Docstoc

mien-dat-huyen-ao

Document Sample
mien-dat-huyen-ao Powered By Docstoc
					                            1



         DAM BO




 Mi n      t huy n o
(Các dân t c mi n núi Nam
        ông Dương)


     Nguyên Ng c d ch
                                                                                  2




                                L i ngư i d ch

      Mùa Xuân năm 1950, t p chí Pháp Á ã ra m t s      c bi t dày d n (s 49-
50), giành riêng gi i thi u tr n công trình nghiên c u v “Các dân t c mi n
núi Nam ông Dương” c a m t tác gi ký tên là Dam Bo. “Các dân t c mi n
núi Nam ông Dương” là cách Dam Bo dùng            nói v nh ng con ngư i mà
                                                1
ngày nay chúng ta g i là các dân t c Tây Nguyên .
      V sau, ngư i ta s bi t r ng Dam Bo chính là bút danh c a m t trong
nh ng nhà Tây Nguyên h c say mê nh t và n i ti ng nh t: Jacques Dournes.
Ông s ng Tây Nguyên g n su t ba mươi năm, am hi u sâu s c hàng ch c dân
t c thi u s     ây, nói thành th o ngôn ng c a h , và ã vi t hàng ch c công
trình có th coi thu c s nh ng công trình nghiên c u cơ b n nh t v Tây
Nguyên cho n ngày nay. Trong s ó có nh ng công trình ư c coi g n như
là “kinh i n” trong khoa nghiên c u v Tây Nguyên, như các cu n “Potao,
m t lý thuy t v quy n l c ngư i Giarai ông Dương”, “Men theo nh ng
l i mòn c a con ngư i trên cao nguyên Vi t Nam”, “Nri, sưu t p lu t t c c a
ngư i Srê vùng       ng Nai Thư ng”, “Tôn giáo c a ngư i mi n núi vùng
    ng Nai Thư ng”..., và c bi t cu n sách cu i cùng tuy t v i c a ông
“R ng, àn bà, iên l an, hành trình qua mi n mơ tư ng Giarai”.
      Th m ư m trong các nghiên c u c a Dam Bo-Jacques Dournes là m t
tinh th n khoa h c nghiêm túc, trên cơ s nh ng quan sát chăm chú, t m , c n
tr ng, nh ng so sánh và lu n gi i ch t ch , th u áo, nh ng phân tích luôn c
g ng h t s c khách quan, i ôi và hòa quy n v i m t tình yêu sâu s c và m t
s kính tr ng chân thành i v i i tư ng nghiên c u c a mình: nh ng con
ngư i Tây Nguyên, cái th gi i v a vô cùng sâu xa, thăm th m trong truy n
th ng minh tri t lâu i c a h , v a l i r t mong manh, r t d b       v , b xéo
nát trư c nh ng thách th c hung b o c a s phát tri n hôm nay.


     Trong khi c công trình nghiên c u v a nghiêm túc v a say mê như m t
bút ký dân t c h c, m t ki u tác ph m văn h c c áo này, chúng ta luôn nh
r ng nó ã ư c vi t ra cách ây hơn n a th k . T ó n nay, trên vùng t
này ã di n ra bi t bao nhiêu bi n ng d d i, tác ng m nh m        n toàn b
cu c s ng và con ngư i     ây. Nhi u s ki n ã ư c soi sáng dư i nh ng góc
nhìn m i, do ó có th ư c nhìn nh n và gi i thích theo nh ng cách m i, sáng
rõ và chân xác hơn. M t s nh n nh, ư c thuy t c a tác gi ã b vư t qua,

1
 Các dân t c mi n núi Nam ông Dương: Populations montagnardes du Sud-Indochinois,
vi t t t là P.M.S.I., có th th c là Pemsi, do ó Dam Bo g i ngư i Tây Nguyên là “les
Pémsiens”. Trong b n d ch này chúng tôi xin thay th t Pémsien c a Dam Bo b ng “ngư i
Tây Nguyên” theo cách g i ã thành r t quen thu c c a chúng ta.
                                                                           3


ho c ư c ính chính l i, m t s hi u bi t m i ư c b sung, do nh ng nghiên
c u m i trong su t th i gian t ó n nay. Tuy nhiên, chúng ta v n có th
nh n ra tác ph m c a Dam Bo không ch nh ng tư li u vô giá ngày nay h u
như không còn có kh năng tìm th y ư c n a, mà hơn th r t nhi u, m t s
v n cơ b n tác gi        t ra v s phát tri n c a xã h i và v s ph n con ngư i
   ây có th nói v n còn nóng h i tính c p nh t. V m t phương di n nào ó,
công trình nghiên c u công phu và y nhi t tâm này ã vư t qua ư c s th
thách c a th i gian, và không h l c h u.

                                       ♣

      Dam Bo vi t: “N u ph i hi u     mà có th yêu, thì l i ph i yêu    mà có
th hi u”. Bài toán v s phát tri n c a các dân t c Tây Nguyên trong th i i
và trong th gi i ngày nay, như chúng ta u bi t, không h là m t bài toán ơn
gi n, d dàng. Ch c h n chúng ta c n c hai v trong m nh trên c a Dam Bo,
n u chúng ta th t s tha thi t mu n góp ph n gi i quy t bài toán khó y c a
Tây Nguyên hôm nay. C n ph i yêu, m t tình yêu y kính tr ng và c ưu tư
như Dam Bo ã yêu i v i t nư c và con ngư i Tây Nguyên              có th hi u
nó m t cách th u áo, ng có th x lý nh ng câu h i không h d dàng t ra
v a b c bách v a lâu dài, cơ b n     ây. Và    có ư c m t tình yêu như v y,
thì l i ph i chăm chú, t n t y chăm chú hi u nó, m nh t và con ngư i nơi
này, trong t t c các chi u sâu tinh t c a nó, như tác gi c a cu n sách này,
m t con ngư i không ph i là ngư i Vi t Nam mà ã b g n c ba mươi năm, và
là nh ng năm d i dào s c l c, trí tu nh t, nh ng năm quý giá nh t c a i
mình c tìm hi u và yêu nó.
        ưa công trình này c a am Bo n v i b n c, ngư i d ch mong m i
góp m t ph n nh vào vi c xây d ng s hi u bi t và tình yêu ó.

                                                       Nguyên Ng c
                                                                             4




                                 Mào       u

      Con ngư i mi n núi Nam ông Dương (Tây Nguyên) mà chúng ta s
nghiên c u ây i v i chúng ta có th s r t kỳ l , th m chí không th hi u
  ư c, như thu c v m t th gi i khác, m t gi ng loài khác. Kỳ l và thu c v
m t th gi i khác, qu úng như v y, theo m t cách nào ó; tuy nhiên chúng ta
có th hi u h , b i h là m t ph n c a chúng ta. Nhưng sau cu c nghiên c u
này r i, chúng ta có hi u h hơn không? Không nh t thi t âu; b i n u ph i
hi u     mà có th yêu, thì l i ph i yêu     mà có th hi u. Ph i yêu cu c s ng
gian khó và bình d , ph i yêu thiên nhiên trinh khôi và say mê v      p c a nó,
ph i yêu cái không khí m m c a căn nhà sàn và hơi nóng t a ra t b p l a
c a nó, ph i yêu khu r ng ngo và êm y trăng.
      T bu i nguyên sơ, con ngư i v n gi ng nhau; h ti n hóa nh p nhàng
cùng nhau m t th i gian, r i tách nhau ra: nh ng ngư i này thì theo khuynh
hư ng b o th truy n th ng và c       nh tôn giáo, nh ng ngư i khác thì ng theo
khoa h c và nóng v i. Nhưng, th i gian trôi qua, có ph i n bây gi ã có m t
cái h không th vư t qua chia cách h v i nhau?
      Căn c vào n n văn minh c a h , n m t giai o n nào ó ã ng s ng
l i, con ngư i Tây Nguyên hôm nay là ương th i v i nh ng ngư i Gaulois.
Nhìn th y h bây gi , t c là bi t ư c nh ng gì ã t ng có nhi u th k trư c
  ây. i u ó không ch cho phép chúng ta có th ti n hành m t công vi c ph c
d ng l ch s d dàng, nghiên c u th t thu n l i m t dân t c ã quá th i. Con
ngư i Tây Nguyên hôm nay, là nhân ch ng v quá kh c a nhân lo i, ch cho
chúng ta bi t ngày xưa chúng ta là như th nào; ch riêng m t i u ó thôi, h
cũng ã áng cho chúng ta chăm chú và yêu quý r i. Quan sát h , chúng ta th y
hi n lên m t b c tranh c nh t và h p d n v chính chúng ta trong quá kh , do
  ó chúng ta s có ý th c v nó hơn, cũng gi ng như nh ng c ch         u tiên c a
m t a bé khi n chúng ta hi u chúng ta thu trư c là như th nào, và ch ng có
cái khác gì có th nh c chúng ta nh l i ư c cho b ng.
      Nhưng a con c a t nhiên không ch là m t ký c i v i nh ng a
con c a ánh sáng, m t nhân ch ng hôm qua cho cái ý th c b tương lai che ph
c a h ; nó còn có cái t i làm phát l ra cái “nguyên th y” ang còn hi n di n
trong chúng ta, ít khi chúng ta ý th c ư c (b i chúng ta inh ninh r ng chúng
ta ã là nh ng con ngư i ti n hóa và ã c t t v i cái “mê tín” dư i t t c các
hình th c) nhưng v n còn nguyên si trong m t ti m th c b c m oán. Trong
các nhân v t h p nên cái tôi c a chúng ta, có và v n còn có m t k bi t nhìn
ng m và bi t ng c nhiên, m t k c tin và mê tín, m t k s hãi và chưa b
thu n hóa. Vi c th a nh n s th t ó là m t bư c ti n thêm trong vi c tìm hi u
con ngư i Tây Nguyên, ngư i anh em c a chúng ta. T s ý th c này có th
toát ra m t minh tri t: chúng ta bi t m t h th ng m t tr i và các i u kỳ di u
                                                                           5


trong s s p t c a nó; danh v ng làm ngư i c a chúng ta là chúng ta g i tên
ra ư c m i m t y u t c a nó; nhưng có ph i vì ch ng ó mà chúng ta ã tr
thành các v th n r i không? Và n u chúng ta còn bi t thêm nhi u h th ng n a,
có m t tr i hay không, và phân tích ư c cơ ch v n hành c a chúng, thì chúng
ta có vì th mà tr thành th n thánh hơn không? R i chúng ta s nh n ra s nh
bé c a mình n u chúng ta ư c yêu c u không ph i hi u bi t mà là t ch c m t
vũ tr vô cùng to l n, cho n t n trong nh ng chi ti t vô cùng nh bé c a nó.
Th t là hi n minh khi t nh n mình là th p kém và d t nát, khi tin ưu th c a
tinh th n i v i v t ch t, và nh ng Trí tu cao hơn trí tu c a chúng ta, mà ta
phó thác s i u hành vũ tr và s ph n c a chính chúng ta. Th c t i Tây
Nguyên hi n t n, mà chúng ta s phân tích, kỳ th c là m t quá kh còn s ng
sót cho n ngày hôm nay, nhưng nó không nh t thi t s ph i bi n m t i... v i
  i u ki n ta c u vãn ư c nh ng i u ki n t i thi u       hoàn thi n ư c cu c
th nghi m. Ngư i Tây Nguyên s ng gi ng như trong quá kh và h s ng b ng
quá kh . H không s ng úng th i c a mình, trư ng h p c a h là m t ca l i
th i. Tuy nhiên Truy n th ng, ã gìn gi cho h ư c n v y cho t i hôm nay,
ch ng ph i là vô hi u l c. Mà y là c m t bài thơ và m t cu c s ng; n m
ngoài th i gian, nó không ch chăm chăm vào quá kh ; cho nên nó không nh t
thi t là m t c n tr   i v i s phát tri n. N u s phát tri n ó vư t quá Truy n
th ng s ng ng, thì s phát tri n ó ã g m trư c trong chính Truy n th ng và
  ư c vư t quá b ng chính tinh th n c a Truy n th ng. Toàn b v n       là làm
th nào cho v n ng ang di n ra có ư c nh ng i u ki n m t m t v n gi
  ư c m t di n m o truy n th ng và m t khác, ng d ng vào m t ngày mai m i
m , tìm th y ư c s ti n b làm cho Truy n th ng y n y n .

      ... êm bên b p l a ã tàn. Ai n y u im l ng; câu chy n c a c Già làng
 ã hòa tan vào cái l ng thinh sâu th m c a êm. Trong b p l a , ng n l a
không còn b c lên; n lư t khói cũng tan d n và l n vào các      v t trong căn
nhà. Ch ng m y ch c bình minh ã dát b c b u tr i còn m tái và khi n các
  nh núi long lanh ngũ s c. M t bu i sáng m i ang b t u.
      Bu i hoàng hôn c a m t th i i ã i qua; bình minh c a m t th i i
m i ang thoát ra kh i ám sương mù ban mai. Nhưng cái ngày hôm sau này
không ch là ơn thu n là m t s th c gi c và b t u tr l i cái ngày hôm qua.
Quá kh , c s c kéo dài mãi, ang ch t d n, ã quá già c i, không ư c i
m i, suy thoái, gi ng như m t gia ình xưa ang suy bi n. Ngày hôm qua,
ngư i Tây Nguyên au kh vì m t m i, vì ói, luôn s t t c nh ng gì không
ph i là chính mình. N i s ó, s rã r i ó, khi n h tr thành m t k nô l cho
nh ng ni m tín ngư ng truy n l i t t tiên, m t nô l cho k m nh hơn mình
và khi n h có khuynh hư ng bi quan. Cách nhìn th gi i c a h là m t s
phóng chi u tr ng thái tinh th n c a h : m t s kỳ vĩ nào ó trong quan ni m
và, trong toàn b , m t l i ghi nh n ch ng m y c i m v cái chu trình khép kín
qu quái trong ó con ngư i là m t món       chơi c a nh ng th l c kh c nghi t,
như m t con sóc trong chi c l ng c a nó. y là m t trái, phương di n không
                                                                            6


hay trong ch nghĩa truy n th ng c a h , òi h i m t s gi i phóng v t ch t và
tinh th n:    làm ư c vi c ó, ph i nuôi s ng h và làm cho h cao l n lên
trong chính con m t c a h .
      Ngày hôm nay, ngư i ta em n cho h nh ng gì c n có xây d ng m t
ngày mai m i m , và y là m t nghĩa v m c d u nó hàm ch a nh ng m o
hi m có th lư ng trư c. N u h không c m l y nh ng công c ngư i ta ưa
cho h , y là ho c vì ngư i ta ã ưa cho h không ph i cách, ho c là vì h b
mê ho c b i m t quá kh co c m, nó s làm cho h tr thành m t k cùng kh
c a nhân lo i, h s là m t ngư i M i, không có ngày mai. Nhưng bên trong h
có m t ti ng g i hư ng t i s h i sinh, trong m i lĩnh v c. Truy n th ng c a
h không làm t c ngh n con ư ng gi i phóng; nó ch u ng ư c s m r ng,
b ng n , cho n tan v nh ng hình th c xưa cũ; và t nó s m ra t chính nó,
n u tránh ư c m t s      t gãy t ng t.
      Nó là than h ng trong b p l a êm trong căn nhà sàn, êm hôm trư c
  ư c c Già làng th i bùng lên, khi c c m nh n ra cái bình minh mà c còn
chưa nhìn th y. m l a dư i l p tro nóng c a các th h su t l ch s s ư c
khêu lên l i,   làm h i sinh m t ng n l a m i, không ch cho th h tr “hi n
   i”, v n không bi t n nh ng m i hi m nguy c a m t ng n l a quá nóng
chói, mà là cho c căn nhà, v a v n th m ư m ư c cái truy n th ng xưa cũ
v a c m nh n ra ư c cái bu i ban mai m i m này.

      V n     Tây Nguyên như chúng ta s th y toát ra t nh ng i tư ng khác
nhau c a công trình nghiên c u dân t c h c này c a chúng tôi - b y nhiêu quan
  i m v t t c các m t i s ng Tây Nguyên - là m t phương di n c a m t v n
    r ng l n hơn nhi u và không h xa l v i b t c dân t c nào: s cao quý và
ni m t do c a con ngư i. Nh ng giá tr g n v i con ngư i ó thư ng b b
quên, vì l i ích c a nh ng “giá tr ” khác c a túi ti n, mà bao nhiêu con ngư i
suy i v n ăm ăm eo u i. Ch ng ph i là nhân lo i c n ư c lay chuy n
b i nh ng giá tr g n v i con ngư i sao, cái nhân lo i s b lăng nh c khi ngư i
ta làm t n thương n danh d c a thành viên bé nh nh t c a nó?
        nh m nh c a con ngư i là vươn t i ti n b ; nhưng m i s tìm tòi s là
vô nghĩa và k t qu s là tai h a n u v n ng ó l i d n n s suy thoái c a
nhân cách. Có nghĩa gì m t s ti n b k thu t n u nó gi t ch t tinh th n? Ni m
say mê h y ho i c a các th l c “tiên ti n” có th t là cao hơn ni m kiêu hãnh
c a con ngư i mi n núi không? M t con ngư i mà ý th c b méo mó i thì có
th em l i ư c gì cho s phát tri n c a m t dân t c “nguyên th y”? Có nh ng
ngư i lao ng phương Tây b nô l ch ng khác gì nh ng ngư i cu li phương
   ông. bên y ti p nh ng ngư i “h         ng” bàn ăn c a mình có th khi n
ngư i ta ng c nhiên ch ng khác gì bên này th y m t ngư i da tr ng ng i cùng
mâm v i nh ng ngư i “b n a”, trong khi chính ph n ng y m i là cái áng
chư ng tai gai m t. K nào s nâng nh ng con ngư i mà mình s d ng lên
ngang t m v i mình, thay vì ph c v h , k nào, ng trư c m t ngư i lao
    ng không th nhìn th y gì khác hơn h m t cá nhân vô danh, b i vì anh ta
                                                                            7


  ã quên r ng m i con ngư i là c áo và không th thay th , k y không th
làm cho ngư i Tây Nguyên ý th c ư c s cao thư ng th t s c a h .
       Chúng tôi ã ch ra c n ph i th c hi n m t s ti n b th t s theo phương
hư ng nào. V n          không ph i là tư ng tư ng như ki u Jean Jacques
(Rousseau) r ng con ngư i s ng g n g i v i T nhiên hơn thì có o c cao
quý hơn và do v y, ngư i Tây Nguyên c v y v n ã hoàn m . y là sai l m
mà m t s ngư i ã ph m ph i, mu n cô l p h ra m t cách thái quá, trong m t
“thiên ư ng tìm l i ư c”, c làm m i th           gi cho nó c nguyên si như
v y; cũng t c là ch ng làm gì c . Ta không có quy n t o nên m t b sưu t p
  ư c l a ch n cho m t b o tàng v i nh ng con ngư i, v n b n ch t là hòa
    ng, v n suy nghĩ và di n t tư tư ng c a mình giao ti p v i nh ng ngư i
khác. Cũng ch ng th , không hư ng d n nh ng ti p xúc và nh ng kinh nghi m
c a h , m c h lao mình vào th gi i hi n i,            y h s b sa vào suy i
trư c khi b nh n chìm và tiêu tán.
       Như v y dân t c này v n c ph i là chính mình, gi nguyên ư c b n s c
c a mình, nhưng g t hái ư c m t giá tr th ng dư b ng m t s ti n b làm cho
nó n y n mà không o l n nó, và i u ó ph i ư c di n ra trong t t c các
lĩnh v c, v m t tinh th n ít ra cũng tương ương như m t v t ch t, như m t
phác th o c n ư c hoàn t t theo chi u hư ng và khát v ng mà nó ã ch ra và
hàm ý.
       Cùng lúc, n u không ph i là còn hơn th n a, trong cu c i m i các t p
quán, gi i pháp cho bài toán này ph i có trong tâm trí và con tim nh ng con
ngư i mà ngư i Tây Nguyên c n n           th i bùng lên l i ng n l a v n p ,
nh ng ngư i mang n cho h các công c            h có th xây d ng cái ngày mai
  y. S m nh ó thu c v nh ng ai bi t tin tư ng con ngư i y, v ng tin r ng
   trong h v n ti m n cái kh năng c a m t ngư i anh hùng và m t v thánh.
       Và thêm vào ó n a, nh ng ngư i m nhi m s m nh y không ch s
khám phá ra ư c        ây m t ngư i anh em y h p d n và ư c th hư ng s
giàu có mà khám phá ó em l i, mà - không h mâu thu n - h còn ư c h c
m t bài h c v cách s ng         i: không náo ng khô c n, mà là m t s bình
th n d i dào và kh năng t ch v ng vàng; không ph i là n i lo âu b nh ho n
c a ô th h n lo n, mà là s vô tư tươi mát, nó v n là con         c a    c Tin;
không ph i là l i kiêu ng o iên r c a nh ng lũ phá ho i phi nhân, mà là ni m
nhún như ng nó chính là s th u hi u sâu xa v con ngư i; vư t qua t t c các
qu c gia cung c p vũ khí, là s thanh bình c a cao nguyên; và cao hơn r t
nhi u các nhà lô-gích duy v t tư c i h t mùi v c a m i th , là nh ng con
ngư i nh y c m, là ni m vui s ng, ni m am mê i v i T o hóa, ni m Minh
tri t.

                                                        Dam Bo
8
                                                                            9


                             I
           Dáng v con ngư i và l ch s Tây Nguyên
     Ta có th     c th y nh ng báo cáo c a các nhà thám hi m nói v s hi n
di n c a nh ng ngư i “M i” trên vùng cao nguyên, cũng cùng m t cách như h
nói v nh ng loài dã thú cùng s ng v i nh ng con ngư i này trong r ng, và i
  n k t lu n là mong sao cho nh ng “k tàn h i chuyên t cháy h t r ng núi,
nh ng k không có chút kh năng ti n b nào” ó s b tuy t di t h t i cho
xong. Trong th c t , chính nh ng k ó l i s ng sót ch ng l i cu c tri t di t mà
h là i tư ng.
     N n văn minh c a h , ương nhiên là nguyên th y, tinh t hơn ngư i ta
tư ng r t nhi u. H không bi t ch vi t, nhưng h bi t suy nghĩ. Nh ng di s n
giàu có trong h c n ư c trình bày ra    tránh cho chúng kh i b mãi mãi mai
m t m t i..., n u không ph i là n m t ngày nào ó chính t h s bi u t
chúng ra và thông t chúng n v i m i ngư i.

     Cơ th nh p nhàng c a nh ng thi u niên Tây Nguyên, cao l n, kh e m nh
và m m m i, g i nh       n nh ng l c sĩ tr t ng làm m u cho các nhà iêu kh c
Hy L p. Hình th thanh nhã, ư ng nét tinh t , cơ b p dài, nư c da m n, u
ng ng cao kiêu hãnh, ôi m t thông minh. Khuôn m t sáng r c a ngư i thanh
niên t m sông, kh i n i h n nơi cánh tay mà l i ăn m c c a ngư i Tây
Nguyên     l tr n n vai, v tinh t c a nh ng ngón tay d t v i; toàn b thân
hình uy n chuy n c a ngư i nh y múa, dư i ánh trăng. Mái tóc en, hơi lư n
sóng, mà nh ng ngư i già và các bà       dài, cu n thành búi. V h p d n ch ng
h kém c a các cô gái , khi bu i t i các cô xõa tóc,      cho mái tóc dài buông
xu ng trên gáy hay trên lưng.
     Làn da rám u; ư t m m hôi hay lúc t m, ánh lên t a ng thau.
Trang ph c ch ng có gì, càng tôn nh ng ư ng nét tuy t h o c a ôi vai, lưng,
và eo hông. Thư ng h ch qu n m t t m chăn, ôi khi ư c thêu r t p. àn
bà qu n m t chi c váy màu s m ph          n dư i g i. Trư c khi làm m , h th t
duyên dáng; nhưng sau khi có a con u tiên, h già i nhanh, da nhăn, vú
thõng.
     Ch c n thêm m t nét bút cu i cùng n a         có ư c m t b c chân dung
hoàn h o: i v i àn ông, m t chi c ng i u ng m nơi mi ng, m t chi c dao
ph t vác vai; các bà thì môi    vì mi ng tr u, nhét gi a l i và môi, hay gi a
răng và má, tùy theo t c ngư i.
     Ngư i Tây Nguyên không h xa l v i vi c làm dáng: h thích trang i m
nh ng chi c vòng b ng ng, ki ng th y tinh, hoa tai, ôi lúc to n quá c ,
b ng ngà hay b ng kim lo i, theo nh ng nguyên t c th m m t t nhiên là không
ph i c a phương Tây, nhưng h p v i v quy n rũ riêng c a x s này và v i v
  p c a con ngư i Tây Nguyên.
                                                                             10


                                       ♣


                          M T VÀI CHÂN DUNG

      Ngư i m - Bà u con trong m t t m chăn, si t ch t vào ngư i. Bà không
th xa r i a bé, trong nh ng năm u bà c m th y nó là da th t c a chính
mình da di t n m c nó còn là da th t dính ch t vào cơ th bà. Khi bà i làm
l ng, a tr theo bà, bám ch t trên lưng. Khi bà giã g o, nó không h r i bà,
 ư c ru theo nh p chày. Khi bà nhà, ng i c nh b p l a, a bé lúc này ư c
  u v phía trư c ng c, m i mút vú m . Lúc nào cũng bám sát vào m , a bé
t ng tr i và l n m nh d n lên. Bà s còn u nó mãi r t lâu bên mình, cho nó
bú. N u có thêm m t a khác ư c sinh ra, không ít khi ngư i m            u c hai
   a, m t a trư c ng c m t a sau lưng,           không b rơi a l n khi n nó
khóc.
      Trong nh ng lúc cãi vã, tranh ch p, bà có th t ra cau có, c oán, c ng
nh c; nhưng, m t lúc sau, ch còn th y bà m t ni m d u dàng trìu m n i v i
   a bé ang nhè.
      Su t ngày bà làm      các th công vi c, l y nư c, ch c i, giã g o, cho gia
súc ăn. Bu i t i, m t nhoài, bà ch ng h cáu g t, a bé ch ng h khi n bà khó
ch u. Nó là ni m thư giãn c a bà, em l i cho bà n cư i.
      Già trư c tu i, nhăn nheo, bà x u i r t nhanh. Nhưng i v i các con, bao
gi bà cũng p. M t v giáo sĩ có l n ph i x m t m th y cúng b c làng ghét
b , coi là k b ma ám, và mu n t cháy c nhà bà. M t ngư i thanh niên ã
kiên quy t bênh v c bà th y cúng già y; anh n ng nhi t nói bao nhiêu i u t t
  p v bà, và cu i cùng b o: “Xin cha hãy thương l y bà, y là m tôi!”
      Bà có vai trò to l n và ư c kính tr ng. Trong phương ng Srê, t me
(m ) ư c dùng làm ph t ch b ph n l n nh t c a m t t ng th nào ó
(bônha me: ngôi nhà chính; gung me: con ư ng l n). Trư c ngày cư i, các
quan h (nam n ) ư c t do; nhưng sau ó, ngư i àn bà là thiêng liêng. Lo n
luân, hi m khi x y ra, b ph t r t n ng. Chuy n ly hôn cũng r t hi m, khi ã có
con.

      B n nhóc - ư c vui m ng chào ón, ch ng bao gi quá nhi u, chúng là
nh ng n t cao c a giai i u trong ngôi nhà Tây Nguyên. Nhưng, hoàn toàn tr n
tru ng trong nh ng năm u tiên, bám trên lưng m và theo m i di chuy n c a
m : trên các con ư ng mòn, dư i n ng chang chang, trên ng ru ng, trong
mưa, chúng nhanh chóng b l nh và m. Ngay t lúc chào i, chúng ã ph i
   u tranh. Trong mư i a thì n sáu hay b y a s ch t r t s m, ôi lúc
trư c khi ư c t cho m t cái tên.
      Nư c da sáng, tóc nâu như mái tranh c a căn nhà sàn, ôi m t to và tươi
cư i, ti ng kêu u tiên c a các cháu là hư ng v ngư i ã sinh ra các cháu trên
                                                                            11


   i này: “Maa!... mee!...”, ti ng nói   u tiên c a các cháu cũng gi ng h t như
trên toàn th gi i.

      Cô nàng thanh l ch - Cô làm giám th      n i n c a m t ngư i da tr ng.
Cô hi u m t ít ti ng Vi t và b p b ôi ba ti ng Pháp. Cô thư ng vênh vang
ch , làm ra dáng bà l n v i nh ng ngư i ph n Tây Nguyên khác, h có s cô
 ôi chút nhưng ch ng m n chu ng cô chút nào. Cô Vi t hóa, cũng như các cô
gái Vi t Tây hóa.
         ây ngư i Pháp b cái mũ c i thu c a       di n chi c mũ bê-rê Bát, b
cái ng i u       ng m i u xi-gà Ăng-lê, và b con ng a       cư i chi c Jeep...
Ngư i Vi t thì b chi c nón lá       i chi c mũ c i b ng i n i n, b b qu n
áo dài di n chi c qu n sooc c a ngư i da tr ng, b chi c xe bò cư i chi c
ô-tô bán h giá.
      Cô gái Tây Nguyên eo các vòng trang s c c a ngư i Vi t, di n áo sơ-mi
bó sát ngư i và cài cúc n c ; cô mua m t chi c ô v i giá c t c , mà cô không
bi t cách dùng, và bây gi cô cũng ã bi t ch i m ng b m .
      M t ngư i àn bà bình dân Tây Nguyên th y ngư i ng hương c a mình
 i qua, m c qu n áo tr ng bong và bó sít c ngư i, nh n xét: “Bây gi ngư i
Cau (ngư i Tây Nguyên) h c òi ngư i Yoan (ngư i Vi t), còn ngư i Yoan thì
h c òi ngư i Pháp”.

      Thanh niên - ôi m t to, en, sáng ng i, p như nh ng chi c h trên núi
dư i ánh trăng. Nh ng ôi m t làm b ng sáng ni m vui trên khuôn m t c a
nh ng chàng trai tr , c như h sinh ra chính là vì ni m vui s ng ó. tu i
này, m i th      u ư c phép. y là ý ki n c a các b c làm cha m , v n nh
r ng chính mình cũng ã t ng tr i qua cái th i y. Không gì có th ngăn tr t
do c a h . Th nh tho ng h gây nh ng chuy n khó ch u trong gia ình vì ngư i
ta mu n h ph i làm vi c siêng năng hơn; nhưng bi t nói th nào n a ây? âu
có ph i là lư i bi ng khi ngư i ta mu n lang thang âu thì tùy thích, mu n t n
hư ng cu c i này mà ngư i ta ã chào ón b ng m t n cư i. Nh l, có nghĩa
là chơi, t n hư ng, lang thang, lư n l , i v i h là t t c .
      V     p r ng r c a cơ th thi u niên, t l hài hòa c a ôi tay và ôi chân,
  ư ng nét tuy t di u c a lưng, ánh p c a n cư i; h có t t c      có th thành
công trong các cu c chinh ph c - và h bi t rõ i u y.
        ương nhiên, h ư c hoàn toàn t do trong quan h v i các cô gái tr ,
trư c khi cư i (cùng l m thì b m cô gái có th b t n m t món nh n u l i
h a không i n hôn nhân). Th m chí có nh ng th i kỳ trong năm, trư c m t
m i ngư i, trai gái có th tha h vui thú. Như trong l h i ban êm sau l ăn
c m m i, vào cu i v thu ho ch.
      Nhưng k nào bi t hi u nh ng chàng trai này, chi m ư c lòng tin c a h ,
thì có th trông c y m i th     h . H có th làm ư c nh ng vi c to l n, n
anh hùng.
                                                                             12


      Anh chàng tân ti n - Chưa k p nhu m m nh ng màu s c c a Truy n
th ng, anh ta ã ch u nh hư ng c a các n n văn minh láng gi ng, b v bên
ngoài c a chúng h p d n. Anh ham thích nh ng th lăng nhăng mà các b c già
làng quá hi n minh bi t ch ng qua ch là nh ng trò hão huy n. Anh cho r ng
ngư i Vi t và ngư i Pháp cái gì cũng bi t. M i s h làm u hay. Cho nên anh
ch có vi c b t chư c theo, nghĩa là b t chư c nh ng gì anh nhìn th y, nh ng gì
trông th y bên ngoài - ôi khi ch ng h là i u hay nh t.
      Anh thư ng ra ch và xài món ti n mà anh hay b m anh có th ki m
  ư c     âu ó. Anh ph i i giày, tr y c chân cũng m c; không th i chân tr n
trên nh ng con ư ng giành cho ô-tô. “Ngày xưa thì ư c, ch bây gi ai l i...”
Răng b ng vàng gi do ngư i Tàu b t cho, là t t nh sang tr ng. M i l n có
  ư c b y mươi lăm ng (ti n ông Dương) là anh l i ph i tr ng thêm cho
  ư c m t chi c. M c t t c nh ng th ó, v n ph i công nh n trông anh cũng
khá b nh: áo sơ-mi tr ng, qu n c c màu s m, mũ bê-rê i l ch...          cho th t
l ch s , còn ph i b ti n mua m t cây bút máy c tình c m l ra trên túi áo sơ-
mi,      y thay vì chi c khăn cài túi ng c là m t m u gi y b t kỳ nào ó, m c
d u và nh t là anh ch ng h bi t vi t.
      Nhưng ch ng ph i m i chuy n ch          u hay - tuy ó ch ng ph i là ý ki n
c a anh. Trong khi, ngày l      làng nh ng ngư i thân c a anh t h i trong nhà
sàn quanh ché rư u c n, thì anh l i i n m rư u c n hàng quán bán l c t c .
      Tùy theo t c ngư i, anh ta là m t trư ng h p ng ai l hay là i n hình c a
c gi i thanh niên. D u sao, coi thư ng các hình th c văn minh c truy n, t b
các t p t c c a cha ông, quên ti t Truy n th ng tôn giáo, anh ta ch ng ư c ai
ưa. ám tr nghe theo anh ta, các cô gái nhìn ng m anh ta, nhưng các Già làng
không còn công nh n anh ta. Ho c anh ta t lo i mình ra kh i làng, ho c anh ta
chinh ph c ư c làng theo nh ng ý tư ng m i m c a mình. Nhưng cái ki u
ch y theo nh ng hình th c v t ch t ó c a văn minh, b t ch p tôn giáo, là m t
tai h a: s ti n b v khoa h c, k c v trí tu , không th nâng con ngư i lên
trong s ti n hóa n u nó không i ôi v i m t s phát tri n v           o c. Con
ngư i Tây Nguyên bi t lái m t chi c xe ô-tô có ti n b lên chăng, trong khi anh
ta ng th i l i ánh m t i h t m i s tôn tr ng i v i th gi i tinh th n? H
không bi t r ng ó ch ng ph i là m t s ti n b chân chính, là cái i u mà th
gi i ngày nay ang c m th y, ho ng h t vì nh ng khám phá quái d do trí tu
c a mình em l i.

     Anh chàng i buôn - Lão M. i buôn, lot ka'. Phương th c mua và bán l i
c a lão khi n lão tr thành v a là ngư i giàu nh t v a là ngư i nghèo nh t x .
Làm ru ng thì lão quá lư i bi ng, m c d u ngư i Tây Nguyên v n r t dũng
c m trong lao ng khó nh c khi h làm vi c cho chính mình. V chăng, lão
ch ng nên nh c công làm ru ng làm gì, b i lão có th làm giàu b ng cách khác.
B ng nh ng cu c mua bán i chác khôn khéo, trong m t ngày lão có th t o
nên c m t gia tài so v i ngư i Tây Nguyên, cái gia tài s ch y tan h t thành
rư u ch trong m t êm.
                                                                             13


      Lão mua m y ng b c mu i ch , và trang b món hàng y, lão i n
x ngư i M , cách y hai ngày ư ng, t c kho ng năm ch c cây s .                  i
mu i, lão l y ư c m t t m chăn bông p, do nh ng ngư i M này d t và
thêu. R i lão tr v làng. làng, có ngư i s n sàng tr r t t         có ư c m t
t m chăn như v y. M. bán t m chăn g p mư i l n giá mua. Lão l i tr lên x
M ,     ó lão ã     ý m t cái ché r t c , mà ngư i ch l i không bi t rõ giá tr .
Lão t u ư c chi c ché v i giá r t h i và mang i i l i cho m t c Già làng
r t hi u giá tr c a nó, l y hai mươi lăm con trâu. V y là ch ng ph i khó nh c,
lão M. ã t u ư c m t gia tài k ch xù. M t v vi c r i ro nào ó x y ra, ho c
gi lão u ng rư u nhi u quá, th là lão M. l i m t t t c . Trong lúc y, làng,
v lão ói.

      K l hành - Anh ta h ng ngày s ng th nào thì c th mà ra i, ho c g n
như v y. Bu i t i, anh quy t nh m sáng hôm sau s lên ư ng i n m t
làng xa nào ó, cách hai hay ba “ êm” ư ng,         mua cái này cái n , òi m t
món n , hay thăm m t ngư i h hàng.
      M t tr i v a ló, anh eo gùi lên lưng, ch mang theo úng m t nhúm g o,
và cũng có th thêm m t cái chăn. Anh c m theo cái xà g c, ôi khi là m t
ng n giáo. Nhưng ch y u là ph i có cái ng i u. Bao gi anh cũng có th tìm
  ư c thu c và th c ăn các làng hi u khách mà anh s i qua.           i v i anh
không h có chuy n ph i d tính trư c này n , ph i mang theo th c ăn,         d
phòng, qu n áo       thay. Anh v n là sao thì c th mà ra i, theo nh p bư c
quen thu c c a mình, lúc nào n thì n.
      Không bao gi anh i m t mình - aram (không an toàn) - anh s lũ thú d .
V y nên, d u h u như ch ng bao gi trò chuy n v i nhau trên ư ng, thì i
cùng nhau hai hay ba ngư i v n là d ch u hơn. i u ó t o nên s c m nh và
không ph i b m t khi n các làng xa l . Nhưng s ngư i i có ông n âu,
h v n i theo hàng m t, bư c chân ngư i i sau d m úng v t chân ngư i i
trư c; b ngang con ư ng ch ng cho phép l i i nào khác ư c. M t ngư i tr
tu i i trư c, àn bà i gi a, Già làng i sau. Khi s p n làng, ngư i ta thay
   i v trí: Già làng i lên trư c,     là ngư i u tiên bư c vào làng; nh ng
ngư i khác theo sau.
      K lu t i ư ng r t nghiêm nh t; nh ng ch ng ư ng dài hai n ba
mươi cây s m i ngày, r t ít khi d ng l i ngh : ch hai hay ba gi m t l n. N u
ngư i l hành chưa k p n m t làng mà êm ã                p xu ng, thì anh ta s
d ng l i ngh trên ư ng. Anh d n m t ch           ngã lưng, t l a b n bên, tr
ch g n u, “s làm óc ch y tan ra m t”, c m cây giáo sát t m tay, t chi c
gùi c nh u và n m xu ng. Su t êm, th nh tho ng anh tr d y,            th i l a.
Và sáng ra, l i s ng khoái, s n sàng i ti p m t ch ng ư ng m i.
      Lot bbon cau... nau pôleng arang1. Ngư i Tây Nguyên r t khoái chuy n
 y. Khi công vi c ng áng ã xong, khi thóc ã óng kho và th i ti t còn khô,

1
    Dich sát nghĩa theo ti ng Srê và Giarai: “ i-làng-ngư i”
                                                                           14


là mùa l hành ã n. y là lúc anh thích thú lên ư ng, r o theo các con
  ư ng mòn, gùi trên lưng và dáo c m tay. B t c chuy n gì cũng có th là cái
c      i thăm nhau và l i áp l . Gùi trên vai và dáo c m tay.

