Ontdekkingsreis na die Oos-Kaap

Document Sample
Ontdekkingsreis na die Oos-Kaap Powered By Docstoc
					       Reisverslag van ‘n Genealogiese Besoek
                  Aan die Oos-Kaap
                                                     Oktober 2004
                                                   H. Labuschagne
                                                mellivora@hotmail.com


Inhoudsopgawe

Reisjoernaal Sedert Jare Gelede.......................................................................................... 1
Nie ‘n Einbestemming nie, Maar ‘n Reis............................................................................ 2
Die Oos-Kaap as Area van Belangstelling.......................................................................... 3
Johannesburg na Burgersdorp, via Bethulie ....................................................................... 4
Burgersdorp......................................................................................................................... 8
Burgersdorp na Cradock ................................................................................................... 11
Van Cradock na Somerset-Oos: op soek na Voortrekkerplase ......................................... 14
Wilde Kans op die Ingewing van die Oomblik: Brakfontein ........................................... 28
Somerset-Oos na Graaff-Reinet ........................................................................................ 32
Aberdeen en ‘n Ooggetuie Verslag uit die Tweede Wêreldoorlog ................................... 33
George, Glentana, en die Swartbergpas ............................................................................ 37
Skuins Draai by Colesberg Verby..................................................................................... 37
Onze Rust van President MT Steyn .................................................................................. 38
Slot .................................................................................................................................... 39


Reisjoernaal Sedert Jare Gelede

Sedert my kinderjare het ek die gewoonte gehad om tydens vakansies dagboek
te hou van my wedervaringe. Oor die jare heen, het ek min of meer ‗n tipe
dagboek lewendig kon hou, wat by tye ‗n paar maande, of selfs ‗n jaar oorslaan.
Maar een of ander tyd tel ek altyd die pen weer op, en gaan daarmee voort.
Eintlik was ek ‗n kompulsiewe nota-maker sedert ‗n baie jong ouderdom. Ek het
nou nog bokse vol sakboekies en notatjies en ou geskrifte wat waarskynlik
teruggaan tot die ouderdom van tien of so. Ek het nooit daaraan gedink tot
vandag toe nie, maar my oupa was netso. Langs die bokse wat my eie dagboeke
en nota‘s bevat, staan ‗n boks waarin sy talle notaboekies ook lê. Sy skrif, helaas
feitlik onleesbaar, tot my diep teleurstelling. Een daarvan is ‗n dagboek omtrent
sy jagtogte in ou Portugee-Oos Afrika. Hoe jammer tog, dat mens byna geen
woord daarvan kan ontsyfer nie…

Somtyds lees mens egter weer terug in jou eie joernale, briewe en nota‘s en
besef jy dat so ‗n dagboek-houery tog die moeite werd is. Dit is asof jy op hiedie
manier weer ‗n tipe venster kan oopmaak, waarmee mens kan terugkyk in die
verlede. Ek is maar ‗n ―sucker‖ vir die verlede, soos die kinders sê. Dis ‗n plek
waar ek baie van my tyd spandeer. My reisverslae is basies ‗n produk van my
dagboekhouery wanneer ek op reis gaan. Ander mense rook, vloek, vang vis of
verneuk met hulle belasting vir ‗n stokperdjie. Ek vang min vis, rook nie meer nie
en is nie genoeg van ‗n spesialis om suksesvol met belasting te knoei nie. Maar
ek doen tog ook iets vir ‗n tydverdryf. Behalwe ‗n reeks ander stokperdjies,
verdiep ek myself by voorkeur in die verlede. Dis ‗n snaakse stokperdjie, maar dit
kan darem seker nie so baie kwaad doen nie. Ten minste, ek hoop nie so nie.

Nie ‘n Einbestemming nie, Maar ‘n Reis

Daar word somtyds deur die tandlose wyses van hierdie wêreld opgemerk dat
die lewe nie ‗n bestemming is nie, maar ‗n reis. Wanneer mens jou geluk altyd in
een of ander eindbestemming probeer vind, vergeet mens al te maklik dat ware
plesier eintlik eerder langs die pad te vinde is as in een of ander eksotiese droom
wat agter die horizon van begeerte verskuil lê. Om drome na te jaag is dikwels
soos om te probeer naaldekokers vang. Meerendeels vang mens hulle nooit nie,
en soms as jy hulle wel uiteindelik gevang kry, is jy half teleurgesteld. Dis eers in
latere jare dat mens verstaan dat die groot vreugde van naaldekokers vang lê in
die avontuur van hardloop en jaag, en die gelag wanneer jy in die lang gras
neerslaan met ‗n geskeurde net, klitse in jou kouse, blare in jou hare en
grasvlekke op jou beste nuwe kerklangbroek. Met verloop van die jare leer mens
dat dit uiteindelik gaan oor die versameling van herinneringe—nie insekte nie.

Vir diegene wat hulle bemoei met genealogie en familiegeskiedenis, is dit
gewoonlik so. Ons jaag almal die droom van waarheid en kennis na. Ons jaag
teen tyd. Die beweging van ‗n horlosiehand wat soos ‗n valbyl elke sekonde wat
stukkies van ons lewens onherroeplik afkap en ons gereeld daaraan herinner dat
dit net ‗n kwessie van tyd is voor ons self ook ‗n blote inskrywing iewers op ‗n
stamboom sal word. En dat dit wat ons dán nog nie gedoen het nie, moontlik vir
ewig ongedaan sal bly. Só probeer baie van ons altyd dieper in die verlede in delf
op soek na die genealoog se droom: ‗n stamboom wat regdeur die gryse verlede
loop, sny soos ‗n Spaanse lem deur die grense van tyd en afstand, om uit-
eindelik op ‗n plek uit te kom wat meeste van seker nie sal herken as ons dit vind
nie.

Gewoonlik praat ons van die soeke na ons ―wortels.‖ En hoekom dit in elk geval
so belangrik moet wees, kan niemand regtig verklaar nie. Ek wonder baie
dikwels wat die rede is dat die mens die enigste spesie is wat so behep is met sy
koorsagtige gesoek na wortels. Is dit miskien omdat ons hoop om in ons wortels
‗n verklaring te kan vind van wie ons werklik is? Of is dit moontlik omdat ons
hoop dat ons in ons wortels die antwoord sal vind op wat ons uit-eindelik eendag
gaan wórd?

Ek glo graag dat dit ‗n mengsel van beide is. Dat ons in die verlede, die
spieëlbeeld van ons toekoms sien, omdat die verlede altyd herhaal. Maar dit bly
nogtans ‗n droom. En na jare van soek en arbeid, kom mens altyd opnuut tot die
gevolgtrekking dat ons soeke nooit voltooi sal word in hierdie wêreld nie. Ver in
die verlede lê die droom van ons harte as genealoeë. Ons mag hierdie drome
wel dalk nooit bereik nie, maar van waar ons staan, kan ons hulle darem op ‗n
afstand beskou. So kan ons, in die woorde van Louisa May Alcott, ―hulle
skoonheid sien, so kan ons in hulle glo, en so kan ons volg waar hulle ookal
heen mag lei.‖

Vir ‗n genealoog lê die pad na die droom van ontdekking vol begeerlike
oomblikke. Die wonder van nuwe ontdekkings, die skoonheid van oomblikke van
waarheid, en die fassinering van oomblikke van stille verwondering, wanneer
mens skielik uitvind dat die stukkies en brokkies wat oor jare versamel is,
meteens saamsmet om ‗n wonderlike geheelbeeld te vorm. Ek glo graag dag
genealoë tyd-reisigers is. Wetende dat ons nooit by ons bestemming sal uitkom
nie, hou ons nogtans entoesiasties by ons drome—want ons drome is ons
padkaart. En langs die weg lê ons plesier. En dit, hoe onverstaanbaar dit ookal
vir buitestaanders mag klink, is hoekom ons doen wat ons doen.

Die Oos-Kaap as Area van Belangstelling

Op die kaart van die verlede, waarop die koers na my wortels lê, speel die Oos-
Kaap ‗n belangrike rol. Dit is hier waar my voorouers, en ook die van baie ander
Afrikaner families, ‗n belangrike herkoms gehad het. Iewers rondom die jaar 1754
het ‗n oer-oumagrootjie van my, Gesina Steenkamp, op haar plasie Pontac, vlak
buite die Paarl gesit. Om ‗n rede wat net ons Maker sal verstaan, was sy
meteens ‗n jong weduwee wat nou sewe kinders alleen moes beskerm en
bewaar teen die geweld van die lewe. ‗n Paar maande later trou haar dogter met
Willem Nel, ‗n burger van Swellendam. Van hier af, moes die moeder
waarskynlik af en toe gehoor het van ‗n pioniersland, wild en totaal anders as die
Kaap met sy mooi berge en rustige diep valleie, sy beskawing en orde. Tog,
moes daar iets gewees het wat die harte van mense getrek het, want enkele
maande later trou die moeder met Willem Nel se ouer neef, en verhuis ook na
die destydse reusagtige streek van Swellendam. Min sou die familie weet dat
Gesina Steenkamp en haar verwese familietjie nog hier baanbrekerspore sou
trap in die toekoms van ‗n volk wat nog maar besig was om gebore te word.

Hier, langs die Oosgrens, het die Labuschagnes geplant geraak. Saam met die
avonturiers van hulle tyd, het hulle ‗n vreemde wêreld begin tem, en plesier
gevind in die strewe om selfbeskikking in ‗n streek waar burokrasie en amptenary
nie ‗n meulsteen om die nek sou wees nie. Na die stil valleie van die Oos-grens
het ek nou al meer as een of twee jare teruggekeer om te peins, te dink, te
bespiegel, en te probeer om die patrone en gebeurtenisse van die verlede weer
terug te verf op die palet van die teesnwoordige tyd. ―Waar het hulle gewoon?
Wat het hulle gedoen? Waar rus hulle moeë beendere vandag?‖ vra ek myself
onophoudelik. Oor welker vraaie uitsigte het hulle hulle oë laat wei, waaruit is
hulle drome gebore, en waar lê vandag die klei wat gevorm het onder die
druppels van hul trane? Dit is hierdie vrae, en nog baie ander, wat my telkens
weer terugbring om nogmaals te kom soek na spore in die verlede.
Johannesburg na Burgersdorp, via Bethulie

My vertrek uit Johannesburg was laat in September. Droog en vaal op die
hoëveld, maar met ‗n vroeë lente wat reeds skaam-skaam begin glimlag het in
die groen sprietjies wat op die vars veldbrande begin dei. Hierdie jaar stop ek nie
by Vegkop waar Gesina Steenkamp se nakomelinge jare later aan die Slag van
Vegkop sou deelneem nie. My pad loop langs die moeggetrapte N1 snelweg,
skuins verby Vegkop, en kruis die Vaalrivier op ‗n plek waar ‗n groot geel bord ‗n
nommer vertoon waarby verkeers-korrupsie gerapporteer kan word. Ek glimlag,
half spyt dat ek verby is voordat ek ‗n foto kon neem. Begryp jou. Dieselfde
korrupsie wat in Simon van der Stel se tyd die burgers se gemoedsrus bederf
het, blom na twee eeue nog soos ‗n giftige kaktus op die uiterste grens van
Transvaal! Die motor dreun verby, en van korrupte amptenary sien ek geen
teken nie, maar ek weet hulle is daar. Soos maba‘s in die bos. Jy hoef hulle nie
altyd te sien om te weet dat hulle jou een of ander tyd gaan byt as jy nie baie
versigtig is nie.

By Kroonstad hou ek fyn dop, want daar kruip hulle mos agter klippe en bosse
weg soos adders in die dorsland. Ek herinner my aan die holderstebolder gevlug
van die Boere kommando‘s toe die Britse militêre stoomroller die gesamentlike
Boeremagte teen die draai van die 18de eeu bymekaargemaak en begin
terugstoot het. Die desperate gekeer van klein groepies dapper helde, wat die
agterhoede by Kroonstad gedek het, terwyl ons banger voorvaders met
reusagtige stofkolomme dag vir dag oor die verre horisonne bly vlug het. Die
koorsagtige oppak van die Vrystaatse regering uit sy tydelike setel in Kroonstad,
voor Roberts se magte hulle kon vang. Skande en eer. My voormense was daar,
en terwyl my oë oor die droë mielielande streel, sien ek hulle daar. Donderend in
hul vlug, dreunend in hul verweer. Langs die treinspoor trek in my geestesoog ‗n
groot sampioenwolk stadig die lug in, en ek weet die Boere het nog ‗n treinbrug
die lug laat inspring. Ek glimlag. Iewers naby Brandfort sou my oupagrootjie
wees, dink ek. Daar sou sy perd eendag tydens ‗n wilde vlugtog in ‗n gat trap en
oupagrootjie soos ‗n vrot vel oor die veld laat rol. Wetende dat hy met sy swak
sig vir die res van die oorlog buite aksie sou wees as sy bril gebreek het, storm
sy broer en vriende op hom af. Onbesorgd oor sy veiligheid is die enigste ding
wat hulle van hom wil weet, ―Len, is jou bril nog heel?‖

Die gedagte is half snaaks, en ek dink aan hoe oupagrootjie van hier af elke dag
verder gedryf was. Soveel so dat hy van staanplek tot staanplek met sy groepie
se pot warm pap in die hand moes jaag. Waar hulle ookal stop, moes hy gou ‗n
vuurtjie aanslaan om die pap verder te laat kook. En wanneer dit by skiet kom,
het sy vriende met groot vermaak vertel, het oupagrootjie ‗n lepel pap geeët, ‗n
skoot geskiet, weer ‗n leper pap gesluk, en reg gemaak vir sy volgende skoot. ‗n
Pap-etende Mauser-skut met ‗n dodelike akkurate oog, ten spyte van die dik
brille wat hy lewenslank moes dra. Hy het nog altyd ‗n sin vir humor gehad…
By Bloemfontein dink ek aan my studentejare, en aan wat ou President Steyn
moes voel toe hy sy setel, huis en hoofstad vir die laaste keer moes verlaat. In sy
hart het hy gehoop vir ‗n oorwinning wat hom eendag weer tuis sou lei, maar in
sy verstand was daar oomblikke waarin hy sekerlik moes vermoed het dat die
stryd voor die mag van die grootste ryk in die geskiedenis van die aarde, heel
moontlik nie volhou sou kon word nie.

Ek doen teen middagete aan by ‗n ou vriend naby Tempe in Bloemfontein en
gesels oor tye van gister. Waar sy huis vandag staan, was ‗n opleidingskamp
tydens die Tweede Wêreldoorlog. Daar het sy ou buurman my eendag vertel, het
hy tydens die oorlog geleer motorfiets ry, en daar is hy op ‗n goeie dag met ‗n
groot gejuig dwarsdeur ‗n doringdraad wat hy te laat in die veld gesien opdoem
het. Maar min mense weet dit vandag. Ou Oom Lankey Keys self, is lankal reeds
tot stof vergaan, en saam met hom heen, is ‗n leeftyd vol stories wat ek in my
dwaasheid nooit belangrik genoeg geag het om op te teken nie. Dis jammer. Hy
het die lewe beleef soos ‗n mens dit moet beleef—met passie en oorgawe. Sy
avontuure sou boeke kon vul. Wat ek kan onthou het ek in latere jare opgeskryf,
maar dis maar min.

Na ‗n middagete wat te lank geduur het vir so ‗n lang reis, draai my motor se
neus weer suidwaarts, en skeer ek weer oor die snel-veranderende landskap. My
doelwit vir die dag is Bethulie se omgewing, waar ‗n ander voorvader se spore lê.
George Augustus Kolbe het in 1820 nie as ‗n setlaar nie, maar as ‗n onafhanklike
imigrant in Suid-Afrika aangekom. Iewers is ‗n slang in die gras met sy
lewensverhaal, want op sy en sy bruid se doopsertifikaat gee hy hulle
ouderdomme as 21 aan, maar ons weet vandag beslis dat hulle albie intlik net 19
jaar oud was. Hulle het dus oor hulle ouderdom gelieg, en dit nogal binne in die
kerk. Mens kan maar net raai dat hy sonder sy ouers se medewete getroud is.
Daar is rede om te vermoed dat een of beide van die families nie noodwendig
baie gediend met die huwelik sou wees nie. Aangesien hulle wederregtelik as
minderjariges getroud is, kan mens weereens raai dat hulle plan sou wees om so
vinnig so ver as moontlik van hul familie af weg te kom voordat die families van
die huwelik sou uitvind en dit laat ontbind.

Wat ookal die geval was, George Kolbe bekom in 1820 ‗n pos as sendeling, en
word spoediglik na ‗n Franse sendingstasie naby Bethulie gestuur. Daar wil
bestaande getuienis dit laat blyk asof hy nie volgens die uiters negrofilistiese
deuntjie van die sendelinge van sy tyd wou dans nie, en na etlike jare van
struweling en moeilikheid word hy uit-eindelik uit sy sendingspos ontslaan. Nie
dat dit teen daardie tyd ook meer veel hoef saak te gemaak het nie. Groot-oupa
George was moontlik ‗n meer suksesvolle boer as wat hy ‗n sendeling was. Hoe
dit ookal sy, sy plaas Eenzaamheid, lê vandag nog aan die voet van ‗n rantjie
digby Agtertang treinhalte, en slegs ‗n klipgooi van Gary Player se perdeplaas af.

