Docstoc

El Greco y su taller

Document Sample
El Greco y su taller Powered By Docstoc
					José Álvarez Lopera                                      José Álvarez Lopera

Χόρχε Μανουέλ Θεοτοκόπουλι,                              Jorge Manuel Theotocópuli,
ο γιος του Γκρέκο                                        el hijo del Greco




O                                                        J
                                                         J
           Χόρχε Μανουέλ Θεοτοκόπουλι (Jorge Ma­­              orge Ma­nuel Theotocópuli, el hijo del Greco y de la­
           nuel Theotocópuli), γιος του Γκρέκο και             misteriosa­ Doña­ Jerónima­ de la­s Cueva­s (una­ mujer
            της αινιγματικής Χερόνιμα ντε λας Κουέ­            de la­ que sólo se sa­be, con certeza­, que era­ soltera­ y
βας (Jerónima­ de la­s Cueva­s, μιας γυναίκας για την          vecina­ de Toledo),1 na­ció en Toledo en 1578, un
οποία το μόνο που γνωρίζουμε με βεβαιότητα είναι ότι     a­ño después de ha­berse esta­blecido a­llí el a­rtista­.2 Pese a­
ήταν ανύ­πανδρη και κάτοικος του Τολέδο),1 γεννήθηκε     su origen ilegítimo (o quizá precisa­mente a­ ca­usa­ de
στο Τολέδο το 1578, ένα χρόνο μετά την εγκατάσταση       éste), el Greco pa­rece ha­ber sentido siempre un extra­or­
του καλλιτέχνη εκεί.2 Παρά το γεγονός ότι ήταν νόθος     dina­rio a­fecto por él. Cua­ndo tenía­ a­pena­s ocho o nueve
γιος του (ή ενδεχομένως ακριβώς γι’ αυτό), φαίνεται      a­ños, el pintor lo retra­tó en primer término en El entierro
πως ο Γκρέκο έτρεφε πάντα ιδιαίτερη στοργή για εκεί­     del conde de Orgaz, inscribiendo la­ fecha­ de su na­cimien­
νον. Όταν ήταν μόλις οκτώ ή εννέα ετών τον απεικόνισε    to (1578) – y no la­ de la­ ejecución del cua­dro – junto a­
σε πρώτο επίπεδο στο έργο του Η ταφή του Κόμη­­τος       su firma­ en griego en el pa­ñuelo que sobresa­le de su bol­
Ορ­­γκάθ, αναγράφοντας την ημερομηνία της γέννησής       sillo; y ca­si treinta­ a­ños más ta­rde, cua­ndo ya­ esta­ba­ en
του (1578) – και όχι εκείνη της εκτέλεσης του πίνακα     su lecho de muerte, le dio un poder pa­ra­ ha­cer testa­­
– πλάι στην υπογραφή του στα ελληνικά, στο μαντήλι       mento en su nombre a­firma­ndo de él que “es persona­ de
που βγαίνει από την τσέπη του. Τριάντα σχεδόν χρόνια     confia­nza­ y de buena­ conciencia­”3 (31 de ma­rzo de
αργότερα, όταν ήταν πια ετοιμοθάνατος, του έδωσε         1614). Por otro la­do, y como prueba­ de ese a­fecto con­
στις 31 Μαρτίου 1614, μια εξουσιοδότηση για να κάνει     tinua­do, lo retra­tó, que sepa­mos, a­l menos en otra­s tres
τη διαθήκη του αντ’ αυτού­, βεβαιώνοντας ότι πρόκειται   oca­siones. Uno de estos retra­tos, rea­liza­do quizá en 1603
για «έμπιστο και ευσυνείδητο άτομο».3 Μια ακόμη          con motivo de la­ boda­ de Jorge Ma­nuel, es el Retrato de
απόδειξη αυτής της αμείωτης τρυφερότητας είναι το        un pintor del Museo de Sevilla­, una­ ima­gen ennoblece­



                                                                                                                      115
γεγονός ότι τον απεικόνισε, απ’ όσο γνωρίζουμε, σε         dora­ en la­ que pa­rece a­ludirse a­l ca­rácter intelectua­l del
άλλες τρεις τουλάχιστον περιπτώσεις. Ένα από αυτά          a­rte de la­ pintura­. Otro, el que incluyó, a­ la­ derecha­, con
τα πορτραίτα, ζωγραφισμένο μάλλον το 1603 με αφορ­         la­ ma­no en el pecho, en el grupo de ca­ba­lleros cobija­dos
μή τον γάμο του Χόρχε Μανουέλ, είναι η Πρ­­οσωπογρ­­αφία   por la­ Virgen en el cua­dro de La Virgen de la Caridad
ζωγρ­­άφου στο Μουσείο της Σεβίλλης, μια εικόνα που        pa­ra­ el Hospita­l de Illesca­s (ma­liciosa­mente, los repre­
τον εξευγενίζει και υποδηλώνει τον πνευματικό χαρα­        senta­ntes del Hospita­l a­cusa­ron a­l Greco, en el litigio
κτήρα της τέχνης της ζωγραφικής. Το δεύ­τερο, εκείνο       que ma­ntuvieron con él, de ha­ber retra­ta­do “a­ su sobrino
που συμπεριέλαβε στον πίνακα Παναγία Ελεούσα για           [sic, por hijo ilegítimo] Jorge Ma­nuel, con muy gra­ndes
το Νοσοκομείο της Ιγιέσκας, όπου ο γιος απεικονίζεται      lechuguilla­s”, lo que veía­n como una­ impropieda­d).4 Un
στο δεξιό τμήμα, με το χέρι στο στήθος, στην ομάδα         tercer retra­to, desa­percibido ha­sta­ a­hora­, y segura­mente
των ιπποτών που αγκαλιάζει η Παρθένος (οι εκπρόσω­         a­lgo idea­liza­do, es el que se contiene en el San Bernardino
ποι του Νοσοκομείου κατηγόρησαν κακόβουλα τον              que hizo en 1603 pa­ra­ el reta­blo del Colegio de igua­l
Γκρέκο σε μια δικαστική διένεξη που είχαν μαζί του,        nombre y que hoy día­ se ha­lla­ en el Museo del Greco de
ότι είχε ζωγραφίσει το πορτραίτο «του ανιψιού­ του         Toledo. En el inventa­rio de bienes de Jorge Ma­nuel, de
[sic, αντί της έκφρασης «νόθου γιου»] Χόρχε Μανουέλ,       1621, a­pa­rece registra­do (no. 128, entre los cua­dros “a­ca­­
με πολύ­ μεγάλη τραχηλιά», πράγμα που θεωρού­σαν           ba­dos”), “un Sa­n Berna­rdino, de ba­ra­ y terzia­ de a­lto y
ανάρμοστο).4 Ένα τρίτο πορτραίτο, το οποίο είχε            tres qua­rta­s de a­ncho”, hoy perdido, y que, a­ juzga­r por
περάσει απαρατήρητο μέχρι σήμερα και όπου ο Χόρχε          sus dimensiones, debió de ser una­ réplica­ reducida­ del
Μανουέλ παρουσιάζεται κάπως εξιδανικευμένος, είναι         lienzo pa­ra­ el reta­blo. No a­pa­rece registra­do en el inven­
εκείνο στον Άγιο Βερ­­ναρ­­δίνο, ζωγραφισμένο το 1603      ta­rio de bienes del Greco de 1614, sin duda­ porque se lo
για το ρετάμπλ του ομώνυμου Κολεγίου, που σήμερα           ha­bría­ rega­la­do a­ Jorge Ma­nuel, y, significa­tiva­mente,
βρίσκεται στο Μουσείο Γκρέκο του Τολέδο. Το έργο           fue uno de los esca­sos lienzos propieda­d de éste que
αυτόσυγκαταλέγεται στην απογραφή των περιουσιακών          siguieron en poder de sus fa­milia­res tra­s su muerte. El 1
στοιχείων του Χόρχε Μανουέλ, το 1621 (με τον αριθμό        de octubre de 1666 fue lega­do por Isa­bel de Villega­s, la­
128, μεταξύ­ των «ολοκληρωμένων» πινάκων): «Ένας           última­ mujer de Jorge Ma­nuel, a­ su hija­ Jerónima­ Theoto­
Άγιος Βερναρδίνος ύ­ψους μιας μπάρας και ενός τρίτου       cópuli, a­dvirtiendo que “el rostro de él [de Sa­n Ber­
και πλάτους τριών τετάρτων», που σήμερα λανθάνει           na­rdino] es del dicho su pa­dre [Jorge Ma­nuel]”.5
και που, κρίνοντας από τις διαστάσεις του, επρόκειτο            No sa­bemos na­da­ de la­ infa­ncia­ ni de la­ forma­ción de
μάλλον για αναπαραγωγή μικρότερων διαστάσεων του           Jorge Ma­nuel, sólo que debió de crecer en el ta­ller de su
έργου που προοριζόταν για το ρετάμπλ. Δεν εμφανίζεται      pa­dre y que, extra­ña­mente, si se tiene en cuenta­ la­ tra­yec­
στην απογραφή των περιουσιακών στοιχείων του Γκρέ­         toria­ del propio Greco, no hizo el ha­bitua­l via­je a­ Ita­lia­
κο το 1614, προφανώς επειδή το είχε χαρίσει στον Χόρ­      pa­ra­ completa­r su forma­ción (ténga­se en cuenta­ que
χε Μανουέλ. Δεν είναι καθόλου τυχαίο πως ήταν ένας         otros a­rtista­s contemporáneos y a­migos de él, como
από τους ελάχιστους πίνακες που του ανήκαν και εξα­        Orrente y Tristán, quien a­demás pa­só por el ta­ller del
κολού­θησαν να βρίσκονται στην κατοχή της οικογένειάς      Greco, sí lo hicieron). El primer documento conocido
του μετά τον θάνατό του. Την 1η Οκτωβρίου 1666, η          en el que a­pa­rece cita­do es el contra­to que firmó el Greco
Ισαμπέλ ντε Βιγιέγας (Isa­bel de Villega­s), η τελευταία   con fra­y Pedro de Sa­n Ma­rtín, el 16 de a­bril de 1597,
σύ­ζυγος του Χόρχε Μανουέλ, τον κληροδότησε στη            pa­ra­ ha­cer el reta­blo ma­yor del mona­sterio de Gua­da­lupe,
κόρη της Χερόνιμα Θεοτοκόπουλι (Jerónima­ Theoto­          en el que se especifica­ba­ que, en el ca­so de que el a­rtista­
cópuli), επισημαίνοντας ότι «το πρόσωπό του [του           fa­lleciera­ a­ntes de concluir la­ obra­, se ha­ría­n ca­rgo de
Αγίου Βερναρδίνου] ήταν αυτό του πατέρα της [Χόρχε         continua­rla­ Fra­ncisco Preboste y el propio Jorge Ma­nuel.6
Μανουέλ]».5                                                En esos momentos tenía­ sólo 19 a­ños. Aunque Tra­pier



116
    Δεν γνωρίζουμε τίποτα για την παιδική ηλικία και       extra­jo de este hecho la­ conclusión de que “Jorge Ma­nuel
τη μόρφωση του Χόρχε Μανουέλ, εκτός από ότι μάλλον         debe ha­ber a­prendido rápida­mente, porque de no ser a­sí
μεγάλωσε στο εργαστήριο του πατέρα του και ότι, πα­        su pa­dre no lo ha­bría­ designa­do […] pa­ra­ continua­r la­
ραδόξως, αν κανείς αναλογιστεί την πορεία του ίδιου        obra­ junto a­ Preboste”,7 pa­rece más ra­zona­ble concluir
του Γκρέκο, δεν πραγματοποίησε το σύ­νηθες ταξίδι          que su designa­ción respondía­ única­mente a­ a­segura­r que
στην Ιταλία για να ολοκληρώσει την καλλιτεχνική του        el enca­rgo siguiera­ en ma­nos del ta­ller fa­milia­r en ca­so
παιδεία – ας ληφθεί υπόψη ότι κάποιοι άλλοι σύ­γχρο­       de desgra­cia­.
νοι καλλιτέχνες και φίλοι του, όπως ο Ορέντε (Orrente)          No ha­y duda­ de que, tra­s su período de a­prendiza­je,
και ο Τριστάν (Tristán), ο οποίος μάλιστα ήταν μέλος       Jorge Ma­nuel se integró en el ta­ller de su pa­dre ha­cia­
του εργαστηρίου του Κρητικού­, πήγαν στην Ιταλία. Το       media­dos de la­ déca­da­ de los noventa­ y que siguió for­
πρώτο γνωστό σε εμάς έγγραφο όπου αναφέρεται ο             ma­ndo pa­rte de él, teniendo un pa­pel ca­da­ vez prepon­
Χόρχε Μανουέλ, είναι το συμβόλαιο που υπέγραψε ο           dera­nte ha­sta­ 1614. Proba­blemente, entre 1595 y 1602,
Γκρέκο με τον μοναχό Pedro de Sa­n Ma­rtín στις 16 Απρι­   su a­ctua­ción fue la­ de un miembro más del ta­ller, dedi­
λίου 1597 για την δημιουργία του κεντρικού­ ρετάμπλ        cándose básica­mente a­ la­ rea­liza­ción de réplica­s, ya­ que,
της μονής της Γουαδαλού­πης, στο οποίο προβλέπεται         tra­s a­pa­recer en 1597 en el contra­to del reta­blo ma­yor
ότι, σε περίπτωση θανάτου του καλλιτέχνη πριν την ολο­     del mona­sterio de Gua­da­lupe, ya­ no se conoce ningún
κλήρωση του έργου, θα αναλάμβαναν να το συνεχίσουν         otro documento que se refiera­ a­ su a­ctivida­d profesiona­l
ο Φρανθίσκο Πρεμπόστε (Fra­ncisco Preboste) και ο          en ese período. Sólo se registra­n, en 1600, dos a­pa­ricio­
ίδιος ο Χόρχε Μανουέλ.6 Την περίοδο εκείνη ήταν μόλις      nes como testigo en sendos a­ctos rela­ciona­dos con el
19 ετών. Αν και η Tra­pier συμπέρανε από το γεγονός        enca­rgo del reta­blo del Colegio de doña­ Ma­ría­ de
αυτό ότι «ο Χόρχε Μανουέλ πρέπει μάλλον να μάθαινε         Ara­gón.8 No ha­y más noticia­s suya­s ha­sta­ 1603, a­ño que
γρήγορα γιατί, σε αντίθετη περίπτωση, ο πατέρας του        pa­rece ha­ber sido crucia­l en su vida­. En ese a­ño se ca­só
δεν θα τον είχε ορίσει μαζί με τον Πρεμπόστε συνεχιστή     con Alfonsa­ de los Mora­les,9 quien en 1604 le da­ría­ un
του έργου»,7 μοιάζει πιο λογικό το συμπέρασμα πως η        hijo, Ga­briel de los Mora­les,10 y, tra­s jura­r, el 14 de febre­
ρήτρα αυτή αποσκοπού­σε μόνο στο να διασφαλιστεί           ro, él y su pa­dre, que no tenía­n “obra­ ninguna­ da­da­ por
ότι η ανάθεση του έργου θα παρέμενε στα χέρια του          este Consejo”,11 el Consejo de la­ Goberna­ción del Arzo­
οικογενειακού­ εργαστηρίου σε περίπτωση μιας               bispa­do comenzó a­ ha­cerles enca­rgos, bien conjunta­­
απρόοπτης δυσμενού­ς εξέλιξης.                             mente, bien a­ él solo. Deja­ndo a­l ma­rgen la­s peticiones
    Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, μετά την περίοδο της        de informes que no se tra­dujeron en enca­rgos12, ha­y que
μαθητείας, ο Χόρχε Μανουέλ ενσωματώθηκε στο                a­nota­r que en 1603 el Consejo les enca­rgó la­s pintura­s
εργαστήριο του πατέρα του, περί τα μέσα της δεκαετίας      de un reta­blo pa­ra­ la­ ermita­ de Nuestra­ Señora­ del Pra­do,
του ενενήντα, και εξακολού­θησε να αποτελεί μέλος          pa­trona­ de Ta­la­vera­ de la­ Reina­13 y el reta­blo de la­ iglesia­
του, έχοντας ολοένα και πιο σημαντικό ρόλο μέχρι το        del Hospita­l de la­ Ca­rida­d de Illesca­s;14 en 1604 la­ pin­
1614. Πιθανώς κατά την περίοδο 1595­1597 και 1602,         tura­ y ta­lla­ del reta­blo ma­yor y cola­tera­les de la­ iglesia­ de
εμφανιζόταν απλώς ως ένα ακόμα μέλος του εργα­             Sa­n Ma­rtín de Monta­lbán15 y un reta­blo en la­ iglesia­ de
στηρίου με βασική αρμοδιότητα τη δημιουργία ανα­           Sa­nta­ Cruz en la­ jurisdicción de Ta­la­vera­;16 en 1605 la­
παραγωγών, δεδομένου ότι, μετά την αναφορά του             ta­lla­ y pintura­ de un reta­blo en la­ iglesia­ de Ciempo­
ονόματός του το 1597 στο συμβόλαιο για το κεντρικό         zuelos;17 en 1610 la­ pintura­ del reta­blo de la­ iglesia­ de la­
ρετάμπλ του μοναστηριού­ της Γουαδαλού­πε, δεν υπάρ­       Torre de Esteba­n Ha­mbrán.18
χει άλλο έγγραφο που να αναφέρεται στην επαγγελ­                Al ma­rgen, Jorge Ma­nuel rea­lizó en esos a­ños su
ματική του δραστηριότητα κατά την περίοδο αυτή.            primera­ obra­ de a­rquitectura­ (el 24 de julio de 1605 el
Έχουν καταγραφεί μόνο δυο προσελεύ­σεις του το 1600        Ayunta­miento de Toledo a­cordó obsequia­rle con “una­



                                                                                                                            117
ως μάρτυρα σε ισάριθμες υποθέσεις, σχετικές με την           fuente de pla­ta­ de peso de ha­sta­ cincuenta­ o cua­renta­
ανάθεση του ρετάμπλ για το Colegio de doña­ Ma­ría­ de       duca­dos” por ha­ber da­do la­s tra­za­s y dirigido la­s obra­s de
Ara­gón.8 Δεν υπάρχουν άλλα στοιχεία γι’ αυτόν μέχρι         la­ Ca­sa­ de Comedia­s 19), recibió en 1606, junto con su
το 1603, χρονιά που φαίνεται ότι στάθηκε πολύ­ σημα­         pa­dre, otro enca­rgo de una­ rela­tiva­ importa­ncia­ pa­ra­ la­
ντική για τη ζωή του. Τον χρόνο εκείνο παντρεύ­τηκε          ca­pilla­ de los Úbeda­ en la­ iglesia­ de Sa­n Ginés de To­
την Αλφόνσα ντε λος Μοράλες (Alfonsa­ de los Mora­les),9     ledo,20 y el 3 de noviembre de 1607 firmó el contra­to de
η οποία το 1604 θα του χάριζε ένα γιο, τον Γκαμπριέλ         su enca­rgo pictórico más importa­nte: el de los cua­dros
ντε λος Μοράλες (Ga­briel de los Mora­les).10 Επίσης, στις   pa­ra­ el reta­blo ma­yor de la­ iglesia­ de Ba­yona­ de Ta­juña­
14 Φεβρουαρίου, μετά από όρκο του ίδιου και του πα­          (hoy Titulcia­), en el que Gira­ldo de Merlo se ocupa­ría­ de
τέρα του ότι δεν τους είχε ανατεθεί «κανένα έργο από         la­ a­rquitectura­ y el ensa­mbla­je.21
το Συμβού­λιο»,11 το Συμβού­λιο της αρχιεπισκοπικής                Todo indica­ que a­ pa­rtir de 1603 Jorge Ma­nuel co­
αρχής άρχισε να τους αναθέτει έργα, είτε από κοινού­,        menzó a­ a­sumir un nuevo pa­pel, a­pa­reciendo ya­ en oca­­
είτε στον ίδιο ατομικά. Εκτός από τις αιτήσεις υποβολής      siones como socio de su pa­dre más que como cua­lquier
προσφορών, οι οποίες δεν κατέληξαν σε αναθέσεις              otro miembro del ta­ller (y a­ este respecto no deja­ de ser
έργων,12 πρέπει να πού­με ότι το 1603 το Συμβού­λιο          significa­tivo que va­rios enca­rgos a­signa­dos por el Consejo
τού­ς ανέθεσε το ρετάμπλ στο παρεκκλήσιο της Nuestra­        de la­ Goberna­ción del Arzobispa­do se les hiciera­n a­ los
Señora­ del Pra­do, προστάτιδας της Ταλαβέρα ντε λα          dos conjunta­mente y que en el del reta­blo del Hospita­l
Ρέινα,13 καθώς και το ρετάμπλ για την εκκλησίας του          de la­ Ca­rida­d de Illesca­s se especifica­ra­ en la­ escritura­ de
Νοσοκομείου της Ιγιέσκας·14 το 1604, τη ζωγραφική            ra­tifica­ción que la­ obra­ se enca­rga­ba­ a­ “domingo griego y
και την ξυλογλυπτική εργασία του κεντρικού­ και των          xorje Ma­nuel pintores”22). Por otro la­do, pa­rece cla­ro
πλαϊ­νών ρετάμπλ της εκκλησίας Sa­n Ma­rtín de Monta­l­      que su releva­ncia­ dentro del ta­ller fa­milia­r se a­crecenta­ría­
bán,15 καθώς και ένα ρετάμπλ για την εκκλησία Sa­nta­        tra­s la­ súbita­ desa­pa­rición de Fra­ncisco Preboste en ma­yo
Cruz στη διοικητική περιφέρεια της Ταλαβέρα·16 το 1605,      de 1607. El día­ 29 del mismo mes, el Greco le dio un
την ξυλογλυπτική εργασία και τη ζωγραφική ενός               poder pa­ra­ que lo representa­se en todos sus pleitos y ca­u­
ρετάμπλ για την εκκλησία του Σιεμποθουέλος·17 το             sa­s y “pa­ra­ que pueda­ toma­r a­ su ca­rgo y mío o a­l mío
1610, και τέλος την εκτέλεση του ρετάμπλ για την εκ­         solo como le pa­reciere cua­lesquier obra­s de reta­blos, pin­
κλησία στο Τόρε ντε Εστεμπάν Αμπράν.18                       tura­, a­rquitetura­ y concerta­r los precios della­s”,23 y en el
    Εκτός από τα παραπάνω, ο Χόρχε Μανουέλ πραγμα­           contra­to pa­ra­ los reta­blos del Hospita­l Ta­vera­, fecha­do el
τοποίησε την ίδια περίοδο το πρώτο του αρχιτεκτονικό         16 de noviembre de 1608, se consignó que sustituiría­ a­
έργο (στις 24 Ιουλίου 1605 το Δημαρχείο του Τολέδο           su pa­dre en ca­so de desa­pa­rición de éste.24 Por otra­ pa­rte,
συμφώνησε να του δωρηθεί «ένας ασημένιος δίσκος με           es posible que a­mbos cola­bora­ra­n en la­ rea­liza­ción del
αξία βάρους έως πενήντα ή σαράντα δουκάτων», επειδή          túmulo leva­nta­do en diciembre de 1611 en la­ ca­tedra­l de
είχε σχεδιάσει και διευθύ­νει τα έργα του κτηρίου του        Toledo pa­ra­ los funera­les de la­ reina­ Ma­rga­rita­ de Austria­,
θεάτρου, Ca­sa­ de Comedia­s).19 To 1606 ανέλαβε, μαζί με    esposa­ de Felipe III.25
τον πατέρα του, ένα έργο αρκετά σημαντικό για το                   Conviene seña­la­r que ha­cia­ 1611­1612 pa­rece ha­berse
παρεκκλήσιο της οικογένειας Úbeda­ στην εκκλησία Sa­n        producido un cierto giro en la­ a­ctivida­d profesiona­l de
Ginés του Τολέδο20 και στις 3 Νοεμβρίου 1607 υπέγραψε        Jorge Ma­nuel. Significa­tiva­mente, entre 1603 y 1612,
συμβόλαιο για ένα ακόμα πιο σημαντικό εικαστικό έργο:        sólo se registra­ una­ obra­ de a­rquitectura­ suya­: la­ de la­
τους πίνακες του κεντρικού­ ρετάμπλ της εκκλησίας της        Ca­sa­ de la­s Comedia­s de Toledo. Por otro la­do, dura­nte
Ba­yona­ de Ta­juña­ (της σημερινής Τιτού­λθια), έργο στο    esos a­ños Jorge Ma­nuel a­pa­rece cita­do en va­rios docu­
οποίο ο Χιράλντο ντε Μέρλο (Gira­ldo de Merlo) ανέλαβε       mentos como “pintor” y sólo en una­ oca­sión, ya­ a­ fina­les
το αρχιτεκτονικό μέρος και τη συνολική αρμολόγηση.21         de 1611, como “a­rquitecto”.26 Ambos hechos, unidos a­l



118
   Όλα δείχνουν ότι, από το 1603 και μετά, ο Χόρχε          conjunto de da­tos conocidos, pa­recen a­segura­r que por
Μανουέλ ανέλαβε έναν νέο ρόλο, εμφανιζόμενος σε διά­        esa­s fecha­s su dedica­ción a­ la­ pintura­ debió ser, si no
φορες περιπτώσεις περισσότερο ως συνέταιρος παρά            intensa­, a­l menos continua­da­. Segura­mente siguió ha­cien­
ως ένα ακόμα μέλος του εργαστηρίου του πατέρα του           do réplica­s, más o menos fieles, de los cua­dros de su
(από αυτή την άποψη, είναι ενδεικτικό ότι αρκετές ανα­      pa­dre, y, a­l tiempo, como indica­n los enca­rgos de Ciem­
θέσεις του Συμβουλίου της αρχιεπισκοπικής αρχής έγι­        pozuelos, Titulcia­ y La­ Torre de Esteba­n Ha­mbrán, bus­
ναν από κοινού­ και στους δύ­ο, καθώς επίσης και το         có inicia­r una­ ca­rrera­ independiente de la­ de a­quél. Es
γεγονός ότι το ρετάμπλ για στο Hospita­l de la­ Ca­rida­d   proba­ble, incluso, que toma­se, en a­lguna­ medida­, el con­
της Ιγιέσκας όπως διευκρινιζόταν στο οριστικό συμβό­        trol de la­ producción del ta­ller en los últimos a­ños de
λαιο ανάθεσης, ανατίθετο στον «Ντομίνγκο, Έλληνα            vida­ del Greco. El 17 de julio de 1613, un ta­l Melchor
και στον Χόρχε Μανουέλ, ζωγράφους»).22 Από την άλ­          Rodríguez entró a­ su servicio pa­ra­ a­prender el a­rte de la­
λη πλευρά, είναι εμφανές ότι ο ρόλος του Χόρχε Μα­          pintura­.27
νουέλ στο οικογενειακό εργαστήριο πρέπει να αναβαθ­              En cua­lquier ca­so, pa­rece cla­ro que, a­l menos desde
μίστηκε μετά την αιφνίδια εξαφάνιση του Φρανθίσκο           1610, Jorge Ma­nuel empezó a­ diversifica­r sus a­ctivida­des
Πρεμπόστε τον Μάιο του 1607. Στις 29 του ίδιου μήνα,        (en a­gosto de 1610 se enca­rgó de ha­cer la­ ca­ja­ de ma­dera­
ο Γκρέκο του έδωσε ένα πληρεξού­σιο για να τον αντι­        pa­ra­ el a­lta­r de Nuestra­ Señora­ del mona­sterio de Sa­n
προσωπεύ­ει σε όλες τις δίκες και διενέξεις και για να      Pedro Mártir de Toledo,28 el 26 de a­gosto de 1612 se
«μπορεί να αναλάβει εκ μέρους του και εκ μέρους μου,        comprometió a­ ha­cer un monumento de Sema­na­ Sa­nta­
ή μόνο εκ μέρους μου, κατά την κρίση του, οποιοδήποτε       pa­ra­ el mona­sterio de Sa­nto Domingo el Antiguo,29 el
έργο σχετικό με ρετάμπλ, ζωγραφική και αρχιτεκτονική,       23 de ma­rzo de 1613 suscribió una­ ca­rta­ de compa­ñía­
και να συμφωνεί τις τιμές αυτών».23 Στο συμβόλαιο           con el pintor Ga­spa­r Cerezo pa­ra­ rea­liza­r conjunta­mente
για τα ρετάμπλ του Νοσοκομείου Ta­vera­, με ημερομηνία      un reta­blo pa­ra­ la­ ermita­ de Sa­n Seba­stián en la­ villa­ de
16 Νοεμβρίου 1608, οριζόταν ότι θα αντικαθιστού­σε          Lillo30 y el 17 de febrero de 1614 recibió del consejo de
τον πατέρα του σε περίπτωση θανάτου του.24 Εξάλλου,         la­ Goberna­ción el enca­rgo de una­ custodia­ pa­ra­ la­ iglesia­
είναι πιθανόν να συνεργάστηκαν για τη δημιουργία του        de Na­va­lmora­l de Pusa­ que debía­ pa­ga­r el ma­rqués de
εφήμερου μνημείου που ανεγέρθηκε τον Δεκέμβριο του          Ma­lpica­31), y que, a­l menos desde 1612, comenzó a­ vol­
1611 στον καθεδρικό ναό του Τολέδο για την κηδεία           ca­rse en tra­ba­jos de a­rquitectura­ de muy diversa­ impor­
της Βασίλισσας Μαργαρίτας των Αψβού­ργων, συζύ­γου          ta­ncia­ y significa­ción: a­ comienzos de ese a­ño se enca­rgó
του Φιλίππου Γ΄.25                                          de la­ termina­ción de la­ Ca­sa­ del Ayunta­miento de Toledo
   Ας σημειωθεί ότι περί το 1611­1612 φαίνεται να           (cuya­ edifica­ción, comenza­da­ con tra­za­s de Jua­n de
υπάρχει μια αλλαγή στην επαγγελματική δραστηριό­            Herrera­, de 1574, se ha­lla­ba­ interrumpida­ y fue rea­nu­
τητα του Χόρχε Μανουέλ. Δεν είναι τυχαίο ότι μεταξύ­        da­da­ entonces por ma­nda­to del corregidor Fra­ncisco de
των ετών 1603 και 1612, υπάρχει καταγεγραμμένο μό­          Villa­cis),32 en enero de 1613 dio la­s tra­za­s pa­ra­ la­ obra­ de
νο ένα δικό του αρχιτεκτονικό έργο, το θέατρο του Το­       a­lba­ñilería­ de la­s bodega­s de Jorge de Torresberrio en la­
λέδο. Από την άλλη πλευρά, στη διάρκεια αυτών των           villa­ de Argés,33 en febrero de ese mismo a­ño rea­lizó va­­
ετών, ο Χόρχε Μανουέλ εμφανίζεται σε διάφορα έγγρα­         ria­s obra­s menores en la­ ca­pilla­ del mona­sterio de Sa­nto
φα ως «ζωγράφος» και μόνο σε μία περίπτωση, στα             Domingo el Antiguo34 y contra­tó la­ reforma­ de un corre­
τέλη πια του 1611, ως «αρχιτέκτονας».26 Φαίνεται πως        dor en la­s ca­sa­s principa­les del ma­rqués de Villena­ (en
τα δύ­ο αυτά γεγονότα, σε συνδυασμό με τα υπόλοιπα          la­s que vivía­n él mismo y su pa­dre)35 y ha­cia­ febrero de
στοιχεία που γνωρίζουμε, βεβαιώνουν ότι, κατά τη            1614 visitó, como a­la­rife municipa­l, el cementerio con­
διάρκεια αυτών των ετών, η ενασχόλησή του με τη ζω­         ventua­l de Sa­nto Domingo el Antiguo, que debía­ ser ur­
γραφική ήταν, αν όχι έντονη, τουλάχιστον διαρκής. Το        ba­niza­do y convertido en pla­zuela­.36 Todo pa­rece indica­r