      C Già làng - Nguyên xưa là m t th lĩnh, là “V Già làng” trong làng c a
mình, là ông-c u-nhi u tu i- ng u-h i ng-gia ình, ho c ch là m t c già
bình thư ng ã nhi u con cháu tóc b c xóa i vì lao ng và năm tháng, c già
Tây Nguyên là m t b c hi n minh; c ã s ng nhi u, và c ã bi t m i s .
Trong các cu c bàn lu n l i nói c a c có tr ng lư ng; m t s nh ng câu châm
ngôn c a c ư c các th h n i ti p l p l i, như nh ng o n khúc c a Lu t t c.
Sau khi qua i, c i vào th gi i c a yalyao, c a ký c, c a Truy n thuy t.
Ngư i ta n tham v n c trong m t v mua bán, ngư i ta xin ý ki n c khi có
chuy n b t ng, ngư i ta ph i nh        n kinh nghi m c a c khi pha ch các
món thu c hi u nghi m. êm êm, ngư i ta l ng nghe c yalyao, k l i nh ng
th i xa xưa, hát Truy n thuy t v nh ng ngư i anh hùng, nh ng v bán th n.
      Kỳ th c c ít tu i hơn v b ngoài, do t bé ã ph i ch u ng m t cu c
s ng kh c nghi t luôn ph i ch ng ch i v i các l c lư ng c a t nhiên: th i ti t
th t thư ng d d n, cái l nh t cháy da th t, s hùng m nh c a r ng mà c
ph i khai phá su t i, c lao ng cho n t n hơi th cu i cùng. N u c
không còn s c i lên núi hay ra ru ng, thì c    l i trong làng.   y, ch có c
m i bi t ư c cách u n cong m t chi c cán xà g c, b n dây, d t chi u, an gùi,
khoét nh ng chi c ng i u. ôi m t ã y u, sung huy t, ư t nhèm c a c v n
bi t cách c ra giá tr th c c a m t con trâu ngư i ta g mua, ánh giá        c
xưa c a m t chi c ché, ph m ch t c a m t th i s t và bi t có th em rèn nó
  ư c không. Quá già r i, c h u như ch ng còn bư c ra kh i nhà; mà, l ng l ,
c v n b n b u trăm công nghìn vi c. Và ôi khi c v n thích n m ôi ng m
t rnom (rư u c n). Chính y là d p       ta có th nh n ra m t ngh ch lý trong
tâm tr ng c a c , l n l n gi a m t th m c c m thua kém ngư i v i m t ni m
kiêu hãnh vô th c. Chính con v a m i ngay trong ngày hôm y khúm núm
trư c m t v c p trên không áng k nào ó, n bu i t i, ng i ch m ch bên
ghè rư u l i bi u hi n m t v kiêu hãnh y t hào và h t s c t nhiên thích thú
bày t giá tr c a mình.
      Ch có b n tr m i lư i bi ng, còn c , bao gi c cũng có m t vi c gì ó
   mà làm. N u ta th y c có v nhàn r i, y là c ang v a rít t u thu c v a
ng m nghĩ, nh l i hay ang mưu tính m t s v gì y. R t ít ng v êm, c
gi cho b p l a luôn cháy         b l nh mà sinh ho và sư i m cho m i ngư i
trong nhà ang ng say. Th c d y r t s m, l i ăn ít, c nêu gương cho nh ng k
s n i nghi p c , s ng i ca nh ng ân hu c a c , như m t v th n ngày xưa.


                                      ♣
                                                                          15


                     NGƯ I TÂY NGUYÊN T               ÂU     N?

      Do v trí a lý c a nó, ông Dương là m t ngã tư v nhân ch ng, ngày
nay phô bày m t s a d ng v hình m u và m t s r i mù v t c ngư i khi n
nhà bác h c ph i hoang mang. Mêlanêdiêng, In ônêdiêng, Môngôlôl it, xô y
nhau, ch ng lên nhau. Ngư i Chàm, ngư i Tây Nguyên, ngư i Kh , ngư i
Phnong, ngư i Khơme, ngư i Mư ng, ngư i Thái xô u i nhau hay giao chéo
v i nhau.
      Lúc này chưa th     tv n    phân lo i r ch ròi; v n   quá ư ph c t p và
tình hình nghiên c u còn quá kém phát tri n. Tuy nhiên, hình như có th phân
bi t các nhóm t c ngư i chính, có th nh v trong không gian, nhưng khó xác
  nh s ti p n i trong th i gian. Còn v các m i quan h c a h v i nhau, thì
ch có th ưa ra nh ng gi thuy t.
         ây chúng tôi không có ý nh gi i quy t v n       này i v i ngư i Tây
Nguyên. Lo i hình th ch t c a h (nhi m s c t , thân hình, hình dáng s )
khi n h khác bi t ngư i Da vàng cũng như ngư i Da tr ng. H g n v i ngư i
Da en hơn, dù có i u ngh ch lý v m t a lý. Dư ng như h g n v i ch ng
t c da màu ng “in ônêdiêng”, còn ít ư c bi t n, n u như h là m t ch ng
t c khác v i ch ng t c da en.
      Quan i m c a chúng tôi ch y u là quan i m c a nhà dân t c h c, khi n
chúng tôi t ra câu h i này, mà câu tr l i s r t b ích cho s hi u bi t v tính
   c áo và giá tr nhân lo i h c c a ngư i Tây Nguyên: h thu c nhóm t c
ngư i nào? Nhi u phương di n trong n n văn minh c a h , các phong t c c a
h , tôn giáo c a h , và ngay c ngôn ng c a h , m t s nghi l , các truy n
thuy t, các k thu t c a h r t gi ng v i nh ng ngư i nguyên th y các o
Thái Bình Dương1, nh ng ngư i trên các dãy núi Trung b , nh ng ngư i châu
Phi da en2. Nhi u ngư i, n Tây Nguyên sau khi ã s ng m t th i gian
châu Phi, th y các ký c c a mình s ng d y và nhìn nh ng ngư i Tây Nguyên
như nh ng ngư i ã quen bi t. ôi khi ngay c m t s t trong t nguyên c a
ngư i Tây Nguyên khi n h nh         n Oubangui hay Congo. Ch ng như t t c
nh ng ngư i này u thu c v m t h nhân ch ng l n n i t nh ng ngư i
Mêlanêdiêng châu       i Dương n nh ng ngư i Nguyên th y châu Phi xích
   o, qua toàn b thang màu nh ng ngư i b n a vùng Sonde, vùng Malêdi
v.v., mang khá nhi u nh ng tính ch t chung khi n ta có th nh n ra m t nhóm
t c ngư i duy nh t m c dù các khác bi t và s phân tán c a h , trong ó các t c
ngư i khác nhau Tây Nguyên là m t ti u nhóm. Nh ng nghiên c u dân t c
h c so sánh chuyên bi t, c bi t v tôn giáo, ng h          xu t này. Ngư i Tây
Nguyên ch có i m chung v i nh ng ngư i Môngôlôít dáng v bên ngoài,
s n ph m c a nh ng c xát và mài nh n do nh ng ti p xúc c a hai n n văn
minh cùng hi n di n.

1
    Ngư i ta nh n th y ngư i Kh nh ng căn l u ki u dáng mêlanêdiêng
2
    Xem Marcel Griaule : Th n nư c - NXB. Chêne, Paris 1948.
                                                                            16


      G n ngư i Tây Nguyên v i h nhân ch ng ngư i da màu ng, coi h là
m t ti u nhóm t c ngư i c a ngư i In ônêdiêng, thì v n chưa nói ư c h ã
   n chi m vùng r ng núi Trung b này như th nào, b i vì dù h là nh ng cư
dân xưa nh t khu v c này c a ông Dương, không ph i h ã t ng s ng mãi
mãi      y. Trư c ó h       âu? Có ngư i cho là h       n t Thái Bình Dương,
nh ng ngư i khác thì cho r ng h      n t Trung Qu c.
      Bác sĩ Huard, trong khi nghiên c u các nhóm t c ngư i ông Dương,
vi t: “Vào kỳ th hai th i i         ng, m t n n văn minh bi n có ranh gi i phía
b c là Nh t B n và phía nam là Madagascar, ã n vùng Insulinde và các b
bi n ông Dương. Nó có c i m là gia ình lo i hình m u h và t c nhu m
răng en, còn lưu gi , theo nh ng m c      hoàn toàn khác nhau, cho n th i kỳ
hi n nay...” Chúng tôi mu n ghép ngư i Tây Nguyên vào nhóm ngư i này, m c
d u tác gi v a nói trên ã tách ra kh i ó “nh ng nhóm cô l p các dân t c l c
h u”. Chúng tôi không th có l p trư ng rõ ràng. Chúng tôi ch mu n mang n
  ây m t b ng ch ng, (không ph i       kh ng nh, mà là      làm rõ hơn nh ng
hi u bi t hi n nay, g i ý nh ng nghiên c u khác), b ng cách s d ng Truy n
thuy t xưa c a ngư i Tây Nguyên.
      B i vì ngư i Tây Nguyên, t trong chính h , có nh ng i u gì ó có th
   nh hư ng cho các nghiên c u. Qu là h không bi t ch ; không có m t văn
b n hay m t công trình ki n trúc nào có th dùng làm i m m c. Nhưng, t
trong tâm h n h , h có Truy n thuy t c xưa, mà nh ng ngư i già v n hát
d y b o cho các th h tr . Nh ng c già làng y “bi t” h t âu n. S thi
truy n th ng r t giàu nh ng chi ti t v th i xa xưa khi ngư i Tây Nguyên chưa
s ng trên r ng núi ngày nay; nó cho phép ta ph c d ng l i l ch s c a h . Là
gi thuy t, ương nhiên, song m i          xu t u có nhi u truy n k Truy n
thuy t làm ch d a. ây là l ch s c a Tây Nguyên, như ngư i Tây Nguyên k
l i.

                                      ♣
                                                                              17


                              L CH S    XA XƯA

      “Kh i nguyên, trư c t t c m i chuy n, có m t ngư i àn ông và m t
ngư i àn bà s ng bên b        i dương, dư i chân ng n núi Kang R'Naê. ó là
uong Khot uong Kho, hai ngư i Kon Cau u tiên, t tiên c a chúng tôi. H
xu t hi n trên m t t chính t i nơi ó, nh ng ngư i u tiên. Nh ng ngư i
kh ng l ó, cùng v i con trai c a h là Bung, là nh ng ngư i th c a t o hóa,
  ư c tư ng tư ng ra trong tư duy c a Th n Ndu... (nhưng sau m t cu c cãi vã
gay g t v i b n h , oung Khot uong Kho bu c ph i ch y tr n lũ thú h mèo
này, chúng săn b t h )... H ch y tr n ra bi n. B n h l n theo mùi mà u i
theo h . Chúng cũng ra n bi n, mà uong Khot uong Kho vư t qua ư c, n
m t hòn o. B n h ch t tre và b t m t chi c c u. Chúng lên c u. Uong Khot
uong Kho r t s ; h nghe con chim-mang-l a hót, h van xin chim t cháy
c u, khi n b n h rơi xu ng nư c... Uong Khot uong Kho l i trên o. H
sinh nhi u con, chúng s ng cùng h ; các cô con gái c a h r t p. T trên b
l c a, ngư i Trung Hoa và ngư i Chàm ng m các cô. H i thuy n n t n
nơi thăm các cô, r i l y các cô làm v . V sau, nh ng ngư i Tây Nguyên u
tiên chán s ng trên o, m t mình gi a bi n; h      n s ng trên l c a, ven i
dương”.

       Như v y ngư i Tây Nguyên nguyên g c m t l c a, mà nhi u truy n
thuy t u nh c n. Nó phía m t tr i m c, “ phía bên kia bi n” (Bi n
  ông). Trong Trư ng ca Ch i B ling Ch i B lang, l c a y tên là B rjul;
hai anh em B ling B lang vư t bi n, trên lưng m t con v t kỳ di u,             n
  ư c nơi ó. Trong m t trư ng ca khác, Trong con trai c a Tree, t mi n t
  ó, vư t bi n trên lưng m t con cá voi        n vùng b bi n Trung b nơi h
gi i phóng cho nh ng ngư i anh em Tây Nguyên c a h b m t tên b o chúa
th ng tr bu c ph i n p ngư i làm l hi n sinh, “khi t tiên còn s ng bên b        i
dương”. Ngư i p Lang, con gái c a Th n M t Tr i M c, r i nhà ngư i bác
c a cô v n s ng ven b bi n, i l y ch ng bên kia bi n, phía m t tr i l n,
“nơi chúng tôi ang s ng hi n nay”. Như v y l c a c a Lang là bên kia i
dương so v i b bi n Trung b . Khi nh ng ngư i già Tây Nguyên moi tìm
trong ký c xa xưa nh t, nh l i nh ng truy n thuy t c xưa nh t c a dân t c
mình, bao gi l c a ó cũng hi n lên như là giai o n u tiên trong l ch s
  ư c bi t n c a h .
       R i có m t giai o n s ng, có v khá ng n, trên m t hòn o, mà ngư i
Tây Nguyên r i b           cu i cùng n s ng trên vùng t ngày nay ta g i là
Trung b .        y, tho t tiên h s ng ven b bi n. y là th i kỳ c a nh ng th y
th , nh ng chi n binh, nh ng ngư i anh hùng. Truy n k v h làm nên nh ng
trư ng ca p nh t c a Truy n thuy t; nghìn l m t êm cũng không                 k
cho h t ch t li u h u như vô t n c a chúng. y r y trong y nh ng ám ch v
    i s ng trên bi n, cũng như nh ng cu c du hành trên bi n c , n i li n v i l c
   a c i ngu n. Anh em Siat Siong i m t vòng l n trên hòn o gi a i dương
                                                                               18


    ch ng l i các dân t c láng gi ng mu n t n công h . “Cô nàng Qu Xoài” i
thuy n c m c, ánh m t tr n th y chi n, ch ng l i m t gia ình thù ch th
gi t ch t cô; b      m, cô rơi xu ng áy bi n, nhưng sóng l i ưa cô lên bãi cát
ven b        ó cô s ng l i sau ba ngày. Nhi u truy n thuy t ca ng i Me Boh Me
Bla, “m c a mu i”, ngư i ã em mu i n cho ngư i Tây Nguyên, con lươn
bi n thiêng liêng, và các cu c chi n u anh hùng c a bà ch ng l i cá voi, v.v.
      Như v y, sau khi r i hòn o c a mình, ngư i Tây Nguyên ã n trên
vùng bán o nay là ông Dương, và bên b bi n, m nh t u tiên h g p.
Theo truy n thuy t dư ng như lúc ó h không g p           ây m t dân t c khác; nơi
này chưa có ai . Tuy nhiên h không ph i là nh ng ngư i u tiên trên x s
này. Trư c h ã t ng có nh ng ngư i không ai bi t rõ còn          l i nh ng chi c
cu c và nh ng chi c rìu b ng á, mà th nh tho ng ta còn nh t ư c. Ngư i Tây
Nguyên không h có m t khái ni m gì v cu c i qua c a nh ng ngư i nguyên
th y này, và thư ng g n cho các công c khi n h r t i kinh ng c ó m t
ngu n g c th n thánh.
      R i s thi Tây Nguyên nói v nh ng ngư i Chàm trên vùng b bi n và nói
r t nhi u v ngư i Chàm. Nhưng không h nói gì v ngu n g c c a h . H ã
   n ây như th nào và theo con ư ng nào? H có ánh nhau v i ngư i Tây
Nguyên không? Truy n thuy t không h nói gì v nh ng i u ó c , c như
giai o n này ã b rơi vào quên lãng. Ta th y tho t tiên nh ng ngư i m i n
s ng trên vùng b bi n Trung b , r i sau ó ch nói n các quan h c a h v i
ngư i Chàm, mà h cùng chia x vùng b bi n này và h t nh n là chư h u,
dù có th y nói r ng: “Chúng tôi và ngư i Chàm là anh em cùng m t m ”. Qua
l ch s , ta bi t nh ng i u này x y ra vào th k th II sau công nguyên, cu c
xâm nh p u tiên c a nh ng ngư i In ônêdiêng, ít lâu sau ó ư c n
hóa, d n n vi c thành l p nư c Champa vùng Qu ng Nam vào năm 192.
         ây là th i kỳ t t p c a vi c ngư i Chàm t ch c ngư i Tây Nguyên
thành các ơn v hành chính, v i nh ng ngư i ng u do h ch nh. Trư c
  ó là tình tr ng vô chính ph hoàn toàn vùng Tây Nguyên; th m chí trong các
phương ng không h có các t            ch tôn ti c a các th lĩnh,    ch các vùng
trong m t x s . Các t mà ngư i Tây Nguyên hi n dùng                ch : t nh, t nh
trư ng, huy n trư ng (l gar, pô l gar, pô prong) u là t mư n c a ti ng
Chàm. Ngư i Chàm d y cho ngư i Tây Nguyên làm ru ng nư c ( nh hư ng
Chàm trong t v ng ch công vi c này cũng ch ng minh i u ó). H th c dân
hóa ngư i Tây Nguyên và mang n cho n n văn minh nguyên th y b ông
c ng c a ngư i Tây Nguyên m t s ti n b th c s . Không th tránh ư c vi c
h bu c ngư i Tây Nguyên ph i óng thu theo làng và b ng hi n v t (l n, t m
chăn, da thú...) Ngay c khi ã dư i s th ng tr c a ngư i Vi t sau này,
ngư i Tây Nguyên v n ti p t c óng thu cho ngư i Chàm,            r i ngư i Chàm
l i n p cho tôn ch m i c a mình. Ngoài ra, ngư i Chàm còn tuy n m ngư i
Tây Nguyên làm ph tá trong quân i c a h ; ngư i Tây Nguyên mang tên
cho ngư i Chàm b n.
                                                                                       19


      Th i kỳ ô h c a ngư i Chàm có v là m t th i kỳ r t sung sư ng. úng
là ngư i Chàm coi ngư i Tây Nguyên là h         ng: trong truy n thuy t Ch i
K ho và Nai T lui, hôn nhân gi a con gái c a m t th lĩnh Chàm v i m t
ngư i thanh niên Tây Nguyên b coi là không tương x ng; nhưng ngư i Chàm
không ph i là nh ng b o chúa. Quy n l c c a h là do uy tín r t l n c a h ,
  ư c công nh n m t cách t nguy n. Có m t s      ng thu n t t p. Ngư i Tây
Nguyên công nh n r ng nh ng ngư i ch c a mình ã d y h r t nhi u i u.
R t nhi u câu chuy n trong truy n thuy t k v nh ng m i quan h thân thi n
này: truy n thuy t v Du Droe, hai ngư i con gái Tây Nguyên có ch ng ư c
ngư i Chàm c làm ngư i ng u vùng t c a h và tr thành nh ng nhân
v t quan tr ng, giàu có và sung sư ng; truy n thuy t v Tu dam Tong ư c
ngư i Chàm ban cho nhi u ân hu .
      V sau, nh ng cu c hôn nhân gi a ngư i Chàm và ngư i Tây Nguyên th t
ch t các m i quan h gi a h v i nhau. Chúng ta ã nói r ng cu c hôn nhân
   u tiên gi a Ch i K ho và Nai T lui có ph n không hay; nhưng vi c ó ư c
nhanh chóng ch p nh n. Câu chuy n r t p v Gliu Glah mô t m i tình gi a
m t th lĩnh Chàm và m t cô gái Tây Nguyên.
      Truy n thuy t hình như còn ch ng minh m t s ki n t ra r t nhi u bài
toán cho các nhà dân t c h c và ngôn ng h c. Khi ngư i Tây Nguyên còn
ven bi n, h ch là m t t c ngư i1 và u nói chung m t th ti ng g i là dd s
p ddik, m t th ngôn ng xưa mà Truy n thuy t ngày nay v n còn ư c hát,
m t th ngôn ng c và bí m t chung cho nhi u t c ngư i mà các phương ng
ch ng qua có khác nhau.
      Trong th i kỳ ph n th nh này, dân cư Tây Nguyên dư ng như ã ông lên
r t nhi u so v i ngư i Chàm. H b thi u t (h gi i thích như v y) và phân
tán v vùng t phía sau, như ng vùng t ven bi n, t t hơn, cho nh ng ngư i
ch c a h . H ti n sâu d n vào vùng t này, tho t tiên trên sư n phía ông
c a dãy Trư ng Sơn, là vùng t còn màu m và lành; r i ngày càng sâu hơn
n a, ti n vào r ng, t ch c thành vùng Cao nguyên, cho n vùng t do ngư i
Ê ê và ngư i Stiêng chi m . Chính cu c phát tán này khi n h không b n
    hóa như ngư i Chàm, “l c h u”, nhưng l i còn gi l i ư c cho n ngày
nay, trong khi ngư i Chàm ã b bi n m t m t cách ti m tàng.
      Truy n thuy t k r ng: “Vào th i y, t tiên chúng tôi tr nên ông úc
hơn t khi không còn l hi n sinh ngư i, ã cư trú trong vùng n i a, trong khi
ngư i Chàm v n ven i dương”. Cu c xâm l n c a nh ng ngư i da vàng tìm
th y nh ng ngư i Tây Nguyên ã nh cư; nó ngăn c n h tràn xu ng, hơn là
   y h lên phía núi. Ngày nay, dù h ã r i xa bi n, song ký c v bi n trong
h v n còn s ng ng. Cu c s ng ven bi n ã          l i nh ng d u v t r t m


1
  “Ngày xưa ngư i M i ch g m có m t t c ngư i s ng ven bi n ông, phía m t tr i
m c” Truy n thuy t Stiêng do Gilbert và Malleret k l i trong T p san SEI, quý 2, năm
1946.
                                                                        20


h . Ta th y nh ng d u v t c a cu c s ng bi n c xưa y c         nh ng ngư i
Kh bên Lào.
     Vi c ngư i Tây Nguyên r i b vùng ven bi n, nơi h ã cùng chung s ng,
lên vùng núi n i a, là ngu n g c t o ra s khác bi t c a phương ng : “Ngày
xưa t tiên chúng tôi nói cùng m t ti ng nói, nhưng h không còn hi u nhau
n a khi h phân tán ra kh p các hư ng”.Qu v y, có th núi non ngăn cách b i
các thung lũng và các cao nguyên không có ư ng thông thương v i nhau,
ngư i Tây Nguyên, nhóm này cô l p v i nhóm khác, ã chia thành các t c
ngư i có phong t c m i nhóm phát tri n theo hư ng riêng c a mình. Ngôn ng
có th cũng ch u m t s ph n như v y và cũng ã có th ch u nh hư ng c a
các ti ng nói khác l , Khơme hay Chàm, tùy theo v trí a lý, cho n ch t o
nên nh ng phương ng hi n t i trong ó ít nh t ph n l n v n còn gi d u v t
c a m t ngu n g c chung.

      M t s ki n m i làm o l n l ch s Tây Nguyên: cu c       b c a ngư i
Vi t, vào th k XIII n vùng ven bi n, khu t ph c ngư i Chàm và làm tê li t
ngư i Tây Nguyên. Ngư i Chàm liên t c khu t ph c r i l i vùng lên t gi i
phóng; nhưng áp l c c a ngư i Vi t càng lúc càng b c bách hơn. Năm 1471
kinh ô Chàm cu i cùng s p . Truy n thuy t còn lưu gi ký c v m t cu c
chi n l n gi a m t bên là ngư i Chàm và ngư i Tây Nguyên, bên kia là ngư i
Vi t. Nơi di n ra chi n tr n là vùng J d ng, phía nam x s c a ngư i Gia-
rai, cách b bi n năm mươi cây s .

      “Sankah, th lĩnh Chàm, i ánh nh ng k xâm lư c; nhưng ông ph i g i
ngư i Tây Nguyên giúp, vì các i quân Chàm c a ông không . Ông m i h
làm ph tá trong quân i c a ông; ông m i nh ng ngư i Cau Srê, ngư i M ,
ngư i Noang, ngư i Raglay, t t c các làng. Ngư i Vi t ch có nh ng con dao
l n. Chúng ta, nh ng ngư i kon kau, chúng ta có tên, ngư i Chàm thì b n
cung; chúng ta mang gùi, Tamrac, th lĩnh ngư i Raglay luôn t p h p nh ng
ngư i kon kau ph c v cho ngư i Chàm. Ông b o m i ngư i nh t l y m t h t
cát; t t c d n l i y b y thúng, chúng ta ông n như v y y. Ngư i Vi t
cũng làm như v y và cũng ng y b y thúng; h cũng r t ông. Chúng ta
xông tr n, b y ngày và b y êm. Ngư i Vi t b t ư c Tamrac; h an m t
chi c r , b ông vào y và ném xu ng bi n. Nhưng Tamrac ã làm m t hình
nhân c a mình, m t hình nhân bi t nói, và chính là ngư i Vi t ã b t ư c cái
hình nhân y và ném xu ng bi n. Tamrac v n ti p t c ng viên ngư i c a
mình xông tr n. B t phân th ng b i. Nh ng ngư i ch huy bàn b c v i nhau.
Ngư i Vi t mu n cai tr x s này; h s cho nh ng ngư i Tây Nguyên ph c v
h các th : qu n áo, chăn và r t nhi u th khi n ngư i Tây Nguyên ham thích.
Ngư i Chàm không mu n ch huy ngư i Tây Nguyên n a; h nói v i ngư i
Vi t: “T nay ngư i Tây Nguyên s ph c v các ngư i”...
                                                                           21


      Ngư i Tây Nguyên ch p nh n tình th ó, v l i ngư i ta         cho h ư c
t do trong r ng núi che ch h .
      Qu là ngư i Chàm thua xa ngư i Vi t v s lư ng và s c m nh; song
dư ng như n n văn minh c a h - ã t ng bi t n m t th i c c th nh mà ngư i
Tây Nguyên có ư c hư ng l i - lúc này ang suy thoái, i u ó khi n ngư i
Tây Nguyên ph i chuy n sang ch u m t n n th ng tr khác, t nay ngư i Chàm
ch còn là nh ng k trung gian gi a ngư i Tây Nguyên nh cư trên núi v i
ngư i Vi t mi n duyên h i.
      B y gi ngư i Vi t không m o hi m vào các vùng n i a không có ư ng
sá; ngoài ra, không có trang b t t hơn ngư i Tây Nguyên, h s nh ng ngư i
“hoang dã” này. Dù làm ch nhưng h không chi m óng vùng t này. V
chăng, ngư i Tây Nguyên ph i i xu ng ch ngư i Vi t. H c n nh ng th c ăn
mà h không tìm th y trong n i a, vì nhu c u kinh t ; vi c buôn bán mu i và
cá c n cho i s ng hàng ngày c a h . Nh ng cu c trao i ngày xưa v i ngư i
Chàm nay ư c ti p t c v i ngư i Vi t. Hàng năm ngư i Tây Nguyên xu ng
núi, tr m t món thu cho ngư i Chàm khi i qua và buôn bán vùng ven bi n,
là m t th th trư ng t do ch ng h phương h i cho ngư i Tây Nguyên b y gi
còn ph n vinh. Chính t ó mà có thói quen g i các thành ph duyên h i là dra
drong (ch l n).
      Hi n nay, còn có nh ng ngư i già, r t nhi u tu i, còn bi t th i ó, trư c
khi ngư i Pháp n; h v n gi m t ký c t t p v nh ng chuy n i y và v
m i quan h v i ngư i Vi t ngày trư c.
      Ngư i Vi t ã phát tri n các t ch c cai tr do ngư i Chàm b t u. Theo
   xu t c a các th lĩnh trong x , h ch nh ngư i uong phu, là c p trên c a
nh ng ngư i ng u các t ng. Còn ngư i Chàm, mà m t s im l ng trùm lên
vinh quang ã qua, s lư ng ngư i c a h ã gi m i nhi u. Ngay c trư c khi
ngư i Pháp ô h , ngư i Tây Nguyên ã không còn có quan h v i ngư i
Chàm n a và ã n p thu tr c ti p cho ngư i Vi t. Nhi u cu c hôn nhân g n
ngư i Chàm v i ngư i Tây Nguyên phía nam,            y, theo m t cách nào ó,
ngày nay h ang h i sinh. Phương ng Raglay là m t th ng Chàm, phôn-clo
Srê vay mư n r t nhi u c a ngư i Chàm, ư c nh ng ngư i hát rong tr tình
vùng Srê c u thoát kh i s quên lãng trong các bài ca Cô nàng h t xoài và V
hoàng bi t ơn.

                                        ♣
                                                                           22


                             L CH S      ƯƠNG       I

      Nư c Pháp ã làm nên m t chương m i trong l ch s ngư i Tây Nguyên.
M i, b i vì sau cu c th ng tr c a nh ng ngư i da vàng, h chuy n sang cu c
th ng tr c a ngư i da tr ng n lư t mình xâm nh p vào ông Dương; m i,
b i vì l n này nh ng k th ng tr chi m óng x s         n t n nh ng vùng núi n i
   a sâu nh t.
      Ch trong vòng năm mươi năm sau cu c thâm nh p c a ngư i Pháp và
vi c t ch c hành chính c        nh các t nh, ngư i Tây Nguyên ã th c s b
th c dân hóa. Trư c năm 1900, c x s này còn hoàn toàn là m t vùng r ng rú
không ai bi t n. Ch có ôi nhà thám hi m nhìn t n ư c g n nh ng ngư i
Tây Nguyên.        i v i h , nư c Pháp là gì? ây là nh ng i u Nouet vi t năm
1884: “H không óng m t th thu nào h t, không có trư ng h c, không ph i
  i phu; ngư i ta cho h s ng, hay úng hơn không ch t ói. M t hay hai l n
trong năm, h nhìn th y m t nhân viên thu c a. Có ph i là m t viên ch c n
tìm h i nh ng nhu c u c a h , m t ngư i th y thu c n tiêm phòng cho h ,
m t ngư i o v         a hình n l p b n      chăng? Không h , y là m t ngư i
ki m lâm, i v i h là hi n thân c a s c m nh và n n th ng tr c a Pháp. Ông
ta n        xem xem, k t l n i tu n trư c c a ông n gi , ngư i ta có t
r ng      tr ng lúa không. ương nhiên vi c ông ta th c hi n công v c a mình
là ph i l , song giá ông mang n ư c m t chút kiên nh n và khoan dung
trong các l n ti p xúc ng n ng i v i m t ch ng t c hi n lành và khu t ph c...
   i u tôi mu n lưu ý là v Chính ph Pháp, nh ng ngư i M i c a chúng ta ch
tuy t i bi t có m i m t i u: ó là ngư i Pháp c m không cho h làm r y...”
      Các hi p ư c ký v i Hoàng       An Nam trao cho nư c Pháp i chinh ph c
quy n t ch c x s và vùng n i a, vùng n i a này v n g n v i Tri u ình.
Như v y, ch ng ph i khó khăn chút nào, ngư i Pháp ã là ch nhân c a x s
này trư c khi t chân n ây, ch nhân t xa, ch ng bi t chút gì v các th n
dân c a mình và ch ng làm chút gì cho h c .
      Nhưng trong th i gian ó, nh ng ngư i Tây Nguyên vùng Kontum ã
ch u nh hư ng c a các giáo sĩ ã n ây trư c các i quân r t lâu, t ch c
x s này, tìm cách Cơ- c hóa nó. Nh ng giáo sĩ u tiên ã n            ây t năm
1850, lúc b y gi vùng này còn r t c, không ai bi t n và “hoang dã”. Thi t
l p các làng-b o t n, m trư ng h c, m t n n kinh t ư c i u khi n: công
cu c khai hoang ã ư c làm trư c khi nhà nư c Pháp t chân n. Ít lâu sau
khi các giáo sĩ n vùng ngư i Bana, năm 1860, cha Azémar ã n vùng
ngư i Stiêng. Cu c thám hi m u tiên c a ngư i Pháp vào vùng n i a ch
di n ra hai mươi năm sau ó.
      Năm 1880, bác sĩ Neiss ti n hành m t cu c kh o sát vùng Bà R a. R i
Gautier ti n hành nhi u cu c thám hi m, i ngư c sông ng Nai t Biên Hòa,
  i ngư c các sông khác ưa ông n vùng ngư i Stiêng. Mư i năm sau, bác sĩ
Yersin, t b bi n phía ông, i vào toàn b vùng nay thu c phía nam ư ng
20. Ông n Liang Biang và nh n ra ư c nơi s là à L t sau này, r i vùng
                                                                          23


Djiring hi n nay, n vùng t c ngư i Dala, phía tây. Vào u th k , l n u
tiên m t cu c thám hi m g p ph i m t s kháng c c a ngư i Stiêng. Nhưng
nhìn chung, ngư i Tây Nguyên t ra không có ph n ng trư c bư c ti n c a
ngư i da tr ng; t nhi u th k , h ã quen ph c v ngư i nư c ngoài, ch u
khu t ph c trư c k m nh hơn. Thái          ó không ph i là m t s th    ng ươn
hèn mà là k t qu c a m t m c c m thua kém do cu c th ng tr trư c ó c tình
duy trì. Ho c là nư c Pháp n lư t mình cũng nuôi dư ng m c c m ó b ng
cách nô l hóa ngư i Tây Nguyên, và y s là s tuy t di t c a các dân t c
này; ho c là nó ph i xóa b i u ó i, nh t là b ng giáo d c, và khi n h tr
thành m t dân t c x ng áng v i tên g i ó.
      N u cu c thâm nh p ư c ti n hành g n như không ph i chi n u, thì
không ph i nó không có t n th t. Khí h u c h i ã gây ra nh ng n n nhân
trong s nh ng ngư i tiên phong. ôi ngư i cai tr mà ngư i Tây Nguyên hay
nghi ng không tin tư ng cũng tr thành n n nhân. n nay, c x s ã ư c
khu t ph c, tr ôi b ph n không ch u n p thu .
      Các cu c thám hi m ã chu n b cho vi c v ch ra các con l : t Biên Hòa
v hư ng b c, là ư ng Liên bang t Sài Gòn lên à L t qua Djiring, theo các
con ư ng y các nhà cai tr i sâu và óng l i các t nh l và            ó các nhà
quân s ti n lên và óng các n. M t h th ng các th lĩnh b n a ư c thi t
l p; Quân c nh v b n x m các c nh binh; ôi ba b nh vi n và trư ng h c
  ư c m ra, h t s c không y . Các c g ng l n nh t ư c t p trung vào
ngư i Ê ê, là t c ngư i ti n b nhanh hơn c .
      Cu c th ng tr nào cũng g n v i m t ch       c ng n p. Ngư i Tây Nguyên
  ã n p m t lo i thu b ng hi n v t cho ngư i Chàm, r i cho ngư i Vi t; bây
gi h n p cho ngư i Pháp. Các ngh nh u tiên quy nh m t ch                 thu
ph i chăng: m y ngày làm sưu, có th chu c m t ph n, tùy theo c a c i (bao
nhiêu ngày ó cho m t con trâu, v.v.).
      Nhưng d n dà, ngư i Tây Nguyên ph i cung ph ng nhi u hơn; thu ngày
càng n ng và nh t là các cu c trưng d ng càng nghi t ngã hơn, do vi c các nhà
tr ng tr t b t u n ho t ng            ây. Chính ph tiên li u nh ng hi m nguy;
năm 1935, viên th ng s Nam kỳ thông báo: “Tôi ã có nh ng ch d n nghiêm
kh c yêu c u ch m d t l i m ngư i này có th l n l n v i m t h th ng b t
sưu: nhân công ngư i M i các n i n ph i ư c t do”. Nhưng ngư i Tây
Nguyên ã m t i quy n lao ng.
      M t t tăng t ng t các nhà tr ng tr t ã làm d y lên nh ng v n nhân
kh u nghiêm tr ng và d n n ch gi t ch t lao ng gia ình truy n th ng.
Ch ng ph i là m t ngư i Tây Nguyên g n ây ã nói: “Chúng tôi là nh ng con
bò” y sao. y là ch           nô l . Ngư i Tây Nguyên òi ph n ư c n bù c a
mình
      Ngày nay nh ng ngư i dân Tây Nguyên b các gánh n ng è nát. Lao
   ng cư ng b c r t h ra kh i ru ng nương, d n n nghèo kh n, ôi lúc c
  ói, và d n d n suy thoái. Bác sĩ Delbove nh n m nh n b nh s t rét khi n h
b ch t hàng lo t - m i h a này v n ã có t trư c khi ngư i ngo i qu c n
                                                                        24


nhưng không ngăn c n m t s ph n vinh nh t nh vùng này. Ông cũng báo
   ng v nh hư ng tai h i do nh ng ngư i nơi khác n d n d n y lùi nh ng
ngư i nguyên th y b n a vào nh ng vùng t không thu n l i, ho c ngư c l i
vây b c h l i thành m t m t nhúm nh ng ngư i r m t. Rư u, b nh giang mai
do nh ng ngư i chinh ph c mang n m t cách hào phóng ch c ch n góp m t
ph n l n vào s suy thoái v ph m giá mà ph n ông nh ng ngư i M i vùng
n i a ông Dương ph i ch u ng m t cách kh n kh .
     Hi n nay tình tr ng ngư i Tây Nguyên không th không khi n nhà c m
quy n lo ng i. Ngư i ta ý th c ư c món n c a chúng ta i m t dân t c mà
ngay c s t n t i ang b thách th c. úng là s phát tri n v y t s là m t
nhân t t v quan tr ng; nhưng dư ng như chính giáo d c góp ph n quan
tr ng hơn c làm cho các t c ngư i nguyên th y này nhanh chóng ư c bình
   ng v i nh ng ngư i khác. Qua nhà trư ng, vi c thu b t các phương ng l i
ch còn hai hay ba cái chính s em l i m t s phong phú và m t s c m nh m i
  ưa n k t qu là s th ng nh t. Cũng gi ng như trong th i kỳ t t p ngày
xưa ư c ca ng i trong các truy n thuy t, nh ng con ngư i Tây Nguyên, th ng
nh t l i, s hi u nhau hơn, s n i l i nh ng m i dây liên h t o thu n l i cho
các ti p xúc và trao i, s có ý th c v ph m giá làm ngư i c a mình và v
nh ng giá tr chung mà h là tiêu bi u.
25
                                                                            26


                                II
                          Các t c ngư i,
                 các phương ng và di n m o c a h .
                                 A LÝ NHÂN VĂN