Ek doen by Bethulie aan, maar besef dadelik dat alles nie so meer so lekker in
Blommeland is nie. Die Suid-Vrystaat het oseane vol reën gekry en waar ek
ookal gaan, is dit ‗n gegly en ‗n gesuig in die modder. Ek ry heen en weer deur
die dorpie maar vind nie die begraafplaas nie. Ek stop langs ‗n swart vrou en vra
haar waar die begraafplaas is. Sy beduie iets in die trant van ―nee, ek weet nie,‖
maar swaai haar arm in die teenoorgestelde rigtnig om ten minste vir my te wys
dat ek heeltemal verkeerd mik. Hmm. Ek het so gedink. Met die omdraaislag
bemerk ek ‗n omie wat aangestap kom. Ek draai uit, en ek dink hy dink
aanvanklik eers dat ek wil hom omry, maar toe besef hy meteens dat ek eers wil
gesels. Hy steek ‗n hand uit om te groet met ‗n palm wat voel soos ‗n rou-
baksteen—hard en vriendelik soos die veld.
―Die begraafplaas?‖ sê die oom. ―Man, as ek kan saamry gaat wys ek jou
sommer gou waar dit is. Wat sê jy is jou naam nou weer?‖
―O, ja, my ma was ‗n Labberskagnie. Ja, hier wás van hulle, maar nou nie meer
so baie nie. Hulle is mos meer Steynsburg se kant toe, jy weet?‖
Ek maak die deur oop en die omie klim in met skoene wat soos Hollandse
klompe lyk, so dik is hulle sole van die modder. Ek het die kar laat skoonmaak
net voor ek weg is, maar ek dag toe, ―ag jong, laat los. Dis wêreldsgoed, en jy is
nou besig met belangriker dinge.‖
Die oom lig sy karaktervolle vinger en beduie vorentoe: ―Man, kyk, jy ry nou hier
op, en daar voor links, en dan sal ek jou wys hoe nou vorentoe.‖
Ek draai die wiel gehoorsaam en vra: ―Hoe lank bly oom al hier?‖
―Jongie, al sewen-in-dertig jaar.‖
―En is dit ‗n goeie plek om te woon?‖
―Bethulie? Ja man, dis ‗n baie lekker plek hierdie. Hier gebeur nou nie so baie
nie, maar soos ek sê, ek bly al sewen-in-dertig jaar hier, en mens word vir die
plek nie moeg nie.‖

Die oom gaan wys my die begraafplaas en ek ry terug na die ander kant van die
dorp om hom te gaan aflaai. ―Wel, ten minste weet ek dat Bethulie één
vriendelike gesig het,‖ sê ek vir myself terwyl ek weer begraafplaas toe ry. Die
wolke is grys en die wind kerf aan die gebeente soos ‗n skeermeslemmetjie. Dis
dertien grade en ek sien die temperatuur bly val, ‗n halwe graad op ‗n slag. Ek
het tyd verloor en is haastig want ek weet nog nie waar ek gaan oornag nie, en
dit gaan nou-nou donker word. Op Bethulie, kry ek die gevoel, gaan ek nie op ‗n
Sondag blyplek vind nie, en ek neem my foto‘s by die ou Voortrekker
monumentjie so vinnig as wat ek kan, en daarna gaan grawe ek my baadjie op
die agtersitplek uit tussen my boeke en leêrs.

Die begraafplaas van Bethulie is in ‗n minder goeie toestand. Die onkruid word
op ‗n manier van soorte beheer, maar eintlik maar meer in die letter van die wet
as in die gees van die wet, soos die Bybel sou sê. Of miskien is dit andersom.
Ewenwel, die bossies groei asof die dood nie bestaan nie. Die reën het alles ‗n
pappery gemaak en ek voel hoe my eksotiese stads-voorkoms begin om kolle en
strepe van plattelandse kamoeflering op te tel. Ek pluk die kamera uit en begin
bibberend foto‘s neem. Ek snuffel al die Kolbe‘s uit en neem hulle af. By ‗n ou
tannie se graf staan ek ‗n oomblik stil. Dis ‗n ou graf, maar die stormreën het ‗n
gat langs die steen laat inval, en ek loer morbied in die donker duisternis in om te
sien of daar dalk bene lê. Ek kan niks sien nie, maar ek wonder so in my
sondigheid of die ou tannie geskrik het die die stroom yswater so skielik deur
haar ribbebene trek. Vir ‗n oomblik wonder ek of dit disrespekvol is om so te dink,
maar dan besluit ek dat die lewe nie die moeite werd sou wees sonder humor
nie, en dat die dood maar netsowel af en toe kan deel neem aan die oefening.

Ek rammel die fotonemery maar vinnig af, en wriemel verlig in die warmte van
die motor in. Ek ry weg met klonte modder wat vrolik teen die motor se onderstel
vasklots totdat ek die dorp verlaat en begin spoed vang. Met die dag se laaste lig
wil ek nog by Knapdaar verby ry, so daar is nie tyd vir duime rol nie. Op die brug
oor die Oranjerivier stop ek egter eers, want sover ek kan onthou is dit die
langste brug in Afrika, en die uitsig is regtig merkwaardig mooi. Ek neem ‗n stel
foto‘s in die huiwerende lig, en probeer myself voorstel hoe dit sou gelyk het in
die dae toe enorme troppe olifante nog vreedsaam in die rietbeddings gestaan
en wei het. As mens so rondkyk is dit maklik om jou te verbeel dat jy deur die
eeue heen kan terugstaar. Al wat jy hoef te doen is om Bethulie se dorp se
buitelyne mis te kyk, groot trope wild op die landskap terug te plaas, en jou
tydmasjien is perfek.

Van die brug af versleg die situasie vinnig soos die pad na Burgersdorp verander
in ‗n grondpad. Verby is die dae toe vriendelike ou omies met grys-groen pap velt
hoedjies hulle trotse padskrapers gereeld oor die lewensare van ons plattelandse
infrastruktuur geskraap het. Skielik mis ek hulle met nostalgie soos die
middelmannetjie van die grondpad al hoër word totdat dit elke nou en dan teen
die motor se onderstel begin vasslaan. Ek verbinder spoed, lig een wiel op die
middelmannetjie, en ploeg dan moedig voort terwyl die motor sy stert heen en
weer waggel in ‗n rebelse obsessie om die pad te verlaat en die veld in te foeter.
Op ‗n draai lê ‗n doodgetrape meerkat en die karkas van ‗n dooie lammetjie, en
ek sê vir myself, ―Self, as jy wéér sien is jy van die pad af, en as die boere jou uit
die modder kom sleep gaan hulle vir jou sê, ‗vir wat neuk jy op so ‗n pad met ‗n
simpel stadsmotor?‘‖ Ek vervies my vir die duisendste maal omdat ek ‗n
stadsmens geword het. Mens weet mos as iets nie werklik jou plek is nie.

In die laaste lig is die wêreld verruklik mooi. Ek neem foto‘s sommer so deur die
vooruit in die ry, want daar is nie tyd om te stop nie. Die omie in Bethulie het
gesê hulle het drie duim reën gehad, en selfs meer op plekke. Oral staan plate
water in die veld, en die boere se damme staan tevrede vol grys water. Op
hierdie pad is nie eintlik padaanwysings nie, maar ek hou maar so suid-oos se
kant, en kry ten minste die gevoel dat dit nie te ver verkeerd kan wees nie. Die
heel tyd verkyk ek my aan die mooi wêreld en balanseer my vrede met ‗n gevoel
van ontsteltenis dat die owerhede ons plattelandse infrastruktuur so laat verval
het. En dan, terwyl ek nog sit en werk aan my bloeddruk, rye ek Knapdaar binne.
Ten minste, mens ry hom uit omtrent die oomblik wanneer jy hom binne ry. By
die ou spoorwegstasie wat eers Knapdaar was, is nou knap niks. Die geboue
staan almaal eensaam en verlate, en oral is die ruite vol gate soos die booswigte
klippe deurgegooi het. Daar is nie veel om na te kyk nie, en ek gaan nie tyd mors
om te soek nie. Na Knapdaar se ou Kolbe plaas sal ek later kom soek. Miskien
volgende jaar. Vir eers moet ek op Burgersdorp uitkom waar die ou Kolbe
stamvader en sy eggenote geduldig in die kerhof lê en wag op die laaste basuin
om te blaas.

Snaaks hoe mens teerpad met ‗n mengsel van blydskap en afsku begroet
wanneer jou wiele dit skielik weer tref. Ek kan nie besluit of die motor nou meer
of minder ratels het nie, maar dit maak ook nie saak nie. Ek moet druk vir
Burgersdorp. Die omie van Bethulie het my gewaarsku: ―Burgersdorp lê in ‗n gat.
Dis vriesend koud in die winter en hel-uit warm in die somer.‖ Ek tref Burgersdorp
ewe skielik en sonder waarskuwing. Op die regterkant begroet ‗n ou klip blokhuis
uit die Boere-oorlog die reisiger met ‗n stywe buiging, en oomblikke later ontvou
die hele dorp voor jou. In die verbygaan kyk ek die blokhuis so met een oog en ‗n
skewe kop soos ‗n hoenderhaan wat die son meet om te besluit of dit al tyd is om
‗n sit-stok te gaan uitsoek en ek dink by myself: ―Vir jou kom ek môre afneem as
die son uit is!‖

Burgersdorp

Burgersdorp ry ek van hoek tot kant deur. Dis ‗n pragtige ou dorpie vol mooi ou
geboue en groot bome. Soos gewoonlik kan ek nie besluit watter gastehuis om te
probeer nie. Ek en ‗n Toyota bakkie, lykbaar ook vol vreemdelingeuit ‗n ander
oord, ry van plek tot plek, en vind vinnig uit dat jy nie maklik plek in ‗n gastehuis
kry so laat op ‗n Sondag in Burgersdorp nie. Ek begin al klaar sien hoe my aand
in ‗n bron van teleurstelling begin ontaard, maar gaan klop uiteindelik aan by ‗n
groot, statige woning. ‗n Lui Labrador begroet my koms, en ek stap versigtig deur
die absolute pappery in die parkeerarea. ‗n Dame kom uiteindelik te voorskyn,
maar dit lyk nie of sy bly is om besigheid te sien nie. Moeg, verduidelik sy dat sy
net een kamer oop het want daar was die naweek ‗n bruilof in die dorp en alles is
nog chaos na die gaste weg is. ―Kom kyk maar of jy daarvan hou.‖
Ek stap deur, maar sommer van ver af begin iets aan my nekvelle krap. Die
akkommodasie is heeltemal billik, maar ek voel beslis nie welkom nie, en toe die
dame aankondig dat sy nie etes aanbied nie, ten spyte van wat die bordjie in die
straat adverteer (―restaurant‖), begin die irritasie van ‗n lang dag my ongeduldig
maak. ―Waar anders kan mens probeer vir ‗n maaltyd,‖ vra ek beleefd.
―Nee, ek weet nie,‖ antwoord die dame. ―Ry maar rond en kyk of jy iets sien.‖
Ek kyk die dame so, en besluit toe dat ek ‗n ander reëling sal tref. My ma het my
geleer ons Boere moet oorloop van warmte en gasvryheid. Dit is ons kultuur en
dit is ons heilige plig. Baie keer vandat ek ‗n kleuter was het sy ons vermaan,
―want mens weet nooit wanneer jy dalk eendag ‗n engel in jou huis ontvang nie.‖
Met ‗n paar komplimente oor die mooi huis, dui ek beleefd aan dat ek liewers
maar nog so bietjie sal rondkyk. Ek doen nie maklik so iets nie, maar nou ja.
Mens wil nie voel of jy ‗n oorlas is nie wanneer jy nog bonop ‗n betalende gas is
nie…
Uiteindelik tref die geluk my om ‗n klein kothuisie met die naam ―The Nook‖1 raak
te loop. Anita Joubert is die eienares en aan haar stem kan ek onmiddelik hoor
dat sy ―een van ―onse mense‖ is, soos my ma altyd gesê het. Dis die ene warmte
en sorg en sy klink presies netsoos ‗n veraf-groot tante van my.
―Die bed is nog nie opgemaak nie, sê sy, maar as jy bietjie sal wag, maak ek dit
gou reg.‖ Ek steek vinnig die hande op.
―Nee wag, wag. Ek het duisende beddens in my lewe opgemaak en ken van
beddens regmaak op kort kennisgewing as die gaste jou skielik toesak. Ek vat
gou een kant, dan is dit vinnig klaar.‖
Anita verduidelik verskonend dat ‗n gas die vorige nag ten spyte van regulasies
in die kamer gerook het, en dat sy die stank met geen geweld kon uitkry nie. Ek
sê dit maak nie saak nie, maar later besef ek, wat die vrou ookal gerook het, dit
moet uit Van Hunks se eie tabaksak gekom het. Dit kon netsowel donkiemis
gewees het. Ek is nie sensitief oor sulke goed nie, maar dit is skielik uiters
irriterend om te dink dat iemand so ‗n ordentlike mens se gasvryheid met sulke
minagtende disrespek begroet het. Min het ek geweet, maar die hele nag sou ek
nog lê met wraakgedagtes teenoor ‗n anonieme roker wat geen respekte vir
ander had nie. In ieder geval, Anita beduie waar die beste ete op ‗n Sondag-aand
verkry kan word, en ek stap sommer soontoe. Biefstuk en eier, soos dit ‗n goeie
Boer betaam, terwyl die bestuurder vir my ‗n TV so groot soos ‗n snoekertafel op
die sportkanaal stel. Wel, nie heeltemal so groot nie, maar groot genoeg. Ek het
wel verduidelik dat ek regtig nie belang stel in TV nie, maar toe hy sien ek kyk nie
Sewende Laan nie, toe dink hy seker sport sal beter afgaan. Ek kan nie onthou
wat gewys het nie, maar ek is amper seker dit was rugby van soorte. Iemand wat
iemand anders bespeel het—haaie of katvisse of seekatte of enigeen van die
snaakse nuwe name wat ons spanne vandag dra. Ek het my belangstelling total
verloor vandag geld en politiek ons sport beduiwel het. Ek was die enigste gas,
en daardie aand was my gedagtes 180 jaar terug in die verlede, wat die
rugbyspelers ookal probeer bereik het op hulle modderige sportveld.

Daardieselfde aand sit ek en Anita en nog ‗n gas, en gesels oor die land, die
verlede, en die toekoms. Die ander gas is op pad terug van ‗n besoek aan Nieu
Seeland. Sy sê sy teken etniese volksmusiek op, en ek luister belangstellend. Ek
het nie werklik ‗n buitengewone belangstelling in etniese kultuur nie, maar dit het
my nog altyd vreemd voorgekom dat die mense so bitter min belangstelling in die
behoud van hulle eie kultuur getoon het. Die bewaring van ou musiek-erfenis
klink vir my interessant, want ek en die pianiste Anna Bender, het al lekker
daaroor gesels. Dis iets wat haar ook ná aan die hart lê. Ons ontdek dat ons al
drie so tussen ons, vaagweg dieselfde mense in die kuns en kultuur bedryf ken.
Die ander gas stel ook in genealogie belang, en kort voor lank begin ons die
beendere op die tafel uitpak om te sien waar ons stambome dalk ‗n raakpunt
maak. Ek en Anita is via die Jouberts met ‗n lang, lang ompad verwant, maar ek
en die ander gas spook so bietjie en gee die stryd dan gewonne. ―Die
gemeenskaplike skakel lê seker nader aan Adam en Eva as wat dit aan ek en jy
is,‖ dink ek net voordat ek verskoning maak en bedwaarts keer.
1
    The Nook Bed & Breakfast. 35 Church Street, Burgersdorp. Tel/Faks: 051 653 1318 of 082 620 4758.
Die volgende oggend volg ‗n groot ontbyt en nog gesels om die ontbyt tafel. Ons
ruil adresse uit. Anita vertel my van ‗n ou oom wat ‗n treindrywer was, wat
Labuschagne familiegeskiedenis opgeteken het, en sy beduie my waar sy dogter
in die dorp werk. Herma Bosch is haar naam en sy werk by die dorp se
oogkundiges. Ek maak ‗n nota en beloof om haar te gaan sien. Maar eers wil ek
begraafplaas toe. Burgersdorp se begraafplaas is nogal groot, en ek begin hom
moedig deurstap. Hier en daar lê ‗n bekende steen wat ek dadelik op film
vasvang, maar baie van hulle is Engelse soldate, vroeë emigrante en vreemdes
wat vir altyd vanaf die horison van onthou verdwyn het. Die gedagte is treurig vir
my. Party grafte is gevandaliseer, sommige val in, en party is al so totaal verweer
dat die inskripsies onleesbaar is. Die ergste is dat sommige grafte nooit ‗n steen
opgehad het nie, en nou al so goed soos gelyk met die grond is. Ek het al reeds
verneem dat die begraafplaasregisters op ‗n stadium verbrand het, en dus is
diegene wie se name nie in graniet opgeteken is nie, nou moontlik vir ewig vir die
geskiedenis en die nagedagtenis verlore.

