa Witold zdań rozbudowanych, nasyconych silną
ekspresją, dużo jest tu wykrzykników, znaków zapytania. Mowa jego jest bogata, a
słowa kryją w sobie głęboki podtekst.

Narrator ocenia wypowiedź Witolda od strony ojca. Wyrazy – „szeroko rozwarte
oczy Benedykta, osłupiałe zdziwienie” – wskazują, że ojciec po raz pierwszy
zrozumiał, co się dzieje w duszy syna. Te wyżej wymienione metafory zatrzymują w
czasie myśl ojca, by mógł zrozumieć głębię przeżyć syna. Zrozumienie duszy
Witolda podkreślają metaforyczne myśli ojca – „dotknął kąpieli cierpienia, dziecię
dnia burzliwego, ciemnej nocy” – uwydatniają i uplastyczniają przeżycia ojca i syna.
Benedykt uświadamia sobie, że przeżycia jego i syna są wspólne ,,z jednego źródła
biły dla nich obu kipiące i gorzkie jej wody”. Obaj cierpią z tego samego powodu.
W jego myślach budują się zdania, w których występują wykrzykniki, wielokropki,
które podkreślają niedomówienia i wzmacniają zaskoczenie ojca.



                                                                                    27
 Witold musi otwarcie wypowiedzieć ojcu to, o czym myśli, przekonać go, że on też
ma wielkie przeżycia, ponieważ żyją w czasach – „bladej mary strachu, ostrożności
niewolników, brzęku obroży, zagrzebaniu szlachetnej duszy w bojaźni” – a taki stan
upokarza młodych. Z tego powodu pojawia się – „morze myśli ludzkich, pochód
wieku, morze cierpień, święte idee”. Ten ogień duszy nie gaśnie, on rozpłomienia się
dalej, bo ,,są one epopeją nową, z nich powstają tragedie”. Ten ogień płonący w
piersiach Witolda może kiedyś wybuchnąć.
Witold rozumie, że on sam stał się sprawcą sporów z ojcem, bo ta ,,ściana
nieprzebita” była wzniesiona przez niego samego . Ściana nieporozumień- brak
kontaktów ojca z synem, nie ma między nimi otwartości, nie mogą wypowiedzieć ,
co czują, a przecież Witold kocha ojca i widzi , jak on cierpi, że jest zapracowany,
ale też bardzo samotny w swoim domu. A kiedy Witold wskazał na broń, ojciec się
przestraszył jego słów. Wyrwał strzelbę z rąk i objął syna. Emocje i przeżycia ojca
podkreślają zdania wykrzyknikowe, krótkie, urywane, nierozwinięte: ,,Wariacie!”
,,Dziecko!” ,,Co ty robisz?”

Nie na wiatr padają słowa – klucze: ,,ogień ofiarny”, mleczna droga przyszłości”,
,,blask jutrzenki”. Odpowiedzią na nie będą inne słowa - klucze: ,,Krwi moja!”
,,Młodości moja! Falo, która nas niosłaś... powracająca falo!..” Nie ulega tu
wątpliwości, co oznaczały te słowa. Zaczerpnięte z poezji romantycznej, odwoływały
się wprost do idei ostatniej, romantycznej rewolucji, które ukształtowały młodość
Benedykta Korczyńskiego i Elizy Orzeszkowej. Pokolenie 1860 roku odnajdywało w
Witoldzie Korczyńskim i w innych młodych swoje ,,stracone złudzenia”.
Konflikt między ojcem a Witoldem to konflikt pokoleń. Witold, nowoczesny
pozytywista, wierzy w ideały, naukę, technikę, idee pojednania warstw
społeczeństwa polskiego. Nie może zrozumieć ojca, który zmuszony ciężkimi
warunkami kontrybucji i koniecznością utrzymania ziemi, porzucił swoje
młodzieńcze zapały. Benedykt odnajduje w Witoldzie siebie z lat młodzieńczych:
,,Krwi moja! młodości moja! Falo, która nas niosłaś ...powracająca falo” – stracone
idee i gorzkie doświadczenia Benedykta powróciły do syna. Pojednanie okaże się
możliwe, kiedy Benedykt i syn przekonają się, że obydwaj tak naprawdę pragną tego
samego. Brak porozumienia między ojcem a synem wywołuje konflikty i spory.
Powracająca fala – to też tytuł noweli Bolesława Prusa, w której autor poruszył
problem powracających czynów. Jest to symboliczny element w życiu pokoleń.

Zachwyca czytelnika język autorki tego fragmentu. Każdy wyraz wypowiedziany
przez bohatera nacechowany jest emocjonalnie i zmusza czytelnika głębiej przyjrzeć
się ukrytym treściom, o których autorka nie wspomina otwarcie ze względu na
cenzurę.
Młodzi, nie pamiętający tamtych czasów (Witold) lub wspominający je jako obrazy
wczesnego dzieciństwa (Jan), mogą nie wiedzieć o problemach zamachów
skrytobójczych, wallenrodyzmie i ,,terroryzmie”, o tragicznych omyłkach i o


                                                                                  28
bolesnych pytaniach o postawę chłopstwa. Mogą być rzecznikami i wyznawcami
jasnej legendy powstania jako czynu, który – mówiąc słowami Orzeszkowej ze
zbioru ,,Gloria victis” – zwrócił oczy pokoleń ,,ku dwom wielkim gwiazdom,
noszącym imiona Sprawiedliwości i Wolności”. Ta przyszłość należy do młodych.




                                                                           29
BOLESŁAW PRUS
LALKA
(fragment)

TOM I
ROZDZIAŁ III
PAMIĘTNIK STAREGO SUBIEKTA

Wspomnienia Rzeckiego o edukacji.

  Przystępując do pisania ,,Lalki” Prus zamierzał stworzyć powieść ,,z wielkich
pytań epoki”, stanowiącą panoramę współczesnego pisarzowi społeczeństwa i jego
problemów. Sam autor określił swój cel słowami: ,,przedstawić naszych polskich
idealistów na tle społecznego rozkładu”. Pierwotny tytuł utworu, ,,Trzy pokolenia”,
wskazywał na wielowątkowość oraz rozległość tematyczną i czasową utworu.
Ostatecznie powieść zatytułowana została ,,Lalka” w nawiązaniu do opisywanego
wówczas w prasie procesu dotyczącego kradzieży lalki. Wydarzenie to,
przetworzone artystycznie, stało się również jednym z wątków powieści Prusa.
Celem autora było także dokonanie bilansu programu pozytywistów i ocena
realizacji jego haseł. Rangę, jaką własnemu dziełu przypisywał twórca, potwierdzają
słowa wypowiedziane przez Prusa po ukazaniu się utworu: ,,Kto ,,Lalkę” przeżył –
wiele przeżył ...”

Tytuł powieści Prusa, ,,Lalka”, może być interpretowany na różne sposoby. Oto
najważniejsze z nich:
Odniesienia do prasowej notatki na temat sądowego procesu o kradzież lalki.
Podobny proces toczy się w powieści. Baronowa Krzeszowska oskarża panią
Stawską o kradzież lalki, należącej do zmarłej, ukochanej córki baronowej. W
obronie oskarżonej staje Wokulski, zaświadczając, że zabawkę kupiła Stawska w
jego sklepie.
Nawiązania literackie do napisanych wcześniej utworów: ,,Lalki” I. Kraszewskiego
oraz dramatu H. Ibsena ,,Nora” (,,Dom lalki”). Kraszewski w swojej powieści
przeprowadził krytykę arystokracji. Z kolei w Ibsenowskiej ,,Norze” dopatrzyć się
można takiej samej bierności i bezwolności tytułowej bohaterki, jaka cechuje Izabelę
Łęcką.
Aluzja do duchowej postawy Izabeli Łęckiej, wielkiej tragicznej miłości Stanisława
Wokulskiego. Łęcka , aczkolwiek piękna, jest kobietą pozbawioną zasad moralnych,
chłodną emocjonalnie i pustą, ,,duchową prostytutką”, jak określa ją sam Prus.
Metafora świata jako teatru, a człowieka jako aktora i marionetki. Alegoria ta,
zakorzeniona w tradycji i kulturze od starożytności, pojawiała się bardzo często w
twórczości wybitnych artystów m.in. Szekspira (,,Makbet”) czy Jana
Kochanowskiego (fraszki). Można ją odnaleźć w wielu scenach powieści B. Prusa.


                                                                                  30
„Pamiętnik starego subiekta” – już w samym tytule kryje się nazwa gatunku.
Pamiętnik – opowiadanie o wydarzeniach przeszłych ich uczestnika lub świadka.
Forma podawcza w literaturze na usługach epiki. Znane są ,,Pamiętniki” J. Ch.
Paska, M. Białoszewskiego ,,Pamiętnik z powstania warszawskiego”, J. Słowackiego
,,W pamiętniku Zofii Bobrówny”.