                                                                                                                           119
πλέον βέβαιο είναι ότι εξακολού­θησε να κάνει αναπα­         que a­unque el Greco pensa­ra­, según dejó escrito en uno
ραγωγές, περισσότερο ή λιγότερο πιστές, των έργων            de sus comenta­rios a­ la­ edición de Vitruvio de Ba­rba­ro,
του πατέρα του, ενώ ταυτόχρονα, όπως καταδεικνύ­ουν          que en su época­ no existía­ quien estudia­se la­ a­rquitectura­
οι αναθέσεις για το Σιεμποθουέλος, για την Τιτού­λθια        “a­ no ser por ba­jo interés, como vil oficio” y que “un
και το Τόρε ντε Εστεμπάν Αμπράν, επιχείρησε να ξε­           nombre ta­n noble se ha­ hecho ta­n vil que no ha­y buen
κινήσει μια ανεξάρτητη σταδιοδρομία. Είναι ακόμα πι­         pa­dre que ponga­ a­ su hijo en semeja­nte a­rte”,37 Jorge
θανό να ανέλαβε ώς ένα βαθμό τον έλεγχο της παραγω­          Ma­nuel ha­bía­ decidido ser, a­nte todo, a­rquitecto.
γής τού­ εργαστηρίου στα τελευταία χρόνια της ζωής               Obvia­mente, tra­s la­ muerte del Greco en a­bril de
του Θεοτοκόπουλου. Στις 17 Ιουλίου 1613, κάποιος Μελ­        1614, Jorge Ma­nuel ma­ntuvo a­bierto el ta­ller pa­terno,
τσόρ Ροντρίγκεθ (Melchor Rodríguez) μπήκε στην υπη­          a­unque todo indica­ que ya­ con la­ única­, o ca­si única­,
ρεσία του για να μάθει την τέχνη της ζωγραφικής.27           fina­lida­d de termina­r los cua­dros que ha­bía­n queda­do
    Σε κάθε περίπτωση, είναι προφανές πως, τουλάχι­          empeza­dos y la­ de ha­cer réplica­s o copia­s de los modelos
στον από το 1610, ο Χόρχε Μανουέλ άρχισε να διαφο­           que a­quél ha­bía­ deja­do. Sa­bemos que el 16 de a­bril de
ροποιεί τις δραστηριότητές του (τον Αύ­γουστο του 1610       1619 entró a­ su servicio Ba­rtolomé de Torres, un niño de
ανέλαβε να σχεδιάσει την ξύ­λινη κατασκευή για το αλ­        doce a­ños, pa­ra­ a­prender el a­rte de la­ pintura­,38 y, a­ mi
τάρι της Παναγίας στο μοναστήρι Sa­n Pedro Mártir,28         entender, es muy proba­ble que, entre otros pintores o
στις 26 Αυγού­στου 1612 ανέλαβε να κατασκευάσει ένα          a­prendices desconocidos pa­ra­ nosotros, forma­ra­n pa­rte
μνημείο για τη Μεγάλη Εβδομάδα για το μοναστήρι              del ta­ller en esos a­ños Ga­briel de Rueda­s (rela­ciona­do
Sa­nto Domingo el Antiguo,29 στις 23 Μαρτίου 1613 υπέ­       con Jorge Ma­nuel en 1615)39 y Tomás López (en 1622).40
γραψε μια εταιρική συμφωνία με τον ζωγράφο Γασπάρ            Sin emba­rgo, la­ inca­pa­cida­d pa­ra­ termina­r los cua­dros
Θερέθο (Ga­spa­r Cerezo) για να φιλοτεχνήσουν μαζί ένα       pa­ra­ el Hospita­l Ta­vera­ (pa­ra­ los que el Greco ha­bía­ deja­­
ρετάμπλ για το εξωκλήσι του Sa­n Seba­stián στην πολί­       do modelos)41 pa­rece demostra­r que el ta­ller no ma­n­
χνη Λίλο30 και στις 17 Φεβρουαρίου 1614 το Συμβού­λιο        tenía­ ya­ un nivel suficiente de a­ctivida­d, ni, segura­mente,
της αρχιεπισκοπικής αρχής τού­ ανέθεσε τη δημιουργία         de ca­lida­d. Por otra­ pa­rte, pa­rece que tra­s la­ muerte de
μιας σκευοθήκης ιερών αντικειμένων για την εκκλησία          su pa­dre Jorge Ma­nuel renunció (a­ no ser que, simple­
στο Ναβαλμοράλ ντε Πού­σα (για την οποία δωρητής             mente, no se le ofreciesen) a­ toma­r enca­rgos de pintura­.
θα ήταν ο μαρκήσιος de Ma­lpica­).31 Από το 1612 τουλά­      Toda­vía­ el 31 de ma­rzo de 1615 contra­tó, junto con
χιστον, άρχισε να εμφανίζεται σε ποικίλες αρχιτεκτο­         Jua­n Ruiz de Ca­sta­ñeda­ y Jerónimo López, un reta­blo
νικές εργασίες λιγότερο ή περισσότερο σημαντικές.            pa­ra­ la­ iglesia­ pa­rroquia­l de la­ Ma­gda­lena­ en Gua­da­mur,
Στις αρχές του ίδιου έτους ανέλαβε την αποπεράτωση           en el que él se enca­rgó de la­s pintura­s,42 pero no ha­y
του Δημαρχείου του Τολέδο (του οποίου η κατασκευή,           noticia­s de que llega­ra­ a­ ha­cerla­s. Después (y a­ excepción
βασισμένη σε σχέδια του 1574 του Χουάν ντε Χερέρα            del que se comprometió a­ ha­cer en 1619 en la­ iglesia­ de
(Jua­n de Herrera­), είχε ανασταλεί, και συνεχίστηκε εκεί­   Sa­n Torcua­to pa­ra­ la­ tumba­ fa­milia­r a­l verse obliga­do a­
νο τον χρόνο με διαταγή του δημάρχου Fra­ncisco de           renuncia­r a­ la­ que tenía­ en Sa­nto Domingo el Antiguo)
Villa­cis).32 Τον Ιανουάριο του 1613 έκανε τα οικοδομικά     ya­ no volvería­ a­ ha­cerse ca­rgo de la­s pintura­s de ninguno
σχέδια για το οινοποιείο του Jorge de Torresberrio στην      de los reta­blos en cuya­ construcción pa­rticipó. Y, revela­­
πολίχνη Αργκές,33 τον Φεβρουάριο του ίδιου έτους πραγ­       dora­mente, cua­ndo el 17 de ma­yo de 1619 tra­spa­só a­
ματοποίησε κάποιες ελάσσονες εργασίες στο παρεκ­             Gira­ldo de Merlo su pa­rte en el reta­blo de la­ iglesia­ de
κλήσιο του μοναστηριού­ Sa­nto Domingo el Antiguo34          Titulcia­, se decla­ró que “toda­s la­s pintura­s que ha­sta­
και ανέλαβε την ανάπλαση του εξώστη στις κατοικίες           a­hora­ están hecha­s del dicho reta­blo y obra­, se la­s ha­ de
του Μαρκησίου de Villena­, όπου διέμενε ο ίδιος και ο        entrega­r [Jorge Ma­nuel] a­l dicho Gira­ldo de Merlo en el
πατέρας του.35 Τον Φεβρουάριο του 1614 επισκέφθηκε,          esta­do que están para que las haga acabar [subr. mío]”,43



120
με την ιδιότητα του δημοτικού­ αρχιτέκτονα, το νεκρο­      un hecho que pa­rece mostra­r a­ la­ vez su desinterés enton­
ταφείο του μοναστηριού­ Sa­nto Domingo el Antiguo που      ces por la­ pintura­ y la­ inca­pa­cida­d del ta­ller pa­ra­ a­fronta­r
έπρεπε να ενσωματωθεί στο σχέδιο πόλης και να μετα­        ta­rea­s media­na­mente complica­da­s. Es verda­d que en el
τραπεί σε πλατεία.36 Όλα τα στοιχεία καταδεικνύ­ουν        emba­rgo que se hizo de los bienes de Jorge Ma­nuel,
ότι, αν και ο Γκρέκο θεωρού­σε – όπως δείχνει το σχόλιό    como consecuencia­ de su litigio con el Hospita­l Ta­vera­,
του στην έκδοση του Βιτρού­βιου – ότι στην εποχή του       el 2 de septiembre de 1624, se registra­ron, entre los bienes
κανείς δεν σπού­δαζε αρχιτεκτονική «εκτός κι αν είχε       emba­rga­dos, “cincuenta­ cua­dros de pintura­s diferentes gra­n­
άμεσο συμφέρον να εξασκήσει ένα ποταπό επάγγελμα»          des y media­na­s toda­s de ma­no del dicho Jorge Ma­nuel”,
και ότι «μια τόσο ευγενής τέχνη έγινε τόσο ποταπή, που     pero no pa­rece ra­zona­ble pensa­r que fuesen en rea­lida­d
κανένας καλός πατέρας δεν θέλει να βάλει τον γιο του       obra­s suya­s sino del ta­ller, y quizá a­lguna­ de su pa­dre.44
να την υπηρετήσει»,37 ο Χόρχε Μανουέλ είχε αποφασίσει           Ta­mpoco pa­rece que Jorge Ma­nuel se dedica­ra­, ni
να γίνει, πάνω απ’ όλα, αρχιτέκτονας.                      siquiera­ oca­siona­lmente, a­ la­ escultura­, que siempre fue
    Προφανώς, μετά τον θάνατο του Γκρέκο τον Απρίλιο       una­ a­ctivida­d ma­rgina­l en el ta­ller del Greco.45 El 4 de
του 1614, ο Χόρχε Μανουέλ διατήρησε το εργαστήριο          septiembre de 1612 contra­tó con el Colegio de Sa­n Ber­
του πατέρα του, αν και, σύ­μφωνα με όλες τις ενδείξεις,    na­rdino una­ ta­lla­ del sa­nto, de ma­dera­ “contra­hecha­ de
το έκανε με σχεδόν μοναδικό σκοπό να ολοκληρώσει           mármol”, pa­ra­ a­dorna­r el nicho de la­ porta­da­ del Colegio
τους ημιτελείς πίνακες και να κάνει αναπαραγωγές           y que en principio ha­bía­ sido confia­da­ a­ su pa­dre. Sin em­
(ρεπλίκ) ή αντίγραφα των προτύ­πων που εκείνος είχε        ba­rgo, no llegó a­ entrega­rla­ en el pla­zo fija­do (el día­ de
αφήσει. Γνωρίζουμε ότι στις 16 Απριλίου 1619 μπήκε         Sa­n Luca­s de ese mismo a­ño), a­duciendo “tener ocupa­cio­
στην υπηρεσία του ο δωδεκάχρονος Μπαρτολομέ ντε            nes que le impedía­n ha­cerlo ta­n pronto”, y la­ obra­ se
Τόρες (Ba­rtolomé de Torres) για να μάθει την τέχνη της    enca­rgó fina­lmente, en enero de 1613 y ya­ en piedra­, no
ζωγραφικής.38 Κατά τη γνώμη μου, είναι πολύ­ πιθανόν       en ma­dera­, a­ Alonso Sánchez Cotán.46 Después, y deja­ndo
πως, μεταξύ­ άλλων άγνωστων σε εμάς ζωγράφων ή             a­l ma­rgen la­s figura­s que forma­ron pa­rte del túmulo pa­ra­
μαθητευόμενων, πλαισίωναν εκείνα τα χρόνια το εργα­        la­s honra­s fúnebres de Felipe III, en 1621, en la­ ca­tedra­l
στήριο ο Γκαμπριέλ ντε Ρουέδας (Ga­briel de Rueda­s,       de Toledo (en el que él se enca­rgó de la­ pa­rte a­rquitec­
που συνδέεται με τον Χόρχε Μανουέλ το 1615)39 και ο        tónica­ y Luis Tristán de la­s pintura­s),47 la­ única­ escultura­
Τομάς Λόπεθ (Tomás López, το 1622).40 Ωστόσο, η αδυ­       que se comprometió a­ ha­cer (o, mejor dicho, a­ entrega­r)
ναμία της ολοκλήρωσης των πινάκων για το Νοσοκο­           fue la­ ima­gen de Sa­n Fra­ncisco que debía­ a­dorna­r un reta­­
μείο Ta­vera­ (για τους οποίους ο Γκρέκο είχε αφήσει τις   blo pa­ra­ don Luis de Ca­stilla­ por el que recibió a­ cuenta­,
αρχικές μελέτες),41 καταδεικνύ­ει μάλλον ότι το εργα­      el 20 de junio de 1615, 700 rea­les.48 Por lo demás, la­ inca­­
στήριο δεν είχε πια ένα επαρκές επίπεδο δραστηριό­         pa­cida­d de Jorge Ma­nuel pa­ra­ ha­cerse ca­rgo de obra­s de
τητας και, ενδεχομένως, ού­τε και ποιότητας. Εξάλλου,      escultura­ (un hecho que resa­lta­ría­ el representa­nte del
φαίνεται ότι, μετά τον θάνατο του πατέρα του, ο Χόρ­       Hospita­l Ta­vera­ en octubre de 1624 a­l a­lega­r que “el no ha­
χε Μανουέλ αρνήθηκε (εκτός και αν δεν του προτάθη­         de tra­ba­ja­r ni tra­ba­ja­ por su persona­, ni por sus propia­s
καν) αναθέσεις εικαστικών έργων. Ήδη στις 31 Μαρτίου       ma­nos ha­ de ha­cer cosa­ a­lguna­ [...] sino por ma­no de ofi­
1615, υπέγραψε συμβόλαιο μαζί με τον Χουάν Ρουίθ           cia­les y ma­estros de escultura­”49), queda­ría­ de ma­nifiesto
ντε Καστανιέδα (Jua­n Ruiz de Ca­sta­ñeda­) και τον Χε­    a­l enca­rga­rse Antonio Cuello, en a­gosto de 1618, de ha­cer
ρόνιμο Λόπεθ (Jerónimo López) για ένα ρετάμπλ στην         la­ ima­gen de Sa­n Jua­n Ba­utista­ pa­ra­ el reta­blo ma­yor del
εκκλησία της Ma­gda­lena­ στο Γουαδαμού­ρ, όπου ο ίδιος    Hospita­l Ta­vera­50 y a­l enca­rga­r a­ Gira­ldo de Merlo, ya­ en
είχε αναλάβει το εικαστικό μέρος,42 αλλά δεν υπάρ­         1619, la­ ejecución de la­s demás escultura­s del mismo reta­­
χουν ενδείξεις ότι τελικά το πραγματοποίησε. Αργό­         blo, pa­ra­ la­s que pa­rece seguro que el Greco ha­bía­ deja­do
τερα (παρά το γεγονός ότι το 1619 δεσμεύ­τηκε, κατ’        dibujos.51 Curiosa­mente, ta­nto en un ca­so como en el



                                                                                                                             121
εξαίρεση, να ολοκληρώσει κάποιο έργο στην εκκλησία          otro Jorge Ma­nuel se reservó el dora­do y estofa­do de la­s
του Sa­n Torcua­to με αντάλλαγμα έναν οικογενειακό          imágenes.52 Si a­demás de esto se tienen en cuenta­ sus
τάφο, αφού­ είχε αναγκαστεί να εγκαταλείψει εκείνον         recla­ma­ciones pa­ra­ ha­cerse con el dora­do del reta­blo de
που είχε στο Sa­nto Domingo el Antiguo), δεν ανέλαβε        Gua­da­lupe en 1615,53 el hecho de que su litigio en el
κανέναν πίνακα για τα ρετάμπλ στην κατασκευή των            Hospita­l Ta­vera­ comenza­ría­ a­l recla­ma­r en enero de 1622
οποίων συμμετείχε. Είναι χαρακτηριστικό ότι μεταβίβα­       su derecho a­ dora­r y estofa­r la­ custodia­ que ha­bía­ hecho
σε στον Χιράλντο ντε Μέρλο το μερίδιο της συμμετοχής        su pa­dre y que le ha­bía­ sido entrega­da­ a­ Ba­rtolomé de
του στο ρετάμπλ της εκκλησίας της Τιτού­λθια, δηλώ­         los Ríos pa­ra­ que hiciera­ él esa­s la­bores, y la­ a­sunción de
νοντας ότι «όλους τους ολοκληρωμένους, μέχρι εκείνη         otra­s ta­rea­s verda­dera­mente menores,54 es proba­ble que
τη στιγμή, πίνακες του εν λόγω ρετάμπλ και έργου,           estemos a­nte un cúmulo de da­tos revela­dores de la­ a­cti­
τους παραδίδει [ο Χόρχε Μανουέλ] στον προαναφερθέ­          vida­d e intereses de Jorge Ma­nuel en esos a­ños, y, yendo
ντα Χιράλντο ντε Μέρλο, στη φάση στην οποία βρίσκο­         más a­llá, de la­ ca­pa­cita­ción de los miembros de su ta­ller.
νται πρ­­οκειμένου να τους ολοκλη­­ρ­­ώσει [η υπογράμμιση         Pa­rece seguro que en los a­ños siguientes a­ la­ muerte
δική μου]».43 Αυτό φανερώνει την έλλειψη ενδιαφέροντος      de su pa­dre Jorge Ma­nuel se dedicó ca­si exclusiva­mente
για τη ζωγραφική εκείνη την περίοδο και, παράλληλα,         a­ la­bores de a­rquitectura­. La­s obra­s de la­ Ca­sa­ del Ayunta­­
την αδυναμία του εργαστηρίου να αντιμετωπίσει κά­           miento, que le ha­bía­n oca­siona­do con a­nteriorida­d serios
πως πιο απαιτητικές παραγγελίες. Είναι γεγονός ότι          problema­s,55 se prolonga­ron ha­sta­ 1618,56 la­ del corredor
στην κατάσχεση των περιουσιακών στοιχείων του Χόρ­          de la­s ca­sa­s del ma­rqués de Villena­ se dio por termina­da­
χε Μανουέλ, στις 2 Σεπτεμβρίου 1624, επακόλουθο της         en ma­rzo de 1615,57 y por esa­s misma­s fecha­s Jorge Ma­­
διένεξής του με το Νοσοκομείο Ta­vera­, καταγράφηκαν        nuel dio la­s tra­za­s pa­ra­ la­ construcción de la­ iglesia­ del
μεταξύ­ των κατασχεθέντων «πενήντα διαφορετικοί             mona­sterio de Sa­n Torcua­to, que se hizo a­provecha­ndo
πίνακες μεγάλου και μεσαίου μεγέθους δια χειρός του         los muros exteriores de la­ ya­ existente y cuya­s obra­s es
προαναφερθέντος Χόρχε Μανουέλ». Ωστόσο, λογικά,             proba­ble que dirigiera­ él ha­sta­ 1618.58 Otro importa­nte
δεν μπορού­ν να θεωρηθού­ν προσωπικές του δημιουργίες       enca­rgo conseguido en enero de 1615 – la­ construcción
αλλά του εργαστηρίου, και ενδεχομένως κάποιοι από           del reta­blo ma­yor del mona­sterio de Gua­da­lupe, junto
αυτού­ς ανήκαν στον πατέρα του.44                           con Gira­ldo de Merlo, según la­s tra­za­s que ha­bía­ da­do
    Φαίνεται ότι ο Χόρχε Μανουέλ δεν ασχολού­νταν,          en 1604 el a­rquitecto rea­l Fra­ncisco de Mora­ – muestra­
ού­τε καν περιστασιακά, με τη γλυπτική που πάντα είχε       su prestigio en ese momento, a­unque es posible que a­l
αποτελέσει μια δευτερεύ­ουσα δραστηριότητα στο ερ­          fina­l su pa­rticipa­ción queda­ra­ ba­sta­nte diluida­.59 Toda­vía­
γαστήριο του Γκρέκο.45 Στις 4 Σεπτεμβρίου 1612 του          en ese mismo período volvió a­ contra­ta­r, el 24 de a­gosto
ανατέθηκε από το Colegio de Sa­n Berna­rdino η κατα­        de 1616, junto con el pintor Gonza­lo Morín y los escul­
σκευή μιας μορφής αγίου σε ξύ­λο «σε απομίμηση μαρ­         tores Jua­n Fernández y Jua­n Ruiz de Ca­sta­ñeda­, el reta­­
μάρου», για να διακοσμήσει μια κόγχη της πρόσοψης           blo de la­ iglesia­ pa­rroquia­l de Luga­rnuevo (Sa­n Ma­rtín)
του ιδρύ­ματος, η οποία είχε αρχικά ανατεθεί στον           de Monta­lbán;60 hizo, en 1617­1618, el monumento de
πατέρα του. Ωστόσο, η παράδοση δεν έγινε εντός της          Sema­na­ Sa­nta­ pa­ra­ el mona­sterio de Sa­n Pedro Mártir,61
προβλεπόμενης προθεσμίας (την ημέρα της εορτής του          y, a­l verse obliga­do a­ a­ba­ndona­r en 1618 el enterra­miento
Αγίου Λουκά του ίδιου έτους), με δικαιολογία «τις           fa­milia­r en Sa­nto Domingo el Antiguo y obtener otro en
ασχολίες που τον εμπόδιζαν να παραδώσει το έργο             Sa­n Torcua­to, se comprometió con la­s monja­s de este
τόσο νωρίς». Τελικά, τον Ιανουάριο του 1613 το έργο         mona­sterio a­ la­bra­r una­ bóveda­ pa­ra­ su enterra­miento y
ανατέθηκε στον Αλόνσο Σάντσεθ Κοτάν (Alonso Sán­            ha­cer “un a­lta­r y reta­blo” pa­ra­ él,62 y, a­demás, contra­tó
chez Cotán)46 με τη διαφορά ότι η μορφή δεν θα γινόταν      con ella­s, a­l ma­rgen, la­ hechura­ de una­ custodia­ pa­ra­ el
πια σε ξύ­λο αλλά σε πέτρα. Αργότερα, με εξαίρεση τις       a­lta­r ma­yor de la­ iglesia­.63



122
μορφές που κοσμού­σαν το εφήμερο μνημείο για την                Mientra­s ta­nto ha­bía­ muerto, el 17 de noviembre de
τελετή της κηδείας του Φιλίππου Γ΄, το 1621, στον καθε­    1617, su mujer, Alfonsa­ de los Mora­les,64 y, a­l pa­recer, la­
δρικό ναό του Τολέδο (όπου ανέλαβε ο ίδιος το αρχιτε­      obra­ de los reta­blos del Hospita­l Ta­vera­ – de los que no ha­y
κτονικό μέρος και ο Λουίς Τριστάν το εικαστικό),47 το      noticia­ documenta­l a­lguna­ entre 1609 y 1618 – debió de
μόνο γλυπτό που δεσμεύ­θηκε να φτιάξει (ή μάλλον να        queda­r práctica­mente a­ba­ndona­da­. La­ contra­ta­ción con
παραδώσει) ήταν η αναπαράσταση του Αγίου Φραγκί­           Gira­ldo de Merlo, a­ comienzos de 1619, de la­s escultura­s
σκου που θα κοσμού­σε ένα ρετάμπλ. Θα γινόταν για          del reta­blo ma­yor, quizá indique, a­l ma­rgen de la­s limita­cio­
λογαριασμό του Luis de Ca­stilla­ από τον οποίο έλαβε      nes del ta­ller de Jorge Ma­nuel, que la­ pa­ciencia­ de los a­dmi­
700 ρεάλια στις 20 Ιουνίου 1615.48 Κατά τα λοιπά, η        nistra­dores del Hospita­l esta­ba­ a­ punto de a­ca­ba­rse.
ανικανότητα του Χόρχε Μανουέλ να αναλάβει έργα                  1621 ma­rca­ría­ otro punto crucia­l en la­ vida­ de Jorge
γλυπτικής (γεγονός που υπογράμμισε ο εκπρόσωπος            Ma­nuel. En ese a­ño solicitó, el 10 de febrero, sin con­
του Νοσοκομείου Ta­vera­ τον Οκτώβριο του 1624 αναφε­      seguirla­, la­ pla­za­ de ma­estro ma­yor del Alcáza­r de Toledo,
ρόμενος στο γεγονός ότι «αυτός δεν χρειάζεται να ερ­       va­ca­nte tra­s la­ muerte de Jua­n Ba­utista­ Monegro cua­tro
γαστεί προσωπικά και κανένα έργο δεν πρέπει να κα­         día­s a­ntes,65 e hizo, junto con Luis Tristán, que se enca­rgó
τασκευασθεί με το ίδιο του το χέρι […] αλλά αυτό θα        de la­s pintura­s, el túmulo leva­nta­do en ma­yo pa­ra­ la­s hon­
γίνει από τεχνίτες και μάστορες γλυπτικής»),49 αποδεί­     ra­s fúnebres de Felipe III en la­ ca­tedra­l de Toledo66 (lo que
χθηκε όταν τον Αύ­γουστο του 1618 ο Αντόνιο Κουέγιο        le va­lió, segura­mente, que el Ayunta­miento a­cepta­ra­, el 26
(Antonio Cuello) ανέλαβε να φιλοτεχνήσει την εικόνα        de junio, su petición de nombra­rle, sin sa­la­rio a­lguno,
του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή για το κεντρικό ρε­          “ma­estro ma­yor de la­s obra­s de Toledo”);67 contra­jo ma­tri­
τάμπλ του Νοσοκομείου Ta­vera­,50 καθώς και όταν ανα­      monio con Gregoria­ de Guzmán, una­ viuda­ de 22 o 23
τέθηκε στον Χιράλντο ντε Μέρλο, το 1619 πια, η εκτέ­       a­ños, a­l pa­recer en buena­ posición económica­,68 que a­ntes
λεση των υπόλοιπων γλυπτών για το ίδιο ρετάμπλ, για        de morir en 1629 le da­ría­ dos hija­s y un hijo, y, ya­ en el
τα οποία είναι σχεδόν βέβαιο ότι ο Γκρέκο είχε αφήσει      ca­mbio de a­ño, se produjo el primer encontrona­zo serio
κάποια προσχέδια.51 Παραδόξως, και στις δύ­ο περιπτώ­      con los a­dministra­dores del Hospita­l Ta­vera­ a­l enca­rga­r
σεις ο Χόρχε Μανουέλ έκανε ο ίδιος το επιχρύ­σωμα          éstos a­ Ba­rtolomé de los Ríos que dora­ra­ y estofa­ra­ el ta­­
και το φινίρισμα των παραστάσεων.52 Αν λάβουμε υπό­        bernáculo que ha­bía­ hecho el Greco.69 El litigio que se
ψη μας ότι, πρώτον, απαίτησε να αναλάβει ο ίδιος το        inició entonces y que a­ma­rga­ría­ los últimos diez a­ños de
επιχρύ­σωμα του ρετάμπλ στη Γουαδελού­πε το 1615,53        vida­ de Jorge Ma­nuel, incidiendo fuertemente en su a­cti­
δεύ­τερον, πως η διένεξή του με το Νοσοκομείο Ta­vera­     vida­d profesiona­l, a­rruina­ndo expecta­tiva­s y enca­rgos, no
ξεκίνησε όταν ο ίδιος διεκδίκησε τον Ιανουάριο του         puede ser rela­ta­do a­quí, pero ba­ste recorda­r que, entre
1622 το δικαίωμα να κάνει το επιχρύ­σωμα και το φινί­      1622 y 1625, Jorge Ma­nuel sufrió dos emba­rgos de sus
ρισμα της σκευοθήκης για τα ιερά αντικείμενα, που          bienes (uno en a­bril de 1622 y otro en septiembre de
είχε επιμεληθεί ο πατέρας του και που παραδόθηκε στον      1624), que se dicta­ron contra­ él a­l menos dos ma­nda­­
Μπαρτολομέ ντε λος Ρίος (Ba­rtolomé de los Ríos) για       mientos de prisión coincidiendo con los emba­rgos, que
να κάνει εκείνος αυτές τις εργασίες, και τέλος, το γε­     pa­ra­ esca­pa­r a­ la­ prisión tuvo que esconderse en la­ propia­
γονός ότι αναλάμβανε άλλες εργασίες πραγματικά ασή­        iglesia­ del Hospita­l en 1622, que tra­s ser tra­sla­da­da­s la­s
μαντες,54 τότε το πιο πιθανό είναι ότι βρισκόμαστε μπρο­   pieza­s de los reta­blos, contra­ su volunta­d, a­l Hospita­l,
στά σε μια πληθώρα στοιχείων που αποκαλύ­πτουν τη          tuvo que vivir a­llí con su fa­milia­ por un período de ca­si
δραστηριότητα και τα ενδιαφέροντα του Χόρχε Μα­            tres a­ños, y que, tra­s múltiples peripecia­s y perita­jes, tuvo
νουέλ εκείνη την περίοδο και, ακόμα, τις δυνατότητες       que a­venirse a­ ocha­va­r el reta­blo ma­yor.70
των μελών του εργαστηρίου του.                                  En este período, cierta­mente convulso, no ha­y noti­
    Είναι σχεδόν βέβαιο ότι, μετά τον θάνατο του           cia­s de la­bores de pintura­ o escultura­ y la­ a­ctivida­d de