Hoe verder ek loop, hoe langer word ek soos die modder op my skoensole
saampak. Ek stap elke enkele graf van die duisendes deur en sien nie my
stamvader nie. Later voel ek al heel knorrig en erg teleurgesteld, en begin toe
maar kar toe stap, terwyl ek vererg my hare deurmekaar krap om te dink waarom
ek die graf dan nie kan kry nie.
Anita bel egter net toe ek die stryd finaal gewonne gee. ―Herman—jy het jou leê
by die gastehuis vergeet!‖
Ek bedank en verwens myself vir my agterlosigheid met iets wat vir my
persoonlik, nogal ‗n kosbare bron is. Maar toe tref ‗n ingewing tref my. In die
vergete leêr is ‗n foto van die graf. Miskien sal dit help. Ek gaan haal die foto, en
jou waarlik—van ver af sien ek die onmiskenbare vaas bo op die hoë grafsteen.
Dis van daardie moeilik-leesbare pienk graniet en ek het hom eenvoudig
misgekyk. Die graf het ‗n ornamentele staal heining om, maar een kant is
afgesteel. Seker nou al die hek van ‗n hoenderhok, dink ek. Ek neem fotos en
maak eerbiedig kennis met my stamvader. Dan kyk ek respekvol boontoe en
glimlag met ‗n woordjie van dankbaarheid dat die man wie se beendere hier in
stof rus, lank gelede na Afrika gebring was, en dat sy nageslagte teen alle
verwagting in, behoue gebly en gespaar was sodat ek vandag hier kan staan. ‗n
Volle sirkel is voltooi na net so neffens die 200 jaar. Dan neem ek afskeid van die
egpaar wat ek nooit geken het nie. Om te dink—ver van die groen landskap van
Engeland en die vaal strate van London, om hier te kom rus van alle plekke.
Arme ou George Kolbe en Margaret Downing het hulle families in Engeland nooit
weer gesien nie…

Ek lê besoek af by die vriendelike dorpsmuseum, waar die kurator my met alle
hartlikheid toestemming gee om foto‘s te neem van ‗n kaart wat ou plaasgrense
aandui. Dit sal handig te pas kom vir latere navorsing. Ek gaan fotografeer die
blokhuis, en die taalmonument op die stadsplein, terwyl ‗n klomp lieplappers in
die park my aankyk asof ek daar is om nog ‗n kop van een van die standbeelde
te kom afbreek (een standbeeld se kop is naamlik deur die Britse soldate tydens
die Anglo-Boereoorlog afgebreek). Dan gaan sien ek die ou treindrywer se
dogter, Herma Bosch, by Philip de Wet Oogkundiges. Hartlike, vriendelike mens.
Sy verduidelik dat haar broer, Frans Labuschagne, die kenner is, maar hy bly in
Oudshoorn.2
―Toemaar, glimlag ek, ek gaan van tyd tot tyd daardeur. Gee my sy nommer, dan
maak ek later kontak.‖

Toe ek Burgersdorp vaarwel toeroep, kry ek die gevoel dat miskien nooit weer
daar sal kom nie. Dit sal jammer wees, want dit was ‗n vriendelike en ‗n mooi
dorp vir my. Maar mens weet nooit. Miskien gaan kuier ek weer eendag vir ou
George Kolbe en Margaret Downing, net om seker te maak dat hulle nog daar is.

Burgersdorp na Cradock

Van hier af word die wêreld erg Karoo. Oral is panne water, en die woestyn blom
soos ‗n narsing sodat mens jou verlustig in die uitsig na alle kante, en skaars kan
wag om oor elke nuwe horizon te kan kom. Ver in die weste lê die berge wit van
die sneeu, en ek probeer my verbeel dat hulle nog presies netso lyk soos toe my
voorvaders daar verby getrek het. Die reis geskied sonder voorval, behalwe dat
ek myself vervies oor ek nie gedink het om padkos saam te bring nie. Steynsburg
se hotel oortuig my nie om aan te doen vir ontbyt nie, en die volgende dorpie het
geheel niks om aan te bied nie. Nou ja dan. Dan vas ons maar so bietjie, besluit
ek. Dis tog goed vir die gesondheid en my oupa‘s moes dit seker dikwels doen.
Teen middagete stoom ek Cradock warm en effens moeg binne. In hierdie distrik
is baie van ons almal se voorvaders gebore, gedoop en getroud. Ek fotografeer
die uiters imposante ou kerk, en ontdek dan ‗n tweedehandse snuistery winkel
wat as ‗n antieke winkel maskereer.
Die kêrel agter die toonbank groet familiêr en uitbundig: ―Lat weet ma‘ as ek vi‘
jou met iets kan help!‖
Ek knik en mik onmiddelik vir ‗n bank meestal onbekende ou familiefoto‘s wat
eenkant te koop aangebied word. Aan die gelaatstrekke kan ek dadelik sien dat
dit nie my familie is nie. Nou ja. Ek hét probeer…

Daar is interresante goed, maar op die ou end stap ek net uit met ‗n hand vol dof-
aangeslane ou silwerware wat werklik ‗n winskopie was, en ‗n ordentlike klein
gasverwarmer vir Johannesburg se winter. Die res van die dag spandeer ek om
die dorp te verken. ‗n Besoek aan die museum bring my in aanraking met
vriendelike mense.
―You need to speak to Mr Furgeson,‖ sê die kurator met sy groot militêre snor vir
my. ―He knows everything about the history of Cradock.‖
A! Ek wou hom juis kom besoek, maar het sy nommer verloor. Ek skakel hom, en
die foon word beantwoord met ‗n growwe en emosielose: ―Hello. Mr Ferguson
speaking.‖3

2
    Frans Labuschagne. Villa Ora Gastehuis, Oudshoorn. Tel: 044 272 8371.
3
    Mr. Ferguson. Hospitaal Straat 89, Posbus 368, Cradock, 5880. Tel: 048 881 3206.
Mr. Ferguson het ongelukkig al klaar middagete gehad, en wil nie dat ek hom ‗n
tweede keer uitneem nie, maar nooi my oor om in sy argiewe te gaan delf.
Sonder berou skryf ek middagete af en gaan soek sy nederige huisie in
Hospitaalstraat op. Mens kry dit maklik. Hy loop my tegemoed. ‗n Karaktervolle
figuur in ‗n ou growwe materiaal Britse sportbaadjie en ‗n trui. Hy dra ‗n
swartraam bril, en sy grys hare is agteroor gekam. Mr. Ferguson praat nie
koeitjies en kalfies nie. Hy is ‗n praktiese man. Ek is hier om iets te soek, en hy is
hier om my te help. Ek word ingenooi in ‗n huis wat sekerlik presies dieselfde
daar uitsien as 40 jaar gelede. Die linoleum is deurgeloop in die gang, en oral is
die muure met boekrakke uitgelê—selfs tot by die voordeur. Ek meet altyd ‗n
man aan sy boeke, en kyk dus vinnig deur. Militêre geskiedenis, gewone
geskiedenis, aardrykskundige, genealogie… En dan word ek in ‗n sykamer van
sy studeerkamer ingelei. Nog meer boeke, ‗n vertoonkas vol oudhede en
aandenkings, en ‗n reeks artikels op die vloer, die muure en tot teenaan die dak,
wat alles stories vertel van die goeie ou dae. Ek vind vinnig uit dat Mr. Ferguson
ál Cradock se doop-, huweliks- en ander registers oor die jare heen
getranskribeer en oorgetik het.
―I‘ve worn out several typewriters already,‖ voeg hy droogweg by, terwyl my
kakebeen sak in stille bewondering.
En dan begin hy laaie ooptrek.
―I‘ve already drawn my files that contain Labuschagnes,‖ sê hy vir my. ―What
other surnames from here are you also interested in?‖
―Well, Potgieter, Pieterse en one Van der Merwe,‖ antwoord ek.
Mr. Ferguson dink so bietjie na. ―Well, you‘ll find some in here,‖ sê hy, en begin
nog stapels uit sy argiewe aandra.
Duisende rekords, alles deur sy vingers getik. Ons gaan hulle teen ‗n vinnige pas
deur. Alles wat belowend lyk, fotografeer ek onmiddelik—Mr. Ferguson gee glad
nie om nie. Om die waarheid te sê, dit lyk asof sy lewe daaruit bestaan om ander
mense met navorsing van alle soorte te help. Hy kla so bietjie omdat hy dikwels
baie moeite doen vir mense wat hom nooit weer bedank of ooit erkenning gee vir
sy hulp nie, maar stem saam dat dit op die ou end ook nie so belangrik is nie. Ek
kry minder inliting as wat ek gedink het ek sou, maar versamel nogtans ‗n hele
string rekords wat ek later kan deurgaan. Dis nie eintlik total unieke inligting nie,
maar ek kan darem my bestaande rekords kruis-vergelyk en probeer bevestig.
En dit spaar my miskien om in die Kaapse argief daarvoor te moet gaan soek—
iets wat ek nog nooit die geleentheid voor gehad het nie.

Kort voor lank bring Mr. Ferguson ‗n reeks boeke en pamflette om ook na te kyk.
Dan neem hy my terug museum toe om ander papiere te gaan fotokopieër.
Terug by sy huis, takel ons die Boereoorlog en sy belangstelling in spoorweg-
geskiedenis, waarin ek in ‗n klein mate ook deel. Ons lag bietjie oor die ou dae,
en hy vertel my hy was sy lewe lank ‗n spoorwegwerker. En hy doen al diep in
die dertig jaar genealogiese navorsing, en omtrent niks anders nie. Hy was nooit
getroud nie, en het al die tyd in die wêreld. Ons werk deur verskeie boeke, ruil
nota‘s en gedagtes uit, en hy wys my bronne wat ek nog nie voorheen gesien het
nie. Dit voel of Mr. Ferguson alles weet daar is om te weet, maar hy weet darem
nie hoe mens Generaal Pole-Carew se naam uitspreek nie.
―Pollie-kêrrie‖, beduie ek.
Hy skud sy kop en sê niks nie, maar ek besef dat Mr. Feguson alles absorbeer
waarmee hy in aanraking kom. Ek glo nie hy is ‗n man wat maklik iets vergeet
nie.

My tyd is helaas heeltemal te kort met Mr. Ferguson, en na ons
kontakbesonderhede uitgeruil het, neem ek teësinnig afskeid om ‗n nuwe
gastehuis te gaan soek. Soos gewoonlik kan ek nie besluit nie en ry heen-en-
weer totdat die hele dorp seker al praat van die geheimsinnige wit motor wat
stadig op en af ry en suspisieus optree. Teen skemer besluit ek op Annie‘s
House,4 ‗n baie ordentlike gegradeerde gastehuis, sommer baie naby die dorp se
enorme groot begraafplaas. Weereens is dit ‗n hartlike Boere-ontvangs. Baie
vinnige kom dit aan die lig dat ek op ‗n ontdekknigsreis is langs die paaie van die
verlede, en ons begin opnuut bene op die tafel uitpak. Die dame klink
belangstellend oor my aardige stokperdjie.
―Sê my, is dit ‗n siekte?‖ vra sy.
Ek dink so bietjie en antwoord huiwering: ―Hmm. Ja-a-a…‖
Is dit soos ‗n verslawing?‖ wil sy weet.
Ek skud my kop. ―Nee, nie regtig nie… Dis baie erger!‖

Die nag op Cradock is koud, maar uiters aangenaam en die akkommodasie laat
niks te wense oor nie. Die volgende oggend se ontbyt ontlok ‗n nuwe
genealogiese diskussie en die dame gee raad omtrent my reisplanne, terwyl ek
‗n bottel van haar tuisgemaakte marmalade uitsoek om as ‗n geskenk saam te
neem.
―Jong, ek het met my man gepraat en hy sê jy moet liefs nie in die berge ingaan
nie. Hulle sê naby Queenstown het dit plekke so ses duim gereën, en Tarkastad
se kant toe was daar ook baie reën.‖
Ek is teleurgesteld. Dit beteken my hele besoek na Tarkastad en die reis langs
die Baviaansrivier en Glen Lynden is buite die kwessie. Ek het baie werk wat ek
nog daar wil gaan doen, maar ek verstaan. Dit help nie jy gaan grawe jouself in
‗n drif vol modder in en dan moet jy daar sit en stokkies kerf vir drie dae voor die
volgende trekker verby kom nie. Dan maar liefs met die Visrivier langs.

Daar kan maklik gevra word hoekom mens dit doen. Waarom loop krap
sommiges alewig in die verlede? Hoekom blaas party van ons alewig op die sand
van tyd in die hoop om lank-verlore voetspore onder dit te vind? Hierop kan ek
maar net glimlag en beleefd wegbuig. Daar is tog nie regtig ‗n antwoord nie. Al
wat ek kan sê is dat daar party mense is wat verder as die huidige kyk. Party van
ons sien gedurig iets in die newelrige sagtheid van ‗n vroeë sonsopkoms. Dit is
ons wat kort-kort iets sags hoor in die fluistering van die aandwind, of wat ‗n
storie sien afspeel in die warm gloed van ‗n kampvuur. Party mense sit langs ‗n
leë slagveld waarvan die wonde lank reeds weer toegegroei is met veldgras en
4
    Annie’s House. Kontak: Anneliese. 112 Adderley Straat, Cradock. Tel: 082 649 1838.
wilde blomme. Maar ‗n oomblik later, hoor ons nog steeds die perde runnik, voel
die koeëls gons, luister na die gedruis van die krygsrumoer, die krete, en die
geroep na hulp of genade.

Party van ons sit langs die graf van ‗n onbekende, en sien nie ‗n hoop grond nie,
maar ‗n moeder wat bemind was, en bemin het. Dat sy aan ons bekend is of dalk
nie, maak nie regtig saak nie, want ons het haar soort geken, ‗n honderd maal
reeds. In die datum op haar grafskrif sien ons nie syfers nie, maar ‗n tragedie. ‗n
Jong vrou wat in die greep van die Spaanse Griep van 1918 die lewe moes aflê,
om ‗n huis vol klein kindertjies verwilderd en verlore agter te laat. Ons sien die
hand van ‗n voortydige dood soos ‗n swart wolk na ‗n klein familie gryp, om ‗n
negentig grade draai in die pad van ‗n hele geslag neer te lê. Tussen die vervalle
muure van die dig-oorrankde ruïnes van ‗n plaashuis, hoor ons die gelag van
kinders, die glimlag van ‗n pa wat van die lande af tuiskom om sy kinders te
groet. Hoed in die hand, ‗n glimlag so wyd soos die horizon, en oë so vaal soos
die winterse hoëveld lug. Op die gebarste stoep met sy kakiebos en verwaaide
droë mielieblare in die hoek, sien ons nog die skommelstoel en gevoude,
knoetsige hande van ‗n gryse grootmoeder. Onder die uitgebrande latei van ‗n
venster, sien ons ‗n kat lê en spin in die oggendson, die oggend voor Kitchener
se kolonne met hul vuur kom besoek af lê het. In die konsentrasiekamp
kerkhowe hoor ons die gesug van elende. In die monumente sien ons die
mylpaalmerke op die pad na die bou van ‗n nasie. En so, kry ons drome gestalte.

Later gaan ons na die argiewe waar vragmente van gister bewaar word. Met
koorsagtige haas en jarelange geduld belê ons ons lewens in die tydsame
proses om substansie aan ons drome te gee. Om getuienis te vind vir die beelde
wat voor ons geestesoog afgespeel het, en materiaal te vind waarmee ons nuwe
drome kan bou. Miskien is ‗n ware geskiedkundige of genealoog, op die ou end,
wat Koos du Plessis sou genoem het: ―‘n droomswendelaar.‖ Dit is ‗n mooi
woord. Dit is iets wat mens bybly as jy deur die Groot Karoo krys met ‗n naald
wat huiwer rondom die perk waar spietkops met kamera‘s vir jou wil begin kyk.

Van Cradock na Somerset-Oos: op soek na Voortrekkerplase

Met gemengde gevoelens draai ek die motor se neus skuins en mik suidwaarts.
Ek voel aan die een kant ek is nog lank nie klaar met Cradock en sy ryk
geskiedenis nie, maar aan die ander kant roep die moontlikheid van nuwe
ontdekkings vrolik. Soos die horisonne ons voorvaders alewig bly roep het met ‗n
fluistering van ‗n beter belofte. Ek was nie seker wat die dag gaan oplewer nie.
Om die waarheid te sê, ek was nie eers seker presies wat ek gaan soek het nie.
Om reguit deur te ry na Somerset-Oos sou my moontlik met te veel tyd laat. En
om af te draai en in die Baviaansriviervallei op te ry mag onder die nat
omstandighede dalk moeilikheid soek wees, maar ek het besluit om maar te kyk
waarheen my neus my lei. Die ander opsie was natuurlik om te gaan soek na
Van der Lindeskraal, wat relatief naby die pad in ‗n kromming van die Groot
Visrivier moes lê. Ek het voor die tyd die kaarte mooi bestudeer met die oog op ‗n
besoek aan Van der Lindeskraal, en het welliswaar selfs die vorige jaar al daarna
gaan soek. Maar dit moet almal vir eens en vir altyd weet—ek kon nog nie ‗n
padkaart kry wat die Visriviervallei en omstreke behoorlik uitlê nie. Ek dink dit
moet wees omdat baie van die ou grondpaaie vandag al so verwaarloos is dat dit
omtrent nie meer as ware nasionale paaie beskou word nie. Hoe dit ookal sy,
selfs Gideon de Klerk, wat nie ver daarvandaan af boer nie, het die vorige jaar sy
kop geskud met frustrasie en uitgevaar oor hoe onakkuraat my splinternuwe
kaart-boek was—die misrabele een waarvoor ek R50 betaal het, net om uit te
vind dat dit nog presiés dieselfde inligting bevat as die een wat ek reeds 13 jaar
gelede bekom het. En dit het my verwonde ego darem ietwat gesalf en my laat
voel dat ek miskien nie heeltemal so rigting-onnosel was as wat dit begin lyk het
nie.