Narracja pamiętnikarska, narrator 1-osobowy umożliwia zakończenie teraźniejszości
w przeszłości, nie wprowadza przeszłości w sposób chronologiczny, pełni funkcje
charakteryzujące i oceniające ( w odniesieniu do bohaterów i wydarzeń), prezentuje
subiektywny punkt widzenia.

Bohater Rzecki. W tym fragmencie dowiadujemy się , że Ignacy Rzecki jest
uczniem w sklepie warszawskiego Niemca Jana Mincla. Tu zaprzyjaźnił się z innym
subiektem, Augustem Katzem oraz synowcem starego Mincla – Janem. Mincel uczy
podstaw handlu, jak rozróżniać towar i jak można go sprzedać. Uczy też
prowadzenia dokumentacji handlowej. Jest to człowiek surowy, nie przepuszcza
nikomu raz ustanowionych przez siebie zasad, biada temu, kto ich nie wykonuje. Jest
człowiekiem wierzącym: swoich uczniów zaprasza na kolację wigilijną , na święta
Bożego Narodzenia, stara się stworzyć rodzinną atmosferę dla swych subiektów.
Według opinii Rzeckiego Mincel był porządnym Niemcem, lubił czystość i porządek
w interesach. Rzecki na swój sposób przywiązał się do niego i nieraz nawet tęsknił
za jego razami. Mincel też dostrzegł u Rzeckiego talent kupca, toteż szanuje go i za
wykroczenia (stłukł kosztowny samowar) nie karał.
  Rzecki zauważył, że stary Mincel uczy swych subiektów oszczędności, rozumie, że
tylko ciułanie grosza do grosza pomoże człowiekowi zebrać odpowiednią fortunę,
aby zacząć swój interes. Nie lubi rozrzutności i życia ponad stan, co
charakteryzowało ówczesne społeczeństwo arystokratyczne. Jest życzliwy i nie boi
się konkurencji ze strony swych uczniów.
 Mincel ma twardą rękę w nauczaniu (często używa dyscypliny), ale jak i każdy
człowiek, ma słabostkę – pała nienawiścią do Napoleona. Prus pisze, że ,,na dźwięk
nazwiska Bonapartego dostawał jakby ataku wścieklizny; siniał na twarzy, pluł i
wrzeszczał: ,,szelma! szpitzbub! rozbójnik!”
Rzecki wierzył w mit Napoleona, więc to go oburzało, ale zauważył, że inni reagują
na zachowanie pryncypała z uśmiechem, więc i on nie wdawał się w dyskusje. Jest
tolerancyjny względem poglądów innych ludzi.

Wydaje się, że ci ludzie i te sprawy, opisane staroświeckim, sentymentalnym piórem
pana Ignacego, uzyskują szczególny walor. Jest to obraz rzeczywistości skrajnie
subiektywny, niejednokrotnie ,,przerysowany”, ale zawiera tyle autentycznej prawdy
wewnętrznej narratora – bohatera, że liczy się ogromnie w ogólnym rachunku



                                                                                  31
wartości utworu. Opinia Ignacego o swym nauczycielu jest dość subiektywna,
widocznie z jego strony była sprawiedliwa.
  Rzecki wraz ze swoim kodeksem moralnym należy do ,,przeszłości”. Nie przystaje
do świata rządzącego się regułami ,,handlowymi”. Dlatego przez pokolenie młodsze
uważany za dziwaka. Narrator broni jednak swojego bohatera. Dzięki Rzeckiemu do
powieści przenika ciepło. Wyrazem wiary Prusa w niezbywalność i nieprzemijalność
podstawowych zasad moralnych, którym wierny jest pan Ignacy, są, odnoszące się w
powieści do Rzeckiego, słowa z pieśni Horacego: ,,Non omnis moriar ...” (,,Nie
wszystek umrę”). Prus pragnie, by w świecie zasługą były właściwe Rzeckiemu
heroizm etyczny i dobroć.
  ,,Pamiętnik” Rzeckiego ma formę romantyczną – wszakże pan Ignacy to stary
romantyk – i należy do kultury epoki minionej, kiedy indywidualiści mali i wielcy
pisywali wspomnienia, zwierzenia i ,,spowiedzi”. Nader przy tym szczęśliwym
pomysłem Prusa było kazać Rzeckiemu tworzyć pamiętnik o kształcie gawędy:
gatunku bardzo polskiego, naśladującego zwykłe ,,gadanie”, nie podporządkowane-
go żadnym rygorom kolejności, doboru tematyki czy nastroju.




                                                                               32
CHARLES DICKENS
KOLĘDA PROZĄ, CZYLI OPOWIEŚĆ
WIGILIJNA O DUCHU
(fragment)

  Słynny angielski pisarz w swoich powieściach wiele miejsca poświęcił ludziom
biednym i nieszczęśliwym, napisał między innymi powieści „Klub Pickwicka”,
„Dawid Copperfield” i inne. W swej twórczości poruszał również problem szczęścia
człowieka.
  Akcja „Opowieści wigilijnej” rozgrywa się w XIX wieku w Londynie.
  Czas akcji – Wigilia Bożego Narodzenia. Już sam tytuł wskazuje nam na czas, w
jakim okazuje się bohater opowieści. Z czym nam się kojarzy Wigilia?


         ruch                                             krzątanina
         sprzątanie            WIGILIA                    wypiekanie
         czyszczenie                                      upiększanie drzewka



         prezenty               RADOŚĆ                  dzielenie się opłatkiem


         obcowanie                                      śpiewanie kolęd
                                  pasterka


Utwór należy do epiki, a gatunek już ukryty jest w tytule opowieści Kolęda prozą.
Kolęda – pieśń związana z Bożym Narodzeniem, a tutaj pisana prozą. Opowieść –
epicki utwór średnich rozmiarów, stojący na pograniczu noweli i powieści.
Narrator i narracja: osoba mówiąca w opowiadaniu nie ujawnia się bezpośrednio.
Mimo to z jej komentarzy i uwag do wydarzeń możemy się zorientować, co
pochwala, a co gani, czyli jaki jest jej stosunek do przedstawianej rzeczywistości.
Narrator nie bierze udziału w wydarzeniach, nie należy do świata przedstawionego,
za to zna myśli i uczucia postaci. Wie o ich przeszłości, a nawet przyszłości. Jest on
narratorem abstrakcyjnym i wszechwiedzącym. Wypowiada się w trzeciej osobie.
Tok opowiadania jest raczej niespieszny, zdania są rozbudowane, można w nich
odnaleźć dużo określeń. Wpływa to na dokładność, a nawet drobiazgowość opisów.
W tok opowiadania wplecione są liczne komentarze i sugestie ( dyskretne
podpowiedzi) narratora kształtujące stosunek czytelnika do postaci. Jest to typowy
przykład gawędy.
Bohaterowie opowieści:


                                                                                    33
Scrooge – bogaty, chciwy, ,,łapczywy stary grzesznik”, dusił i ze skóry obdzierał
swoje ofiary, chytry, skryty, zamknięty w sobie, żyjący samotnie jak kołek;
ludzie odnosili się do niego nieufnie, nikt go nigdy nie zatrzymał na ulicy i nie spytał
przyjaźnie, żebracy go nie prosili o jałmużnę, dzieci nie pytały o godzinę. Z kolei on
nie przejmował się opinią ludzi, swojego siostrzeńca traktował z wrogością i
pogardą, odmówił ofiary na cele dobroczynne, pracownikowi wypominał świąteczny
dzień wolny od pracy itd.
Cechy umysłu: jedyną pasją Scrooge’a i przedmiotem jego zainteresowania było
zdobywanie i gromadzenie pieniędzy. Na tym znał się dobrze.
Duch Marleya – bohater fantastyczny- duch dawnego wspólnika Ebenezera. Przed
świętem przybywa do Scrooge’a, aby go ostrzec: jeśli będzie skąpy, po śmierci czeka
go okrutna kara.
W tym fragmencie wyraźnie zarysowuje się kompozycja utworu:
1.Wstęp – powrót do domu po pracy.
2.Moment kulminacyjny – pojawienie się ducha Marleya.
3. Rozwój akcji – rozmowa z Marleyem.
4. Zakończenie – odejście Marleya.