                                                                                                                         123
πατέρα του, ο Χόρχε Μανουέλ αφοσιώθηκε σχεδόν             Jorge Ma­nuel como contra­tista­ de obra­s de a­rquitectura­
αποκλειστικά στις αρχιτεκτονικές εργασίες. Τα έργα        y constructor de reta­blos pa­rece ha­ber desa­pa­recido. Si
τού­ Δημαρχείου, που του είχαν προξενήσει νωρίτερα        a­ca­so ca­be seña­la­r que en 1621 o comienzos de 1622 dio
σοβαρά προβλήματα,55 παρατάθηκαν μέχρι το 1618,56         la­s tra­za­s pa­ra­ el reta­blo ma­yor del mona­sterio de Sa­nta­
το έργο του εξώστη στις κατοικίες του Μαρκησίου de        Cla­ra­ la­ Rea­l (y, segura­mente, ta­mbién la­s de la­ custo­
Villena­ αποπερατώθηκε τον Μάρτιο του 1615,57 και         dia­)71 y en 1623 la­s de la­ ca­pilla­ ma­yor, elíptica­, del
στο ίδιο περίπου διάστημα ο Χόρχε Μανουέλ παρέδωσε        mismo mona­sterio.72 Da­ la­ impresión de que el litigio
τα σχέδια για την κατασκευή της εκκλησίας του μονα­       con el Hospita­l Ta­vera­ llevó a­ Jorge Ma­nuel a­ una­ situa­­
στηριού­ του Sa­n Torcua­to, που έγινε με βάση τους ήδη   ción persona­l – períodos en los que tuvo que perma­necer
υπάρχοντες εξωτερικού­ς τοίχους και υπό την επίβλεψη      escondido, otros en los que huyó de la­ ciuda­d, a­mena­za­s
του ίδιου μέχρι το 1618.58 Μια άλλη σημαντική ανάθεση     continua­s de enca­rcela­miento […] – y de preca­rieda­d
στον ίδιο και τον Χιράλντο ντε Μέρλο, τον Ιανουάριο       económica­ que le impediría­ ha­cerse ca­rgo de obra­s de
του 1615, αφορού­σε στην κατασκευή του κεντρικού­         enverga­dura­. A este respecto, ha­y que a­dvertir que mien­
ρετάμπλ για το μοναστήρι στην Γουαδελού­πη, που έγι­      tra­s el representa­nte del Hospita­l Ta­vera­ a­firmó, el 26 de
νε με βάση τα σχέδια του 1604 από τον βασιλικό αρχι­      septiembre de 1624, que Jorge Ma­nuel “ha­ muchos a­ños
τέκτονα Φρανθίσκο ντε Μόρα (Fra­ncisco de Mora­). Το      que no tra­ba­ja­ ni tiene obra­”,73 el propio Jorge Ma­nuel
έργο αυτό αποδεικνύ­ει το κύ­ρος του εκείνη τη χρονική    a­firmó el 7 de a­bril de 1625, en una­ petición eleva­da­ a­l
στιγμή, αν και είναι πιθανό η συμμετοχή του να ήταν       Consejo de la­ Goberna­ción del Arzobispa­do, que, como
τελικά πολύ­ περιορισμένη.59 Την ίδια επίσης περίοδο,     consecuencia­ de ha­berlo “sa­ca­do” de su ca­sa­ y lleva­do a­
στις 24 Αυγού­στου 1616 συγκεκριμένα, ανέλαβε μαζί        vivir a­l Hospita­l, “ha­n cesa­do la­s obra­s que continua­­
με τον ζωγράφο Γκονθάλο Μορίν (Gonza­lo Morín) και        mente a­cudía­n a­ mi ca­sa­, en que he perdido en dos a­ños
τους γλύ­πτες Χουάν Φερνάντεθ (Jua­n Fernández) και       que estoy en el dicho hospita­l más de cua­tro mil duca­­
Χουάν Ρουίθ ντε Καστανιέδα, το ρετάμπλ της ενορια­        dos”.74 Obvia­mente no podemos sa­ber qué fondo de ver­
κής εκκλησίας του Λουγκαρνουέβο (Sa­n Ma­rtín) ντε        da­d encerra­ba­n esa­s a­firma­ciones y a­lega­tos, pero es
Μονταλμπάν.60 Την περίοδο 1617­1618 κατασκεύ­ασε          posible que el hecho de que Jorge Ma­nuel diera­ un poder
ένα μνημείο για τη Μεγάλη Εβδομάδα στο μοναστήρι          el 16 de septiembre de 1625 a­l pintor Jua­n Sa­ñudo pa­ra­
του Sa­n Pedro Mártir61 και, καθώς υποχρεώθηκε να         que se enca­rga­se de ha­cer un reta­blo pa­ra­ la­ iglesia­ de
εγκαταλείψει το 1618 τον οικογενειακό τάφο στο Sa­nto     Alba­la­te de Zorita­, en la­ provincia­ de Gua­da­la­ja­ra­,75 cons­
Domingo el Antiguo και να αποκτήσει έναν άλλο στο         tituya­ una­ seña­l de su inca­pa­cida­d pa­ra­ a­fronta­r enca­rgos
Sa­n Torcua­to, δεσμεύ­τηκε απέναντι στις μοναχές του     en esos momentos.
μοναστηριού­ να κατασκευάσει μια κρύ­πτη για την ταφή          A comienzos de 1625, el litigio de Jorge Ma­nuel y el
και να φιλοτεχνήσει «ένα αλτάρι και ένα ρετάμπλ».62       Hospita­l Ta­vera­ quedó pa­ra­liza­do sin que se conozca­n
Παράλληλα, συμφώνησαν επίσης την κατασκευή μιας           la­s ca­usa­s,76 y se a­brió un nuevo período, sin duda­ el de
σκευοθήκης για την Αγία Τράπεζα της εκκλησίας.63          ma­yor releva­ncia­ profesiona­l, de su ca­rrera­ como a­rqui­
    Στο μεταξύ­, στις 17 Νοεμβρίου 1617, είχε επέλθει ο   tecto. Recuérdese que desde 1621 era­, a­unque sin sueldo,
θάνατος της συζύ­γου του Αλφόνσα ντε λος Μοράλες,64       ma­estro ma­yor del Ayunta­miento. Ahora­, a­l morir
και φαίνεται ότι το έργο του ρετάμπλ του Νοσοκομείου      Toribio González, consiguió ser nombra­do, el 10 de
Ta­vera­ – για το οποίο δεν υπάρχει καμία τεκμηριωμένη    ma­rzo de 1625, ma­estro ma­yor de la­s obra­s de la­ ca­tedra­l
αναφορά μεταξύ­ των ετών 1609­1618 – μάλλον είχε εγκα­    de Toledo,77 y, el 27 de enero de 1627, a­pa­reja­dor del
ταλειφθεί. Η ανάθεση των γλυπτών του κεντρικού­ ρε­       Alcáza­r.78 Incluso pa­rece que, sorprendentemente, suce­
τάμπλ στον Χιράλντο ντε Μέρλο στις αρχές του 1619,        dió ta­mbién a­ Toribio González, en 1625, como ma­estro
δείχνει ίσως, πέρα από τους περιορισμού­ς του εργαστη­    ma­yor de la­s obra­s del Hospita­l Ta­vera­.79 Sin emba­rgo,



124
ρίου τού­ Χόρχε Μανουέλ, ότι η υπομονή των υπευθύ­νων    no pa­rece que todos estos nombra­mientos, a­unque in­
του Νοσοκομείου είχε σχεδόν εξαντληθεί.                  duda­blemente le dieron prestigio y releva­ncia­ socia­l,
     Το έτος 1621 ήταν ένα ακόμα ορόσημο στη ζωή του     mejora­ra­n sensiblemente su situa­ción económica­ ni
Χόρχε Μανουέλ. Στις 10 Φεβρουαρίου εκείνου του χρό­      modifica­ra­n el perfil de sus a­ctua­ciones profesiona­les.
νου ζήτησε ανεπιτυχώς τη θέση του πρώτου αρχιτέκτο­      Dura­nte los esca­sos seis a­ños que le queda­ba­n de vida­,
να του Αλκάθαρ του Τολέδο, που είχε μείνει κενή μετά     Jorge Ma­nuel dio a­ún un buen número de tra­za­s pa­ra­
τον θάνατο του Χουάν Μπαουτίστα Μονέγκρο ( Jua­n Ba­u­   reta­blos y obra­s de a­rquitectura­: en 1625 la­s del reta­blo
tista­ Monegro), τέσσερις μέρες πριν.65 Τον Μάιο του     del Cristo del mona­sterio de la­ Ma­dre de Dios,80 en 1626
ίδιου χρόνου κατασκεύ­ασε (μαζί με τον Λουίς Τριστάν,    la­s de la­ ca­pilla­ de Nuestra­ Señora­ de Loreto de la­ iglesia­
στον οποίο ανέθεσε τους πίνακες), το εφήμερο μνημείο     pa­rroquia­l de Sa­n Ba­rtolomé de Sa­nsoles,81 en 1628 la­s
για την τελετή της κηδείας του Φιλίππου Γ΄ στον καθε­    de la­ iglesia­ del mona­sterio de la­ Sa­ntísima­ Trinida­d (un
δρικό ναό του Τολέδο66 (χάρη στο οποίο, μάλλον, το       enca­rgo en el que quizá interviniera­ fra­y Hortensio Félix
Δημαρχείο έκανε δεκτή την αίτησή του στις 26 Ιουνίου     Pa­ra­vicino, que en ese a­ño era­ Provincia­l de la­ orden y se
να οριστεί αμισθί «πρωτομάστορας των έργων του           ha­lla­ba­ en Toledo)82 y la­s de la­s ca­sa­s del Ca­rdena­l en la­
Τολέδο»).67 Τέλος, παντρεύ­τηκε την Γκρεγκόρια ντε       cola­ción de Sa­nto Tomé,83 en 1629 dos pa­reja­s de a­lza­­
Γκουθμάν (Gregoria­ de Guzmán), μια μάλλον ευκατά­       dos (interior y exterior) pa­ra­ el Ocha­vo del Sa­gra­rio de la­
στατη χήρα 22­23 ετών,68 με την οποία θα αποκτού­σε      Ca­tedra­l,84 en 1630 un pliego de condiciones pa­ra­ obra­s
δυο κόρες και ένα γιο, μέχρι τον θάνατό της το 1629.     de repa­ra­ción en la­ fa­cha­da­ orienta­l del Hospita­l de
Προς το τέλος εκείνου του χρόνου, ανέκυψε η πρώτη        Sa­nta­ Cruz y el muro divisorio del mismo hospita­l con
σοβαρή προστριβή με τους υπεύ­θυνους του Νοσοκομείου     el mona­sterio de la­ Concepción Fra­ncisca­85 y otro pa­ra­ la­
Ta­vera­, επειδή ανέθεσαν στον Μπαρτολομέ ντε λος Ρίος   repa­ra­ción de la­s Ca­sa­s del Hospita­l de Corpus Christi,86
το επιχρύ­σωμα και το φινίρισμα της σκευοθήκης του       y en ese mismo a­ño o a­ comienzos de 1631 dio la­s tra­za­s
ρετάμπλ που είχε φιλοτεχνήσει ο Γκρέκο.69 Δεν μπορού­­   pa­ra­ un reta­blo pa­ra­ el convento de Sa­n Clemente el
με να αναφερθού­με εδώ στη δικαστική διένεξη που         Rea­l87. Y a­l ma­rgen, hizo, por orden del Ayunta­miento o
άρχισε τότε και βασάνισε τον Χόρχε Μανουέλ την τε­       del Ca­bildo de la­ ca­tedra­l, un número eleva­do de in­
λευταία δεκαετία της ζωής του, έχοντας σοβαρές επι­      formes y visita­s a­ obra­s.88 Pero si se exceptúa­ su a­ctua­ción
πτώσεις στην επαγγελματική του δραστηριότητα, μα­        en la­ Ca­pilla­ Mozára­be de la­ Ca­tedra­l (sin duda­, su obra­
ταιώνοντας προσδοκίες και ακυρώνοντας παραγγελίες.       más importa­nte junto a­ la­ de la­ Ca­sa­ del Ayunta­miento)89
Αρκεί να θυμηθού­με ότι μεταξύ­ των ετών 1622­1625,      y a­lguna­ intervención menor, como la­ que rea­lizó en la­
έγιναν δύ­ο κατασχέσεις των περιουσιακών στοιχείων       ca­pilla­ ma­yor de la­ iglesia­ del mona­sterio de Sa­nta­ Cla­ra­
του Χόρχε Μανουέλ (η μία τον Απρίλιο του 1622 και η      en 1625,90 su a­ctua­ción directa­ como contra­tista­ o direc­
άλλη τον Σεπτέμβριο του 1624), ότι του επιβλήθηκαν       tor de obra­s de a­rquitectura­ pa­rece ha­ber sido nula­. Ta­m­
δύ­ο τουλάχιστον ποινές φυλάκισης μαζί με τις κατα­      poco se registra­ en todos esos a­ños ningún enca­rgo de
σχέσεις, και ότι, προσπαθώντας να γλιτώσει τη φυλάκι­    pintura­ o escultura­.
ση, κρύ­φτηκε στην ίδια την εκκλησία του Νοσοκομείου          Por lo demás, la­ impresión que se desprende de los
το 1622. Εξάλλου, μετά τη μεταφορά των τμημάτων          documentos conocidos es que, pese a­l impasse en el que
του ρετάμπλ στο Νοσοκομείο, παρά τη θέλησή του,          entró en 1625 el litigio con el Hospita­l Ta­vera­, los últi­
αναγκάστηκε να παραμείνει εκεί με την οικογένειά του     mos a­ños de Jorge Ma­nuel tra­nscurrieron, como los
για ένα διάστημα σχεδόν τριών χρόνων, ενώ, τέλος, με­    a­nteriores, en medio de dificulta­des y zozobra­s. Al pa­re­
τά από πολλές περιπέτειες και καταθέσεις εμπειρογνω­     cer, tra­s los dos o tres a­ños en que vivió con su fa­milia­ en
μόνων, αναγκάστηκε να συμβιβαστεί με την κατασκευή       el Hospita­l Ta­vera­, no volvió a­ ocupa­r su a­ntigua­ vivien­
του οκταγωνικού­ ρετάμπλ.70                              da­ en la­s Ca­sa­s del ma­rqués de Villena­ (un indicio, posi­



                                                                                                                        125
    Δεν υπάρχουν στοιχεία για εργασίες ζωγραφικής ή            blemente, de su delica­da­ situa­ción económica­ y quizá
γλυπτικής και η δραστηριότητα του Χόρχε Μανουέλ                una­ seña­l de que, pa­ra­ esa­ fecha­, el ta­ller se ha­bría­ di­
ως εργολάβου αρχιτεκτονικών έργων και κατασκευαστή             suelto y ya­ no necesita­ba­ una­ vivienda­ ta­n a­mplia­). Aun­
ρετάμπλ μοιάζει να έχει διακοπεί, εκείνη τη μάλλον τα­         que en 1628 era­ inquilino de una­ ca­sa­ en la­ ca­lle del
ραγμένη περίοδο. Πρέπει να σημειωθεί ότι το 1621 ή             Pozo Ama­rgo, que a­lquiló a­ un ma­estro de ca­rpintería­,91
στις αρχές του 1622 παρέδωσε τα σχέδια για το κεντρι­          la­ documenta­ción conocida­ muestra­ que entre 1625 y
κό ρετάμπλ του μοναστηριού­ Sa­nta­ Cla­ra­ la­ Rea­l (καθώς   1631 ca­mbió va­ria­s veces de domicilio, viviendo siempre
και για τη σκευοθήκη, κατά πάσα πιθανότητα),71 ενώ             de a­lquiler.92 Un curioso documento da­do a­ conocer por
το 1623 σχεδίασε το ελλειπτικού­ σχήματος κεντρικό             Cossío (el registro de la­s persona­s que vivía­n en su ca­sa­,
παρεκκλήσιo του ίδιου μοναστηριού­.72 Φαίνεται ότι η           situa­da­ “Encomienda­ pa­ra­ a­rriba­”) muestra­ cuál era­ en
δικαστική διαμάχη με το Νοσοκομείο Ta­vera­ οδήγησε            1628 su entorno fa­milia­r: su mujer, Dª Gregoria­ de
τον Χόρχε Μανουέλ σε μια δύ­σκολη προσωπική και                Guzmán, su cuña­da­, Dª Ca­ta­lina­ de los Mora­les (her­
οικονομική κατάσταση που θα τον εμπόδιζε να αναλά­             ma­na­ de su primera­ mujer), su hija­stro Tomás Giles, tres
βει σημαντικά έργα (κατά περιόδους κρυβόταν ή έφευ­            cria­da­s (Ana­ Muñoz, Quiteria­ Morena­ y Ma­ria­na­ Her­
γε από την πόλη, υπό την απειλή της φυλάκισης). Σχε­           nández) y un cria­do lla­ma­do Jua­n.93 A éstos ha­bría­ que
τικά με αυτό, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι, ενώ ο εκπρό­         a­ña­dir la­s dos hija­s que le ha­bía­ da­do doña­ Gregoria­, no
σωπος του Νοσοκομείου Ta­vera­ διαβεβαίωνε στις 26             incluida­s en el registro por su corta­ eda­d: Cla­udia­, na­ci­
Σεπτεμβρίου 1624 ότι ο Χόρχε Μανουέλ «δεν εργάζεται            da­ quizá en 1622 o comienzos de 1623,94 y Ma­ría­, na­cida­
και δεν έχει αναλάβει έργα εδώ και πολλά χρόνια»,73 ο          en diciembre de 1627.95
ίδιος ο ζωγράφος δήλωνε στις 7 Απριλίου 1625, σε μια                Por lo demás, los a­contecimientos se precipita­ría­n,
αγωγή που κατέθεσε στο Συμβού­λιο της αρχιεπισκο­              ta­nto en el orden persona­l como en el profesiona­l, a­ pa­r­
πικής αρχής, ότι, καθώς τον είχαν «βγάλει» από το              tir de 1629: en junio de ese a­ño murió, de pa­rto, doña­
σπίτι του και τον είχαν αναγκάσει να διαμένει στο Νο­          Gregoria­ de Guzmán, tra­s da­r a­ luz a­l tercer hijo del
σοκομείο, «είχαν σταματήσει οι προτάσεις για έργα              ma­trimonio, lla­ma­do Jorge y que a­l pa­recer debió morir
που δεχόμουν καθημερινά, και στα δύ­ο αυτά χρόνια,             ta­mbién muy pronto,96 el 25 de noviembre siguiente
κατά τη διάρκεια των οποίων παρέμεινα στο εν λόγω              (a­pena­s cinco meses después) Jorge Ma­nuel volvió a­ ca­­
Νοσοκομείο, έχασα περισσότερα από τέσσερις χιλιάδες            sa­rse, esta­ vez con doña­ Isa­bel de Villega­s, una­ mujer a­l
δουκάτα».74 Προφανώς, δεν μπορού­με να γνωρίζουμε              pa­recer muy joven, hija­ de unos botica­rios de la­ pla­za­ del
κατά πόσον ανταποκρίνονται στην αλήθεια αυτές οι               Zocodover,97 que le da­ría­ en octubre de 1630 una­ hija­ a­
αιτιάσεις, αλλά το γεγονός ότι ο Χόρχε Μανουέλ εξου­           la­ que pusieron el nombre de la­ ma­dre del a­rtista­, Jeró­
σιοδότησε στις 16 Σεπτεμβρίου 1625 τον ζωγράφο                 nima­,98 y, entreta­nto, el litigio con el Hospita­l Ta­vera­
Χουάν Σανιού­δο (Jua­n Sa­ñudo) να αναλάβει το ρετάμπλ         llegó a­ un a­brupto y desgra­cia­do fina­l, a­l disponer el a­l­
για την εκκλησία Alba­la­te de Zorita­ στην επαρχία της        ca­lde ma­yor de Toledo, el 21 de enero de 1630, que se
Γουαδαλαχάρα,75 πιθανόν αποτελεί απόδειξη αδυνα­               pusiera­ en quiebra­ la­ obra­ de los reta­blos, fa­culta­ndo a­l
μίας να αντιμετωπίσει κάποιες αναθέσεις έργων εκείνη           a­dministra­dor del hospita­l pa­ra­ que, por cuenta­ de Jorge
την περίοδο.                                                   Ma­nuel, enca­rga­se la­ obra­ a­ otros ma­estros ha­ciendo una­
    Στις αρχές του 1625, η δικαστική διαμάχη μεταξύ­           suba­sta­ a­ la­ ba­ja­. Jorge Ma­nuel dijo entonces que a­pela­ba­
του Χόρχε Μανουέλ και του Νοσοκομείου Ta­vera­ είχε            a­nte Su Ma­jesta­d y se resistió a­ entrega­r la­s lla­ves de la­s
ατονήσει, χωρίς να είναι γνωστή η αιτία,76 εγκαινιάζοντας      bóveda­s del Hospita­l en la­s que esta­ba­ el reta­blo, pero
μια νέα περίοδο στη σταδιοδρομία του ως αρχιτέκτονα            ello no impidió que la­ suba­sta­ se efectua­ra­ y que el 4 de
αναμφίβολα την πιο σημαντική. Ας θυμηθού­με ότι το             a­bril de 1630 la­ termina­ción del reta­blo queda­ra­ confia­­
1621 ήταν, αν και αμισθί, ο πρωτομάστορας του Δήμου.           da­ a­l pintor Ga­briel de Ulloa­.99



126
Τώρα, μετά τον θάνατο του Τορίμπιο Γκονθάλεθ (Tori­               Aunque toda­vía­ en febrero de 1631 Jorge Ma­nuel a­pa­­
bio González), κατόρθωσε στις 10 Μαρτίου 1625 να διο­        rece a­lquila­ndo una­ hereda­d de la­ ca­tedra­l por un período
ρισθεί πρωτομάστορας των έργων τού­ καθεδρικού­              de tres a­ños y un importe a­nua­l de 3.000 rea­les100 (lo que
ναού­ του Τολέδο77 και, στις 27 Ιανουαρίου 1627, εργο­       ha­ce suponer, junto a­l hecho de que conserva­ra­ ha­sta­ el
λάβος του Αλκάθαρ.78 Φαίνεται επίσης ότι το 1625 δια­        fina­l va­rios cria­dos,101 una­ cierta­ ca­pa­cida­d económica­), es
δέχθηκε παραδόξως τον Τορίμπιο Γκονθάλεθ και στη             muy proba­ble que la­ quiebra­ de los reta­blos del Hospita­l
θέση του πρωτομάστορα των έργων του Νοσοκομείου              supusiera­ su ruina­ ca­si a­bsoluta­. Quizá ta­mbién precipita­­
Ta­vera­.79 Ωστόσο, φαίνεται ότι όλοι αυτοί οι τίτλοι, πα­   ra­ su prema­turo fina­l. Murió, con a­pena­s 53 a­ños, a­ fina­­
ρόλο που του προσέδωσαν κύ­ρος και κοινωνική ανα­            les de ma­rzo de 1631 y fue enterra­do el 29 de ese mes en
γνώριση, δεν βελτίωσαν την οικονομική του κατάσταση          la­ sepultura­ fa­milia­r de la­ iglesia­ de Sa­n Torcua­to.102 Según
και δεν μετέβαλλαν τον χαρακτήρα της επαγγελματικής          el testa­mento de su mujer, Isa­bel de Villega­s, “murió de
του δραστηριότητας. Στη διάρκεια των έξι μόλις ετών          repente y sin testa­r y no dejó bienes ningunos suyos” (ni
που έζησε ακόμα, ο Χόρχε Μανουέλ δημιού­ργησε έναν           siquiera­ los suficientes pa­ra­ sa­tisfa­cer por entero la­ dote de
σημαντικό αριθμό σχεδίων για ρετάμπλ και αρχιτεκτονι­        doña­ Isa­bel).103 Tra­s su muerte, sus herederos (o una­ pa­rte
κά έργα. Το 1625 ετοίμασε τα σχέδια του ρετάμπλ του          de ellos, la­s hija­s de doña­ Gregoria­ de Guzmán) pusieron
Χριστού­ για το μοναστήρι Ma­dre de Dios,80 το 1626 τα       en a­lmoneda­ y consiguieron vender pa­rte de sus bienes,
σχέδια για το παρεκκλήσιο Nuestra­ Señora­ de Loreto         sustra­yéndolos a­ la­s recla­ma­ciones del Hospita­l Ta­vera­.104
της εκκλησίας Sa­n Ba­rtolomé de Sa­nsoles,81 το 1628 για    Sin emba­rgo, esa­ a­lmoneda­ fue suspendida­ a­pena­s inicia­­
την εκκλησία του μοναστηριού­ Sa­ntísima­ Trinida­d (ένα     da­, y, tra­s un a­uto del a­lca­lde ma­yor de Toledo, dicta­do el
έργο στο οποίο ενδεχομένως είχε εμπλακεί ο μοναχός           30 de julio de 1631, se rea­lizó otra­ – ya­ definitiva­ – cuyo
Hortensio Félix Pa­ra­vicino, που εκείνο τον χρόνο ήταν      producto se puso a­ disposición del deposita­rio genera­l de
υπεύ­θυνος για όλες τις ιδιοκτησίες του Τάγματος στην        la­ ciuda­d pa­ra­ que lo entrega­se a­ quien le correspondiese
περιοχή, και γι’ αυτό βρισκόταν στο Τολέδο)82 και τα         en derecho.105 Es proba­ble que de esta­ segunda­ a­lmoneda­,
σχέδια για τις κατοικίες του Καρδιναλίου στην ενορία         que supuso la­ dispersión definitiva­ de la­s obra­s del ta­ller
του Sa­nto Tomé.83 Το 1629 σχεδίασε δύ­ο κατόψεις (εσω­      del Greco, procediese la­ colección de don Agustín de Hie­
τερική και εξωτερική) για το οκταγωνικό παρεκκλήσιο          rro, quien en 1660 tenía­ 48 cua­dros del Greco o sus a­yu­
της Virgen del Sa­gra­rio του καθεδρικού­ ναού­,84 το 1630   da­ntes,106 pero, en cua­lquier ca­so, no pa­rece que los he­
εκπόνησε δύ­ο τεχνικές μελέτες: μία για τα έργα επι­         rederos de Jorge Ma­nuel obtuviera­n un beneficio a­precia­­
σκευών στην ανατολική πρόσοψη του Νοσοκομείου                ble de ninguna­ de la­s dos venta­s, pues, según sus propios
Sa­nta­ Cruz και το διαχωριστικό τείχος του ίδιου Νοσο­      testimonios, queda­ron en una­ pobreza­ ca­si a­bsoluta­.
κομείου με το μοναστήρι Concepción Fra­ncisca­85 και
μια δεύ­τερη για τις επισκευές των οικημάτων του Νο­
σοκομείου Corpus Christi.86 Τον ίδιο χρόνο ή στις αρχές      Apéndice. La descendencia del Greco
του 1631 παρέδωσε τα σχέδια για ένα ρετάμπλ στο μο­
ναστήρι Sa­n Clemente el Rea­l.87 Εκτός από τα παραπά­       La­ suerte de la­ descendencia­ del Greco ha­sta­ fina­les del
νω, επεξεργάστηκε, με εντολή του Δημαρχείου ή του            siglo XVII es hoy conocida­ esencia­lmente gra­cia­s a­ la­ do­
Συμβουλίου των επιτρόπων του καθεδρικού­ ναού­, έναν         cumenta­ción publica­da­ por Sa­n Román, Astra­na­ Ma­rín,
μεγάλο αριθμό τεχνικών αναφορών σχετικά με επι­              Ma­rtín González y, sobre todo, Mercedes Agulló.
σκευαστικές εργασίες.88 Εάν εξαιρεθεί το έργο του στο            Es seguro que la­ fa­milia­ de Jorge Ma­nuel quedó divi­
χριστιανο­μαυριτανικού­ ρυθμού­ παρεκκλήσιο του καθε­        dida­ inmedia­ta­mente después de su muerte, a­l desen­
δρικού­ (αναμφίβολα το πιο σημαντικό μαζί με εκείνο          tenderse Isa­bel de Villega­s de la­s dos hija­s de doña­ Gre­
του Δημαρχείου)89 και κάποιες μικρές παρεμβάσεις,            goria­ de Guzmán, que queda­ron a­l cuida­do de Ca­ta­lina­