Van der Lindeskraal is die plaas waar my oor-oupagrootjie se oupa, Leonardus
Petrus Labuschagne, in alle waarskynlikheid sy wederhelfte gaan haal het.
Leonardus Petrus Labuschage is op 2 Mei 1790 in die distrik Swellendam
gedoop. In daardie dae was die distrik van Swellendam enorm groot, en het ‗n
reuse gebied ingesluit wat met verloop van tyd in verskeie onafhanklike distrikte
opgedeel sou word.

Leonardus Petrus het aan die Oosgrens grootgeword en soos in die geval van
die ander seuns van sy tyd, sou ‗n baie harde jeugtyd waarskynlik gebalanseerd
gewees het deur die bekoorlikhede van ‗n wilde, avontuurryke woongebied vol
bekoorlike natuur-skoonhede en nuwe ontdekkings. Sy pa, Frans, was in die
Kaap gebore, en het as jong seun saam met sy weduwee moeder na die Oos-
Kaap verhuis toe sy moeder met die vrydenkende trekboer, Jan Nel, getroud is.
Een van ―ou Frans,‖ soos hy soms later genoem sou word, se beste vriende was
Andries Hendrik Potgieter se pa, Hermanus Potgieter (wie se statebybel vandag
in die Voortrekkermonument te sien is). Hy is ook met Hermanus Potgieter se
suster Cornelia, getroud, sodat die Labuschagnes en die Potgieters dus
aangetroude familie was. Van veral Andries Hendrik Potgieter se
avontuurlustigheid en vrydenkende gees, is daar heelwat bekend, en mens kan
aanneem dat die koorsagtige wanderlust van die Potgieters sekerlik ook tot ‗n
mate op die Labuschagnes moes afgevryf het. Mens kan dit aflei aan die feit dat
die Labuschagnes se name aan verskeie plase op die Oosgrens gekoppel kan
word, sonder dat mens kan aflei dat hulle noodwendig aan ‗n spesifieke een
verknog was. Moontlik het hulle ook soos baie ander boere tydens hierdie
stormagtige jare, gedurig bly versit na gelang van veranderende omstandighede,
voordoen van nuwe geleenthede, en verskeining van nuwe gevare. Van een
leningsplaas tot die ander.

Ons weet dat Frans Labuschagne al in Mei 1775 ‗n boer van die Oos-grens was,
saam met boere soos Louis Nel, Jacob Potgieter, Willem Prinsloo senior,
Hendrik Kriegler, Claas Prinsloo junior, Johannes Kloppers, Hendrik Klopper, en
Johannes Nortje senior, en dat hulle blykbaar teen hierdie tyd al verhuis het na
die Bruintjieshoogte omgewing. Die gebied van Bruintjieshoogte, wat vandag as
die Somerset-Oos distrik bekend staan, is Karoo-wêreld. Van Cradock af mik die
Groot Visrivier min-of meer suid, en aan weerskante van die rivier verreis ‗n
wildernis berge wat die rivier soos vlerke aan die ooste en weste begrens. Wes
van die Visrivier loop die berge in ‗n aaneenlopende lyn oor Pearston na Graaff-
Reinet. Oos van die rivier lê die berge weer soos ‗n groot ronde eiland, met
Winterberg wat misterieus en onverbiddelik oor die hele massa waghou.

My veronderstelling is dat die Boere aanvanklik effens skrikkerig sou gewees het,
en eers wes van die Visrivier sou gewoon het, maar dat hulle baie vinnig onder
die versoeking sou geswig het om die rivier oor te steek en ook die berggebied
ten ooste van die rivier te koloniseer—totdat sekere boere soos die latere
Voortrekkerleier Piet Retief, uiteindelik baie ver oos sou gaan vasskop.

Wat die Labuschagnes aanbetref, weet ons net dat hulle waarskynlik teen die
laat 1700‘s al in die Visrivier omgewing gewoon het, en dat hulle teen 1795 buure
was van die wel-bekende Freek Bezuidenhout van Slagtersnek-faam. Die
Potgieters het verder noord in die rigting van Tarkastad gewoon, en alhoewel die
afstand tussen hulle betreklik groot was, moes die twee families nogtans van tyd
tot tyd kontak gehou het, gesien aan die feit dat hulle lotgevalle in later jare baie
nou aan die van die Potgieters verbind sou wees.

Die gedagte dat die Oosgrens nog ‗n baie wilde en ongerepte gebied was, kan
afgelei word van die feit dat Frans se een broer, Casper, reeds in 1791 deur
Hottentotte vermoor was. Inderdaad het die Labuschagnes ook soos ander
boere, gereeld onder die moord-en-strooptogte van die Khosas en Fingos
deurgeloop. Die wêreld was nog vol grootwild, en dit sou logies wees dat die
Labuschagne seuns almal op vroë ouderdom reeds goeie skuts en perderuiters
sou gewees het.

Leonardus Petrus Labuschagen en sy kleinboet Adriaan was nog maar jong
seuns tydens die Slagtersnek-gebeure. Op hierdie stadium het die
Labuschagnes reeds oos van die Visrivier gewoon in die Baviaansriviervallei, wat
soos ‗n klein slagaar deur die droë half-Karoo berge loop. Leonardus Petrus en
Adriaan was ten tye van die opstand werksaam gewees by Freek Bezuidenhout.
Freek, wat herhaadelik opdragte verontagsaam het om weens klagtes van
beweerde aanranding en veediefstal in die hof op Graaff-Reinet te verskyn, het
geweet dat hy een of ander tyd moeilikheid te wagte kon wees. Derhalwe het hy
Leonardus Petrus en Adriaan, sowel as sy ongedoopte basterseun, Hans,
opdrag gegee om op die uitkyk vir die gereg te wees. Uiteindelik het die gereg
wel op Freek toegesak, en in die skietgeveg wat gevolg het, het die drie seuns ‗n
minimale rol gespeel. Veral die aandeel van die Labuschagne seuns is
onbekend. Mens kan maar net raai dat hulle vader hulle vroegtydig aangesê het
om hulle uit die voete te maak as daar moeilikheid sou kom, of dat hulle
eenvoudig die rieme neergelê het toe die pandoers op Freek Bezuidenhout
toesak.
Ongelukkig kon ek nog nie die presiese plaas, ―Zeekoegat,‖ vind, waar die
Labuschagnes blykbaar langs Freek Bezuidenhout sou gewoon het nie. Baie
naby Freek se ou plaas loop wel die ―Zeekoerivier,‖ maar die huidige plaasname
langs hierdie onbeduidende klein stroompie bied geen leidraad nie. In alle
waarskynlikheid het die vroeë inwoners hulle plase ongeregistreerde name
gegee, wat òf later deur nuwe eienaars verander was, òf eenvoudig nuut
geregistreer was toe die lenignsplase meer formeel opgeteken was deur die
naderkruipende Britse burokrasie.

Aangesien die soeke na Zeekoegat aan die Baviaansrivier na bewering te riskant
was weens die nat paaie, het ek langs die pad besluit om maar liewer na Van der
Lindeskraal te mik. Van der Lindeskraal was eintlik ‗n Pieterse plaas wat behoort
het aan Johannes Theodorus Pietersen (1785-1836) x Anna Maria
Bezuidenhout. Johannes Theodorus was weer die seun van Bartel Pietersen en
Anna Christina Minne. Bartel was ‗n Deense matroos wie se skip aan die Kaapse
kus gestrand het, en wie toe deur goewerneur Simon van der Stel verlof gegee
as om fortuin te gaan soek waar hy dit ookal kon vind. Of Bartel nog geleef het
teen die tyd dat sy seun Van der Lindeskraal bewoon het, is te betwyfel, maar dit
kan ook nie summier aangeneem word nie.

Na afloop van die aaklige gebeure rondom die Slagtersnek opstand, het
Leonardus Petrus op 3 Februarie 1811 getrou met Magteld Margaretha van der
Merwe. Presies wie sy was, weet ons nie, want sy verskyn maar in ‗n enkele
huweliksinskrywing, en ek kon nog nooit enige verdere gegewens omtrent haar
opspoor nie. Sy moes egter vroeg gesterf het, want kort daarna trou Leonardus
Petrus met Margarita Pieterse, ‗n dogters van Van der Lindeskraal. Sy kon
moontlik ook redelik vroeg gesterf het, want in 1815 of 1827 hetroud hy weer met
haar suster, Anna Wilhelmina Christina Pieterse. Dit is heel waarskynlik dat die
Labuschagnes en die Pieterse mekaar gereeld by nagmaal sou gesien het
wanneer boere van heinde en verre die Baviaansriviervallei ingetrek het om by
die ou Glen Lynden kerkie geestelike versterking te soek. Vir die Labuschagnes
was so ‗n nagmaal trek niks besonders nie, want die kerk was naby hulle plaas.
Vir die Pieterses was dit egter ‗n baie langer trek, wat sonder twyfel, besonders
rof en stowwerig sou gewees het.

Van der Lindeskraal moes destyds reeds ‗n spog-plaas gewees het. Die Visrivier
gebied het oor groot dele nie juis merkwaardige goeie grond nie, maar Van der
Lindeskraal lê in ‗n rivier-bog wat besonderse mooi diep, ryk rooi alluviale grond
bevat. Dit kon ek reeds by vorige geleenthede op landkaarte aflei. Hierdie keer
het ek gehoop om darem met my eie oë die feit te kan bevestig. Sonder akkurate
kaarte het ek maar gehoop om met geduld en geluk hopelik die regte pad te kan
vind, en ek het my voorgeneem om die eerste en die beste wat wat regs afdraai
te neem. Die eerste afdraaopad het inderdaad redelik droog en netjies gelyk, en
ek het vol selfvertroue afgedraai. Soos meeste plattelandse paaie is dit egter
misleidend. Die eerste paar kilometer lyk alles mooi, maar dan vernou die pad tot
‗n enkelspoorwydte op verskeie plekke, en as jy jou weer kan kry, dan moet jy
woes uitswaai vir klippe, gate en modderpotte. My rigting het darem reg gevoel,
dus het ek besluit om voort te gaan tot ek nie meer anders kon nie. Ek het darem
so bietjie tyd gehad.

Na etlike kilometers kom ek op twee boere bakkies af by ‗n stoor waar ‗n klompie
werkers besig was om hooi-bale te stapel. Ek besluit net daar en dan om die
teuels in te trek en eers rigting te loop vra. Van ver af kon ek sien hoe meet die
boere my verfoeilike GP nommerplaat, en ek lees sommer op ‗n afstand die
wantroue in hulle gedagtes. Ek kon my omtrent indink wat die boere sit en raai:
―Hier kom seker nou een van daardie verdomde ANC grondeise prokereurs wat
vir ons kom moeilikheid maak…‖

Ek stop in ‗n wolk van stof, draai die vensters oop, haal die sonbril af om minder
na ‗n skurk te lyk, en kom nadergestap met ‗n vrome gesig. Ek, wat self ‗n boer
was, probeer my beste boere-glimlag ten toon stel, maar ek weet al klaar dat my
wit gelaatskleur en netjiese klere my klaar laat uitstaan soos ‗n neon-pink
verkleurmannetjie op ‗n groen boomvaring.
―Môre, môre!‖ probeer ek, terwyl ek my sagte kantoor-handpalm vriendelik
uitsteek. ―Ek is Herman Labuschagne. Ek wonder of julle my kan help. Ek is is ‗n
familiegeskiedenis navorser en ek probeer ‗n plaas met die naam Van der
Lindeskraal vind waar my voorouers gewoon het voor die Groot Trek.‖
―Willem Marais,‖ antwoord die jong boer. ―Dan moet jy met dié man praat,‖ sê hy,
terwyl hy na die groot man in die dubbelkajuit bakkie beduie. ―Hy weet álles in die
distrik.‖

Die ander meneer stel homself ook bekend en beluister my storie so met een
oog half-toe, terwyl ek die gevoel kry dat hy my nog steeds so bietjie aansien vir
‗n grondeisespioen. Maar ek druk braaf voort en hoop om die wantroue met
boere clichés dood te versmoor. Uiteindelik laat val ek dat die plek wat ek soek
langs die plase Kanaän, Erfdeel en Paradys is.
―O-o-o-o-ja-a-a,‖ sê Willem. ―Nou weet ek wat jy soek. My broer boer op Kanaän,
en Van der Lindeskraal is daar naby. Dit behoort aan Michael Vermaak.‖
Ek knik my kop. Van Michael het ek al gehoor, maar ek had my nommer vir hom
verloor. Nou word ek egter ingelig dat ek nie op die regte pad is nie.
―Nee kyk, jy moet nou omdraai,‖ sê die groot man in die wit dubbelkajuit. ―Ry nou
weer t‘rug grootpad toe soos jy gekom het, want jou kar gaan dit nooit hier deur
maak nie. Hier lyk dit nog orraait, maar daar voor word dit lelik. Dan ry jy nou so
daar by Daggaboersnek af, tot jy sulke groot wit pilare kry.‖
―Is dit nou by De Klerksdal?‖ vra ek, want ek was al daar gewees. Dis waar die
vriendelike Gideon de Klerk woon, wat my verlede jaar so mooi gehelp het.
―Ja, netso,‖ sê Willem. ―Nou daar draai jy regs. Jy sal sien, dis ‗n grondpad. Nou
hou jy met hom net re-e-e-guit aan. Die pad gaan later oor ‗n brug, maar jy hou
net regs. Dan sal jy sien jy kom by ‗n vreeslike mooi plek so aan die voet van die
berge. My broer is daar en ek gaan hom nou bel en sê jy kom. En dan kan hy jou
miskien sommer met sy fô-baai-fô plekke gaan wys waar jy nie met jou kar sal
kan kom nie.‖
Tevrede dat die onheilspellende vreemdeling met sy GP nommerplaat darem
nou weet hoe om sy pad weer uit die vallei uit te kry, groet die groot boer in sy
wit bakkie, en verdwyn in ‗n stofwolk om die draai. Ek vra nog verder uit omtrent
die pad-aanwysings, en Willem vertel my meer. Sy broer het Klein Kaanaan
gekoop nadat dit erg verwaarloos was. Hy het baie werk in die plaas gesit, en het
persimmon boorde aangelê.
―Nou,‖ sê Willem, ―is die plaas ‗n juweel vir die streek.‖
―Persimmons,‖ sê ek, ―dis vir my ‗n simpele vrug. Dit proe so iets soos ‗n laf
tamatie wat pap geword het. Ek het ‗n vriendin wat vir ‗n Jood gewerk het naby
Swellendam en Bonnievale en sy sê as jy die goed kunsmatig ryp maak, dan
word dit ‗n heerlike lekkerny en ‗n peperduur uitvoerproduk.‖
Willem stoot sy blou pet agteroor, en lek oor sy lippe, en ek kan sien die bottel se
prop skiet los. Ja, hy weet van die Jood, en dit wil voorkom asof sy broer ook iets
met die konneksie te doen het. Skielik besef ek dat die GP spioen nou as vriend
aanvaar word, en die ys smelt oor die Karoo bossies. Ek en Willem Marais staan
daar en gesels vir byna twee uure lank. Die gesprek gaan oor familie, oor die
―goeie ou dae,‖ oor die foute wat ons pa‘s en oupa‘s in ons opinie gemaak het in
hul pogings om toe te sien dat hulle nageslagte finansieël onafhanklik die wêreld
ingestuur kan word, en toe kerm ons oor grondeise, politiek en arbeidsonrus.
Ons praat presies dieselfde taal, en nes die vorige jaar met Gideon de Klerk, voel
dit na 20 minuute of ons al jare lank buure kon gewees het. Ek vra nog uit
omtrent die voor-Groot Trek se plase, en Willem beduie dat ek vir ‗n Tannie
Pieterse moet gaan opsoek.

―Voor jy nou by my broer or Paradys kom, sê hy, ―—dis nou voor jy oor die brug
gaan, maar nes jy oor die brug oor die rivier gaan, jy weet? Nou ja, dan kyk jy so
skerp terug, en daar sal jy ‗n bord sien met haar naam op. Daar draai jy nou in,
en dan ry jy net reguit aan vir so paar kilometer. Jy sal naderhand haar huis sien.
Dan vra jy die tannie sommer self. Daar is iewers nog grafte op ‗n plaas en sy
behoort jou meer te kan sê.‖
Ek maak nota‘s, skryf telefoon nommers af, en hou my stories vas wanneer
Willem kort-kort haastig na die hooimiedens toe stap om te gaan raas omdat die
werkers die bale verkeerd pak. Willem vertel my toe ‗n snaakse storie. Hy sê
iemand van sy geweste het eendag ‗n werker gehad wat so sleg was dat hy later
nie meer met hom kon saamwerk nie. Mens kan vandag in elk geval nie meer net
iemand afdank net omdat hy nutteloos-sleg is nie, dus die persoon maar besluit
om vir die kêrel ‗n werk te gee wat hom ten minste net onder sy oë uit sou hou.