     Núi non ngăn cách, n u không ph i là ngu n g c c a vi c chia ngư i Tây
Nguyên thành các t c ngư i, thì d u sao cũng là m t nhân t chính c a s khác
nhau gi a các t c ngư i này, khi n h , t m t th i không còn ai bi t, song ch c
h n là r t xa xưa, m i t c ngư i u có m t l i s ng riêng, m t ơn v riêng
   c áo và không h bi t n m t trung tâm bên ngoài nó. Tình tr ng cô l p
không tuy t i; nó không lo i tr nh ng ti p xúc và nh hư ng, nhưng nó khá
   m     khi n cho m i nhóm ngư i có m t cá tính       ó m t con m t giàu kinh
nghi m có th nh n ra ôi tính cách nhân ch ng h c (hình thù c a ôi m t, c a
v ng trán) và nh t là dân t c h c (trang ph c, c u t o c a chi c rìu, c a chi c
xà-g c, gi ng nói) ch rõ m t cá nhân nào ó thu c v m t t c ngư i nào.
     V trí a lý, tính ch t c a vùng t, các kh năng c a nó, ã làm bi n i
m t s thiên hư ng nào ó c a ngư i Tây Nguyên, t o nên l i s ng c a h , góp
ph n t c thành tính khí c a h .     t ai i u ki n hóa các k thu t, cũng như
con ngư i ch n l y cho mình m nh t thích h p.
     Cao nguyên khi n ngư i ta làm ru ng lúa nư c, d làm. R ng già òi h i
ph i khai phá m t cách khó nh c m i tr ng tr t ư c. S có m t c a cây lát,
cây mây ưa ngư i ta n công vi c an át. Nh ng khu r ng tre r ng l n cung
c p v t li u     xây d ng nh ng ngôi nhà sàn nh nhàng, thoáng ãng. Nh ng
cây g cao l n, ngư c l i, g i cho ngư i ta v t o, cưa x , làm nh ng t m ván
sàn. Bao nhiêu vùng, b y nhiêu ki u xây d ng, b y nhiêu tính cách con ngư i.
Cũng như m i nơi, ngư i ta ch n ch g n nư c, các con su i trên núi, hay
sông cao nguyên làm nơi d ng làng.
     N u trong th i c xưa, ngư i Tây Nguyên gi ng nhau, dư ng như các y u
t    a lý mà chúng tôi v a k ra ã góp ph n d n d n khi n cho m i t c ngư i
có m t di n m o riêng.
     Hi n nay ngư i Tây Nguyên cư trú theo t ng trên dãy Trư ng Sơn, chi m
các cao nguyên, sư n i, núi cao. Và c như th , su t hơn năm trăm cây s t
b c xu ng nam.       t ai khác nhau t o ra nhi u n n canh tác: cây lương th c
(lúa - lúa nư c hay lúa r y -, ngô, mía, bí ngô, dưa chu t, khoai lang); cây ăn
qu : chu i, cam, mít; tr ng bông (t c ngư i M ), cây g o, cây thu c lá. M i t c
ngư i ti n hành m t n n s n xu t mà t ai c a h cho phép, tình hình ó là
ngu n g c c a s trao i. Lúa không             s ng và có nh ng t c ngư i th m
chí s n xu t lúa không    ăn.
     Ngư i Tây Nguyên nuôi l n, dê và gia c m, dùng           cúng t ; h nuôi
ng a      cư i, trâu   cày i v i các t c ngư i làm ru ng nư c và t t c các
t c ngư i u dùng nó làm v t hi n t . Các t c ngư i phía tây nuôi voi.
                                                                             27


      Lòng t giàu khoáng s n không ư c khai thác: s t, ng, chì ch a b c,
ga-len. Có vàng, tr lư ng nh , trong lòng cát c a các dòng sông. Ngư i Tây
Nguyên ch khai thác s t, và cũng ch m t s ít nơi.
         thung lũng, trên cao nguyên, ng c ư c bi n thành ru ng nư c;
  ây i s ng d ch u hơn, con ngư i khá gi hơn. Trên vùng núi, con ngư i
chinh ph c r ng       làm r y lúa hàng năm. Vùng t càng có nhi u thung thì
r ng rú càng phát tri n m nh: con ngư i ph i ch ng ch i thư ng xuyên v i
thiên nhiên, nh ng lo i cây có s c s ng dai d ng v a c t xong ã m c l i,
nh ng dây leo l n lư t, nh ng loài thú d h i ngư i và h i hoa màu. i s ng
  ây khó nh c hơn, nhưng c h nh c a con ngư i cũng t t p hơn, ph m giá
con ngư i cao hơn. Tuy nhiên con ngư i c n có m t s sung túc t i thi u, n u
không h s có nguy cơ b suy thoái. N u t ai quá x u, s nghèo kh n s
   n m c ngăn c n m i ti n hóa xã h i.        y là trư ng h p ngư i Cil, l c h u
nh t trong các t c ngư i Tây Nguyên.
        i t phía b c vào, trư c tiên ta g p ngư i Xơ ăng, ngư i Rơngao, ngư i
Bana, nh ng t c ngư i trên núi s ng trên m t vùng t hi m tr , ph r ng, ít
thu n l i cho vi c tr ng lúa nư c, có năng su t cao hơn lúa r y. Ngày xưa các
t c ngư i này r t d i ánh nhau cư p bóc và ki m l y c a c i s ng. c
bi t là ngư i Xơ ăng, gi i làm ra vũ khí hơn là s n xu t trên t ai nghèo nàn,
vào “th i trung c ” n i ti ng n t n phương nam là nh ng chi n binh hung d
và hi u chi n.     n t n ngày nay, m t ngư i da tr ng c n tr ng không dám
phiêu lưu m t mình quá sâu vào vùng t c a h . Hi n nay các giáo sĩ
Kontum ã bi t rõ v ngư i Xơdăng, Rơngao, Bana và Giarai, h có n hai
mươi nghìn con chiên trong các t c ngư i này.
      Ngư i Ê ê        aklak.     ây, nh t là t nh l Buôn Ma Thu t, ta g p
nh ng ngư i Tây Nguyên ti n b , có h c, khá gi hơn c . Nhi u ngư i ã r i
b quê hương, tr thành giáo viên, y tá v.v. các t c ngư i khác.
         phía nam vùng Ê ê, ngư i Bih nói ngôn ng Chàm, trung gian gi a
ngư i Noang và ngư i Ê ê.
      Ngư i M làm thành m t nhóm quan tr ng v phía tây-b c con ư ng i
t Sài Gòn lên à L t. Ta có th phân bi t nh ng ti u nhóm như ngư i M Ja
Liang Biang; nhưng h là m t nhóm t c ngư i th ng nh t do có cùng m t
phương ng chung, m t cách th c gi ng nhau trong vi c xây d ng các ngôi nhà
sàn, nh ng trang trí gi ng nhau. H là nh ng chuyên gia trong ngh làm nh ng
t m chăn b ng bông, nh ng trang ph c thêu, nh ng vòng eo tai b ng ngà r t
   p.
      Ngư i Stiêng s ng phía tây ngư i M , ngày xưa ư c các nhà thám
hi m u tiên, và H i truy n giáo b y gi óng Br lam nghiên c u k hơn
c . R i cu c suy thoái ã ngăn c n s phát tri n c a h . Ngư i Stiêng là nh ng
ngư i g n v i nh ng ngư i Khơme láng gi ng hơn c , v m t a lý và văn
hóa, trong s các t c ngư i chúng ta nghiên c u; h ã ch u m t th i ô h c a
ngư i Khơme, còn ư c ch ng minh trong các s n ph m ngh thu t c a h . H
                                                                           28


v n còn gi nhi u m i quan h v i ngư i Phnong, t c nh ng ngư i “M i”
Cămpuchia.
     T c ngư i M là trung gian gi a nh ng ngư i Tây Nguyên Khơme hóa
này và t c ngư i Srê, mà h cùng chia x cao nguyên            ng Nai Thư ng.
                                             1
Ngư i Srê Djiring, úng như tên g i c a h , là nh ng ngư i làm ru ng nư c
     ng b ng; i u ó khi n h khác v i các t c ngư i khác h u như ch làm r y
trên núi, và khi n h là m t t c ngư i ti n b hơn c , trư c khi có nh hư ng
c a ngư i Pháp n vùng Ê ê. X s Djiring có nhi u vùng b ng ph ng mênh
mông, ph n l n ã ư c khai phá, phía nam ư ng 20 và d c theo các thung
lũng ch y ngư c lên gi a các dãy núi v phía ông-nam.
        phía ông ngư i Srê, ngư i Noang và Churu, b Chàm hóa r t m nh,
còn lưu gi các kho báu, các ki t tác c a n n văn minh nơi khác ch còn là
m t ký c y. Cũng như v y, ngư i Raglay, phía nam, còn gi các kho báu
Chàm và có h hàng g n gũi v i ngư i Noang, vùng t này thu n l i cho các
m i ti p xúc vì a hình ít hi m tr hơn.
     Gi a ngư i Noang và ngư i Raglay, không có nh núi cao nào ngăn cách,
trong khi m t dãy núi cao g n 2000 mét chia cách h v i ngư i các t c ngư i
phía tây.
      Trên nh ng sư n núi ó, dù sư n núi d c n âu, t ai c n c i và r ng
r m n âu, v n là nơi bám c a ngư i Cil, m t t c ngư i kh n kh r t l c
h u, ch s ng b ng m t ít g o và ngô. V m i phương di n, ây là nh ng ngư i
Tây Nguyên cu i h ng. H s ng c c kỳ phân tán, khi n không th ti p xúc
  ư c v i h m t cách có hi u qu     nâng cao m c s ng c a h .
          cho y , còn có m t chùm các t c ngư i nh ph i nói n: ngư i
Noup, ngư i K yon, ngư i Dala, v.v. Tính cách c a h là k t qu nh hư ng
c a các t c ngư i láng gi ng: M , Srê, Raglay; cho nên chúng tôi không nghiên
c uv h .
                                        ♣

                    TI NG NÓI TH NG NH T VÀ A T P

     M i t c ngư i u c áo và có nh ng tính cách riêng, v phương di n
dân t c h c nhi u hơn là nhân ch ng h c. Các y u t khác nhau v         a lý ch
làm bi n i r t ít lo i hình th ch t ch ng t c, nhìn chung u gi ng nhau trên
nh ng nét l n, song l i t o nên nh ng tính ch t dân t c h c riêng bi t và nh
hư ng s phát tri n c a nh ng tính ch t y. Cách c u t o c a vùng t, nh ng
ngăn cách hay nh ng l i i qua, ã nh hư ng n ngôn ng c a nh ng ngư i
b n a, chia cách nh ng ngư i này, t o thu n l i cho s ti p xúc gi a nh ng
ngư i khác.
     Nghiên c u so sánh ti ng nói c a m i t c ngư i cho th y nh ng s g n
gũi khi n ta có th gi    nh có m t n n t ng duy nh t v cách bi u t. T ó

1
    Srê: Ru ng.
                                                                                   29


phái sinh ra các phương ng tùy theo t ng nơi ch n. Các phương ng ó là
nh ng th ng      a phương hơn là nh ng ngôn ng khác bi t. Ph i chăng ngôn
ng m là cái ngôn ng dd s p nddik1 c a Truy n thuy t, ư c nói th i kỳ còn
  bi n? Ngư i Tây Nguyên cho là như v y. Chúng ta ch có th có nh ng gi
thuy t. Song v n có m t quan h h hàng gi a các phương ng Tây Nguyên, h
hàng v âm thanh, t v ng, c u trúc, cách bi u t.
     B ng i chi u sau ây r t áng chú ý v m t này (xem b ng I) Nó g m
các t thông thư ng thu c các lĩnh v c khác nhau. ôi khi cách th c ghi t che
l p m t s gi ng nhau v âm mà tai nghe có th nh n ra.
                                     B ng I

    Pháp     Biat   Stiêng     Bana    M            Srê Raglay Noang Giarai  Ê ê
     Cá        ka     ka        ka      ka           ka   kan    kan  akan   kan
    Ng a     cheh    pese        xeh  aseh         aseh  alang alang  aseh  aseh
    G u       kao    kou      x gau jirkao        jirkao  krih  krih j gau  k'gao
    Chim    chium              xem     sim          sim  chim   chim  chim  chim
     Bay    m'par     par       par    par          par   par    par   par  phi r
       ng    kong    kong      kong   kong         kong  kong   kong  kong  kong
     V       chah             p chah b cah        b cah b cah b cah p chah m'chah
     M        me      me        me     me           me    ma     ma    ami   ami
    Th n     Brah    Brah      Yang   Yang         Yang  Yang  Yang   Yang  Yang
            Yang

     Nh ng tên riêng c a ngư i, gi ng nhau nhi u t c ngư i, dù h      r t xa
nhau, càng xác nh s th ng nh t c i ngu n ó.
     Vi c xem xét t v ng cho phép ta nh n ra, trên m t n n t ng dư ng như là
chung, nh ng nh hư ng t bên ngoài n nhóm ngôn ng , m t phía là t
ngư i Khơme, phía khác t ngư i Chàm. “Ông ch ” trong ti ng Bana là gru,
trong ti ng Srê là pogru;      y ch là cách nói khác c a kru trong ti ng
Cămpuchia ( n lư t nó l i g n v i guru c a ti ng sanscrit). “Chim”, Bana là
xem, Srê là sim, Ê ê là chim, Chàm là chim. “Bao”, Chàm và Mã Lai là sarun,
Srê là s mprung. “Cày”, Srê là ngal, Chàm là lanal, Mã Lai là tangala.
“Ngư i”, Srê là b nus, Chàm là man, Sanscrit là manus.
     Các phương ng Tây Nguyên ư c x p vào nhóm các ngôn ng
In ônêdiêng, trong ó có c ti ng Java, Mã Lai. Chúng tôi cũng ư c nghe nói
   n m t phương ng , r t g n v i ti ng Bana, ư c nói các o Nicobar.
     Ti u nhóm các phương ng Tây Nguyên cho phép ta nh n ra         ym ts
th ng nh t trong các s khác nhau c a chúng. Các phương ng này có tính ch t

1
   Dd s p nddik là t Srê dùng   ch ngôn ng thiêng, bí hi m, c xưa, dùng        hát các
truy n thuy t, ngôn ng huy n bí ngày nay ít ai hi u, nhưng l i chung cho t t c có t c
ngư i. Hi n tư ng này cũng th y ngư i Chàm, cũng như h u h t nh ng ngư i malayo-
pôlynêdiêng.
                                                                          30


chung là dính k t và a âm. Qu là m t s l n t là a âm, nhưng có nh ng t
hai và ba âm, nh ng t g m có m t g c và nh ng ph t , cũng có nh ng t
không th tách r i.
      S phong phú v âm khi n m i vi c phiên âm u khó khăn; dư ng như
không bao gi có th tìm ra         các nguyên âm trong ch cái c a chúng ta
ghi l i m t cách th a áng. Thay vì làm cho các ch cái la-tinh mang n ng
thêm các ký hi u quá nhi u và x m xoàm, g n ây ngư i ta ã th a thu n ch
dùng các ký hi u ph thông và thông d ng,          vi t các t trái ngư c nhau.
  ây chúng tôi ã dùng cách la-tinh hóa ó        phiên âm các phương ng Tây
Nguyên.
      Không có gi ng; ng i u c a gi ng nói là tùy theo t ng ngư i và tương
  ng v i c câu, gi ng như trong các ngôn ng châu Âu.
      Tư duy Tây Nguyên là tư duy vi n ông; i u ó bi u hi n trong ngôn ng
b ng tình tr ng r t phong phú c a các t ng c th , c bi t các t ng nói v
các ho t ng thư ng ngày, vi c tr ng tr t, các k thu t, nhi u n m c làm r i
trí nh ng ngư i h c các phương ng , và khi n cho di n t            t n m t s
chu n xác áng kinh ng c. V i m t t “mang” duy nh t trong ti ng Pháp,
ngư i Tây Nguyên có n m t ch c t ng tùy theo ch ta mang b ng tay, trên
vai, m t mình hay cùng nhi u ngư i khác, v.v. Và l m khi ta ph i d ch m i m t
t ng ó b ng c m t câu nói vòng dài.
      Các t a âm thư ng là các t ghép. Cách c u t o chúng tuân theo nh ng
quy lu t c     nh, cho phép ta khi c n có th t o nên nh ng t m i n u ta mu n
làm cho ngôn ng ư c phong phú, ch ng h n            du nh p m t t v ng khoa
h c m i. Các quy lu t ó là chung cho các phương ng khác nhau. Hi n tư ng
này có th th y trong các ví d sau ây ư c ch n trong hai phương ng c tình
xa nhau:
      Trong ti ng Bana, dar có nghĩa là “m t vòng”; thêm ti n t p , tr thành
p dar: “vây b c l i”; trong ti ng Srê dar và p dar cũng có nghĩa h t như v y.
Trong ti ng Bana, p hay t , ng trư c m t ng t hành ng có nghĩa là
“làm cho”; như v y ta có gan ( i qua) và p gan ( ưa qua); kram (nhúng) và
p kram (ném [xu ng nư c]); mut (vào) và t mut ( ưa vào). Trong ti ng Srê
cũng như v y, ch có i u ti n t có nghĩa là “làm cho” luôn là t ( ôi khi là
t n hay t r do lu t hài âm):gan ( i qua) và t gan ( ưa qua), nyh p (nhúng) và
t nyhop (ném [xu ng nư c]); mut (vào) và t mut ( ưa vào). Trong ti ng
Giarai, ngư i ta cũng nói gan và p gan; kram và p kram; mut và p mut.
      Cách o, gi ng nhau t t c các t c ngư i, cho ta nh ng khái ni m dân
t c h c quý báu. Ngư i Tây Nguyên không bi t n tr ng lư ng; h ch tính
các     dài, các dung lư ng, là nh ng ơn v o lư ng duy nh t dùng trong trao
   i. ngay c m t con trâu cũng ư c tính theo       dài b s ng c a nó. Các ơn
v o       dài tương quan v i cơ th con ngư i: t b ngang ngón tay cho n s i
tay, có không ít hơn mư i lăm ơn v “chính xác” ư c thông d ng (bàn tay,
gang tay, khu u tay... và t t c các ơn v chia nh c a chúng).
                                                                                                31


     Cách o th i gian tương ng v i v trí c a m t tr i      tính các gi ban
ngày, v i ti ng gà gáy tính các gi trong êm, v i hình thù m t trăng tính
các ngày trong tháng.
     Kho ng cách ư c tính b ng th i gian ph i i: làng y cách ây ba “ êm”
 i, nghĩa là cách b n ngày ư ng, vì ngư i ta ph i ng ư ng ba êm.
       i u này ưa chúng ta n ch nghiên c u l i ánh s c a ngư i Tây
Nguyên. Ta s nh n th y nh ng s khác nhau, nhi u lúc có v không dung hòa
 ư c (xem b ng II).

                                                      B ng II

         Biat     Stiêng Bana    M                     Srê       Raglay Noang Giarai      Ê ê    Chàm
   1     muoi      mui    ming   dul                   dul           sa     sa      sa      sa      sa
   2      bar       bar    bar   bar                   bar          dua    dua     dua     dôa     dua
   3       pe       pe    peng    pe                    pe           klô   klao    klao   tlao    klau
   4     puon      puon   pu n  pu n                  puan           pa     pa      pa     pa      pak
   5     pram     pram p dam pram                     pram         l m    l m     r ma    ema    lim
   6     prau      prau t drou   prô                  prau        l nam l nam      nam    nam     nam
   7      pah      p h   t p h   poh                   poh         t juh  t juh   t juh   kjuh    tijuh
   8     pham     p'ham t hngam pham                  pham         lapan d lpan sopan     epan dalapan
   9     chin     sienh   t xin  sin                   sin       salapan salapan duar pa doapan salapan
                                                                                     n
  10 djet         djimat      jit         jêt          j t       s pluh   sôplu    pluh   pluh    pluh
1000 r'bau        diban     r bau        r bu         r bu          r'tu   r'tu   r bao   etuh   ribau

                                                B ng III

 Pháp       Biat     Stiêng    Bana         M       Srê  Raglay Noang                Giarai   Ê ê     (Chàm)
  m t      muoi        mui      ming        dul     dul    sa     sa                   sa      sa       sa
 nư c       dak        dak      dak         daa     daa    ya     ya                                    ia
  l a       ugn        ugn      unh         pui     ous    pui    pui                apui      pui     apuei
 thóc        ba         ba       ba         koe     koe  b dae                       p de
  lúa       phe       p'hey     phe         phe     phe   brah   brah                breh     braeh
 cơm       piang              poi - por    pi ng   piang   sei    sei                 ase      êsei
                                                    por
 tr ng      gor      s'ng r    x gor       s ng r s ng r s g r s g r                 hag r    hg r    hag r
                               h gôr
                                 (I)
 chiêng              tchign    cheng        cing          cing      car sar   car    ching    ching    cin
                               xar (I)
  l n      ch r       sur      nhung            sur      sur un      bui      bui     un       un
                                                           (I)
 gà mái     iar        ir        ir             ir         iar      m nu      m nu   m nu     m'nu
                                                        m nu (I)
                                                                          32


 vào     lap      lap    mut     mut      mut      tama   tama    mut    eran
 nuôi   chiam    tchim   xiem   siam     siam      siam   siam   rong   chiem   ciam
                                       rong (I)                          rong
  mua    r'wat           ru t   ru t   roat blei   roat   roat   ble     bley
                                          (I)
(I) Hai hình th c ư c s d ng khác nhau.
                                                                        33



      B ng này cho th y rõ có hai ti u nhóm ngôn ng mà chúng ta có th
ng là không th quy làm m t n u chúng ta không bi t m i quan h h
hàng g n gũi gi a các phương ng . Chúng ta còn nh n th y m t s           ng
nh t v cách bi u t trong m i ti u nhóm: m t bên là các phương ng
Biat, Stiêng, Bana, M , Srê; bên kia là các phương ng Raglay, Noang,
Giarai, Ê ê. Trên b ng, nhóm bên trái ã ch u nh hư ng Khơme càng rõ
hơn khi ta càng i v phía trái. Các phương ng       phía ph i, nh t là ti ng
                                          1
Raglay và Noang, ch u nh hư ng Chàm . M i vi c di n ra c như m t
cái g c nguyên th y chung cho các phương ng Tây Nguyên ã ư c i
khác i tùy thu c vào nơi v sau m i t c ngư i cư trú và theo nh ng
“tuy n năng lư ng” c a các dân t c láng gi ng phát tri n hơn do ó gây
 nh hư ng, như nh ng ngư i Khơme hay Chàm.
      Ti p t c phân tích các phương ng , bây gi chúng ta l p m t b ng
(xem b ng III) c ý ch n các t r t thông d ng. Nh ng s khác nhau m i
l i n i lên, bu c ta ph i phân chia thành nh ng ti u nhóm n a. V n
các phương ng này t ra r t ph c t p; chúng ta không tìm cách rút g n
chúng i, mà là khoanh vùng chúng l i.
      Nh ng s khác nhau là gì? ôi khi ch là m t v n         v nguyên âm,
cái khung c t các ph âm u gi ng nhau: như, “g o” ti ng Raglay là
brah và ti ng Giarai là breh; “gà mái” ti ng Srê là iar, ti ng Bana và
Stiêng là ir. Hi n tư ng này r t thư ng g p; nó di n ra th m chí bên trong
t c ngư i      ó ta có th nh n th y các nguyên âm thay i t làng này
qua làng khác. Như vùng Srê, trong khi làng này nói â (a óng) thì
làng bên c nh ch cách m t gi i ư ng l i nói .
      Ta cũng nh n th y có s chuy n ng c a các ph âm, thư ng theo
nh ng quy lu t c        nh; như thóc trong ti ng Raglay là b dae, p de
trong ti ng Giarai; thư ng chuy n t âm gió sang âm b t hơi: x g r
(Bana), s g r (Srê), h g r (Bana), hag r (Giarai), hg r (Ê ê). Hai hình
th c x g r và h g r dùng trong ti ng Bana, cái u g n v i nhóm Srê,
cái sau g n v i nhóm Ê ê. M t s ph âm rơi ra, m t s ti n t thêm vào,
nhưng cái g c v n nguyên.
      Tuy nhiên còn có nh ng hình th c không th rút chung l i, như ous
và pui (l a). Ta có th k t lu n là có m t s du nh p t bên ngoài, m t
phía là Khơme, phía kia là Chàm; nhưng ngư i Tây Nguyên, trư c khi
m t s ngư i này Khơme hóa, m t s ngư i khác Chàm hóa, t t ã ph i
bi t l a. Có th m t hình th c xưa ã b m t i. V n           v n còn nguyên
v n.
      Nghiên c u B ng III, ta nh n th y l n này có ba nhóm ngôn ng (do
nhóm t Biat n Srê ư c chia ôi ra): ti u nhóm 1, g m các phương
ng Biat, Stiêng, Bana; ti u nhóm 2, g m các phương ng M và Srê;

1
    Ngư i Bih,   ông-Nam Daklak, là m t t c ngư i nói ti ng Chàm.
                                                                     34


nhóm 3, g m các phương ng Raglay, Noang, Giarai và Ê ê. Bên trong
m i nhóm, ta còn có th phân bi t ra nh ng m i h hàng g n nhau hơn:
Biat và Stiêng, Raglay và Noang, Giarai và Ê ê.
      Nhi u phương ng có nh ng hình th c l           n t ti u nhóm bên
c nh: “l a” trong ti ng M là pui, khi n nó gi ng v i ti u nhóm 3;
“chiêng” trong ti ng Bana là cheng hay xar, hình th c sau gi ng v i ti u
nhóm 3. Mut (vào) là m t hình th c th y có m i ti u nhóm, ít nh t là
trong m t phương ng . Ch ng t trong khoa h c nhân văn, không có
nh ng nh lu t ch t ch .
      Chúng ta th y có hai hình th c song song ư c s d ng trong m t
phương ng , y là do hi n tư ng có hai ngu n nh hư ng. Phương ng
Srê c bi t phong phú nh ng hình th c ôi như v y (sur và un, iar và
m nu,...), m t cái gi ng v i ti u nhóm 1, cái kia gi ng v i ti u nhóm 3.
  i u này t o cho ti ng Srê m t v trí ưu tiên, trung gian gi a hai nhóm
phương ng , và làm cho nó tr thành “hi n trư ng ngôn ng ” nơi g p g
và cân b ng các nh hư ng, v chăng i u ó có tương quan v i v trí a
lý c a nh ng ngư i Tây Nguyên nói ti ng Srê. Có th i u ó c t nghĩa vì
sao phương ng Kơho ư c nhi u t c ngư i khác hi u trong khi ngư i
Kơho không hi u m t phương ng nào khác. y là tính ch t chung c a
t t c các dân t c có ngôn ng ư c hi u nư c ngoài và, do ó, ch ng
h c g ng h c m t ngôn ng khác.
      Sau khi ã nhìn t ng quát v c ng ng các phương ng và phân
tích nh ng s khác nhau gi a chúng, có th i n ý tư ng t ng h p sau
  ây: các t c ngư i g n nhau v m t a lý thì nói các phương ng g n
nhau, nh ng t c ngư i xa nhau v      a lý ôi khi l i x p trong cùng m t
ti u nhóm ngôn ng (Raglay và Ê ê ch ng h n), các vách ngăn gi a các
ti u nhóm c bi t không phân nh ranh gi i cho các lo i h ng nh t thi t
xa l v i nhau. Các ti u nhóm y không ph i là m t ngôn ng nguyên
g c. Do ó, dư ng như có th gi          nh s t n t i c a m t ngôn ng
nguyên g c chung cho t t c các t c ngư i.       n ây ta g p l i k t lu n
c a nghiên c u ch y u mang tính dân t c h c ã làm trên kia. Cách c t
nghĩa theo truy n th ng c a ngư i Tây Nguyên v “c i ngu n chung” c a
h , như v y là hoàn toàn có th ch p nh n.

                                     ♣


                     CÁC DÒNG CH Y CON NGƯ I

     Trong khi hát k các truy n thuy t truy n th ng, các truy n k c
xưa, ngư i Tây Nguyên hình dung t tiên c a h là nh ng nhà du hành vĩ
  i. Vì nh ng lý do gia ình, vì m t m i quan h hôn nhân v i m t
“ngư i con trai c a l c a”, h r i b quê hương phía “m t tr i m c”,
                                                                       35


băng qua bi n c và i n “x s phía m t tr i l n”. Bao nhiêu bài ca ã
ám ch       n cu c vư t bi n y! Như v y tình tr ng bi n c a h ã khi n
thu y h ã ph i làm như v y. Trư c khi bi t ngư i Chàm, h h n ã
t ng s d ng chi c thuy n c m c            i l i ven bi n và c bi n xa, nơi
h g p cá voi.
        R i n cu c di cư l n        n chi m vùng l c a là ông Dương
ngày nay. Dư ng như trong nhi u th k , ã có nh ng cu c chuy n ng
quan tr ng ti n sâu d n vào n i a, lên chi m vùng núi, vư t qua núi
    n cư trú trên nh ng cao nguyên n m phía bên kia, i xu ng khai phá
nh ng thung lũng màu m . Vi c nh cư, trên m t vùng t riêng, c a các
nhóm s tr thành nh ng t c ngư i mang tính cách riêng, không ch di n
ra trong th i gian m t th h ; y là d p c a nh ng cu c chuy n cư liên
t c, th nghi m, thiên di, quay tr l i. M t khi các t c ngư i ã nh cư,
các cu c di cư không vì th mà ng ng l i, song qui mô nh hơn; các cu c
  an chéo tr n l n các nhóm vào nhau và là ngu n g c c a các t c ngư i
nh “ki u h n h p” mà ta có m t ví d        ngư i Noup mang tính ch t c a
nhi u t c ngư i láng gi ng. ranh gi i a lý c a m t t c ngư i, ta th y
có nh ng nhóm làng mang dáng v trung gian.
        M t t c ngư i ã nh cư, nh ng nhóm nh ngư i, bên trong t c
ngư i ó v n còn i tìm m t vùng t tr ng tr t, i u ó òi h i nhi u
chuy n ng trư c khi ng l i t i ch . Cư dân vùng Drong-Klong, phía
nam à L t, di cư v hư ng nam tìm nh ng vùng ru ng t t hơn và l p
nên năm làng Drong cách nơi xu t phát c a h sáu mươi cây s . M t
truy n thuy t k l i cu c di cư này theo cách huy n tho i và thơ m ng.
R i các thành viên c a nh ng làng Drong này, tr nên quá ông, t có
th làm ru ng nư c không còn , l i di cư ti p v phương nam              tìm
    t làm r y.     làm vi c ó, h vư t qua vòng núi và       xu ng trên m t
cao nguyên. Hi n nay h làm thành m t ti u nhóm ngư i Srê g i là
R l m.
        Các t c ngư i ch làm r y di chuy n trong m t chu vi nào ó trong
năm, mư i hay mư i lăm năm, tìm t m i khai phá và tr ng tr t; như
ngư i M và ngư i Raglay. Các b n         nh ng vùng y c năm này sang
năm khác l i sai i: các làng thay i; các con ương i khác, nh ng con
  ư ng m i ư c v ch ra, nh ng con ư ng cũ b xóa i. Tùy theo ch
các t c ngư i làm r y hay làm ru ng ch b ng mà các làng thành ra
phân tán hay c m l i.
       Các t c ngư i ã nh cư trong x s như v y không vì th mà tr
thành cô l p h n v i nhau. Có nh ng dòng ch y theo mùa - các cu c du
hành theo úng h n hay b t ng - i thăm vi ng bè b n, cư i xin - ti p t c
tr n l n và nhào tr n các dân t c này.
       Dư i n n ô h c a ngư i Vi t, m i năm m t l n ngư i Tây Nguyên
  i xu ng bi n, vùng duyên h i. y là d p i óng thu ; h nhân th mua
bán. n mùa khô, v thu ho ch xong, m i ngư i, gùi eo trên lưng, lên
                                                                    36


  ư ng, c gia ình, àn ông, àn bà, tr con. H i n vùng ngư i M ,
ngư i Srê, ngư i Raglay... H mang theo nh ng t m chăn, da thú v t,
heo, mà h s       i l y qu n áo, mu i, ché. H i theo nh ng con ư ng
truy n th ng xuyên qua vùng Tây Nguyên t Tây-B c xu ng ông-Nam,
vư t qua núi, men theo các nh,       xu ng ng b ng và cu i cùng n
Phan Thi t, ho c Phan Rang, ho c Nha Trang, x Vi t.        y là nh ng
con ư ng l n c a m t th i, “con ư ng c a các th lĩnh”, gung B jai
( ư ng i Phan Thi t), gung Ph ri ( ư ng Phan Rí).
     Các cu c du hành dài có khi kéo n nhi u tu n, vì mang n ng, y là
nh ng d p vui thú, mà nh ng ngư i Tây Nguyên ngày nay k l i m t cách
thích thú, thăm vi ng, trao i v i các t c ngư i g p d c ư ng. Ta có
th hình dung ph n nào không khí h i b y gi , qua nh ng câu chuy n k
truy n thuy t ca ng i các cu c du hành ngày xưa ó.
     Như bài thơ M sau ây, cũng r t ph bi n vùng ngư i Srê:

     “Thu b y gi nh ng ngư i láng gi ng c a chúng ta, các th lĩnh
Cămpuchia và các th lĩnh Lào tranh giành quy n l c v i nhau. H ganh
  ua nhau xem ai giàu hơn ai, v chiêng v tr ng; h        i x b o ngư c
v i nh ng ngư i nghèo.
     “S rli và Sun r i làng - tít t n phía ông-B c x ngư i M - i
xu ng phía ven bi n. H ăn m c r t p. H mang theo bao nhiêu th
   p      i l y mu i và cá c a ngư i Vi t; h mang nào g thông, nào
ngà voi, nào t m chăn, t t c     u là hàng hóa có nhi u giá tr ; h d t
theo m t con dê to. Trên ư ng i v phía bi n, h i qua nh ng làng
  ó àn ông, àn bà i theo h , mang theo nh ng gùi g o, nh ng t m
chăn do h d t. oàn ngư i lúc u còn ít c qua m i làng g p trên con
  ư ng Ph ri l i ông d n lên.
     “H i n con su i có “nư c bi t ánh nh c”, m t ng n thác nơi
nư c rót lên m t m nh tre vang lên âm thanh gi ng như mboat1, nghe
hay n n i m i ngư i i qua u d ng l i, mê m n vì ti ng nh c c a
nư c. Pl m, th lĩnh làng Kon-Yaê, Tom, th lĩnh làng Kon-Tach, i
trư c; h     p v nh c nư c ng n thác du dương, thác L yang K jong;
h làm b n nư c khi n n ngày nay nư c không còn hát n a. oàn
ngư i i theo h , sau khi ã d ng l i qua êm      ó.
     “Cu c i r t vui, r t nhi u ph n i mua            trang s c. Nh ng
ngư i trai tr ùa gi n v i h . M t nàng nói v i S rli:
     - N u anh mu n chúng ta s ng v i nhau, thì n “ch l n” anh tìm
cho em m t chi c váy th t r ng, em r t thích m t chi c váy như th ; m t
t m chăn thêu, em thích l m; m t t m chăn màu xanh, r i l a n a, em s
m ng l m.


1
    M t th nh c c .
                                                                    37


      - V y thì chúng ta cùng i, S rli tr l i. Khi tr v nhà, em s làm
vi c nhà anh, em s nuôi heo và heo s béo lên; chúng ta s mua thêm
nhi u heo n a làng Kon-Hin, làng B srê, làng K yan, ơi em gái c a
anh. Ta i cùng em, cô em gái nh , ta i xu ng bi n, và ta m c áo qu n
th t p vì em. Ta s cúng th n, ơi em; ta rư i máu gà máu dê trên m t
   t. Trong ba tháng n a, s là lúc chúng ta ang cùng nhau làm ru ng,
ơi em gái, trong b n tháng n a chúng ta ã xong. Trong chín tháng n a
chúng ta s làm m t căn nhà sàn cho hai ta, ơi em, trong mư i tháng n a
chúng ta s s ng       y cùng nhau, ơi em gái.
      - Anh hãy i trư c chu n b m i th ; em là con gái, em i sau, và
gùi c a em r t n ng. Em là em gái c a anh, em mang n i cám un nuôi
con l n trên ư ng       anh em bán ch . Anh hãy i tìm dây r ng
trói con l n i, tìm nh ng dây mây th t p, nh ng dây leo th t ch c.
      - Ta s p n nơi r i ây, ơi em. Chúng ta s ng l i ây êm nay,
chúng ta s ng bên b nư c, ơi em.
      “ n ch , h mua         m i th c n thi t; h mua bát, cúc áo m
vàng, qu n áo p. êm tr v ã n: “Ch ng còn bao êm n a, ơi em;
bây gi là lúc ph i tr v . Hãy mang gùi lên và tr v , ơi em. Ta nh m
ta, trên kia; ta mu n th y em gái ta quê. Hãy tr v nhà, nơi ta s ón
em, ơi em gái”.

      Ngư i Tây Nguyên m i bi t n b c, ti n trong th i gian g n ây.
Ngày xưa, ngay c thu cũng ư c óng b ng hi n v t (da súc v t, l n,
v.v.) M i vi c mua bán, ngay n hi n nay v n v y, u ti n hành b ng
trao i.
      Mùa khô, gi a v thu ho ch và th i kỳ t r y, là th i gian lý tư ng
cho các cu c du hành, i xu ng vùng duyên h i hàng năm, nh ng cu c i
liên miên n các t c ngư i khác            i chác. Ngày xưa ngư i Tây
Nguyên, ư c t do hơn, tìm cách s n xu t th a: h có th i gian và
phương ti n. B ng cách ó h ki m ư c nh ng s n ph m mà h thi u.
H i l i t do, trao i nh ng gì h mu n, nơi h mu n. Vi c mua bán
di n ra vui v , thu n hòa.
      Các t c ngư i giàu thóc g o c s n xu t th a         em n vùng
ngư i M         i l y nh ng t m chăn và qu n áo v i bông; ngà voi, ché,
chiêng thì i t n bên Cămpuchia. Nh ng t c ngư i không làm ra ư c
    lúa ăn thì l i có m t th công ngh nào ó cho phép h em s n ph m
  y i l y ngũ c c, ho c nh ng ngư i làm ru ng tìm n ch h , ho c
chính h mang hàng n n i l y g o t i ch . ôi khi c hai phía u
ngày càng giàu có khá gi lên. Ngày nay, trong các nhà giàu, ta còn th y
nh ng chi c chiêng c r t quý, nguyên g c Cămpuchia hay Lào, là b ng
ch ng c a nh ng cu c trao i th i ph n th nh y.
      Các cu c i l i mua bán y có khi cũng là d p cho các cu c hôn
nhân. Nói chung, ngư i Tây Nguyên l y nhau trong t c ngư i c a mình,
                                                                          38


thông thư ng ngay trong làng mình. Nhưng cũng có khi h i tìm v
m t t c ngư i bên c nh, l i luôn phía v hay ưa v v làng mình, tùy
theo t p t c c a ch    m u h ; nhưng nh ng cu c hôn nhân v i ngư i
nư c ngoài - da vàng hay da tr ng - r t hi m và b coi là hôn nhân không
tương x ng. Các cu c hôn nhân gi a nh ng ngư i khác t c ó tuân theo
nh ng s g n gũi nhau v n có gi a t c ngư i này và t c ngư i n , ch ng
h n gi a ngư i M và ngư i Srê, ngư i Srê và ngư i Noang.