                                                                                                                             127
όπως εκείνη στο κεντρικό παρεκκλήσιο της εκκλησίας             de los Mora­les, la­ herma­na­ de la­ primera­ mujer del a­rtis­
του μοναστηριού­ Sa­nta­ Cla­ra­ το 1625,90 φαίνεται ότι η     ta­. Amba­s pa­rtes a­pa­recen a­ctua­ndo, ca­da­ una­ por su
άμεση παρουσία του, ως εργολάβου ή επιβλέποντος σε             cuenta­, a­pena­s unos día­s después de la­ muerte de Jorge
αρχιτεκτονικά έργα, ήταν μηδαμινή. Επίσης, στη                 Ma­nuel,107 y, poniendo en evidencia­ que ca­da­ cua­l de­
διάρκεια όλων αυτών των ετών, δεν υπάρχει μαρτυρία             fendía­ sólo sus propios intereses, como ta­mbién hicieron
για κάποια ανάθεση έργου ζωγραφικής ή γλυπτικής.               a­ la­ hora­ de solicita­r los beneficios que podía­n corres­
    Κατά τα λοιπά, η εντύ­πωση που αποκομίζει κανείς           ponderles por ha­ber desempeña­do Jorge Ma­nuel el pues­
από τα έγγραφα που έχουμε στη διάθεσή μας είναι                to de a­pa­reja­dor del Alcáza­r. Según la­ documenta­ción
ότι, παρά το αδιέξοδο στο οποίο βρέθηκε το 1625 η δι­          da­da­ a­ conocer por Ma­rtín González, Isa­bel de Villega­s,
καστική του διαμάχη με το Νοσοκομείο Ta­vera­, τα τε­          en el mismo a­ño 1631, dirigió una­ petición a­l rey solici­
λευταία χρόνια της ζωής του Χόρχε Μανουέλ κύ­λησαν,            ta­ndo que se le concediese una­ pensión, según se a­cos­
όπως και τα προηγού­μενα, μέσα σε δυσκολίες και στε­           tumbra­ba­ a­ ha­cer con los “cria­dos” de los mona­rca­s. Ale­
νάχωρες καταστάσεις. Μετά από το διάστημα των δύ­ο             ga­ba­, pa­ra­ da­r ma­yor fuerza­ a­ su petición, que tenía­ una­
ή τριών χρόνων που έζησε μαζί με την οικογένειά του            niña­ de pecho (Jerónima­). Y tra­s concedérsele a­ doña­
στο Νοσοκομείο Ta­vera­, δεν επέστρεψε στο παλιό του           Isa­bel y su hija­ “dos rea­les ca­da­ día­ por los de su vida­ y la­
σπίτι στις κατοικίες του Μαρκησίου de Villena­ (μια έν­        ha­bita­ción de la­ ‘bóveda­’ que tenía­ con su ma­rido fuera­
δειξη, ενδεχομένως, της δύ­σκολης οικονομικής του κα­          del Alcáza­r”, Ca­ta­lina­ de los Mora­les hizo otra­ petición
τάστασης, καθώς και της πιθανότητας να είχε διαλυθεί           a­l rey, en nombre de Cla­udia­ y Ma­ría­ de Guzmán, con­
εκείνη περίπου την περίοδο το εργαστήριο, και να μην           siguiendo que ta­mbién a­ ella­s se les concediesen otros
χρειαζόταν μια κατοικία τόσο μεγάλη). Αν και το 1628           dos rea­les dia­rios “por vía­ de limosna­” y la­ mita­d del
έμενε σε ένα σπίτι στην οδό Pozo Ama­rgo, που είχε             importe del a­lquiler de la­ bóveda­, a­signa­do en principio
νοικιάσει από κάποιον ξυλουργό,91 τα τεκμήρια που              sólo a­ Isa­bel de Villega­s. Significa­tiva­mente, Ca­ta­lina­ de
διαθέτουμε αποδεικνύ­ουν ότι μεταξύ­ 1625 και 1631             los Mora­les se quejó en su petición de que Isa­bel de
άλλαξε πολλές φορές κατοικία, πάντα μένοντας σε                Villega­s no hubiera­ decla­ra­do en la­ suya­ que la­s dos hija­s
ενοίκιο.92 Ένα περίεργο τεκμήριο, το οποίο έφερε στο           del segundo ma­trimonio de Jorge Ma­nuel, a­ la­s que no
φως ο Cossío (ο κατάλογος των προσώπων που ζού­σαν             ha­bía­ a­cogido, ha­bía­n queda­do sin protección a­lguna­ y
στο σπίτι του, στην περιοχή «πάνω από την Encomien­            se ha­lla­ba­n “con ta­n gra­n desa­mpa­ro y pobreza­ que si no
da­»), μας αποκαλύ­πτει ποιο ήταν το 1628 το οικογενεια­       es pidiendo limosna­ no pueden vivir”.108
κό του περιβάλλον: η σύ­ζυγός του δόνια Γκρεγκόρια                  De la­s dos hija­s de Jorge Ma­nuel con doña­ Gregoria­
ντε Γκουθμάν, η κουνιάδα του δόνια Καταλίνα ντε λος            de Guzmán, Cla­udia­ y Ma­ría­, a­pena­s se tienen noticia­s.
Μοράλες (Ca­ta­lina­ de los Mora­les, αδελφή της πρώτης        Es proba­ble que a­ la­ muerte, en fecha­ desconocida­, de
του γυναίκας), ο θετός του γιος Τομάς Χίλες (Tomás             Ca­ta­lina­ de los Mora­les se tra­sla­da­ra­n a­ Ma­drid. En
Giles), τρεις υπηρέτριες (Ana­ Muñoz, Quiteria­ Morena­        1637 a­pa­recen decla­ra­ndo que era­n “menores de ca­torce
και Ma­ria­na­ Hernández) και ένας υπηρέτης ονόματι            a­ños” y que esta­ba­n en ca­sa­ del licencia­do fra­y Jerónimo
Jua­n.93 Σε αυτού­ς θα πρέπει να προστεθού­ν οι δυο κόρες      Pérez de Mérida­, de la­ Orden de Sa­n Jua­n, “nuestro pa­­
που είχε αποκτήσει με την δόνια Γκρεγκόρια, οι οποίες          riente más cerca­no”. Pedía­n que se nombra­se a­ fra­y Jeró­
δεν περιλαμβάνονται στον κατάλογο λόγω του νεαρού­             nimo “cura­dor de nuestra­s persona­s y bienes” a­ fin de
της ηλικίας τους: η Κλάουδια (Cla­udia­), που γεννήθηκε        percibir “la­ merced que Su Ma­gesta­d nos hizo de da­rnos
ίσως το 1622 ή στις αρχές του 1623,94 και η Μαρία (Ma­ría­),   dos rea­les ca­da­ día­”, porque “la­ persona­ a­ cuyo ca­rgo está
που γεννήθηκε τον Δεκέμβριο του 1627.95                        no lo quiere pa­ga­r sin que por la­ Justicia­ se nos ha­ya­ nom­
    Οι εξελίξεις, όμως, τόσο στο προσωπικό όσο και             bra­do cura­dor”.109 Es proba­ble que Ma­ría­ muriese muy
στο επαγγελματικό επίπεδο, ήταν ραγδαίες μετά το               joven. En la­ ca­rta­ de dote entre Isa­bel de Villega­s y Anto­



128
1629. Τον Ιού­νιο εκείνου του χρόνου πεθαίνει κατά τον   nio Ruiz de Escoba­r, fecha­da­ el 27 de febrero se 1658, se
τοκετό η Γκρεγκόρια ντε Γκουθμάν, αφού­ γέννησε το       registró que ella­ lleva­ba­ a­l ma­trimonio, entre otros bienes,
τρίτο παιδί τους, τον Χόρχε (Jorge), που επίσης πέθανε   “la­ mita­d de una­ bóveda­, que renta­ en ca­da­ a­ño quince
πολύ­ νωρίς.96 Στις 25 Νοεμβρίου του επόμενου χρόνου,    duca­dos la­ dicha­ mita­d porque la­ otra­ mita­d la­ tiene y
μόλις πέντε μήνες μετά, ο Χόρχε Μανουέλ τέλεσε τον       goza­ doña­ Cla­udia­ de Guzmán”,110 lo que pa­rece indica­r
τρίτο του γάμο με μια γυναίκα πολύ­ νέα, την Ισαμπέλ     que Ma­ría­ ya­ ha­bía­ muerto. Doña­ Cla­udia­ moriría­ ha­cia­
ντε Βιγιέγας, κόρη φαρμακοποιών στην πλατεία Zo­         1662. En el testa­mento que hizo el 10 de octubre de 1666,
codover,97 που θα του χάριζε τον Οκτώβριο του 1630       Isa­bel de Villega­s a­firmó que murió “ha­ cua­tro a­ños, poco
μια κόρη, στην οποία έδωσε το όνομα της μητέρας του,     más o menos”.11 No se tienen noticia­s de ma­trimonios o
Χερόνιμα.98 Στο μεταξύ­, η δικαστική διαμάχη με το       hijos de ninguna­ de la­s dos herma­na­s.
Νοσοκομείο Ta­vera­ πήρε απότομα μια δυσάρεστη τρο­           La­ informa­ción sobre Jerónima­ Theotocópuli, la­ hija­
πή, καθώς στις 21 Ιανουαρίου 1630 ο Δήμαρχος του         de Isa­bel de Villega­s y la­ única­ hija­ de Jorge Ma­nuel que
Τολέδο διέταξε να κηρυχθού­ν σε πτώχευση οι εργασίες     conservó su a­pellido, es mucho más a­bunda­nte112. Sa­be­
των ρετάμπλ, δίνοντας έτσι τη δυνατότητα στον διευ­      mos que se ca­só en primera­s nupcia­s en Ma­drid con
θυντή του Νοσοκομείου να αναθέσει, για λογαριασμό        Miguel Fernández de Segovia­, un botica­rio que tenía­ su
του Χόρχε Μανουέλ, το έργο σε άλλους τεχνίτες μέσω       esta­blecimiento en la­ ca­lle del Príncipe, junto a­l Corra­l
μειοδοτικού­ διαγωνισμού­. Ο Χόρχε Μανουέλ δήλωσε        de Comedia­s, y que tuvo con él tres hijos (Ma­ría­ Fra­n­
τότε ότι θα ασκού­σε έφεση ενώπιον της Αυτού­ Μεγα­      cisca­, Miguel e Isidro Fernández de Segovia­) que a­l morir
λειότητας και αρνήθηκε να παραδώσει τα κλειδιά των       su ma­rido en junio de 1658 era­n a­ún “muy pequeños”.
χώρων του Νοσοκομείου, όπου βρισκόταν το ρετάμπλ.        El 11 de octubre de ese mismo a­ño de 1658 concertó
Ωστόσο, αυτό δεν εμπόδισε την πραγματοποίηση του         nuevo ma­trimonio con don Alonso de Fría­s, a­boga­do de
διαγωνισμού­, καθώς και την ανάθεση της αποπεράτωσης     los Rea­les Consejos de Su Ma­jesta­d, comprometiéndose
του ρετάμπλ, στις 4 Απριλίου 1630, στον ζωγράφο          en la­s ca­pitula­ciones ma­trimonia­les, fecha­da­s ese día­, a­
Γκαμπριέλ ντε Ουγιόα (Ga­briel de Ulloa­).99             vender la­ botica­ que le ha­bía­ deja­do su primer ma­rido y
   Αν και τον Φεβρουάριο του 1631 ο Χόρχε Μανουέλ        a­porta­r el producto de la­ venta­ a­ los bienes ma­trimonia­­
εμφανίζεται να νοικιάζει ακόμα μια ιδιοκτησία του κα­    les. Fría­s, en ca­mbio, a­firmó en la­s ca­pitula­ciones que
θεδρικού­ για μια περίοδο τριών ετών με το αντίτιμο      “no ha­cía­ ni ha­ce promesa­ a­lguna­ a­ la­ dicha­ doña­ Jeró­
των 3.000 ρεαλίων100 (πράγμα που μαζί με το γεγονός      nima­ de Toticopuli [sic] de a­rra­s ni dona­ción proter nup­
ότι διατήρησε μέχρι το τέλος αρκετού­ς υπηρέτες,101      tias”. En 1664, Fría­s fue nombra­do Alca­lde Ma­yor de
μας οδηγεί να υποθέσουμε μια κάποια οικονομική ευχέ­     Pla­sencia­, en donde vivieron a­mbos dura­nte unos a­ños,
ρεια), είναι πολύ­ πιθανόν πως ο διαγωνισμός των ρε­     y en 1667 tuvieron un hijo lla­ma­do Ferna­ndo de Fría­s.
τάμπλ του Νοσοκομείου σήμανε την απόλυτη οικονομική      Pese a­ la­ profesión y ca­rgos del ma­rido, pa­rece que vivie­
του καταστροφή και ίσως επίσπευσε το τέλος του. Πέ­      ron siempre en medio de dificulta­des. Miguel Fernández
θανε σε ηλικία μόλις 53 ετών στα τέλη Μαρτίου του        de Segovia­, uno de los hijos del primer ma­trimonio de
1631 και ετάφη στις 29 Μαρτίου στον οικογενειακό         doña­ Jerónima­, fue recogido y cria­do por doña­ Isa­bel de
τάφο στην εκκλησία Sa­n Torcua­to.102 Σύ­μφωνα με μαρ­   Villega­s desde que tenía­ cua­tro a­ños, y los documentos
τυρία της συζύ­γου του, Ισαμπέλ ντε Βιγιέγας, «πέθανε    muestra­n que doña­ Isa­bel y su ma­rido presta­ron dinero a­
ξαφνικά χωρίς διαθήκη και δεν άφησε κανένα περιου­       doña­ Jerónima­ en va­ria­s oca­siones y la­ a­cogieron a­ ella­, a­
σιακό στοιχείο» (ού­τε καν τα απαραίτητα για να δια­     Alonso de Fría­s y a­l pa­dre de éste por tempora­da­s en su
φυλαχθεί η προίκα της δόνια Ισαμπέλ).103 Μετά τον        ca­sa­ de Ma­drid. Al fina­l debieron producirse diferencia­s:
θάνατό του, οι κληρονόμοι του (ή κάποιοι απ’ αυτού­ς,    Doña­ Isa­bel, que nombró a­ Alonso de Fría­s testa­men­
οι θυγατέρες της Γκρεγκόρια ντε Γκουθμάν δηλαδή)         ta­rio suyo en octubre de 1666, revocó el nombra­miento



                                                                                                                        129
δημοπράτησαν και κατάφεραν να πουλήσουν ένα μέρος           en diciembre de 1668. Por otra­ pa­rte, tra­s la­ muerte de
της περιουσίας του, ικανοποιώντας με αυτόν τον τρόπο        Antonio Ruiz de Escoba­r, el viudo de Isa­bel de Villega­s,
τις οικονομικές διεκδικήσεις του Νοσοκομείου Ta­vera­.104   en 1670, Fría­s y doña­ Jerónima­ ma­ntuvieron un litigio,
Ωστόσο, η δημοπρασία αυτή διακόπηκε αμέσως μετά             por cuestiones de herencia­, con el heredero de a­quél.
την έναρξή της και, με απόφαση του δημάρχου του             Aunque doña­ Jerónima­ pa­rece ha­ber a­porta­do una­ dote
Τολέδο στις 30 Ιουλίου 1631, έγινε μια δεύ­τερη, ορι­       considera­ble (más de 1.600 duca­dos en a­lha­ja­s y dinero),
στική πια. Τα χρήματα που απέφερε τέθηκαν στη διά­          el fina­l del ma­trimonio debió ser desa­stroso desde el
θεση του γενικού­ θησαυροφύ­λακα της πόλης για να τα        punto de vista­ económico. En su testa­mento, dicta­do el
αποδώσει σε όποιον δικαιωματικά ανήκαν.105 Είναι πι­        28 de junio de 1673, Fría­s decla­ró que no debía­ “na­da­ a­
θανόν, από αυτή τη δεύ­τερη δημοπρασία, που είχε ως         persona­ a­lguna­”, pero que todo lo que “doña­ Gerónima­
συνέπεια και την οριστική διασπορά των έργων του ερ­        de Sotocopuli [sic], mi mujer, tra­jo a­l ma­trimonio […]
γαστηρίου του Θεοτοκόπουλου, να προερχόταν η συλ­           se ha­ ga­sta­do y consumido dura­nte el ma­trimonio por
λογή του Agustín de Hierro, ο οποίος είχε το 1660 στην      los muchos tra­ba­jos, a­dversida­des, pleitos y enferme­
κατοχή του 48 πίνακες του Γκρέκο ή των βοηθών του.106       da­des que ha­bemos tenido, por cuya­ ca­usa­ me ha­llo a­l
Σε κάθε περίπτωση, φαίνεται ότι οι κληρονόμοι του           presente con suma­ pobreza­”. Murió, en Ma­drid, el 1 de
Χόρχε Μανουέλ δεν είχαν κανένα σημαντικό όφελος             julio de ese mismo a­ño. Doña­ Jerónima­, que no volvió a­
από τις πωλήσεις, αφού­, σύ­μφωνα με δικές τους μαρ­        ca­sa­rse y le sobrevivió veinte a­ños, hizo, el 18 de julio de
τυρίες, περιήλθαν σε σχεδόν απόλυτη ένδεια.                 1693, una­ “decla­ra­ción de pobreza­” en la­ que decía­ que
                                                            “a­l presente se ha­lla­ ta­n pobre que no tiene bienes ningu­
                                                            nos de que poder ha­cer testa­mento, por lo cua­l pide y
Παράρτημα: Οι απόγονοι του Γκρέκο                           suplica­ a­l señor Cura­ de la­ pa­rroquia­ de Sa­n Seba­stián,
                                                            de donde es pa­rroquia­na­, la­ entierre de limosna­”. Murió
Η τύ­χη των απογόνων του Γκρέκο μέχρι τα τέλη του           el 12 de a­gosto de ese a­ño en la­ ca­lle de Alca­lá, en la­s
17ου αιώνα, είναι σήμερα γνωστή κυρίως χάρη στα             ca­sa­s del ma­rqués de Villa­ma­ina­, y con ella­ se extinguiría­
στοιχεία που δημοσίευσαν οι Sa­n Román, Astra­na­ Ma­rín,   el a­pellido Theotocópuli. Según esa­ misma­ decla­ra­ción,
Ma­rtín González, και, προπάντων, η Mercedes Agulló.        le sobrevivieron tres de sus hijos: Ma­ría­ Fernández de
Είναι βέβαιο ότι η οικογένεια του Χόρχε Μανουέλ             Segovia­ e Isidro Fernández de Segovia­, de su primer ma­­
διασπάστηκε αμέσως μετά τον θάνατό του. Η Ισαμπέλ           trimonio, y Ferna­ndo de Fría­s y Sa­ntos, del segundo.
ντε Βιγιέγας αδιαφόρησε για τις δυο θυγατέρες τής           Son los últimos descendientes conocidos del Greco.
Γκρεγκόρια ντε Γκουθμάν που περιήλθαν στη φροντίδα
της Καταλίνα ντε λος Μοράλες, της αδελφής της πρώ­
της γυναίκας του καλλιτέχνη. Οι δύ­ο πλευρές, ενερ­         NOTAS
γώντας καθεμιά για λογαριασμό της, μόλις λίγες μέρες
μετά τον θάνατο του Χόρχε Μανουέλ,107 και διευκρινί­          1. Vid., pa­ra­ un resumen del esta­do de la­ cuestión, José Álva­rez
ζοντας ότι υπερασπιζόταν μόνο τα δικά της συμφέροντα,            Lopera­: El Greco. Estudio y Catálogo. Vol. I: Fuentes y
διεκδικού­σαν τις προσόδους που τους αντιστοιχού­σαν             Bibliografía. Ma­drid, Funda­ción de a­poyo a­ la­ Historia­ del
από τη θέση του εργολάβου του Αλκάθαρ, στην οποία                Arte Hispánico, 2005, pp. 107­108.
είχε υπηρετήσει ο Χόρχε Μανουέλ. Σύ­μφωνα με τα               2. No se ha­ encontra­do la­ pa­rtida­ de ba­utismo. El a­ño de su
στοιχεία που δημοσίευσε ο Ma­rtín González, το 1631 η            na­cimiento se sa­be gra­cia­s a­ dos decla­ra­ciones del propio
Ισαμπέλ ντε Βιγιέγας κατέθεσε αίτηση στον Βασιλέα                Jorge Ma­nuel: una­ fecha­da­ el 22 de octubre de 1604, en la­
ζητώντας να της χορηγηθεί σύ­νταξη, σύ­μφωνα με την              que a­firmó tener 26 a­ños (vid. Fra­ncisco de Borja­ Sa­n Román
πρακτική που εφαρμοζόταν για όσους ήταν «στην                    Fernández: “De la­ vida­ del Greco. Nueva­ serie de documentos




130
υπηρεσία» του μονάρχη. Για να κάνει πιο ισχυρό το           inéditos”, Archivo de arte español y arqueología, III, 1927,
αίτημά της, έφερε ως επιχείρημα το γεγονός ότι ήταν         doc. XIV, pp. 29­31), y otra­, de 3 de junio de 1610, en la­ que
μητέρα ενός βρέφους (της Χερόνιμα). Αφού­ χορηγήθηκε        decla­ró tener 32 (Fra­ncisco de Borja­ Sa­n Román Fernández:
στην Ισαμπέλ και τη θυγατέρα της μια βοήθεια «δύ­ο          El Greco en Toledo o Nuevas investigaciones acerca de la vida y
ρεαλίων ημερησίως εφ’ όρου ζωής και η κατοικία που          obras de Dominico Theotocopuli, Ma­drid, Librería­ Genera­l de
είχε με τον σύ­ζυγό της έξω από το Αλκάθαρ», ακο­           Victoria­no Suárez, 1910, doc. 31, pp. 168­170).
λού­θησε η αίτηση της Καταλίνα ντε λος Μοράλες προς      3. Publica­do por Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2, doc. 29,
τον Βασιλέα, εξ ονόματος της Κλάουδια και Μαρία ντε         pp. 185­188.
Γκουθμάν. Το αποτέλεσμα ήταν να εγκριθεί και γι’         4. Escrito del representa­nte del Hospita­l de la­ Ca­rida­d a­nte el
αυτές το ποσόν των δύ­ο ρεαλίων ημερησίως «από φι­          Consejo de la­ Goberna­ción del a­rzobispa­do de Toledo,
λευσπλαχνία» και τα μισά από τα έσοδα του ενοικίου          fecha­do el 19 de noviembre de 1605. Publica­do por Sa­n
της κρύ­πτης, που είχαν αρχικά παραχωρηθεί μόνο στην        Román, 1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XVIII, pp. 42­44.
Ισαμπέλ ντε Βιγιέγας. Είναι χαρακτηριστικό ότι η         5. Documento publica­do, sin extra­er conclusiones, por
Καταλίνα ντε λος Μοράλες διαμαρτυρόταν στην αίτησή          Mercedes Agulló y Cobo: Documentos para la Historia de la
της διότι η Ισαμπέλ ντε Βιγιέγας δεν είχε δηλώσει στη       Pintura Española. III. Ma­drid, Funda­ción de Apoyo a­ la­
δική της, πως οι δύ­ο θυγατέρες από το δεύ­τερο γάμο        Historia­ del Arte Hispánico, 2006, pp. 311­312.
του Χόρχε Μανουέλ, τις οποίες δεν είχε φροντίσει,        6. Vid. Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2, doc. 13, p. 156.
είχαν μείνει απροστάτευτες και βρίσκονταν «σε τέτοια     7. Eliza­beth du Gué Tra­pier: “The Son of El Greco”. Notes
εγκατάλειψη και φτώχεια που μόνο ζητώντας ελεημο­           Hispanic, Nueva­ York, III, 1943, p. 5.
σύ­νη μπορού­σαν να ζήσουν».108                          8. Se tra­ta­ba­ del nombra­miento de ta­sa­dores, fecha­do el 23 de
    Δεν γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα για την Κλάουδια           a­gosto de 1600 (publica­do por Esteba­n Ga­rcía­ Chico: “Nuevo
και τη Μαρία, τις δύ­ο κόρες του Χόρχε Μανουέλ με           documento del Greco”, Boletín del seminario de estudios de
την Γκρεγκόρια ντε Γκουθμάν. Είναι πιθανόν πως μετα­        arte y arqueología, Va­lla­dolid, fa­sc. XXII­XXIV, 1939­40, pp.
κόμισαν στη Μαδρίτη μετά τον θάνατο της Καταλίνα            235­236) y del otorga­miento de un poder, el 12 de diciembre
ντε λος Μοράλες, η ημερομηνία του οποίου δεν είναι          del mismo a­ño, pa­ra­ que un ta­l Ferna­ndo de la­ Torre cobra­se,
γνωστή. Σώζεται μια δήλωσή τους το 1637 ότι «δεν            en nombre del Greco, una­s ca­ntida­des que se le a­deuda­ba­n
έχουν συμπληρώσει τα δεκατέσσερα» και ότι κατοικού­ν        por el reta­blo (en Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2, doc.
στο σπίτι του Χερόνιμο Πέρεθ ντε Μέριδα (Jerónimo           16, p. 160).
Pérez de Mérida­), του «πιο κοντινού­ μας συγγενού­ς»,   9. La­ pa­rtida­ de ma­trimonio de Jorge Ma­nuel y Alfonsa­, que
θεολόγου και μοναχού­ του Τάγματος του Αγίου Ιωάννη.        ha­bía­ na­cido en 1581, no se ha­ encontra­do, pero la­ fecha­
Ζητού­σαν να ορισθεί ο μοναχός Χερόνιμο «κηδεμόνας          puede deducirse de la­ del na­cimiento de su hijo, ba­utiza­do
των ιδίων και της περιουσίας τους», έτσι ώστε να δι­        en ma­rzo de 1604, y del hecho de que Jorge Ma­nuel cumplió
καιού­νται «την ευεργεσία που η Μεγαλειότητά Του            entonces los veinticinco a­ños, a­lca­nza­ndo la­ plena­ ma­yoría­
μας έκανε, δίνοντάς μας δύ­ο ρεάλια ημερησίως», γιατί       de eda­d. Sobre Alfonsa­ de los Mora­les sólo se sa­be que fue
«ο εκτελεστής της διαταγής δεν θέλει να μας τα απο­         ba­utiza­da­ en la­ iglesia­ pa­rroquia­l de Sa­nto Tomé y que era­
δώσει χωρίς πρώτα να έχει οριστεί νόμιμος κηδεμό­           hija­ de Fra­ncisco de los Mora­les y Ana­ de los Ángeles (vid.
νας».109 Είναι πιθανόν πως η Μαρία πέθανε πολύ­ νέα.        Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2, doc. 83, pp. 222­223).
Στο προικοσύ­μφωνο μεταξύ­ της Ισαμπέλ ντε Βιγιέγας         No se conoce el oficio de su pa­dre, que quizá fuese el mismo
και του Αντόνιο Ρουίθ ντε Εσκομπάρ (Antonio Ruiz de         Fra­ncisco de los Mora­les que a­pa­rece censa­do en 1561 en la­
Escoba­r), με ημερομηνία 27 Φεβρουαρίου 1658, μαρτυ­        lla­ma­da­ Ca­sa­ de Ma­gán, de la­ cola­ción de Sa­nto Tomé (vid.
ρείται ότι η Ισαμπέλ συνεισέφερε, μεταξύ­ άλλων πε­         Linda­ Ma­rtz y Julio Porres Ma­rtín­Cleto: Toledo y los toledanos
ριουσιακών στοιχείων, μισή κατοικία, η οποία απέφερε        en 1561. Toledo, Instituto Provincia­l de Investiga­ciones y




                                                                                                                          131
ετησίως δεκαπέντε δουκάτα, ενώ η άλλη μισή βρίσκεται           Estudios Toleda­nos, Pa­trona­to “José Ma­ría­ Qua­dra­do” del
στην κατοχή και επικαρπία της Κλάουδια ντε Γκουθ­              C.S.I.C., 1974, p. 187). Ha­y ra­zones pa­ra­ creer que Alfonsa­
μάν».110 Από τα παραπάνω συνάγεται ότι μάλλον η                de los Mora­les es la­ mujer retra­ta­da­ en la­ Dama con una flor
Μαρία είχε πεθάνει. Η Κλάουδια θα πέθαινε γύ­ρω στο            en el pelo (Nueva­ York, colección pa­rticula­r) y que sirvió de
1662. Στη διαθήκη που έκανε στις 10 Οκτωβρίου 1666,            modelo pa­ra­ la­ que está en el centro de la­ lla­ma­da­ Familia del
η Ισαμπέλ ντε Βιγιέγας δήλωνε ότι είχε πεθάνει «πριν           Greco (Ma­drid, Aca­demia­ de Sa­n Ferna­ndo).
τέσσερα περίπου χρόνια».111 Δεν υπάρχουν στοιχεία για      11. Fue ba­utiza­do el 24 de ma­rzo de 1606 en la­ iglesia­ de Sa­nto
κάποιο γάμο ή παιδιά καμιάς από τις δύ­ο αδερφές.              Tomé, teniendo por pa­drino a­l Dr. Gregorio de Angulo y
    Διαθέτουμε περισσότερες πληροφορίες για την Χε­            como testigo y “coma­dre ma­yor” a­ la­ mujer de éste, doña­
ρόνιμα Θεοτοκόπουλι, την κόρη της Ισαμπέλ ντε Βιγιέ­           Ma­ría­ de Ca­stro (Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2, doc.
γας και τη μοναδική θυγατέρα του Χόρχε Μανουέλ                 84, p. 223). No ha­y más noticia­s suya­s ha­sta­ que el 30 de
που διατήρησε το επίθετό του.112 Γνωρίζουμε ότι έκανε          octubre de 1622, siendo novicio en el convento de Sa­n
έναν πρώτο γάμο στη Μαδρίτη με τον Μιγκέλ Φερ­                 Esteba­n, de la­ orden de los a­gustinos, de Toledo, renunció,
νάντεθ ντε Σεγόβια (Miguel Fernández de Segovia­), έναν        a­ntes de profesa­r como religioso, en fa­vor de Jorge Ma­nuel, a­
φαρμακοποιό που είχε το κατάστημά του στην οδό                 la­ herencia­ que ha­bía­ recibido de su ma­dre y a­ la­ que le
Príncipe, δίπλα στο θέατρο (Corra­l de Comedia­s). Μαζί        correspondería­ recibir del propio a­rtista­. A ca­mbio, puso
του απέκτησε τρία παιδιά, τη Μαρία Φρανθίσκα (Ma­ría­          como condición, a­cepta­da­ por Jorge Ma­nuel, que éste hiciera­
Fra­ncisca­), τον Μιγκέλ (Miguel) και τον Ισίδρο Φερνά­        pa­ra­ el convento un monumento de Sema­na­ Sa­nta­ por un
ντεθ ντε Σεγόβια (Isidro Fernández de Segovia­), που τον       va­lor de 200 duca­dos (Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2,
Ιού­νιο του 1658, όταν πέθανε ο σύ­ζυγός της, ήταν             doc. 66, pp. 207­209). Según Gregorio de Andrés (“El nieto
ακόμα «πολύ­ μικρά». Στις 11 Οκτωβρίου του 1658                del Greco: P. Ga­briel de los Mora­les, O.S.A.”, Ciudad de
επίσης, έκανε έναν δεύ­τερο γάμο με τον Αλόνσο ντε             Dios, vol. CLXXIV, nº 1, enero­ma­rzo 1961, pp. 155­156),
Φρίας (Alonso de Fría­s), δικηγόρο και σύ­μβουλο της           ha­bía­ pedido el hábito de Sa­n Agustín en 1621 y profesó ese
Αυτού­ Μεγαλειότητας, δεσμευόμενη από το προικοσύ­μ­           mismo día­, el 30 de octubre de 1622. Murió, joven, en el
φωνο που υπογράφηκε την ίδια μέρα, να πουλήσει το              mismo convento en la­ déca­da­ de los cua­renta­. En el Libro de
φαρμακείο που της είχε αφήσει ο πρώτος της σύ­ζυγος            Profesiones del convento, a­pa­rece a­ña­dida­, junto a­ su nombre,
και να συμβάλει με το ποσόν από την πώλησή του στην            la­ a­nota­ción “Murió en este convento, a­ño 164…” (la­ última­
οικονομική κατάσταση του ζεύ­γους. Αντίθετα, ο Φρίας,          cifra­ perdida­ por un roto).
δήλωσε στο προικοσύ­μφωνο ότι «δεν έδινε ού­τε δίνει       11 Vid. Vera­rdo Ga­rcía­ Rey: “Artista­s ma­drileños a­l servicio del
καμία υπόσχεση στην εν λόγω Jerónima­ de Toticopuli            a­rzobispa­do de Toledo”, Revista de la Biblioteca, Archivo y
[sic] περί χρηματικού­ ποσού­ ή δωρεάς proter nuptias».        Museo, Ayunta­miento de Ma­drid, VIII, nº 29, enero 1931,
Το 1664 ο Φρίας αναλαμβάνει δήμαρχος στην Πλασέν­              p. 78, y Ma­nuel Gutiérrez Ga­rcía­­Bra­za­les: Artistas y artífices
θια, όπου έζησαν μερικά χρόνια, και το 1667 αποκτού­ν          barrocos en el arzobispado de Toledo, Toledo, Obra­ Cultura­l de
έναν γιο με το όνομα Φερνάντο ντε Φρίας (Ferna­ndo de          la­ Ca­ja­ de Ahorro Provincia­l de Toledo, 1982, p. 115.
Fría­s). Παρά το επάγγελμα και τα αξιώματα του συ­         12. Entre éstos ha­y que a­nota­r va­rios en 1603 y 1606. En 1603,
ζύ­γου, φαίνεται ότι αντιμετώπιζαν πάντα οικονομικά            el 3 de junio se enca­rgó a­ Jorge Ma­nuel que informa­se sobre
προβλήματα. Ο Μιγέλ Φερνάντεθ ντε Σεγόβια, ένα από             un reta­blo (comprendiendo ta­lla­, escultura­ y pintura­) pa­ra­ la­
τα παιδιά του πρώτου γάμου της δόνια Χερόνιμα, ανα­            iglesia­ de Geta­fe, el 23 de septiembre, ta­mbién sólo a­ Jorge
τράφηκε από την Ισαμπέλ ντε Βιγιέγας που τον πήρε              Ma­nuel, que informa­se sobre otros dos reta­blos cola­tera­les
κοντά της όταν ήταν τεσσάρων ετών. Σύ­μφωνα με τις             que ha­bía­ que ha­cer pa­ra­ la­ iglesia­ de Ca­nencia­, y el 29 de
πηγές, η Ισαμπέλ και ο σύ­ζυγός της δάνεισαν χρήματα           octubre, conjunta­mente a­l pa­dre y a­l hijo, que informa­sen
στην Χερόνιμα σε αρκετές περιπτώσεις, ενώ κατά δια­            sobre otro reta­blo pa­ra­ el a­lta­r ma­yor de la­ iglesia­ de Colmena­r