―Daar oorkant,‖ beduie Willem, ―vat hy toe die ou na die middel van sy lusernland
toe, en hy wys hom ‗n gat in die grond.
‗In dié gat,‘ sê hy toe, ‗woon ‗n muis. Ek wil hê jy moet nou hier sit met hierdie
hamer en wag, en as die muis uitkom, dan slaan jy hom dood. Verstaan jy vir
my?‘‖
Blykbaar het die stomme kêrel uure lank in die son gesit en wag vir die muis met
die hamer in sy hand, en toe besluit die lewe bied beter geleenthede op ander
plekke. Vies het hy huis-toe gestap, die hamer neergesmyt en aangekondig dat
die baas nou maar sy werk kan hou, want hy het ander planne…
Ek het lekker gelag en my weereens daaraan herinner dat vandag se grensboere
weer sit en sukkel met presies dieselfde probleme as 200 jaar gelede: onveillige
woontoestande, ‗n onvriendelike regering, ‗n geregstelsel wat nie die vermoë
besit om sy landsburgers se lewens en besittings te beskerm nie, en ‗n sisteem
wat boere egter aktief vervolg wanneer hulle gereg in eie hande neem ten einde
hulleself behoorlik te beskerm. Dan ook nog verkreupelende belastings,
vervallende infrastruktuur, en ekonomiese insinking. Dit is ‗n lang lys probleme…

Toe ek en Willem omtrent twee uure later groet, besef ek helaas te laat dat ek
myself staan en verbrand het in die Karoo son. Ek kan my al klaar voorstel hoe
ek later die velle van my gesig sal moet sit en aftrek, soos wanneer ‗n grillerige
buitelander droëwors se velle so vieserig aftrek. Maar gelukkig was dit nie so erg
nie.

Ek het baie tyd gespandeer, en nou moes ek vinnig ry om in te haal. Gly-gly om
die draaie, en elke nou en dan ‗n nare geskuur soos die motor se ABS remme
inskop wanneer ek probeer om modderpotte en slaggate te omseil. ‗n Genealoog
het nie tyd vir stadig ry op so ‗n dag nie. Dan terug op die teerpad, en ‗n klompie
kilometer op teer, terwyl ek aandagtig sit en luister om te besluit of die motor nou
meer of minder kraakgeluide het as vantevore. ―Dieselfde,‖ besluit ek—net toe
die wit hekke van De Klerksdal wys dat ek nou moet regs draai op ‗n nuwe
grondpad.

Om Klein Kaanaan te vind was nie so moeilik nie. Die pad is net hier-en-daar
lelik, maar ongelukkig op so ‗n manier dat jy dit eers te laat sien en met geweld
deur elke derde beproewing moet ploeg. Ek probeer ontspan en myself herinner
dat mens jouself nie die opfoeter van wêreldsgoed te erg moet aantrek nie, maar
dit gaan maar swaar. Mens gaan by ‗n paar werklike mooi plase verby, en as jy
weer sien steek jy die enkelwydte brug oor die Visrivier met ‗n groot gejuig oor.
Ek stop en neem ‗n foto, want mens wil darem vir die nageslagte wys hoe het die
rivier gelyk wat oor-oupagrootjie se oupa moes oorsteek as hy wou gaan vry. Die
water is nog wild van die vloede en ek glimlag as ek dink dat ek nog nooit van ‗n
wilde rivier gehoor het wat ‗n jongman kon keer as hy by ‗n nooi wou gaan opsit
nie…

Spoedig maak my aanwysings nie meer sin nie, en ek ry so voel-voel terwyl ek
probeer klarigheid soek aan die plaas-naambordjies. Uiteindelik vind ek Klein
Kanaan se bordjie en draai in. Mooi plaas. Lyk nes Willem dit beskryf het, maar
ongelukkig is die eienaar nie tuis nie. Ek neem maar ‗n paar foto‘s en draai toe
om. ―Sal maar vir Tannie Pieterse gaan soek,‖ neem ek myself voor.
Selfs dit, neem ‗n bietjie konsentrasie, maar kort voor lank vind ek haar
uidraaibord, en durf die plaaspaadjie aan. Die pad is nogal mooi, tot naby die
einde waar dit in ‗n pappery ontaard. Soms het jy net ‗n paar sekondes om te
besluit of jy jou reis net daar gaan kort-knip deur in ‗n vernederende stofwolk met
druisende ABS remme tot stilstand te kom voor jy die drek tref, en of jy maar
gaan vet gee en probeer deurploeg. Ek besluit ‗n Voortrekker-nakomeling skrik
nie om ‗n kans te vat nie en ek trap die diesel. Die motor grawe gruis en tref die
modder soos ‗n nat biefstuk op ‗n blokman se tafel meergeklap word. Sy draai
haar neus links en regs, gooi haar agterstewe rond, maar nog voor daar enige
rede vir teleurstelling ontstaan breek sy deur, en die volgende oomblik is ek op
die tante se werf.

Ek stop, en van ver af sien ek vir Moeilikheid. Ek weet nie wat is die hond se
regte naam nie, maar Moeilikheid sou ‗n goeie keuse wees. Ek gaan staan
beleefd by die hekkie en wag dat die hond se lawaai die huismense moet nader
trek. Na ‗n paar minuute kom ‗n skraal, ouerige dame te voorskyn, en sy begin
met die hond raas.
―Staan net so, laat ek hom eers gaan toemaak,‖ sê sy. ―Dis deesdae so onveilig
op die plase. Tot die dominee weet al hy kan nie hier inkom voor ek nie die hond
gaan toemaak het nie.‖
―Nee, dis reg so Tannie,‖ verklaar ek. ―Mens kan nooit te versigtig wees vandag
nie.‖
‗n Rukkie later kom die tannie weer te voorskyn en luister my storie aan. Sy kyk
my diep-aandagtig, so asof sy probeer besluit of ek pas uit die tronk ontsnap het,
en of ek maar net ‗n armsalige drommel is wat ‗n varkie vermis. Een van daardie
treurige mense wat mens liefs met Bybelse deernis moet probeer ontvang.
Genadiglik besluit sy blykbaar op laasgenoemde opsie en nooi my in.
―Kom, ek maak eers vir ons iets om te drink,‖ sê sy. ―Drink jy koffie of tee?‖
Ek glimlag. Dis die Boere-gasvryheid wat ek ken. Eintlik verkies ek tee, maar by
boere-mense is dit altyd veiliger om koffie te kies, en ek dui my keuse so aan.
―Swart en bitter, soos die siel van Afrika.‖ Die tannie vang nie die grappie nie,
maar sy dra die orders aan die kombuis oor, en kom dan langs my sit.
―Gee jy om as ek rook?‖ vra sy. ―Ek kry die goed nie gelos nie. Nou-die-dag, toe
sien die dominee my rook, en toe sê hy vir my, ‗ag wat Tannie, as dit jou plesier
gee, ROOK maar!‖
Ek glimlag weer en maak my leêrs oop terwyl ek liefs niks sê oor my filosofie dat
die enigste ding waarvoor sigarette goed is, is om tabak-tee van te trek waarmee
jy gogga‘s op jou groente kan doodspuit nie.

Ek verduidelik dat my oer-oupagrootjie met ‗n Pieterse getroud was van die
omgewing, en dat ek nou hulle voetspore probeer navolg. Die tannie sit agteroor
en dink so bietjie terwyl sy aan haar sigaret suig.
―Ja kyk, my man se mense was Pieterses, né? Nou, ek is seker nie heeltemal die
regte persoon om jou te help nie, maar wag so bietjie. Ek gaan bietjie mense bel
en uitvind. Sit jy nou eers hier. Verskoon tog maar dat die plek so lyk. Ek trek na
my dogtertoe want dit het te onveilig hier geword. Nou is alles deurmekaar van
die inpakkery…‖

Ek sit en wag, en kyk by die venster uit terwyl ek wonder hoe dit vir my
voormense was om hier te gewoon het. Ek hoor die tannie op die telefoon praat:
―Jong, ek het nou ‗n man hier, en hy sê hy doen navorsing oor families en
goeters. Nou, hy wil graag weet van Pieterses…‖
Ek luister geduldig terwyl die tannie ‗n opsomming gee van wat sy van my
verstaan het, maar ek kan dadelik hoor dat ons nou agter die verkeerde Pieterse
aan mik. Maar ek weet ook dat ‗n genealoog se besigheid die soek van naalde in
hooimiedens behels, en al weet ek al klaar dat hierdie besoek waarskynlik nie die
verlangde goudklont gaan oplewer nie, sal dit nogtans seker darem iets positief
oplewer. Dit was ook so. Na ek nog name en telefoon nommers afskryf en my
koffie beleefd drink, bekom ek darem aanwysing oor hoe om by die grafte uit te
kom. Jy gaan weer links in die grootpad, dan draai jy regs by die brug, gaan die
bultjie uit, en dan sal jy later ‗n afdraai aan die een kant kry, so naby waar daar ‗n
ou skooltjie was. En dis waar die grafte is. Ek bedank hartlik en opreg. Diep
dankbaar vir die ouwêreldse gasvryheid en hartlikheid wat ek so hoop ons
volksgenote darem minstens vir nog een geslag sal kan vashou voor dit ook
uitsterf. Dit is goeie mense hierdie, besef ek toe ek wegry en weer mik om deur
die modderpoel te ploeg. Sout van die aarde. Die motor klief die modder, en
skeur die gemors oop soos die walle water van die Rooi See toe die Israeliete
deurgemasjeer het. Net baie vinniger. En ek het nog iets om oor dankbaar te
wees—dat ek nie verleë moes terugstap om ‗n trekker te loop vra om my uit te
sleep nie.

Om die grafte te vind sou ‗n avontuur van soorte word. Laat ons maar net sê dat
ek moontlik die tannie se aanwysings in totaliteit heeltemal verkeerd verstaan
het. Of miskien het die tannie te veel staat gemaak op my nugtere
redeneringsvermoë en bekendheid met die terrein. Die punt is dat ek toe ‗n baie
lang tyd spandeer om heen en weer te ry op grondpaaie wat skielik heelwat
leliker geword het, en wat blykbaar almal behep daarmee is om na etlike
kilometers die verkeerde rigting in te draai. My eerste poging eindig in ‗n
tweespoor paadjie wat oor ‗n treinsoor loop op ‗n plek waar ek geen hoop het om
met my lae GP motor oor te kom nie. Ek kan nie onthou of ek toe gevloek het
nie, maar die kanse was goed. Nie hardop nie, want ek is nie so grootgemaak
nie. Maar miskien darem so effens binnemonds, want perfek is ek ook nog nie.
Toe maar omdraai en weer probeer. Ek stop op verskeie plekke en vra plaaslike
voetgangers. Hulle beduie noord, oos, wes, suid—omtrent die hele wêreld vol, en
almal skep die indruk dat ek sommer baie naby is. Uiteindelik raak ek regtig
geïrriteerd en ongeduldig en sien al klaar hoe ek ‗n hele halwe dag se tyd kom
mors het. Ek ry al hoe vinniger en vinniger, en elke klip wat ek tref, laat my
wonder of die nuwe bande wat ek opgesit het, die beproewing gaan deurstaan.
Skielik wens ek myself geluk dat ek van daardie nuwes opgesit het, wat die
vervaardiger beloof om te vervang as hulle binne ‗n sekere tyd verwoes raak om
enige rede op aarde, oorlog en massa-aksie uitgesluit. Dit was omtrent R100
meer, maar dit voel vir my soos ‗n winskopie onder die omstandighede. Die
bande hou egter. Dis net die onderstel wat keer op keer bly deurstamp en my
laat wens dat ek liewer nog in ‗n goeie, stemmige boere Hilux bakkie gekom het.
Ek stop by nog ‗n ou siel, wat my vrolik beduie ek moet berg-op gaan. Heeltemal
anders as wat ek verwag het. Ek ry. Eintlik jaag, want die son tuimel al verkeerde
kant toe. En die pad word al hoe kleiner en nouer en leliker. Uitendelik is dit net
‗n tweespoor plaaspad wat tussen die doringbome inkronkel. By ‗n melkery lê
daar ‗n bank kraalmis wat oor die pad gespoel het, en die lorriespore daardeur is
so diep, kan kan van ver af sien dit is dieper as wat my wiele hoog is. ―De hel
daarmee,‖ dink ek weer in ‗n breukdeel van ‗n sekonde terwyl ek die huiwering
tersyde vee. ―Hier gaan ek deur al moet ek onder deur die spul ploeg.‖
Die volgende oomblik is ek in die mis, en seil-seil so half onderdeur, half bo-oor.
Ek luister en sug verlig toe ek hoor die uitlaatpyp is nog vas.

Van hier af ry ek maar so vra-vra, totdat ‗n bediende by ‗n verlate plaashuis my
uiteindelik inlig dat ek moet omdraai want ek het nou te ver gegaan. Na ‗n lang
gesukkel kom ek by ‗n dame uit wat sê haar man is nie nou tuis nie, maar ek kan
agter daardie wit Venture aanry, want die mense gaan ook nou grafte toe. Ek kon
my geluk omtrent nie glo nie. Uiteindelik het ek nie net die grafte gevind nie,
maar selfs iemand gekry om soontoe te volg! Ek spring dus dadelik in en sit die
wit Venture agterna voordat dit my dalk kan ontglip en weer oorlaat aan die
genade van misdrifsels en wel-menende aanwysings wat my dalk nog in
Koekenaap sal uitbring voor die son onder is.

Die kerkhof was ook nie baie verder nie. Jy ry so skraap-skraap oor ‗n groot wal,
en sukkel dan ‗n entjie ondertoe na waar ‗n klompie bome ‗n vierkant maak. Dis
‗n groterige begraafplaas vir ‗n plaas. Ek merk dat die familie in die wit Venture
reeds by ‗n graf doenig is met blomme, en voel half soos ‗n skurk om op hul
oomblik van privaatheid inbreuk te maak. Ek knik egter beleefd, en loop so bietjie
rond. In die verste hoek merk ek dat dit ‗n baie bedroefde geleentheid vir die
familie is, en die dame ween bitterlik by ‗n vars hopie grond, terwyl sy blomme in
‗n vaas rangskik. Met dié voel ek toe baie gemeen om met ‗n kamera tussen
grafte te moet rondloop, en ek stap nader om te sober te gaan kennis maak. Ek
verduidelik dat ek hier is om die grafte te kom fotografeer om genealogiese
redes, maar ek is heeltemal bereid om eers ‗n ander draai te gaan ry, en later
weer terug te kom. Die familie groet my egter heel vriendelik, en die man
verduidelik dat dit vandag presies ‗n jaar gelede is dat hulle dogter deur ‗n dronk
vent in Johannesburg gedood is in ‗n motor ongeluk. Dit is haar onopgemaakte
graf wat hulle kom beween het. So iets laat mens altyd ‗n bietjie van ‗n knop in
jou keel wegsluk. Om te sê hoe jammer jy is om sulke nuus te verneem klink
altyd so lamlendig, maar mens hoop maar dat die mense darem kan aflei dat
daar werklik simpatie is—al is ons vreemdelinge vir mekaar.

Die man vertel my dat hy in die geweste grootgeword het, en dat hy betrokke
was by die ontwikkeling van die Visrivier se besproeiingsbedrywighede. Ek het
nie ‗n naam gevra nie, maar ek vermoed dat hulle moontlik verwant aan die
Vosloos kon gewees het. In ieder geval, hulle vra toe dat ek asseblief moet
voortgaan om foto‘s te neem, want hulle sal nie lank bly nie. Ons groet broederlik
en inniglik, en ek verskoon my om my met fotografie te gaan bemoei terwyl die
bedroefde ouers hul eer betoon aan die herinnering van hulle 21-jarige dogter.
So in die afnemery dink ek weer dat dit nou net mooi bewys wat ek so baie kere
dink: agter die steriele name en datums en feite op geslagsregisters, skuil ‗n
wêreld van lag en vreugde, verdriet en verlore liefde. Elke grafsteen getuig van
die lewe van ‗n geliefde wat eens op ‗n tyd geliefd was, en by sy of haar
heengaan, meestal met diepe droefheid beween was. Dit is ‗n aangrypende
oomblik om so iets weer vars te moet beleef.

Ek voltooi die fotografiese sessie betreklik vinnig, en sukkel-sukkel maar so om
my nuwe digitale kamera behoorlik te leer gebruik. Baie van die grafstene is van
daardie vreeslike blink graniet, en in die skaduwee van die bome weet ek al klaar
dat mens die foto‘s later baie moeilik gaan lees. Dit was ook presies die geval toe
ek later die foto‘s aanskou het. Ongelukkig het ‗n paar grafte geen inskripsie op
nie, en die baie ou grafte wat daar was, se stene ontbreek meestal. Die
begraafplaas is in betreklike goeie toestand, maar dit is vir my nogtans ‗n groot
teleurstelling. Ek het werklik gehoop om Pieterses of Labuschagnes daar raak te
loop, wat dalk my Pieterse/Labuschagne verbintenis kon help toelig. Die kans is
seker goed dat daar van hulle mog wees, maar by gebrek aan enige stene en
inskripsies het die hele besoek my net mooi niks nie. Die meer moderne
Pieterses, so het die egpaar by die vars graf my verduidelik, woon al baie lank in
die omgewing, maar hulle is natuurlik uit ‗n baie meer onlangse geslag, en dateer
beslis nie uit die voor-Groot Trek era nie. Ek neem die kerkhof se stene maar af
vir die Nasionale Begrafnisprojek, en troos my daaraan dat van die informasie
dalk meer van waarde mag wees vir sommige van my ander genealogiese
vriende. En ook dat die fotografering van die grafte, hopelik ‗n laaste
verwysingsbron kan word indien verdere grafstene met verloop van tyd verweer
of vernietig word.