                                        ♣

      Các nhân t    a lý, chính tr , dân t c h c, ã v nên trên b n       Tây
Nguyên nh ng con ư ng thông thương l n, cũng ng th i là nh ng
tuy n nh hư ng. Các con sông, ph lưu c a sông Mê Kông n i li n
ngư i M , ngư i Stiêng, ngư i Bana, toàn b vùng Tây-B c cao nguyên
v i Cămpuchia và Lào, nh ng con ư ng             ó vi c buôn bán r t sôi n i,
b ng thuy n c m c có th ch              n hai trăm kilô.    y là nh ng con
  ư ng l n, gung b tau như cách g i c a ngư i Srê ngày xưa, xuyên qua
c x s r ng núi t Tây-Nam n Tây-B c, nh ng con ư ng c a ngư i
M dùng voi        ch hàng, ư ng c a ngư i Srê i v phía Blao hay à
L t, ư ng c a ngư i Raglay i n vùng ngư i Noang, ư ng c a ngư i
Bana i n vùng ngư i Xơ ăng, h u như bao gi cũng song song v i các
dãy núi.     y là nh ng “con ư ng mu i” c a ngư i Tây Nguyên
xu ng phía ông-Nam n b bi n Trung b , ngư i Bana xu ng Qui
Nhơn, ngư i Noang xu ng Phan Rang, ngư i M , ngư i Srê, ngư i
Raglay xu ng Phan Rang và Phan Thi t.
      Trên nh ng con ư ng thông thương l n ó di n ra vi c buôn bán
trao i; chúng t o nên nh ng cu c ti p xúc và nh hư ng các nh
hư ng. Chúng t o cho m t s t c ngư i nh ng v trí-chìa khóa, như làm
cho t c ngư i M tr thành m t cánh c a m v hư ng Cămpuchia,
ngư i Raglay thành m t cánh c a quay, v a là nơi i qua c a ngư i Noup
và ngư i Noang vùng ông-B c v a là cánh c a m xu ng vùng duyên
h i ông-Nam. Chúng cũng khi n cho ngư i Raglay tr thành nh ng
ngư i trung gian gi a cư dân trong n i i v i ngư i Chàm, r i v i ngư i
Vi t. Ngày nay v n còn d u v t c a cái ngã tư con ngư i ó: m t làng
nh dư ng như m t hút trên nh ng ng n i khô c n, làng Yab , có m t
gia ình mang dòng máu tr n l n t ngu n g c, m t ph n M , m t ph n
Srê. Ch trong m t căn nhà sàn, ta có th nghe nói c ti ng M , ti ng Srê
l n ti ng Raglay.
      Do nh ng i m g p g t o nên b i các con ư ng l n y, ngư i Tây
Nguyên ã tr n l n vào nhau, ho c b ng cách n cư trú trong m t nhóm
bên c nh - i u khi n cho nh ng nét c trưng c a m i t c ngư i b che
l p i - ho c b ng nh ng ti p xúc l p i l p l i khi n không có t c ngư i
nào không ư c bi t n. Nh ng t c ngư i hay i du hành nhi u nh t bi t
                                                                    39


phương ng c a các t c ngư i ư c xích l i g n, và do ó, c phong t c
t p quán c a h . M t khi ã bi t nhau, h thán ph c nhau, phán xét nhau,
phê phán nhau: ngư i M thông c m v i ngư i Srê hơn; h c n thi t l n
cho nhau. Ngư i Ê ê nhìn ngư i Srê như nh ng k h         ng áng khinh,
ngư i Srê n lư t mình l i xem nh ng ngư i Cil kh n kh như lo i
ngư i h ng bét, và ngư i Cil, ch ng chút t tôn, s n sàng ch p nh n. Các
ng n núi d c ng khô c n c a h ch ng ph i không làm phai nh t tính
cách c a h .

                                  ♣

     Ngư i Tây Nguyên ngày xưa là v y ó, nh ng nhà du hành l n,
nhưng không ph i là ngư i du cư. Ngày nay không còn như th n a. Các
bi n c chính tr , các cu c chi n tranh khi n các con ư ng không còn an
toàn; nh ng s gò bó c a ch       thu c a khi n các kh i ngư i tr thành
b t ng. m t vùng, ngư i Tây Nguyên không dám phiêu lưu quá xa;
ngoài ra h ch ng còn có thì gi rong ru i trên ư ng. K t qu là tình
tr ng nghèo kh và m t s suy thoái nh t nh.
     Các cu c du hành ngày nay b h n ch v nh p           và t m ư ng.
Th i kỳ ư c l a ch n luôn là mùa khô, sau v thu ho ch; nhưng ngư i
ta ã b các con ư ng l n. Ngư i ta không còn i v phía duyên h i, mà
là v các t nh ly trong n i a nơi ngư i Vi t ã n và c quy n buôn
bán. Ngư i Srê ch ng h n, ch còn th y ngư i M         n ch mình mang
theo nh ng t m chăn         i l y g o, hay ngư i Raglay bán nh ng lo i
dư c th o i l y g o mà h cũng thi u. Chính ngư i Srê cũng ít i ra
kh i x , n u không ph i là i mua m t con trâu nơi ngư i M g n nh t,
hay nh ng s n ph m tre an nơi ngư i R l m, c n thi t cho công vi c t i
thi u hàng ngày.
     Ch ng ph i vô c n u ta k t lu n r ng, trong lĩnh v c này, ngư i
Tây Nguyên ch ng ư c l i l c gì v i s thay i n n th ng tr , làn sóng
châu Âu ã y lùi s i l i, làm khô c n các dòng trao i và làm th t lùi
s ph n vinh ngày xưa.

                                      ♣


                       DI N M O TÂY NGUYÊN

     Khi ngư i Xơ ăng ra tr n - Ngư i Xơ ăng là m t dân t c th rèn.
X s c a h , có nh ng d i núi c , giàu m s t. Khi công vi c nương r y
 ã xong, hơn sáu mươi làng lo i khai thác qu ng, n u luy n, rèn, và ưa
 i bán dư i d ng rìu, cu c, xà-g c, dao, dáo và ki m. Dù h ã cung c p
khá nhi u các th y cho nh ng ngư i láng gi ng, h v n còn có th xu t
                                                                         40


kh u s lư ng l n n u h không thi u công c và phương pháp                xu t
kh u. M t cái b g m hai ng l n, trong ó chuy n ng nh ng pít-tông
làm b ng da nai, m t t ng á hoa cương làm e và m t hòn á làm búa là
t tc     l trong nhà máy c a h . Ngư i Xơ ăng không d t v i; ngh rèn
chi m h t th i gian r nh r i c a h và cung c p cho h m i th c n thi t,
b ng con ư ng trao i.
      Khi m t làng mu n t n công m t làng khác, h không bao gi lên
  ư ng mà không bói xem chi n d ch có thành công hay không. H ch ng
thi u phương ti n        m b o vi c ó. Trư c khi bư c ra kh i nhà rông,
h bói b ng m t cái r cây r t có hi u l c tiên tri. M t trong nh ng ngư i
ch huy cu c t n công ch t cái r ra làm ba khúc mà ông ta t trên lư i
ki m c a mình và sau ó        cho chúng rơi xu ng t ng cái m t trên chi c
khiêng c a ông, v a kh n. N u các lát r quay v phía thu n l i, oàn
quân s bách th ng. Lúc y, nh ng chi n binh dũng c m nh t ng d y,
c u xin Th n cho m t thành qu th t t t p, và trình v i Th n các
nguyên do c a cu c chi n. R i ông ra i. T t c nh ng ngư i khác l n
x n i theo ông, trang b khiên, ná, ki m và giáo.
      Ngày hôm ó, m i ngư i u óng chi c kh              p nh t, m c áo n u
h có, và m t t m v i nh , màu tr ng hay xanh mà h v t chéo ngang
ng c làm v t trang trí. T t c     d phòng g m m t su t g o và thu c hút
    ba ngày. Các chi n binh ôi khi chia thành hai hay ba t p và quy nh
m t i m t p k t. V a ra kh i làng, h v a i v a l ng nghe ti ng chim.
N u ti ng chim báo i m lành, l i thêm không g p chu t trên ư ng, nai
không tác trong r ng, th là h i r t hăng hái và dũng mãnh. ôi khi h
th y m t con chim săn m i lư n trên cao và kêu nh ng ti ng l nh lót: v y
là mong ư c c a h ư c ph nguy n: “ i lên, nào anh em, di u hâu kêu,
ta s ư c con m i t t”.
      Thông thư ng h i theo nh ng con ư ng mòn ít ai i nh t, e r ng
k thù s bi t ư c tin k p th i và chu n b          i phó. Ít khi h dám t n
công m t làng; thư ng là ánh b t ng và d a vào bóng t i; trư c h t h
mu n không        l i ngư i ch t trên chi n trư ng và không ph i tr n l n
nư c m t v i ni m vui chi n th ng. Thông thư ng nh t là h ph c kích
quanh m t cái r y cô l p, kiên nh n ch k thù t        n sa vào tay h ; h s
vây ch t, ch p l y, tròng dây vào c và kéo i th t nhanh, v a hò hét vui
m ng và thét nh ng l i e d a kh ng khi p, c như h s phanh thây k
thù ngay t c thì. Khi ngư i sa vào ph c kích là àn bà hay tr con, vi c
b t gi d dàng; nhưng n u là nh ng ngư i trai tráng hay nh ng ngư i ã
già d n, khó lòng b t ư c mà không ph i          máu, b i nh ng ngư i ó
không bao gi d hèn nhát quy hàng.
      Các cu c chi n tranh này tàn h i hơn nhi u khi ngư i chi n binh
quy t nh i t n công k thù ngay t i gi a làng c a h . Khi ó ngư i i
t n công có nhi u ngư i h tr i theo; t n d ng êm t i h ti n n sát
m c tiêu, và n u h có th phá rào mà không gây ra ti ng ng, h b
                                                                     41


nhào vào các nhà, c t c k nào kháng c , c nh ng ngư i già mà h s
ch ng l y ư c chút l i l c gì, b t nhi u tù binh àn bà và tr con, cư p
bóc m i th và v i vã rút lui, s các xóm chung quanh có thì gi ch n
m t ư ng rút. Khi cu c chi n th ng l i, các chi n binh tr v làng, v a
hò hét, nh y các i u múa chi n th ng và t hào vung ki m tu t tr n.
Ngay t c thì ngư i ta gi t m t con dê      t Th n; r i ngư i ta u ng c n
nhi u ché rư u c n, ngư i ta gõ nh ng chi c thùng l n, ánh tr ng và
th i b ng tù và s ng trâu m t th nh c ơn i u, ó là i u m ng chi n
th ng ( vùng Xơ ăng).
      Tuy nhiên cu c vui y không tr n v n, b i h bi t k thù s s m
xu t hi n, ang căm u t và ch mong báo thù; cho nên h ph i tăng cư ng
d phòng và c nh giác        tránh m t cu c t p kích b t ng s mang n
nh ng v kh ng b rùng r n.
      S c nh giác y c a ngư i Xơ ăng ch gi m i chút ít sau khi ã bán
nh ng ngư i b b t, hay khi làng thua tr n ã chu c h v và hòa bình ã
  ư c th a thu n.
      M i cu c chi n tranh th ng l i u nh t thi t kéo theo nh ng cu c
ti c tùng và vui chơi công c ng. S trâu b gi t trong d p này ngang b ng
v i s tù binh b t ư c c a k thù. Cu c l h i y ư c báo trư c mư i
lăm ngày b ng ti ng tr ng nh p nhàng c a ám thanh niên m i t i, v a
nh y múa nh ng i u múa chi n u trong nhà rông.
      Ngày hôm trư c c a l h i, các già làng h p nhau t sáng s m, vì
ph i lo vi c bu c trâu; ôi ngư i trai tr ư c phái i tìm th r th n di u
có th làm cho các c t l không th lay chuy n. H ăn m c th t p và
trang tr ng i làm nhi m v . M i con trâu ư c bu c vào m t cây c t
b ng m t s i dây dài b n b ng mây,       cho con trâu có th chuy n ng,
nh y lên và ch y vòng b n phía, trong m t bán kính nhi u mét. Các cây
c c ư c trang trí b ng nh ng tua dài tung bay; chúng ư c c m vây tròn
quanh m t cây c t là lo i cây s ng, sau ó nó s ti p t c l n lên và nh c
nh các th h sau v m t cu c l và m t vinh quang c a nh ng ngư i
xưa. Chính       y ngư i chi n binh s     ng ng m các n n nhân c a mình
m t ngày và m t êm trư c khi h sát chúng. Ngay sau khi chúng v a
  ư c c t, ngư i ta ã ti n hành m t i u múa rư c vòng quanh, theo nh p
tr ng và chiêng, kéo dài cho n r ng sáng ngày hôm sau. Th nh tho ng
ngư i ta l i d ng l i m t lúc     c t ti ng hú l n ch ng l i k thù ã b
  ánh b i.
      Trong khi ó nhi u ché rư u ã ư c bày ra ây ó trên m t t, và
nh ng ám ngư i quây tròn vui v hút ch t rư u d say ngư i, b ng
nh ng ng hút dài. Nh ng v khách m i kéo n ngay, và ám ngư i
ch ng m y ch c ã mênh mông.
      Ngày hôm sau, khi tr i v a r ng sáng, ti ng nh c t t i và nh ng
ngư i trai tr c m l y vũ khí. Các con trâu, tư ng trưng cho k thù chi n
b i, ph i gánh l y t t c gánh n ng c a m i căm h n i v i k thù và
                                                                     42


nhân cách hóa chi n b i c a chúng b ng m t cái ch t dã man. Ngay khi
có tín hi u u tiên, chúng ã b găm m t tr n mưa mũi tên; chúng r ng
lên, sùi b t mép, nh y vung lên hung d v phía nh ng k t n công.
Nhưng m i cú nh y, chúng l i v p ngã và mang thêm nh ng v t thương
m i. Ti p sau các mũi tên, n cây gươm; nh ng ngư i khéo léo nh t
hư ng nhát gươm c a h vào úng kheo chân n n nhân mà cơn iên d i
khi n cho nó còn ng ư c khá lâu n a trên nh ng ôi chân ã tr t kh p
và b ch t c t. Cu i cùng toàn thân nó ch còn là m t v t thương và m t
   t ã lòm máu c a nó, nó ngã xu ng: cây giáo âm nhát k t li u.
      M t ng l a l n ư c t lên thui cháy lem nhem l p lông; r i con
trâu ư c x ra, chia ph n, và bu i ti c b t u. êm n, các v khách
tr v làng c a h , ch còn mơ tư ng n chi n tranh và chi n th ng.
Cũng như cu c l h i ã có m t êm th c, nó cũng s có m t ngày hôm
sau thanh toán n t các tàn dư c a b a ti c.
      Sau các cu c chi n u là các cu c hòa gi i.     làm vi c ó, nh ng
ngư i m i lái khôn khéo i i l i l i t b t c này sang b t c n , san
b ng d n các khó khăn; cu i cùng h i n ư c th a thu n và hòa h p.
      Ngư i ta nh ra m t ngày        ký k t hòa ư c, hòa ư c ph i ư c
   m b o b ng m t l i th long tr ng: hai làng h p nhau trong nhà rông
c a bên ã b t u cu c thương thuy t và m i bên ch n m t trong nh ng
già làng hành ng thay m t t t c dân làng. Bên này là m t ngư i àn
ông, bên kia là m t ngư i àn bà. Nh ng ngư i i bi u làm như sau: h
dùng m t con dao và t c t vào m t ngón tay mình; máu c a h s nh
vào m t cái c c chung và ư c tr n l i v i nhau; khi vi c hòa tr n mang
ý nghĩa y ã ư c th c hi n, m i ngư i u ng m t ph n v a c nh ng
l i c u kh n. Như v y là cu c liên minh ã hoàn thành. Ít ngày sau, ngư i
ta phê chu n hòa ư c b ng cách l p l i nh ng nghi l như v y nhà rông
làng bên kia.

                                     ♣

        i s ng ngư i Bana - Toàn b vùng t Bana u ph m t l p
r ng liên t c và dày c mà chi c rìu c a ngư i “M i” ã n d n i,
nhưng l i tái sinh và l p l i các l h ng c a nó nhanh nhóng và m nh m
  n kỳ l .      ây không th y có ng b ng, tr phía ông-Nam và phía
Tây giáp v i ngư i Rơngao. Kh p nơi u là núi, qu là không cao l m,
nhưng an chéo nhau theo m i hư ng. R t nhi u sông su i; m t s        v
phía ông, vùng Trung b ; s khác         v phía sư n ngư c l i, ch y d c
x    t Bana t B c xu ng Nam, ven vùng Xơ ăng, và v Mê Kông.
        t ai vùng Bana không màu m b ng vùng các t c ngư i chung
quanh. Tuy nhiên nhi u làng gieo m t thu ư c n trăm; song nhi u nơi
gieo m t ch thu ư c mư i lăm n hai mươi. Ít khi ngư i Bana có
thóc ăn cho giáp v . i u này cũng còn do cách canh tác c a h . Khi h
                                                                    43


    n h m t góc r ng và t làm r y, t ai có m t s c s ng m nh m
có th bù p ư c trong hai hay ba năm nh ng n i c c nh c ph i b ra
vì công s c lao ng n ng nh c n th . Nhưng nh ng công c h có
không cho phép h gi ư c s màu m y; t t c nh ng gì h làm và t t
c nh ng gì h có th làm là ch c t a h t gi ng xu ng t b ng m t cây
g y vót nh n, và sau ó làm c b ng m t chi c cu c con. t không ư c
x i lên ki t i r t nhanh. Sau ba v thu ho ch, nó b b và tr l i cho
r ng.
       Khi ngư i Bana thi u g o, h ăn các th lá và r cây trong r ng.
   àn bà lo vi c i hái lư m, và khi bà không cung c p ư c     cho c gia
  ình, thì ngư i ch ng chia x công vi c b c b o hàng ngày này. Th t
  áng thương khi th y nh ng con ngư i kh n kh y b c bu i sáng ào
b i t       moi l y m y cái r cây. H g y i, xanh xao và ch ng còn s c
l c; nhưng h v n tìm ư c cách kéo dài cu c s ng, và th m chí còn gi
  ư c ni m vui trong nh ng kh ng ho ng mà nhi u ngư i khác h n khó
tránh kh i cái ch t. M i năm, hai ph n ba dân chúng trong tình tr ng
  ó, và khi n n ói kém l n hơn thương l thì là c dân t c ph i ch u ng.
       S cô l p c a ngư i Bana, gi a các khu r ng và núi c a h gi i
thích vì sao h ít ti n b      n th v ngh thu t và ngành ngh : t t c
nh ng gì h bi t làm, y là do nhu c u và s bó bu c d y cho h . H làm
ra m t cái n i t m dùng ư c         n u cơm và vài món rau r ng; h rèn
chi c rìu nh , chi c xà-g c và chi c cu c là toàn b      l làm nông c a
h ; cây gươm dùng h sát thú r ng, và t n công k thù (... trong th k
trư c) và t v , cũng như m t con dao cán dài      làm trăm nghìn th v t
d ng nho nh mà h r t gi i. Cây ná c a h th t p, b n tên trúng ích
và r t m nh, cũng do tay h làm ra; chi c ng i u dài, trang trí nh ng
  ư ng rãnh xoi và nh ng hình thù nho nh , là s n ph m lao ng khéo
tay nh t c a t c ngư i.
       Ph n d t m t t m v i, màu tr ng hay xanh m, dùng làm t m
chăn, dù thô nhưng v n là món hàng trao i chính gi a ngư i Bana và
ngư i Xơ ăng. Các làng ven b sông Bla làm nh ng con thuy n nh ,
ch c ch n và xinh x n, khoét trong m t thân cây c m c.
       Vi c buôn bán c a ngư i Bana ch g m có vi c trao i vài v t d ng
t i c n thi t và giá ch ng bao nhiêu. H quá s h u qu n n n và m t t
do      dám eo u i cơ h i r i may c a vi c m r ng buôn bán. Vài t m
chăn và m t ít sáp ong hàng năm n làm t trên các cây trong r ng c a
h , h em trao i l y s t, mu i, chén bát, ché, n i ng, và ôi khi
nh ng chi c chiêng là món thèm mu n nh t c a ngư i Bana nhưng t
   n n i h ch ng m y khi mua ư c món hàng ưa thích này.
       Gia súc, g o, ngô và hàng ngàn món      th công cũng n m trong
vòng trao i hàng ngày h n ch cu h .
                                                                        44


     Ngư i Bana thành làng t hai mươi n m t trăm nóc nhà. gi a
làng là nhà rông, d nh n ra vì cái mái cao và ôi khi ư c an r t ngh
thu t.
     N i th t c a căn nhà sàn có bao nhiêu h thì ư c chia thành b y
nhiêu ngăn; ngư i ta giành m t ngăn l n hơn các ngăn khác                ón
khách. Vài chi c ché dùng        ng rư u là t t c trang trí.
        gi a m i ngăn là m t cái b p n u nư ng, bu i t i t ng gia ình
n m ng quanh b p l a, trên nh ng chi c chi u lát. Ngư i ch ng, ngư i
v và lũ tr m i ư c ưu tiên n m ng quanh b p; nh ng ngư i con gái
   n m t     tu i nh t nh có m t góc riêng. Nh ng ngư i trai tr , t
mư i ba, mư i b n tu i tr lên cho n khi l y v , ch ng          nhà rông.
       Gi a nh ng ngư i trong cùng m t làng, nói chung có m t tinh th n
c ng ng r t rõ nét. Như m t nhà không bao gi u ng rư u c a mình mà
không m i các gia ình khác. N u m t ai ó m th t m t con l n, m t con
dê hay m t con trâu, ngư i ta chia th t thành t ng ph n      cho t ng ngư i
dân trong làng và ph n c a ngư i ch không nhi u hơn ph n c a nh ng
ngư i khác. Không ai b quên trong cu c chia ph n thân ái ó và, t          a
tr còn bú vú m cho n ngư i già áng kính nh t u có ph n b ng
nhau. Con nai, con l n r ng, con mang b t ư c trong các cu c săn cũng
theo lu t chia này; ch riêng nh ng ngư i th săn ư c chi m ph n hơi
nhi u hơn bù cho s m t nh c c a h . Ngư i ta t ng th y m t con gà mái
nh nhoi ư c chia thành b n mươi hay năm mươi ph n! Nh ng a tr ,
  ư c rèn luy n t lâu theo tinh th n c a cha anh, ã noi theo gương h t
tu i bé thơ. Trong các cu c săn u i c a chúng, khi b t ư c m t con
r n, m t con th n l n hay m t con chu t, ta s th y, lúc tr v , a l n
nh t trong b n c t nh con v t ra thành nhi u mi ng, không bao gi vi
ph m lu t công b ng ch t ch nh t.
     Nh ng cách th c y, khi n ta nh         n lòng bác ái c a nh ng c ng
   ng Cơ c giáo u tiên, càng làm tăng thêm các m i quan h huy t
th ng v n ã liên k t h u h t các gia ình trong m t làng. Các t c ngư i
láng gi ng cũng tuân theo phong t c ó, nhưng không ch t ch b ng.

                                       ♣

     K t ư c liên minh ngư i Rơngao - K t nghĩa b n bè là hình th c
liên minh ơn gi n và ph bi n nh t vùng ngư i Rơngao. G n như
không bao gi th y m t ngư i Rơngao nào ó mà l i không có nhi u
ngư i b n hay pô. Lo i giao ư c này ư c thi t l p ch b ng m t ti ng
hay không; nó th m chí là m t trong nh ng i u ki n c n thi t trong vi c
buôn bán trao i m t x s không h bi t n quán xá, tr m khách cho
nh ng ngư i i ư ng, và nơi mà nơi m i làng, plei, là m t th nư c
c ng hòa khép kín mà ngư i l không ư c bư c vào n u không nói úng
                                                                     45


m t hi u. Tên ngư i b n s là m t kh u duy nh t      cánh c ng ngăn m
ra cho anh ta.
        vùng Bana, Rơngao, Giarai, nó ư c g i là Krao pô (“tên là
b n”). Khi ã k t nghĩa b n bè ơn gi n, nh ng ngư i b n không th s
d ng b o l c v i nhau n u không có duyên c là m t s xúc ph m cá
nhân. S k t nghĩa này không ch g n v i ngư i ư c g i là pô mà c v i
v anh ta, ch ta cũng ư c g i như v y, v i cha m và các con c a anh
ta. Nh ng s ràng bu c không i xa hơn n a. Khi m t cu c hôn nhân liên
k t hai làng v i nhau, hai làng tr thành ng minh; h không ư c có
hành ng chi n tranh nào v i nhau, n u không thì nh ng m i liên k t s
không thành. Tuy nhiên v n cho phép có chuy n ph t v gi a các gia
 ình không có quan h hôn nhân nói trên. Vi c k t nghĩa b n bè không có
tác ng gì n c ng ng còn l i; y là m t hành vi thu n túy cá nhân.
     Vi c k t nghĩa krao pô c bi t cho phép ngư i ta coi nhau như anh
em; sau cu c k t nghĩa ó, ngư i ta tr thành m t gia ình chung, ư c
coi như ngư i trong nhà, ư c hư ng ph n cơm c a mình và ư c nh n
m t chi c chi u     ngh . ó là ph n l i ư c nh ng ngư i du khách r t
quý tr ng.
         k t nghĩa b n bè, c n có nh ng ngư i làm m i, hay nói theo cách
  a phương, “m t con ư ng”, gi ng h t như trong chuy n cư i xin. V
chi phí, thư ng ch là m t con gà con và m t ché rư u; nhưng b m và
b n bè thư ng góp thêm ph n rư u c a mình. Khi m i chu n b cho nghi
l ã xong, nh ng ngư i làm m i ưa c n rư u cho t ng ngư i b n, r i
ng i yên trong khi hai ngư i b n c l i kh n sau ây:

      “Txu! xin hãy nh n rư u và gà c a c hai chúng tôi        chúng tôi
 ư c g i là pô. Xin các th n núi phù h chúng tôi! Xin các th n sông cho
chúng tôi ư c kh e m nh! Xin cho chúng tôi ư c s ng lâu! Cho chúng
tôi ư c s ng n tu i già, cho n khi tóc chúng tôi ã b c và r n chúng
tôi ã óng v y! Cho chúng tôi ư c n thăm vi ng nhau luôn             trao
   i hay cho nhau mư n các v t quý và hàng hóa! Cho chúng tôi vui
m ng khi i và khi v ! N u b n tôi c hi p tôi, gi u bi t c a c i, chiêng
ché, trao i l v n cho tôi, khi n tôi s t nghi p, tôi mu n anh ta s ph i
ch t, ph i tàn r i, bi n m t cùng v i t t c các con và v anh ta! Xin các
th n hãy v ây, hãy u ng rư u và ăn gan gà này; chúng tôi s xin u ng
sau.”

     Khi các th n ã no say, “con ư ng” ưa cho m i ngư i b n m t
mi ng th t gà, và m i ngư i cùng ăn và u ng, m i ngư i ph i u ng h t
ph n s ng hay can rư u c a mình.
     Khi hai ngư i b n chia tay, ngư i ã ch u chi phí cho bu i ti c t ng
ngư i pô c a mình m t món quà. Món quà c a anh ta ít nh t cũng là m t
chi c rìu; thông thư ng ngư i ta t ng m t t m choàng tr ng, ho c m t
                                                                        46


chi c kh thêu, giá b ng m t chi c ché; khi mu n t ra cao thư ng ngư i
ta t ng c m t chi c n i. Món quà này có tên là chum (“n hôn”) và ph i
  ư c tr l i v i giá tr ít ra là tương ương như m t món n th t s .
        ôi khi ngư i ta làm vi c k t nghĩa này nh m m t m c ích l i ích
v t ch t nào ó: ch ng ph i phi n lòng khi vay mư n c a ngư i hàng
xóm: c i u c, măng tươi... Cũng có khi ngư i ta làm vi c này ơn gi n
ch vì có c m tình th t s v i m t ai ó. Nhưng thông thư ng nh t vi c y
mang m t tính ch t tôn giáo: ngư i ta không th mang tên là pô m t cách
  ùa c t: ngay lúc m, ngư i th y cúng s tìm ư c nguyên nhân và nh n
ra ư c k th ph m.
      Duyên c thông thư ng nh t c a vi c k t nghĩa này là gi c mơ. Khi
năm mơ th y mình k t nghĩa v i m t ngư i hàng xóm, y t c hai linh h n
  ã k t nghĩa trư c m t th n linh; m t l i h a như v y là thiêng liêng hơn
m i th , ngư i ta ph i gi trung thành như v i th n linh, vì trong trư ng
h p này th n linh ã ư c báo. L i c u kh n lúc làm l k t nghĩa trong
nh ng i u ki n ó k t thúc b ng câu:

    “Xin hãy nh n l y rư u và gà c a chúng tôi! Xin ng cho phép tin
r ng chúng tôi ch còn ph i ch u m t nghĩa v nghi th c, chúng tôi ã k t
nghĩa pô”.

     Các cu c k t nghĩa anh em không thiêng liêng n m c không ph i
lo chuy n ph n b i. Khi nghi ng i có th có s ph n b i, ngư i ta òi h i
ph i có “c t máu ăn th ”, xep.
     Lúc mu n làm xep, ph i có m t ghè rư u nh . Bao gi ngư i ta
cũng gi t m t con gà, và thông thư ng c m t con heo, r i ngư i ta cho
máu nh ng con v t y ch y vào m t chi c bát nh . Ngư i chi cho bu i l
c t m t v t nh       u ngón tay tr và cho nh m y gi t máu tr n v i máu
các con v t l i; r i cho thêm ít rư u vào ó. Ngư i ta l i c o vào món
rư u máu y m t ít s ng nai,       r c tư ng trưng vào y các m m b nh.
R i ngư i ta l i c o răng h , nanh l n r ng, ngà voi   y thác ngư i k t
nghĩa c a mình cho các con v t ó. L i thêm vào ó vài th bùa ng i, r
cây ư c giã nát, v cây. Cu i cùng ngư i ta nhúng vào th nư c thiêng
 ó m t chi c vòng ng ã nung , cho h n k b i ư c cũng s nóng
b ng lên như món kim lo i này.
     M i vi c chu n b ó xong xuôi, ngư i òi h i ph i ăn th s u ng
m t ph n th nư c y; r i ngư i ta rót ch còn l i, m t ph n lên c m
nó ch y xu ng trên ng c anh ta, m t ph n lên u cho nó ch y xu ng trên
gáy và lưng anh ta. Trong khi làm vi c ó, anh ta c l i kh n:

     “Xin hãy ch ng dám chúng tôi c t máu ăn th ! N u tôi ăn nói nham
hi m, n u tôi ăn nói x u xa, n u tôi nói l i e d a, n u tôi thông ng
trong khi ăn v i ngư i l , thì tôi s ch t, tôi s khô héo, tôi s b tiêu tan!
                                                                       47


N u anh ta ăn nói nham hi m, n u anh ta e d a tôi, anh ta cũng s ch t
như v y!”

      Trong l ăn th , nh ng ngư i b n c a ngư i k t nghĩa cùng hùa
nh ng l i nguy n r a v i anh ta: m t s ngư i chơi i u chiêng chi n
th ng, tư ng trưng cho s e d a tr thù k b i th ; m t s ngư i khác
nói nh ng l i than khóc ngư i ch t; nh ng ngư i khác n a làm nh ng c
ch kèm theo nh ng l i nguy n r a không th tư ng tư ng; t t c          u
nh m tác ng m nh m          n các th n ch ng giám cu c th và các th n
ch tr các ki u ch t khác nhau. Như v y nghi th c s có hi u l c hơn.
      R i n vi c hi n t     ché rư u, cũng ch a      th bi u tư ng c a
các ki u ch t: ch t c o ra s ng nai, răng h , ngà voi, nanh l n r ng, t
l y m , r cây c. Ngư i ta còn c m vào y m t thanh gươm và m t
mũi tên     tư ng trưng cho cái ch t d ; ngư i ta t thêm vào y m t
cây s y dùng làm nhà tranh     tư ng trưng cho ngôi nhà m . Cu i cùng,
l i thêm m t thanh c i cháy r c. L i kh n nh c l i và phóng i nh ng
nguy n r a trong l i th :

     “Txu! Xin hãy ch ng giám chúng tôi th v i nhau. Xin hãy các th n
hãy u ng và ăn i ã, và phù h cho chúng tôi ư c s ng lâu, m nh kh e
và h nh phúc. Cho chúng mãi trung thành v i nhau cho n i con i
cháu. Cho chúng tôi i thăm vi ng nhau, trao i và cho nhau mư n các
th hàng hóa c a chúng tôi. N u b n tôi ăn nói nham hi m,... hãy khi n
anh ta ph i ch t, ph i khô héo, ph i b tiêu di t; ph i b trúng tên, ph i b
gươm âm! Ph i b cây è! Ph i b n a xuyên! Ph i b h v ! Ph i b voi
dày! Ph i b heo r ng xé! Ph i b ma b t! Ph i b l a t cháy nhà và
r y! Ph i b dao và xà-g c c a anh ta làm cho b thương! Ph i b l loét
kh p ngư i! Ph i b b nh phong nu t ch ng, c v và con n a!”

     Trong lúc hi n t , nh ng ngư i tham d l i càng hát to nh ng bài hát
chi n u, gào to nh ng l i khóc than, nh ng l i nguy n r a, và múa máy
nh ng c ch e d a. t l y m và nh ng m u dây leo s u não ư c
tung ra b n phía.
     Sau bu i ti c, khi ngư i b n xin ra v , ngư i ta l y m t chi c ùi gà
và p v vào u g i anh ta v a nó:

    “Txu! Hãy nh n cho ta p v cái ùi gà này. N u anh ăn nói nham
hi m thì chân anh cũng s gãy như th này.”

    R i ngư i ta ưa chi c bát ã dùng trong l ăn th cho anh ta         làm
k ni m, thêm m t chi c chi u v a nói:
                                                                       48


     “N u anh ăn nói nham hi m, n u anh ăn nói e n t, hãy c m l y
chi c bát và chi c chi u này mà chôn anh, c m l y chi c cu c này mà
 ào m !”

     Ngư i ta ti n ngư i b n k t nghĩa m i m t o n ư ng, v a ánh
 i u chiêng chi n u và nói v i anh ta m i n i tai nguy n u anh ph n
b i.
     L xep l n ư c ti n hành khi hai làng thù ch mu n ký k t hòa
bình lâu dài sau nhi u năm chi n tranh. Chi c bát th ư c giành cho
nh ng ngư i th lĩnh; nhưng thay vì cho h u ng ngay trong chi c bát
như trong l th thông thư ng, ngư i ta      m t ph n bát vào cái b ài
b ng lá chu i, và ngư i ưa cái b ài gi i thích nghi th c y như sau:
     “N u anh ăn nói nham hi m, anh s ch t như chi c lá khô này!”

     Trong d p này i u múa chi n u long tr ng hơn. Vi c p v chi c
 ùi gà, ngày hôm ó ư c thay th b ng vi c p gãy m t chi c chày giã
g o cũ mà ngư i ta vác trên vai và b ch t gi a b ng m t con xà-g c,
v a nói:

     “Hãy ch ng giám chúng tôi ch t ôi chi c chày giã g o cũ này. N u
chúng tôi ăn nói nham hi m, thì nhà chúng tôi, c a c i c a chúng tôi tan
nát h t, gi ng như tôi ch t chi c chày này làm ôi! Ch khi nào chi c
chày này xanh tươi tr l i, tr lá tr l i, thì chúng tôi m i l i ánh
nhau.”

      H i th máu ràng bu c m t m i liên minh tuy t i, kéo theo nghĩa
v ph i báo cho phía liên minh bi t khi k thù ng m chu n b m t âm
mưu ch ng l i h ; nghĩa v d t khoát không cho k thù i ngang qua lãnh
th c a mình; nghĩa v ph i c u vi n bên liên minh khi h lâm vào tình
th khó khăn.
         i tư ng k t nghĩa còn có th là: các th n linh thu c hàng cao hơn,
các th n c a các cây to và các th n c a các loài thú áng s hơn c và
 ư c tín ngư ng dân gian cho là bi u tư ng c a nh ng c tính cao hơn
chúng ta.
      Vi c k t nghĩa v i Bô Brok, th n s m, ư c coi là m t ân hu         c
bi t. Khi ngư i ta ư c báo m ng g p g v th n y, thì ngay ngày hôm
sau ph i làm l hi n t m t con dê, trong khi ch          i có th ki m ư c
con v t mà th n ã òi dâng hi n. Thông thư ng ó là m t con trâu hay
m t con bò en: c hai u c bi t thân thi t v i th n. L i kh n l n này
như sau:

    “Xin m i th n hãy n ây! Xin hãy nh n v t hi n t là m t ghè
rư u và m t con dê, nhân d p k t nghĩa t cha n con mà tôi ã giao
                                                                       49


ư c trong gi c mơ êm nay v i Bô Brok. Xin th n s m, th n sét hãy n
u ng và ăn! Hãy khi n cho cu c k t nghĩa ư c hi u nghi m! Xin hãy che
ch và gi gìn cho tôi! Xin hãy cho tôi c a c i và gi u có! Xin hãy cho tôi
chiêng và chũm ch e, c a c i và        quý, v i vóc và áo kh ! Xin cho tôi
   i hàng v i ngư i ngoài ư c nhi u lãi to! Xin cho ti ng nói c a tôi c t
lên, l i nói c a tôi n i b t, âm vang như ti ng s m, và oai v như ti ng h
g m! Xin cho nh ng ngư i nư c ngoài và nh ng ngư i du khách u
ph i n tìm tôi, ai n y cũng ch tôn vinh có tôi! Xin cho r y và vư n c a
tôi y thóc! Xin m i ông s m, ông sét, xin m i các th n, hãy trư c tiên
   n u ng rư u này và ăn gan dê này. Tôi ch xin u ng sau các th n!”

      K may m n ư c là i tư ng c a m t s ưu ãi r t c bi t ó, do
l i th trung thành c a mình, hơn m i ngư i khác ph i gi úng nh ng
kiêng c do yang s m quy nh. Nh ng i u c m k ó liên quan n t t
c nh ng gì ư c coi là trái v i tr t t t nhiên c a các s v t do t o hóa
s p t, mà Bô Brok là ngư i canh gi .
      Không ph i là tàn dư c a m t t ch c tô-tem c xưa, vi c k t nghĩa
v i m t s loài thú và loài cây, như ta th y vùng Rơngao, có v còn
nguyên th y hơn. Ngư i “M i” k t ư c v i m t s ngư i nào ó ràng
bu c nh ng nghĩa v l n nhau, nh m m r ng các m i quan h và các
liên minh c a h và do ó khi n cho mình m nh hơn; h không th y t i
sao h l i không th làm úng như th v i các th n linh, th n nư c, th n
núi, th n r ng, th n các loài thú.

      Ghi chú v ngư i Giarai - Ngư i Giarai là m t t c ngư i quan
tr ng tr i dài trên hai trăm c y s , gi a ngư i Rơngao và ngư i Ê ê.
Phương ng c a h r t g n v i hai t c ngư i này. K thu t c a h , và
ngay c lo i hình th ch t c a h , cũng cao hơn các t c ngư i khác. H
   c bi t có năng khi u v ngh d t: ph n d t nh ng t m v i tr ng xinh
x n có trang trí nh ng d i xanh và .      y là món hàng trao i chính
c a h . àn ông làm ngh rèn và t o cho s t m t dáng v thanh tao hơn
v a ư c tôi t t hơn c a các t c ngư i Tây Nguyên khác; h có năng
khi u trang trí và làm ra nh ng thanh gươm có cán b ng ng n i khá c
  áo.