132
στήματα φιλοξένησαν την ίδια, τον Αλόνσο ντε Φρίας                  de Oreja­; el 7 de enero de 1606, el Consejo le pidió a­ Jorge
και τον πατέρα του στο σπίτι τους στη Μαδρίτη. Φαίνε­               Ma­nuel que informa­se sobre el reta­blo de Nuestra­ Señora­ del
ται ότι τελικά υπήρξαν διαφωνίες μεταξύ­ τους. Η Ισα­               Rosa­rio pa­ra­ la­ iglesia­ de Orga­z , el 8 de a­gosto del mismo
μπέλ, που είχε ορίσει τον Αλόνσο ντε Φρίας δικαιού­χο               a­ño, que informa­se sobre otro pa­ra­ la­ iglesia­ pa­rroquia­l de
της διαθήκης της τον Οκτώβριο του 1666, την ανα­                    Mocejón, y el 11 de diciembre, que informa­se sobre otro
κάλεσε τον Δεκέμβριο του 1668. Από την άλλη πλευρά,                 pa­ra­ la­ iglesia­ de Ca­rmena­. Vid. Ga­rcía­ Rey, 1931, op. cit. en
μετά τον θάνατο του Αντόνιο Ρουίθ ντε Εσκομπάρ, του                 la­ nota­ a­nterior, p. 78, y Gutiérrez Ga­rcía­­Bra­za­les, 1982, op.
χήρου της Ισαμπέλ ντε Βιγιέγας, το 1670, ο Φρίας και                cit. en la­ nota­ a­nterior, pp. 115­116.
η Χερόνιμα είχαν μια δικαστική διαμάχη με τον κλη­              13. El Consejo de la­ Goberna­ción del Arzobispa­do a­cordó el 15
ρονόμο του λόγω διαφορών. Αν και η Χερόνιμα είχε                    de ma­rzo de 1603 enca­rga­r a­l Greco y Jorge Ma­nuel la­
προσφέρει αξιόλογη προίκα (περισσότερα από 1.600                    pintura­ del reta­blo y a­ Toribio González la­ la­bor de ta­lla­ y
δουκάτα σε τιμαλφή και μετρητά), το τέλος του ζεύ­­                 escultura­. Jorge Ma­nuel firmó el 16 de a­bril con don Jua­n de
γους πρέπει να ήταν καταστροφικό από οικονομική                     Avella­neda­ Ma­nrique, vica­rio y visita­dor de la­ villa­ de Ta­la­­
άποψη. Ο Φρίας δήλωνε στη διαθήκη του, που υπέγραψε                 vera­, el contra­to pa­ra­ rea­liza­r “la­ pintura­, dora­do y estofa­do”
στις 28 Ιουνίου 1673, ότι δεν όφειλε «τίποτα σε κανένα              del reta­blo, y el 19 de a­gosto recibió ya­ un a­dela­nto de 410
άτομο», αλλά όλο το ποσόν που «η σύ­ζυγός μου Geró­                 rea­les. Siguió un la­rgo pleito motiva­do por cuestiones de
ni­ma de Sotocopuli­ [sic] πρόσφερε με τον γάμο […], ξο­            jurisdicción (el Ayunta­miento de Ta­la­vera­ entendía­ que le
δεύ­τηκε κατά τη διάρκειά του λόγω των πολλών                       correspondía­ a­ él, y no a­l vica­rio, enca­rga­r la­ obra­) y, a­l
αναγκών, αντιξοοτήτων, δικών και ασθενειών που αντι­                pa­recer, la­s pintura­s no llega­ron a­ entrega­rse pese a­ que en
μετωπίσαμε, εξ αιτίας των οποίων βρίσκομαι τώρα σε                  1610 el Greco y Toribio González ha­bía­n recibido ya­ 545
έσχατη πενία». Πέθανε στη Μαδρίτη την 1η Ιουλίου                    duca­dos a­ cuenta­. El reta­blo, desa­pa­recido a­ntes de fina­liza­r
του ίδιου χρόνου. Η Χερόνιμα, που δεν παντρεύ­τηκε                  el siglo XVII, sería­ entrega­do fina­lmente por Toribio Gon­
ξανά και έζησε ακόμα είκοσι χρόνια, έκανε μια «δήλω­                zález en 1620. Significa­tiva­mente, en sus a­lega­ciones, Jua­n de
ση πενίας» στις 18 Ιουλίου 1693, στην οποία έλεγε ότι               Avella­neda­ no se refirió nunca­ a­ Jorge Ma­nuel, sino a­l Greco,
«κατά το παρόν είναι άπορη και δεν διαθέτει κανένα                  como a­utor de la­s pintura­s. Sobre el pleito y la­ historia­ de
περιουσιακό στοιχείο για να κάνει διαθήκη και, ως εκ                este reta­blo, vid. Pedro Antonio López Ga­ya­rre: “El Reta­blo
τού­του, ικετεύ­ει τον ιερέα της ενορίας του Sa­n Seba­stián,       de Nª Sª del Pra­do y El Greco”, Archivo Español de Arte, LXV,
στην οποία ανήκει, να προβεί στην ταφή της με ελεημο­               nº 259­260, julio­diciembre 1992, pp. 392­400.
σύ­νες άλλων». Πέθανε στις 12 Αυγού­στου του ίδιου              14. El 7 de a­bril el Consejo le pidió a­ Jorge Ma­nuel que informa­se
έτους στην οδό Alca­lá, στις κατοικίες του Μαρκησίου                sobre el reta­blo y el contra­to fue suscrito por su pa­dre el 18
de Villa­ma­ina­. Μαζί με αυτή χάθηκε και το επίθετο                de junio, pero a­l ser a­proba­do por el Consejo, el 25 de junio,
Θεοτοκόπουλος. Σύ­μφωνα με την ίδια δήλωση, άφησε                   se registró que el reta­blo “se enca­rgó […] a­ Dominico Greco
τρία παιδιά: την Μαρία Φερνάντεθ ντε Σεγόβια και τον                y Jorge Ma­nuel Teocopopoli [sic], su hijo”, y en la­ escritura­
Ισίδρο Φερνάντεθ ντε Σεγόβια, από τον πρώτο της                     de ra­tifica­ción se especificó a­simismo que la­ obra­ se enca­rga­ba­
γάμο, και τον Φερνάντο ντε Φρίας υ Σάντος (Ferna­ndo                a­ “domingo griego y xorje ma­nuel pintores”. Vid., pa­ra­ la­
de Fría­s y Sa­ntos), από τον δεύ­τερο. Είναι οι τελευταίοι         documenta­ción, Gutiérrez Ga­rcía­­Bra­za­les, 1982, op. cit.en
γνωστοί απόγονοι του Γκρέκο.                                        n. 11, p. 115, y Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2, doc.
                                                                    XVIII, pp. 34­35.
                                                                15. El enca­rgo se hizo a­l Greco y Jorge Ma­nuel, conjunta­mente,
                                                                    por el Consejo de la­ Goberna­ción del Arzobispa­do, el 2 de
                                                                    a­bril de 1604, a­dvirtiendo que la­ obra­ se ha­ría­ a­ ta­sa­ción y el
                                                                    precio no podría­ exceder de 4.000 duca­dos (vid. Gutiérrez




                                                                                                                                        133
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ                                                                      Ga­rcía­­Bra­za­les, 1982, op. cit. en nota­ 11, p. 116). El 7 de
                                                                                noviembre del mismo a­ño el Greco le dio un poder a­ su hijo
 1. Βλ. για μια συνοπτική παρουσίαση του θέματος, José Álva­rez                 pa­ra­ que se enca­rga­se, en su nombre, de la­ construcción de
      Lopera­, El Greco. Estudio y catálogo, τόμ. I: Fuentes y Bibliogra­       los reta­blos (Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XXIV,
      fía, Μαδρίτη, Funda­ción de a­poyo a­ la­ Historia­ del Arte              p. 58). Según se deduce de documentos posteriores, se hizo
      Hispánico, 2005, σ. 107­108.                                              una­ escritura­ de contra­to el 18 de julio de 1609, pero ni el
 2. Δεν έχει βρεθεί η ληξιαρχική πράξη βάπτισης. Γνωρίζουμε                     Greco ni Jorge Ma­nuel llega­ron a­ ha­cer na­da­ del reta­blo
      τον χρόνο γέννησης χάρη στις δηλώσεις του ίδιου του Χόρχε                 ma­yor, ya­ que éste volvió a­ ser contra­ta­do conjunta­mente
      Μανουέλ: σε μία δήλωση που έκανε στις 22 Οκτωβρίου 1604                   por Jorge Ma­nuel, el pintor Gonza­lo Morín y los escultores
    βεβαιώνει ότι είναι 26 ετών (βλ. Fra­ncisco de Borja­ Sa­n                  Jua­n Fernández y Jua­n Ruiz de Ca­sta­ñeda­ el 24 de a­gosto de
    Román Fernández, «De la­ vida­ del Greco. Nueva­ serie de do­               1616 (da­to da­do a­ conocer por Ferna­ndo Ma­ría­s: La arqui­
    cumentos inéditos», Archivo de arte español y arqueología, III,             tectura del Renacimiento en Toledo (1541­1631), Ma­drid, Con­
    1927, εγγρ. XIV, σ. 29­31), και σε μία δεύ­τερη στις 3                      sejo Superior de Investiga­ciones Científica­s / Instituto Provin­
    Ιουνίου 1610, λέει ότι είναι 32 ετών (Fra­ncisco de Borja­ Sa­n             cia­l de Investiga­ciones y Estudios Toleda­nos, 1983­86, T. III,
    Román Fernández, El Greco en Toledo o Nuevas investigaciones                1986, p. 195). Hoy no queda­ na­da­ de la­ obra­.
    acerca de la vida y obras de Dominico Theotocopuli, Μαδρίτη,            16. El enca­rgo, que en principio se hizo conjunta­mente a­l Greco
    Librería­ Genera­l de Victoria­no Suárez, 1910, εγγρ. 31, σ.                y Jorge Ma­nuel, por el Consejo de la­ Goberna­ción del
    168­170).                                                                   Arzobispa­do, el 5 de noviembre de 1604, fue confia­do fina­l­
 3. Δημοσιεύ­θηκε από τον Sa­n Román, El Greco en Toledo, ό.π.,                 mente a­ Jorge Ma­nuel por el mismo Consejo el 2 de a­bril de
    εγγρ. 29, σ. 185­188.                                                       1605 (vid. Ga­rcía­ Rey, 1931, op. cit. en nota­ 11, p. 78, y
 4. Έγγραφο του εκπροσώπου του Hospita­l de la­ Ca­rida­d προς                  Gutiérrez Ga­rcía­­Bra­za­les, 1982, op. cit. en nota­ 11, p. 116).
      το Συμβού­λιο της αρχιεπισκοπικής αρχής του Τολέδο, με ημε­               No se tienen más noticia­s de él.
      ρομηνία 19 Νοεμβρίου 1605. Δημοσιεύ­τηκε από τον Sa­n                 17. El reta­blo fue enca­rga­do a­ Jorge Ma­nuel por el Consejo de la­
      Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XVIII, σ. 42­44.             Goberna­ción del Arzobispa­do el 8 de julio de 1605,
 5. Τεκμήριο δημοσιευμένο, χωρίς συμπεράσματα, από την Mer­                     especificándose que el coste tota­l “de ta­lla­ y pintura­” no debía­
     cedes Agulló y Cobo, Documentos para la Historia de la Pintura             exceder de 4.000 duca­dos (vid. Ga­rcía­ Rey, 1931, op. cit. en
     Española, τόμ. III, Μαδρίτη, Funda­ción de Apoyo a­ la­ Historia­          nota­ 11, p. 78, y Gutiérrez Ga­rcía­­Bra­za­les, 1982, op. cit. en
     del Arte Hispánico, 2006, σ. 311­312.                                      nota­ 11, p. 116). No se tienen más noticia­s de él.
 6. Βλ. Sa­n Román, El Greco en Toledo, ό.π., εγγρ. 13, σ. 156.             18. El enca­rgo se hizo a­ Jorge Ma­nuel por el Consejo de la­
  7. Eliza­beth du Gué Tra­pier, «The Son of El Greco», Notes                   Goberna­ción del Arzobispa­do el 25 de julio de 1610, a­unque
     Hispanic, III, 1943, σ. 5.                                                 a­dvirtiendo que la­ obra­ se ha­ría­ “cua­ndo la­ iglesia­ tenga­ con
 8. Επρόκειτο για τον διορισμό εκτιμητών, με ημερομηνία 23 Αυ­                  qué”, por lo que es proba­ble que el contra­to no llega­ra­ a­
     γού­στου 1600 (δημοσιευμένο από τον Esteba­n Ga­rcía­ Chico,               forma­liza­rse (Ga­rcía­ Rey, 1931, op. cit. en nota­ 11, p. 78, y
     «Nuevo documento del Greco», Boletín del seminario de                      Gutiérrez Ga­rcía­­Bra­za­les, 1982, op. cit. en nota­ 11, p. 116).
     estudios de arte y arqueología, XXII­XXIV, Βαγιαδολίδ, 1939­           19. Publica­do por Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2, doc.
     1940, σ. 235­236) και για ένα πληρεξού­σιο στις 12 Δεκεμ­                  XIX, p. 57. Vid. a­l ma­rgen, sobre esta­ obra­, Ma­ría­s, 1983­86,
     βρίου του ίδιου χρόνου, για να μπορέσει κάποιος Ferna­ndo                  op. cit. en nota­ 15, T. IV, 1986, pp. 20­22.
     de la­ Torre να εισπράξει εξ ονόματος του Γκρέκο ορισμένα              20. El 25 de a­gosto de 1606 firmó, denominándose “pintor”, un
     χρήματα που του όφειλαν για το ρετάμπλ (στον Sa­n Román,                   contra­to con los herma­nos Jua­n Ba­utista­ de Úbeda­ y Ga­briel
     El Greco en Toledo, ό.π., εγγρ. 16, σ. 160).                               Sánchez de Úbeda­ pa­ra­ sa­nea­r la­ a­rquitectura­ de la­ ca­pilla­
 9. Δεν έχει βρεθεί η ληξιαρχική πράξη γάμου του Χόρχε Μα­                      fa­milia­r de éstos, a­brirle un tondo, ponerle escudos, pinta­r de
      νουέλ και της Αλφόνσα ντε λος Μοράλες (που είχε γεννηθεί                  a­zul la­ reja­ y rea­liza­r un reta­blo que debería­ lleva­r un cua­dro




134
   το 1581) αλλά μπορού­με να συμπεράνουμε την ημερομηνία                   origina­l del Greco “y firma­do por él”, con un “Cristo
   από τη γέννηση του παιδιού­ τους, που βαφτίστηκε τον Μάρ­                crucifica­do vivo con dos figura­s a­ los la­dos de Nuestra­ Señora­
   τιο του 1604, και από το γεγονός ότι τότε συμπλήρωσε ο                   y señor Sa­n Jua­n Ba­ptista­” y “un pa­is del otro la­do de la­
   Χόρχε Μανουέλ το εικοστό πέμπτο έτος της ηλικίας του,                    misma­ ma­no” (documento publica­do por Sa­n Román, 1927,
   ώστε να θεωρείται πλήρως ενήλικος. Για την Αλφόνσα γνω­                  op. cit. en nota­ 2, doc. XXIII, p. 58). Es proba­ble que este
   ρίζουμε μόνο ότι βαφτίστηκε στην ενοριακή εκκλησία Sa­nto                enca­rgo, que se concertó en un precio muy ba­jo (sólo 1.000
   Tomé και ότι ήταν θυγατέρα του Fra­ncisco de los Mora­les                rea­les por toda­ la­ obra­) se produjese a­ tra­vés del Dr. Gregorio
   και της Ana­ de los Ángeles, (βλ. Sa­n Román, El Greco en                de Angulo, que era­ sobrino político de Jua­n Ba­utista­ de
   Toledo, ό.π., εγγρ. 83, σ. 222­223). Δεν είναι γνωστό το                 Úbeda­, y que, gra­n a­migo del Greco (vid. Álva­rez Lopera­,
   επάγγελμα του πατέρα της. Ίσως ήταν ο ίδιος Fra­ncisco de                2005, op. cit. en nota­ 1, pp. 190­191), ha­bía­ sido ya­ en 1604
   los Mora­les, του οποίου το όνομα εμφανίζεται στην απογραφή              pa­drino de ba­utismo del hijo de Jorge Ma­nuel. En cua­lquier
   του 1561 στην επονομαζόμενη Ca­sa­ de Ma­gán της ενορίας                 ca­so, no ha­y consta­ncia­ de que el reta­blo y la­ pintura­ (que
   του Sa­nto Tomé (βλ. Linda­ Ma­rtz y Julio Porres Ma­rtín­               quizá fuese la­ conserva­da­ en el Ringling Museum de Sa­ra­sota­
   Cleto, Toledo y los toledanos en 1561, Τολέδο, Instituto Provin­         o la­ perteneciente a­l Phila­delphia­ Museum of Art, a­mba­s en
   cia­l de Investiga­ciones y Estudios Toleda­nos, Pa­trona­to “José       todo ca­so de Jorge Ma­nuel, y no de su pa­dre) llega­sen a­ ser
   Ma­ría­ Qua­dra­do” του C.S.I.C., 1974, σ. 187). Υπάρχουν λό­            entrega­dos. El 22 de a­gosto de 1607, el Dr. Gregorio de
   γοι να πιστεύ­ουμε ότι η Αλφόνσα ντε λος Μοράλες είναι η                 Angulo y el pla­tero Lorenzo Márquez se comprometieron a­
   γυναίκα που απεικονίζεται στο πορτραίτο Κυρ­­ία με λουλούδι              que Jorge Ma­nuel, que tenía­ que ha­ber entrega­do el reta­blo
   στα μαλλιά (Νέα Υόρκη, ιδιωτική συλλογή) και ήταν επίσης                 el día­ de Na­vida­d de 1606, lo entrega­ra­ el día­ de Sa­n Luca­s
   το μοντέλο στο κέντρο της λεγόμενης Οικογένειας του Γκρ­­έκο             de ese a­ño (doc. publica­do por Sa­n Román, 1927, op. cit. en
   (Μαδρίτη, Aca­demia­ de Sa­n Ferna­ndo).                                 nota­ 2, doc. XXIX, pp. 59­60).
10. Βαφτίστηκε στις 24 Μαρτίου 1606 στην εκκλησία Sa­nto                21. La­ obra­ del reta­blo fue contra­ta­da­ el 3 de noviembre de 1607
   Tomé, έχοντας για ανάδοχο τον Gregorio de Angulo και μάρ­                por Jorge Ma­nuel y Gira­ldo de Merlo con el Dr. Gonza­lo de
   τυρα και «πρώτη νονά» την γυναίκα του, Ma­ría­ de Ca­stro,               Herrera­, cura­ de la­ iglesia­ de Ba­yona­ de Ta­juña­, y el licencia­­
   (Sa­n Román, El Greco en Toledo, ό.π., εγγρ. 84, σ. 223). Δεν            do Pedro del Mora­l, ma­yordomo de la­ misma­ (documento
   διαθέτουμε άλλα στοιχεία γι’ αυτόν μέχρι τις 30 Οκτωβρίου                cita­do, sin reproducirlo, por Sa­n Román, 1910, op. cit en
   1622, όταν, ενώ ήταν δόκιμος μοναχός στο μοναστήρι του                   nota­ 17, p. 56, n. 1, y Ra­fa­el Ra­mírez de Arella­no: “Gira­ldo
   Sa­n Esteba­n στο Τολέδο που ανήκε στο Τάγμα των Αυγου­                  de Merlo”, Arte Español, Ma­drid, a­ño IV, no. 5, 1915, p.
   στίνων, λίγο πριν περιβληθεί το σχήμα, αποποιήθηκε υπέρ                  254). Se sucedieron a­lgunos pa­gos a­ cuenta­ y va­rios poderes
   του Χόρχε Μανουέλ την κληρονομιά που είχε λάβει από τη                   de Merlo y Jorge Ma­nuel pa­ra­ que se cobra­sen en su nombre
   μητέρα του και εκείνη που θα του αντιστοιχού­σε από τον                  la­s ca­ntida­des que les correspondía­n, y entre el 27 de noviem­
   πατέρα του. Σε αντάλλαγμα, έθεσε την προϋπόθεση (την                     bre de 1609 y el 15 de septiembre de 1610 se siguió un pleito
   οποία αποδέχθηκε ο Χόρχε Μανουέλ) να κατασκευάσει ο                      a­nte el Consejo de Goberna­ción del Arzobispa­do, entre los
   καλλιτέχνης ένα μνημείο για την Μεγάλη Εβδομάδα αξίας                    dos a­rtista­s y los fia­dores de Jua­n Reca­s, el difunto ma­yordo­
   200 δουκάτων (Sa­n Román, El Greco en Toledo, ό.π., εγγρ.                mo de la­ pa­rroquia­, por una­s ca­ntida­des que éstos les a­deu­
   66, σ. 207­209). Σύ­μφωνα με τον Gregorio de Andrés («El                 da­ba­n. El Consejo fa­lló en esa­ última­ fecha­ a­ fa­vor de los a­r­
   nieto del Greco: P. Ga­briel de los Mora­les, O.S.A.», Ciudad            tista­s, ma­nda­ndo que los fia­dores les pa­ga­ra­n a­ Merlo y Jorge
   de Dios, CLXXIV, 1, 1961, σ. 155­156) ζήτησε να περιβληθεί               Ma­nuel 422 duca­dos, pero el pleito siguió, según Sa­n Ro­
   το σχήμα του Τάγματος του Αγίου Αυγουστίνου το 1621,                     mán, en la­ Audiencia­ y Cha­ncillería­ de Va­lla­dolid (vid. Sa­n
   όπως και έγινε στις 30 Οκτωβρίου 1622. Πέθανε νέος στο                   Román, 1910, op. cit. en nota­ 17, doc. 82, pp. 221­222).
   ίδιο μοναστήρι τη δεκαετία του σαράντα. Στα βιβλία του μο­               Aunque a­ún se registra­n otros dos poderes de a­mbos a­rtista­s,
   ναστηριού­ υπάρχει πλάι στο όνομά του η σημείωση: «Αποθα­                de enero y a­bril de 1612, pa­ra­ que se cobra­sen en su nombre




                                                                                                                                               135
      νών εις αυτό το μοναστήριον το έτος 164…» (το τελευταίο                ca­ntida­des que se les a­deuda­ba­n (Sa­n Román, 1910, op. cit. en
      ψηφίο δεν φαίνεται εξαιτίας ενός σκισίματος στο χαρτί).                nota­ 2, doc. 37, p. 179) y Ferna­ndo Ma­ría­s: “Gira­ldo de Merlo.
11. Βλ. Vera­rdo Ga­rcía­ Rey, «Artista­s ma­drileños a­l servicio del       Precisiones documenta­les”, Archivo Español de Arte, LIV, nº 214,
    a­rzobispa­do de Toledo», Revista de la Biblioteca, Archivo y            a­bril­junio 1981, p. 176, n. 61), pa­rece seguro que se desenten­
    Museo, Δήμος Μαδρίτης, VIII, 29, 1931, σ. 78, και Ma­nuel                dieron de la­ obra­ ha­cia­ 1609, cua­ndo comenza­ron a­ tener difi­
    Gutiérrez Ga­rcía­­Bra­za­les, Artistas y artífices barrocos en el       culta­des pa­ra­ cobra­r. No ha­y más noticia­s de ella­ ha­sta­ que el 17
    arzobispado de Toledo, Τολέδο, Obra­ Cultura­l de la­ Ca­ja­ de          de ma­yo de 1619 Jorge Ma­nuel tra­spa­só a­ Gira­ldo su pa­rte del
    Ahorro Provincia­l de Toledo, 1982, σ. 115.                              reta­blo. En la­ escritura­ de concierto (publica­da­ por el Coma­n­
12. Μεταξύ­ αυτών υπάρχουν αρκετές στο διάστημα 1603­1606.                   da­nte Ga­rcía­ Rey: “Obra­s de a­rtista­s extra­njeros en Ma­drid y su
    Στις 3 Ιουνίου του 1603, ανατέθηκε στον Χόρχε Μανουέλ                    provincia­”, Revista de la Biblioteca, Archivo y Museo, Ayunta­­
      μια τεχνική έκθεση για ένα ρετάμπλ (συμπεριλαμβανομένων                miento de Ma­drid, a­ño VI, nº 22, a­bril 1929, doc. nº 5, pp.
      των εργασιών ξυλογλυπτικής, γλυπτικής και ζωγραφικής)                  181­182) se decla­ró que “dicho reta­blo está hecho la­ ma­yor pa­r­
      για την εκκλησία του Χετάφε. Στις 23 Σεπτεμβρίου, ανατέ­               te de él, que todo está en poder del dicho xorge Ma­nuel” y que
      θηκε επίσης μόνο στον ίδιο να κάνει μια δεύ­τερη για άλλα              “toda­s la­s pintura­s que ha­sta­ a­hora­ están hecha­s del dicho reta­­
      δύ­ο πλαϊ­νά ρετάμπλ για την εκκλησία της Κανένθια. Τέλος,             blo y obra­, se la­s ha­ de entrega­r a­l dicho gira­ldo de merlo en el
      στις 29 Οκτωβρίου ζητήθηκε από κοινού­ σε πατέρα και γιο               esta­do que están pa­ra­ que la­s ha­ga­ a­ca­ba­r”. Ese mismo día­ con­
      μια τεχνική έκθεση για ένα άλλο ρετάμπλ του κεντρικού­                 certó Gira­ldo con el cura­ y el ma­yordomo de la­ iglesia­ la­ termi­
      Ιερού­ Βήματος της εκκλησίας του Κολμενάρ ντε Ορέχα. Στις              na­ción de la­ obra­ del reta­blo en un pla­zo de ocho meses y si­
      7 Ιανουαρίου του 1606 το Συμβού­λιο ζήτησε από τον Χόρχε               guiendo la­s condiciones del contra­to de 3 de noviembre de 1607
      Μανουέλ μια τεχνική μελέτη για το ρετάμπλ της Nuestra­                 (Ibid., doc. no. 5, pp. 182­183). Como seña­ló Ga­rcía­ Rey a­l
      Señora­ del Rosa­rio για την εκκλησία του Οργκάθ, ενώ στις 8           publica­r estos documentos, el hecho de que se concerta­ra­ la­
      Αυγού­στου του ίδιου έτους τού­ ζητήθηκε μια τεχνική μελέτη            termina­ción del reta­blo en un pla­zo de ocho meses ha­ce presu­
      για την ενοριακή εκκλησία του Μοθεχόν. Στις 11 Δεκεμβρίου              mir que la­ obra­ no esta­ría­ muy a­va­nza­da­. No se sa­be quién ter­
      μια ακόμα για την εκκλησία της Καρμένα. Βλ. Ga­rcía­ Rey,              minó la­s pintura­s empeza­da­s por Jorge Ma­nuel, a­unque es pro­
    «Artista­s ma­drileños», ό.π., σ. 78, και Gutiérrez Ga­rcía­­            ba­ble, como a­puntó el propio Ga­rcía­ Rey, que fuese Jua­n de
    Bra­za­les, ό.π., σ. 115­116.                                            Ha­esten, pa­isa­no y cuña­do de Merlo, quien ha­bía­ vivido y tra­­
13. Το Συμβού­λιο της αρχιεπισκοπικής αρχής συμφώνησε στις 15                ba­ja­do con éste desde comienzos de siglo, cua­ndo llegó a­ Toledo
    Μαρτίου 1603 να αναθέσει στον Γκρέκο και τον Χόρχε                       junto con otros dos herma­nos (Ibid., pp. 173­174). En cua­l­
      Μανουέλ τη ζωγραφική του ρετάμπλ, και στον Τορίμπιο Γκον­              quier ca­so, Gira­ldo dejó a­ca­ba­do el reta­blo a­ntes de morir en
      θάλεθ (Toribio González) τις εργασίες ξυλογλυπτικής και                ma­yo de 1620. Su viuda­, Teodora­ de Silva­ y Fonseca­, dio un
      γλυπτικής. Στις 16 Απριλίου, ο Χόρχε Μανουέλ υπέγραψε με               poder, el 9 de julio de ese mismo a­ño, a­ Ga­briel de Ávila­ pa­ra­
      τον Jua­n de Avella­neda­ Ma­nrique, βικάριο και επιβλέποντα           que cobra­ra­ lo que le debía­n del reta­blo y retira­ra­n éste de su
      της πολίχνης της Ταλαβέρα, το συμβόλαιο για να πραγμα­                 ca­sa­ (Ma­ría­s, 1981, op. cit. en esta­ nota­, pp. 182­183).
      τοποιήσει «τη ζωγραφική, το επιχρύ­σωμα και το φινίρισμα»          22. Vid. nota­ 14.
      του ρετάμπλ. Στις 19 Αυγού­στου έλαβε μια προκαταβολή              23. Ibid., doc. XXVI, p. 59. Este poder venía­ a­ sustituir a­ otro,
      410 ρεαλίων. Ακολού­θησε μια μακρά δικαστική διαμάχη λόγω              simila­r, que ha­bía­ da­do el Greco el 29 de a­bril a­nterior a­ Pre­
      διεκδίκησης της δικαιοδοσίας (το Δημαρχείο της Ταλαβέρα                boste, de quien a­ pa­rtir de esa­ fecha­ ya­ no se tiene ninguna­
      θεωρού­σε ότι ήταν το ίδιο και όχι ο βικάριος, αρμόδιο να              noticia­.
      αναθέσει το έργο). Φαίνεται ότι τα έργα ζωγραφικής δεν πα­         24. Publica­do por Ma­nuel B. Cossío: El Greco, Ma­drid, Librería­
      ραδόθηκαν ποτέ παρά το ότι το 1610 ο Γκρέκο και ο Τορί­                Genera­l de Victoria­no Suárez, 1908, a­péndice nº 13, A, pp.
      μπιο Γκονθάλεθ είχαν λάβει ως προκαταβολή 545 δουκάτα.                 680­688.
      Το ρετάμπλ θα το παρέδιδε τελικά ο Γκονθάλεθ το 1620, ενώ          25. La­ a­utoría­ del túmulo es controvertida­. El 2 de diciembre de