Teen hierdie tyd akuut bewus van die verloop van tyd, moes ek vinnig op pak en
weer in die pad val. My volgende oogmerk was om te gaan soek na die plaas
Van der Lindeskraal, waar my Labuschagne voorvader, Leonardus Petrus, sy
twee Pieterse vrouens gaan haal het. So vinnig as wat die pad my toelaat, beur
ek weer terug met die pad soos ek gekom het. By die T-aansluiting is ‗n groot
tipe van ‗n fabriek op linkerkant, en die ou jong wat ek daar gevra het, het vir my
mooi beduie: ―Draai nou hier links (noord), en ry aan op die Witmos pad totdat jy
die groot naambord sien op jou regterkant.‖ Ek mik soontoe, en vir een maal kan
ek begin sien hoe die aanwysings en die topografie ooreenstem. Die eerste
plaas op regterkant is Paradys van Schalk Vermaak. Daarna kom die Klipfontein
spoorweghaltetjie, nou vervalle en verlate, maar karaktervol en mooi vir die oog
van ‗n fotograaf.

Nee veel verder nie, kom die grondpad en die spoorlyn bymekaar uit op ‗n plek
waar die Groot Visrivier ‗n draai maak wat reg in die berge insny. Hierlangs is die
pad aan die berhang uitgegrawe, terwyl die spoorlyn self met ‗n sierlike brug oor
die draai van die rivier sny. En net na die draai verkondig ‗n stel imposante hekke
met trots: ―Michael Vermaak. Van der Lindeskraal.‖ Ek draai vrypostig af en ry
deur. Onmiddelik kan ek sien dat dit die regte plek is, want hier lê die plaas
lewensgroot soos ‗n groot rooi vinger van voorspoed in die vriendelike elmboog
van die Visrivier. Die plaaspad is rond-geskraap en ‗n plesier om op te ry. Sonder
buig of draai loop dit reguit na ‗n netjiese werf waar ‗n moderne huis waghou oor
‗n kompleks skuure waar blink-skoon plaasimpilmente en bottel-groen John
Deere trekkers in die son staan en blink. Dit is altyd ‗n plesier om ‗n netjiese
plaaswerf aan te tref, waar dit lyk of net kan goed gaan. Rondom die opstal pryk
die diep rooi grond van landerye in alle rigtings, netjies gedis sodat die rye
parallel lê soos kam-strepe in die olie-deurweekte hare van Ducktail.

Ek stop so ‗n diskrete afstand van die Lexus wat in die garage pryk, en nader die
agterdeur (wat blykbaar ook diens doen as voordeur). ‗n Klein seuntjie onder ‗n
afdak is besig om te speel met een of ander troetelder in ‗n kampie. Ek kan my
nie nou onmiddelik herinner of dit ‗n eend of ‗n makou of dalk ‗n hond was nie.
Brein-gaping… By die agterdeur word ek vriendelik ontvang deur ‗n persoon wat
voorkom asof hy dalk die plaasbestuurder kan wees. Hy beduie dat Michael
Vermaak—wat ek nog nooit suksesvol kon kontak nie—nie op die oomblik daar
is nie, maar sy vrou sal nou-nou hier wees. Ek kan gerus vir haar wag. Ek sien
die man is besig met ‗n middagete van brood en stroop, en ek bied aan om buite
te gaan staan en wag.

Tien minuute later daag ‗n jongerige dame op en vra hoe sy kan help. Ek
verduidelik dat my oor-oor-oor oupagrootjie op hierdieselfde plaas gewoon het,
en dat ek vreeslik graag wil kom hoor of hier dalk nog bouvalle van ‗n ou postal,
of dalk grafte kon wees, wat dalk uit die Groot Trek era sou dateer. Sy dink so
bietjie na en skud haar kop. Nee wat, vertel sy my, die ou opstal is net daar
anderkant die skuure, maar selfs op ‗n afstand kan ek sien die huis lyk nie baie
oud nie. En van enige grafte weet sy niks nie. Sy stel voor dat ek maar alter vir
Michael moet bel en vra of hy dalk iets weet. So tussen die landerye deur kan ek
sien dat meeste van die oppervlakte van Van der Lindeskraal se land-tong, van
hoek tot kant reeds bewerk is, en ek kan sien dat die kans van enige
argeologiese oorblyfsels van my voorvaders see teenwoordigheid, ‗n skrale hoop
moet wees. Half teleurgesteld, knik ek maar die hoof, en bied ‗n bedanking aan
vir die oudiënsie. Na twee of drie jaar se gesoek kon ek darem vir eens Van der
Lindeskraal vir myself sien. Ek het geweet dat die droom van grafstene met die
name van my voorvaders, en ou klip-muure waar hulle moontlik kon gewoon het,
maar ‗n skrale hoop was. Met foto‘s van Van der Lindeskraal sal ek maar tevrede
moet wees.

Met die terugry bewonder ek weer die netheid en goeie indruk wat die plaas
skep. Op so ‗n mooi leningsplaas, hoop ek, kon die Pieterses en hul
Labuschagne skoonseun, dalk vooruitstrewend geraak het. Maar mens weet ook
nooit. Dit is diep, ryk alluviale grond, maar die rivierbog se rug is hoog, en ek
twyfel of die oumense leiwater uit die rivier sou kon bekom. Miskien was hulle nie
eers werklik ernstige saaiboere nie. Wie weet? In elk geval, vooruitgang in
boerdery hang van meer af as net goeie grond en ‗n vriendelike reënbui op sy
tyd. Die Pieterse testament se inventaris gee maar ‗n relatiewe diskrete lys bates
op, dus mag dit wees dat die alewige geroof en plunder of die Oosgrens in elk
geval die vooruitgang van ook hierdie familie bederf het. Met die terugry stop ek
om ‗n paar foto‘s te neem, en ek glimlag heimlik as ek dink hoe ek die foto‘s met
Gerda Pieterse—my mede-belangstellende genealoog in hierdie plaas—sal kan
deel.

Met die lange ambisie van ‗n besoek aan Van der Lindeskraal uiteindelik vervul,
draai ek die motor se neus suidwaats en trap die diesel. Dit raak-raak so aan die
verkeerde kant van middagete, en ek besef dat as ek vinnig maak, mag ek dalk
nog ‗n besoek of twee iewers kan inruim. Die volgende stap, dus, is Somerset-
Oos. Met ‗n gebruil en ‗n wolk van stof, wik ek om die groot vragmotors wat die
paaie snuif trap, hoog gelaai met lifelike ronde lusernbale. So, na gruime tyd, tref
ek weer die teerpad by De Klerksdal, en raak die gekraak en gekletter van
grondpaaie vir eers iets van die verlede.

Innig jammer omdat ek nie tyd het om gou eers vir Gideon de Klerk en sy hartlike
familie te gaan groet nie, brul ek tot by Cookhouse, waar die pad weswaarts
aftak na Somerset-Oos. Dit is naby die plek waar die Slagtersnek rebelle
opgehang was, en ek trek kortstondiglik weer my mus van wrewel aan om te dink
hoe die Britse owerhede die stomme mense sommer twee maal gaan hang het.
Maar dit is dinge van die verlede, en die pad na Somerset-Oos wink vrolik aan.

‘n Soeke in Somerset-Oos

Somerset-Oos is ‗n mooi dorpie, geleë aan die voet van die Bosberg, byna 1200
km sedert ek Johannesburg verlaat het. Hier kry die dorp ortografiese reën, wat
die Karoo koel, lowerryk en vriendelik daar laat uitsien. Ek besluit om hierdie keer
nie weer tot skemer te wag voor ek akkommodasie soek nie, maar die Archer
gastehuis waar ek die vorige jaar gebly het, is ongelukkig vol. Ek besluit om maar
eers ‗n draai by die dorp se museum te gaan maak. Die museum word gehuisves
in ‗n indrukwekkende ou herehuis aan die voet van die berg, so entjie van die
middedorp af. Die lang gras in die grasperk getuig van baie reën, maar die
parklandskap van ‗n tuin is weelderig en oordek met blomme. Langs ‗n groen
dam sit ‗n groepie toeriste en piekniek hou, en hulle kyk my nuuskierig aan terwyl
ek voordeur toe stap. Ek mis die voordeurklokkie en moet naderhand agter by
die kombuisvenster gaan aandag trek. ‗n Korterige dame maak die deur oop en
nooi my vriendelik binne.
―Wat bring jou hier na ons dorp toe?‖ word ek gevra.
Ek glimlag en probeer skadeloos voorkom, terwyl ek nogmaals geduldig
verduidelik dat my oor-oor oupagrootjie se geboorteplek as ―Somerset-Oos‖
opgegee word, en dat ek sy voetspore kom soek het.
―O, dan moet jy met ons kurator praat,‖ sê sy. ―Hier kom gedurig mense soos jy
aan, en ons het baie goed om hulle mee te help.‖
Sy lei my plegtig na die kurator se kantoor en laat my sit. Ek word koffie en tee
aangebied, maar ek wys dit vriendelik van die hand. Die dame verdwyn in die
gang af terwyl sy roep: ―Emile! Emi-i-i-ile! Hier is ‗n meneer wat met jou wil praat
oor familiegeskiedenisse!‖
Ek sit ‗n rukkie lank in stilte, tot ‗n groterige besoeker met ‗n kort broek ingestap
kom. Hy kom vra belangstellend na die rede van my besoek, en toe ek hom inlig
word ek plegtig gewaarsku dat mens versigtig moet wees om te diep te krap.
Netnou, sê die besoeker, kry ek swartes in my voorgeslagte, en sulke goed wil ‗n
mens tog nie van weet nie. Ek knik die hoof vol erns terwyl ek my glimlag moet
wegsluk oor die stukkie ou Suid-Afrika wat so braaf hier voor my staan.
―Toemaar,‖ antwoord ek, ―genealoë is gewoond aan sulke ontdekkings. Daarmee
moet mens maar vrede maak. Ons kan ongelukkig nie ons voorgeslagte self
uitsoek nie.‖
Die omie maak later verskoning, en vertrek weer op sy weg. Die vriendelike
museum-dame kom in en verduidelik dat die omie maar nog so bietjie rassisties
ek.
―Ag wat,‖ sê ek, ―eerder dit as wat mens skynheilig is oor wat jy werklik voel.‖

Emile Els is die kurator se naam. Baie vriendelik jong man wat dadelik vra waar
ek beplan om tuis te gaan. Ek antwoord dat ek ‗n plek soek waar daar stilte en
veilige parkering is. Hy dink so bietjie aan en bied toe die dorp se
natuurresservaat aan.
―Dis baie nice,‖ sê hy. ―Jy sal daarvan hou.‖
Met dié skakel hy sommer ook en vra of daar plek is. Daar is glo nog een hut
beskikbaar, en hy vra die beampte om dit vir my uit te hou. Ietwat oorbluf oor die
vriendelikheid bedank ek vir die behulpsame gebaar en bied aan om maar gou te
gaan in-bespreek terwyl dit nog vir my uitgehou is. Emile sê hy het baie goed wat
ek kan deurwerk, en hy sal dit vir my regsit wanneer ek terugkom.

Ek vertrek toe met die nodige spoed en vind die grondpaadjie wat langs die
berhang uitwentel, verby die gholfbaan (wat glo spog dat dit een van die mooiste
in die land is), en toe in ‗n stukkie woud in wat netsowel in Knysna kon gewees
het—geelhoutbome en al. Ek kon sien dit is tipiese ou-parkeraad standaard,
maar ek het vir navorsing gekom, en sonder om te gaan kyk, bespreek ek
solank. Ek moet R200 deposito vir moontlike toekomstige breekskade betaal, en
wou my eers daaroor wip, toe ek maar besluit om hoflik en instemmig te wees.
Die beampte belowe dat hulle die geld onmiddelik sal terugbetaal, selfs al vertrek
ek 04:00 die oggend.

Ek haas my hierna weer terug na die museum, waar ‗n hele reeks bokse al reeds
op die eetkamertafel uitgepak is. Die vriendelike dame dra vir my tee en
varsgebakte soetkoekies met rosyne aan—dieselfde koekies wat hulle ook te
koop aanbied. By hierdie tyd is ek al meer honger as nuuskierig, en dit word met
groot waardering aanvaar. Terwyl ek my nog so verstom dat ek by die museum-
tafel tussen al die kosbare breekware mog sit en navorsing doen, kom sit die
dame langs my.
―Ag jong, ek het niks anders om te doen na werk nie. Kom ek help jou sommer
bietjie. Na wie sê jy soek jy hierso?‖
Half verbaas mompel ek: ―Labuschagnes, Pieterses of Pietersens, een Van der
Merwe dame, en miskien ook Potgieters. O, en ‗n Bester ook, maar hy is nie so
belangrik nie.‖
Sy skud haar reg en skuif ‗n doos nader. Dit is die dorp se begraafplaasregister
en nuweliksregisters, wat deur ‗n vriendelike vrywilliger in duisende indeks-
kaartjies gekataloguseer is. Dit is nie eintlik die tipe rekords wat ek in gedagte
gehad het nie, maar gedagtig daaraan dat dit in elk geval nut mag inhou, val ek
gulsig weg, notaboek in die hand.

Na ‗n lange gesoek was daar eintlik verbasend min om op te teken. Op die ou
end is die nuttigste rekords wat ek kon uithaal, bloot die volgende:

Begraafplaasregister:
66. JHM Labuschagne (nota lees: ―vermoedelik‖) bl. 56 – L5 – no 34.
81. LD Labuschagne. Oorl. 16/2/1985. Bl. 65. Perseel M3 – no. 47.
82. CJ Labuschagne. Oorl. 24/1/1978. Bl. 65. Perseel M3. No. 48.
94. T Labuschagne. Bespreek. Bl. 68.
95. T Labuschagne. 16/3/1982. Bl. 68. M4 – no. 56.

Huweliksregisters:
Anna Francina Labuschagne x 1881 Cornelius Francois De Lange
Gert Van Deventer x 5 Mar 1826 Susana (sic) Labuschagne
Wessel Johannes Vosloo x 4/12/1836 Anna Maria Labuschagne

Verder is daar niks nie, en van die Pieterse inskrywings kon ek duidelik sien dat
hierdie nie ―onse mense‖ is, soos my ma graag sê nie.

Wilde Kans op die Ingewing van die Oomblik: Brakfontein

Teen hiedie uur was dit al na toemaaktyd, en hoewel ek seker nog maklik ‗n uur
daar kon gesit en snuffel het, was die rekords basies deurgewerk en my taak dus
volbring. Op die ingewing van die oomblik skat ek die hoeveelheid daglig wat nog
oor is en besluit om ‗n wilde kans te waag. My ou Leonardus Petrus
Labuschagne het volgens die Pieterse boedel, die helfte van ‗n plaas Brakfontein
van sy skoonvader gekoop. Die ander helfte het aan die Bester behoort waarna
ek graag sou wou soek. Op hierdie plaas is Adriaan Labuschagne gebore, my
voorvader Leonardus Petrus se 18-jarige jonger broertjie, wat saam met hom by
die Slagtersnek opstand betrokke was. Al wat ek weet is dat hy tydens die
verhoor aangedui het dat hy op sy vader se plaas ―Brakrivier aan de Vischrivier‖
gebore was.

Ek het wel geweet dat daar aldus die plaaslike boere, baie ―Brakfonteine‖ in die
omgewing was, maar op die padkaart kon ek ‗n Brakfontein sien wat langs die
Klein Visrivier geleë was. Ek het gewonder of die verwysing moontlik na hierdie
plaas kon verwys, en het besluit om die moontlikheid te gaan ondersoek. Toe die
museum-dame van my plan hoor wou sy my onmiddelik daarvan afraai. Nee wat,
het sy beswaar gemaak, dis ‗n baie slegte pad daardie, dit loop langs die lokasie
verby, en dit word nou-nou donker.

Ek het maar voorgegee dat die raad aanneemlik was, maar het onmiddelik
suidwaarts gedraai om hierdie naald in die hooimied te gaan opsoek. Die pad
was eintlik glad nie so vrot sleg nie, en op ‗n stadium was hy selfs vars geskraap,
dus kon ek daaroor nie kla nie. Die lokasie was ook nie ‗n bedreiging nie, en
benewens dit was dit half ‗n plesier om oor die groot plat vlaktes van die Karoo te
kan skeer. Ver suid het Grahamstad gelê, en my rigting was daarheen. Vinniger
as wat ek verwag het, het ek uiteindelik by ‗n plaasbordjie uitgekom wat
―Brakfontein‖ lees.