                                      ♣

    Ngư i Ê ê năm 1900 và ngư i Ê ê ngày nay - Ngư i Ê ê ã cư trú
   aklak t nhi u th k , nhưng chúng ta ch m i bi t n h g n ây.
Năm 1893, bác sĩ Yersin là ngư i da tr ng u tiên ti p xúc v i t c ngư i
 ông dân, m nh và giàu truy n th ng còn ư c gìn gi ch ng l i m i nh
hư ng tàn h i này.
                                                                       50


      Yersin, n t phía B c, ã mô t x s này nhu sau: “Ta i lên cao
d n kho ng năm mươi mét bên trên cao nguyên, và b ng nhiên ta th y
mình ang ng trên nh m t ng n èo và ta phóng t m nhìn bao quát
toàn b thung lũng aklak. C nh tư ng th t n tư ng: toàn b thung lũng
là m t cánh ng ru ng mênh mông b t u t chân èo và ch d ng l i
bên b nư c. ây ó nh ng chòm cây ch rõ ó là nh ng làng. Ta nh n ra
nh ng àn gia súc l n ang t m trong h . Thung lũng ư c bao b c b ng
nh ng ng n i cao d n lên v phía Nam, n Liang Biang. Chính h
nư c t m chân nh ng ng n i khép l i vùng thung lũng Nam-Tây-Nam.
Chúng tôi       xu ng thung lũng, và ch ng m y ch c chúng tôi ã i trên
các b ru ng. Chúng tôi i ngang qua m t ngôi làng mà không d ng l i.
Khi chúng tôi n g n, ti ng tr ng tr n vang lên, nhưng chúng tôi ã i
xa.     ng trưa, chúng tôi n làng Tiour (Ban-Tour-Kuop), n m c nh h .
Tôi i vào m t căn l u tr ng. Hơn hai trăm con ngư i li n ùa n khoa
tay múa chân. Nh ng ngư i “M i” c a tôi vùng ch y ra la toáng lên là
ngư i ta mu n cư p và gi t h . M t lát ngư i ch làng n, tôi gi i thích
cho ông ta là tôi n không ph i          ánh nhau, mà là      thăm vi ng x
s , và ch ng m y ch c chúng tôi ã là nh ng ngư i b n t t nh t trên i
này”.
      Ti p sau ó là m t mô t có ph n ơn gi n v lo i hình ngư i Ê ê:
“Nh ng ngư i “M i”          aklak là nh ng ngư i hoang dã p nh t (sic)
tôi t ng ư c th y. àn ông cao l n và cư ng tráng; àn bà không b ng,
h nhanh chóng tr thành quá béo. H l m m m m t cách khác thư ng;
ch c ch n là h làm n hơn các ông ch ng nhi u. H n ngư i ta nghĩ ra
nhi u i u ng l m v tôi, vì m i ngư i u la hét, ríu rít, cư i phá lên.
Hình như nh ng ngư i này chưa bao gi nhìn th y ngư i Vi t...” ( i u
kh ng nh này không úng vì ngư i Ê ê cũng như nh ng ngư i Tây
Nguyên khác v n xu ng vùng ngư i Vi t mua mu i mà h r t c n.)
      Năm 1900, Lavallée, tùy viên c a trư ng Vi n ông bác c ti n
hành m t chuy n kh o sát các t c ngư i Tây Nguyên: ông nói v ngư i
Ê ê như sau: “Lo i hình cơ th h thu c d ng kém; ư ng nét không cân
   i, da r t s m, tóc thư ng lăn tăn. Nhà c a b n th u và không ư c chăm
sóc, gi ng như ngư i Giarai. Công ngh c a h khá phát tri n, ch y u
có vi c d t v i bông màu s c a d ng hài hòa. H cũng ch t o dáo, dao
b u và ná. H tr ng lúa, ngô, bông, chu i, u , khoai. H trao i v i
ngư i Vi t sáp ong, da thú, s ng nai và song mây l y chiêng và n i ng.
Nh ng ngư i Ê ê trong n i a có ôi con voi mà h dùng                 chuyên
ch hàng hóa xu ng vùng Trung kỳ, t ó ch y u h l i mang v mu i
mà h r t chu ng...”
      Và tác gi k t lu n ó là “m t ch ng t c man dã, không ti n b ,
không ích l i gì trong công cu c khai hóa, ch t gây c n tr ...” và mong
r ng “t c ngư i man dã này s         ng hóa v i các t c ngư i làng gi ng.”
Ông ta ã nh m: y là i u t i thi u ta có th nói... Ngư i Tây Nguyên
                                                                       51


t ra có th hoàn thi n: th c t ã ch ng t s thích ng c a h trong vi c
h p thu m i tri th c, phát tri n các k thu t c a h .
     Nh ng ngư i Ê ê năm 1900 kh n kh ; h quá man dã, l c h u n
m c áng lên án b ng m t cái vung bút như v y chăng? H bi t trông i
   âu m t ni m tin yêu phát tri n nh ng giá tr truy n th ng c a h ?

                                      ♣

      Nh ng ng u h p các hoàn c nh ưa nh ng nhà thám hi m u tiên,
r i nh ng nhà cai tr n x s Ê ê, ã em n cho t c ngư i này m t s
phát tri n áng kinh ng c, nhưng nh p        quá nhanh ã làm h ng ôi
ph n các k t qu trù tính.
      Ngay t     u th k , Ma tre ã em n hi v ng v các ti m năng
c a cư dân aklak, x s v a m i tách ra kh i t Lào m y năm trư c
  ó, vào năm 1904. Sau cu c kh o sát c a nhà thám hi m này trên cao
nguyên, t Daklak n Bù           p, con ư ng 14 ra i. Ngh nh năm
1904 ban cho aklak m t tình tr ng c bi t, g n t nh này v i Tri u ình
An Nam; r i m t ngh nh sau ó t nó dư i quy n Khâm s Trung Kỳ.
T ây nó thu c quy n cai tr tr c ti p, ư c th c hi n t năm 1913. Năm
1923, t nh aklak ư c thành l p. M t công vi c to l n ã ư c th c
hi n ph c v s phát tri n c a ngư i Ê ê: b Bi-Duê, sưu t p các lu t t c,
  ã ư c Antomarchi d ch và nêu gương cho nh ng vi c làm tương t
các t c ngư i khác; cũng như vi c l p trư ng Ê ê Buôn Ma Thu t, ngôi
trư ng u tiên - sau trư ng Kontum - ph bi n m t h c v n ti u h c cho
ngư i Tây Nguyên. Nh ng ngư i i di n c a nư c Pháp nói như sau:
“Vai trò trư c tiên c a chúng ta là c u l y các ch ng t c này, nâng cao
tình tr ng bên trong c a h ... Các ch ng t c “m i” là có kh năng hoàn
thi n; chúng ta không ư c xua u i h , cũng không ư c phó m c h ;
b ng lòng ân c n và s qu quy t c a chúng ta, ph i t ư c n ch
  em l i cho h m t s t n t i v hoàn c nh v t ch t và tinh th n...”
(Pasquier, 1923). S ân c n ó nh m ch y u vào ngư i Ê ê              aklak
v n “có m t quá kh l n, còn gi ư c n n t ng c a m t cơ c u xã h i,
tuân theo m t truy n th ng truy n kh u ngày nay ư c pháp i n hóa,...
ph i m b o m t cách có hi u qu các ti p xúc c a nh ng ngư i bên
ngoài (t ó có vi c l p nh ng lãnh a óng kín, như vùng Krong Nô),...
  ã ch ng t trong chính h có nh ng nhân t c n thi t cho s phát tri n
   i s ng kinh t và chính tr c a h .”
      Ngư i Ê ê là nh ng ngư i u tiên có nh ng ngư i giáo viên t i
ch ; h là nh ng ngư i u tiên có ph m hàm trong i quân sơn chi n;
nh ng ngư i u tiên có b ng y tá. S ti n b c a h so v i các t c ngư i
khác khi n ngư i ta c n n h       nh ng nơi khác, làm giáo viên, l c s ...
Và tình tr ng ó, không ư c các t c ngư i láng gi ng ưa thích, th y
mình thành ngư i ư c           u, khi n cho anh chàng trai tr Ê ê “tân
                                                                     52


ti n” r t i kiêu hãnh, ôi khi c     i v i nh ng ngư i ã ào t o và ưa
h lên. Sau nhi u th k ngưng tr , s b t phát bùng n c a ngư i Ê ê
quá nhanh i v i h , và l i làm ch m s phát tri n c a các t c ngư i
khác, trái v i d tính c a nh ng ngư i i tiên phong.
      Ch ng h n, hai mươi lăm năm sau cu c “phóng” c a ngư i Ê ê,
nh ng ngư i Tây Nguyên          ng Nai Thư ng v n chưa có b lu t t c
  ư c pháp i n hóa cũng chưa có phương ng c a mình ư c phiên âm,
và ngư i ta bu c ph i c nh ng cán b ch huy t          aklak n ây. Có
ph i nh ng t c ngư i khác không có “m t quá kh l n”, không th “tìm
th y h nh ng nhân t c n thi t”? ương nhiên có nh ng t c ngư i d
thích ng hơn nh ng t c ngư i khác; qu là m i u óc không ph i u
r ng m như nhau. Nhưng kinh nghi m cho th y ch c n n v i m t t p
  oàn ngư i nào ó v i tình thương yêu chân th t nh n ư c h s n
l c và ý chí vươn lên.
      Nh ng ngư i Ê ê hôm nay, Ê ê, Enin, Koyong, Krieng, Mdhur, và
t t c gia ình Ê ê i ra t “l ” Bang Adren, mà các b n ra s c canh gi ,
các b n “t ngàn xưa” ã giàu có m t quá kh vĩ i, m t hình th c văn
minh c ; s vĩ i c a các b n không ph i ch ph i i thay, mà là ti n
lên trong khi v n luôn là chính mình. S phát tri n n n văn minh c a các
b n cũng gi ng như s phát tri n lu t t c c a các b n: nay nó ã ư c
vi t ra nhưng i u ó không h khi n nó thay i. “ y là t c l t ngàn
xưa - như các ngư i già c a các b n v n hát - t t tiên; cái y không th
m i ư c làm ra g n ây, t ngày hôm nay, y là t c l ngày xưa”.

                Klei aduôn m ng knô
                klei aê mng hdap
      ..........klei bhêan m ng d m

                                      ♣

     Ngư i Stiêng i săn - trong m t x s thú săn phong phú như r ng
núi Stiêng, ương nhiên ngư i dân t n d ng nó cho b p ăn c a mình.
Ngư i Stiêng ch ng h t ; ch ng ng i nh c nh n trong chuy n này, h
giành ph n l n th i gian c a mình      i săn và ánh cá.
     H ch ng h có vũ khí hi n i, nhưng s khéo léo và tài năng c a
h bù p cho h nhi u n m c không m t ngư i i săn châu Âu nào có
th thi tài săn b n n i v i anh chàng Stiêng mưu m o ch có m i cái ná.
Cái ná này là v t quý nh t c a h , cho nên giành cho công vi c ch t o nó
m t s chăm sóc th t chu áo.        làm ná, h ch n l y th g vàng, c ng
và àn h i mà h n o r t lâu, r i s y khô nhi u tháng trên giàn b p. Cu i
cùng h ph cho nó m t màu g anh ào r t p, ánh bóng, chà xát. N u
ngư i Stiêng may m n gi t ư c m t con thú trong l n i săn u tiên v i
                                                                      53


chi c ná m i c a mình, anh ta s l y lông và máu con thú trang trí lên u
ná “S na sa pai mat”(“ná ăn nhi u th t”) anh ta b o v y.
       ôi khi ngư i Stiêng t m c các mũi tên c a mình; ch t c ư c
dùng là nh a m t lo i cây l n có v tr ng. H chém m t s nhát trên thân
cây, h ng l y nh a trong m t ng tre, và sau khi n u r t lâu, t o ra ư c
m t th thu c d o ít ngày sau s c ng l i. Ch t thu c c có th s d ng
nhi u l n này sau nhi u năm v n gi nguyên hi u l c. Nó vô h i i
ngư i ăn th t con thú b b n, v i i u ki n ph i nhanh chóng khoét tách
th t quanh ch v t thương ra.
      Ná c m tay, tên ng trong m t cái bao b ng tre, ngư i th săn lên
  ư ng i tìm con m i. Khi v a thoáng nhìn th y hay nghe th y nó t xa,
anh l ng nghe gió      nh n ra phương hư ng, vì kinh nghi m lâu dài ã
d y cho anh r ng ch có th       n g n con v t băng cách i dư i gió. N u
không có gió có th nh n ra ư c, thì ng n khói thu c c a anh s kh ng
   nh s nghi ng c a anh, ho c n a anh l y con dao c o nh vào móng
tay cho rơi xu ng m t chút b i nh mà       ch ch khi rơi xu ng s cho anh
bi t hư ng gió. Sau t t c nh ng th n tr ng ó, anh t t ti n lên t lùm
cây này sang lùm cây khác      tránh ánh ng các giác quan c a con v t
  a nghi, m t v n không lúc nào r i nó. Khi con v t v a cúi xu ng g m
c , anh ti n lên m t hay hai bư c; nó ng ng u lên nhai, anh li n th p
   u xu ng tránh; khi nó b t m y cái lá cây gây m t ít ti ng ng, anh li n
l i d ng      ti n n m i lúc m t g n hơn. K này làm vi c, thì k kia
ngh .
      B ng các chi n thu t ó, ngư i th săn Stiêng ti n n cách con v t
mươi bư c chân; anh ch b n khi ch c ăn. Anh u i theo con v t b
thương h t s c nhanh. Máu       ra d n dư ng cho anh và cho anh bi t tình
tr ng n ng nh c a v t thương. M i con v t, nh t là voi, khi b trúng tên
thu c c, luôn ch y v phía có nư c, ao h hay sông. y là nơi nó
xu ng n u thu c c         m nh và mũi tên âm sâu. ôi khi mũi tên âm
trúng m t b ph n hi m y u và con v t g c ngay t i ch ; ngư i th săn
ch còn vi c k t li u nó b ng chi c xà-g c, mà anh ta dùng      m th t nó
t i ch . N u con v t ch b thương nh , ch y ư c sâu vào trong m t lùm
cây, ngư i th săn có nguy cơ m t hút con m i, khi ó anh s quay l i sau
v i àn chó c a mình        tìm d u. Gi ng chó m i, r t gi i săn, thư ng
  ư c dùng       d n con m i. Khi ngư i Stiêng t các l p c cao trong
núi, b n nai ch y t tung; ám chó u i theo và tìm cách d n chúng
xu ng thung lũng nơi ngư i ta ã ón s n; con v t b săn u i, theo b n
năng âm b xu ng nư c và rơi vào tay nh ng ngư i th săn trang b xà-
g c.
      Ch v i cái xà-g c ơn gi n c a mình, ngư i Stiêng ch ng h s i
t n công m t con bò r ng cô c to tư ng; không hi m khi th y h c t c
nó và tr v nhà v i t ng th t trên vai. Ngư i Stiêng lư t qua các b i r m
và các ám c cao gi ng như nh ng con r n mà h ã quan sát k k
                                                                        54


thu t; n u c n h bò i r t lâu, và n th t g n, h giang tay phang cho
con v t m t v mãnh li t b ng cái công c -vũ khí c a h và ch t t m t
kheo chân c a nó. Con bò r ng nh y l ng lên d t n và tiêu t n s c l c
trong m t cu c t u thoát vô v ng trên ba chân. Ngư i th săn, m i lúc
càng thêm hăng, bám sát con v t ang ch y tr n không cho nó ư c m t
giây ng ng ngh ; anh l i d ng lúc thu n l i, chém ti p kheo chân khác
c a nó. Bây gi thì con v t ã thu c v anh ta; m c cho nó qu xu ng
trên hai chân trư c, ng ng cao u, dáng e d a, phì nh ng lu ng hơi ra
hai l mũi, nó ành ph i g c xu ng. Anh chàng Stiêng chi n th ng ch c
ti t nó, thui luôn, chén m t b a ngon t i ch và tr v nhà, ti p t cho
ngư i thân và báo tin vui cho c làng.
      Con m i h ư c trong săn b n bao gi cũng t n nhi u m hôi m t
nh c hơn, còn con m i b t ư c b ng b y cũng ch ng kém ngon nên
ch ng kém giá tr .Trong ki u i săn th hai này, ngư i Stiêng cũng khéo
léo như trong ki u th nh t.
      Lo i b y thông thư ng nh t là m t chi c dáo d u kín trong m t b i
r m và g n vào u m t cành cây l c lư ng u n cong ư c gi b ng m t
cái cò v a ch c v a nh . M t con thú nh nh t, ch m ph i cái cò,         làm
cho chi c dáo phóng v t ra và âm m t phát kh ng khi p. M t s i dây
r ng nh ư c bu c m t u vào cái cò, u kia vào m t cái c c. S i dây
r ng s làm cho chi c dáo phóng ra ó, ư c giăng ngang toàn b m t
  ư ng, ngang t m thân con v t nh ánh. Nai, l n r ng i qua ó không
th không ch m vào s i dây t th n kia và ng n dáo bao gi cũng âm
xuyên vai nó.
      M t lo i b y khác tương t ư c dùng              b t lo i thú b n chân
chuyên leo trèo; nó ư c ghép vào thân cây ngang t m ngư i ng; m t
mi ng g        t nghiêng, t dư i t lên cây, dùng làm m t chi c thang
  ánh l a.       u cái thang y là m t s i mây có m t nút thòng l ng. Trên
chi c nút y có m t cái que nh          t ngang dùng      gi cái cò c a b y.
Khi cò l t, nút thòng l ng s si t c con v t, vì mi ng g n ng dùng làm
thang kéo m nh nó xu ng phía dư i.
         vùng ngư i Stiêng còn có m t lo i b y khác, kỳ l nh t trong các
lo i b y ta có th g p. Trong x s hoang dã này, thư ng có nhi u khu
r ng thưa;       ây, trên hàng ch c cây s , ngư i Stiêng b trí m t rào ngăn
g m m t lo t nh ng chi c b y mang nh ng kh i á n ng s             xu ng khi
ch m vào c m t h th ng òn b y ph c t p. Ngư i th săn ch c n ng i
   i s n trên cây, ch cho con v t ch m b y s b è nát.
      Sau mùa thu ho ch, khi các mang cung không còn b y ư c thú n a,
và vào cu i mùa khô, khi các loài thú hoang i tìm m t ít c non hay m t
ng m nư c, ngư i Stiêng v n còn ti p t c i săn, nhưng bây gi là bên
các ao h ; ây cũng là th i kỳ b t u công vi c ánh cá.
      Khi m t tr i v a l n, t t c các loài thú quanh u ch y v các nơi
có nư c. Trâu thích u ng nư c và m mình; bò, nai, l n r ng l n l n
                                                                       55


 ây. Không       ch cho t t c , chúng ánh nhau, nh ng con y u hơn ph i
rút lui r i tr l i. Ngư i Stiêng ng i n p trên m t cây nh ; anh ta b n con
v t nào anh ta có th . Nhưng, thông thư ng, h cũng rình m i cho ph n
nó. Nên ã có l n m t ngư i b n ư c m t con th , s p ưa tay n m l y,
b ng kinh ng c th y m t con báo cũng rình chính con v t ó, nh y ch m
ra và c m m t con m i trong chân anh ta.
      Dù các ao nư c năm nào cũng b khô c n, n m c ch còn m t m t
 áy n t n , chúng v n còn gi ư c m t s lư ng nh t nh nh ng con cá
nh h ng năm l i t o ra th h m i. Ngư i Stiêng cho r ng tr ng cá ư c
lưu gi trong t.
         n gi a mùa mưa, khi các vùng b ng ng p y nư c, ta th y t ng
b y nh ng con cá to tư ng, có khi n ng n c trăm kilô, theo các dòng
sông kéo lên. Ngư i Stiêng, trang b nh ng chi c giáo b ng tre, p
nh ng con p           ngăn không cho cá quay xu ng, r i u i theo âm
chúng b ng giáo. M t ngày, m t ôi bò v t v l m m i kéo n i hai mươi
lăm con cá như v y.
      Nh ng s n ph m săn b n và ánh cá ó là món ăn c n thi t, nh ng
ngày ói kém, khi thi u g o. N u cu c săn bu i sáng không có k t qu ,
thì bu i chi u l i ph i ra i ngay      có b a ăn t i; ngày hôm sau l i lên
 ư ng; c th , su t nhi u tháng. B t ư c hai hay ba con nòng n c m i
ngày ch ng h làm cho k ang ói n n lòng. Khi c n, mãi êm ngư i ta
m i v ; và n u ch b t ư c m i con cá, thì ó s là ph n giành cho a
con.
                                        ♣


     Ngư i M d t v i và trao i - Vùng t c a t c ngư i M r ng
mênh mông, nhưng m t       dân s th p, vì m i làng ch có ôi ba căn nhà.
V m t th ch t, ngư i M là nh ng ngư i Tây Nguyên “nguyên g c”; có
th nh n ra h qua hàng nghìn d u hi u khác bi t c a t c ngư i h : nh ng
khúc ngà voi to tư ng eo trên các dái tai căng ra, nh ng chi c ng i u
k ch xù, răng cưa n l i (vi c làm r t au n, nhưng không b t bu c;
khi ngư i ta t hào là ngư i M , ngư i ta s n sàng ch u ng). àn ông
búi tóc như àn bà; m t chi c lư c b ng s ng trâu, n m chì, cài trên mái
tóc, khi n ngư i àn bà thêm có chút gì ó g i nét Tây Ban Nha. Cũng
như vây, có th nh n ra ngư i M m t tinh th n ng c p r t riêng bi t.
T cu i vùng Ê ê cho n ư ng 20, h h p thành m t nhóm ngư i v a
phân tán v a th ng nh t, trong khi ó, ch ng h n ngư i Srê không h
có ơn v cao hơn làng. H t ra th n tr ng hơn i v i ngư i l . H t ra
kiêu hãnh và không mu n ch u kh t ph c1; ý ki n c a h kiên quy t và h
bày t ra m t cách li n tho ng. Tinh th n oàn gi i c a h không khi n

1
    Cách ây không lâu m t s làng v n còn không ch u n p thu .
                                                                     56


h không t ra hung d v i nhau; nhưng ngư i ôn hòa nh t trong s h
b o r ng n u không có ngư i da tr ng, h s chém gi t nhau.
      Ngư i M khá khéo léo trong ngh rèn; h t o ra m t lo i s t c
  áo. Trong khi chi c xà g c c a h u h t các t c ngư i khác có d ng hình
thang, ch tác ơn gi n và gi ng nhau, hình dáng xà g c c a ngư i M có
hai m u bén và nh n hai u.
      Ngư i M      c bi t gi i ngh d t; trong ngh này, h là b c th y và
hàng hóa c a h là c a hi m trên th trư ng Tây Nguyên. àn bà d t, còn
  àn ông i bán.
      Ngư i M ch tr ng lúa r y trên nh ng ám r y mênh mông,         óh
còn tr ng bông cùng v i lúa. Và bông là món sinh l i l n hơn c a h Khi
bông ã chín, h hái v nhà, tr i ra trên nh ng chi c nong l n. Công vi c
c a nh ng ngư i àn bà b t u; ó là m t công vi c lâu dài, r t lâu dài,
trư c khi làm ra ư c t m chăn p.
      Khi r y không c n ph i chăm sóc n a, cây lúa ã       kh e t phát
tri n hay khi c nhà ã su t lúa xong, t t c àn bà trong nhà u lao vào
vi c làm bông, trong khi àn ông lo cái ăn b ng các s n ph m ánh cá
sông Daa Dông, r t nhi u cá to.
      Cũng gi ng như m i nơi khác, bông hái t r y v trư c h t ư c
kéo thành s i. àn bà và con gái dùng nh ng chi c xa và nh ng chi c
gu ng gi ng như nh ng ngư i th th công ta ngày xưa. S i v i g m
nhi u tao xo n vào nhau, khi n cho v i d t ra dày khít, ch c, m và không
th m nư c.
      Ngư i ta dùng bông tr ng là màu nguyên ch t c a nó ho c nhu m
màu      làm t m chăn cho ph n hay các hình trang trí cho các t m chăn
và qu n áo c a àn ông. Ngư i M bi t t t c các màu nhu m chính: en,
xanh (có hai s c ) và . Các ch t nhu m u là th c v t, b ng lá ư c
giã ra hay v cây nghi n nát và ngâm. Bông ư c nhúng vào ch t nhu m
gi ư c màu r t b n; nó ch u ư c gi t nhưng có hơi phai khi phơi n ng.
      S i bông ã ư c nhu m và phơi khô, là lúc b t u m t lao ng
kiên nh n tuy t v i. Các cô gái nh chu n b m c canh v i b ng cách
tho t tiên giăng s i theo chi u r ng nh t c a t m d t quanh nh ng chi c
c c c m dư i t. Nh ng ngón tay khéo léo và nh nh n c a các cô bé c
ch y vòng quanh các cây c c ó, d t nh ng s i ch tr ng, xanh hay ;
mư i s i tr ng, m t s i xanh, ba s i , v.v. Cái n ng chói chang, chi u
long lanh trên nh ng chi c lưng tr n và bóng loáng cúi xu ng căm c i,
khi n nh ng s i bông còn tinh khi t càng sáng ánh lên.
      Công vi c giăng s i canh ó ph i m t nhi u ngày. Khi ã t ư c
    cao theo ý mu n, nó ư c l y ra kh i các c c và t lên khung c i
g m hai m nh ván c        nh hai mút u c a chi u r ng nh t. Công vi c
lúc này ư c ti p t c trong nhà, m t nơi giành riêng trong nhà sàn;
Ngư i ta b o: “Ph i làm th thì v i m i t t”; ph i van nài lâu l m ngư i
  àn bà M m i ch u ưa khung c i c a mình ra cho ngư i l xem.
                                                                          57


      Công vi c d t th c th ư c ti n hành trên chi c khung c i này:
ngư i àn bà lu n con thoi qua các s i canh song song ã ư c m c hoàn
ch nh, ưa s i ngang an theo chi u h p c a t m v i. Vi c an t ng s i
này ư c làm b ng tay.         ây n a b c l ngh thu t c a ngư i th d t
làm cho các hình trang trí hi n lên trên t m v i b ng cách chơi v i các s i
màu, lúc ưa lên lúc cho l n xu ng. T nh ng s i ch khó xác nh an
l n vào nhau, bà t o nên m t t m d t b n ch c, ư c trang trí y th m
m và trang nhã. M t m i i khi dõi theo các hình v c hình thành lên;
các ngón tay m i tê khi ưa các s i ch d n vào nhau và an chéo nhau.
M t chi c thư c dài b ng g ư c dùng            d n ch t s i ngang m i khi
m t ư ng s i v a xong.
      M i ngày t m d t thêm ư c vài xăng-ti-mét; m t t m chăn l n ph i
m t hai tháng lao ng. Ngư i khách l m c c v i m t gia ình s ng ch
y u b ng món thu nghèo hèn này có bi t cái giá c a nó ch b ng m t
   ng công nh t kh n kh ? Ngư i Tây Nguyên tr           t giá hơn: m t t m
chăn l n màu tr ng thông thư ng giá b ng m t con trâu cái hay m t chi c
ché c .
      M t s làng hay m t s vùng ngư i M có c s n v i bông riêng
c a mình: nơi này chuyên s n xu t áo choàng, nơi khác chuyên d t chăn
màu xanh; vi c chuyên làm m t lo i s n ph m riêng nào ó m t vùng
nào ó là “phong t c ã có t ngàn xưa”. Ngư i M phía B c, n t n
cu i vùng ngư i Ê ê, n i ti ng trong nhi u t c ngư i; h làm nh ng
chi c chăn xanh, có hoa văn c c kỳ tinh t , dùng       làm váy cho ph n
và làm kh thêu cho àn ông, có nh ng túp bông màu                trang trí, là
ni m t hào c a nhi u v th lĩnh. H cũng d t lo i ao krok, m t lo i áo
m c trong truy n th ng c a ngư i Tây Nguyên có hai ư ng khâu, không
tay, thêu xanh và , hay en và .
      Nh ng ngư i c nh ư ng 20 là chuyên gia d t nh ng t m chăn l n
màu tr ng, thêu xanh và , thư ng g m hai t m khâu chung l i v i nhau.
H cũng bi t k thu t d t áo ao krok.
      Nh ng ngư i M s ng cô l p, như nh ng ngư i T mong, trong x
ngư i Raglai, cũng làm bông; y là truy n th ng lâu i c a t c ngư i.
Nhưng v i c a h thô hơn; v chăng h ch làm nh ng t m chăn tuy n
m t màu tr ng và nh ng chi c áo m c trong không có hoa văn. Trong khi
nh ng ngư i M nói trên s n xu t i trà bán, thì nh ng ngư i này ch
d t dùng cho mình.
      Vi c làm r y r t b p bênh, ngư i M thi u g o, ph i s ng b ng ngh
d t     trao i. Công vi c trao i ư c ti n hành ho c v i ngư i Vi t
ch Di Linh, Blao hay à L t, ho c v i ngư i Tây Nguyên các t c
ngư i khác, c bi t v i nh ng ngư i s n xu t lúa g o. Khi nh ng ngư i
  àn bà ã hoàn t t công vi c v t v c a mình, àn ông mang v i trong
nh ng chi c gùi, thư ng gi u nh ng t m p nh t xu ng dư i, ch gi i
thi u trư c nh ng th hàng kém ph m ch t hơn. ôi khi m t vài ngư i
                                                                         58


  àn bà i theo nh ng cu c buôn bán ó. N u ngư i M c n mu i và cá,
h s i bán chăn c a mình cho ngư i Vi t, nh ng ngư i Vi t này l i em
bán l i cho nh ng ngư i Tây Nguyên khác n mua các c a hàng c a
h . Ch Blao t p h p s n ph m c a các làng c nh con ư ng l n; ch
Di Linh thì ăn hàng c a các làng Daa Dông; ch           à L t thu hút ngư i
M -Ja chân núi Liang Biang.
       Nhưng c nh tư ng h p d n nh t i v i các dân t c h c, cũng như
v i nhà tâm lý h c, là c nh ngư i M kéo i hàng oàn mang s n v t v i
bông c a mình i i l y trâu và ché, xa n mư i hay mư i hai “ êm
  ư ng”. Lúc y là t ng hàng vài ch c ngư i, mang nh ng chi c gùi l n
ch t y th c ăn - và nh ng t m chăn p bên dư i - lên ư ng và s n
sàng i mãi cho n khi tìm ư c món lãi mong mu n các t c ngư i
làng gi ng. Khi th y m t ngôi làng, bên m t dòng su i, h         t gùi xu ng
   t, ngh ngơi, t m r a, hút thu c trong chi c ng i u to sù. oàn ngư i
  ã ư c dân làng trông th y; nh ng ngư i thích chăn là nh ng ngư i u
tiên     ra g p nh ng ngư i “du khách buôn bán” này; vi c m c c b t u
trên kho nh t b không và b ng nh ng l i l mơ h . Khi s v ã b t
   u rõ ràng, nh ng ngư i M ư c m i vào trong làng;                 y h tìm
  ư c th c ăn và nơi trú chân; m t ché rư u ngon s thu x p nh ng i u
ki n m         u. B y gi ngư i M m i quy t nh ưa hàng c a h ra;
thông th o phong t c và bi t cách nh n nh ng t m chăn có giá tr , nh ng
ngư i già làng s c ngay vào áy gùi. Ngư i M xem xét chi c ché ư c
    ngh      i; h l t i l t l i bên này bên kia và nh n ra r t nhanh nó có
  úng là lo i c , ti ng vang có t t, màu s c có th t không, tai ché có úng
ki u th i b y gi không; h cũng th o vi c ánh giá m t con trâu, bu i
chi u, khi trâu ư c lùa v .
       Trong khi ó, các bà và các cô gái nh c mê m n i vì nh ng t m
chăn p, ã coi như là tài s n c a h và thúc d c vi c mua bán, mà v n
b o v l i ích c a gia ình, trong nhi u t c ngư i chính h là ngư i gi
tay hòm chìa khóa. Cu c m c c sôi n i, ch y u là v nguyên t c, b i vì
ít khi ngư i ta tìm ánh ánh l a v ch t lư ng c a món hàng trao i:
“trong ch b n bè, không ai ăn c p l n nhau”. Chi c ché ư c nhìn nh n
là úng hi u, cách d t t m chăn ư c tán thư ng, vi c mua bán ã xong,
  ư c ghi nh n b ng m t ché rư u.
       B y gi ngư i M ra i, ti p t c cu c hành trình c a mình, dư ng
như không h nghĩ r ng ư ng v m i lúc m t dài thêm ra, s r t v t v
v i bao nhiêu       l ghè ché như th này. Ngư i ta l i th y h i qua, lưng
còng xu ng dư i s c n ng c a nh ng chi c ché ư c nhét c ng trong
chi c gùi h p, mi ng ché thư ng cao lên n t n búi tóc ngư i mang,
  ang h i h tr v .
       Năm sau, h l i s tr l i.

                                       ♣
                                                                   59



     Ký c c a m t ngư i Srê già - C Nêm nghe tu i tác è n ng trên
t m thân còm cõi c a mình. Nh ng năm tháng xa xưa       l i cho c bao
nhiêu k ni m; trư c khi t giã cõi i này, c k l i cho con cháu, n u
không “chúng s m t i”. Cùng v i c s t t l n i cái th h nh ng ngư i
Tây Nguyên Xưa ã t ng s ng như v y t nhi u th k khi các cu c xâm
l n d n h lên vùng núi này, t ng s ng như v y t nh ng th i xa xưa,
Truy n th ng gìn gi cho h ni m t do là nh ng a con c a T nhiên,
trư c khi h tr thành nô l cho nh ng a con c a Ti n b .
     M t ám con và cháu chăm chú và trân tr ng l ng nghe câu chuy n
k c a Ngư i Già; tim chúng p theo nh p môi m p máy c a ông c
  ang k và hát các k ni m tu i thơ c a mình, l ch s c a m t cu c s ng
gi ng như bao nhiêu cu c s ng khác tr n l n vào cu c s ng c a c . M t
c u bé trai nhìn chăm chăm vào khuôn m t c a c già ang d y b o th
h ang lên, Truy n th ng ư c n i ti p và làm giàu thêm lên, cũng gi ng
như gia ình phát tri n, lưu truy n và thích nghi.
     C m th y nh ng ngày cu i cùng c a mình ang n g n, c già Nêm
k :

      “Ký c u tiên còn s ng ng trong ta là m t cu c du hành xu ng
vùng ven bi n, cùng v i cha ta, khi ta còn r t nh ...
      “Trư c khi nh ng ngư i ch da tr ng n, chúng ta ph c v ngư i
Vi t, b ng cách i xu ng ho c là Phori ho c là Bojai. Ch có ngư i Vi t
là ch nhân c a t ai và chúng ta r t s h . H không lên n trên này,
tr m t ôi ngư i l t ,      buôn bán chút ít. Ngư i da tr ng u tiên n
x s c a chúng ta i theo ư ng Dala; chúng ta g i ông ta là uông Puê;
ông y s ng chung v i chúng ta và theo cách c a chúng ta. Ông có con
v i m t ngư i con gái c a chúng ta và ông lo cho c gia ình không ph i
làm ru ng n a. Nh ng ngư i da tr ng n ây ch i b hay d t theo
ng a ch          c c a h . Sau uông Puê, có uông Chan c       ,r i n
uông Pho v sau ã t t . y là ngư i da tr ng u tiên ư c chôn Di
Linh, trong nghĩa trang ngày nay. R i n uông Cuniac là ngư i ã xây
ngôi nhà l n c a Chính ph .
      “Chính ông ngư i da tr ng này ã l p nh ng ngư i th lĩnh l n
trong ngư i Srê chúng ta, nh ng ngư i mà chúng ta g i là uông Phu.
Uông Phu u tiên là Det Dam Kraê; ông ta không bi t ti ng Vi t, cũng
không bi t ti ng Pháp, không bi t c bi t vi t; nhưng ông ta có m t b
râu dài, và chính vì cái ó mà ngư i ta ã ch n ông ta...
      “Do lao ng c a v ta và c a ta làm ru ng, ta có ư c m t ít ti n
c a; ta mua ché, tr ng, chiêng; ta t u ư c m t s c a c i,      cho các
ngươi, con ta, cháu ta, n u các ngươi không làm l ng ư c t t hay ru ng
c a các ngươi m t mùa, hay các ngươi b au m không làm ư c, các
                                                                        60


ngươi v n có các th      mà i l y lúa g o ăn; và lúc ó các ngươi s
nh l i ngư i già này và các ngươi s nói v ông ta khi ông ta ã ch t...”

      C già t l i chi c ng i u. êm ã khuya nhưng chưa ph i là lúc
c Nêm ng . B n tr v n ng i nguyên trong tư th như khi nghe chuy n
c a c già mà ng gà g t, ch ng chút ưu tư cho ngày mai... C già ã lo
vi c y cho chúng. Nhưng cái ngày mai y không thu c v ông c . Vài
ngày sau, ông c h p h i. y là m t êm au n và là n i au cô ơn.
C Nêm không còn ng i trên chi c chi u nh ng êm th c bên b p l a m
cúng, mà n m t n xó nhà, trong bóng t i nơi c ch ch t, v t l n v i Caa
  ang l y i s s ng c a c . C nói mê; i v i c gi c mơ ang tr thành
hi n th c m i, bây gi . C , con ngư i ã làm vi c cho n giây phút cu i
cùng, c th y mình ang vào lúc cu i m t ngày lao ng c c nh c. ôi
ba câu nói t quãng khi n ta theo dõi ư c gi c mơ c ang tr i qua ó:
c v a ch t c i và không sao vác n i n a, c ch cho êm n... “Ch ng
th ... ta ch ng th vác n i nó n a... n ng quá ch ng... chúng ta còn ang
trên ư ng... trong rú... ph i l i ây m t thôi... không th v          n nhà
  ư c... Hãy n m l i ây v y, n m l i êm        ây thôi... không th ... chôt
     1
chôt ...”