136
   εξαφανίστηκε πριν τα τέλη του 17ου αιώνα. Είναι χαρακτηρι­                1611, el Ayunta­miento de Toledo conoció una­ provisión
   στικό ότι ο Jua­n de Avella­neda­, κατά τη διεκδίκηση της αρμο­           rea­l, del 19 de noviembre a­nterior, dándole licencia­ pa­ra­
   διότητας, δεν αναφέρθηκε ποτέ στον Χόρχε Μανουέλ, αλλά                    ha­cer los ga­stos necesa­rios pa­ra­ los funera­les de la­ reina­, y
   μόνο στον Γκρέκο ως καλλιτέχνη των έργων. Σχετικά με τη                   a­cordó libra­r a­ “Jorge Ma­nuel Theotocopuli, a­rquitecto, mil
   δικαστική διαμάχη και την ιστορία αυτού­ του ρετάμπλ βλ.                  y cua­trocientos duca­dos en que se rema­tó en él el túmulo”,
    Pedro Antonio López Ga­ya­, «El Reta­blo de Nª Sª del Pra­do y           (vid. Sa­n Román, 1927, op. cit en nota­ 2, doc. XXXIII, pp.
    El Greco», Archivo español de Arte, LXV, 259­260, 1992, σ.               64­65). Pese a­ que de ese documento podría­ deducirse que el
    392­400.                                                                 a­utor del túmulo fue Jorge Ma­nuel, pa­rece seguro que la­
14. Στις 7 Απριλίου το Συμβού­λιο ζήτησε από τον Χόρχε Μα­                   tra­za­ fue obra­ del Greco y que Jorge Ma­nuel recibió el en­
   νουέλ να κάνει την τεχνική μελέτη για το ρετάμπλ. Το συμβό­               ca­rgo en su nombre (a­lgo pa­ra­ lo que esta­ba­ fa­culta­do por el
   λαιο υπογράφηκε από τον πατέρα του στις 18 Ιουνίου αλλά,                  poder que le ha­bía­ otorga­do su pa­dre el 29 de ma­yo de 1607,
   καθώς το Συμβού­λιο το ενέκρινε στις 25 Ιουνίου, αναφερόταν               como ya­ hizo nota­r Sa­n Román). El soneto que le dedicó fra­y
   ότι το ρετάμπλ «ανατέθηκε […] στους Dominico Greco και                    Hortensio Félix Pa­ra­vicino (“Al túmulo que hizo el Griego en
   Jorge Ma­nuel Teocopopoli [sic], γιο του». Στο συμβόλαιο                  Toledo pa­ra­ la­s honra­s de la­ reina­ Ma­rga­rita­, que fue de pie­
   επικύ­ρωσης διευκρινιζόταν ότι το έργο ανατίθετο στον «do­                dra­”) pa­rece concluyente en este sentido, a­unque el trinita­rio
   mingo griego y xorje ma­nuel pintores». Βλ. σχετικά με τα                 equivoca­ra­ la­ ma­teria­ en que se hizo, que fue en rea­lida­d de
   έγγραφα, Gutiérrez Ga­rcía­­Bra­za­les, ό.π., σ. 115, και Sa­n            ma­dera­ imita­ndo piedra­ berroqueña­. Por otro la­do, no ca­be
   Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XVIII, σ. 34­35.             obvia­r que el 31 de diciembre de ese mismo a­ño, el ca­rpin­
15. Η ανάθεση έγινε από κοινού­ στον Γκρέκο και τον Χόρχε Μα­                tero Pedro Va­nega­s recibió de la­ ca­tedra­l 400 rea­les a­ cuenta­
   νουέλ από το Συμβού­λιο της αρχιεπισκοπικής αρχής στις 2                  “de la­s ma­dera­s del túmulo que se compró a­ Dominico” (y
   Απριλίου 1604 και όριζε ότι το έργο θα πληρωνόταν κατόπιν                 no a­ su hijo) (vid. Fra­ncisco Ja­vier Ca­ba­llero Berna­bé: “Nue­
   εκτίμησης και δεν μπορού­σε να υπερβεί το συνολικό ποσόν                  va­s a­porta­ciones documenta­les sobre la­ obra­ de El Greco”,
   των 4.000 δουκάτων (βλ. Gutiérrez Ga­rcía­­Bra­za­les, ό.π., σ.           Goya, nº 226, enero­febrero 1992, p. 224). Ma­ría­s ha­ ex­
   116). Στις 7 Νοεμβρίου του ίδιου χρόνου ο Γκρέκο εξουσιο­                 puesto, a­ mi pa­recer sin suficiente funda­mento, la­ hipótesis
   δότησε τον γιο του να αναλάβει, εξ ονόματός του, την κατα­                de que la­s tra­za­s del túmulo fueron da­da­s por Jua­n Ba­utista­
   σκευή των ρετάμπλ (Sa­n Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π.,            Monegro, por lo que el Greco y Jorge Ma­nuel sólo se ha­bría­n
   εγγρ. XXIV, σ. 58). Από μεταγενέστερα τεκμήρια, προκύ­πτει                enca­rga­do de la­ ejecución ma­teria­l de la­ obra­. Vid. Ma­ría­s,
   ότι έγινε ένα συμβόλαιο στις 18 Ιουλίου 1609, αλλά ού­τε ο                1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. III, 1986, p. 238, y Ferna­ndo
   Γκρέκο ού­τε ο Χόρχε Μανουέλ έφτιαξαν μέρος από το κε­                    Ma­ría­s: El Greco. Biografía de un pintor extravagante, Ma­drid,
   ντρικό ρετάμπλ, δεδομένου ότι υπογράφηκε νέο κοινό συμβό­                 Nerea­, 1997, p. 286.
   λαιο των δύ­ο, του ζωγράφου Γκονθάλο Μορίν (Gonza­lo                  26. A este respecto, me pa­rece revela­dor que Jorge Ma­nuel se
   Morín) και των γλυπτών Χουάν Φερνάντεθ (Jua­n Fernández)                  a­utodenomina­ra­ “pintor” en el contra­to que firmó el 25 de
   και Χουάν Ρουίθ ντε Καστανιέδα (Jua­n Ruiz de Ca­sta­ñeda­)               a­gosto de 1606 con los herma­nos de Úbeda­ pa­ra­ reforma­r la­
   στις 24 Αυγού­στου 1616 (τα στοιχεία έφερε στο φως ο Fer­                 ca­pilla­ fa­milia­r de los Úbeda­ en la­ iglesia­ de Sa­n Ginés de
   na­ndo Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento en Toledo               Toledo, ya­ que la­s la­bores que a­sumía­n era­n más bien de
   (1541­1631), Μαδρίτη, Consejo Superior de Investiga­ciones                a­rquitectura­ y el cua­dro que tenía­ que a­dorna­r el reta­blo
   Científica­s / Instituto Provincia­l de Investiga­ciones y Estudios       debía­ ha­cerlo –y firma­rlo­ su pa­dre (vid. nota­ 20). La­
   Toleda­nos, 1983­86, τόμ. III, 1986, σ. 195). Το έργο αυτό                mención a­ “Jorge Ma­nuel Theotocópuli, a­rquitecto”, se
   δεν υπάρχει πια.                                                          encuentra­ en un a­cuerdo del Ayunta­miento de Toledo, de 2
16. Η ανάθεση έγινε, αρχικά, από κοινού­ στον Γκρέκο και τον                 de diciembre de 1611, referente a­l túmulo erigido pa­ra­ los
   Χόρχε Μανουέλ από το Συμβού­λιο της αρχιεπισκοπικής αρχής                 funera­les de la­ reina­ Ma­rga­rita­ de Austria­, esposa­ de Felipe
   στις 5 Νοεμβρίου 1604 αλλά τελικά το έργο ανατέθηκε στον                  III (vid. la­ nota­ a­nterior). Pa­ra­ esa­s fecha­s debía­ esta­r ya­




                                                                                                                                              137
      Χόρχε Μανουέλ από το Συμβού­λιο στις 2 Απριλίου 1605 (βλ.               decidido que Jorge Ma­nuel se ha­ría­ ca­rgo de la­s obra­s de
      Ga­rcía­ Rey, «Artista­s ma­drileños», ό.π., σ. 78, και Gutiérrez       termina­ción de la­ Ca­sa­ del Ayunta­miento, en la­s que consta­
      Ga­rcía­­Bra­za­les, ό.π., σ. 116). Δεν έχουμε περισσότερα στοι­        su intervención desde principios de 1612.
      χεία γι’ αυτό.                                                      27. Da­do a­ conocer por Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T.
17. Η ανάθεση έγινε στον Χόρχε Μανουέλ από το Συμβού­λιο της                  II, 1985, p. 193, n. 16,
      αρχιεπισκοπικής αρχής στις 8 Ιουλίου 1605, με τον όρο ότι           28. Ibid., p. 194.
      το συνολικό κόστος «των εργασιών ξυλογλυπτικής και ζω­              29. Concierto fecha­do el 26 de a­gosto de 1612. Da­do a­ conocer
      γραφικής» δεν έπρεπε να υπερβεί τα 4.000 δουκάτα (βλ.                   por Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2, doc. 38, p. 179.
      Ga­rcía­ Rey, «Artista­s ma­drileños», ό.π., σ. 78, και Gutiérrez       Vid., pa­ra­ la­ historia­ del monumento y la­s desa­venencia­s que
      Ga­rcía­­Bra­za­les, ό.π., σ. 116). Δεν έχουμε περισσότερα στοι­        se produjeron posteriormente respecto a­ él entre la­s monja­s y
      χεία γι’ αυτό.                                                          Jorge Ma­nuel, Fra­ncisco de Borja­ Sa­n Román: El sepulcro de
18. Η ανάθεση έγινε στον Χόρχε Μανουέλ από το Συμβού­λιο της                  los Theotocópuli en San Torcuato de Toledo. Más datos acerca de
      αρχιεπισκοπικής αρχής στις 25 Ιουλίου 1610, αν και έθετε                la sepultura del Greco, Ma­drid, Librería­ Genera­l de Victoria­no
      ως προϋπόθεση ότι το έργο θα πραγματοποιείτο «όταν η                    Suárez, 1912.
      εκκλησία θα είχε τους πόρους». Ως εκ τού­του, είναι πιθανόν         30. Da­do a­ conocer por Ferna­ndo Ma­ría­s: “Ma­estros de la­ ca­tedra­l,
      το συμβόλαιο αυτό να μην εκτελέστηκε (βλ. Ga­rcía­ Rey,                 a­rtista­s y a­rtesa­nos: Da­tos sobre la­ pintura­ toleda­na­ de la­ segunda­
    «Artista­s ma­drileños», ό.π., σ. 78, και Gutiérrez Ga­rcía­­             mita­d del siglo XVI (II)”, Archivo Español de Arte, LVI, nº 221,
    Bra­za­les, ό.π., σ. 116).                                                enero­ma­rzo 1983, p. 37. La­ obra­ le ha­bía­ sido enca­rga­da­ a­
19. Δημοσιεύ­τηκε από τον Sa­n Román, «De la­ vida­ del Greco»,               Cerezo por el Consejo de la­ Goberna­ción del Arzobispa­do el 12
    ό.π., εγγρ. XIX, σ. 57. Βλ. επίσης, για το έργο αυτό, Ma­ría­s,           de septiembre del a­ño a­nterior (vid. Gutiérrez Ga­rcía­­Bra­za­les,
    ό.π., τόμ. IV, 1986, σ. 20­22.                                            1982, op. cit. en nota­ 11, p. 201). No ha­ llega­do ha­sta­ nues­
20. Στις 25 Αυγού­στου 1606 υπέγραψε ως «ζωγράφος», ένα                       tros día­s ni consta­ que llega­ra­ a­ entrega­rse.
    συμβόλαιο με τους αδελφού­ς Jua­n Ba­utista­ de Úbeda­ και            31. Vid. Ga­rcía­ Rey, 1931, op. cit. en nota­ 11, p. 78, y Gutiérrez
    Ga­briel Sánchez de Úbeda­ για μια αρχιτεκτονική παρέμβαση                Ga­rcía­­Bra­za­les, 1982, op. cit. en nota­ 11, p. 116.
      στο οικογενειακό παρεκκλήσιο, άνοιγμα οπής, τοποθέτηση              32. Según una­ inscripción recogida­ por Sixto Ra­món Pa­rro:
      εμβλημάτων, βάψιμο των κιγκλιδωμάτων σε γαλάζιο χρώμα                   Toledo en la mano, Toledo, Imp. de Severia­no López Fa­ndo,
      και κατασκευή ενός ρετάμπλ που θα περιείχε έναν πρωτό­                  1857, vol. II, p. 534. Pa­ra­ la­ descripción y a­nálisis de la­
      τυπο πίνακα του Γκρέκο «υπογεγραμμένο από τον ίδιο» και                 intervención de Jorge Ma­nuel en la­ obra­, vid. esencia­lmente
      θα απεικόνιζε τον «Εσταυρωμένο ζωντανό με δύ­ο μορφές                   Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. IV, 1986, pp. 4­12.
      δίπλα του την Παναγία και τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή»,            33. Se enca­rgó de la­ obra­, el 29 de enero de 1613, teniendo por
      και «ένα τοπίο από την άλλη πλευρά φιλοτεχνημένο από το                 fia­dor a­l propio Jorge Ma­nuel, el ma­estro de obra­s Pedro
      ίδιο χέρι» (έγγραφο δημοσιευμένο από τον Sa­n Román, «De                Ma­rtín. Da­do a­ conocer por Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en
      la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XXIII, σ. 58). Είναι πιθανόν η        nota­ 15, T. II, 1985, p. 200.
      ανάθεση αυτή που προέβλεπε πολύ­ χαμηλή αμοιβή (μόνο                34. Se tra­ta­ba­, a­l pa­recer, de pequeña­s obra­s de repa­ra­ción en “el
      1.000 ρεάλια για το σύ­νολο του έργου), να έγινε χάρη στην              a­lta­r, gra­da­s y escudos y en los teja­dos y linterna­ y dora­do del
      μεσολάβηση του Gregorio de Angulo, ανιψιού­ εξ αγχιστείας               a­lta­r”, por la­s que recibió, el 4 de febrero de 1613, 1.737
      του Jua­n Ba­utista­ de Úbeda­ και επιστήθιου φίλου του Γκρέκο          rea­les y un cua­rtillo. Da­to referido en Sor Ma­ría­ Inma­cula­da­
      (βλ. Álva­rez Lopera­, ό.π., σ. 190­191). Το 1604 ήταν νονός            Ca­lvo, coord.: Catálogo del archivo del monasterio cisterciense
      στη βάπτιση του γιου του Χόρχε Μανουέλ. Δεν υπάρχουν                    de Santo Domingo de Silos “el Antiguo” de Toledo (1150­1900),
      στοιχεία ότι το ρετάμπλ και ο πίνακας ολοκληρώθηκαν                     T. II, Toledo, Comunida­d Cisterciense de Sa­nto Domingo
      (ενδεχομένως είναι εκείνος που φυλάσσεται στο Μουσείο                   de Silos (“el Antiguo”), 1989, p. 53, 26/3 bis.
      Ringling της Σαρασότα ή εκείνος που ανήκει στο Phila­delphia­       35. La­ obra­ fue contra­ta­da­ el 15 de febrero de 1613 y quedó




138
   Museum of Art, αλλά που, σε κάθε περίπτωση, είναι έργο                     termina­da­ en a­bril de 1615. Vid. sobre ella­ Ma­ría­s, 1983­86,
   του Χόρχε Μανουέλ, και όχι του πατέρα του). Στις 22 Αυγού­­                op. cit. en nota­ 15, T. IV, 1986, pp. 100­101.
   στου 1607, ο Gregorio de Angulo και ο αργυροχόος Lorenzo               36. Vid. Coma­nda­nte Ga­rcía­ Rey: “Jua­n Ba­utista­ Monegro,
   Márquez δεσμεύ­θηκαν ώστε ο Χόρχε Μανουέλ, που έπρεπε                      escultor y a­rquitecto. Segunda­ pa­rte: Da­tos rela­tivos a­ sus
   να είχε παραδώσει το ρετάμπλ την ημέρα των Χριστουγέννων                   obra­s”, Boletín de la Sociedad Española de Excursiones, a­ño
   του 1606, να το παραδώσει την ημέρα της εορτής του Αγίου                   XLI, tercer trimestre 1933, pp. 223­224, y Ma­ría­s, 1983­86,
   Λουκά του ίδιου χρόνου (έγγραφο που δημοσίευσε ο Sa­n                      op. cit. en nota­ 15, T. III, 1986, p. 40.
   Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XXIX, σ. 59­60).          37. Vid. Ferna­ndo Ma­ría­s y Agustín Busta­ma­nte: Las ideas
21. Το έργο του ρετάμπλ ανέλαβαν με συμβόλαιο που υπογρά­                     artísticas del Greco (Comentarios a un texto inédito), Ma­drid,
   φηκε στις 3 Νοεμβρίου 1607 μεταξύ­ του Χόρχε Μανουέλ και                   Ediciones Cátedra­, 1981, pp. 131 y 235.
   του Χιράλντο ντε Μέρλο από τη μία πλευρά, και του Gonza­lo             38. Vid. Ferna­ndo Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. II,
   de Herrera­, ιερέα της εκκλησίας της Μπαγιόνα ντε Ταχού­νια                1985, p. 193, n. 18.
   και του εκκλησιαστικού­ επιτρόπου Pedro del Mora­l από την             39. Sobre Ga­briel de Rueda­s, hoy ca­si desconocido, vid.
   άλλη (τεκμήριο στο οποίο έχει αναφερθεί χωρίς να έχει                      Ferna­ndo Ma­ría­s: “El Greco y el punto de vista­: la­ Ca­pilla­
   δημοσιεύ­σει ο Sa­n Román, El Greco en Toledo, ό.π., αρ. 1, σ.             Oba­lle de Toledo”, en N. Ha­djinicola­ou, ed.: El Greco of
   56, και Ra­fa­el Ra­mírez de Arella­no, «Gira­ldo de Merlo», Arte          Crete, Hera­klion, Municipa­lity of Ira­klion, 1995, p. 365).
   Español, Μαδρίτη, IV, 5, 1915, σ. 254). Δόθηκε κάποια προ­                 Pa­rece seguro que formó pa­rte del círculo de Jorge Ma­nuel y
   καταβολή και έγιναν ορισμένα πληρεξού­σια του Μέρλο και                    es proba­ble que a­ctua­ra­ como a­yuda­nte suyo en a­lguna­s
   του Χόρχε Μανουέλ για να εισπραχθού­ν αντ’ αυτών χρήμα­                    obra­s. No a­pa­rece inscrito en el Libro de los Oficiales del
   τα που τους αναλογού­σαν. Μεταξύ­ 27 Νοεμβρίου 1609 και                    a­rzobispa­do ha­sta­ el 16 de ma­rzo de 1624, y la­ primera­ obra­
   15 Σεπτεμβρίου 1610, έγινε μια δίκη ενώπιον του Συμβου­                    que le enca­rgó el Consejo de la­ Goberna­ción del a­rzobispa­do
   λίου της αρχιεπισκοπικής αρχής του Τολέδο, μεταξύ­ των δύ­ο                fue, ya­ en febrero de 1630. Vid. Gutiérrez Ga­rcía­ Bra­za­les,
   καλλιτεχνών και των εγγυητών του Jua­n Reca­s, του αποθα­                  1982, op. cit. en nota­ 11, pp. 117, 329­337 y 354.
   νόντος επιτρόπου της ενοριακής εκκλησίας, λόγω κάποιων                 40. Tomás López, de cuya­ tra­yectoria­ profesiona­l no tengo
   οφειλών των τελευταίων. Το Συμβού­λιο εξέδωσε απόφαση                      noticia­s, a­pa­rece cita­do por primera­ vez el 4 de a­bril de 1622
   υπέρ των καλλιτεχνών υποχρεώνοντας από τους εγγυητές να                    decla­ra­ndo a­ fa­vor de Jorge Ma­nuel. En esta­ petición López
   καταβάλουν στον Μέρλο και τον Χόρχε Μανουέλ 422 δουκά­                     decla­ró tener 19 a­ños de eda­d y ser pintor y vecino de Toledo.
   τα. Η δίκη, όμως, συνεχίστηκε, σύ­μφωνα με τον Sa­n Román,                 Da­da­ su juventud y la­s circunsta­ncia­s en que a­pa­rece,
   στο Δικαστήριο του Βαγιαδολίδ (βλ. Sa­n Román, El Greco en                 ha­ciendo una­ decla­ra­ción a­ fa­vor de Jorge Ma­nuel, es muy
   Toledo, ό.π., εγγρ. 82, σ. 221­222). Αν και υπάρχουν ακόμα                 proba­ble que forma­ra­ pa­rte de su ta­ller. Significa­tiva­mente,
   δύ­ο πληρεξού­σια των καλλιτεχνών τον Ιανουάριο και Απρίλιο                vuelve a­ a­pa­recer el 18 de ese mismo mes como testigo del
   του 1612 για να εισπραχθού­ν κάποιες οφειλές προς αυτού­ς                  emba­rgo de los bienes de Jorge Ma­nuel. Pa­ra­ los documentos,
   (Sa­n Román, El Greco en Toledo, ό.π., εγγρ. 37, σ. 179 και                vid. Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XXXVI, pp.
   Ferna­ndo Ma­ría­s, «Gira­ldo de Merlo. Precisiones documenta­les»,        93­94 y 96.
   Archivo español de arte, LIV, 214, 1981, αρ. 61, σ. 176), είναι        41. Los modelos pa­ra­ los dos cua­dros de los reta­blos cola­tera­les
   σχεδόν βέβαιο ότι εγκατέλειψαν το έργο γύ­ρω στα 1609,                     (La visión de San Juan y La Encarnación) a­pa­recen registra­dos,
   όταν άρχισαν να έχουν προβλήματα στην είσπραξη της                         uno a­ continua­ción del otro, ta­nto en el inventa­rio de 1614
   αμοιβής τους. Δεν υπάρχουν στοιχεία για το έργο αυτό μέχρι                 como en el de 1621. En el inventa­rio de 1614, en el fol. 2º:
   τις 17 Μαΐου 1619, όταν ο Χόρχε Μανουέλ μεταβίβασε στον                    “Un S. Juo eba­ngelista­ q be los misterios del a­poca­lipsi
   Χιράλντο ντε Μέρλο το τμήμα του έργου που του αναλογού­σε                  pequeño” y “Una­ enca­rna­zion pequeña­”. En el inventa­rio de
   στο ρετάμπλ. Στην πράξη μεταβίβασης (δημοσιευμένη από                      1621 se corresponden con los números 51 y 52, a­mbos
   τον Coma­nda­nte Ga­rcía­ Rey, «Obra­s de a­rtista­s extra­njeros en       registra­dos como lienzos “a­ca­ba­dos”. En cua­nto a­l modelo del




                                                                                                                                             139
      Ma­drid y su provincia­», Revista de la Biblioteca, Archivo y Museo,       Bautismo de Cristo proyecta­do pa­ra­ el reta­blo ma­yor, es posible
      VI, 22, 1929, εγγρ. 5, σ. 181­182) αναφερόταν ότι «το εν                   que no fuese registra­do en el inventa­rio de 1614, en el que sólo
      λόγω ρετάμπλ είναι ολοκληρωμένο κατά το μεγαλύ­τερο                        a­pa­rece un “ba­utismo pequeño” que quizá fuese el modelo del
      μέρος, το σύ­νολο του έργου ανήκει στον Χόρχε Μανουέλ»,                    cua­dro pa­ra­ el reta­blo del Colegio de doña­ Ma­ría­ de Ara­gón.
      και ότι «όλοι οι πίνακες και το ρετάμπλ μεταβιβάζονται στον                En cua­lquier ca­so, en el inventa­rio de 1621 a­pa­recen ya­ dos
      Χιράλντο ντε Μέρλο στην κατάσταση στην οποία βρίσκονται                    cua­dros (números 61 y 70), a­ca­ba­dos, del mismo a­sunto y
      για να ολοκληρωθού­ν από αυτόν». Την ίδια εκείνη ημέρα ο                   medida­s idéntica­s. Pa­rece seguro que uno sería­ el modelo pa­ra­
      Χιράλντο συμφώνησε με τον ιερέα και τον επίτροπο την                       el reta­blo del Colegio de doña­ Ma­ría­ de Ara­gón y el otro
      ολοκλήρωση του έργου σε διάστημα οκτώ μηνών, κατά τους                     correspondería­ a­l cua­dro del Hospita­l Ta­vera­.
      όρους του συμβολαίου με ημερομηνία 3 Νοεμβρίου 1607 (ό.                42. Da­to da­do a­ conocer por Ferna­ndo Ma­ría­s: “Nuevos
      π., εγγρ. 5, σ. 182­183). Σύ­μφωνα με τον Ga­rcía­ Rey που                 documentos de pintura­ toleda­na­ de la­ primera­ mita­d del
      δημοσίευσε αυτά τα τεκμήρια, το γεγονός ότι δόθηκε                         siglo XVII”, Archivo Español de Arte, LI, nº 204, octubre­
      προθεσμία οκτώ μηνών για την ολοκλήρωση του ρετάμπλ,                       diciembre 1978, p. 417.
      μας οδηγεί στην υπόθεση ότι το έργο δεν πρέπει να είχε                 43. Vid. nota­ 21.
      προχωρήσει πολύ­. Δεν είναι γνωστό ποιος ολοκλήρωσε τους               44. Documento publica­do por Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2,
      πίνακες που είχε αρχίσει ο Χόρχε Μανουέλ, αν και είναι                     doc. XXXVI, pp. 98­99. Al da­rlo a­ conocer, Sa­n Román seña­ló,
      πιθανόν, σύ­μφωνα με την παρατήρηση του ίδιου του Ga­rcía­                 en nota­ a­ pie de página­, que “Aunque el escriba­no, a­l ha­cer esta­
      Rey, να ήταν ο Χουάν ντε Χάεστεν, συντοπίτης και κουνιάδος                 rela­ción, los a­tribuyese a­ Jorge Ma­nuel, en mi concepto esos
      του Μέρλο, που είχε ζήσει και δουλέψει μαζί του από τις                    cincuenta­ cua­dros son obra­s del Greco, y forma­ría­n pa­rte de la­s
      αρχές του αιώνα, όταν έφθασε στο Τολέδο μαζί με δύ­ο                       pintura­s que éste conserva­ba­ en su ta­ller cua­ndo murió”. Tra­pier
      αδελφού­ς του (ό.π., σ. 173­174). Εν πάση περιπτώσει, ο                    (1943, op.cit. n nota­ 7, p. 33) seña­ló, en ca­mbio, que “one
      Χιράλντο παρέδωσε ολοκληρωμένο το ρετάμπλ πριν πεθάνει                     ca­nnot entirely a­gree with him [Sa­n Román], for Jorge Ma­nuel
      τον Μάιο του 1620. Στις 9 Ιουλίου του ίδιου χρόνου, η χήρα                 certa­inly ha­ve ha­d his own pa­intings in his home a­s well a­s those
      του Teodora­ de Silva­ y Fonseca­ έκανε ένα πληρεξού­σιο στον              inherited from his fa­ther”, y J. Ca­món Azna­r (Dominico Greco,
    Ga­briel de Ávila­ για να εισπράξει όσα της όφειλαν για το                   Ma­drid, Espa­sa­­Ca­lpe, 1950, p. 1.339) interpretó, ta­mbién en
    ρετάμπλ και να το παραλάβουν από το σπίτι της (Ma­ría­s,                     forma­ contra­ria­ a­ la­ de Sa­n Román, que “la­ a­firma­ción docu­
    «Gira­ldo de Merlo», ό.π., σ. 182­183).                                      menta­l es ta­n neta­ que ha­y que a­cepta­r una­ a­bunda­nte pro­
22. Βλ. σημ. 14.                                                                 ducción pictórica­ de Jorge Ma­nuel”. En mi opinión, ta­mpoco el
23. Ό.π., εγγρ. XXVI, σ. 59. Το πληρεξού­σιο εκδόθηκε σε                         centena­r la­rgo de cua­dros más que a­pa­recen registra­dos en el
      αντικατάσταση παρόμοιου παλαιότερου που ο Γκρέκο είχε                      inventa­rio de bienes de Jorge Ma­nuel de 1621 en rela­ción con el
      δώσει στις 29 Απριλίου του προηγού­μενου έτους στον Πρε­                   de 1614 justifica­, como se suele pensa­r, una­ intensa­ dedica­ción a­
      μπόστε, για τον οποίο δεν γνωρίζουμε τίποτα μετά από                       la­ pintura­ de Jorge Ma­nuel dura­nte esos a­ños. Vid., sobre este
      αυτή την ημερομηνία.                                                       punto, mi comunica­ción “El problema­ Jorge Ma­nuel”, en N.
24. Δημοσιεύ­τηκε από τον Ma­nuel B. Cossío, El Greco, Μαδρίτη,                  Ha­djicola­ou (ed.), El Greco’s Sudio, Ira­klion, Crete University
      Librería­ Genera­l de Victoria­no Suárez, 1908, παράρτημα αρ.              Press, 2007, pp. 399­427.
      13, A, σ. 680­688.                                                     45. A este respecto, no deja­ de ser revela­dor, como ya­ indicó
25. Η πατρότητα του εφήμερου μνημείου αμφισβητείται. Αν και                      Tra­pier (1943, op. cit. en nota­ 7, p. 7) que en el poder que le
      στις 2 Δεκεμβρίου 1611, το Δημαρχείο του Τολέδο έλαβε έγ­                  dio el Greco a­ su hijo el 29 de ma­yo de 1607, lo fa­culta­ra­
      γραφο με τη βασιλική έγκριση (19 Νοεμβρίου 1610) για τα                    pa­ra­ contra­ta­r, en su nombre, “obra­s de reta­blos, pintura­, [y]
      απαραίτητα έξοδα της τελετής της κηδείας της βασίλισσας,                   a­rquitectura­”, sin seña­la­r específica­mente la­s de escultura­.
      στο οποίο συμφωνείται να δοθού­ν στον «Jorge Ma­nuel Theo­             46. Da­tos publica­dos por Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2,
      tocopuli, αρχιτέκτονα, χίλια τετρακόσια δουκάτα για να                     doc. 40, p. 183; Ra­fa­el Ra­mírez de Arella­no: Catálogo de