1.Na wstępie tego fragmentu zapoznajemy się, kiedy Scrooge wraca do mieszka- nia.
Ma tu swoje dawne miejsce, w którym zwykł był wypoczywać. Dawne miej- sce –
miejsce, w którym stale przebywa, nie jest to miejsce, w którym usiadł tylko teraz.
Fotel przypomina nam ,,Człowieka w futerale” A. Czechowa. Człowiek stale
zamknięty w swoim świecie i niczym się nie ciekawi, nie reaguje na otoczenie.
 Jest przecież wieczór wigilijny, nie widzimy tu świątecznego nastroju, panuje
natomiast cisza, jest ponuro.
  Z tego odrętwienia budzi go dzwonek – znak przybycia kogoś. Donośnie dzwoni
dzwonek, a na jego dźwięk odpowiadają inne dzwonki. Dźwiękonaśladowcze
wyrazy: dzwonki, dzwonek, dźwięczą – podkreślają atmosferę grozy, przestrachu,
wprost horror. Wzmacniają tę grozę inne dźwięki dochodzące z piwnicy: ,,dźwięk
brzękliwy, jak gdyby ktoś wlókł ciężkie łańcuchy po beczkach w piwnicy winiarza.”
 Scrooge jest racjonalistą, nie wierzy w duchy, ale w noc wigilijną według wierzeń
ludowych duchy przychodzą do ludzi.
  2.Ale widmo się zjawia, ,,zamierający ogień na kominie wystrzelił w górę jasnym
płomieniem” – ta metafora wskazuje, że „coś” jest w mieszkaniu. Scrooge poznaje w
widmie Marleya. Wygląd jego jest odrażający. Na głowie miał perukę, był ubrany w
kamizelkę , spodnie i buty. Miał najważniejszy atrybut na sobie – łańcuch (symbol
niewoli). Każde ogniwo łańcucha było zrobione ,,z pieniędzy, kluczy, kłódek, ksiąg
rachunkowych, aktów kupna i sprzedaży oraz wypchanych sakiewek” . Te elementy
łańcucha symbolizują sprawy ziemskie, za którymi uganiał się Marley i czemu
poświęcił swe życie.
   I oto wyrazista metafora – „lodowaty chłód”, który przenika Scrooge’a. Świat
metafizyczny wpłynął na samopoczucie Scrooge’a, który myślał, że ,,postrada


                                                                                      34
zmysły”, ,,zgrozę budziła otaczająca ducha jakaś ...piekielna atmosfera” – te
metafory wpływają na emocje bohatera. Marley zmusił Scrooge’a uwierzyć w swą
obecność.
3.Widmo zawyrokowało ,,o obowiązku duchowego bratania się ze swymi bliźnimi”,
o czym Marley nie pamiętał za życia, bo jego też ciekawiły tylko pieniądze.
Wyjaśnia dawnemu wspólnikowi: ,,dusza człowieka skazana jest na wędrówkę po
świecie”, aby oczyścić się z grzechów, by trafić ,, ku wiecznej szczęśliwości” – do
Boga.
 Przypomina balladę A. Mickiewicza ,,To lubię”.
  A ten właśnie ,,łańcuch” – to są czyny ziemskie, które zajęły mu całe życie. Każdy
człowiek ma swego kawałek ,,łańcucha”, dodaje albo ujmuje, jeszcze żyjąc na ziemi,
ogniwa swych czynów.
  Odwołuje się do Biblii, każdy popełnia grzechy, ale może się poprawić, aby
zmartwychwstać – tak przecież mówi też T. Różewicz w wierszu ,,Do ludożerców”.
  Pociechy od przyjaciela niech nie oczekuje, bo jest KTOŚ INNY, kto musi tego
dokonać. Marley był dobrym kupcem, dbał o swoje interesy, majątek i to go zgubiło.
W życiu na ziemi jest jeszcze coś więcej – BLIŹNI, który potrzebuje twej pomocy i
czy masz otwarte serce dla niego, czy nie – to zależy od ciebie.
4.Marley pozostawia przyjacielowi nadzieję na ratunek, jeżeli ten się przemieni.
  Taki sposób przedstawienie spotkania kupca z duchem ma na celu zaprezentowanie
dwóch postaw życiowych. Wprowadzenie do opowieści fantastyki w postaci
duchów, wędrówki w czasie, niewidzialnego przemieszczania się z miejsca na
miejsce ma przypomnieć czytelnikowi, jak ważna jest sfera uczuć i przeczuć, życia
duchowego, zdolność przeniknięcia myślą w świat emocji, zrozumienie duszy
drugiego człowieka. Służy ono także przypomnieniem o karze za grzechy, a
najgorszym z nich, jest według Dickensa, nieczułość i brak wrażliwości na ludzkie
nieszczęście.
   Opowieść wigilijna jest piękną przypowieścią na temat szczęścia człowieka i
wartości ludzkiego życia. W powieści powtarza się starą prawdę, że pieniądze
szczęścia nie dają. Prawdziwe szczęście człowieka polega na tym, że jest on
otoczony przez ludzi, którzy obdarzają go miłością i szacunkiem. Radość, sens życia
można odnaleźć w szczęśliwej, kochającej się rodzinie. Największą przyjemność,
satysfakcję daje człowiekowi czynienie dobra, uszczęśliwianie innych.
 Dickens zdaje się mówić, że nie ma tak naprawdę złych ludzi, są tylko ludzie
nieszczęśliwi i samotni. Dickens daje Scrooge’owi deskę ratunku – przemień się,
pomagaj innym - w tym zobaczysz swoje szczęście. Droga do Boga wiedzie poprzez
pracę nad sobą. A Bóg przyjmie każdego syna marnotrawnego, jeżeli ten zrozumie
swoje błędy.
   Podobnie jak w Biblii, w tym utworze zaprezentowane zostały wartości, które
warto zdobywać: rodzina, więzi rodzinne, życzliwość i dobro w kontaktach z innymi,
zdolność do współczucia i pomocy pokrzywdzonym, bezinteresowność w



                                                                                  35
postępowaniu, hojność i ofiarność wobec innych, umiejętność cieszenia się każdym
dniem, życiowy optymizm.
   Wykorzystał także motywy , które pojawiają się w innych znanych dziełach
literackich. Są to:
- bezmyślna pogoń za zyskiem – mitologia: król Midas, który wyraził życzenie, by
wszystko było złote, czego tylko dotknie, potem gorzko tego żałował;
- spotkanie z duchami zmarłych, przestrogi zza światów – „Odyseja” – Odyseusz
spotyka się w Hadesie z wieszczem Tejrezjaszem; „II część Dziadów” – zebrani w
kaplicy wysłuchują przestróg wypowiadanych przez kolejne zjawy;
- postać skąpca - „Skąpiec” Moliera; Pluszkin z „Martwych dusz” Gogola; okrutny
pan z „II części Dziadów”.
     Zastosowanie różnych środków stylistycznych takich jak: peryfrazy – gość zza
grobu, wizja spoza grobu, nadziemski gość, zjawa nadziemska, gość zza światów;
synonimy czasownikowe – twarz okrywa, szatę zdobiły, potrząsało łańcuchami,
wyglądały stopy; epitety – przeźroczysta postać, zimnym tonem, masywne drzwi;
porównań- jak harcap peruki, jak poły surduta; metafory- czeluście pieca, dusza
skazana na wędrówkę, zamierający ogień -- wzbogaca informację o postaci,
zwiększa plastyczność bądź dynamiczność obrazu, wzbudza w czytelniku pewne
refleksje i pomaga wniknąć w samo sedno treści opowieści, dać ocenę pewnym
wydarzeniom i wyciągnąć odpowiednie wnioski.