                                       ♣

      S hi u khách c a ngư i Raglai- (tư ng thu t c a m t cha c
truy n o).
      “R i vùng ngư i Srê, có ba ngư i Tây Nguyên i cùng, tôi ti n hành
m t cu c thám hi m vào vùng ngư i Raglai. Chúng tôi không mang theo
b t c th vũ khí nào, theo thói quen và       phòng: sư n phía ông c a
dãy Trư ng Sơn và vùng th p còn chưa an toàn.
      “Trư c bình minh, chúng tôi ã lên ư ng, b hay gùi trên lưng, g y
c m tay. i ngư c thung lũng sông Daa R yam, v hư ng Nam, chúng
tôi bư c nhanh chân. Ngư i ta ã b o tôi trong b n ngày tôi s có th i
h t o n ư ng d tính, n u không lang thang. Tôi ch ng ph i ch lâu
bi t th nào là các ch ng ư ng Tây Nguyên. Sau m t gi rư i i trên các
   ng ru ng, chúng tôi n Dong Tu, làng Srê cu i cùng, n m cu i m t
vòng cung núi. Chúng tôi không d ng l i, và vư t qua nh ng nh cao
   u tiên, chúng tôi  xu ng cao nguyên R l m2. Chúng tôi d ng l i l n
   u tiên làng Tali-T rluh,     ây chúng tôi ư c th t m t b a ăn th nh
so n t i nhà ngư i ch làng.
      “Tôi chu n b ch ng ư ng ti p theo. Nh ng ngư i d n ư ng và
khuân vác t nguy n tham gia. Ngư i giàu kinh nghi m nh t i u oàn

1
    “... ch t ch t...”
2
     R l m có nghĩa là rãnh xói
                                                                     61


ngư i, chúng tôi i v hư ng ông-Nam, âm th ng vào nh ng dãy núi
cao ch n khu t chân tr i. Các con ư ng x này ít khi i qua èo; n u
m t ng n i ch n ngang ư ng i, ngư i ta c th leo th ng lên r i
xu ng bên kia. ư ng i lên r t v t v ; n ng cháy c , á c t gót      giày.
Ngư i d n ư ng mang cái túi c a tôi, r t n ng vì ch t y thu c men d
tr , c i m nhiên như không; anh ta i trên sư n núi này c như m t
ngư i châu Âu i trên m t i l . Bàn chân tr n c a ngư i Tây Nguyên, ít
cong, r t ch c ch n; nó c m nh n ư c n n t, mà m t không c n quan
sát; nó thích ng, t úng vào ch ph i t, ch c n i m t a r t nh .
Trong lúc leo lên như th này, ôi tay không bao gi làm vi c; thư ng
chúng gi chi c xà g c gác ngang vai, ng sau gáy. ư ng dài; tôi có
d p quan sát k lu t i ư ng c a ngư i Tây Nguyên: d ng l i ngh r t
thưa và ng n (và còn là do tôi     ngh ngh sau hai gi i; tôi mu n xem
anh ta có th i n bao lâu mà không c n d ng ngh ); lúc ngh anh ta v n
   ng, không u ng nư c, ch hút m t i u thu c. Không ph i vì anh ta
không th y m t; nhưng anh ta y ngh l c.
      “Chúng tôi lên n nh Yapanang. Bên trái là núi Yang La; theo
truy n thuy t, hai ngư i s ng sót trong tr n i h ng th y ã t p lên nh
núi ó. Chúng tôi cũng nhìn th y, m xa, nh ng r ng núi ven b bi n
Phan Thi t, tôi oán sau nh ng r ng núi ó là bi n, ch nghĩ n ã khi n
tôi    ngán nh ng vách ng liên ti p nhìn âu cũng g p, nh ng ng n núi
hoang vu, l m ch m nh ng r ng tre ùa trong gió như nh ng cánh c a
nghi n kèn k t.
      “M t cu c      d c chóng m t su t m t gi      ng h ưa chúng tôi
   n m t c o xanh r n và mát r i. Chu i, cau, nh ng khu r ng ca hát,
  ôi căn nhà sàn bên m t dòng su i trong veo: y là Ch roko, làng
Raglai u tiên.
      “Chúng tôi ư c dân làng chào ón b ng m t ni m vui chân th t, h
v n vã, giúp      chúng tôi, ti p ón chúng tôi, ãi chúng tôi ăn. Qu là
phương ng c a t c ngư i này khác v i phương ng Srê nơi tôi ã quen
s ng; các bà không hi u chúng tôi, nhưng àn ông, quen i ây i ó, có
th nói th o ti ng c a chúng tôi. Chúng tôi ư c ãi m t b a ti c; cơm,
th t gà, rau thơm, t có v cam... và rư u c n làm món tiêu cơm. Tôi hi u
r ng ngư i Tây Nguyên các vùng chung quanh nói là ngư i ta i n
vùng ngư i Raglai        ư c ăn ngon. Hai ngư i ánh chiêng, nh nhàng
hơn trên cao nguyên, du dương hơn.
      “Tôi l i d ng bu i t i ngh chân này     ghi nh t ký i ư ng, dư i
ánh sáng m t m i c a b p l a ch p ch n t b ng g thông. X s c a
ngư i Raglai r t khác v i vùng ng ru ng; trong vùng ru ng có nh ng
vùng b ng r ng l n ng p nư c, ư ng i l i d dàng, các làng c       nh và
   g n nhau, thì    ây ch th y núi, m t t toàn cát và á, ngư i dân ch
làm r y. Các làng, cô l p, nh , ho c vùi sâu trong thung lũng m t dòng
su i, ho c treo lưng ch ng m t sư n núi d c. Làng g n v i r y, nó di
                                                                       62


chuy n khi t ã b c màu. Tôi bi t trư ng h p m t làng có th nói theo
cách nào ó là ư c nhân ôi lên: m t làng c         nh trong thung, là nơi
   c a ngư i dân vào kỳ r nh r i, khi vi c làm lúa ã xong, và m t làng di
   ng di chuy n t      i này sang i khác, tùy theo r y. Vùng Raglai r t b
ngăn cách; các con ư ng i l i ch là nh ng ư ng mòn h p, len l i
trong rú, h t lên l i xu ng; l i i thay i theo s di chuy n c a các làng,
trung bình c t mư i n mư i lăm năm m t l n.
      “ êm ã khuya; trong căn nhà sàn ngư i ta v n còn bàn b c. Bên
ngoài m t ng l a ư c t ngay trên n n t, trư c l i ra vào; y là
  ám ngư i Raglai “quá ông” kéo n ón ti p tôi, h s ng ngoài tr i,
căn nhà quá nh không ch a h t.
      “M sáng ngày hôm sau, khi trong căn nhà ã b t u nh n nh p,
các bà nhóm l i b p l a mà nh ng ngư i ng ã          t t, tôi bư c ra cùng
v i các ngư i c a tôi, hít th không khí tươi mát bu i sáng mai x
Raglai và làm l trên m t chi c bàn th b ng tre. Sau khi chăm sóc nh ng
ngư i m, chúng tôi l i lên ư ng. Nh ng ngư i mang vác và d n ư ng
nhi u hơn s c n thi t, nhưng oàn ngư i ông úc r t sung sư ng ư c
  ón chúng tôi x s c a h y, khi n cu c i núi thêm vui. ư ng i
men theo m t con su i l n, ch y trong v t, trên nh ng hòn s i ư c mài
nh n. Chúng tôi g p làng R hanglo trong m t khu r ng thưa, bên b
su i, vây quanh là nh ng ng n i ã ư c làm r y. Chúng tôi ư c ãi
m t ché rư u c n; tôi chăm sóc nh ng ngư i m và nhanh chóng ra i,
theo m t con ư ng leo lên nh ng ng n i d c ng hơn. Lên n m t
   nh, chúng tôi nhìn th y núi J d ng hư ng ông-Nam; nh ng ngư i
Raglai k cho tôi bi t r ng ngày xưa         y ã x y ra m t tr n ánh l n
gi a nh ng ngư i mi n núi, do B mong ch huy, v i ngư i Vi t t vùng
ven bi n n. hư ng Tây-B c, m t ng n i b c o tr c, cao h n lên
hơn các ng n i chung quanh: y là núi Me Boya; con l n r ng truy n
thuy t i xây núi Liang Biang ã v ch t chính t i ó.
      “Men theo con su i m i lúc m t r ng thêm ra, chúng tôi        xu ng
Yab , m t làng n m cu i m t vòng cung núi p n mê h n. Có nư c,
có r ng, m t ngôi làng giàu có và tươi t n, m i th      xây m t tr m ngh
tuy t v i. Thiên nhiên hoan l c ã bi n Yab thành m t ti u thiên ư ng.
N u dân nơi này cũng h p d n n a, thì có ôi cơ may là tôi s kéo dài
ch ng d ng chân t i ây, m t nơi m i th         u p, sáng r và tươi mát.
Trên th c t , ngư i dân       ây cũng hài hòa v i khung c nh, h ón ti p
chúng tôi c bi t thân ái.
      “Sau b a ăn sáng v i rau thơm và m t lo i lá m m c a x Raglai,
m t ph n bu i chi u chăm sóc nh ng ngư i m, và ph n còn l i            nói
chuy n v i dân làng, quan sát các k thu t và phong t c c a h . Nhà
c a Raglai, toàn làm b ng tre, cao hơn nhà ngư i Srê. Nó ư c chia ngăn:
chính gi a là ngăn ti p khách; hai phía là các ngăn gia ình, bên ph i
giành cho các v ch ng già, bên trái là các c p v ch ng tr . Như v y
                                                                       63


tránh ư c chuy n cãi c . Ngư i Raglai là m t b c minh tri t. Cũng
gi ng như vùng Srê, ngư i àn ông n cư trú bên phía b m v :
ngư i àn bà s h u c a c i.
      “Mái nhà c a ngư i Raglai, l p b ng r sui, b n g p ba l n mái tranh
c a ngư i Srê. L n không ư c nuôi dư i nhà sàn mà trong m t chu ng
riêng, s ch s hơn nhi u. Ngư i Srê t p trung m i th , ngư i và súc v t,
bên trong hay dư i nhà sàn: ngư i ta b o y là do s tr m. Có th tin là
ngư i Raglai ăn hay hơn. Ngư c l i, kho lúa l i thư ng         trong nhà,
ho c ngang t m sàn chung, ho c trên m t lo i gác, có th làm ư c trong
lo i nhà mái và vách cao này.
      “Phía trư c nhà sàn, m t khu vư n rào tr ng        th cây ăn qu :
chu i, d a, u , cà chua...; c tr u, t rneng (cho ngư i ta l y v nhai
v i tr u). R ng g n ngay ó có         lo i tre, dùng   làm nhà và các
v t khác nhau. Tôi còn nh n th y ngư i Raglai không dùng nh ng chi c
ché mà dùng nh ng ng tre dài có m c m t u, ho c nh ng chi c gàu
   mang nư c.
      “Tính ngư i Raglai hi n lành, không b n n văn minh “làm hư h ng”
như ngư i Srê. Lòng hi u khách c a h không ai sánh b ng. Khi ã tin
c y, h c i m và nói nhi u. R t thích giao du, h s n sàng i ây i ó;
h có nhi u quan h v i các t c ngư i láng gi ng.
      “ êm xu ng và bu i th c bên b p l a b t u. àn ông h p nhau
quanh ng n l a, bàn tán, t thu c trong các ng i u. Hai ngư i ánh
chiêng, quay lưng vào nhau, ánh chiêng c theo nh p. Nh ng ngư i già
hát các bài ca truy n thuy t, i áp nhau; tôi nh n ra ư c các giai i u
và th m chí c ngôn ng thiêng; các truy n thuy t cũng là các bài thơ:
ngư i Tây Nguyên hát... Gà gáy ã báo sáng; nhưng Yab hi u khách
ti ng nh c v n không ng ng.”

                                      ♣

     R ng Cil - Cũng như t M i là m t t ng c a ngư i Vi t dùng
ch nh ng ngư i “dã man”: mi n núi và cao nguyên, t Cil là m t t
ng c a ngư i Tây Nguyên dùng ch nh ng ngư i thua thi t nh t trong
nh ng ngư i ông Dương, nh ng ngư i M i m t h ng n m c ngư i ta
th m chí không th nói h ư c coi là m t t c ngư i. Và c hai cách g i
 y u có ý khinh mi t.       i v i ngư i M , ngư i Srê, ngư i Noang, v.v,
ngư i Cil cũng gi ng như ngư i M i i v i ngư i da vàng... Ngày xưa
ngư i Hy L p g i là nh ng ngư i Barbaroi. Giá tr c a m i con ngư i
bao gi cũng là tương i so v i nh n nh c a nh ng ngư i kiêu hãnh
hơn.
     Ta g p ngư i Cil t nh ng vùng cao u tiên c a Nam b cho n
biên gi i phía B c c a Tây Nguyên, bao gi cũng là trên núi, t i nh ng
nơi r t khó leo t i, không bao gi    trong các thung lũng hay trên các cao
                                                                     64


nguyên. Ngư i ta không th th t s g i ó là m t t c ngư i; nh ng ngư i
Cil vùng trên Blao, Brah-Yang, Liang Biang ch có i m chung
nhau là tình tr ng kh n kh cùng c c c a h . H nói nh ng th ng khác
nhau tùy theo t ng nơi, ch u nh hư ng m nh phương ng c a các t c
ngư i trên cao nguyên mà h ti p xúc. Cũng không th nói n làng, b i
ch n cư trú c a h thông thư ng ch có m t nhà sàn duy nh t. Nh ng
ngư i Cil khác cách ó n ba hay b n ti ng.
     Rú và r ng r t quen thu c v i ngư i Cil. Ngư i l không kh i ng c
nhiên khi băng qua nh ng khu r ng hoang dã c a Tây Nguyên, h b ng
khám phá ra m t ngôi nhà sàn c a ngư i Cil trong khu r ng mà h c
ng còn nguyên sinh. Các sư n ng n Brah-Yang ph            yc      n lưng
ch ng núi, ti p ó là tua t a nh ng cây kh ng l n i li n v i nhau b i
m t m ng dây leo to tư ng không nhìn th y u mút           âu c , l n v i
nh ng chùm r gió: y là ph n t giành cho ngư i Cil. Nhưng h là
nh ng ngư i ti u phu tuy t gi i: trang b chi c xà g c (m t th xà g c r t
nguyên th y, không có khâu b t cán) và chi c rìu, h d n s ch nh ng di n
tích áng k , không thèm nhìn n c l n c a thân cây mà h h . àn bà
và tr con ch t nh ng cây nh và dây leo trư c; m t hay hai phát th t
trúng là     r i, không c n ph i ch t t h n. àn ông s         n n ti p
nh ng cây to, khi      s kéo theo t t c . L a s hoàn t t n t công vi c.
R y c a ngư i Cil tr ng lúa hay ngô. S n ph m       ăn m t ph n ba năm;
th i gian còn l i, ngư i Cil i vay mư n và ói.
     H cũng không có chút ti n nghi t i thi u trong nhà. Trong các ki u
nhà Tây Nguyên, ây là lo i nhà th p nh t, t i tăm, b n th u nh t. Dê
s ng chung v i ngư i trong ngôi nhà y; ôi khi l n giành nh ng m nh
chăn v i ngư i. Bao gi cũng có m t ch nư c g n nhà, ch dùng          n u
ăn: m t ngư i Cil úng ki u không bao gi t m; có th d hình dung da
h màu gì vào kỳ t r y khi trong r ng ch nào cũng là than. Khi ph i
làm vi c nhi u r y, ngư i Cil r i căn nhà c a mình, n trú trong nh ng
căn l u kh n kh làm b ng cành lá dày, ngay gi a r y; khói cay xè tuôn
ra t cánh c a ra vào duy nh t.
     Nh ng ngày nông nhàn, ngư i Cil làm vi c “nhà mình”; h là b c
th y an lát; gùi và thúng c a h ư c ưa chu ng và em l i thêm cho h
m t ít g o. H cũng i săn, b ng ná; n u may m n gi t ư c m t con nai,
h s dùng da làm m t chi c tr ng mà h em bán cho các t c ngư i
vùng th p. Cu c s ng c a h r t hi m nguy, m t mình trong r ng và
không thi u gan d : m t hôm m t con báo b t con l n g n nhà; ngư i
ch nhà ra i m t mình, ch mang theo chi c xà g c; anh ta g p con báo;
v y là h t ngư i u i theo báo n báo u i theo ngư i; khi anh ta ã
ch n ư c v trí t t, anh phang cho con thú m t v b ng vũ khí c a anh
vào úng gi a u, con báo c n l y lư i xà g c n gãy c răng, r i ngã
g c xu ng.
                                                                       65


      S c ch u ng và s khéo léo c a ngư i Cil khi n h          y t tin v
m t th ch t: giương chi c ná nh c a mình lên, h ng m m t lư i dao
   t cách mư i bư c; mũi tên b n i b lư i dao ch làm ôi theo chi u
d c.
      S dai s c trong chuy n i ư ng c a h ã thành truy n thuy t; y
là m t con sơn dương b t ch p m i qui lu t thăng b ng N u h mu n g p
nh ng con ngư i khác nh ng ngư i trong căn nhà c a h , h ph i leo
núi nhi u gi , và thư ng là ch ng có ư ng sá gì c vì ch cư trú c a h
di chuy n luôn. H lao i v ng vàng và g p gáp trên nh ng ng á l n
nh n, nh ng t ng á to tư ng trơn tr t vì rêu, trong nh ng khu r ng
muôn i m ư t, leo qua nh ng r a d ng ng như nh ng b c tư ng,
vư t qua nh ng v c th m không bi t âu là cùng trên nh ng thân cây
nhún nh y; và bao gi cũng trong m t bóng t i l nh bu t, vì các cây to
ngăn không cho chút ánh n ng nào r i ư c t i n n t. Trong nh ng dãy
núi này, m i th      u ư m màu êm và b c mùi mùn. R n l n v i dây
leo, chim gh o ngư i i qua, nh ng con kh , vô hình, rít trên các cành cây
cao.
      Ta hi u s ng trong m t khung c nh như v y, ch có r ng già hoang
vu là quen thu c, óng kín trong cô ơn tăm t i, quen c nh kh n cùng,
ngư i Cil khó g n, không thích ti p xúc và ch m ti n. Ngư i Cil Brah-
Yang chi m c m t vùng t nghèo nh t Tây Nguyên; r ng già dày c
bu c h ph i lao ng kh sai;           d c c a sư n núi bu c ph i n l c
nhi u hơn nh ng nơi khác. Nh ng ngư i nguyên th y kh n kh ó, en
nh m b hóng và cáu ghét, không có ý th c v nhân ph m c a mình, s ng
chung v i các loài v t và như các loài v t, tuy nhiên trong h v n còn t nh
th c m t tinh th n nó khi n h ôi khi có th có nh ng hành ng dũng
c m áng quý. C nh i c a h là như v y. R ng già kinh hãi, b i r m
dày kín, mùi m m c; nhưng gi a nh ng thân cây thông to l n kh c kh ,
qua m t l th ng m t b i r m y gai, ta nh n ra t n xa xa m t v t nh
sáng loáng, ánh b c, trong su t: b bi n mi n Trung, bi n c ... Còn ph i
d y cho h bi t nhìn, bi t tìm cái i m lý tư ng ó, gi a nh ng thân cây
thông cao l n kh c kh , sau m t ngày lao ng kh sai.

                                      ♣

      Các t c ngư i truy n thuy t - Không h ánh giá, ch cung c p tư
li u, chúng tôi xin k l i   ây các tín ngư ng dân gian liên quan n các
t c ngư i truy n thuy t.
      Nh ng ngư i S mri, không bi t thu c t c ngư i nào, là nh ng
ngư i hi n ra v i ta dư i hai hình d ng khác nhau: là ngư i hay là h tùy
thích. H s ng thành làng, có nh ng phong t c gi ng như các làng khác,
nhưng h ăn th t ngư i. Vi c ăn th t ngư i gi m i t khi ngư i da tr ng
   n.
                                                                       66



     “Ngày xưa, m t ngư i da tr ng i săn, phía ngư i S mri. Anh ta
th y m t c nh tư ng kỳ l : m t con h ang xé xác m t ngư i và, bên
c nh ó m t ngư i àn bà, úng th t là m t ngư i àn bà ch ng ki n
c nh ó. Anh b n ch t con h ; r i anh h i ngư i dàn bà: “Bà ang làm
gì v i con h này v y? -     y là ch ng tôi; ông y không k p bi n thành
ngư i khi ông n. ây là ch ng tôi và tôi mu n ch t v i ch ng tôi; hãy
gi t tôi i! - V y thì bà hãy th bi n thành h i xem!” Bà ta l y m t
chi c thúng nh , i lên u và bi n thành u h . Bà k p hai con dao
nh vào răng: răng bi n thành nanh; bà t xát vào thân mình và lông
m c ra; bà c m m t cái que vào mông, v y là có uôi. úng là m t con
h cái hoàn h o. Ngư i da tr ng b n và bà ngã xu ng bên con c...”

     Nh ng ngư i S rai cũng ăn th t ngư i. H có th xoay u       các
hư ng, ra trư c cũng như ra sau. Theo tín ngư ng, h phía Lào. Nhi u
t c ngư i tin chuy n này.

      Ngư i M nung s ng trong rú, không có nhà c a gì c , không tr ng
tr t, không qu n áo. H qu n tóc quanh hông, ph xu ng n chân. H ăn
các lo i cây d i và trái cây; h không thích ti p xúc, không th n g n,
nguy hi m. cánh tay h có m t th vây có th c t ư c các th (“như
nh ng cái xương b ng s t”) dùng làm dao ch t các cành cây mà h ăn.

     Nh     ng ngư i Lùn ch còn là ký c, do nh ng ngư i già k l i, trong
khi các t   c ngư i kỳ l khác ư c coi là hi n nay v n còn t n t i. Có ph i
h là nh     ng cư dân u tiên c a vùng t này mà b ng ch ng là các công
c b ng      á o?
                                                                             67




                                  III
                   Các k thu t và nghi th c sáng ch
     “Ngày xưa, t muôn thu trư c, chúng tôi ã làm như th này; úng
như th này t bu i u tiên...” y là cái i p khúc m             u t t c các k
thu t Tây Nguyên: chúng là truy n th ng và b t bi n. T khi Tr i và t
d y cho con ngư i bi t làm và s d ng các d ng c , nh ng con ngư i này
không h thay i cách ch t o, n m c s ng v i nh ng ngư i Tây
Nguyên ngày nay chúng ta có th hình dung cu c s ng ngày xưa c a h ,
cách ây nhi u th k , “khi h s ng g n bi n”. Ngày nay chúng cũng h t
như ã ư c mô t trên các tư ng ch m n i c a ngư i Chàm hay ngư i
Khơme cách ây tám trăm năm.
     M i ho t ng c a ngư i Tây Nguyên u mang tính ch t tôn giáo:
  y là s trung thành v i nghi th c xưa, do các th l c siêu nhiên th n
kh i, trung thành v i bài h c c a các Th n ã chi u c d y cho con ngư i
các k thu t c a mình. Các k thu t này, t nguyên th y v n mang b n
ch t tôn giáo, trong khi hoàn t t chu trình c a chúng, là v n nh m ph c
v các Th n. Ngư i Tây Nguyên, th m nhu n b n ch t tôn giáo, khi s
d ng chi c xà g c hay chi c rìu c a mình, bi t r t rõ r ng y là do nh
có ai và không quên nh c nh v i m t lòng bi t ơn và thành kính ký c
v các v Th n sáng l p vĩ i và ng i ca nh ng truy n thuy t v h , cũng
b t bi n như các k thu t.

                                            ♣

                   BÀI H C C A CÁC TH N TRÊN TR I

                       “M t Tr i xu ng t d y cho S rden1
                       làm cái xà g c, làm cái rìu,
                       làm con dao, làm cây ná...”

     S rden d y cho con ngư i làm các         dùng, công c , máy móc.
Nhưng ông không mãi ư c v i con ngư i,           khai tâm cho t ng th
h ; cho nên ông làm các hình m u trên tr i, x p t các ngôi sao sao cho
con ngư i ch có vi c c nhìn mà chép theo:


1
    S rden: t tiên c a nhóm ngư i M -Srê;       y là Jeng c a ngư i Stiêng
                                                                               68


    “V sau các ngư i ch c n chép theo các ngôi sao; không ph i g i ta
  d y các ngươi làm cái này cái n n a; v i l i ta còn ph i i d y các
x khác n a...”

     T ngày ó ngư i Tây Nguyên bi t nhìn các sao mà làm các
dùng. Chòm sao Mac-Maê1 là bi u hi n vĩnh c u c a chi c c i giã g o và
nh ng ngư i àn bà ang giã chung quanh; chòm sao Odwing2 v chi c
cày truy n th ng. êm là m t bài h c cách trí phong phú.         dùng và
công c , ư c làm theo m u lo i không thay i, dư ng như v n gi
nguyên cách c u t o như t thu con ngư i Tây Nguyên có m t trên trái
  t này, như nh ng th mãi mãi ư c úc trong cùng m t khuôn và luôn
luôn gi ng nhau.
     Chi c xà g c và nh t là con dao g n li n v i i s ng ngư i Tây
Nguyên; h có th không c n có qu n áo nhưng không th không có con
dao; nó như là m t s n i dài c a cơ th h , m t ph n c a chính h 3.
vùng ngư i Stiêng, ngư i ta thư ng xi t chi c xà g c c a ngư i ph m l i:
anh chàng này s hoàn toàn ph thu c vào ngư i ch n , anh ta không th
làm vi c ư c n a và s không có ăn. Anh ta s ph i v i v i vàng vàng
tr món n c a mình chu c l i chi c xà g c sinh t .
     Tùy theo t c ngư i, chi c xà g c hay con dao dùng làm m i vi c,
t c t cái móng tay n h m t cái cây. Ngư i Raglai s ng vùng r ng
ch y u m c toàn tre, g n như ch chuyên s d ng có m t con dao cán dài
mà h dùng ch t t phăng nh ng cây tre dài r ng ru t. Tùy theo công
vi c ph i làm, ngư i ta c m cán dao tay, k p vào gi a các ngón chân
ho c vào nách. Ngư i M có m t con dao nh có cán u n cong luôn d t
búi tóc hay th t lưng, ngay c v êm; nó th t s là m t ph n c a con
ngư i h . M t ngư i ánh m t con dao ó b coi như ã ánh m t h t các
kh năng c a mình.
     Xà g c là công c c a àn ông; m t ngư i àn bà mu n dùng xà g c
s khi n ngư i ta cư i. àn ông dùng chi c rìu       h cây và o g , àn
bà thì dùng b a c i.Chi c cu c con ch y u là công c c a àn bà.


1
   Mac- Maê: chòm sao Th t Tinh. Ngư i Babylon v nó trên lá bùa c a h .
2
  Odwing: chòm sao Trinh N .
 Ngay vi c vach ra con ương i u tiên c a ngư i Tây Nguyên cũng là do các ngôi
sao d y cho. “Các v t tiên Khot và Kho chưa bi t các con ư ng i. H th y nh ng
ngư i b n c a h , là nh ng con kh nh y t cây này sang cây kia, và h h i chúng:
“Còn chúng ta, bi t làm th nào mà có ư c m t con ư ng?” Chúa kh ch cho h
con ư ng do các ngôi sao v nh ra trên tr i: “Hãy chép l i con ư ng ó dư i t.
Ngư i Tây Nguyên g i các ngôi sao ó là gung dou (“con ư ng c a kh ”); y chính
là d i Ngân Hà.
3
  “Con dao và chi c xà g c”, pis m yaos, là m t cách nói trong lu t t c try n kh u
c a ngư i Srê ch toàn b công vi c c a ngư i àn ông.
                                                                    69


     Chi c xà g c g n v i l khai tâm c a a con trai: khi a con trai
  n tu i b t u lao ng, ngư i cha t chi c xà g c lên vai nó: y là
t m choàng c a ngư i La Mã và thanh gươm c a chàng Hi p sĩ.
     Các d ng c       u có truy n thuy t c a chúng, cũng gi ng như con
ngư i, các loài thú, các c nh v t. Trư c tai h a l n i h ng th y, chúng
nói chuy n v i ngư i và t làm vi c l y m t mình:

     “Ngày xưa Ndu ã xây d ng nên th gi i trong ó con ngư i có th
tìm th y m i th     s ng mà ch ng ph i t n tí công s c nào. Khi mu n ăn
qu , h ch ph i hái; th t và cá bao gi cũng          y. Lúa t m c; chi c
cu c con t nó cu c r y, con ngư i ch có vi c ch cho nó bi t nó ph i
làm ch nào. Rìu cũng t ch t g m t mình; chi c xà g c t c t l y theo
l nh c a con ngư i.
     “Nhưng kao, chi c cu c con, làm hăng quá; c ph i liên t c ch cho
nó ch     t m i ph i cu c. Con ngư i, r t lư i bi ng, th m chí ch ng
mu n làm vi c ó; th t r t m t vì kao c òi thêm, òi mãi công vi c; h
bèn v t quách kao i t lo li u l y v y...” (truy n thuy t Srê).

      Các Th n trên tr i ã d y cho con ngư i cách làm các       dùng và
công c , và cách s d ng chúng. Các Th n cũng d y h k thu t làm ra
các máy móc ph c t p hơn.
      Cái u tiên h bi t là chi c ná do tài năng c a S rden, còn ông ta
thì h c ư c c a M t Tr i. Ngay t nguyên th y, bao gi cũng úng là
lo i g y - g brus - và lo i dây r ng y xo n l i làm dây ná. K thu t
 y b t bi n.
      Thuy n, thuy n c m c mà t t c ngư i Tây Nguyên ngày xưa
dùng ven bi n, và các t c ngư i nh ng nơi có sông r ng s d ng
(ngư i M , Ê ê, Bana...) ư c làm theo m u c a chòm sao aho1. Cũng
chính S rden ã x p chòm sao y như v y làm m u và chúng ã ư c
b t chư c theo.
      B y là m t lo i máy òi h i ph i bi t ít nhi u các lu t c a ng l c
h c. Có nh ng cái ch là nh ng chi c thòng l ng ơn gi n, có nh ng cái
r t ph c t p; lo i b y l n c a ngư i Stiêng, mà cha Azémar ã mô t
ch ng t m t n n văn minh ít l c h u hơn là ngư i ta v n tư ng:
      “Gi d như chúng ta có hai khu r ng thưa cách nhau t năm n
sáu cây s , gi a có m t eo t toàn r ng già: ngư i ta t eo t y
m t lo t b y s b t các con v t mu n i t khu r ng thưa này sang khu
r ng thưa kia.
      “V i chi c xà g c c a mình, ngư i Stiêng n nh ng cây con sao
cho chúng làm thành nh ng chư ng ng i v t liên t c; th nh tho ng h
ch t m t cây to mà h cho ngã theo chi u n i dài c a ng chư ng ng i.

1
    Aho = sao G u l n.
                                                                       70


R i ngư i ta làm các b y theo cách như sau: trên thân cây b ch t ,
ngư i ta c m hai cây c c r nhánh       làm thành m t cái t i và nâng thân
cây lên n        cao m t mét rư i. Thân cây ư c tròng vào m t cái vòng
r ng làm b ng dây leo ch c ch n và gi trong tư th ó b i m t c n tr c
kh e và dài, c n tr c này, xuyên qua bên trên cái t i, cũng chui vào trong
cái vòng n , sao cho t ư c l c m nh nh t và ph n t a ng n nh t.
mút u l c c a chi c c n tr c u tiên có bu c m t s i dây mây ng n, t i
  u mút c a nó l i có m t cái c n tr c th hai nh hơn. Chi c c n tr c th
hai này t g n sát m t t, theo hư ng c a cái th nh t, nhưng ngư c
chi u; m t u g n ch t xu ng t, g n i m t a nh t; u kia, t c u
l c, ch ư c t trên m t khúc g , không c m xu ng t mà d ng ng
như chi c ky, khi n nó r t ung ưa.           u khúc g d ng ng y có
bu c m t s i dây r ng dài, giăng sát t, theo chi u c a thân cây và g n
ch t vào m t cây c c g n i m thân cây ti p t. Ch c n ch m nh vào
cái l y là toàn b gu ng máy y s p xu ng...”
       i u ó òi h i m t s suy nghĩ và m t k thu t khi n ta không th
  t nh ng ngư i Tây Nguyên vào lo i các dân t c nguyên th y và l c h u
nh t.

                                    ♣

                   L A, S T VÀ NGƯ I TH RÈN

     Trong các k thu t, có m t ngành cao quý hơn c , giành riêng cho
m t l p ngư i ưu tú. Trong khi các k thu t ã nói n trên là công vi c
c a m i ngư i, thì trong làng có m t con ngư i ư c tách riêng ra, ó là
ngư i th rèn. L a và s t là các nguyên t mà s c m nh c a chúng làm
nên s cao quý. Trong h u h t các n n văn minh, ngư i th rèn là ngư i
anh hùng khai sáng, n u anh ta không ph i là ngư i sáng t o ra m i v t
và Toàn th . Các truy n thuy t Tây Nguyên liên quan n ngu n g c c a
l a và c a lò rèn r t nhi u và giàu ý nghĩa.

     “ Brah-Ting (Â m ph ), Ndu t o ra hòn á l a. Bung (ngư i anh
hùng sáng th ), sau khi ã mang t     a ng c lên t t c các loài th o m c
mà sau ó ông tr ng trên m t t, m i r i h n  m ph mang theo l a.
Lên n trên tr n gian, trư c h t ông d ng h t m i công vi c t ch c c a
mình ã. Ông n bên m t dòng su i, góp nh t c i và t lên m t ng
l a l n; ông n m xu ng c nh y. Trư c khi ng , ông nh t t l a, s
cháy lây t t c nh ng gì ông ã tr ng trên m t t; ông r y nư c vào
l a, nhưng nư c cũng cháy. Thu y l a t cháy c nư c. Lo l ng cho
công trình c a mình, ông th c, canh ch ng ng n l a không th d p t t.
M t quá, ông ng thi p i. n lư t nó, l a cũng ng . Nư c, gi n d , l i
tràn lên l a. Nư c dâng lên    th ng l a; bi n tràn lên sông; nư c tràn
                                                                         71


ng p m i th , l t to. Nư c th ng l a bu c nó ph i ch y tr n; l a ch y
tr n nư c ang tràn lên; nó tr n trong b ng cây tre. Chính t lúc ó,
nư c ã d p t t ư c l a; cũng chính vì th , n t n ngày nay, ngư i ta
làm ra l a b ng cách c vào tre.” (truy n thuy t Srê).

     Theo truy n thuy t, dư ng như ngư i Tây Nguyên, ít nh t là các b c
anh hùng c a h , nh ng v á-th n c xưa ã bi t cách làm ra l a u tiên
là t m t hòn á, quan ni m g n v i huy n tho i l n v            t, v    t-M .
t ó ã sinh ra t t c . Ngày nay, m t s ngư i Tây Nguyên v n dùng
nh ng cái b t l a c c vào nhau           cho l a bén vào nhùi n m; nhưng
cách th c y ngày càng hi m trư c s ti n l i c a các b t l a dùng xăng
có kh p nơi.
     Các l i l y l a b ng cách c xát v n r t thông d ng. Nhà thám hi m
có cái b t l a “hi n i” c n xăng, ch ng phi n lòng ư c g p nh ng
ngư i b n a bi t cách “cưa” tre. Cưa là hình th c c xát thông thư ng
nh t, và truy n th ng nh t; dây leo, ong ưa, và cây tre c ng có m t
nhi u nơi; cách làm này cũng th y Malaixia. Nh ng ngư i Tây Nguyên
già u bi t cách làm, ch u khó làm lâu; ám tr ã hoàn toàn ánh m t
k thu t này, b các ti n nghi hi n i làm cho hư h ng. ôi khi, hi m
hơn, ngư i ta l y l a b ng cách c m t khúc g d c theo m t cái rãnh
trong lòng m t khúc g khác l n hơn và theo chi u c a khúc g này: y
là phương pháp g i là “cày”, ch th y Pôlynêdi.
     Ngư i Stiêng bi t l y l a b ng cách ép, s d ng m t th b t l a khí
   ng:
     “...    làm ra cái v t d ng r t h u ích này, ngư i Stiêng tìm l y cái
  o n u m t khúc s ng trâu, ho c t t hơn n a, là ngà voi cái. H dùng
con dao g t tròn, c o nh n, t o lên ó nh ng ư ng ch , khéo n m c ta
ng ó là m t v t làm p. V i m t cái dùi do h rèn l y, cho xoáy gi a
hai bàn tay như m t cánh cung c a th ti n, h xoi ư c m t cái l th ng,
láng, u n, là i u ki n c n thi t          d ng c này b t ra ư c l a. M t
m u g hay s ng dùng làm pit-tông.           u chi c pit-tông này, h g n m t
chút m i d m và ưa nó vào m t ít trong cái l n . R i, b ng m t cú y
tay th t m nh, h n nó t n áy và rút ra ngay; mi ng m i d m b c
cháy... Ki u b t l a này có cái l i là có th l y l a b t k tr i gió th nào,
không s m...”
     L a ư c gi trong nhà sàn, trong nh ng cái b p mà ch            t và vai
trò khác nhau tùy theo t c ngư i: b p l a c a ch nhân, b p l a c a th
công... vùng Srê, khi có nhi u h chung trong m t nhà, m i c p v
ch ng có b p riêng c a mình       ó h n u nư ng và ng c nh y; còn có
thêm m t b p l a l i vào nhà, i di n v i c a, khách kh a ng i quanh
và bu i h p êm c a gia ình cũng di n ra           ó. Chính ng n l a ó g i
c m h ng cho ngư i già k hay hát các trư ng ca, không ng ng t chi c
  ng i u b ng cái nùi, ho c th m chí b ng cách c m l y m t hòn than
                                                                     72


  ang cháy gi a hai ngón tay. Ngư i Tây Nguyên không th không có l a
v êm; ch c n thi u l a ít lâu, là h s ngã b nh. N u, do ng say h
l a t t, thì b cái l nh c a bu i bình minh ánh th c, h s tr d y ngay
    th i cho than bùng lên hay i xin l a nhà sàn bên c nh. Khi i làm
vi c, h mang theo m u c i cháy d c a mình: trong kỳ d n r y, h dùng
nó        t cháy ám cây ã n ngã (trong lo i t tr ng lúa này, vi c d n
   t ch y u là b ng l a), ngày nào cũng v y, h dùng        t ng i u c a
mình.
      Ngư i Tây Nguyên yêu và s l a. y là phương ti n duy nh t c a
h      sư i m và chi u sáng (g có nh a t cháy, u c b ng g thông
ra ngoài ban êm) và là công c chính         tr ng tr t. Nhưng h s s c
m nh quá l n c a k       y t n ng nhi t này và c làm ch nó. D u t t c
các v t li u trong nhà sàn u h t s c d b t l a, nhưng ít khi th y x y ra
n n cháy vì sơ ý. Khi c n t r ng, ngay c b n tr con cũng có b n năng
ngăn l a và th c hi n vi c ó r t hi u qu .
      Khi con ngư i thu n hóa ư c l a, h ã ti n ư c m t bư c to l n
trên con ư ng văn minh; to l n và giàu h qu hơn là khi h bi t n u
rư u hay cho thu c n vào viên n nhi u... v y mà bao nhiêu ngư i Tây
Nguyên coi hai chi n công ó là tiêu chu n c a văn minh, c a ti n b !
      Truy n thuy t v s t, trong nguyên g c c a nó, g n ch t v i các
truy n thuy t v nh ng ngư i th rèn u tiên:

                              B h mi geh sung kos yoas kos
                              b h mi geh sung kra yoas kra
                              b h mi geh sa niam bou niam?
                              ... Nkek lik los b h ti jiri
                              b h h ddang los dung m srong.

                       “    âu mà anh có ư c rìu và xà g c t t,
                          âu mà anh có ư c rìu và xà g c ch c
                          âu mà anh có ư c u và thân th        p?
                       ... p vào cây a thì ra s t
                       trên ng n cây a ta có s t r n.”
                                         (truy n thuy t Srê)

     Lúc u, ngư i Tây Nguyên không bi t s t; h ch dùng g ; h cũng
có m t cái búa, nhưng nó b ng tre (cư i nh o,    nói r ng ch ng có gì
                             1
c ng mà p). “Yae và Yang làm các          dùng c a h b ng tre. Chính
vì th ngày nay tr con v n làm nh ng chi c xà g c nh , rìu nh , t t c
   u b ng tre,   chơi. Và ngày nay, chúng ta v n còn làm nh ng hình


1
    Nh ng ngư i anh hùng sáng th .
                                                                      73


m u xà g c b ng tre cúng Th n r y. T Chul và Chae1, con ngư i làm
các dùng b ng á: nh ng cái u tiên là ư c mang lên t  m ph ”.
     Sau th i    tre và th i     á, Bung khai sáng ra th i kỳ    s t, d y
cho con ngư i l y s t y t jiri, cây a. Nh ng d ng c      u tiên h làm ra
là nh ng th dùng rèn: nh ng cái c p và cái búa.

                        S kap tam b h hiu K'Jul Jae
                        mut tam c rap b h hiu Jae
                  “Nh ng chi c c p tréo nhà Jul Jae
                  chi c búa có cán nhà Jul Jae”
                                          (truy n thuy t Srê)
     V i s t l y ư c cây a ó, h rèn ra các xương và các kh p c a
cơ th con ngư i, nguyên trư c kia ch là m t kh i. “Chính t cây jiri mà
chúng ta có ư c u và mình như th này.”
     M t huy n tho i Srê khác k v sau con ngư i ã l y l i s t t cơ th
c a Me Boh Me Bla, bà M c a S t, Mu i và G m như th nào. K t
th i ó, con ngư i có s t trong n n t c a mình và h khai thác        rèn
các d ng c và vũ khí.

      S t là th kim lo i duy nh t ngư i Tây Nguyên l y lên t n n t
c a mình, v n giàu khoáng s n; ng các chiêng c a h là t Lào, ng
n i thì mua c a ngư i Trung Hoa và ngư i Vi t.        các vùng R bao,
Preh, Churung, ngư i M tìm th y qu ng s t t i ch , khai thác và rèn. “
Turia, Kon Kre, ngư i Xơ ăng tìm th y s t g n như ngay trên m t
  t, trên nh ng công trư ng á l thiên. H nung th khoáng s n g m
nh ng h t nh này trong than g , p trên nh ng chi c e b ng á, r i l i
cho thêm qu ng vào và nung l i. D n d n l p x rơi ra, các h t s t dính
k t l i và, sau khi p r t lâu, h có ư c nh ng t m s t nh mà h u n
cong l i m t u, ch ng h n       làm nh ng chi c cu c con. Qua nhi u l n
nung trong than, th s t nung      y gi ư c cac-bon m t s ch , khi n
nó tr nên c ng hơn n u ngư i ta nhúng nó trong nư c, và có th làm
dao. B th i c a lò rèn ư c chăm sóc c bi t; y là nh ng mi ng da
hươu dùng làm pít-tông trong nh ng ng tr r ng. Khi khai trương m t lò
rèn m i, ngư i Xơ ăng làm l cúng. Ngư i th rèn         máu gà và rư u
c n trên chi c e, hòn á mài và chi c búa; làm như v y s tránh ư c b
b ng, các m i hàn nóng ư c ch c. i v i ngư i Xơ ăng, m i t i l i vi
ph m trinh ti t u gây h i cho ngư i th rèn; ngư i ph m t i ph i n
b i cho ngư i th rèn, n u không công vi c c a ngư i th rèn s ch là
công c c” (m t giáo sĩ ngư i Xơ ăng).