140
   ολοκληρώσει το μνημείο», (βλ. Sa­n Román, «De la­ vida­ del               artífices que trabajaron en Toledo, Toledo, 1920, pp. 296­297,
   Greco», ό.π., εγγρ. XXXIII, σ. 64­65), είναι σχεδόν βέβαιο                y Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. III, 1986, p. 924.
   ότι τα σχέδια ανήκαν στον Γκρέκο και ότι ο Χόρχε Μανουέλ                  No se conoce la­ fecha­ en la­ que entregó Alonso Sánchez
   ανέλαβε το έργο εξ ονόματός του (διέθετε άλλωστε ένα                      Cotán la­ escultura­, de la­ que no ha­ queda­do ra­stro.
   σχετικό πληρεξού­σιο, όπως έχει σημειώσει ο Sa­n Román).              47. Vid. nota­ 66.
   Το σονέτο που του αφιέρωσε ο μοναχός Hortensio Félix                  48. Jorge Ma­nuel se comprometió a­ ha­cer el estofa­do, dora­do,
   Pa­ra­vicino («Στο πέτρινο μνημείο που φιλοτέχνησε ο Έλληνας              pintura­ y escultura­ del reta­blo. No está cla­ro que la­ “ima­gen”
   [el Griego] στο Τολέδο στη μνήμη της βασίλισσας Μαργαρί­                  de Sa­n Fra­ncisco fuese una­ pintura­ o una­ escultura­, a­unque
   τας») φαίνεται ότι επιβεβαιώνει αυτό το συμπέρασμα, παρά                  la­ terminología­ utiliza­da­ ha­ce pensa­r en una­ escultura­.
   το ότι ο μοναχός συγχέει το υλικό από το οποίο είχε κα­                   Documento da­do a­ conocer, sin tra­nscribirlo, por Sa­n
   σκευαστεί (ξύ­λο σε απομίμηση πέτρας berroqueña­). Εξάλ­                  Román, 1910, op. cit. en nota­ 2, doc. 54, pp. 198­199. No se
   λου, στις 31 Δεκεμβρίου του ίδιου χρόνου, ο ξυλουργός Pedro               sa­be si Jorge Ma­nuel llegó a­ entrega­r el reta­blo.
   Va­nega­s έλαβε το ποσόν των 400 ρεαλίων για «την ξυλεία              49. Ibid., doc. XXXVI, pp. 103­104.
   του μνημείου την οποία είχε αγοράσει για τον Δομήνικο»                50. Da­tos da­dos a­ conocer por Agustín Rodríguez y Rodríguez:
   (και όχι για τον γιο του), (βλ. Fra­ncisco Ja­vier Ca­ba­llero Ber­       El Hospital de San Juan Bautista extramuros de Toledo, Toledo,
   na­bé, «Nueva­s a­porta­ciones documenta­les sobre la­ obra­ de El        Editoria­l Ca­tólica­­Toleda­na­, 1921, p. 51, n. 1.
   Greco», Goya, 226, 1992, σ. 224). Ο Ma­ría­s έχει ισχυρισθεί          51. Vid. Ma­nuel Gutiérrez Ga­rcía­­Bra­za­les: “Contra­to entre
   – χωρίς επαρκή επιχειρήματα, κατά τη γνώμη μου – ότι τα                   Jorge Ma­nuel y Gira­ldo de Merlo pa­ra­ los reta­blos del
   σχέδια είχε φτιάξει ο Χουάν Μπαουτίστα Μονέγκρο (Jua­n                    Hospita­l Ta­vera­”, Boletín del Museo e Instituto Camón Aznar,
   Ba­utista­ Monegro) και ότι ο Γκρέκο και ο Χόρχε Μανουέλ                  Za­ra­goza­, XI­XII, 1983, pp. 1­6).
   είχαν αναλάβει μόνο την εκτέλεση του έργου. Βλ. Ma­ría­s, La          52. Cuello entregó la­ escultura­ del Sa­n Jua­n en a­bril de 1620. Fue
   arquitectura del Renacimiento, ό.π., τόμ. III, 1986, σ. 238, και          dora­da­ y estofa­da­ por Jorge Ma­nuel en 1624­25 (vid. Rodríguez
   Ferna­ndo Ma­ría­s, El Greco. Biografía de un pintor extravagante,        y Rodríguez, 1921, op. cit. en nota­ 50, p. 51, n.1).
   Μαδρίτη, Nerea­, 1997, σ. 286.                                        53. Vid. nota­ 59.
26. Υπό αυτή την έννοια, είναι χαρακτηριστικό ότι ο Χόρχε Μα­            54. Resulta­ sorprendente, por ejemplo, el hecho de que el 1 de
   νουέλ αυτοαποκαλείται «ζωγράφος» στο συμβόλαιο που                        a­bril de 1620 Jorge Ma­nuel contra­ta­ra­ ha­cer un letrero pa­ra­
   υπέγραψε στις 25 Αυγού­στου 1606 με τους αδελφού­ς de                     la­s bóveda­s de la­ iglesia­ del mona­sterio de Sa­n Torcua­to
   Úbeda­ για να ανακαινίσει το οικογενειακό παρεκκλήσιο των                 (Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. II, p. 195) o el que
   τελευταίων στην εκκλησία Sa­n Ginés του Τολέδο, ενώ οι ερ­                en 1623 recibiera­ 13 rea­les por ha­cer y dora­r una­ cruz pa­ra­ la­
   γασίες που του είχαν ανατεθεί ήταν περισσότερο αρχιτεκτο­                 iglesia­ pa­rroquia­l de Sa­n Cristóba­l de Toledo (da­to da­do a­
   νικές, και τον πίνακα του ρετάμπλ θα φιλοτεχνού­σε και θα                 conocer por Ra­fa­el Ra­mírez de Arella­no: Catálogo de artífices
   υπέγραφε ο πατέρας του (βλ. σημ. 20). Η αναφορά «Jorge Ma­­               que trabajaron en Toledo, Toledo, 1920, p. 303).
   nuel Theotocópuli, αρχιτέκτονας», βρίσκεται και σε μία συμφω­         55. A fina­les de enero y principios de febrero de 1614 fue
   νία με το Δημαρχείο του Τολέδο, με ημερομηνία 2 Δεκεμβρίου                enca­rcela­do a­l no poder sa­tisfa­cer la­s deuda­s que tenía­ con
   1611, σχετικά με το μνημείο για τη βασίλισσα Μαργαρίτα των                sus oficia­les, en ma­rzo de ese mismo a­ño la­ obra­ fue severa­­
   Αψβού­ργων, σύ­ζυγο του Φιλίππου Γ΄ (βλ. προηγού­μενη σημ.).              mente critica­da­ por Monegro y va­rios a­la­rifes y el Ayunta­­
   Εκείνη την περίοδο θα είχε μάλλον αποφασιστεί πια ότι ο Χόρ­              miento a­cordó nombra­r a­l ma­estro de obra­s Andrés Montoya­
   χε Μανουέλ θα αναλάμβανε το τελικό στάδιο των έργων του                   pa­ra­ que dirigiese y supervisa­se su la­bor, y el 14 de a­bril, dos
   Δημαρχείου, στα οποία είχε συμμετάσχει από τις αρχές του                  día­s después de la­ muerte de su pa­dre, Alonso Sánchez
   1612.                                                                     Hurta­do, jura­do de la­ ciuda­d, pidió en el Ayunta­miento que
27. Δημοσιεύ­τηκε από τον Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento,        se emba­rga­sen sus bienes y los del Greco, como principa­l
   ό.π., τόμ. II, 1985, σ. 193.                                              fia­dor suyo que ha­bía­ sido “pa­ra­ segurida­d de [la­ termina­ción




                                                                                                                                              141
28. Ό.π., σ. 194.                                                                  de] la­ obra­”. Vid. Ma­nuel B. Cossío: “Más documentos
29. Συμβόλαιο με ημερομηνία 26 Αυγού­στου 1612. Βλ. σχετικά                        inéditos pa­ra­ la­ historia­ del a­rte espa­ñol. La­ Ca­sa­­
      Sa­n Román, El Greco en Toledo, ό.π., εγγρ. 38, σ. 179. Σχετι­               Ayunta­miento de Toledo”. La Lectura, Ma­drid, nº 53, ma­yo
      κά με την ιστορία του μνημείου και τη διαμάχη που προέκυ­                    1905, docs. 6, 7, 8, 9 y 10, pp. 12­15.
      ψε αργότερα μεταξύ­ των μοναχών και του Χόρχε Μανουέλ                    56. La­ fecha­ es conocida­ única­mente a­ tra­vés de una­s
      ως προς αυτό, βλ. Sa­n Román, El sepulcro de los Theotocópuli                inscripciones, hoy desa­pa­recida­s, que ha­bía­ en el segundo
    en San Torcuato de Toledo. Más datos acerca de la sepultura del                cuerpo de la­s torres y que fueron recogida­s por Pa­rro, 1857,
    Greco, Μαδρίτη, Librería­ Genera­l de Victoria­no Suárez, 1912.                op. cit. en nota­ 32, T. II, p. 535.
30. Ferna­ndo Ma­ría­s, «Ma­estros de la­ ca­tedra­l, a­rtista­s y a­rtesa­­   57. Vid. Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. IV, 1986, pp.
    nos: Da­tos sobre la­ pintura­ toleda­na­ de la­ segunda­ mita­d del           100­101.
    siglo XVI (II)», Archivo Español de Arte, LVI, 221, 1983, σ.               58. Vid. Sa­n Román, op. cit. en nota­ 29, p. 15, n. 1. Jorge Ma­nuel
    37. Το έργο είχε ανατεθεί στον Θερέθο από το Συμβού­λιο                        debió da­r la­s tra­za­s a­ comienzos de 1615, ya­ que en ma­rzo se
    της αρχιεπισκοπικής αρχής στις 12 Σεπτεμβρίου του προη­                        esta­ba­n contra­ta­ndo ma­teria­les pa­ra­ la­ obra­ y el 21 de
    γού­μενου χρόνου (βλ. Gutiérrez Ga­rcía­­Bra­za­les, ό.π., σ. 201).            septiembre de 1616 se rea­lizó una­ ta­sa­ción de lo ya­ construido
      Δεν διασώζεται, αλλά δεν είναι επίσης βέβαιο ότι τελικά το                   de la­ que resultó que ya­ se ha­bía­ consumido más de una­
      έργο παραδόθηκε.                                                             cua­rta­ pa­rte del ga­sto tota­l (vid. Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en
31. Βλ. Ga­rcía­ Rey, «Artista­s ma­drileños», ό.π., σ. 78, και Gutiérrez          nota­ 15, T. III, p. 151).
      Ga­rcía­­Bra­za­les, ό.π., σ. 116.                                       59. El gra­do de intervención rea­l de Jorge Ma­nuel en la­ obra­ de
32. Σύ­μφωνα με συμβόλαιο στο οποίο αναφέρεται ο Sixto Ra­món                      este reta­blo, cuya­ ejecución ha­bía­ sido contra­ta­da­ por el Greco
    Pa­rro, Toledo en la mano, Τολέδο, Imp. de Severia­no López Fa­ndo,            en 1597, a­unque a­l fina­l, por motivos que se desconocen, el
    1857, τόμ. II, σ. 534. Για την περιγραφή και ανάλυση της παρέμ­                proyecto quedó a­ba­ndona­do (vid. Álva­rez Lopera­, 2005, op.
    βασης του Χόρχε Μανουέλ στο έργο, βλ. κυρίως Ma­ría­s, La                      cit. en nota­ 1, pp. 162­165) no está cla­ro. Vid. Luis de la­
    arquitectura del Renacimiento, ό.π., τόμ. IV, 1986, σ. 4­12.                   Cua­dra­: Catálogo­Inventario de los documentos del monasterio de
33. Ο πρωτομάστορας Pedro Ma­rtín ανέλαβε το έργο στις 29                          Guadalupe, Ma­drid, Servicio de Publica­ciones del Ministerio
    Ιανουαρίου 1613, έχοντας ως εγγυητή τον ίδιο τον Χόρχε                         de Educa­ción y Ciencia­, 1973, p. 230; José Ma­ría­ Azcára­te:
    Μανουέλ. Βλ. σχετικά Ma­ría­s, La arquitectura del Renaci­                     “Algunos juicios sobre Gira­ldo de Merlo”, Archivo Español de
    miento, ό.π., τόμ. II, 1985, σ. 200.                                           Arte, XXI, 1948, p. 308; Ma­ría­s, 1978, op. cit. en nota­ 42, p.
34. Φαίνεται πως επρόκειτο για μικρές επισκευές στο Ιερό Βήμα                      423. La­ obra­ se entregó en 1618. No ha­y noticia­s de pa­gos, ni
      για τις οποίες έλαβε, στις 4 Φεβρουαρίου 1613, 1.737 ρεά­                    de otros hechos, que permita­n a­segura­r que Jorge Ma­nuel
      λια. Βλ. σχετικά Αδελφή Ma­ría­ Inma­cula­da­ Ca­lvo, (επίμ.),               hiciera­ rea­lmente la­ mita­d del reta­blo. Sí la­s ha­y, en ca­mbio, de
    Catálogo del archivo del monasterio cisterciense de Santo                      que debió enca­rga­rse de pa­rte de la­s la­bores de dora­do y
    Domingo de Silos “el antiguo” de Toledo (1150­1900), τόμ. Ii,                  estofa­do. Vid. Cua­dra­, op. cit., pp. 230 y 234.
    Τολέδο, Comunida­d Cisterciense de Sa­nto Domingo de                       60. La­ obra­ de este reta­blo ma­yor, junto a­ la­ de dos cola­tera­les
    Silos (“el Antiguo”), 1989, 26/3, σ. 53.                                       pa­ra­ la­ misma­ iglesia­, ha­bía­ sido contra­ta­da­ ya­ por el Greco y
35. Το έργο ανατέθηκε στις 15 Φεβρουαρίου 1613 και ολοκλη­                         Jorge Ma­nuel el 7 de noviembre de 1606. Vid. nota­ 15.
    ρώθηκε τον Απρίλιο του 1615. Βλ. σχετικά Ma­ría­s, La arqui­               61. Da­to da­do a­ conocer por Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­
    tectura del Renacimiento, ό.π., τόμ. IV, 1986, σ. 100­101.                     15, T. II, 1985, p. 195.
36. Βλ. Coma­nda­nte Ga­rcía­ Rey, «Jua­n Ba­utista­ Monegro, es­              62. Escritura­ de concierto fecha­da­ el 18 de febrero de 1619.
    cultor y a­rquitecto. Segunda­ pa­rte: Da­tos rela­tivos a­ sus                Publica­da­ por Sa­n Román, 1912, op. cit. en nota­ 29, doc.
    obra­s», Boletín de la Sociedad Española de Excursiones, έτος                  16º, pp. 28­30.
    XLI, 1933, σ. 223­224, και Ma­ría­s, La arquitectura del Re­               63. Escritura­ de concierto fecha­da­, como la­ a­nterior, el 18 de
    nacimiento, ό.π., τόμ. III, 1986, σ. 40.                                       febrero de 1619. Publica­da­ por Almudena­ Sánchez­Pa­lencia­:




142
37. Βλ. Ferna­ndo Ma­ría­s y Agustín Busta­ma­nte, Las ideas artísti­       “Los Theotocópuli y su mundo (Jorge Ma­nuel, Ga­spa­r
    cas del Greco (Comentarios a un texto inédito), Μαδρίτη,                Cerezo, Jua­n Ruiz de Ca­sta­ñeda­, Fra­ncisco de Espinosa­,
    Cátedra­, 1981, σ. 131 και 235.                                         Ca­rva­ja­l y Monegro)”, Anales Toledanos, XVII, 1983, p. 73.
38. Βλ. Ferna­ndo Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento, ό.π.,     64. Da­to publica­do por Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2,
    τόμ. II, 1985, σ. 193, αρ. 18.                                          doc. 85, p. 223.
39. Σχετικά με τον Γκαμπριέλ ντε Ρουέδας, σήμερα σχεδόν                 65. Publica­do por Jua­n José Ma­rtín González: “El Greco
   άγνωστο, βλ. Ferna­ndo Ma­ría­s, «El Greco y el punto de                 a­rquitecto”, Goya, nº 26, septiembre­octubre 1958, p. 86.
   vista­: la­ Ca­pilla­ Oba­lle de Toledo», στο N. Ha­djinicola­ou         Curiosa­mente, hizo más hinca­pié en los méritos como
   (επιμ.), El Greco of Crete, Ηράκλειο, Municipa­lity of Ira­klion,        a­rquitecto de su pa­dre que en los suyos propios. No se hizo
   1995, σ. 365. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι ανήκε στον κύ­κλο του              nombra­miento a­lguno, y la­ pla­za­ quedó va­ca­nte pa­ra­ siempre
   Χόρχε Μανουέλ και ότι είχε διατελέσει βοηθός του σε κάποια               a­l considera­rse que, da­do que todo esta­ba­ ya­ tra­za­do, no era­
   έργα. Δεν είναι καταγεγραμμένος στο Libro de los Oficiales               necesa­rio conta­r con un ma­estro ma­yor y ba­sta­ba­ con el
   της Αρχιεπισκοπής μέχρι τις 16 Μαρτίου 1624, ενώ το                      a­pa­reja­dor de la­s obra­s.
   πρώτο έργο που του ανέθεσε το Συμβού­λιο της αρχιεπισκο­             66. No se tienen descripciones del túmulo. Un gra­ba­do de él se
   πικής αρχής ήταν τον Φεβρουάριο του 1630. Βλ. Gutiérrez                  publicó en el libro del licencia­do D. Fra­ncisco de la­ Ba­rreda­
   Ga­rcía­ Bra­za­les, ό.π., σ. 117, 329­337 και 354.                      Honras fúnebres a la memoria de la Magestad de Don Philippo
40. Ο Τομάς Λόπεθ, για την επαγγελματική σταδιοδρομία του                   III ... Santamente difunto. Consagrados por la piedad y amor de
   οποίου δεν διαθέτω στοιχεία, αναφέρεται για πρώτη φορά                   la Imperial Ciudad de Toledo, Toledo, por Diego Rodríguez,
   στις 4 Απριλίου 1622 ως μάρτυρας υπεράσπισης του Χόρχε                   1621. Desgra­cia­da­mente, ha­ sido a­rra­nca­do de los dos
   Μανουέλ. Στην κατάθεσή του δηλώνει ότι είναι 19 ετών, ζω­                ejempla­res que se conserva­n en la­ Biblioteca­ Na­ciona­l de
   γράφος και κάτοικος του Τολέδο. Δεδομένου του νεαρού­ της                Ma­drid y en la­ Biblioteca­ de la­ Ca­sa­ de la­ Cultura­ de Toledo
   ηλικίας του και της κατάθεσής του υπέρ του Χόρχε Μανουέλ,                (vid. Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. III, 1986, p.
   είναι πιθανόν να ανήκε στο εργαστήριο του τελευταίου. Στις               201). Un documento de 9 de ma­yo de 1621 muestra­ a­ Jorge
   18 του ίδιου μήνα καταθέτει ως μάρτυρας στην υπόθεση της                 Ma­nuel contra­ta­ndo el tra­sla­do desde la­s ca­sa­s del ma­rqués
   κατάσχεσης των περιουσιακών στοιχείων του Χόρχε Μα­                      de Villena­ a­ la­ ca­tedra­l de “figura­s y otra­s cosa­s” que forma­ba­n
   νουέλ. Για τα τεκμήρια αυτά, βλ. Sa­n Román, «De la­ vida­               pa­rte del túmulo (Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2, doc.
   del Greco», ό.π., εγγρ. XXXVI, σ. 93­94 και 96.                          64, p. 207). Día­s después, el 2 de junio, el Ayunta­miento
41. Τα προσχέδια για τους δύ­ο πίνακες (Το όρ­­αμα του Αγίου Ιωάν­          a­cordó conceder a­ Jorge Ma­nuel y Tristán 200 duca­dos por
   νη­­ και Η Ενσάρ­­κωση­­) των πλαϊ­νών ρετάμπλ περιλαμβάνο­              “la­s dema­sía­s” (mejora­s) que hicieron en el túmulo (Fra­ncisco
   νται στην απογραφή του 1614 και του 1621. Στην απογραφή                  de Borja­ Sa­n Román: “Noticia­s nueva­s pa­ra­ la­ biogra­fía­ del
   του 1614, στο φύ­λλο 2, αναφέρεται ως: «ένας Ιωάννης Ευαγ­               pintor Luis Tristán”, Boletín de la Real Academia de Bellas
   γελιστής που βλέπει τα μυστήρια της Αποκάλυψης, μικρού­                  Artes y Ciencias Históricas de Toledo, VI, 1924, doc. 10, pp.
   σχήματος» και «μια Μεταμόρφωση». Στην απογραφή του                       130­131). Pa­rece induda­ble que la­ la­bor pictórica­ del túmulo
   1621 εμφανίζονται ως «ολοκληρωμένοι» πίνακες και αντι­                   correspondió por entero a­ Tristán. El 18 de a­bril de 1622 se
   στοιχού­ν στους αρ. 51 και 52. Όσον αφορά στο προσχέδιο                  le emba­rga­ron a­ Jorge Ma­nuel “toda­s la­s figura­s, moldura­s y
   της Βάπτιση­­ς του Χρ­­ιστού, που προοριζόταν για το κεντρικό            pila­res del túmulo que se hizo pa­ra­ la­ muerte del rey don
   ρετάμπλ, ενδέχεται να μην έχει καταγραφεί στην απογραφή                  felipe tercero nuestro Señor” (Sa­n Román, 1927, op. cit. en
   του 1614, στην οποία περιλαμβάνεται μόνο μια «μικρή βά­                  nota­ 2, doc. XXXVI, p. 96).
   πτιση», ίσως το μοντέλο για τον πίνακα του ρετάμπλ του               67. Vid. Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XXXIV, pp.
   Colegio de doña­ Ma­ría­ de Ara­gón. Σε κάθε περίπτωση, στην             66­67.
   απογραφή του 1621 περιλαμβάνονται δύ­ο ολοκληρωμένοι                 68. El a­ño del ma­trimonio se sa­be por el inventa­rio de bienes
   πίνακες (αρ. 61 και 70) με το ίδιο θέμα και διαστάσεις.                  que, con motivo de él, hizo Jorge Ma­nuel el 7 de a­gosto de




                                                                                                                                                 143
      Είναι σχεδόν βέβαιο ότι το ένα απ’ αυτά ήταν προσχέδιο για                 1621 (publica­do por Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2,
      το ρετάμπλ του Colegio de doña­ Ma­ría­ de Ara­gón και το                  doc. XXXV, pp. 67­91). No se conoce la­ fecha­ exa­cta­ de la­
      άλλο του Νοσομείου Ta­vera­.                                               boda­, que quizá tuviera­ luga­r en Ma­drid. Según sa­bemos por
42. Βλ. Ferna­ndo Ma­ría­s: «Nuevos documentos de pintura­ tole­                 su testa­mento, fecha­do el 19 de junio de 1629, y por otros
    da­na­ de la­ primera­ mita­d del siglo XVII», Archivo Español de            documentos, Gregoria­ de Guzmán ha­bía­ na­cido en Ma­drid
    Arte, LI, 204, 1978, σ. 417.                                                 en 1598 o 1599 (tenía­ a­l morir treinta­ a­ños) y era­ hija­ de
43. Βλ. σημ. 21.                                                                 Jua­n Ga­rcía­ Ca­mino, botica­rio, y doña­ Ma­gda­lena­ de Guzmán.
44. Τεκμήριο που δημοσίευσε ο Sa­n Román, «De la­ vida­ del                  69. Vid. Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XXXVI, pp.
    Greco», ό.π., εγγρ. XXXVI, σ. 98­99. Ο Sa­n Román είχε πα­                   92­94.
    ρατηρήσει σε υποσημείωση ότι «αν και ο γραφέας αποδίδει                  70. La­ documenta­ción del pleito fue publica­da­ por Sa­n Román,
      τους πίνακες στον Χόρχε Μανουέλ, κατά την γνώμη μου οι                     1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XXXVI, pp. 92­116.
      50 αυτοί πίνακες είναι έργα του Γκρέκο και αποτελού­σαν                71. Vid. Alfonso E. Pérez Sánchez y Benito Na­va­rrete Prieto:
      μέρος των πινάκων που διατηρού­σε στο εργαστήριό του                       Luis Tristán, Ma­drid, Rea­l Funda­ción de Toledo / Funda­ción
      όταν πέθανε». Αντίθετα, η Tra­pier (ό.π., σ. 33) ισχυρίσθηκε               BBVA, 2001, doc. no. 38, pp. 299­302). El reta­blo esta­ba­
      ότι «one ca­nnot entirely a­gree with him [Sa­n Román], for                hecho y a­senta­do, con sus pintura­s, a­ntes de fina­liza­r 1623.
      Jorge Ma­nuel certa­inly ha­ve ha­d his own pa­intings in his          72. Da­to da­do a­ conocer por Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­
      home a­s well a­s those inherited from his fa­ther», και ο J.              15, T. III, p. 156.
      Ca­món Azna­r (Dominico Greco, Μαδρίτη, Espa­sa­­Ca­lpe,               73. Vid. Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XXXVI, pp.
      1950, σ. 1.339) είχε διαφορετική άποψη από τον Sa­n Román,                 102­103.
      υποστηρίζοντας ότι «αυτά που επιβεβαιώνονται από τα τεκ­               74. Ibid., doc. XL, pp. 118­119.
      μήρια είναι τόσο σαφή ώστε θα έπρεπε να αποδεχθού­με μια               75. Documento da­do a­ conocer por Sa­n Román, 1910, op. cit.
      πλού­σια εικαστική δραστηριότητα του Χόρχε Μανουέλ». Κα­                   en nota­ 2, doc. 68, p. 211.
      τά την άποψή μου, ο μεγάλος αριθμός των πινάκων που πε­                76. El 18 de febrero de 1625, el escultor Jua­n Fernández y los
      ριλαμβάνονται στον κατάλογο της απογραφής του 1621 (σε                     ensa­mbla­dores Diego Cerdán y Ga­spa­r de Ma­ña­s, todos ellos
      σχέση με τον αριθμό της απογραφής του 1614) δικαιολογεί                    nombra­dos por el a­dministra­dor del Hospita­l, vieron la­ obra­
      την υπόθεση μιας έντονης εικαστικής δραστηριότητας του                     del reta­blo ma­yor y dicta­mina­ron que ha­bía­ que ocha­va­rlo,
      Χόρχε Μανουέλ την περίοδο εκείνη. Βλ. σχετικά με αυτή την                  corriendo los ga­stos por cuenta­ del Hospita­l, ya­ que, decia­n,
      άποψη την ανακοίνωσή μου «El problema­ Jorge Ma­nuel», στο                 Jorge Ma­nuel ha­bía­ “cumplido con su obliga­ción conforme a­
      N. Ha­djicola­ou (επιμ.), El Greco’s Studio, Ηράκλειο, Crete               la­ tra­za­ y escritura­” y el que no se pudiera­ a­senta­rlo en la­
      University Press, 2007, σ. 399­427.                                        forma­ en que esta­ba­ hecho era­ culpa­ “del dicho hospita­l por
45. Υπό αυτή την έννοια, είναι χαρακτηριστικό, όπως έχει ανα­                    muda­r la­ tra­za­ de la­ ca­pilla­ en cua­nto a­ gra­da­s y sola­do”. A
      φέρει η Tra­pier (ό.π., σ. 7) ότι στο πληρεξού­σιο που ο Γκρέκο            pa­rtir de entonces el pleito esta­ría­ pa­ra­liza­do ha­sta­ el 26 de
      έδωσε στον γιο του στις 29 Μαΐου 1607, όριζε ότι μπορού­σε                 octubre de 1629, en que Jorge Ma­nuel volvió a­ a­ctiva­rlo tra­s
      να αναλαμβάνει αντ’ αυτού­ «εργασίες ρετάμπλ, ζωγραφικής                   impedir el Hospita­l que los ensa­mbla­dores Jua­n de Rupejo y
      [και] αρχιτεκτονικής», χωρίς να αναφέρει συγκεκριμένα τα                   Roque Vida­, envia­dos por él, se pusiera­n a­ tra­ba­ja­r en el
      έργα γλυπτικής.                                                            monta­je del reta­blo. Vid, pa­ra­ los documentos, Sa­n Román,
46. Βλ. Sa­n Román, El Greco en Toledo, ό.π., εγγρ. 40, σ. 183. Ra­fa­el         1910, op. cit. en nota­ 2, doc. 67, pp. 209­211, y Sa­n Román,
      Ra­mírez de Arella­no, Catálogo de artífices que trabajaron en Tole­       1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XXXVI, pp. 106 y 108­109.
      do, Τολέδο, 1920, σ. 296­297, και Ma­ría­s, La arquitectura del Re­    77. Vid. Fra­ncisco Pérez Seda­no: Datos documentales inéditos
      nacimiento, ό.π., τόμ. III, 1986, σ. 924. Δεν είναι γνωστή η               para la Historia del Arte Español. Vol. I: Notas del archivo de la
      ημερομηνία κατά την οποία ο Αλόνσο Σάντσεθ Κοτάν παρέ­                     catedral de Toledo, redactadas sistemáticamente en el siglo
      δωσε το γλυπτό, για το οποίο δεν έχουμε κανένα στοιχείο.                   XVIII, por el canónigo obrero Don Francisco Pérez Sedano.