―Nog ‗n gruwelike plaaspad,‖ het ek innerlik gesug, en uitgeklim om die geroesde
hek oop te maak. Die geskraapte pad het spoedig versleg sodat ek moes vleg
tussen klippe en modder-potte deur. Op een plek moes ek so voel-voel aan die
een kant van ‗n modder dam deurry, en gehoop ek val nie daar vas nie, want
hier—het dit vir my gevoel—is geen lewe in die omgewing nie. Alles was stil en
verlate. Na ‗n tyd het die pad egter na ‗n eensame plaashuis gelei, ‗n
weerbarstige gebaar geplant in ‗n klein groen oasis van ‗n tuin en pasgemaak op
‗n groot vaal vlakte. Van hek tot hek het ek gevorder en toe voor die tuinhekkie
stilgehou. Onmiddelik word jy bestorm deur ‗n bende vriendelike honde. Die ou
grote was so ‗n ou langneus teef met geel oë wat my herinner het aan ‗n ou tante
wat ek jare gelede geken het. By die huis was daar egter geen verdere teken van
lewe nie, maar net toe ek wou ry, toe kom ‗n ou jong aangeloop. Met ‗n glimlag
vol lang geel tande wat enige tandarts ‗n visioen van kreatiewe
rekonstruksiemoontlikhede sou besorg, het hy beduie dat die baas ―by die beeste
is daar annerkant.‖

Ek vra toe maar uit oor grafte, en hy knik sy kop. Hy wys weer na ―daar
annerkant,‖ waar hulle volgens hom glo nog redelik die ―miesies ge-bagrawe
het.‖ Ek bedank toe en besluit om maar huis-waarts te keer, maar net toe ek by
die krale uitry, toe kom die plaasboer se bakkie ingedraai. Nee, wys hy my, ek
moet na die ander Brakfontein gaan wat aan sy buurman oorkant die pad
behoort. En hy gee my sy nommer sodat ek hom kan skakel. Hennie Marais 5 is
sy naam. Terwyl ek en hy staan en gesels oor grafte en oor my vae teorie, glip
van sy koeie egter by die oop hek in, en daar trek hulle agter die speenkalwers
aan. Dankbaar dat hy my tot dusver nog nie vir ‗n amptenaar van die
grondeisekommissaris se kantoor aangesien het nie, bied ek toe maar aan om in
my netjiese klere te gaan help koeie terugjaag. Nou, ek van alle mense weet hoe
is ‗n koei oor haar kalf as dit by skemer kom, maar hierdie Karoo koeie was iets
van ‗n ander planeet. Ek had my motor geparkeer so skuins voor die hek om te
help met die uitkeerdery, en om die gaping nog kleiner te maak het ek sommer
die deur laat oopstaan. Dit het vir my gelyk of daardie koeie van plan was om by
5
    Hennie Marais. Tel: 082 879 2584.
die een deur in te bars en by die ander uit, maar op die ou end is hulle weer
verby, en al in sirkels moes ons hardloop deur die mis, modder en stof, terwyl die
beeste van uitkeer niks wil weet nie. Na ‗n lang gespook het ons ‗n paar
uitgekeer, maar die ou jong sê toe ons kan maar loop want hy sal die kalwers by
die kraal gaan uitkeer. Half verstom dat hy dit nie eerder voorgestel het nie,
bedank ek nogmaals en val in die pad.

Hier moes ek egter vir my dag se sondes betaal deur verpes te word deur elke
vlieg wat nooit die Groot Trek uit die Karoo mee kom maak nie. Daardie dag het
ek gesien dat niks so mooi vir ‗n Karoo vlieg is nie as ‗n wit motor met ‗n swart
interieur, want hoe ek ookal klap en skel, uit wou die vuilgoed nie. Dit het gevoel
of daar 400 vlieë saam met my in die kajuit was, maar miskien was dit meer soos
40. Ewenwel, veertig is al erg genoeg.

Tussen-deur kon ek darem vir Hennie Marais skakel.
―Waar is jy nou?‖ wil hy dadelik weet. ―OK, nou wag vir my by die grootpad se
hek. Ek is naby jou en is nou-nou daar.‖
Half-teleurgesteld druk ek die foon dood. Teen hierdie tyd was ek moeg en
honger en befoeterd, en al wat ek eintlik wou geweet het is watse grafte is daar
op sy plaas. Nou lyk dit vir my of daar nog ‗n veldbesoek lê en wag. Hennie
Marais het getrou aan sy woord so 15 minuute later sy opwagting gemaak, en
beveel dat ek hom moet volg. Waarheen wis ek nie. Ek laat ‗n diskrete afstand
tussen hom en myself vir die stof (iets wat stadsmense mos nooit doen nie), en
ry rustig aan. Na ‗n lang ruk besef ek dat hy lankal moes afgedraai het, want ek
kry die gevoel dat ek nou al die suidpool nader. Dit as ook so. Met die omdraai
het ek hom ‗n paar kilometer verder naby sy hek gevind, wagtend op my
terugkeer. Hy het al die tyd afgedraai net toe ek ‗n vragmotor verbygesteek het
en met kenmerkende plaaslike wysheid geweet dat ek een of ander tyd seker
weer sou omdraai en terugkom…

By Hennie se huis word die voorvaderbeendere plegtig uitgelê. Eers word daar
uitgevra wie ek is en waar ek vandaan kom en watter roeping my op my
eksotiese weg gebring het. Dan word daar uitgelê van watter Maraise hulle nou
afstam, en ek word ingelig dat sy ouma darem ook ‗n Pieterse was. Sy buurman
―van daar annerkant,‖ soos hy himself voorgestel het, is ook daar met sy familie,
en almal vis belangstellend uit. Ek mag nie ry voordat ons koffie en beskuit
genuttig het nie, en dis eers met verloop van tyd dat ek agterkom dat dit regtig
nie lyk of ek hier op die regte spoor is nie. Maar maak nie saak nie. Die Karoo
mense kry nie altyd baie kuiergaste nie, en die blink vreemdeling met sy
eksotiese stories oor die ou tyd was seker darem ‗n bietjie afleiding om die dag
mee af te rond. Hennie gaan grawe ‗n stapel ou Huisgenote uit vanuit die 1950‘s,
en daar word eers vir die vreemdeling gewys wat die wolpryse in daardie dae
was, en hoe min trekkers gekos het. Ons verkyk ons aan die skoonheidsmiddels
wat nes vandag se ―L‘Oréal-wat-g‘n-mens-kan-betaal,‖ aangebied word as die
mees-effektiefste diepa‘s om plooie weg te hou, skurfheid te laat verdwyn, en
tien-teen-een nog brandsiek kolle op die hond se ore ook sal genees. Ek vra of
hulle boklammertjies verloor het met die reën en kou.
―Ja, maar nie so baie soos van die ander boere nie,‖ antwoord Hennie.
Ek vertel hulle ek het naby Cradock gehoor dat van die boere 700 tot selfs oor
die duisend bokkies verloor het. Die boere klik-klik simpatie en skud die kop. Dis
maar hard om ‗n boer te wees…

Ons kuier duur totdat die maan al hoog hang, en toe ons uiteindelik van mekaar
afskeid neem, het ek nogmaals geweet dat die hart van my nasie in ‗n duisend
soortgelyke plase in die platteland lê. Daar waar selfoonseine swak is, waar jy
net een sneeu-besmeerde TV kanaal kan opvang as jy gelukkig is, en waar die
Lister enjins saans nog dreun—dáár woon die Afrikaners waarvan vandag so min
nog oor is. Ek mis hulle. Dis my mense daardie.

Onder ‗n reuse geel maan, een dag van volmaan af, ry ek stadig en nadenkend
oor die uitgestrekte vlaktes van die Karoo. Eensaam en stil lê die bekoorlike ou
wêreld en glimlag ongeërg vir die besoeker. ―Jy kan maar kom of jy kan maar bly,
dit maak nie aan my saak nie,‖ wil-wil die landskap amper vir my sê. Sommige
mense sal sê dat dit veral hier maar ‗n bra lelike wêreld is. Maar daar is iets
omtrent die vreedsame landskap wat mens tog raak. Jy kan jou nie teen die roep
verset nie. ―Daar is tog baie mans wat met ‗n lelike vrou gedroud is,‖ dink ek,
―maar dan is die ou ding se hart so goed en wonder-mooi dat die spatare,
bakbene en bakore later mos glad nie meer saak maak nie…‖

Somerset-Oos bekruip my reg van voor, en dis half teleurgesteld wat ek die dorp
binne ry om ‗n eetplek te loop soek. Iewers langs die hoofstraat maak ek myself
as enigste gas tuis in ‗n restaurantjie met breë ou plankvloere en stok-ou, vog-
beskadigde muure. ‗n Mollige kelnerin kom neem my bestelling vir pizza, en laat
my dan in vrede. Vir die volgende halfuur totdat die pizza gaar is, moet ek luister
na haar luidrugtige koketterige gesprek met die sjef.
Tussen die moegheid glimlag ek toe ek terugdink aan wat my ma gesê het oor
goeie maniere: ―My kind, manne wat op tafels sit gaan ‗n vuil vrou kry…‖ Ek
neem nog ‗n slukkie van my biertjie en wonder of dit ―vuilBEK‖ vrouens ook
insluit.

Na die ete stap ek half vies vir myself uit omdat ek die kelnerinnetjie ‗n 10%
fooitjie gegee het. ―Sy was darem baie vriendelik,‖ probeer ek myself troos, maar
die afstootlike sê-goed het my tog geïrriteer en ek het dan juis gedink ek gaan
haar niks gee nie. Op die laaste oomblik het ek egter vermurwe en tog maar
ingegee, en ek kan nie dink waarom nie. ―Jy is besig om simpel te word,‖ dink ek,
en skuif agter die koue stuurwiel in.

My akkommodasie vir die nag was ‗n mengsel van uiterstes. In die buitengewone
koel woud-atmosfeer, was alles diep-stil en rustig—hemels. Buite druis ‗n
watervalletjie, en daar is geen verdere teken van lewe nie, behalwe dié van die
sekuriteitswag wat saamstap om inventaris te kom neem van die hele hut se
inhoud. Elke koppie, vurk, kussing en laken word getel—selfs die broodplank,
mikrogolf, asblik, en vier of vyf items wat seker deur die vorige gaste gesteel
was, word plegtig opgeskryf. Teen hierdie tyd was ek al so uitgeput dat ek die
prosedure maar in ‗n versteende toestand van verwondering gaan sit en beskou
het. Die binnekant van die hut was skoon, maar een of ander buitengewoon on-
aardige mens-reuk het jou onmiddelik aan die keel gegryp en begin wurg, en ek
het myself al klaar begin skel oor ek nie eerder kom ondersoek instel het nie. Ek
onderneem egter om met ‗n wolsak vol waardigheid stil te bly en in te kruip. ―Dis
tog net vir een nag,‖ troos ek myself. As ek ‗n nag van galsterige rookdampe kon
uitoorleef sal ek ‗n mens-walm ook kan deurstaan. Ek het darem al baie, baie
erger avonture as dit beleef in my lewe.

Ek gesels so bietjie met die sekuriteitswag. Hy sê hy kom van Graaff-Reinet,
maar hy gaan môre bedank en Rustenburg toe waar sy broer dink hy werk op ‗n
platinum myn kan kry.
―Jong,‖ sê ek vir hom, ―weet jy hoe lyk dit onder in ‗n myn?‖
Hy skud sy kop, maar sê dat enigiets beter kan wees as nagdiens diens vir ‗n
slaweloon in so ‗n vervelige plek soos ‗Somerset-Oos. Ek knik maar net my kop
en waarsku hom dat hy homself in ‗n slang-put gaan begewe. ―Maar stamp maar
jou eie kop,‖ dink ek. Persoonlik kon ek nie dink aan baie meer bekoorlike plekkie
om te woon, as in die pragtige eksotiese woud aan die voet van Bosberg nie,
nagdiens of te nôt. Die nag was vrek koud, maar die oliverwarmer wat by eerste
aanraking onmiddelik uitmekaargeval en met oopgesperde drade gestaan en
wieg het, het ten minste gewerk. Ek het op my sorgvuldig-getelde beddegoed
neergeduik en my muwwe verstand entoesiasties afgeskakel tot eerste lig.

Die volgende oggend dou-voor-dag het ek my breek-deposito gaan terugvra, en
met ‗n sinkende gevoel weer teruggedraai sodat die sekuriteitswag nogmaals
inventaris kan neem om te sien hoeveel ek die nag gesteel het.
Nadat hy klaar was en die lys presies geklop het, het ek droogweg opgemerk:
―See, I wasn‘t a tsotsi after all!‖
Hierop het hy breed geglimlag en geantwoord: ―No sir, I can see that you are a
gentleman!”
Hierop kon ek weer glimlag en die brekende dag in die oë kyk. Ek het nie soos ‗n
gentleman gevoel nie, want die pype in die badkamer het gelek en by gebrek aan
handdoeke was ek nie lus om in die kar te gaan krap op soek na myne nie, dus
het ek maar sonder water die nag deurgebring. Ek doen dit selde, vas oortuig
daarvan dat die ontdekking van seep—meer as Gutenberg se drukpers—die
beginpunt van ware beskawing op aarde verteenwoordig het.

Somerset-Oos na Graaff-Reinet

Van die mooie Somerset-Oos na Graaff-Reinet was ‗n mooi pad wat al aan die
voet van ‗n lang bergreeks oor die vlaktes gedein het. By Bruintjieshoogte begin
die pad klim, en op een of twee plekke kry mens ‗n pragtige panorama oor die
uitgestrekte landskap. 20 kilometer verder kon ek die venster oopdraai en die
laaste vlieg van Brakfontein formeel vrylaat, naby waar ‗n kraai op die punt was
om ‗n platgetrapte jakkals op die teerpad vir ontbyt te kom nuttig. ―Daar is geluk
by elke ongeluk,‖ kon ek peins. ―Eers word die vlieg ontvoer vanaf sy vriende,
familie en bekende landskap, maar dan deponeer die lewe hom weer reg langs
‗n heerlike hoop vrot vleis, en netso werk dinge in die lewe baie keer beter uit as
wat dit lyk…‖

Op ‗n stadium loop die pad deur ‗n verbysterende misbank wat buitengewoon dig
en dik aan die voet van die berge lê en wag dat die sonsopkoms sy nukke moet
uitsorteer. Die vroeë lig maak die snaakste lig-effek in die misnewels, en met sy
skerp kante lyk die spul vir my netsoos die wolk wat die Israeliete bedags deur
die woestyn gelei het. Kilometers later spoeg die wolk my weer uit, en kort voor
lank trek ek Graaff-Reinet binne. Ek het my met die afstand vergis, en vind die
dorp nog haf-sluimerend en grootliks verlate. Dood-honger soek ek ‗n eetplek en
kry darem ‗n Steers wat oop is. Ek het eendag iets aakligs in ‗n Steers
melkskommel ontdek en eet sederdien nie graag daar nie, maar teen hierdie tyd
het ek al net so min kieskeurig gevoel soos die vlieg ten aanskoue van die
jakkals.

Ek bestel die grootste ontbyt wat op die spyskaart is, en beplan die dag se roete
oor ‗n bord met koue gebakte eiers, en koffie waarmee daar te oordeel aan die
smaak duidelik iets bizars verkeerd gegaan het. Miskien was daar woestersous
in die koffiemoer… Die res van die ete is egter goed.
Na ete ry ek bietjie deur die dorp om die groot NG kerk te gaan afneem, en om
na die monument oorkant die straat te gaan kyk. Ek word egter deur ‗n lieplapper
oorval wat my met alle geweld wil oortuig om my volgelaaide motor aan sy sorg
toe te vertrou, terwyl ek binne in die kerk moet gaan rondkyk. Dis miskien die
produk van jare-lange agterdog, gekweek in die vuil strate van Johannesburg,
maar aan daardie aas byt ek nie. Ek kan nie dink dat die kerk so vroeg al oop sal
wees nie, en synde dat die heining om die monument oral toegesluit is en ek nie
or die heining wil kleim en deur die blomme wil ploeter nie, laat ek die lieplapper
agter om ‗n ander toeris te gaan lastig val.

Aberdeen en ‘n Ooggetuie Verslag uit die Tweede Wêreldoorlog

Eintlik had ek geen verdere genealogiese ontdekkingstogte beplan vir die dag
nie. Ek moes die aad in George wees vir ‗n geleentheid, en sou op Aberdeen
stop om ‗n ou dame op te tel sodat ek haar naby George kan gaan aflaai. Ek
doen eintlik ‗n vriend ‗n guns, want hy sou andersins van Georg moes ry om haar
te kom haal. Maar eers lees ek van ‗n graf langs die pad, naby die voet van die
berge noord van die teerpad, waar daar glo ‗n ou ysterkatel in die veld staan.
Blykbaar het ‗n Trekker se vrou langs die pad gesterf, en het hy haar daar
begrawe, met die katel wat oor haar graf sou waghou. Volgens die brosjure wat
ek lees, staan die katel nou-nog daar. Wel, ek het gekyk en gekyk, maar die katel
was nêrens te sien nie. Miskien het ‗n taxi al gestop en hom opgelaai.
Aberdeen is ‗n mooi ou dorpie. In die middel is ‗n NG kerk wat na bewering een
van die grootstes in die land is, met ‗n toring wat glo op 50 meter die hoogste in
die land is. Die pad maak ‗n sirkel om die kerk sodat jy hom van alle kante kan
beskou. Ek neem foto‘s van die kerk en die pragtige poskantoor, en verkyk my
aan die ―Papsak Pub & Grill,‖ wat met toegerolde garage deure voor die deure en
vensters in die oggendson staan en hyg. ―Dan maar eerder ‗n pizza by ‗n vuilbek-
kelnering,‖ sug ek en gaan soek my gas wat ek moet oplaai.

Mevrou Annelise Ihnken is ‗n dame wat haar tagtigs al begin bekruip, en terwyl
ek haar bagasie inlaai besef ek al dat hier ‗n groot gesels voorlê wat die pad baie
korter gaan maak. Dit was ook so. Haar lewensverhaal was aangrypend. ―Ek is ‗n
genealoog, en nog nuuskierig daarby,‖ het Johan Erasmus soms gesê, en
wanneer ek my stywe Afrikaner-ordentlikheid waarmee ek grootgemaak is
partykeer kan oorkom, kan ek ook nogal nuuskierig genoeg raak om persoonlike
vrae te vra. Mevrou Ihnken het beslis nie teleurgestel nie.