1
    M t trong nh ng ngư i anh hùng th rèn   u tiên
                                                                     74


     Trong huy n tho i Tây Nguyên, rèn ng nghĩa v i sáng t o. Các v
á th n bu i kh i nguyên, nh ng ngư i t ch c nên th gi i, ã rèn ra m i
th :

     “Bung c m m t chi c búa nh (b ng á) và rèn ra qu        t; ông c m
m t chi c búa ng n và rèn ra tr i. Tiah, t, và Truu, Tr i, cư i nhau...”

     Cu c sáng th ra lò rèn trên trái t trùng v i cu c sáng th ra cơ th
con ngư i. Như chúng ta v a th y, ngay t khi các v anh hùng khai hóa
l y s t ra t cây a, theo l i khuyên c a Bung, h li n rèn và công vi c
  u tiên c a h là làm ra các kh p c a cơ th . Làm cho cơ th có hình
dáng, sinh ra các d ng c , nh ng ngư i th rèn mang l i cho con ngư i
các kh năng s ng, m m m ng c a t t c các k thu t; t t c nh ng cái
này u có m t n n t ng tôn giáo gi ng nhau.
         ngu n g c c a lò rèn, bao gi ta cũng th y có con cú mu i.
“Ngư i Rơngao g i con cú mu i là “chim th rèn”, vì ti ng kêu xé tai c a
nó trong êm, khá gi ng v i ti ng m t chi c búa n n lên c c s t. H b o
r ng trong th i anh hùng, con v t ó là m t ngư i th rèn và nó b bi n
thành chim sau m t v tai bi n. Ngư i ta b o chính nó rèn nên nh ng
chi c búa b ng á l a mà th n s m dùng         ánh các cây to1. Nên ngư i
Rơngao v n ti p t c coi nó là thánh b o tr c a nh ng ngư i th rèn. T t
c nh ng ngư i tr thành b c th y trong ngh thu t rèn u ã n m mơ
th y chính nó.
     Tín ngư ng Srê cũng gi ng như v y: “Cú mu i là chim-th rèn.
Ngày xưa nó rèn nên chi c rìu c a K nas (th n s m). Khi Dong Rong l t
   K nas, ông ta v n mu n cú mu i rèn cho ông nh ng chi c rìu nhưng
nó rèn cho ông nh ng chi c rìu b ng chì. Dong Rong bèn nói v i cóc,
cũng là th rèn (h n là vì ti ng p ap c a nó). Chính cú mu i ã d y
cho con ngư i bi t rèn. Và, n t n ngày nay, nh ng ngư i th rèn khéo
tay mà chúng ta r t c n v n b t chư c con chim-th y có ti ng kêu nh c
nh l i ngh nghi p cũ c a nó: tok... tok... tok, gi ng như ngư i ta p
thép; k rus... k rus, gi ng như lư i dao ngư i ta mài trên m t hòn á...”
                                            (truy n thuy t Srê)

     Vi c sáng th ra s t và sáng th ra cơ th con ngư i g n gũi v i nhau
  n m c nh ng truy n thuy t v c hai lo i này là m t ph n trong nghi
th c tang l khi nh c n ngu n g c c a cơ th con ngư i. M t truy n
thuy t Bana còn ch ng minh thêm m i quan h này:

     “Ngày x a ngày xưa, vùng Giarai có m t ngư i r t giàu tên là
Xep, ông ta có r t nhi u nô l và vô s hàng hóa. Trong s c a c i c a

1
    Ngư i ta b o ch có jiri, cây a, là không bao gi b sét ánh.
                                                                        75


ông, ngư i ta th y có hai th i s t to nh khác nhau. S ph n c a Xep g n
v i th i s t nh , n m c ông c m nh n ư c trong ngư i t t c nh ng
bi n chuy n c a th i kim lo i y. Ngư i con trai c a ông mu n rèn m t
thanh gươm, xin cha cho anh m t trong hai th i s t. “Hãy l y th i l n y,
Xep tr l i, nhưng ng ng n th i nh , s sinh h a y”. Anh chàng
thanh niên th y th i kia quá to, mang th i nh i, không h bi t nh ng
tính ch t kỳ l c a nó. Anh mang nó i rèn; nhưng trong khi rèn các d ng
c , anh rèn linh h n c a ngư i cha.
      “Anh chàng con trai c a Xep li n b tr ng ph t ngay vì s không
vâng l i c a mình, lư i gươm rèn ra còn thô và v a m i tư ng hình, c
cháy b ng: s c nóng t a ra m nh n n i hòn á dùng làm e ch y ra
như sáp, và th m chí c nư c cũng b c cháy khi ch m ph i ch t s t nóng
b ng. Anh chàng thanh niên không bi t c u kh n v Yang nào n a ây...
Ngư i nô l tên là Pang, trong khi chu n b cái bao cho thanh ki m, b
m t v t thương và máu ch y ra... Anh ta       m y gi t máu rơi xu ng trên
lư i gươm và b t s i lên d d i. “Ôi, anh chàng nô l kêu lên, nó mu n
ăn tôi, nó mu n ăn tôi!”...    t nhiên anh ta n m l y lư i gươm cháy r c
  y và c n vào nó. M t qu c u l a trùm l y c ngư i Pang, anh ta nh p
vào trong s t,      y anh g p Xep. L p t c s t ngu i i và t ngày y,
th n trú ng trong thanh gươm ó mà ngư i ta gi trong m t cái gi
b ng tre... Không bao gi ngư i ta dám rút thanh gươm th n y ra kh i
v n a, vì y s là ngày t n th .”

     N u t s t, ta i ngư c lên n cây a, ngu n g c c a nó, ta s g p
m t s ki n thu c huy n tho i v chu trình th c v t-con ngư i, mà chúng
ta s nghiên c u sau.

                                    ♣


                     N N T NG TÔN GIÁO
               C A CÁC K NGH TRUY N TH NG1

    T cái ơn gi n nh t n cái ph c t p nh t, t t c  u do các Th n
d y cho con ngư i. Con ngư i h c ư c c a các Yang các k ngh và
công c c a mình.

      Ngh an át - “Ban u, lúc kh i nguyên, nh ng cái gùi là qu c a
tre; chúng c th m c ra; ta ch có vi c hái l y mà thôi. Nh ng chi c nh

1
   Không nên i tìm    ây nh ng nghiên c u toàn b v các k ngh (ngh d t, ngh
 i săn và nh ng ngh khác ã nói n ch khác), ây là nói n các truy n thuy t v
ngu n g c c a m t s trong các k ngh y.
                                                                      76


m c trên các cây tre th ng, nh ng chi c l n m c trên cây tre cao. Cũng
như chi u là qu c a cây lát; ngư i ta ch vi c hái l y.
      Nhưng t tr n     i h ng th y, m i s ã thay i; gùi, thúng m ng,
chi u không m c ra như trái trên cây n a; chúng ta ph i làm l y t t c .
Tuy nhiên S rden và các th n trong thiên nhiên thương h i con ngư i.
Các th n cây ã giao cho các loài th c v t d y cho con ngư i; S rden
giao nhi m v ó cho các vì sao. V y là tre d y cho con ngư i bi t ch ,
vót b ng dao, i u khi n các nan       an thành gùi, thúng. Lát d y cách
làm chi u; nó nói v i con ngư i: “ i g i v anh l i ây, làm chi u không
ph i là vi c c a àn ông; y là vi c c a àn bà, ngư i bi t chu áo hơn,
d y s m khi ch ng còn ng . àn bà ph i an chi u b ng các ngón tay
c a h ; con dao là công c c a àn ông.” Con chim ác là bé nh còn d y
các cách an s i lát khác nhau, bao nhiêu s i lên trên, bao nhiêu s i
xu ng dư i. Cây mây, dùng       bu c,    c p, d y con ngư i : “Hãy ch
tôi t    u m ng nh t ch     ng ch t g c”.
      “Con ác là nh bé d y cách lu n các s i an; con v t tr i d y cách
bơi; con báo d y cách i ban êm...”
      “Sao K nhiang1, do S rden x p t, d y cách làm chi c nia; nó ch
cho con ngư i hình chi c nia, và d y: “ ưa hai s i lên trên, si t năm s i
xu ng dư i”.
                                           (truy n thuy t Srê)

     Cho n ngày nay,          an át c a ngư i Tây Nguyên v n không
thay i cách c u t o. Chi u bao gi cũng an m t s i lên m t s i xu ng;
gùi: hai s i lên hai s i xu ng, v.v. an r t c n th n và ch t; các chi c
chi u    ây vào lo i ch c nh t ông Dương.
     Ki u an ơn gi n nh t là ki u bàn c : m t s i ngang m t s i d c.
Ngư i Tây Nguyên tuy t gi i trong vi c a d ng hóa “l i i” (gung) c a
s i mây an vào nhau t o nên m t s n ph m khéo léo, hoa văn u n.
Tr con mư i hai tu i ã có nh ng ngón tay quen v i công vi c tinh t
này. ôi khi s i n n ư c nhu m màu (màu en b ng thu c lá, màu
b ng m t lo i t c bi t)          cho hoa văn càng n i lên. Có “l i i
th ng”, có “l i i ch chi”, “l i i hình trái tim”, “l i i chéo”, “l i i
vòng quanh”, “l i i th ng mút ư ng” (Hy L p), v.v.
     Ph n l n các      an dùng       ng (gùi, thúng, túi) u có hình tròn
và áy vuông. M i t c ngư i có m t hàng riêng c a mình trong lĩnh v c
này; thông thư ng m i ngư i t an l y chi c gùi c a mình và m i t c
ngư i phú cho anh ta có m t d u n riêng; nhưng nh ng cái kiat, lo i
thúng có hai ph n úp vào nhau là c s n c a ngư i Cil. Ngư i Raglai
phơi thu c lá c a h trên nh ng t m an b ng lát. Ngư i R l m thư ng


1
    Chòm sao Thiên Mã.
                                                                       77


 an s a. Ngư i M ăn b ng nh ng chi c bát an kín n n i không ch y
nư c; h      món cháo cho l n ăn trong nh ng chi c s a l n.
      Chi c chi u, là toàn b cái giư ng c a ngư i Tây Nguyên, chi c gùi,
phương ti n v n chuy n duy nh t và là ơn v o lư ng c a h , chi c
thúng trong ó h x p ôi th c a c i nghèo nàn, là nh ng v t d ng c n
thi t hàng u. Khi, vào bu i t i, ngư i àn bà sàn g o, bà hát, theo nh p
c a ôi tay, truy n thuy t v cây lát và ký c v các Th n “t muôn thu ”
 ã phân chia các công vi c cho àn ông và àn bà.

                                       ♣

      Ngh g m - “Lúc u chúng tôi không có bát, l n hay nh , chúng
tôi không có ché, l n hay nh . Ch t khi có Me Boh Me Bla chúng tôi
m i có bát và ché. Trư c ây chúng tôi cũng không có mu i. M t hôm
nh ng ngư i ang làm r y th y m t ngư i àn bà có mu i; h xin bà y
mu i vì cơm ăn v i tro ch ng ra sao c . Bà y không mu n cho; nh ng
ngư i àn ông u i theo bà. H b t k p bà m t ng ru ng, h làm cho
bà b thương; m t ít máu ch y ra trên m t t, t tr nên m n; vì v y
cho n ngày nay ngư i ta v n g i nơi y là: Srê Boh (Ru ng Mu i). Me
Boh Me Bla nói v i h : “ ng gi t tôi; hãy i v i tôi n t n bi n,     ó
các anh s có mu i”. H theo bà và ti p t c i n bi n. n nơi, Me Boh
Me Blah hy sinh; máu c a bà ch y ra trên cát làm thành nh ng cánh
   ng mu i. ngư i ta l y vú bà làm bát; ùi bà làm nh ng chi c ché to;
   u g i bà làm nh ng chi c ché nh ”.

     Trư c khi bi t n bát, ngư i Tây Nguyên ăn cơm ng trong lá
chu i. V sau h làm chén bát b ng cách an; ngày nay ta v n còn th y
 i u ó ngư i M . R i h bi t có th tìm ư c chén bát và ché x s
c a mu i, ven bi n, nghĩa là vùng ngư i Vi t1. Không ph i h làm ra
chén bát, ché và t t c nh ng      s h có: t t c các th ó h        u mua
ch ven bi n, “t khi Me Boh Me Bla ch y tr n xu ng bi n”.
     Trong các truy n thuy t v s sáng th , thư ng có nói n các lo i
  t sét và cao lanh khác nhau; nhưng các v anh hùng sáng th , các v anh
hùng khai sáng dùng chúng       làm ra các loài v t: “... Bung dùng t sét
       làm ra chim s ; t sét vàng làm ra di u hâu; t sét xanh làm ra
con báo...” Không bao gi th y nói n chuy n          g m; ch có cơ th c a
Me Boh Me Bla là ngu n g c c a g m.
     C n ph i giành riêng m t v trí cho chi c n i t dùng         n u cơm.
D ng c nhà b p này là quan tr ng hàng u, ngư i Tây Nguyên ph i t
h làm l y và, cho n t n ngày nay h v n còn làm các n i t này.

1
 Trư c khi ngư i Vi t n, ngư i Tây Nguyên mua toàn b   g m c a ngư i Chàm,
ngư i Trung Hoa và ngư i Cămpuchia.
                                                                       78


Ngư i ta có th không c n có bát      ăn cơm, nhưng không th thi u m t
cái v i ch u ư c l a      n u cơm. Cho nên, t nguyên th y, ngư i Tây
Nguyên ã bi t n cái n i t, không ph i ph thu c vào ngư i nư c
ngoài và các cơ may c a vi c mua bán. Theo Truy n thuy t, ngay t khi
sáng th ra th gi i con ngư i, t khi “chui ra t      t”, Bung ã nghĩ n
vi c mang theo m t chi c n i t trong lòng t sâu,        cho con ngư i b t
chư c cách c u t o.
      Cho n t n ngày nay, ngư i Tây Nguyên v n t làm l y n i t cho
mình. Nhưng, ngư c v i các ngh khác, ph bi n hơn, là tác ph m c a
m i ngư i như vi c an chi c gùi, hay ít ra c a m t ngư i trong t ng làng
như ngh rèn s t, làm g m là m t ngh chuyên môn hóa: g n như c m t
vùng m i có m t làng làm n i; và y là do các i u ki n a ch t. Qu
v y, không ph i lo i t nào cũng làm ư c n i, và hi m có lo i t thích
h p. Ngư i Srê có t c i tìm n i cho mình làng Liang (m t cái n i ư c
   i b ng dung tích g o ho c mu i c a nó. t sinh ra ngư i th th công;
truy n th ng làm n t ph n còn l i. t nhào ư c các ngón tay n n thành
hình; t t c ư c em t trong lò, r i nhu m b ng m t ch t màu th c v t
  en x n. “T khi Bung ưa chi c n i u tiên t dư i          t lên, chúng tôi
v n làm như v y”.
                                      ♣

     Nơi cư trú - “Lúc u chúng tôi không có nhà; ngư i ta trong các
cây trong r ng, nơi nào h trú ư c. Ndu, v Th n thư ng ng, m t
ngày kia th y anh chàng Doê kh n kh n p trong m t cây mhi1, là lo i
cây Ndu thư ng ng        ó.   che ch cho con ngư i ó, Ndu làm cho
vòm lá cây mhi không th m nư c; mưa không l t qua ư c n a. T ngày
 ó, con ngư i thư ng tìm cây mhi làm nơi trú ng .
     “V sau, Bung mang t  m ph lên trư c h t là tre và tranh. Ông
d y cho con ngư i làm nh ng chi c nhà sàn toàn b ng tre và l p tranh.
T ngày cây a cho con ngư i s t, con ngư i làm ra dao, xà g c và rìu;
b y gi h c n có g ch c hơn         làm vi c. Bung cho h t t c các cây
l n trong r ng. Bung v n thương con ngư i cho h g c n           xây nhà;
ông d y cho h dùng rìu o nh ng cây c t nhà. M i d y cho con ngư i
dùng c khoét g         ghép m ng. T ngay ó chúng tôi b t chư c con
m i ăn g khi chúng tôi làm các l m ng, khi chúng tôi c m t khúc g
   ghép khúc khác vào”.
                                            (truy n thuy t Srê)

     T khi ngư i Tây Nguyên bi t s d ng chi c rìu và chi c xà g c, h
 ã làm nhà theo cùng m t ki u và cho n t n ngày nay. H ch ng th y
vi c gì ph i thay i. Các Th n ã d y h làm như v y; còn có th có

1
    M t lo i cây s i.
                                                                         79


cách nào hay hơn? Vi c kh p b ng dây, vi c ghép b ng c, vi c l p
b ng tranh ã ư c c           nh b ng các l nh b t di b t d ch c a Truy n
th ng. Nhà c a c a ngư i Tây Nguyên, thuôn dài, cao, là m t công
trình xây d ng nh , không nh m           t n t i nhi u th h . Khi di chuy n,
ngư i ta khiêng c ngôi nhà i trên vai, thành t ng b ph n tách r i, vác
như vác các th c a c i ng s n còn l i. Khi g m c, ngôi nhà có nguy
cơ nát, ngư i ta làm l i, bên c nh.
       M i ngư i làm l y nhà c a mình, nhưng không ph i b t kỳ           âu.
D ng m t ngôi nhà m t nơi không thích h p có th mang l i nh ng h u
qu x u: b nh t t        xu ng u nh ng ngư i cư trú trong ó (b nh phong
n u làm nhà trên m t m i), nghèo kh b i vì lúa không thích trong
nhà ó. Cho nên c n c n th n h i t trư c khi b t tay làm nhà. Bu i t i,
ngư i àn ông, m t mình, n ch              t nh ch n, t m t lá chu i xu ng
   t; trên t m lá chu i ó anh ta t b y h t g o, ph m t t m lá khác lên
trên và dùng m t mi ng g ch n t t c l i; r i anh ta tr v nhà. Sáng hôm
sau, anh ta tr l i ó       xem d u hi u. N u b y h t g o v n còn gi a hai
l p lá, nơi y là t t, có th d ng nhà, và s không thi u thóc g o. N u các
h t g o không còn, thì là nơi y có m i, ho c h t g o ã b ra i, không
thích      ó; ph i b ch     t không t t y thôi.
       Ngư i Xơ ăng, ngoài cách bói b ng h t g o ó, còn dùng phương
pháp th b ng con sên: h         t trên ch    t nh ch n năm con sên thư ng
                      1
và năm con sên-kia . N u sáng hôm sau các con sên-kia th ng các con
thư ng, thì ph i i tìm ch       t khác.
       Còn có nh ng th i kỳ không thích h p cho vi c làm nhà hay c t l i
nhà, và nh ng th i khác không úng v i phong t c. Ngư i ta thư ng s a
nhà và làm nhà vào mùa khô, gi a kỳ thu ho ch và lúc t r y m i. “T
thu nào n nay, y là cách d ng nhà...”

                                     ♣
      Các món ăn - “Lúc u, con ngư i không bi t ăn cơm. Khi có thóc,
h ăn cám và v t cái h t c ng mà h g i là “xương” c a thóc i.
     “M t bà già nghèo s ng m t mình v i a cháu. Nhà bà ch ng có ai
làm vi c ư c; bà r t nghèo và thi u cái ăn. Bà b o cháu i xin nh ng
cái “xương”; bà s tìm cách bòn ra chút gì b ng cách n u cháo. Do
ngư i ta v t h t “xương” nên a cháu tìm ư c ch ng khó khăn gì. V y
là nó mang g o v cho bà già n u. Nó th y ăn ngon hơn cám! Bà già
gi u bi t khám phá c a mình và i xin “xương” kh p c làng: các gia
  ình u s n sàng cho, n n i bà ch t y c nhà.
     “ n kỳ gieo gi ng. Ngư i làng g n như ch ng còn cám       ăn v i
rau; ph i gi l y gi ng và th là ói. Th ng bé gi trâu cùng v i tr con
trong làng.    n gi ăn trên bãi c , nó l y gói cơm n u chín c a nó ra

1
    ã b b bùa mê, là nơi trú ng c a các ác th n.
                                                                     80


“Mày ăn gì y? - Ăn xương!” Nó cho b n chúng n m th ; chúng th y
ngon th t. L i d ng lúc th ng bé trông trâu lơ nh, chúng ăn s ch ch
cơm.
     “B n tr trong làng v i k l i cho cha m chuy n chúng ã ăn món
gì. M t bu i t i, m t ngư i ph n quy t nh n thăm bà già, xem bà ta
n u “xương” như th nào. Bà già th y b theo dõi, bà ch           nư c vào
chi c n i ã b c lên b p. n lúc êm ã khuya và ngư i ph n tò mò
kia ã ng , bà già ong hai bát g o và      vào n i... Nhưng ngư i ph n
làm ra v ng say ã nhìn th y t t c : nư c sôi, g o n ra, b t s i lên
trên mà bà già g t ra, m t ph n nư c b c hơi, m t ph n th m vào g o.
     “Ngư i ph n y bèn tr v nhà và công vi c u tiên là b t chư c
bà già ; ch ta thành công. Ti ng n nhanh chóng lan ra trong làng, m i
ngư i u mu n n u cơm, n u “xương”. Nhưng t t c g o ã nhà bà
già ã i xin. M i ngư i ph i n nhà bà mua l i ch g o y, ngư i thì
   ng trong ché, ngư i thì túm trong chăn... Bà già tr nên giàu có. M i
ngư i mang g o v nhà và t p n u. Chính t lúc ó chúng tôi bi t ăn
cơm.”
                                            (truy n thuy t Srê)

     Trư c khi khám phá ra g o, ngư i Tây Nguyên ch ăn cám và lá cây,
và h không h ng i nói ra i u ó. ã bi t ăn cơm, h ch còn dùng cám
   nuôi l n và làm rư u c n.
     M t truy n thuy t k chuy n nh ng ngư i anh hùng th i c ã h c
 ư c c a các th n cách n u cơm, tính ch t c a c i un và  l a c n thi t
   có ư c cơm ngon:

                        Ous t rlut long chat
                        ous r nga sin piang
                        duong k nhiang khiang koe.

      “L a to (lúc u) v i c i chah (hopea) - r i l a than, v y là cơm
chín - m t cái s a t t    d n cám”. Các Th n Wao và Dang ã d y Den
như v y, y thác cho anh ta giao vi c ó l i cho v . T ó, bao gi cũng
là àn bà n u cơm, công vi c c a àn ông là làm ru ng.
      Vi c dùng các lo i rau, lá cây và m i th th c v t ăn ư c không
ph i là do các th n d y. Con ngư i ã tìm theo kinh nghi m. Ngư i Tây
Nguyên c n có nh ng th c ăn y, vì h bi t không th ch ăn cơm. Lúc
   u h hái b t kỳ th lá cây nào, b t kỳ th măng nào trong r ng; nhi u
ngư i b ng       c; do v y h bi t phân bi t th gì t t th gì c. Th c ăn
c a ngư i Tây Nguyên, ph n l n là th c v t, kh i lư ng khá nhi u nhưng
ít ch t b , khi n tr con c bi t ng b ng.
      Ngư i Tây Nguyên t xưa v n thích ăn th t. Nhưng lúc kh i nguyên
h ch ng có trâu, cũng ch ng có l n, gà. M i th ó u còn dư i Âm
                                                                               81


Ph ; trên m t t con ngư i còn chưa bi t dùng. Thay vì trâu, h ăn
nh ng con b hung có s ng, nh ng qu cà tím mà h c m vào y nh ng
cái que gi ng như s ng; nh ng con cá có s ng, nh ng con ch ch mà h
treo trên cây nêu có d p ti n hành m t l h i l n.
      Tuy nhiên như th v a không n tư ng cũng ch ng b dư ng gì.
Bung, v Th n t ch c, bèn d y con ngư i: “ch ăn có sâu b và chim, thì
là nh quá i v i các ngươi; ăn con cá hình cái s a, thì s b các Th n
ph t; treo con cá ch ch lên cây c t l s b Tr i ánh. B t các lo i h
th n l n mà ăn là không h p v i các Th n.”
      Ndu, v Th n l n, Cha b o tr c a loài ngư i, Thư ng c a nh ng
ngư i nghèo, d y cách n u th t    ăn: “Th t gà, th t l n, th t trâu, th t nai,
   y là ph n c a con ngư i. Các ngươi ph i ăn t t c nh ng th ó cùng
v ig o      cho no...” Sau chuy n ó, con ngư i m i làm l hi n sinh và
m ti c ăn con trâu u tiên.

      B p núc c a ngư i Tây Nguyên r t a d ng; có nhi u ki u n u cơm,
làm rau, n u canh, ăn th t, làm th c ăn d tr khác nhau. T xưa, t p quán
  ã d y cho ngư i ta cách n u và ăn. Như cách n u rau bi-na truy n th ng:
“Ngay t      u l a ph i to; ph i khu y u; c m không ư c nói trong khi
n u; ngư i àn bà n u b p không ư c thay i tư th ; n u không món
ăn s     ng...”
      M t nghi th c tôn giáo còn quy nh các c m k v ch ng i ăn và
tính ch t c a th c ăn. Như c m không ư c ăn th t nai hay mang chòi
r y: Th n Lúa g n ngay ó s không b ng lòng khi nh n ra là con ngư i
không ch ch u th a mãn v i thóc lúa. C m không ư c ăn xoài cùng v i
cá tr ng; ngày xưa, sét ph t cái món h l n này v n không ư c Th n
S m ưa thích.

     Cách pha ch rư u c n có ngu n g c truy n thuy t và m c ích tôn
giáo. Chính con nhím, v n có cái “d dày cao nhã” ã d y k thu t cao
c p này: “Làm rư u b ng qu m ng và các th qu gi nát thì ch ng
ngon. Làm b ng c , thì s thành thu c c. Ph i làm rư u c n b ng
nh ng viên b t g o, s có ư c m t món rư u ngon...” Con nhím còn d y
ph i làm bao nhiêu viên b t như v y cho m t ché rư u; nó bày li u lư ng
cám, cơm n u chín và th o m c (dùng      làm ch t mùi và ch t lên men)
c n ph i tr n v i nh ng bánh b t nh ; nó d y cách t than h ng         áy
ghè và m t l p cám lên trên cùng, trư c khi b t th t kín. R i nhím t rút
d dày c a mình ra, giã nh và tr n v i b t, v a nói: “Bao gi cũng ph i
làm như th này; rư u c n ch th t ngon khi có d dày nhím.”1
1
  Ngư i Tây Nguyên cho r ng con nhím là m t con v t huy n di u b i vì nó vô tính.
H cho r ng nó có nhi u tính năng; d dày c a nó có tính ch t kỳ l là khi n cho rư u
tr nên tuy t h o. Cho n t n ngày nay, m i khi b t ư c m t con nhím, h l y cái
d dày nó em giã v i b t g o, dùng làm ch t lên men.
                                                                          82


     Hai ngư i àn bà S rik và S rac ã làm ra ché rư u c n u tiên,
dư i s hư ng d n c a Th n nhím. T ó, công vi c này luôn là c a àn
bà. Khi m ché rư u c n, chén u tiên bao gi cũng là dâng các Th n
t lòng bi t ơn h ã cho con ngư i món ngon tuy t h o này.1
     Trong i s ng có t ch c c a ngư i Tây Nguyên, ch ng có gì phó
cho s tình c , c th i gian c a các hành ng l n ti n trình c a nó. c
bi t m i lao ng u là truy n th ng, ư c quy nh b i t p quán c xưa
không h bi n i cũng như các quy lu t c a T nhiên, t thu kh i
nguyên. T muôn i nay, ngư i ta t a lúa vào mùa mưa, và không có v n
   thay i. T muôn i nay ngư i ta c t nhà và làm rư u c n theo úng
m t cách như v y; m t s      i m i s là m t s r i lo n phi lý. N u có
m t cá nhân mu n hành ng ra ngoài nh ng nguyên lý vĩnh c u y, i ra
ngoài khuôn kh c a t tiên, anh ta s b coi là m t k dã man vô giáo d c
vì ã không ư c khai tâm, là m t k ngu d t không bi t “cung cách” và
ch c ch n s th t b i. Ngư i Tây Nguyên là m t ngư i b o th       y t tin
và y không ph i là i u c n tr nh hơn c        i v i s phát tri n c a h ,
b i vì h khá thông minh mà sáng t o.




1
 Ngư i Tây Nguyên thư ng có t c nhân cách hóa h t thóc; h g i rư u c n là “lá
gan” c a thóc, cũng như cơm là “thân th ” và “th t” c a thóc..
                                                                    83


                                   IV
                  i cương v thu t ch a b nh truy n th ng
      Thu t ch a b nh c a ngư i Tây Nguyên, lo i k thu t cao c p mà
chúng ta nghiên c u riêng, cũng ph thu c vào Truy n th ng; cái này ch
huy và c t nghĩa cái kia. Nó không ph i là m t khoa h c nghiên c u
phát tri n, mà là s nh c nh l i m t t ng th nh ng hi u bi t c xưa. Nó
thoái hóa hơn là ti n b , nhi u khái ni m b quên lãng d n ã b m t i
   i v i các th h sau. G n các trung tâm có ngư i châu Âu, các lo i
thu c và các cách ch a ch y c a ngư i Pháp góp ph n gi t ch t khoa
ch a b nh truy n th ng mà thư ng ít hi u qu này. Tuy nhiên, cũng như
t t c nh ng gì là truy n th ng ngư i Tây Nguyên, nó còn gi ư c
m t s c m nh tinh th n l n, không d nhanh chóng m t i theo t c
truy n bá c a các lo i xuyn-pha-mít. Có nh ng lo i thu c không còn
  ư c dùng ( c bi t là m t s r ) ho c b quên lãng, nhưng lòng tin kh
năng c a các lo i cây thu c v n ăn r t sâu. N u có nh ng k thu t s
d ng ã b m t i, thì các nguyên lý v n còn, b t bi n, nh t là trong
ch ng m c chúng có liên quan n tôn giáo.
         ây chúng tôi không ti n hành m t cu c nghiên c u th c v t h c
v các loài th o m c ư c ngư i Tây Nguyên dùng          ch a b nh; úng
hơn là chúng tôi c g ng làm toát ra cái tinh th n c a k thu t s d ng
thu c. Chúng tôi s k ra m t s l n các loài cây;      ây chúng tôi chú ý
   n quan ni m c a nh ng ngư i b n a v nh ng “kh năng” c a chúng
nhi u hơn là v m t hình thái h c c a chúng.    ch các loài th o m c ó,
chúng tôi s dùng các tên b ng ti ng Srê c a chúng, vì chúng tôi ã
nghiên c u ph n l n chúng t c ngư i này.

                                        ♣


         NGU N G C TRUY N THUY T VÀ CÁCH S              D NG THEO
                         QUY T C

     “Ngày xưa khi các dorpaê1 s ng như nh ng con ngư i, b t khăn và
m c áo thêu, và nói chuy n v i ngư i, m t con th con b ngã và gãy
chân sau. M th ch y n và th y không th ch a ư c cái xương gãy.
Nó i tìm th gì có th ch a ư c cho con; nó i săn và tìm. Nh ánh
hơi, nó tìm ư c m t lo i cây nh mà b ng linh tính cho nó bi t là có
hi u l c; y là cây s n m t rbo nting2. Nó ào l y c và v i mang v .
Nó r t th vào chân con, chân lành. M Th ã tìm ra ư c cây thu c u
1
    dorpaê: th hoang.
2
    Dich sát nghĩa: “thu c g n xương”
                                                                     84


tiên. Trong khi v i ch a cho con và vui sư ng th y con lành, nó quên m t
cái c mà nó t trên m t hòn á. M t ngư i i qua; anh ta tò mò nhìn
hòn á và mang cái cây n v . M t hôm anh ta có d p th tác d ng c a
nó. Nó không làm anh th t v ng; anh ta bèn i tìm trong r ng t t c các
loài cây lá r ng và có c ,    dùng làm thu c: c th mãi, r i anh ta tìm
ra ư c tính ch t c a t ng loài. Anh ã có ư c b sưu t p cây thu c u
tiên.”

     Th , quen s ng trong r ng thưa,       y có nhi u cây s n m, ã d y
cho con ngư i bi t dùng các lo i th o dư c. Có m t nguyên lý ph quát
là Thiên nhiên ã t s n thu c nơi nào có b nh. Tr i qua kinh nghi m,
con ngư i ã sưu t m ư c các lo i cây y. T ngày h g i tên chúng, thì
cũng là lúc h bi t chúng và bi t cách khai thác công d ng c a chúng.
     Các lo i thu c ng v t là do các con v t d y cho ngư i, “vào th i
t t c các loài u nói ư c v i nhau”.

     M t truy n k g n ây hơn gi i thích, theo cách c a nó, ngư i da
tr ng ã t n d ng các lo i thu c hòa tan r t m nh mà ngư i Tây Nguyên
là nh ng ngư i tìm ra u tiên như th nào:

     “Tung và Tang u i theo m t con nai. Mu n tr n thoát, nai nh y
xu ng m t con su i kỳ l nư c cháy như l a: daa ous s n m1. Tung và
Tang b tr y da trong khi rư t u i; h r a b ng nư c ó và lành ngay
t c thì. H nh n ra nư c ó là s n m, nó ch y như l a; h l y v . V
  n nhà, h l i làm th n a; nư c y        lên các ch l và các v t thương
s ch a lành h t ngay. R i ngư i Tây Nguyên ph c v ngư i Vi t, nh ng
k th ng tr h . n lư t ngư i da tr ng t i x này. H b thương chân,
và g p Tung và Tang, Tung và Tang ch a lành cho h . Ngư i da tr ng
mu n có th thu c công hi u này. Hai anh chàng Tây Nguyên b o r ng
ngư i Vi t ã chi m ch d tr c a h r i. Ngư i da tr ng l y l i c a
ngư i Vi t và mang v nhà h . Cho nên ngày nay chính ngư i da tr ng
gi l y các lo i s n m hi u l c hơn c .”
     Các lo i thu c ngư i Tây Nguyên có và bi t dùng h u h t là th o
m c, h thư ng khai thác công d ng c a lá, ng n, nh a, c , qu , v.v. Các
lo i dư c th o ó là nh ng lo i cây m c hoang mà ngư i ta i hái trong
r ng. Cũng có th tr ng, nhưng ph i xa nhà        tránh tác d ng t xa c a
chúng, vì n u m t m t chúng ch a b nh, thì m t khác chúng l i gây b nh
cho ngư i chưa m c.
       ôi khi ngư i ta cũng dùng m t th t hay xương m t s loài v t hi m
và khó b t làm thu c.


1
    D ch úng t ng ch : “nư c - l a - thu c”
                                                                            85


      Tùy theo lo i cây ư c s d ng hay lo i b nh ph i ch a, mà cách
dùng có khác nhau: dán, xoa, xông, u ng, hay ch ơn gi n mang trong
ngư i.        t hi u qu toàn v n, ph i tuân th các quy t c truy n th ng
quy nh các i u ki n, các trư ng h p s d ng: ph i tr n tru ng, không
 ư c      ai nhìn th y, làm vào ban êm, v.v., tùy theo lo i cây. M t s
lo i thu c g n v i các i u kiêng k : trong su t th i gian dùng thu c,
ngôi nhà ó s wer (c ), ho c kiêng ăn m t s th c ăn nào ó.             m t
ngư i l không ph i ngư i trong gia ình bư c vào nhà khi m t ngư i m
 ang ch a b ng s n m wer, s làm cho thu c m t tác d ng. N u ngư i
b nh ăn các lo i qu hay cá b kiêng thì cũng s như v y.
         nh ng nơi ngư i Tây Nguyên ti p xúc v i văn minh châu Âu,
ngư i ta ư c khuyên không nên dùng cùng m t lúc c thu c Tây và
thu c truy n th ng c a Tây Nguyên: các lo i thu c truy n th ng s m t
h t tác d ng và, do ganh ghét, th m chí còn làm cho thu c Tây ch ng
hi u qu gì.
         Tây Nguyên, h u như m i ngư i u bi t nh n ra các loài cây
thu c; ngư i ta i hái thu c gi ng như ngư i châu Âu i n qu y dư c
ph m. Nói cho úng, không có nh ng ngư i th y thu c nh lo i thu c
này hay thu c n theo trư ng h p c a t ng khách hàng. Các nam th y
cúng và n th y cúng không ph i là nh ng lang băm: sau khi ã b t m ch
ngư i b nh n khám, h phán anh ta có ch a lành b nh ư c hay không,
gi ng như các v b i th m tòa i hình tuyên b b can ph m t i hay
không, giành cho quan tòa theo lu t mà nh hình ph t. Các v th y cúng
ch khuyên nên cúng như th nào cho các Th n, ôi khi b o m t nhà ph i
kiêng c , nhưng không bao gi ch lo i thu c ph i dùng. Vi c y thu c
vai trò c a ngư i Già làng v n bi t r t nhi u lo i dư c th o và ch v cách
dùng theo nh ng nguyên t c truy n th ng, ư c áp d ng “t t tiên, t
muôn thu ”. Trư ng h p b nh nh (s t nh , v t thương nh ) và không
c n m i th y cúng t n kém, m i ngư i t ch a l y b ng món s n m có
 ư c u tiên.