                                                                               36
IV Obraz i słowo


   „Słownik języka polskiego” mówi, że sztuka - to jest twórczość artystyczna, której
wyrazem są dzieła z zakresu literatury, muzyki, malarstwa, architektury, rzeźby itp.
odpowiadające wymaganiom piękna, harmonii, estetyki.
  Sztuka jest zawsze dziełem człowieka. Dziełem jego serca, rozumu i rąk. Praw-
dziwy artysta jest człowiekiem szczególnie wrażliwym i ma dużą wyobraźnię. To
wszystko, na co spogląda, odczuwa, przeżywa po swojemu i po swojemu odtwarza
też w dziele sztuki.
    Malarstwo jest sprzymierzeńcem moralnego odrodzenia człowieka, ma siłę
przemawiania do niego, budzenia uczuć i refleksji natury moralnej. Źródłem
inspiracji dla malarzy była najczęściej Biblia, zwłaszcza dla mistrzów od XIV do
XVII wieku. To dzięki tej ,,Księdze nad księgami”, zawartym w niej opowieściom i
przypowieściom powstały obrazy ilustrujące biblijną historię Zbawienia. Artyści
równie często sięgali do Starego i Nowego Testamentu. W oparciu o Nowy Testa-
ment ukazywali sceny z życia Chrystusa i Jego Matki. Znane są obrazy Albrechta
Dǖrera ,,Pokłon Trzech Króli” oraz Botticelli ,,Pokłon Trzech Króli”, obraz Huga
von der Goesa ,,Grzech pierworodny”, Caravaggio ,,Niewierny Tomasz”, Petera
Paula Rubensa ,,Hołd Trzech Króli”, Rembrandta ,,Syn marnotrawny” i inne.
  Wielką inspiracją dla twórców były również mity greckie i rzymskie. Wszystkie te
dzieła tworzyły wielką i przebogatą kulturę minionych epok.
  Wiek XXI stawia przed mieszkańcami Ziemi wielkie pytania o przyszłość cywi-
lizacji. Do odpowiedzi na to pytanie najlepiej przygotowani okażą się ci, którzy
potrafią wyobrazić sobie, jak wielkie znaczenie dla przyszłości cywilizacji będzie
miała kultura. Ta sama kultura, której korzenie sięgają odległej przeszłości.
   Aby rozwinąć w sobie wrażliwość na sztukę, wcale nie trzeba znać wielkiej licz-
by dat z jej historii. O wiele ważniejsza jest wyobraźnia. A jeżeli odwołuje się do
jakichś faktów i dat, to tylko po to, aby zjawiska artystyczne nie były zawieszone w
przestrzeni.
    Od dawien dawna bardzo ważną rolą sztuki było tworzenie obrazu świata, gdyż
człowiek pragnie zrozumieć ten świat, w którym żyje.
    Starożytność wydała bardzo dużo kultur, które rozwijały się w różnych częściach
globu ziemskiego – w Mezopotamii, Chinach, Ameryce Południowej, na Półwyspie
Apenińskim, czyli w Italii, i w wielu innych miejscach basenu Morza Śródziemnego.
Różne te kultury starożytne tworzyły przez wiele wieków bardzo różne obrazy
świata. Właśnie dzieła sztuki pomagają nam zrozumieć procesy historyczne,
zachodzące w życiu człowieka, odczytując obrazy dawnych kultur, będziemy
również uczestniczyć w ,,rodzeniu się świata”.
   W poszukiwaniu piękna ludzie średniowiecza na przykład wędrowali po świecie.
Wyruszał w podróż ten, kto chciał poznać świat, kto chciał poznać siebie. Wędro-


                                                                                   37
wali uczeni w poszukiwaniu ksiąg i nauk, kupcy z towarem wędrowali do bogatych
zamków, rycerze szukali przygód wojennych. Pielgrzymi zmierzali najczęściej do
Rzymu, do Jerozolimy albo do sanktuariów. Na swej drodze znajdowali wiele
niebezpieczeństw, bo wędrowali miesiącami, latami nawet. Pielgrzymka to droga,
która ma cel, ma swoje punkty orientacyjne: miejsca święte chronione przez
patronów. Trafiali do świątyń, do miast, badali życie ludzi, obserwowali zjawiska
natury i oczywiście tworzyli te widziane obrazy świata. Ludzie średniowiecza
tęsknili za ,,oczarowaniem oczu” wielobarwnym, intensywnym światłem. Widzieli
zdobione złotem i drogimi kamieniami relikwiarze, umieszczone w widocznym
miejscu, żeby każdy mógł nasycić się ich blaskiem. Piękne są gwiazdy, złoto,
szlachetne kamienie – to wszystko, co wydaje się nieść w sobie światło. Ten naiwny
zachwyt dla błyszczących przedmiotów stał się potężną wizją, która przekształciła
blask i migotliwość w znak obecności niewidzialnego Boga.
W szlachetnych kamieniach widziano zwiastuny nieba. Zadziwia, że w klejnocie
materia ziemi, ciężka i nieprzezroczysta, oczyszcza się i staje się światłem.
Szlachetne kamienie odnalezione w ziemi lśnią jak gwiazdy. Mają one swój język.
Ametyst ze swą mieszaniną czerwieni i błękitu symbolizuje miłość do Boga. Kryształ
jest czystością duszy. Szafir – to nadzieja i kontemplacja. Turkus zielony – to radość.
Szlachetne kamienie mają takie cnoty, jak szlachetni ludzie. Żółtość topazu oznacza
dobre uczynki pełnione otwarcie, przy świetle dnia. Szafir – to wyraz upodobania do
rzeczy niebiańskich. Zielony szmaragd – to nadzieja. Gdy podnosimy klejnot z
szafirem, wydaje się on tak związany z powietrzem, że ulatuje ku błękitnemu niebu.
Rubiny pozwalają nam zobaczyć siłę ognia w swoim wnętrzu Blaski tryskają z
rubinu pod ciśnieniem, jak gdyby nie mogły utrzymać się w zamknięciu. Kawałek
węgla, dzięki magii ognia i długotrwałej cierpliwości pod- ziemi, przeistacza się w
diament, który ma blask gwiazd. Podnieśmy kamień z ametystem. Ukazuje on swoje
tonie jak liliowa woda, którą nagle ściął lód, ujaw- niając tajemnicę żyłkowania,
ciemniejsze grudki i plamki, zielonkawe cienie przy brzegu kamienia i głębokie,
fioletowe błyski. Tak uczymy się poznawać symbolikę barw i ich znaczenie.
   W minionych wiekach w szkołach katedralnych szczególną wagę przywiązywało
się do matematyki, którą uważano za ogniwo łączące Boga i świat. Pogląd ten
przejęto od starożytnych Greków, od Pitagorasa. Studiowanie liczb i figur
geometrycznych wiązało się z odczuciem niezmiennego, zachwycającego porządku
Wszechświata. Tak rozumiana matematyka nie jest poprawnością działań, lecz
filozofią. Właśnie tu odkryto ,,boską proporcję” w tworzeniu różnych dzieł świata.
Piękno nie zostało człowiekowi dane jako doznanie czegoś łatwego i przyjemnego.
Odkrywa się je w końcu trudnej wędrówki przez labirynt świata.
   Artyści już od dawna wiedzieli, że po to, aby zaistniał obraz, rysunek, rzeźba,
budynek – trzeba im nadać odpowiednią formę, czyli stworzyć taki zespół środków
wyrazu, który stanie się jedną całością. Artysta w swym umyśle również tworzy
,,model” przyszłego dzieła i może mieć wiele bardzo różnych pomysłów w trakcie
pracy. Dąży do zawarcia w swoim dziele myśli i przeżyć, czyli treści właściwych dla


                                                                                     38
rodzaju ludzkiego. A przeżycia te płyną i nakładają się, pociągając za sobą następne.
Artysta żyje wśród ludzi i jest jednym z nich. Realizuje w swej sztuce siebie, a
jednocześnie patrzy na innych poprzez własne wnętrze.
   Sztuka pomaga ludziom, sprawia im radość, dzieła sztuki umieją również uczyć i
walczyć o lepszy świat. Sztuka służy również społeczeństwu, uczy dziejów nasze- go
kraju, a jednocześnie budzi uczucia czci dla bohaterstwa, dla poświęcenia. W sztuce
prawda i piękno idą w parze. Opieka nad dziełami sztuki to nasz święty obowiązek,
to także nasz dług wdzięczności za piękno i radość, które od artystów otrzymujemy
w darze. Świat sztuki jest jak gęsty las, który swoją tajemnicę ukrywa w samym
środku gęstwiny. Żeby tam dotrzeć, trzeba dużo dobrej chęci , woli i cierpliwości.
Poznać ten zaczarowany świat sztuki pomogą obserwacje, czytanie specjalistycznych
książek, przeglądanie reprodukcji obrazów, które są zamieszczone w obu częściach
Antologii. Pomogą one Wam zrozumieć więź sztuki z życiem i to, jak ją
przedstawiają artyści w ciągu wielu pokoleń. Pomogą zrozumieć, co sztuka może
wyrażać . Nauczcie się patrzeć na dzieła sztuki przez okno swej duszy. Przyglądajcie
się długo i uważnie, aż zrodzi się myśl, co autor poprzez ten obraz chce nam
pokazać, jakie myśli go nurtowały, jakie przesłanie dla nas jest zawarte w treści tego
obrazu.
   Dla ułatwienia odczytania obrazu i poznania tego dzieła zamieszczamy krótkie
życiorysy artystów malarzy i niektóre szkice opisu głównej idei obrazu.




                                                                                    39
1. Biogramy malarzy


Michał Anioł (właśc. Michelangelo Buonarroti), 1775 – 1564, włoski rzeźbiarz,
malarz, architekt i poeta; jeden z najznakomitszych artystów epoki renesansu; rzeźby
(,,Pieta Watykańska”), nagrobki Medyceuszów w kościele S.Lorenzo we Florencji;
freski w Kaplicy Sykstyńskiej, obrazy religijne (,,Św. Rodzina”); kopuła Bazyliki
Św. Piotra i rozwiązanie urbanistyczne Kapitolu - w Rzymie; dynamiczne dzieła
Michała Anioła stanowią przełom w sztuce renesansu i zapowiedź baroku.
(Encyklopedia Popularna, PWN, W-wa, 1999).
    Komponował i wykonywał freski o patetycznych formach i bogatych symbo-
licznych treściach (,,Genezis”, ,,Sąd Ostateczny” w Kaplicy Sykstyńskiej), które
zwiastowały nadejście baroku. W architekturze zerwał z ideałami renesansowej
harmonii na rzecz subtelnego kształtowania rzeźbiarskiej bryły budowli ( waty-
kańska Bazylika Św. Piotra) i skomplikowanej , dynamicznej kompozycji wnętrza
(kościół S. Maria degli Angeli w Rzymie) Tworzył też budowle świeckie, m.in.
kierował dokończeniem budowy rzymskiego pałacu rodu Franese.
 Michał Anioł był także autorem sonetów, cenionych przez znawców ze względu na
autentyczność uczuć (Encyklopedia Szkolna).