―I remember it as well as if it were yesterday,‖ het sy begin, met ‗n krom
wysvinger wat voor haar in die lug beduie het. ―I saw things in that war that you
will never, ever forget in you life…‖ So vertel sy my in gebroke Engels met ‗n
swaar aksent, breek die Tweede Wêreldoorlog aan toe sy nog ‗n jong tiener
dogter was. Teen die einde van die oorlog is Duitsland in chaos, en sy en twee
van haar vriende moet vlug na waarheen hulle ookal ‗n heenkome kan vind. Toe
hulle in Dresden aankom, moes hulle vind dat daar ‗n reuse invloei van
vlugtelinge was, en dat die stad met ‗n volle miljoen hawelose swerwers, basies
uit sy nate bars. Dieselfde dag nog trek die lugaanval sirenes los, en hulle word
van die strate af gejaag na die naaste ondergrondse skuiling. Blykbaar het die
stadsbevolking omtrent in enigiets wat onder die grondoppervlakte was, moes
skuiling vind. In hulle geval is hulle afgekeer en in ‗n groot kelder onder ‗n gebou
ingejaag. Nie lank nie of die bomme het begin val, en toe die aarde begin sidder,
het haar vriende skielik rusteloos begin word. Een was ‗n tenkbestuurder wat pas
van diens aan die front in Siberië teruggekeer het, en die ander was ‗n radio- of
ander tegniese operateur. Om een of ander rede het hulle besluit dat die skuiling
nie goed genoeg was nie, en met die meisie aan die arms gesleep, het hulle die
gevaarlike straat daarbuite binnegehardloop. Dit ook net betyds, want nie lank
daarna nie, val ‗n bom dwarsdeur die hele gebou en ontplof reg binne die kelder
waar hulle aanvanklik skuiling gesoek het, sodat nie ‗n enkele siel die ontploffing
oorleef het nie.

―Jy het geen idieë waste angs dit was om in daardie stad rond te hardloop terwyl
die bomme val nie,‖ het sy my vertel. ―Oral om ons,‖ het sy vertel, ―het die
bomme uit die hemel neergereën en alles onder ons geskud. Die ergste van alles
was die rook. Jy kon eenvoudig nie asem kry nie. Ons het in ‗n lang straat
beland, en elke huis in daardie hele straat was in vlamme. So het ons blindelings
voortgehardloop totdat ons die enigste huis in die hele straat gekry het, wat nog
gestaan het.‖
Teen hierdie tyd was hulle so moeg dat hulle by die huisinwoners kom vra het of
hulle daar asiel mag kry. Die huisinwoners het ingestem, aangesien hulle by die
ingange wou waak, en vir haar en haar vriende verlof gegee om in hulle beddens
te slaap. Die volgende oggend is hulle egter met ‗n groot geraas uit die huis
ontruim nadat daar ontdek was dat ‗n bom wat die huis getref het, nog onontplof
deur die muur van die kelder gesteek het. Met dié het die bombardement weer
losgetrek, en het hulle doelloos die strate ingehardloop—sy sukkelend om haar
geswelde voete in haar enkel-hoë stewels te kan inkry. By ‗n sekere straat het ‗n
bom langs hulle ontblof, en die drie het reg langs mekaar op die sypaadjie
neergeval. Nog bomme het geval, en toe daar weer bietjie stilte kom, en sy
omkyk, het sy haar vriend die tegnikus langs haar gehoor kerm: ―My knie—my
knie!‖
Dit ontdekking was verskriklik. Sy hele been onderkant sy knie het aan net twee
of drie senings gehand, plus die verflenterde oorblyfsels van sy broekspyp se
materiaal. Sy knie was vergruis deur ‗n klip so groot soos ‗n pomelo.
Met groot moeite het sy en die tenkbestuurder hulle vriend, hinkend gehelp tot by
‗n groot ou Mercedes wat tussen die puin gestaan het met ‗n houtskool-brander
in die kattebak ingebou. Hier moes hulle by die bestuurder smeek en soebat dat
hy hulle na die hospitaal moes neem. Sy beswaar was dat hy deur sy werkgewer
gestuur was om kos te gaan koop, en dat hy nie nou tyd het om ambulans te
speel nie. Hy het hom egter laat ompraat, en hulle vriend het veilig by die
hospitaal aangekom.

Jare na die oorlog, vertel sy, het sy hom weer gaan opsoek. ―But he was—you
know? Not the same man anymore,‖ het sy nakenkend vertel terwyl haar vaal-
grys oë ver verby die Karoo se vlaktes oor meer as ‗n halwe eeu teruggekyk het.
―He was—not pleased because we had not left him there that day. They had put
off his leg righ by the hip, you know? And he was not… happy to be alive…‖

Maar haar avontuur in Dresden was hierna nog nie op ‗n einde nie. Van die
hospitaal af het sy en die tenkbestuurder gehardloop na die stasie sodat hulle
kon probeer om uit die vervloekte stad van bomme en skrapnel te kan ontvlug.
Toe hulle egter die trein se deur oopmaak was dit tot barstens toe vol vlugtelinge
gepak. Hulle was net daar aangesê om te gaan sit en wag vir die volgende trein.
So gesê, so gemaak, maar voor die volgende trein eers opgedaag het, het die
boodskap hulle bereik: die trein waar hulle sopas weggewys was, het die
volgende stad binnegestoom net toe ‗n nuwe lugaanval begin het. Die bomme
het die trein reg van bo getref en totaal vernietnig. Slegs enkele van die
vlugtelinge het die bombardement oorleef. Die meeste ander was gedood of
grusaam vermink.

Na hierdie episode het Mev. Ihnken die platteland ingevlug na waar haar tante ‗n
plaas gehad het. Hier is hulle later deur die Rusiese soldate oorweldig, en moes
hulle elke dag met groot versigtigheid te werk gaan om te oorleef. Haar vader
was ‗n Pruissiese offisier gewees, en sy het sy soldatestewels aangehad, wat
haar groot moeilikheid kon besorg het. Sy moes derhalwe baie lang rokke dra om
altyd haar voete te verberg. So is sy op ‗n stadium deur die Russiese soldate
aangesê om die koeie te gaan melk. Sy, wat ‗n stadsmeisie was, kon natuurlik
geen druppel melk uitkry nie, en toe die Russe dit sien wat dit vir hulle baie
snaak. Sy is summier van haar plig onthef en aangesê om ‗n mishoop met ‗n
kruiwa te gaan wegkry. ―Dìt,‖ het sy met ‗n laggie van trots gesê, ―kon ek baie
goed doen. Maar op ‗n sekere plek het die voorwiel vasgeval en ek kon die
kruiwa nie beweeg nie. Dis toe dat ek vir die naaste soldat gesê het: ―Du—hilfen
sie mir!‖ Dood gedweë het die soldaat haar kom help met die kruiwa.

Op hierdie manier, vertel sy, het sy geleer dat Russiese soldate van nature baie
gehoorsaam aan skerp bevele was. Sy het hulle geleer bestuur, vertel sy. Maar
wanneer hulle dronk was, het sy onmiddelik die vlaktes ingehardloop, want dan
het die soldate geen rede verstaan nie. Naderhand dreun ons om die draai naby
Willowmore, en haar storie gaan nog steeds voort. ―Somtyds het die soldate by
ons aangekom, en dan wou hulle kos en ander benodighede hê,‖ het sy
voortgegaan. ―Maar dan het ek eenvoudig vir hulle gesê: ―Papiere,
Kommandant?‖ en as hulle geen rekwisisie bevel kon toon nie, het ek eenvoudig
vir hulle gesê: ―Ach, ja-ja—bye-bye!‖

Haar ervaringe in Duitsland het tot ‗n einde gekom in 1945 toe sy in ‗n gebroke
en werklose Duitsland as 18-jarige ‗n adertensie vir ‗n pos as goewernante in
Suid-Wes gesien het. Haar applikasie het misluk, maar toe die aanvanklike
applikant siek geword het, is sy tog laat kom. In Suid-Wes het sy op haar eie ‗n
nuwe bestaan begin maak. Sy is getroud en het ‗n seun gehad, maar haar man
het haar nie lank daarna nie verlaat, en sy weet nie of hy vandag nog leef of wat
van hom geword het nie. Selfs haar seun, sê sy, het sy laas in 1986 mee
gepraat. Hy woon in Duitsland as radio en TV tegnikus. Dinge het skeefgeloop
toe sy geweier het om sy huwelik in ‗n Katolieke kerk by te woon. Ek vra toe of sy
nie dink dit is tyd om dalk weer met hom kontak te maak nie, waarop sy net haar
kop geskud het. ―Nee wat,‖ dit is al te lank gelede. So vertel sy my van haar lewe
in Suid-Wes. Hoe sy op gevorderde leeftyd vir ‗n paar jaar terug is Duitsland-toe,
en daar haar bestuurslisensie bekom het toe sy ‗n paar dae langer vir haar vlug
na Suid-Wes moes wag. Sy bestuur vandag nog met daardie Duitse lisensie!

Uiteindelik kon ek nie wag om te vra of sy nie maar haar eksotiese
lewensverhaal op skrif wou stel nie.
Hierop het sy dwars gedraai en my met opregte verbasing aangekyk terwyl sy
vra: ―But why? Who would ever be interested in my stories?‖
Ek het probeer verduidelik, maar sy het dit eenvoudig nie ingesien nie. Om vir my
haar lewensverhaal te vertel was een ding, maar op die groot skaal van die lewe
om haar, kon sy eenvoudig nie sien dat haar ervaringe enigiemand anders sou
interesseer nie. Hierop het ek nadenkend in die pad bly staar, terwyl die wolke
van die Tweede Wêreldoorlog nog in my gedagtes bly draai het. Dit het
terselftertyd na ‗n vreeslike opwindende en ook ‗n besonders-treurige
lewensverhaal geklink. Vandag woon sy in Aberdeen omdat sy nie met haar
inkomste meer in Duitsland sou kon oorleef nie. Sy het geen vriend daar nie, en
het eenvoudig op Aberdeen besluit toe Suid-Wes onafhanklik geword het. Sy het
gehoor dat die berge naby Aberdeen soos die berge van Suid-Wes lyk, en dit
was vir haar genoeg.

Ek dink amper my oupa het op ‗n dag vir my gesê, ―my kind, die lewe is nie jou
maat nie.‖ Ek het aan Mevrou Ihnken se lewe bly dink en ek het geweet dat die
woorde waar was. Hy is waaragtig partykeer net nie jou maat nie.

George, Glentana, en die Swartbergpas

Die res van my verhaal het nie veel met genealogie en geskiedenis te make nie
en ek sal dit maar uitlaat. Langs die kus in Glentana het ek en die familie
bymekaargekom om ‗n week in die soutlug te spandeer om hopelik van die
binneland se roet uit die longe te kan spoeg. Omtrent al wat van genealogiese
belang was, was toe ek een middag teen sonsondergang gaan stap het, en op
die rotse langs Glentana ‗n gedenkmonumente ontdek het van ‗n gestorwe
persoon wie se as waarskynlik daar in die see gestrooi is. Dit lees as volg:

In memory of our beloved son and Boet
Gary Thomas Nefdt
01/01/1969 – 03/03/201
Rest in peace Gaz

Ek is saam met die familie, en ‗n groepie vriend van Amerika wat uitgevlieg het
vir die kuier, op ‗n dag uit na dis Swartbergpas, oor na Prins Albert, en toe via
Meyringspoort weer terug. Die wonderlike skoonheid van die hele reis het die
Amerikaners totaal oorweldig en in ekstase gehad.

Skuins Draai by Colesberg Verby

Met my terugreis het ek weer vir Mev. Ihnken opgelaai, en haar gesels het die
pad terug na Aberdeen grootliks verkort. Ek het eintlik beplan om ‗n paar dae te
spandeer op pad huis-toe, maar teen hierdie tyd het ek al boodskap ontvang dat
‗n werker by die werk gevang is toe hy produkte probeer steel het, en dat ‗n
ander een byna sy vingers in ‗n ongeluk verloor het. Ek was haastig om terug te
kom. Naby Smithfield wou ek oornag by die gastehuis Bokpoort, waar ek ‗n ou
Kolbe—Kolver verbintenis wou gaan opvolg en familiegrafte wou fotografeer,
maar die vriendelike dame het teleurgesteld verduidelik dat hulle besig was met
opgraderings en verbouiings, en dat dit nie moontlik was nie. Gevolglik het ek in
‗n Karoo gastehuis naby Middelburg oornag, waar die kamers se geyser nie
gewerk het nie, en waar ‗n vriendelike resiesperd vrypostiglik hooi uit jou hande
kom vreet. Nogmaals sonder ‗n ordentlik dosis van my aller-belangrike seep
agter die ore is die reis hervat. By Colesberg het ek afgedraai om halfpad tussen
die Verwoerd-dam en Colesberg, by my ou 1820 Kolbe stamvader se plaas,
Eenzaamheid, verby te ry. Dit is altyd vir my mooi wêreld. Ek wonder of ou
George Augustus Kolbe en Margaret Downing ooit sou kon dink dat hulle
nakomeling nog eendag hulle ou opstal sou kon vind nie. Die pad loop van hier
oor die Oranjerivier by Norvalspont, en mens se gedagtes dwaal onwillekeurig
terug na die gebeur wat hier rondom plaasgevind het tydens die Anglo-
Boereoorlog.

Onze Rust van President MT Steyn

Net voor Bloemfontein het die honger my weer oorval, en ek het besluit om tog
vir eenmaal op Onze Rus, president MT Steyn se ou familieplaas te gaan
aandoen vir ete. Onze Rust is jare lank al bekend vir sy gasvryheid en goeie
etes. Daar aangekom kon ek egter sien dat daar een of ander geleentheid aan
die gang was. Tussen die blink motors het ek my stof-besmeerde wa gaan intrek,
en toe die dig-begroeide opstal gaan bekruip. Sommer by die ingang van die tuin
het twee of drie kaalvoet-seuntjies verbygekom met windbukse in die hand en
het ek geweet: hier is my mense weer! So mik-mik na muisvoëls en tiptolle is die
brawe penkoppe die bosse in, terwyl ek restaurant toe gemik het.

Onze Rust is duidelik ‗n eet- en kuierplek van kwaliteit. Die restaurant is
besonders smaakvol en deftig ingerig met goeie porselein en kristal, en pragtige
silwerware op die tafel. Gelukkig was ek nie te toiingrig in voorkoms nie, die
gebrek aan seep van die vorige nag ten spyte—of so het ek myself ten minste
wysgemaak. Diskreet het ek gaan vra of daar ‗n privaat funksie aan die gang
was, en die dame het bevestig dat dit so was.

―Maar kom gerus vir ‗n gratis koppie koffie in die kroeg hieragter,‖ het sy dadelik
vriendelik genooi. ―Dit is die minste wat ons kan doen.‖
Ek wou nog bedank en my heil elders loop soek, maar is behoorlik nie die kans
gegun nie. Op die ou end ook maar ‗n goeie ding. Die kroeg was ‗n belewenis op
sy eie. Van vloer tot plafoen bedek in ou foto‘s uit die Anglo-Boereoorlog,
verroesde ou gewere teen die muure, Vrystaatse- en Vierkleurvlae teen die
plafon. By die ingang het Colin Steyn—wyle regter Tinie Steyn se seun—se
bekende Bittereinder jas van leer, aan ‗n kapstok gehang, met die ou koper
verkyker daarom gedrapeer.
Dit was nie hoe lank nie, of ek het ‗n koppie koffie ontvang, en boonop ‗n bord
volgelaai met regte boerekos wat van die onthaal langsaan oorgebly het. Die
dame het van tyd-tot-tyd kom inloer en so bietjie kom gesels. Sy het vertel dat
Onze Rus nog as ‗n familie besigheid bedryf word. Die grond word meestal
uitverhuur, en die seuns, wat advokate is, woon almal nog daar.
―Jy moes eintlik hier gewees het as Colin hier was,‖ het sy gesê. ―Hy vertel die
mees-interessantste stories omtrent die oorlog.‖
‖Ek weet,‖ het ek geglimlag. ―Ek het Colin al ontmoet. Volgens familie-legende is
ons so vêrlangs familie.‖
En is dit nie ‗n aardigheid nie—omtrent oral in die land kan ons Afrikaners inloop
en geraamtes begin uitlê, en kort voor lank sal ons seker familiebande vind.
Slot

Onze Rust en sy gulhartige gasvryheid was ‗n wonderlike manier om ‗n lang en
aangename reis mee af te sluit. 3200 kilometer, baie stofpad en so ‗n bietjie
moeite en kanse waag, het darem ‗n hele paar herinneringe opgelewer. Wie
weet? Miskien, wanneer ons eendag in die katel lê en kyk vir die aasvoëls wat bo
ons draai, wagtend op die laaste asem se uitblaas, is hierdie dalk die soort
gedagtes wat ons sal koester. Herinneringe aan gebeurtenisse op paaie wat
somtyds afgedraai het van die autobahn van die lewe. Dit en familie is
kosbaarder as wat ons dink. Ons vergeet soms, maar eintlik behoort ons almal
elke geleentheid aan te gryp om ons huidige lewens aan die stories van die
verlede te verkleef. Uit die verlede word die toekoms gebore, en in die newels
van geskiedenis, sien ons dikwels die sonsopkoms van ons toekoms.

Hier in Johannesburg sien ons dit nie altyd nie. Partymaal moet mens eers
terugdink en so bietjie jou verbeelding gebruik.

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Stats:
views:395
posted:7/6/2011
language:Afrikaans
pages:39