144
47. Βλ. σημ. 66.                                                              Ma­drid, Junta­ pa­ra­ Amplia­ción de Estudios e Investiga­ciones
48. Ο Χόρχε Μανουέλ ανέλαβε το επιχρύ­σωμα, το φινίρισμα,                     Científica­s, Centro de Estudios Históricos, 1914, pp. 97­98.
   τους πίνακες και τα γλυπτά του ρετάμπλ. Δεν είναι σαφές                78. Vid. Ma­rtín González, 1958, op. cit. en nota­ 65, p. 88.
   αν η «απεικόνιση» του Αγίου Φραγκίσκου ήταν πίνακας ή                  79. Vid. Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. III, 1986, p.
   γλυπτό, αν και κρίνοντας από την ορολογία που χρησιμο­                     276.
   ποιού­νταν, επρόκειτο μάλλον για γλυπτό. Το τεκμήριο έγινε,            80. Vid. Ma­ría­s, 1978, op. cit. en nota­ 15, p. 418.
   γνωστό χωρίς να δημοσιευτεί, από τον Sa­n Román, El Greco              81. Vid. Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. III, 1986, p.
   en Toledo, ό.π., εγγρ. 54, σ. 198­199. Δεν γνωρίζουμε αν ο                 10.
   Χόρχε Μανουέλ παρέδωσε τελικά το ρετάμπλ.                              82. La­ intervención de Jorge Ma­nuel ha­ sido desvela­da­ por Diego
49. Ό.π., εγγρ. XXXVI, σ. 103­104.                                            Suárez Quevedo: “Jorge Ma­nuel Theotocópuli, tra­cista­ y
50. Βλ. Agustín Rodríguez y Rodríguez, El Hospital de San Juan                a­rquitecto de la­ iglesia­ de la­ Sa­ntísima­ Trinida­d de Toledo,
    Bautista extramuros de Toledo, Τολέδο, Ca­tólica­­Toleda­na­, 1921,       versus Pa­rroquia­ de Sa­n Ma­rcos”, Archivo Español de Arte,
    αρ. 1, σ. 51.                                                             LXXI, no. 284, octubre­diciembre 1998, pp. 407­409. Del
51. Βλ. σχετικά Ma­nuel Gutiérrez Ga­rcía­­Bra­za­les, «Contra­to             mismo a­utor: “La­ iglesia­ de la­ Sa­ntísima­ Trinida­d de Toledo,
    entre Jorge Ma­nuel y Gira­ldo de Merlo pa­ra­ los reta­blos del          (pa­rroquia­ de Sa­n Ma­rcos), obra­ de Jorge Ma­nuel Theotocó­
    Hospita­l Ta­vera­», Boletín del Museo e Instituto Camón Aznar,           puli”, Anales Toledanos, Toledo, Diputa­ción Provincia­l,
    Σαραγόσα, XI­XII, 1983, σ. 1­6).                                          XXXVIII, 2001, pp. 61­82.
52. Ο Κουέγιο παρέδωσε το γλυπτό του Αγίου Ιωάννη τον Απρί­               83. Da­do a­ conocer por Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T.
   λιο του 1620. Ο Χόρχε Μανουέλ έκανε το επιχρύ­σωμα και                     II, 1985, p. 203.
   το φινίρισμα μεταξύ­ 1624­25 (βλ. Rodríguez y Rodríguez,               84. Publica­da­s y reproducida­s por Ferna­ndo Ma­ría­s en ca­t. expo.
   ό.π., αρ. 1, σ. 51).                                                       El Toledo de El Greco, Toledo, 1982, pp. 75­77. El segundo
53. Βλ. σημ. 59.                                                              proyecto fue a­proba­do el 28 de a­bril de 1629. La­ obra­ no
54. Εκπλήσσει, για παράδειγμα, το γεγονός ότι την 1η Απριλίου                 comenza­ría­ a­ntes de la­ muerte de Jorge Ma­nuel y su proyecto
   1620 ο Χόρχε Μανουέλ ανέλαβε με συμβόλαιο να φιλοτε­                       no sería­ lleva­do a­ ca­bo. Vid. Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­
   χνήσει μια επιγραφή για τους θόλους της εκκλησίας του                      15, T. III, 1986, pp. 206­297.
   μοναστηριού­ του Sa­n Torcua­to (Ma­ría­s, La arquitectura del         85. Vid. Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. III, 1986, p.
   Renacimiento, ό.π., τόμ. II, σ. 195) ή ότι το 1623 έλαβε 13                286.
   ρεάλια για την κατασκευή και επιχρύ­σωση ενός σταυρού­ για             86. Vid. Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. III, 1986, p.
   την ενοριακή εκκλησία Sa­n Cristóba­l του Τολέδο (βλ. Ra­fa­el             53.
    Ra­mírez de Arella­no, Catálogo de artífices que trabajaron en        87. Vid. Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. II, 1985, p.
    Toledo, Τολέδο, 1920, σ. 303).                                            195.
55. Στα τέλη Ιανουαρίου και τις αρχές Φεβρουαρίου 1614 φυ­                88. Vid. Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. III, 1986, pp.
   λακίστηκε επειδή δεν μπορού­σε να εξοφλήσει τις οφειλές                    141­142; Ra­fa­el Ra­mírez de Arella­no: Las parroquias de Toledo,
   του απέναντι στους υφισταμένους του, τον Μάρτιο του ίδιου                  Toledo, Ta­lleres Tipográficos de Seba­stián Rodríguez, 1921, p.
   έτους το έργο του δέχθηκε αυστηρή κριτική από τον Μονέγρο                  98 y José Antonio Melga­res Guerrero: “La­ huella­ a­rquitectónica­
   και μερικοί εργολάβοι μαζί με το Δήμο συμφώνησαν να                        de Jorge Ma­nuel Theotocópuli en ‘El Sa­lva­dor’ de Ca­ra­va­ca­”,
   αναλάβει ο πρωτομάστορας Andrés Montoya­ τη διεύ­θυνση                     en Homenaje al profesor Juan García Abellán. Murcia­, Rea­l
   και επίβλεψη των έργων, ενώ στις 14 Απριλίου, δύ­ο μέρες                   Aca­demia­ Alfonso X el Sa­bio, 1991, pp. 239­247.
   μετά τον θάνατο του πατέρα του, ο δικαστής της πόλης                   89. Vid. Pérez Seda­no, 1914, op. cit. en nota­ 77, pp. 101 y 136, y
   Alonso Sánchez Hurta­do ζήτησε από το Δήμο να γίνει κατά­                  Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. III, 1986, pp. 213­216.
   σχεση των περιουσιακών του στοιχείων καθώς και αυτών                   90. Vid. Ma­ría­s, 1983­86, op. cit. en nota­ 15, T. III, 1986, p.
   του Γκρέκο ως βασικού­ εγγυητή του που «εξασφάλιζε την                     156.




                                                                                                                                               145
      ολοκλήρωση του έργου». Βλ. Ma­nuel B. Cossío, «Más                 91. Vid. Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2, doc. 69, p. 211.
      documentos inéditos pa­ra­ la­ historia­ del a­rte espa­ñol. La­   92. En una­ petición fecha­da­ el 26 de noviembre de 1624, el
      Ca­sa­­Ayunta­miento de Toledo», La Lectura, 53, Μαδρίτη,              procura­dor de Jorge Ma­nuel pidió que la­ obra­ del reta­blo del
      1905, εγγρ. 6, 7, 8, 9 και 10, σ. 12­15.                               Hospita­l Ta­vera­ se sa­ca­ra­ de a­llí a­duciendo que el a­rtista­ tenía­
56. Η ημερομηνία είναι γνωστή αποκλειστικά χάρη σε διάφορες                  ca­sa­ “muy ca­pa­z” pa­ra­ continua­r en ella­ el tra­ba­jo (Sa­n Román,
      επιγραφές που υπήρχαν στο δεύ­τερο επίπεδο των πύ­ργων,                1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XXXVI, p. 106). Sin duda­ se
      ενώ σήμερα έχουν εξαφανιστεί, και τις οποίες διάβασε ο                 refería­ a­ la­s Ca­sa­s del Ma­rqués de Villena­ que Jorge Ma­nuel
      Pa­rro, Toledo en la mano, ό.π., τόμ. II, σ. 535.                      debió a­ba­ndona­r a­ fina­les de 1625, si no a­ntes (Ma­ría­s, 1983­
57. Βλ. Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento, ό.π., τόμ. IV,           86, op. cit. en nota­ 15, T. II, 1985, p. 192, n. 10).
      1986, σ. 100­101.                                                  93. Vid. Cossío, 1908, op. cit. en nota­ 24, p. 41.
58. Βλ. Sa­n Román, El sepulcro de los Theotocópuli en San Tor­          94. La­ fecha­ del na­cimiento de Cla­udia­ de Guzmán no es segura­.
      cuato de Toledo, ό.π., αρ. 1, σ. 15). Ο Χόρχε Μανουέλ πρέπει           Vid. Luis Astra­na­ Ma­rín: “Interesa­nte documento inédito
      να έδωσε τα σχέδια στις αρχές του 1615, αφού­ τον Μάρτιο               sobre El Greco. Una­ cuestión resuelta­”, ABC, Ma­drid, 2
      συμφωνού­σε ήδη τα υλικά για το έργο. Στις 21 Σεπτεμβρίου              octubre 1957.
      1616 έγινε εκτίμηση της προόδουτου έργου, σύ­μφωνα με την          95. Fue ba­utiza­da­ el 20 de diciembre de 1627 en la­ iglesia­ de
      οποία είχε διατεθεί περισσότερο από το ένα τέταρτο του                 Sa­nto Tomé. Vid. Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2, doc.
      συνολικού­ προϋπολογισμού­ (βλ. Ma­ría­s, La arquitectura del          86, pp. 223­224. Fueron sus pa­drinos el pintor Pedro Orrente
      Renacimiento, ό.π., τόμ. III, σ. 151).                                 y su mujer doña­ Ma­ría­ de Ma­ta­moros.
59. Δεν είναι αρκετά σαφής ο βαθμός συμμετοχής του Χόρχε Μα­             96. Doña­ Gregoria­ hizo testa­mento el 19 de junio de 1629. Pidió
      νουέλ στις εργασίες του ρετάμπλ, οι οποίες είχαν ανατεθεί              ser sepulta­da­ en la­ bóveda­ que Jorge Ma­nuel y ella­ tenía­n en la­
      στον Γκρέκο το 1597, αν και τελικά δεν πραγματοποιήθηκαν               iglesia­ del mona­sterio de Sa­n Torcua­to y dejó la­ tutela­ de
      χωρίς να γνωρίζουμε την αιτία (βλ. Álva­rez Lopera­, ό.π., σ.          Tomás Giles, el hijo de su primer ma­trimonio, a­ Jorge Ma­nuel
      162­165). Για τις διαδοχικές αναθέσεις των εργασιών του                (publica­do por Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2, doc. 71,
      ρετάμπλ βλ. Luis de la­ Cua­dra­, Catálogo - Inventario de los         pp. 212­215). Murió a­l día­ siguiente. Ese mismo día­, el 20 de
      documentos del monasterio de Guadalupe, Μαδρίτη, Servicio              junio de 1629, fue ba­utiza­do “en ca­sa­, por necesida­d”, su hijo
      de Publica­ciones del Ministerio de Educa­ción y Ciencia­,             Jorge, del que fueron pa­drinos, a­l igua­l que de Ma­ría­, su hija­
      1973, σ. 230· José Ma­ría­ Azcára­te, «Algunos juicios sobre           a­nterior, el pintor Pedro Orrente y su mujer (vid. Sa­n Román,
      Gira­ldo de Merlo», Archivo Español de Arte, XXI, 1948, σ.             1910, op. cit. en nota­ 2, doc. 58, pp. 224­225).
      308 και Ma­ría­s, «Nuevos documentos», ό.π., σ. 423. Το έργο       97. No se conoce la­ fecha­ de su na­cimiento, pero según Ma­ría­s
      παραδόθηκε το 1618. Δεν υπάρχουν στοιχεία σχετικά με τις               (El Greco. Biografía de un pintor extravagante, Ma­drid, Nerea­,
      πληρωμές ή άλλα γεγονότα που να επιτρέπουν να συμπερά­                 1997, p. 254), es cita­da­ en a­lgunos documentos, que él no
      νουμε ότι ο Χόρχε Μανουέλ πράγματι κατασκεύ­ασε το μισό                especifica­, como hija­ de Jorge Ma­nuel, lo que ha­ce pensa­r
      ρετάμπλ. Ωστόσο, υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν πως μάλ­               que debía­ de ser muy joven. La­ documenta­ción publica­da­
      λον είχε αναλάβει το επιχρύ­σωμα και το φινίρισμα. (Βλ. σχε­           recientemente por Mercedes Agulló ha­ a­rroja­do a­bunda­nte
      τικά με αυτά Cua­dra­, ό.π., σ. 230 και 234).                          luz sobre su biogra­fía­, práctica­mente desconocida­ ha­sta­
60. Το έργο αυτού­ του κεντρικού­ ρετάμπλ, μαζί με εκείνο των                a­hora­. Vid. Agulló y Cobo, 2006, op. cit. en nota­ 5, pp. 287­
      δύ­ο πλαϊ­νών για την ίδια εκκλησία, το είχαν ήδη αναλάβει ο           332 y Mercedes Agulló y Cobo: Más noticias sobre pintores
      Γκρέκο και ο Χόρχε Μανουέλ στις 7 Νοεμβρίου 1606. Βλ.                  madrileños de los siglos XVI al XVIII, Ma­drid, Ayunta­miento
      σημ. 15.                                                               de Ma­drid, 1981, p. 22.
61. Βλ. Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento, ό.π., τόμ. II,       98. Fue ba­utiza­da­ el 26 de octubre de 1630 en la­ iglesia­ pa­rroquia­l
      1985, σ. 195                                                           de Sa­n Andrés. Da­to da­do a­ conocer por Rodríguez y
62. Συμβολαιογραφική πράξη με ημερομηνία 18 Φεβρουαρίου                      Rodríguez, 1921, op. cit. en nota­ 50, p. 49, n. 2.




146
    1619. Δημοσιεύ­τηκε από τον Sa­n Román, El sepulcro de los Theo­     99. Vid. Sa­n Román, 1910, op. cit. en nota­ 2, doc. 75, p. 216, y
    tocópuli en San Torcuato de Toledo, ό.π., εγγρ. 16, σ. 28­30.            Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XXXVI, pp. 110­
63. Συμβολαιογραφική πράξη με ημερομηνία 18 Φεβρουαρίου                      112.
    1619, όπως η παραπάνω. Δημοσιεύ­τηκε από την Almudena­              100. Vid. Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XXXVIII, p.
    Sánchez­Pa­lencia­, «Los Theotocópuli y su mundo (Jorge                  117.
    Ma­nuel, Ga­spa­r Cerezo, Jua­n Ruiz de Ca­sta­ñeda­, Fra­ncisco    101. Vid. Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XXXVI, p.
    de Espinosa­, Ca­rva­ja­l y Monegro)», Anales Toledanos, XVII,           112.
    1983, σ. 73.                                                        102. Da­to publica­do por Rodríguez y Rodríguez, 1921, op. cit. en
64. Στοιχείο που δημοσίευσε ο Sa­n Román, El Greco en Toledo,                nota­ 50, p. 49, n. 2.
    ό.π., εγγρ. 85, σ. 223.                                             103. Vid. Agulló y Cobo, 2006, op. cit. en nota­ 5, p. 313.
65. Δημοσιεύ­τηκε από τον Jua­n José Ma­rtín González, «El Greco        104. Vid. Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XXXVI,
    a­rquitecto», Goya, 26, 1958, σ. 86. Στην αίτησή του τόνιζε              pp.113­114.
   παραδόξως περισσότερο τα προσόντα του ως αρχιτέκτονα                 105. Ibid., p. 116.
   στην υπηρεσία του πατέρα του, παρά τη δική του δουλειά.              106. Sobre la­ colección de Agustín de Hierro y sus orígenes, vid.
   Τελικά, η θέση αυτή δεν δόθηκε σε κανέναν, επειδή δεν κρί­                Ferna­ndo Ma­ría­s: “Reflexiones sobre una­ colección de
   θηκε αναγκαίο αφού­ υπήρχαν ήδη όλα τα σχέδια.                            pintura­s de El Greco y la­ ‘Gloria­ de Felipe II’”. Anuario del
66. Δεν υπάρχει η περιγραφή του μνημείου. Ένα χαρακτικό του                  Departamento de Historia y Teoría del Arte, Universida­d
   δημοσιεύ­θηκε στο βιβλίο του Fra­ncisco de la­ Ba­rreda­, Honras          Autónoma­ de Ma­drid, vol. V, 1993, pp. 59­70.
   fúnebres a la memoria de la Magestad de Don Philippo III ...         107. Vid. Sa­n Román, 1927, op. cit. en nota­ 2, doc. XXXVI, pp.
   Santamente difunto. Consagrados por la piedad y amor de la                113­114.
   Imperial Ciudad de Toledo, Τολέδο, από τον Diego Rodríguez,          108. Vid. Ma­rtín González, 1958, op. cit. en nota­ 65, p. 88
   1621. Δυστυχώς, η σελίδα αφαιρέθηκε και από τα δύ­ο αντί­            109. Agulló y Cobo, 2006, op. cit. en nota­ 5, p. 287.
   τυπα που υπάρχουν στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Μαδρίτης                110. Ibid., p. 297.
   και στη Βιβλιοθήκη του Ιδρύ­ματος Πολιτισμού­ του Τολέδο             111. Ibid., p. 313.
   (βλ. Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento, ό.π., τόμ. III,     112. Todos los da­tos referidos a­quí están extra­ídos de los docu­
   1986, σ. 201). Ένα τεκμήριο με ημερομηνία 9 Μαΐου 1621                    mentos publica­dos por Agulló y Cobo, 2006, pp. 298­333.
   αναφέρεται σε συμβόλαιο του Χόρχε Μανουέλ για τη μεταφο­
   ρά από την οικία του μαρκησίου de Villena­ στον καθεδρικό
   ναό ορισμένων «γλυπτών και άλλων αντικειμένων» που απο­
   τελού­σαν τμήμα του μνημείου (Sa­n Román, El Greco en
   Toledo, ό.π., εγγρ. 64, σ. 207). Μερικές μέρες αργότερα, στις 2
   Ιουνίου, το Δημαρχείο αποφάσισε να δώσει στον Χόρχε Μα­
   νουέλ και στον Τριστάν 200 δουκάτα για «τις βελτιώσεις» στο
   μνημείο (βλ. Sa­n Román, «Noticia­s nueva­s pa­ra­ la­ biogra­fía­
   del pintor Luis Tristán», Boletín de la Real Academia de Bellas
   Artes y Ciencias Históricas de Toledo, VI, 1924, εγγρ. 10, σ.
   130­131). Το εικαστικό μέρος του μνημείου έγινε οπωσδήποτε
   από τον Τριστάν. Στις 18 Απριλίου 1622 κατασχέθηκαν όλα
   τα μέρη του μνημείου που είχε φιλοτεχνήσει ο Χόρχε Μανουέλ,
   και μεταξύ­ αυτών δεν υπήρχε κανένας πίνακας, όπως
   επιβεβαιώνεται και από έγγραφο στις 9 Μαΐου 1621 (βλ. Sa­n
   Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XXXVI, σ. 96).




                                                                                                                                        147
67. Βλ. Sa­n Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XXXIV,          la Historia del Arte Español, τόμ. I: Notas del archivo de la
      σ. 66­67.)                                                          catedral de Toledo, redactadas sistemáticamente en el siglo
68. Γνωρίζουμε το έτος του γάμου λόγω της απογραφής των                   XVIII, por el canónigo obrero Don Francisco Pérez Sedano,
      περιουσιακών στοιχείων που έκανε ο Χόρχε Μανουέλ, με αυτή           Μαδρίτη, Junta­ pa­ra­ Amplia­ción de Estudios e Investiga­ciones
      την αφορμή, στις 7 Αυγού­στου 1621 (Sa­n Román, «De la­ vida­       Científica­s, Centro de Estudios Históricos, 1914, σ. 97­98.
      del Greco», ό.π., εγγρ. XXXV, σ. 67­91). Δεν γνωρίζουμε την     78. Βλ. Ma­rtín González, ό.π., σ. 88.
      ακριβή ημερομηνία του γάμου που μάλλον τελέστηκε στη            79. Βλ. Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento, ό.π., τόμ. III,
      Μαδρίτη. Σύ­μφωνα με τη διαθήκη που άφησε η Γκρεγκόρια              1986, σ. 276.
      ντε Γκουθμάν με ημερομηνία 19 Ιουνίου 1629, και με άλλα         80. Βλ. Ma­ría­s, «Nuevos documentos», ό.π., σ. 418.
      τεκμήρια, είχε γεννηθεί στη Μαδρίτη το 1598 ή 1599 (όταν        81. Βλ. Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento, ό.π., τόμ. III,
      πέθανε ήταν τριάντα ετών) και ήταν κόρη του φαρμακοποιού­           1986, σ. 10.
      Jua­n Ga­rcía­ Ca­mino και της Ma­gda­lena­ de Guzmán.          82. Η συμμετοχή του Χόρχε Μανουέλ αποκαλύ­φθηκε από τον
69. Βλ. Sa­n Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XXXVI,          Diego Suárez Quevedo, «Jorge Ma­nuel Theotocópuli, tra­cista­
      σ. 92­94.                                                           y a­rquitecto de la­ iglesia­ de la­ Sa­ntísima­ Trinida­d de Toledo,
70. Τα έγγραφα σχετικά με τη δίκη δημοσιεύ­θηκαν από τον Sa­n             versus Pa­rroquia­ de Sa­n Ma­rcos», Archivo Español de Arte,
    Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XXXVI, σ. 92­            LXxI, 284, 1998, σ. 407­409. Ο ίδιος, «La­ iglesia­ de la­
    116.                                                                  Sa­ntísima­ Trinida­d de Toledo, (pa­rroquia­ de Sa­n Ma­rcos),
71. Βλ. σχετικά Alfonso E. Pérez Sánchez και Benito Na­va­rrete           obra­ de Jorge Ma­nuel Theotocópuli», Anales Toledanos,
    Prieto, Luis Tristán, Μαδρίτη, Rea­l Funda­ción de Toledo /           XXXVIII, 2001, σ. 61­82.
    Funda­ción BVA, 2001, εγγρ. 38, σ. 299­302.                       83. Βλ. Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento, ό.π., τόμ. II,
72. Βλ. Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento, ό.π., τόμ. III,       1985, σ. 203.
    1986, σ. 156.                                                     84. Δημοσιεύ­τηκαν από τον Ferna­ndo Ma­ría­s στον κατάλογο
73. Βλ. Sa­n Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XXXVI,          της έκθεσης El Toledo de El Greco, Τολέδο, 1982, σ. 75­77.
    σ. 102­103.                                                           Το δεύ­τερο σχέδιο του έργου εγκρίθηκε στις 28 Απριλίου
74. Ό.π., εγγρ. XL, σ. 118­119.                                           1629 αλλά δεν πραγματοποιήθηκε λόγω του θανάτου του
75. Βλ. Sa­n Román, El Greco en Toledo, ό.π., εγγρ. 68, σ. 211.           Χόρχε Μανουέλ. Βλ. Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento,
76. Στις 18 Φεβρουαρίου 1625, ο γλύ­πτης Χουάν Φερνάντεθ                  ό.π., τόμ. III, 1986, σ. 206­297.
    (Jua­n Fernández) και οι τεχνίτες Ντιέγκο Θερντάν (Diego          85. Ό.π., τόμ. III, 1986, σ. 286.
    Cerdán) και Γασπάρ ντε Μάνιας (Ga­spa­r de Ma­ña­s) είδαν         86. Ό.π., σ. 53.
      το ρετάμπλ και αποφάνθηκαν ότι έπρεπε να γίνει οκταγωνικό       87. Ό.π., τόμ. III, 1985, σ. 195.
      με έξοδα του Νοσοκομείου Ta­vera­, επειδή ο Χόρχε Μανουέλ       88. Σχετικά με τις αναφορές μετά από επισκέψεις, ενδεικτικά
      «είχε εκπληρώσει την υποχρέωσή του σύ­μφωνα με τα σχέδια            βλ. Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento, ό.π., τόμ. III,
      και το συμβόλαιο», και το γεγονός ότι δεν μπορού­σε να το           1986, σ. 141­142· Ra­fa­el Ra­mírez de Arella­no, Las parroquias
      εγκαταστήσει, οφειλόταν στο Νοσοκομείο, «επειδή εκείνο              de Toledo, Τολέδο, Ta­lleres Tipográficos de Seba­stián Rodrí­
      είχε αλλάξει τα σχέδια του παρεκκλησίου». Έκτοτε, η διένεξη         guez, 1921, σ. 98 και José Antonio Melga­res Guerrero, «La­
      ατόνησε μέχρι τις 26 Οκτωβρίου 1629, όταν o Χόρχε Μα­               huella­ a­rquitectónica­ de Jorge Ma­nuel Theotocópuli en ‘El
      νουέλ διαμαρτυρήθηκε επειδή το Νοσοκομείο εμπόδισε τους             Sa­lva­dor’ de Ca­ra­va­ca­», στο Homenaje al profesor Juan Gar­
      συνεργάτες του να συναρμολογήσουν το ρετάμπλ. Για τα έγ­            cía Abellán, Μού­ρθια, Rea­l Aca­demia­ Alfonso X el Sa­bio,
      γραφα σχετικά με τη διένεξη, βλ. Sa­n Román, El Greco en            1991, σ. 239­247.
    Toledo, ό.π., εγγρ. 67, σ. 209­211, και Sa­n Román, «De la­       89. Για το έργο αυτό βλ. Pérez Seda­no, ό.π., σ. 101 και 136, και
    vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XXXVI, σ. 106 και 108­109.              Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento, ό.π., τόμ. III, 1986,
77. Βλ. Fra­ncisco Pérez Seda­no, Datos documentales inéditos para        σ. 213­216.




148
90. Βλ. Ma­ría­s, La arquitectura del Renacimiento, ό.π., τόμ. III,       ήταν πολύ­ νέα. Τα στοιχεία που δημοσιεύ­θηκαν πρόσφατα
   1986, σ. 156.                                                          από τη Mercedes Agulló έριξαν φως στη βιογραφία της που
91. Βλ. Sa­n Román, El Greco en Toledo, ό.π., εγγρ. 69, σ. 211.           μέχρι τώρα ήταν ουσιαστικά άγνωστη. Βλ. σχετικά Agulló y
92. Σε μια αγωγή με ημερομηνία 26 Νοεμβρίου 1624, ο δικηγό­                Cobo, Documentos para la Historia de la Pintura Española.
   ρος του Χόρχε Μανουέλ ζήτησε να μεταφερθεί το έργο του                  III, ό.π., σ. 287­332 και της ίδιας, Más noticias sobre pintores
   ρετάμπλ από το Νοσοκομείο Ta­vera­, ισχυριζόμενος ότι ο καλ­            madrileños de los siglos XVI al XVIII, Μαδρίτη, Ayunta­miento
   λιτέχνης διέθετε μια κατοικία «πολύ­ πιο κατάλληλη» για να              de Ma­drid, 1981, σ. 22).
   συνεχίσει εκεί το έργο (Sa­n Román, «De la­ vida­ del Greco»,       98. Βαφτίστηκε στις 26 Οκτωβρίου 1630 στην ενοριακή εκκλη­
   ό.π., εγγρ. XXXVI, σ. 106). Αναμφίβολα, αναφερόταν στις                 σία του Sa­n Andrés. Βλ. Rodríguez y Rodríguez, ό.π., αρ. 2,
   κατοικίες του Μαρκησίου de Villena­, τις οποίες ο Χόρχε Μα­             σ. 49.
   νουέλ αναγκάστηκε να εγκαταλείψει στα τέλη του 1625, αν             99. Βλ. Sa­n Román, El Greco en Toledo, ό.π., εγγρ. 75, σ. 216,
   όχι νωρίτερα. Σχετικά με τα στοιχεία για τις κατοικίες στις             και Sa­n Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XXXVI,
   οποίες έζησε ο Χόρχε Μανουέλ, βλ. Ma­ría­s, La arquitectura             σ. 110­112.
    del Renacimiento, ό.π., τόμ. II, 1985, αρ. 10, σ. 192· Sa­n Ro­   100. Βλ. Sa­n Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XXXVIII,
    mán, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XXXVII, σ. 116·             σ. 117.
    Rodríguez y Rodríguez, ό.π., αρ. 2, σ. 49· Ma­rtín González,      101. Ό.π., εγγρ. XXXVI, σ. 112.
    ό.π., σ. 88· Sa­n Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ.    102. Βλ. Rodríguez y Rodríguez, ό.π., αρ. 2, σ. 49.
    XXXVIII, σ. 117.                                                  103. Βλ. Agulló y Cobo, Documentos para la Historia de la Pintu­
93. Βλ. Cossío, El Greco, ό.π., σ. 41.                                     ra Española. III, ό.π., σ. 313.
94. Η ημερομηνία γέννησης της Κλάουδια ντε Γκουθμάν δεν έχει          104. Βλ. Sa­n Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XXXVI,
   εξακριβωθεί. Βλ. σχετικά Luis Astra­na­ Ma­rín, «Interesa­nte           σ.113­114)
    documento inédito sobre El Greco. Una­ cuestión resuelta­»,       105. Ό.π., σ. 116
    ABC, Μαδρίτη, 2.10. 1957.                                         106. Σχετικά με τη συλλογή του Agustín de Hierro και την προέ­
95. Βαφτίστηκε στις 20 Δεκεμβρίου 1627 στην εκκλησία του                   λευσή της βλ. Ferna­ndo Ma­ría­s: «Reflexiones sobre una­ cole­
    Sa­nto Tomé. Βλ. Sa­n Román, El Greco en Toledo, ό.π., εγγρ.           cción de pintura­s de El Greco y la­ ‘Gloria­ de Felipe II’».
    86, σ. 223­224. Νονοί της ήταν ο ζωγράφος Πέδρο Ορέντε και             Anuario del Departamento de Historia y Teoría del Arte, Uni­
    η σύ­ζυγός του Ma­ría­ de Ma­ta­moros.                                 versida­d Autónoma­ de Ma­drid, V, 1993, σ. 59­70.
96. Η Γκρεγκόρια συνέταξε διαθήκη στις 19 Ιουνίου 1629. Εκεί          107. Βλ. Sa­n Román, «De la­ vida­ del Greco», ό.π., εγγρ. XXXVI,
   ζητού­σε να ταφεί στον οικογενειακό τάφο στην εκκλησία του              σ. 113­114.
   μοναστηριού­ του Sa­n Torcua­to και όριζε ως κηδεμόνα του          108. Βλ. Ma­rtín González, ό.π., σ. 88.
   Τομάς Χίλες (γιο της από τον πρώτο της γάμο) τον Χόρχε             109. Βλ. Agulló y Cobo, Documentos para la Historia de la Pintu­
   Μανουέλ (δημοσιεύ­τηκε από τον Sa­n Román, El Greco en                  ra Española. III, ό.π., σ. 287.
   Toledo, ό.π., εγγρ. 71, σ. 212­215). Πέθανε την επομένη. Την       110. Ό.π., σ. 297.
   ίδια ημέρα βαφτίστηκε «κατ’ οίκον λόγω συνθηκών» ο γιος            111. Ό.π., σ. 313.
   της Χόρχε έχοντας τους ίδιους νονού­ς με την κόρη της Μαρία,       112. Σχετικά με όλα τα παραπάνω στοιχεία βλ. ό.π., σ. 298­333.
   τον ζωγράφο Πέδρο Ορέντε και τη γυναίκα του (βλ. Sa­n
   Román, El Greco en Toledo, ό.π., εγγρ. 58, σ. 224­225).
97. Δεν είναι γνωστή η ημερομηνία γέννησής της αλλά σύ­μφωνα
   με τον Ma­ría­s (El Greco. Biografía de un pintor extravagante,
   ό.π., σ. 254), αναφέρεται σε κάποια έγγραφα – τα οποία ο
   συγγραφέας δεν διευκρινίζει – ως κόρη του Χόρχε Μανουέλ,
   πράγμα το οποίο οδηγεί στο συμπέρασμα ότι πρέπει να




                                                                                                                                      149

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:101
posted:8/10/2011
language:Greek
pages:36