   Obraz ,,Stworzenie człowieka” (XVI w.) ukazuje najdoskonalszy wynalazek Boga
– to właśnie stworzenie człowieka. Cały obraz posiada barwy pastelowe, ciche,
łagodne. Widoczne na pierwszym planie dwie płaszczyzny: niebo i ziemię. Obraz
wykazuje wszelkie wymogi epoki renesansu. Bóg Stwórca tworzy najpiękniejsze
rzeczy. Widzimy tu również użycie ,,boskiej proporcji”. Ciału człowieka nadane są te
cechy, które ujawniają, że z pokorą i posłuszeństwem przyjmuje od Boga swe
przeznaczenie na ziemi. Twarz cicha, łagodna, zwrócona ku Bogu , lewa ręka lekko
wyciągnięta w kierunku palca Bożego, co oznacza, że przejmuje od Boga jego
nakazy. Ciało nagie, lekko uniesione w oparciu o prawą rękę. Nie jest to jednak
leżąca bryła bezkształtna. Jest ona w ruchu, mięśnie wyodrębniają proporcję swej
budowy. Natomiast tło nieba symbolizuje nadanie człowiekowi siły ducha, woli,
rozumu i mądrości. Przecież człowiek to istota myśląca i to jest najdoskonalsze, co
się udało Stworzycielowi. Tym i wyróżnia się człowiek wśród wszystkich istot
żywych, że umie rozmawiać.
 Natomiast Bóg jest w otoczeniu aniołów, które symbolizują dobro, więc dar tego
dobra spływa na człowieka, gdyż został stworzony do tworzenia dobra materialnego
na ziemi. Twarz Boga jest pewna siebie, ruchy jego rąk są zdecydowane, ciało Boże
w pewnym nachyleniu, jest podtrzymywane przez aniołów, tkanina, przykrywająca
ciało, lekko udrapowana , a zielony turkus wieńca oznacza radość dokonania swego
dzieła.
  Jakie przesłanie ma obraz? Człowiek , którego Bóg stworzył, z pokorą i
posłuszeństwem musi przejmować to , co mu Bóg przekazał. Musi tworzyć dobro i


                                                                                  40
piękno, strzec dzieła Bożego, bo to jest wartość ponadczasowa. Miną wieki, zniszczą
się miasta, ale dzieło Boże jest wieczne, bo na imię jemu Człowiek.

William Blake , 1757 – 1827 – angielski artysta i poeta, wizjoner o wielostronnych
uzdolnieniach, jeden z najoryginalniejszych twórców epoki romantyzmu. W dziełach
łączących słowo poetyckie z rysunkiem, operujących złożonym systemem
symbolicznych znaczeń, rozbudowywał własną, przepojoną mistyką mitologię, głosił
bezwzględną wartość wyobraźni, będącej dla niego warunkiem duchowej wolności,
odrzucał krępujące tę wolność autorytety i konwencje. Do jego najwybitniejszych
osiągnięć należą zbiory liryków ,,Pieśni niewinności” i ,,Pieśni doświadczenia”,
poematy ,, Tiriel”, ,,Milton” i ,,Jerusalem” oraz pisane prozą ,,Małżeństwo nieba i
piekła”. Obok ilustracji do własnych utworów stworzył wspaniałe ryciny do ,,Boskiej
komedii” Dantego. ( Patrz str.234 Antologii). Mistrz i grafik, akwarele, kolorowane
miedzioryty. ( Encyklopedia Szkolna.)
Poprawić:
,,Stworzenie Adama” (XIX w.) Wymowny jest czas powstania dzieła i jaki nurt
dominował w Anglii i w całej Europie. Przypomnij, co symbolizują skrzydła?
(wolność). Spójrz na tło i na barwy oraz pomyśl, co one symbolizują ? Porównaj
dwie postacie Adama – renesansową i romantyczną. Zajrzyj do wnętrza obrazu,
poprzez głęboką kontemplację dojdź do pewnych rozważań, refleksji i wniosków.



Rembrandt, właśc. Rembrandt Harmenszoon van Rijn, 1606-1669, - holenderski
malarz i grafik, uważany za jednego z największych artystów w dziejach sztuki.
Pracował w rodzinnej Lejdzie, od 1631 r. w Amsterdamie, gdzie szybko zdobył
sławę, tworząc głównie portrety, m.in. żony – Saskii, a także grupowe: ,,Lekcja
anatomii doktora Tulpa”, ,,Wymarsz strzelców”( ,,Straż nocna”). W późniejszej
twórczości odszedł od barokowego przepychu kolorów i form, osiągając w analizie
wewnętrznych przeżyć człowieka surową prostotę. Często nawiązywał do wydarzeń
z Nowego Testamentu ( ,,Uczniowie z Emaus”; ryciny : ,,Trzy drzewa” ,,Ecce
Homo”), tworząc przejmujące, zabarwione ironią autoportrety, wydobywając piękno
ze zjawisk uważanych za domenę brzydoty, np. ludzkiej starości. Uważany za
mistrza techniki malarskiej, zwłaszcza w zastosowaniu światłocienia i koloru,
wielkość i pełnię osiągnął w późnej twórczości, którą zamknął przejmującym
obrazem wyrozumiałej miłości w ,,Powrocie syna marnotrawnego”.


,,Ofiara Abrahama” – ten obraz ma szczególną wymowę. Na pierwszym planie
widzimy syna Abrahama, którego Bóg zażądał od niego , aby złożył go na ofiarę.
Bóg chciał sprawdzić Abrahama, czy do końca uwierzył w miłość Bożą i czy potrafi
oddać Bogu to, czego On zapotrzebuje. Abraham , ufny Bogu, bierze syna ,


                                                                                 41
wyprowadza go za miasto i unosi nóż, aby go zabić, bo tak zażądał Najwyższy, a
Abraham był posłuszny woli Bożej. Przecież tak długo cierpieli z małżonką, prosili
Boga o zesłanie na nich łaski, aby im się narodziło dziecko. I kiedy jest, teraz Bóg
żąda od niego, aby mu złożył go na ofiarę. Tragiczna chwila życia, dramat rozgry-
wa się w duszy ojca, bo jakże może podnieść rękę na własne dziecko i być
dzieciobójcą. Ale wola Boża jest ważniejsza. Syn też nie krzyczy, nie sprzeciwia się,
nie stawia oporu ojcu przed tak strasznym okrucieństwem, łatwo poddaje się woli
ojca. Za ojcem , w ciemnym tle- symbol ciężkich przeżyć ojca, raptem z lewej strony
w barwie żółtej spływa na syna snop światła , który symbolizuje dobry uczynek,
szlachetność. Bóg posyła Anioła, który wytrąca nóż z ręki ojca. Twarz ojca też
zalana światłem złocistym. To światło spływa od Boga, od łaski Bożej. Bóg jest
miłosierny i często wystawia nas na próbę i patrzy, jak wychodzimy z tego zadania,
czy jesteśmy posłuszni woli Bożej, czy się buntujemy. Bóg czuwa nad nami i tym
złocistym światłem mądrości i rozumu natchnie nas na dobre uczynki, które
przyniosą radość Bogu i człowiekowi. Jakie przesłanie ma obraz? Odpowiemy
słowami Jana Pawła II: ,,Bóg jest bogaty w miłosierdzie” i nie skąpi go nikomu,
bądźmy posłuszni Jego woli i godnie wytrzymajmy wszelkie próby, przed którymi
postawi nas Bóg w życiu, wyjdźmy z powierzonych zadań z wysoko podniesioną
chorągiewką, tak jak to uczynił Jezus Chrystus, bo zmartwychwstał.


Edward Burne – Jones Sir Edward Coley, 1833-96; angielski malarz i grafik z
kręgu prerafaelitów; prekursor modernizmu; malowidła witrażowe i ilustracje
książkowe, inspirowane mitologią i średniowieczną poezją, projekty witraży i tkanin.

,,Pigmalion i seria wizerunków”. Kim był Pigmalion ? Król Cypru, znakomity
rzeźbiarz, który zakochał się w stworzonym przez siebie posągu pięknej kobiety.
Poruszona jego błaganiami Afrodyta ożywia posąg. Kobieta otrzymała imię Galatea i
została żoną Pigmaliona. Właśnie ten mit znalazł odbicie w literaturze i sztuce. Na
tym obrazie i widzimy wizerunki Pigmaliona , ubóstwiającego swe dzieło,
błagającego o miłość. Widzimy go w różnych postawach: głęboko zamyślonego nad
dziełem swoich rąk, zakochanego w swe dzieło, stojącego na kolanach przed boginią
i błagającego o uduchowienie i ożywienie.
    Jeżeli kogoś lub coś kochamy to poprzez cierpliwość i oczekiwanie osiągniemy
swój cel.


John William Waterhouse (1849 – 1917) ,,Echo i Narcyz”.
Zarejestrowana chwila, kiedy Narcyz zakochał się w swoim odbiciu i spogląda do
wody. Jeszcze widzimy urodę jego ciała, zafascynowany swoim odbiciem w wodzie
nie widzi nic i nikogo z otoczenia. Znajduje się w tle wspaniałego krajobrazu, urocza
przyroda zachwyca każdego, potężne pnie drzew , rośliny mówią nam o harmonii


                                                                                   42
natury. Gdzieś na dalszym planie widzimy światłe niebo, które symbolizuje rozum i
wiedzę. Ale zakochanego w sobie chłopca nic nie może odwlec – ni przyroda, ni
piękna Echo, która z takim zaciekawieniem spogląda na chłopca. Jest to tylko
jedyna, krótkotrwała chwila , bo Narcyz młodzieniec wkrótce zamieni się w kwiat i
stanie się niebezpieczny dla tego, kto się zauroczy w jego pięknie. Przesłanie -
kochajmy świat, a nie siebie, bo zostaniemy skazani na zapomnienie i jako egoiści
będziemy niebezpieczni dla otoczenia.


Bernt Notke, ok. 1435-1509, niemiecki malarz i rzeźbiarz; działał głównie w Lubece
i Sztokholmie; późnogotyckie, naturalistyczne, pełne dynamizmu rzeźby i ołtarze.

,,Dance macabra” – taniec śmierci jest w swej wymowie bogaty w zawartą w tym
obrazie treść. Śmierć tańczy, przygrywa sobie do tańca, sieje zgrozę, zagraża
wszystkim: i królom, i rycerzom, i kaznodziejom. Wszyscy wobec niej są równi. To
nie tylko kościotrup, ale ma na sobie lekką tkaninę zarzuconą na ramiona i opasującą
jej ciało. Jest ona żywym przedstawicielem świata zmarłych, nie odchodzi od ludzi,
ale towarzyszy wszędzie w ich ziemskiej wędrówce. Oczekuje na odpowiednią
chwilę, aby porwać do swego tańca kogoś, kto już zapomniał o niej. Niech każdemu
towarzyszy hasło średniowiecza: ,,Memento mori”. A jak my? Czy jesteśmy pewni
swego życia?
Pewien grecki mędrzec, udzielając rad , mówił: ,,Żyj tak, jakbyś żył przed końcem”.


Hieronim Bosch (właśc. Hieronymus van Aeken) ok. 1450-1516, wybitny malarz
niderlandzki; sceny religijne, obrazy symboliczne i alegoryczne o wymowie
satyrycznej i moralizatorskiej ( ,,Kuszenie św. Antoniego”, ,,Ogród rozkoszy”,
,,Śmierć skąpca”, ,,Statek głupców”), nowatorskie pejzaże, najczęściej o tematyce
fantastycznej. Jego moralistyka zwracała się przeciwko ludzkiej głupocie, chciwości
i rozwiązłości. Najbardziej zapadają w pamięć jego fantastyczne, symboliczne
pejzaże.

,,Piekło”. Ten obraz autora przedstawia nam czeluści piekielne wraz z atrybutami
grzechów ludzkich. Widzimy tu ciężar cierpień z powodu życia rozwiązłego, które
nie odpowiadało Boskiemu Dekalogowi. Za swe czyny muszą ludzie odbyć
wędrówkę po piekle, gdzie nie ma porządku w rzeczach i ładu. Hasło średniowiecza
,,Memento mori” jak najbardziej pomaga nam zrozumieć, jaką wartość ma nasze
życie na ziemi, czego pragniemy, czy rzeczy przemijalnych, czy ponadczasowych. W
pogoni za dobrami materialnymi często zapominamy o tym, co jest wartością
nieprzemijalną.




                                                                                  43
Leonardo da Vinci, 1452- 1519, włoski malarz, rzeźbiarz, architekt, konstruktor,
teoretyk sztuki, filozof; wszechstronny i genialny przedstawiciel renesansu. Autor
takich dzieł ,jak: ,,Chrzest Chrystusa”, ,,Hołd Trzech Króli”, ,,Zwiastowanie”, ,,Św.
Hieronim” ( nie dokończony). Tworzy rysunki przedstawiające maszyny, działa,
bomby, machiny oblężnicze. Okres mediolański był związany z pracą na dworze
Sforzów, zaowocował także portretem ,,Damy z łasiczką” (1483-85) obecnie w
Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Namalował ,,Madonnę w grocie”, ,,Ostatnią
wieczerzę” (1495-98). Drugi okres florencki 1500-1506) przyniósł 3 arcydzieła:
karton do obrazu ,,Św. Anna Samotrzecka”, portret ,,Mony Lisy” oraz karton do
malowidła ściennego ,,Bitwa pod Anghiari”. Leonardo da Vinci uważany za jednego
z największych geniuszy w historii cywilizacji, który w sposób harmonijny łączył
indywidualność wielkiego artysty z olbrzymią wiedzą uczonego. Wpłynął na całe
pokolenia twórców w różnych dziedzinach sztuki i techniki.

,,Człowiek wpisany w kwadrat”. Inni nazywają ten obraz ,,Człowiek witruwiański”.
Kim był Witruwiusz? Żył w I w.p.n.e., rzymski architekt i inżynier wojskowy, autor
jedynego dzieła zachowanego starożytnego traktatu z teorii sztuki i jednego z
najbardziej wpływowych traktatów architektonicznych. Zamieszcza także informacje
na temat ówczesnego malarstwa, zegarów wodnych, akustyki, hydrauliki, mechaniki,
dygresje na temat muzyki i estetyki ( kwestia proporcji i stosowności elementów
arch., porównanie budowli do ludzkiego ciała).
 Leonardo da Vinci tutaj również zastosował tak zwaną ,,boską proporcję”. Pracę
swą zakodował znakami, które z trudem dają się odczytać. Koło – symbol kobiecej
opieki – otacza nagiego mężczyznę. Nikt nie rozumiał tak dobrze boskiej proporcji
ludzkiego ciała jak Leonardo da Vinci. Udowodnił, że ciało człowieka składa się z
elementów, które zawsze pozostają do siebie w stosunku boskiej proporcji. W
jakiejkolwiek pozycji by człowiek nie występował, on ulega jednej zasadzie ciągu
matematycznego Fibonacciego, który jest słynny z tego, że suma dwóch
poprzedzających wyrazów jest równa następnemu i iloraz sąsiadujących ze sobą
wyrazów jest bliski 1,6180339887 .... czyli fi., co nazywa się boską proporcją. Ten
wynalazek Witruwiusza wykorzystał autor obrazu .


Sandro Botticelli, ok. 1445- 1510, włoski malarz epoki renesansu; przedstawiciel
szkoły florenckiej; freski i obrazy o tematyce religijnej , mitologicznej, alegorycznej,
odznaczające się chłodnym kolorytem i ekspresyjnym linearyzmem.

,,Narodziny Wenus”. Piękna blondynka wyłaniająca się z muszli to bogini Wenus,
ale twarz ma i urodę najpiękniejszej panny we Florencji – Simonetty Vespucci.
Simonetta miała zastępy wielbicieli. Był wśród nich i Sandro Botticelli. Gdy zmarła -
bardzo młodo, na gruźlicę – całe miasto pogrążyło się w żałobie..



                                                                                      44
   Bogini miłości narodziła się z piany fal morskich – Botticelli użył symbolu
muszli, bo w muszli kryje się drogocenna perła, najpiękniejszy klejnot . Narodziny
odbywają się przy podmuchu zefirów, bogini jest naga, jej ciało otaczają długie
złotego koloru włosy, nogi lekko dotykają brzegów muszli, jakby się wydawało, że
bogini już ma zejść na brzeg. Turkusowo zielony kolor wody oznacza radość. Hera
czeka już z okryciem w kolorze czerwieni, który oznacza boskość, ale i szaty, i włosy
kobiet falują na wietrze. Niemal widać, jak muszla przysuwa się ku brzegowi.
Amorki z kwiatami witają swoją panią. Drzewa pochylają swe gałęzie, korzą się
przed pięknem bogini. Narodziny człowieka zawsze mają w sobie wyraz nadziei i
radości, piękna uczucia miłości.


Gianlorenzo Bernini, 1598-1680, włoski rzeźbiarz i architekt, malarz i rysownik;
jeden z głównych przedstawicieli baroku; rzeźby o tematyce mitologicznej (,,Apollo
i Dafnis”), alegoryczne, religijne (,,Ekstaza św. Teresy”), portrety, nagrobki,
fontanny, monumentalne budowle, m.in. kolumnada przed Bazyliką Św. Piotra w
Rzymie.

,,Apollo i Dafnis” inspiracją tej rzeźby był mit grecki. Dafnis- nimfa , córka Gai i
Penejosa, boga tesalskiej rzeki. Zakochał się w niej Apollo, bóg słońca , światła i
wyroczni. Uciekająca przed bogiem Dafnis została zamieniona w drzewo wawrzynu.
Zrozpaczony Apollo uwieńczył się gałązkami drzewa, które odtąd stały się jego
atrybutami.
 Rzeźba Berniniego przedstawia uciekającą przed Apollo Dafnis. Włosy ma
rozwiane, lekka i zwiewna szata okrywa część ciała, głowa zwrócona w stronę
goniącego ją boga, ręce uniesione ku górze. Twarz wyraża przestrach. Natomiast
Apollo goni uciekinierkę, pełen jest uczuć miłosnych, zagląda jej przez ramię,
chciałby ją uspokoić, jest cały w ruchu, który wyraża niepokój. Miłość jest
wartością ponadczasową, poszukujemy swego ideału, ale to różnie bywa, bo tu
widocznie miłość nie odwzajemniona.

,,Ekstaza św. Teresy”. W epoce pełnej przepychu i bogactwa Bernini stworzył
dzieło wzbudzające przez lata kontrowersje badaczy. ,,Ekstaza świętej Teresy”
znajduje się w kościele Santa Maria Della Vittoria w Rzymie, przedstawia świętą
Teresę ugodzoną strzałą Amora. Święta omdlewa, ma rozchylone usta, a całe jej
ciało zdaje się przebiegać dreszcz rozkoszy. Czy jest to rozkosz duchowa, czy
cielesna ? Przedstawienie artysta wykonał zgodnie z opisami ekstazy, jakie święta
zostawiła w swoich zapiskach. Rzeźba ta, mimo iż nie przedstawia nagiej kobiety,
była przez wielu uznawana za nieprzyzwoitą. Wielu oglądających szokował sposób,
w jaki artysta wyraził ekstazę, której siłę potęgował jeszcze barokowy układ szat.
Jednak miłość jest uczuciem danym od Boga, bo nad świętą rozpościerają się złote
promienie światła, które jakby błogosławią świętą.


                                                                                   45
Francois Boucher ( buszę), 1703 –1770, francuski malarz , grafik , dekorator;
przedstawiciel rokoka; sceny mitologiczne, pasterskie, rodzajowe, portrety,
dekoracje teatralne; dzieła Boucher’a cechuje beztroska afirmacja życia, kult piękna i
miłości.


Jan Matejko, 1838-1893- malarz. Studiował w krakowskiej SSP, naukę uzupełnił w
Paryżu i Wiedniu. Działał w Krakowie. Jako profesor tamtejszej SSP i ASP
wykształcił grono wybitnych polskich artystów. Zajmował się przede wszystkim
malarstwem historycznym, dbając ściśle o odtworzenie wydarzeń i właściwy dobór
kostiumów. Obrazy Matejki krytykowały wizję Rzeczypospolitej szlacheckiej,
wskazując na magnaterię jako sprawcę upadku państwa. ( ,,Kazania Skargi”,
,,Rejtan”.)Późniejsze prace były tworzone ,,ku pokrzepieniu serc”. Matejko ukazywał
w nich dawne zwycięstwa wojsk polskich nad przodkami zaborców.(,,Bitwa pod
Grunwaldem”, ,,Hołd pruski”), wkład Polaków w rozwój kultury i nauki
(,,Kopernik”) i wielkie wydarzenia historii narodowej (,,Unia lubelska”, ,,Bitwa pod
Wiedniem”). Artysta przygotował również cykle dydaktyczne (,,Poczet królów
polskich”), przeznaczone do rozpowszechniania w formie pocztówek i tablic
litograficznych. Freski artysty w prezbiterium kościoła Mariackiego w Krakowie, o
stylizacji dostosowanej do gotyckiego charakteru wnętrza, stanowiły impuls dla
sztuki secesyjnej w Polsce.

,,Rejtan”. Jest 21 kwietnia 1773 roku. Na Zamku Warszawskim zebrał się sejm
polski. W tym dniu zatwierdził on układ rozbiorowy, na mocy którego Prusy, Rosja i
Austria dokonują podziału ziem Polski. Jesteśmy świadkami narodowej zdrady. Na
tronie królewskim siedzi Stanisław August Poniatowski, a w loży- ambasador Rosji ,
Riepnin. Oto trzej Polacy: Szczęsny Potocki, Adam Poniński, Ksawery Branicki
zmierzają do sali senackiej, gdzie za chwilę złożą upokarzające podpisy. Nagle
zagradza im drogę poseł nowogrodzki, Tadeusz Rejtan. Rzuca się na marmurową
posadzkę i bezskutecznie próbuje ich powstrzymać. Wszyscy powoli wstają, także
król zamyślony i poważny.
 Obserwujemy uważnie ruchy, gesty, mimiki. Uwidoczni to tragizm sytuacji i
wstrząsająca wymowa obrazu, uważanego za jedno z najlepszych dzieł Matejki.
   Szczegóły obrazu. Oto król opuścił swój tron i z zegarkiem w ręku stoi bezradny,
wyżej w loży Riepnin w towarzystwie dam; pośrodku na ścianie króluje portret
Katarzyny II , carycy Rosji. W sali zamkowej – bałagan: kotary podarte, świece
wypalone, na posadzce stos papierów; leży przewrócone krzesło, niedaleko
upuszczony pieniążek, może to judaszowski srebrnik z kieszeni któregoś ze zdrajców
? Wszak zajmują oni centralną część obrazu.
  ,,Rejtan” jest symbolicznym wyobrażeniem Rzeczypospolitej końca XVIII wieku.


                                                                                    46
Philip Otton Runge, 1777-1810, malarz niemiecki, wybitny reprezentant
romantyzmu; nastrojowe krajobrazy, kompozycje religijne, portrety na tle
krajobrazu.


Ary Scheffer, 1795-1858, holenderski malarz i grafik; działał we Francji;
początkowe kompozycje historyczno – rodzajowe, później obrazy inspirowane
twórczością, m.in. Dantego i J.W. Goethego oraz obrazy religijne; wzięty portrecista.


Caspar David Friedrich,             1774-1840, malarz niemiecki; przedstawiciel
romantyzmu; rysunki sepią, nastrojowe krajobrazy, nokturny, zachody słońca.
,,Wschód słońca w górach”, ,,Skały kredowe na Rugii”. (Sepia – czarno-brązowy
barwnik malarski, otrzymywany pierwotnie z gruczołu czernidłowego mątwy żyjącej
w Morzu Śródziemnym. W XVIII i XIX wieku służyła do wyrobu kredek i farb.
Także rysunek lawowany, wykonany sepią.)
Krzyż w górach (1808) - to wczesny obraz, który przedstawia Boga w sposób
nietypowy, sprzeczny z tradycją kościelną. Chodzi bowiem o to, że to nie postać,
lecz pejzaż wypełnia płótno. Chrystus wiszący na krzyżu jest zwrócony do odbiorcy
bokiem, jest zapatrzony gdzieś w dal. Sam malarz w ten oto sposób wyjaśniał sens
obrazu: „Zbawiciel na krzyżu lśni najczystszym, najszlachetniejszym kruszcem w
złocie zorzy zachodniej i odbija z łagodzony blask ku ziemi. Krzyż osadzony na
skale stoi na niej tak niewzruszenie mocno, jak nasza wiara w Jezusa Chrystusa jest
niewzruszenie mocna. Wieczyście zielone, trwając poprzez czasy, stoją jodły wokół
krzyża, tak jak nadzieja ludzi pokładana w Nim, w Ukrzyżowanym”.
  Dzieło to - zgodnie z duchem romantycznym - sugeruje, że samotność pośród
majestatycznej przyrody tworzy szczególnie sprzyjającą atmosferę dla mistycznej
medytacji. Warto tu przypomnieć chociażby podobieństwo ze sceną na szczycie
Mont Blanc z dramatu Kordian Juliusza Słowackiego.
Skały kredowe w Rugii (ok. 1818) - to obraz, w którym zaakcentowane są takie
cechy jak: ciekawość świata, zachwyt pięknem przyrody, a jednocześnie też poczucie
niepewności, świadomość niemożliwości zgłębienia prawdy o świecie. Łatwo dają
się one skojarzyć z doznaniami podmiotu lirycznego np. w Sonetach krymskich
Adama Mickiewicza.
Postaci przedstawione na obrazie są odwrócone do nas plecami (jest to cecha, która
powtarza się również w innych obrazach malarza). Najwidoczniej są zaabsorbowani
tym, co widzą przed sobą. Co chcą dostrzec? - nie wiadomo. Chodzi jednak o coś, co
znajduje się wgłębi, w oddali, poza ramą ze skał. Ten fascynujący świat (jasne
promienie!) ukazuje się tylko wycinkowo, przez szparę między skałami. Sugeruje
spojrzenie ku szczęśliwej i radosnej przyszłości.


                                                                                   47
Francisko Goya, 1754-1828, hiszpański malarz i grafik; jeden z najwybitniejszych
artystów przełomu XVIII i XIX w.; wybitny kolorysta; malarz królewski; portrety
(,,Księżna Alba”), obrazy religijne, mitologiczne, historyczne, rodzajowe (,,Maja
naga”) , freski, kartony do tapiserii; dramatyczne obrazy związane z walką narodu
hiszpańskiego z armią Napoleona I (,,Rozstrzelanie powstańców madryckich”);
słynne cykle graficzne: ,,Kaprysy”, ,,Okrucieństwa wojny”.
Malarz stworzył cykl grafik opatrzonych tytułem „Kaprysy”. Z tego cyklu pochodzi
pełna ekspresji rycina „Sen rozumu budzi upiory” („Gdy rozum śpi, budzą się
upiory”). Groza miesza się tu ze swoistym czarnym humorem. Człowiek (może sam
artysta?) we śnie napastowany jest przez demony, przerażające, a jednocześnie
groteskowe. „Rozum śpi”, czyli zostaje wyłączona racjonalna kontrola nad myślami,
wyobraźnią, poznaniem świata. Sam malarz w ten oto sposób scharakteryzował myśl
przewodnią swego dzieła: „Wyobraźnia wyzwolona spod władzy rozumu budzi
straszliwe potwory. Wespół z nim jest matką sztuk i źródłem zadziwiających dzieł”.
Obraz ten nasuwa skojarzenia ze sceną więzienną w III części Dziadów A.
Mickiewicza (walka o duszę Konrada).



Aleksander Gierymski, 1850-1901, brat Maksymiliana, malarz, jeden z
najwybitniejszych malarzy polskich XIX wieku; realistyczne sceny rodzajowe
(,,Piaskarze”, ,,Trumna chłopska”, ,,Święto trąbek”, inicjator impresjonizmu na
gruncie polskim; studia światła i koloru (,,Altana”), pejzaże nocne; czołowy
reprezentant luminizmu w Polsce. (Luminizm – sposób kształtowania kompozycji
malarskiej za pomocą gry światła; charakterystyczny zwłaszcza dla sztuki baroku
(Caravaggio, Rembrandt).
Obraz „Święto Trąbek” (1884) wzbudził niechęć Jana Matejki, który nazwał go
„rzeczą codzienną, banalną, bezmyślną”. Innego zdania o tym utworze był Bolesław
Prus. Przedstawia scenę z obrzędu powitania hebrajskiego Nowego Roku.


Aleksander Orłowski , 1777-1832, rysownik, malarz, grafik; od 1802 roku w Rosji;
sceny rodzajowe i batalistyczne, jeźdźcy, typy ludzkie, szlacheckie i orientalne,
karykatury, portrety oraz krajobrazy , ilustracje. Łączył w swej twórczości elementy
romantyzmu i realizmu; wywarł wpływ na sztukę polską i rosyjską.


Jan Ksawery Kaniewski , 1805-1867, malarz; profesor i dyrektor SSP, potem Klasy
Rysunkowej w Warszawie; współzałożyciel Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych;
reprezentant akademizmu; obrazy o tematyce biblijnej, religijnej, antycznej; portrety


                                                                                   48
(,,Portret Leonii Rastawickiej”); także litografia. (Akademizm – sztuki plastyczne –
termin oznaczający jeden z kierunków sztuki XIX wieku; powstał w oficjalnych
instytucjach kształcenia, związany z akademiami; sztukę akademicką
charakteryzowało stosowanie reguł estetyki klasycznej; naśladowanie artystów i
dzieł uznawanych za doskonałe; ograniczał swobodę twórczą, narzucając tematykę i
środki formalne.)


Franciszek Ksawery Lampi, 1782-1852, malarz pochodzenia austriackiego, od
około 1815 r. w Warszawie; sentymentalno-romantyczne portrety, fantastyczne
pejzaże, sceny mitologiczne, religijne i morskie.


Teofil Antoni Kwiatkowski, 1809-1891, malarz, uczeń A. Brodowskiego i A.
Blanka. Jako uczestnik powstania listopadowego dłuższy czas mieszkał na emigracji
we Francji, gdzie kontynuował studia malarskie. Wiele podróżował po kraju,
malując krajobrazy Normandii, Prowansji i Burgundii. Odzwierciedleniem uczuć
patriotycznych artysty jest jego alegoryczna kompozycja Polonez Chopina,
wykonana w kilku wersjach.


C. K. Norwid , 1821-1883, poeta, dramatopisarz i plastyk; od 1842 r. za granicą;
twórczość stanowiąca oryginalne dopełnienie i rozwinięcie literatury polskiego
romantyzmu, ,,odkryta” przez Młodą Polskę; intelektualna liryka, prekursorska
wobec poezji XX wieku (cykl ,,Vademecum”); twórczość plastyczna (rzeźba,
malarstwo, rytownictwo). Rytownictwo – sztuka graficzna, polegająca na wyryciu
rysunku na płycie, głównie metalowej lub drewnianej, z której po nałożeniu farby
wykonuje się odbitkę na papierze ( rycinę).
 Melancholia – głęboka depresja psychiczna; apatia, posępny nastrój; niechęć do
życia; pot. smutek, przygnębienie.




                                                                                  49
2. Wypowiedzi o sztuce

,,Bez sztuki mogą żyć tylko święci” – Stanisław Witkiewicz.

,,Malarstwo jest milczącą poezją”- Simonides z Keos.

,,Historia sztuki nie jest tylko historią dzieł, ale również ludzi” – Jan Paweł II.

,,Dzieło sztuki jest świadectwem, przeżyciem, obrazem życia wewnętrznego jako
świadka, uczestnika i współtwórcy dziejów” – S. Rodziński.

,,Prawdziwa sztuka jest zawsze współczesna” – Fiodor Dostojewski.

,,Sztuka jest wieczną wiosną. Sztuka jest ciepłym wiatrem, od którego śniegi
topnieją.” – K. I. Gałczyński.

,,Wielkie dzieła tylko wielką pracą i poświęceniem dokonywane być mogą” – Karol
Libelt.

,,Bo nie jest światło, by pod korcem stało
Ani sól ziemi do przypraw kuchennych,
Bo piękno na to jest, by zachwycało
Do pracy – praca, by się zmartwychwstało” – C. K. Norwid.

,,Świat bez twórców byłby taki trywialny” – M. Dąbrowska.

,,Sztuka jest ... pewnego rodzaju orężem w ręku, oddzielać ją od miłości ojczyzny nie
wolno !” – Jan Matejko.

,,Głód jest mistrzem sztuki” – łacińskie.

,,Jedyna godna rzecz na świecie: twórczość. A szczyt twórczości to tworzenie siebie.
– Leopold Staff.

,,Najwięcej dokonamy w tym, do czego jesteśmy najbardziej uzdolnieni”- łacińskie

,,Sztuka jest niezbędna. Gdybym tylko jeszcze wiedział do czego” – Andre Malraux.

,,Sztuka jest odczuciem rzeczy ludzkich połączonych przeczuciem rzeczy boskich.” –
Freissinet.

,,Sztuka łagodzi obyczaje.” – Arystoteles.

                                                                                      50
,,Sztuka to wielkie ucho i wielkie oko świata” – Józef Conrad Korzeniowski.


V Bibliografia

1. K. Biedrzycki, Opowieść o człowieku. Język polski z Pegazem. Klasa 2, Kraków
2003.

2. W. Bobiński, A. Janus-Sitarz, B. Kołcz, Barwy epok. Kultura i literatura. Klasa 2,
Warszawa 2003.

3. D. Górecka, E. Sztombka, I. Urbaniak, Analiza i interpretacja tekstu literackiego,
Łódź 2001.

4. A. Kowalczykowa, Obraz a literatura - oczami polonisty. Objaśnienia. Red. T.
Marciszuk, Wydawnictwo Stentor, Warszawa 1995.

5. Lekcje czytania. Eksplikacje literackie, Część II, pod red. W. Dynaka i A. W.
Labudy, Wrocław 1999, s. 7-8.

6. Słownik terminów literackich, pod red. J. Sławińskiego. Wyd. 2, Wrocław 1989, s.
29.




                                                                                   51

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:871
posted:8/27/2011
language:Polish
pages:51