                                        ♣

     NGUYÊN NHÂN VÀ THU C TRUY N TH NG                           I V I CÁC
                TR NG THÁI B NH LÝ

     Các lo i tai n n (b thương, b c n, v.v.) thư ng ư c coi là do các
ác th n tr thù. N u n n nhân ch t, anh ta s ư c tr thù th gi i bên
kia: n u anh ta b h v , trong th gi i bên kia anh ta s là th lĩnh c a
loài h , b n h s ph i ph c v anh ta1. Không bao gi ngư i Tây

1
    vùng Xơ ăng, gh là do ki n tr ng “gây ra”, au răng là do ki n en, au   u là
do các ác th n ném t vào u, ng kinh là do qu ám.
                                                                        86


Nguyên mút máu c a chính mình, dù ch là m t gi t a ra t m t v t t;
anh ta s      cho m t con qu ám l y anh ngay. “Ngư i nào t li m l y
máu mình, s quen thèm; r i ra anh ta s làm ch t c làng, ăn th t h ”.
      Các b nh thông thư ng nh t trong dân cư mi n núi là s t rét, ki t l ,
giun sán, các b nh hoa li u, các b nh nhi m trùng da (nh t, gh ), các t n
thương v ph i (ho kinh niên, hen suy n), phong, viêm m t, th p kh p,
chưa k      n các n n d ch hoành hành u n và tàn sát r t nhanh c làng
n u không ư c ch a tr k p th i. Nói chung, ngư i Tây Nguyên có th
m t ch t v ng ch c, m t khí ch t lành m nh, m t dòng máu kh e: m t
v t thương ư c r a s ch h u như không bao gi nhi m trùng. àn bà
sinh trung bình n mư i a con; chúng ch s ng sót ư c nhi u l m là
hai hay ba a; i u ó là do các i u ki n sinh t n c a a tr sơ sinh,
có m t s ch n l c t nhiên. Ch c n chăm lo m t s i u ki n v sinh t i
thi u là các a bé s ng ư c. Ngư i Tây Nguyên, chưa quen v i thu c
Tây, r t nh y c m v i các lo i thu c này: nh ng v nhi m trùng ch t
ngư i ã ư c d p t t trong b n mươi tám ti ng ng h b ng m t li u
xuyn-pha-mít nh .
      Các tình tr ng b nh lý khác nhau là nh ng s h n n mà ngư i Tây
Nguyên, theo lôgích c a riêng mình, coi là h qu c a nh ng nhi u lo n
trong các quy lu t ph bi n do các Th n ban b . M t s r i lo n trong
nh p i u bình thư ng c a T nhiên nh t nh s ưa n m t s r i lo n
trong cu c s ng c a con ngư i, nh t là khi con ngư i l i chính là nguyên
nhân c a s m t tr t t trong T nhiên.
      D ng nhà trên m t m nh t c (wer) s khi n m t ngư i nào ó
trong nhà m n ng, b i như th là i ngư c l i tr t t t ch c vũ tr c a
các th l c th n thánh; là làm r i lo n tr t t truy n th ng c a các s v t.
Cũng chính vì lý do y, m t t i l i v         o c s d dàng ư c coi là
nguyên nhân c a m t căn b nh: “các Th n n i gi n, M t Tr i ph t...”
M t v dan díu b t chính, lo n luân, s ưa n m t s r i lo n tương
  ương cho s c kh e c a ngư i m c l i. Nói chung, khi có nhi u ngư i
  m trong m t th i kỳ nh t nh, ngư i ta s cho ó là do nh ng nhi u
lo n trong các i u ki n th i ti t, ch ng h n m t mùa khô kéo dài quá lâu.
M t s m t tr t t này kéo theo m t s m t tr t t khác, nh p i u truy n
th ng b phá v : b nh t t là m t s “l i nh p”, phong t c không ư c tôn
tr ng.
      Do ó,      ch a các tr ng thái b nh lý, i ôi v i các phương thu c
truy n th ng       khôi ph c chu n m c, còn ph i hi n t       làm cho v
Th n ang b t bình nguôi gi n, n bù s vi ph m các quy t c c a t tiên,
n i l i v i Phong t c ư c coi như là m t th l c ph i hòa gi i. Không
th ch a kh i m t b nh n ng n u không có hi n t (dê, trâu) tương ương
v im c       c a b nh. Ngư i Tây Nguyên thà không dùng thu c còn hơn
là không làm các nghi l tôn giáo. Khi ã hi n t , gia ình ngư i b nh yên
trí b nh s lành. N u m t ngư i b nh n ng ư c tiêm m t mũi thu c và
                                                                      87


cùng lúc có cúng Th n m t con dê, thì ương nhiên vi c lành b nh không
ph i là do mũi thu c. M t c già làng nói v i m t giáo sĩ: “Ông có th
tiêu t n t t c thu c ông mu n; nhưng n u Th n không cho ngư i b nh
c a ông lành thì...”
      Nhi u lo i c ư c li t vào danh sách các dư c ph m c a ngư i Tây
Nguyên; chúng tôi x p ra    ây theo cách s d ng:

     Xoa hay dán, ngư i ta dùng:
     t n, tr ho. Ngư i ta xát trên ng c m t lát c này;
     sir (solanacée), chungbang, dùng ch a t t c các v t thương. Lo i c
này có “kh năng” làm li n l i th t và gân;
     rut, dùng tr các lo i ung nh t, s tan i dư i tác d ng c thu c;
     s n m ji sii, ch a au răng, ngư i ta xoa m t lát lo i c này lên l i;
     s n ji but, ch ng nh c m i và au lưng. Ngư i ta xát m t khúc c
này lên ch au;
     b sir (orchidacée), ch a các v t thương có ngu n g c h u cơ,
nhi m trùng. C ư c tán thành b t; y là “xuyn-pha-mít” c a Tây
Nguyên. Là m t trong nh ng s n m quý nh t;

    C     p nát thành b t nhão tr n v i nư c r i p lên:
    r mit, prin, ch a da b viêm lên do ti p xúc v i nh a cây bangchal
(Buchanania sp.). Th thu c này t ra hi u nghi m sau nhi u l n p, n u
ch viêm nhi m không loang r ng ra;
    t rbo nting;
    um luny, ch a au răng và l i.

     S c nư c u ng:
     b ngê (oléacée), thu c ch a s t rét. Ngư i ta x t lo i c to này ra
thành t ng lát m ng, r i d i nư c nóng lên. Th nư c có mùi g ng này
có tác d ng h s t th t s ;
     s n m ji nus, ch a au d dày;
     bupis, ch a au gian sư n và nhu n trư ng;
     ch rangdao, an th n, ch a khí th ng, th p kh p;
     dacho, gây s y thai. Ngư i àn bà, hay c ngư i àn ông có quan h
v i ch ta, u ng th này gây tác d ng y. y là thu c p gang p rung
c a ngư i Bana; thu c p gang lar (Bana) tri t s n; thu c p gang prae
làm cho ngư i ta có thai.

    N u chín và ăn:
    putbong, v ng, khi n ngư i béo lên;
    b ngê (nt), cũng có th ăn.

    Xát hay dán lên:
                                                                       88


     mbu (Eugenia sp. - Myrtacée) m t lo i lá hình giáo nh n dùng ch a
b nh s i da;
     s n m kop rang, lo i lá dày c a m t th cây béo ch a các v t b ng
c a b nh u mùa;
     bangsrah, làm d u các cơn th p kh p và các cơn au; lo i lá này có
th gây b nh cho da. ây là m t lo i thu c nguy hi m;
     b la (globa Schomburgkii - Zingibéracée) dán lên các v t thương,
có tác d ng c m máu và lên s o;
     s n m lik mham, lá có cùng tác d ng;

      Lá tán ra thành nư c:
      kop mang (Clerodendron sp.) bôi lên, ch a các m n nh t;
      t rg m, lá r ng, có lông, mùi g t, tr sâu b . Th t s có tác d ng
tr b chó;
      k ryol (Melodorum Schaeferi P.) ch a r n c n. M t truy n thuy t k
r ng con r n do chính t cây này mà ra. Cây còn có tên: me b s, “m c a
r n”.

     Lá n u thành nư c:
     d rpa, tr au dây th n kinh, b ng cách xoa;
     rtu n, thu c dán, ch a các b nh v da, th t hi u nghi m;
     s moan (Spondias mangifera - Anacardiacée), lá n u chín dán lên,
ch a hi u nghi m ch ng ng a gi a các ngón chân, d u có câu nói: “ n
lúc m ch t thì s moan m i chưa ư c lành cho ta”.

     Ăn:
     bang-a, ăn s ng hay n u chín, ng a s t rét;
     jiras, là lo i r màu hơi và ng, và p jir, di t sán.

    Nhai và ch nu t nư c:
    l hyao, ch ng co th t, ch a cơn au b ng;
    ti (Careya sphareica), ch a n môi. V cây này dùng làm ch t
nhu m.

     Hãm nư c sôi:
     konlân, th c s làm h t au răng.

     Xông:
     opkam, ch a gh , nh t, nhi m trùng có ngu n g c hoa li u. Ngư i ta
n u lá trong m t cái n i,      cho hơi xông lên ngư i, ph i chú ý l y chăn
trùm u l i, vì hơi này s       c n u hít ph i;
      b long, ja, là lo i tranh thông thư ng, ch a au m t.
                                                                     89


    Dùng v , nhai:
    kwi, tr ho.

    Dùng qu :
    trái t, dùng ch a các v t tr y do v y cá, sâu b c n;
    tong, qu c a m t lo i cây ký sinh vào thân các cây to. Lo i qu này
ch a m t th b t màu vàng, dùng ch a ung nh t, sưng t y, v t thương
nhi m trùng;
    yamê, qu c a m t lo i cây c cây t, ch a au h ng. Lá cũng ăn
 ư c và ngư i ta ăn v i cơm. Cà tím m c hoang, n u chín, dùng ch a
ch ng tr i tóc, t ra có hi u qu .

    Dùng nh a:
    klong (cây dâu c a ngư i Vi t), ch a au b ng;
    m , tranh m c ven các b ru ng. Nh a, t a s a, ch a các v t
thương do li m (m ) c t ph i khi i g t.

    Cu i cùng c n ph i k   n tro thu c lá       p lên b ng, ch a cơn au
b ng, tro g  làm cho m c l i tóc và lông.

                           Thu c khoáng ch t

        ng - dùng ch a v t l do con sâu róm g i là tu, ph i l y mi ng
  ng, có khía càng t t, xát vào ó.

    Vôi - Ngư i ta ch a au răng b ng cách bôi vôi lên má, ch a au
h ng b ng cách bôi lên c . Nói chung y là m t lo i thu c gi m au.

     Nư c - Ngư i Tây Nguyên có m t hi u bi t mơ h và ít t giác v
các tính ch t c a nư c, v nh ng phát x do nó t a ra. Xin k ôi công
d ng kỳ l c a nư c trong vi c ch a b nh:
     - ngư i ta ch a t dây vào m t b ng cách       nư c vào cùi tay và
ngón chân cái;
     - ngư i ta ch a m t ki u o giác do nư c gây ra b ng cách t m ngay
trong nư c ó. Chúng tôi s tr l i i u này trong tài v vi lư ng ng
cân;
     - ngư i ta ch a ch ng au ngư i và dâu dây th n kinh b ng cách
mút h t mưa á.

                             Thu c     ng v t

    Dùng th t - ăn th t h là m t món thu c ch a au tim. Ăn th t h mà
không có lý do thì s b úng b nh mà lo i thu c này nh m ch a;
                                                                         90


     th t voi là m t th thu c gây ng .

     Dùng n i t ng - ru t r n, tr n v i rơm, dùng    ch ng mu i     t.

     Dùng xương - ntiing r'na là m t cái xương nh ch có loài báo có
nách. Xương này, t cháy, tán thành b t và u ng v i nư c, là m t v
thu c tr au tim và d dày.

     Dùng máu - ngư i ta u ng máu dê tươi, như m t th thu c b .

     Dùng phân - ăn phân c a con b da ch a ư c b nh au ng c.

     Thu c phòng ng a -
     - jirngaê, m t lo i cây dài và lá r ng, là m t lo i thu c ng a, thư ng
  ư c dùng trong trư ng h p có d ch, Ch c n mang nó trong ngư i, trong
m t cái túi con bu c dây eo c . Ta th y r t nhi u a tr Tây Nguyên
  eo nh ng cái túi như th quanh c . jirngaê cũng là thu c ng a khi có
d ch ng v t; t t nh t là nên tr ng m t cây y g n bãi th trâu. Ngư i ta
b o mùi c a cây này có kh năng làm cho h ph i ch y tr n;
     - s n m dek rang là m t viên á nh th n di u (dek) ngư i ta mang
trong ngư i khi có d ch u mùa;
     - x a r ng b ng lông phía bên trong ùi voi s phòng ư c b nh au
răng;
     - chúng ta nh bang-a là thu c phòng s t rét.


                        Thu c      c và thu c gi i   c

     Tùy theo b ph n ư c s d ng, hay tùy theo cách s d ng, nhi u
lo i cây thu c là nh ng th thu c c. Th thu c c ư c bi t n
vùng ngư i Srê là b ng kit. Nói như th không ph i là nó thư ng ư c s
d ng: qu th t r t ít khi có chuy n u c; nói chung, các lo i thu c c
 ư c s d ng trong các trư ng h p t sát nhi u hơn là gây t i ác.

     Cây b ngê kin (Jasminum longisetum - Oléacée) khác v i lo i
b ngê ăn ư c, ch ng s t rét, có m t ch t c trong lá; ăn lá ó t c là t
sát.    có tác d ng t c thì, ph i “mua” c a lá ch t c y; làm vi c ó,
ngư i ta cho cây m t ít than và bu c vào thân nó m t chi c nh n. Sau ó
ch c n hái vài lá và ăn: s t c kh c bu n ng , u óc quay cu ng và ch t.
     ôpkam là m t ch t c ch t ngư i; lá này em n u s xông lên m t
th hơi làm ng t th ;
     jar là qu c a m t lo i dây leo. ây là m t ch t c m nh; nó c
bi t ư c dùng t m các mũi tên c a ngư i M ;
                                                                        91


      v cây k da, cây s ntur (m t lo i cây dương x ), qu g i là bl n
kliu (m t lo i cà tím) là nh ng ch t c nh hơn.
      Ch t gi i c duy nh t ư c bi t hình như là da trâu. Da trâu, nh t là
trâu già, ư c làm c ng l i, n u chín và tư i rư u c n, ăn vào s có kh
năng gi i c.

      Thu c cho súc v t - Ngư i Tây Nguyên coi con trâu c a mình như
m t ngư i thân. ây là tôi nói v ngư i Srê, là nh ng ngư i làm ru ng
nư c và cày; nh ng ngư i Tây Nguyên làm r y ch dùng trâu               gi t
(cúng th n) không g n bó v i con v t này b ng.
      M t con trâu b m, vi c cày b a b ình tr , là mùa màng cũng b
h i. Hơn n a, áng s là b nh d ch, ch trong vài ngày có th s làm tan
tành t t c .     ch a b nh cho con v t b m, n u c n ngư i Srê không h
ng n ng i i xa tìm cho ra cây thu c thích h p và cúng hi n t n kém,
ch ng khác gì ch a b nh cho m t con ngư i.
      Cây t bung ch a tr cho con trâu g y n s p ch t. Lá t bung ch a
  ư c b nh. Ngư i ta tr n cơm v i vài lá này r i viên thành nh ng viên
nh . Mu n thu c có tác d ng, thì ph i cho trâu ăn vào n a êm và không
  ư c cho ai th y.
      Cây k da, v là m t th thu c c i v i con ngư i, l i là m t th
thu c chung các th b nh c a trâu; mùi hăng n ng c a nó xua b nh i.
      Rit, t c con dơi, là m t trong các lo i thu c quý nh t. Ph i tìm ư c
m t con dơi ch t - ch không ư c gi t nó. Ngư i ta nhúng nó trong
nư c, r i xát th nư c ch a b nh y lên mình trâu. y là m t món quà
c a Th n, m t ân hu .
      Ngư i Tây Nguyên ánh thu c con chó c a mình, nhưng vì nh ng
m c ích khác. H tr n vào th c ăn c a nó m t th s n m có th làm
cho nó nhanh nh n khi i săn, u i b t ư c th , sóc và nai, và cho nó
  ánh hơi thính hơn.
      S n m jak so là nh ng lo i cây có c , r t gi ng v i các lo i cây
dùng làm dư c ph m cho ngư i. Cho chó ăn phân h s khi n nó phát
tri n s c m nh trong khi săn u i.

     Ch a b nh mà không dùng thu c - Các k thu t ch a b nh c a
ngư i Tây Nguyên r t a d ng. Ngoài các s n ph m hóa ch t ó, ngư i ta
còn dùng các phương pháp v t lý: xoa bóp, xát, n, m...
     Cách th c ơn gi n nh t ch a au vùng r n là t ánh hay nh
ngư i khác ánh vào phía dư i th n liên t c.     tr au u, ngư i ta r t
tóc khi n da u phát ti ng kêu tanh tách. Tr au d dày, ngư i ta n
ho c kéo da b ng.
     Do tin r ng căn b nh ư c c th hóa b ng m t v t nh (viên s i,
h t g o, v.v. mà ngư i Tây Nguyên coi như nh ng con vi trùng), ngư i ta
cho là ph i tr c nh ng v t y ra thì m i lành ư c b nh. Như tr ch ng
                                                                    92


 au n a u, ngư i ta ph i l y ra ư c cái h t g o bé tí là nguyên nhân
c a b nh y trán, ng c hay lưng. Thông thư ng m t ngư i thân c a
ngư i b nh làm vi c ó: anh ta dùng m t con dao, kh a m t v t nh trên
da ngư i b nh      tr c cái m m b nh y ra: có khi h ch ng tìm ư c gì
c ; nhưng h n n ra m t ít máu và b o r ng con vi trùng ã hòa tan trong
máu y c n ph i tr c ra. ôi khi công vi c này là c a ngư i th y cúng;
nhưng ông ta th c hi n b ng cách hút.
        vùng Bana, ngư i th y cúng l y cái au ra, làm lành m t v t
thương b ng cách cho nó vào trong m t cái ng và v t ra xa. B nh ki t l
 ư c bà th y cúng ch a b ng cách nh con vi trùng ra kh i ngư i b nh.
Con vi trùng y g i là b druh. vùng Xơ ăng, ngư i th y cúng th m chí
ch a b nh t xa b ng cách ch dùng n m t chi c áo c a ngư i b nh coi
như ngư i làm ch ng.
       ôi khi ngư i Tây Nguyên ch a b nh b ng cách tr ng ph t. Như
ch a viêm da do lá cây bangchai gây ra, h có th không c n dùng n
thu c r mit, mà i ph t cái cây ã gây ra b nh. H tìm n ch cái cây có
t i y, hoàn toàn tr n tru ng, và ném t vào thân cây.        không ph i
nhìn th y con ngư i y, và      kh i b    t làm b n, m m b nh ph i thoát
ra kh i cây và ch y tr n; như v y cùng lúc ó con ngư i y s kh i b nh.
      Cũng còn có nh ng hình th c kh n vái       ch a b nh. Ngư i Ê ê
bi t nh ng “l i c u kh n ch a kh i b nh xu t huy t”.

     Trong t t c các phương thu c v a k trên ây, dư ng như chúng tôi
 ã ánh ng nh ng lo i thu c th c s v i nh ng mê tín hão huy n. Có
th như v y. R t t nh trong vi c phân nh m t lĩnh v c quá r ng và
quá xa l như v y. Làm sao có th kh ng nh r ng nh ng i u ki n nào
 ó, g n li n v i Phong t c trong vi c s d ng m t phương thu c nào ó,
không có ý nghĩa gì i v i tác d ng c a nó? Ph i chăng chúng ta có
quy n nghĩ r ng nh ng nguyên nhân và nh ng k t qu vư t ra ngoài t m
hi u bi t c a chúng ta có th ư c nh ng ngư i Tây Nguyên, v n g n gũi
v i thiên nhiên hơn, c m nh n m t cách b n năng? Có i u chính h , h
không h có s phân nh ó; h nhìn m i s m t cách nghiêm túc. M t
s c tin vô b ng ch ng chăng? Hay là lòng tin cơ s trên kinh nghi m?
Dù th nào i n a, có m t h s công hi u nh t nh.


                       CÔNG HI U C A NH NG
                     THU C BÙA TRUY N THUY T

     Ngoài nh ng phương thu c chính th c, ngư i Tây Nguyên còn bi t
và s d ng nhi u th s n m, bùa b và thu c bôi có tác d ng kỳ di u.
Ngư i ngo i o ch cư i nh o; nh ng ai ã quen v i ngư i Tây Nguyên
và s ng cùng h , thì nghiên c u chuy n này m t cách không nh ki n.
                                                                      93



       S n m khi n vi c i săn thành công ( c bi t trong vùng ngư i
M ):
      thu c G ling khi n ngư i ta khéo tìm ra ư c con m i; lo i c này
   c bi t công hi u khi nó ư c ăn v i máu voi;
      thu c Banglut khi n ngư i ta ng m ná trúng;
      thu c Gup khi n ngư i i săn có th        n g n con m i mà nó không
trông th y ư c mình;
      thu c Pharpro làm cho t m vũ khí i ư c xa;
      thu c Pharpi, dùng trong khi di săn voi, khi n nó ng say hay m i;
      thu c R'nong khi n nhát lao âm m nh hơn. Ngư i ta b o m t ngư i
có lo i s n m này âm ch t b y con h ch v i m t cây dáo và b y mũi
s t khác nhau. Ngư i ta k r ng có m t ngư i th săn khác, âm m t con
voi ang ng , ch m t phát ã xuyên qua c            u nó t trên xu ng dư i,
r i l i âm xuyên t nách bên này qua nách bên kia c a nó; anh ta u i
theo con voi ã b t thương n t n sông và l n su t n a ngày dư i áy
sông rút c p ngà c a nó ra.
      Theo phong t c Rơngao, l y ư c da con r n ang l t xác s khi n
ta tr thành vô hình khi i săn.

      S n m khi n vi c ánh cá thành công:
     Thu c Ndar, m c vào m i, s câu ư c nhi u cá;
     thu c Jirlê, thu c Bung làm cho cá say. Ngư i ta xát các th qu này
vào lư i câu, khi n nư c b nhi m c.          y là thu c Deng c a ngư i
Bana;
     thu c K nja-tul d t ta n ch có nhi u cá.

    S n m gây cư i: Thu c Nyonye làm cho m i ngư i cư i, ch tr
ngư i mang nó.

     S n m khi n ngư i ta không ph i b ph t vì các t i c a mình -
     thu c Banling khi n ngư i ta hung hăng và b t b i. Cho trâu ăn lo i
c này s khi n nó húc các con trâu khác;
     thu c Mhoal làm cho ngư i ta tr thành hùng bi n và th ng trong
các cu c tranh lu n;
     S n m P rlum khi n ta ánh l a ngư i khác mà h không h hay.
Ngày xưa chính con th có ư c lo i thu c này;
     thu c De làm cho các tên ăn tr m tr nên vô hình. Tuy nhiên, n u
ngư i b m t tr m có ư c thu c s n m Klang-kô (lông cánh con cò
b ch) thì anh ta s tóm ư c k tr m.

       S n m làm tăng trí nh và ăn nói trôi ch y:
                                                                   94


    thu c G lal cho ta kh năng nh l i các truy n thuy t và truy n
th ng xa xưa, thông th o phong t c t p quán;
    thu c Salao làm cho ngư i ta thông minh và bi t suy nghĩ;
    thu c Kracha khi n l i nói trôi ch y.

     S n m Jak: làm cho ngư i ta tr nên khôn khéo trong m i vi c.
   i v i nh ng ngư i thư ng, S n m Jak g m có r mit, b t tre và rư u
c n. Th y cúng thì dùng lo i ch b ng da r n.

      S n m em l i may m n:
      thu c T nho. Ai có th thu c này s ư c ngư i khác cho ăn mà
ch ng ph i t n m t xu;
      thu c R'nhoê. Lo i c này, tr n v i v cây có con nai n c mình
vào ó, ư c em t dư i ngư ng c a nhà sàn. M i ngư i s thích n
chơi nhà này;
      ai có ư c thu c Gun-jirko s khi n m i ngư i yêu m n;
      thu c P gang deng (Giarai) làm cho tránh ư c các tai h a; ngư i
ta mang lo i c này trong m t n p kh ;
      thu c P gang kla xua ư c h ;
      thu c Hla ndei (Xơ ăng) là m t th nhánh cây ư c làm phép
xua u i ma qu ra kh i nhà;
      thu c Baboh làm cho ta t ư c nh ng gì mình mu n;
      thu c t rleh-njang khi n ta không th còn h n thù v i k ang thù
ta; th m chí ta không th òi anh ta ph i tr n .

     Nanh con chu t b ch và m con chim v t là nh ng th s n m-
mang-l i may m n i ngư i Rơngao.
     Ph n l n các s n m kỳ di u này u là th o m c; theo tư duy Tây
Nguyên, chúng óng m t vai trò to l n trong vi c t o nên th gi i. Chúng
ta s có d p tr l i v n này khi nghiên c u v Tôn giáo, siêu hình h c
c a Tây Nguyên.


               PHÉP VI LƯ NG         NG CÂN VÀ B C X

     Trong các lo i s n m nói trên c a Tây Nguyên, nhi u th v a là
thu c ch a b nh v a là thu c      c,   c bi t như b ngê, bangchal,
bangsrah. V chăng y cũng là trư ng h p c a h u h t các lo i dư c
th o. Cây thu c t nó ã “có khuynh hư ng” gây ra b nh; ch u m t s
ch bi n nào ó, nó có th ch a ư c b nh y hay m t b nh khác. Như là
cây bangsrah gây ra viêm da; khi em n u chín nó l i ch a ư c b nh
th p kh p. S n m ji nus ch c n b c hơi gây ra au tim, s c u ng nó l i
ch a au tim.
                                                                     95


      Ngư i Tây Nguyên thư ng nói các lo i s n m (t t c các s n m -
c ) “c n, b t ngư i” ngay t xa; cũng t c là nói r ng chúng phát ra nh ng
b c x có h i. Chính vì tác d ng kép c a chúng, mà không bao gi ư c
tr ng các lo i s n m g n nhà: nó s làm cho ngư i kh e nhi m b nh, và
nhi m ngay th b nh mà nó có công d ng ch a cho ngư i có b nh.
      M t ngư i nào ó ch a b ng s n m ji nus ch ng h n, th s n m
này có th làm cho nh ng ngư i kh e m nh ch c n chung nhà ph i b
nôn.     ch a các tác d ng gián ti p có h i ó, thông thư ng ph i làm như
sau: ngư i ch a b nh b ng s n m ji nus nhúng m t m u tóc và cùi tay
c a mình vào nư c; anh ta bôi nư c y vào ngư i b nhi m s n m; nh
hư ng huy n bí s b th tiêu. Hi n tư ng kỳ l nhưng ư c ghi nh n ó,
thư ng g p trong các trò o thu t, dư ng như là m t trư ng h p th hi n
quy lu t chung v s       i x ng trong t ch c vũ tr và ư c bi u hi n
b ng nhi u cách.
      Trong s các s n m có tác d ng kép, ngư i Tây Nguyên phân bi t
nh ng lo i ác li t hơn c mà h g i là s n y h (thu c nguy hi m). c
bi t là các thu c: Kôp-mang, Bu-pis, Pu, Changlir. Chúng tác ng t xa
   n c m t ngư i qua ư ng bình thư ng không chú ý. Nh ng ngư i bi t
các th thu c y c t chúng nhà mình; như v y chúng gây h i cho h .
N u m t trong các th s n m ó gây h i cho m t ngư i l , ngư i có
thu c s ch a cho anh ta b ng chính th s n m ó. Ch c n xoa hay bôi
b ng th thu c nguy hi m ó là ngư i b nhi m b c x s kh i ngay.
      Có nh ng trư ng h p b m cho con u ng m t trong nh ng th
thu c b c x ó, trong lúc nó ang ng . Như v y a bé s có ư c s n
y h này trong ngư i và s không còn b nhi m th s n m này n a, nó
l i có th ch a cho nh ng ngư i b nhi m s n m này.
      Nư c cũng phát ra b c x , các nguyên nhân gây b nh và các th
thu c ch a b nh. Kôp t noâ là m t tình tr ng g n như b o giác: ngư i
b nh, trong tình tr ng ng , có nh ng n i s hãi, kinh hoàng, ôi khi th y
nh ng o nh; tình tr ng này không hi m tr con; ôi khi ó là b nh
m ng du. Ngư i ta b o chính nư c “gây ra” i u ó, và nư c s ch a
  ư c b nh ó. Sau m t l n t m bình thư ng sông, a bé có th b m c
b nh ó.       ch a cho nó, ngư i ta tìm l y nư c c a chính con sông ó,
    lên u a bé ang m c b nh. Trong khi ng p nư c lên u a bé
như v y, ngư i ta mô ph ng tình tr ng c a nó khi nó âm ng p u
xu ng nư c: nó v n còn có ý th c, nhưng l i nhìn th y m i v t m t cách
khác, nó có th ho ng s . o giác c a a bé, do nư c gây ra là như v y.
Ngư i ta ch a b ng cách       nh ng lên u nó, là tư ng trưng tình tr ng
b t bình thư ng c a nó. Nư c là nguyên nhân căn b nh tr thành thu c
ch a chính căn b nh y do phép chơi m t bi u tư ng có ch      nh.
      M t a bé chơi d m nư c quá lâu trong m t m l y, trong bùn, có
th nhi m b nh, và tr thành g n như cu ng lo n.          ch a cho nó, ch
c n l y ngay nư c hay bùn c y và xát vào ngư i a bé.
                                                                       96


      Cũng gi ng như các loài cây và nư c, t cũng phóng x . Có nh ng
ch      t có dòng i n có h i khi n nh ng ngư i làm nhà trên ch y b
b nh. Trư ng h p này ít khi x y ra i v i nh ng ngư i dân chung
thành làng, t ã ư c ch n chung và ư c th thách r i. Tuy nhiên có
trư ng h p sau m t tr n d ch, t t c dân làng cùng quy t nh thay i
ch     vì chính ch    t ó ã gây ra b nh; c làng d i i n m t kho ng
cách nào ó.
      Trư ng h p t gây b nh thư ng x y ra i v i các chòi r y nơi
ngư i ta theo mùa.        t trên các r y y không ư c dân làng hi u rõ
b ng t cư trú c a làng; chúng thư ng b “k t t i” là nguyên nhân c a
m t căn b nh nào ó, c bi t là b nh th p kh p và b nh phong. Nhưng
sau khi ã phát b nh thì m i bi t ư c ch y th t s là t x u. Cho nên,
n u m t ngư i m c b nh (th p kh p, phong,...) nh mình ta ã m c b nh
t lúc s ng m t chòi r y nào ó, anh ta s c nh l i a i m chính xác
nơi anh ta ã nhi m b nh. N u tìm và n l i ư c úng ch ó, anh ta s
c nh n ra d u v t căn chòi b n th u n , cu c h t t ch ó, và         i th t
xa; n u ngày trư c anh ã nhi m b nh phong t i ó, anh s nói như v y là
anh ã “v t b nh phong i”, ng nh t ch           t ó v i căn b nh do nó gây
ra. vùng Ê ê, t m t n m m mà ngư i ch t không thích có th làm
cho m t ngư i thân c a ngư i ch t           b nh. Ch      t y cũng s là
phương thu c: m t thành viên trong gia ình n l y m t ít t          un m
m ; ch      t ó em hòa v i nư c nóng trong m t cái n i; ngư i ta hư ng
hơi b c ra vào ch au, và trùm m t t m chăn lên c ngư i. Ngư i Ê ê
g i ki u xông ó là môhul.
      G n v i các hi n tư ng ó, là phương pháp ch a b nh sau ây:
ngư i ta ch a b nh viêm m t b ng cách làm cho ch y máu m t i m
nào ó trên cơ th (thông thư ng là trên lưng), i m ó là m t cái nh t
t y lên cùng lúc v i b nh au m t và tương ng v i m t. i m y g i là
klun mat, “d dày c a m t”.        y là trư ng h p châm c u duy nh t mà
chúng tôi quan sát ư c.
      Trư c cái khoa h c có v kỳ l và huy n bí ó, mà chúng tôi ã nh n
th y có m t s hi u l c th t s , hình như chúng ta không ư c phép nghĩ
r ng ó ch ơn gi n là chuy n mê tín, m t ki u k t lu n hoài nghi và
không khoa h c. Không có gì ch ng minh r ng ngư i Tây Nguyên không
bi t t n d ng m t s hi u bi t nào ó v các b c x do các v t th phát ra.
T nh ng th i r t c xưa, nhân lo i ã có m t s khái ni m trong lĩnh v c
này, mà t ó th i hi n i tìm cách xây d ng m t n n khoa h c. Chúng
tôi không mu n k t lu n.

                         Y H C VÀ S       TÁI SINH

     H th ng ph c t p các tác d ng và cách s d ng các loài dư c th o
là m t bi u hi n c a m t quan ni m t ng quát hơn mà chúng tôi s nghiên
                                                                     97


c u trong chương nói v Tôn giáo: vai trò tái sinh c a các loài th o m c
trong quan ni m tôn giáo v vũ tr .
      Con ngư i g n bó ch t ch v i T nhiên; t ã cung c p ch t li u
    làm nên cơ th con ngư i, cây a thì cung c p ch t li u làm xương,
các dây leo làm các m ch máu. Cơ th con ngư i là m t s n ph m c a T
nhiên; T nhiên s ph c h i các t ch c c a cơ th b xáo tr n m t cách
   t xu t, theo nh ng chu n m c nguyên lai.
      Các linh h n là i tư ng c a các giác quan dư i nh ng hình th c
ng u nhiên khác nhau: cơ th con ngư i, cây a, cái s n m b la, là
nh ng hình th c c a linh h n cùng m t c p . Các hình th c này có
th tác ng l n nhau cùng lúc và qua l i v i nhau.
      Linh h n t n t i mãi dư i m t d ng này hay m t d ng khác; các
hình th c c a nó tuân theo các quy lu t c a chu kỳ i m i vĩ i. B n
ch t c a con ngư i ph thu c vào s     i m i ó, cũng gi ng như t nhiên
mà phương Tây coi là vô tri; cái này ã “sinh ra” cái kia; cái kia c n có
các l c tái sinh c a cái này, t ó mà có vi c s d ng các loài th o m c
    ch a b nh.
                                                                      98


                           V
       T nh ng phương th c bi u hi n ơn gi n                      n
              vi c i tìm cái th m m

     B n năng c a con v t khi n nó i tìm cái c n thi t   t nuôi s ng;
b n năng c a con ngư i, dù là nguyên th y nh t, khi n nó i tìm cái p,
ưa cái phù phi m.    i v i t t c các phương th c bi u hi n, con ngư i
hư ng t i ch em n cho nó m t hình th c th m m , ôi khi ơn sơ và
t nhiên, như v duyên dáng c a m t c ch quen thu c, ôi khi th t cao
c , n t n nh cao c a ngh thu t thu n túy, như âm nh c.
     Công trình nghiên c u này s cho th y nh ng m c         y trong các
phương th c bi u hi n quen thu c c a ngư i Tây Nguyên.


                                 C   CH
                         i u b - Trò chơi - Nh y múa

     M t ngư i ti p xúc v i m t dân t c khác v i dân t c mình c m th y
hoang mang vì cái ngôn ng mà anh ta không hi u; t ó n y sinh c m
giác “xa l ”. Nhưng ch c n anh nh n ra ư c m t c ch quen thu c i
v i anh là anh s th y     l c lõng ngay; anh s b t g p l i ư c nh ng
con ngư i, trư c ó i v i anh là m i l , m t v thân thu c khi n anh có
th h qua m t d u hi u ơn gi n, m t c ch sơ ng nh t g i lên ngay
t c thì m t s thông ti p v ý tư ng. Con ngư i trên kh p trái t này u
gi ng nhau; các phương ti n bi u hi n ơn gi n nh t c a h        u gi ng
nhau, dù ó là m t ngư i trí th c thành th hay m t ngư i nguyên th y
  trong r ng rú. Như các c      ng c a u      nói ng ý hay không. Như
cái mã ph bi n các c ch       bi u l cơn bu n ng , cái ói, cái au.

      Cũng là ph bi n toàn nhân lo i, nh ng c ch c a ngư i m ru con,
âu y m con, ánh u i cái i tư ng “ác” làm cho con au - cũng như
nh ng ng tác bi u c m u tiên c a a tr sơ sinh chưa bi t nói nên
l i. Các c ch minh h a cho l i nói cũng v y, nh ng c ch bi u l s
khinh b (d m chân, kh c nh , x a ngón tay), hay b c l ni m vui (v
tay). Nhưng n v tay thì ã là b t u có th m m , vì nó tuân theo m t
nh p i u (v m t cái, im l ng, l i v m t cái,...), và ã nh m m t thích
thú vô tư.
      Phong t c Tây Nguyên còn quy nh m t s c ch và thái          có ý
nghĩa bi u tư ng và nh t quán hơn: như vi c cam k t, ánh cu c gi a hai
ngư i ngón tay cong l i nghéo vào nhau, m t ki u “ ng ý!”; giao ư c
liên minh hay cư i xin b ng vi c trao vào tay nhau chi c vòng; k t qu
                                                                       99


m t th a thu n, m t l i h a, gi a hai phía, ngư i này    cơm c a mình
vào bát c a ngư i kia: gi a ch ng và v , c ch ó là nghi th c quy t
  nh c a vi c ly hôn; gi a ngư i t ch c m t bu i l và ngư i khách c a
mình, ó là l i m i n u ng rư u: “th i kỳ chu n b ã xong, l h i hoàn
t t”. Có nh ng c ch i kèm theo l i th hay mang ý nghĩa là l i th ( c
bi t ngư i Bana); như c n vào m t s i dây bi u l s c m nh c a mình:
“N u tôi nói không th t tôi s b treo c !”. Các i u b ó,         s c bi u
c m dù không c n có l i nói kèm theo, ã thu c v ngh thu t k ch; các
tư th ư c s p x p và mang tính truy n th ng; y ã là nh ng hi n
tư ng thu c ph m trù th m m .
      Trong lĩnh v c tôn giáo, các c ch i kèm theo các l i kh n, dâng
cúng và hi n sinh, và tư ng trưng cho nh ng vi c y, th t s là nh ng
thành ph n c a m t v k ch. Toàn b cơ th con ngư i di n xu t: l y,
quỳ, rư c, hôn; và nh t là các ngón tay: ch m các ngón tay vào nhau
ban thánh th trong l cúng dâng v i nh ng ngư i tham d , bàn tay ch p
l i c a ngư i c u kh n, nâng c n rư u lên khi u ng rư u c n, v.v. Nh ng
ngư i th c hi n các nghi th c y là nh ng di n viên di n l i v k ch c ,
v k ch ã ư c di n như th t thu khai thiên l p a, và h            m mình
vào cu c chơi.

      Trò chơi - Trò chơi là m t ho t ng, hi u theo nghĩa không v l i,
mà con ngư i sáng t o ra trong khi i tìm ni m khoái c m. Nhi u tr ng
thái tinh th n khác nhau ư c bi u hi n b ng phương ti n này: ni m vui,
s c m nh, s th ng tr , s n l c. Trong phương ng Srê, nh l nói chung
có nghĩa là: vui ùa, trò chơi, thú vui. i theo sau m t ng t hành ng,
nó có nghĩa là ngư i ta th c hi n hành ng ó “ch ng làm gì c ”, "ch
vì thích thú"; như “ i nh l”, t c là i chơi, ch ng có m c ích l i ích gì.
      Ngư i Tây Nguyên v n r t tr v m t tinh th n, bi t ùa chơi m i
l a tu i và, gi ng như tr con, h thích chơi v i nh ng th ch ng ra gì c
hay v i nh ng      v t tư ng trưng do h làm ra, hơn là v i nh ng      chơi
 ư c làm s n ho c tham gia nh ng trò chơi có t ch c. Y u t vô tư là
c t y u i v i trò chơi c a h .
      Nh ng a tr có xu hư ng thích thú v i nh ng trò chơi cá nhân
hơn; ch c n m t v t ch ng áng k gì c , a bé ã có th chơi su t
ngày. Nó bi u l nh ng suy nghĩ, nh ng ham thích c a nó b ng cách ch
ra nh ng th nho nh mà nó làm “ch ng vì cái gì c ”: n n m t con trâu
b ng t sét, hình m u m t ám ru ng, m t căn nhà sàn, c t cúng th n c
nh ; nó th ng m t con b hung vào m t chi c xe bò bé tí; nó chơi trò i
săn trong ó nó h t óng vai ngư i th săn l i óng vai con nai, tùy theo
lúc nó c m cây ná hay lúc nó c m hai cái s ng lên u. Con gái chơi trò
n u ăn.     a tr dùng nh a p ga và m t cái ng trúc nh hay m t thân
cây r ng th i nh ng cái bong bóng xanh lơ và nhìn theo.
                                                                      100


      L n lên hơn, chúng thích các thú chơi có tính ch t xã h i. B n tr
chăn trâu     m c cho trâu ăn lúa c a ngư i hàng xóm, trong khi t p h p
nhau l i chơi trò ú tim hay trò b t m t b t dê, m t trò chơi ư c ưa thích
Tây Nguyên cũng như phương Tây. Cũng ã n lúc chúng thích
s c trong các cu c ua. Trong khi trò chơi mang tính ch t u tranh, nó
cũng tr thành m t bi u hi n mang tính th m m .
      Trí tư ng tư ng càng phong phú thì i tư ng c a các cu c ganh
  ua ó càng a d ng; chúng thư ng thu c lo i i n kinh: xem ai v t ngã
  ư c i th b ng cách n m th t lưng, ai l n ư c dư i nư c lâu hơn,
ai ném ư c xa hơn m t cây lao b ng tre, ai tung ư c m t hòn á lên
tr i cao hơn. Ngư i ta thi nhau xem ai làm ư c con quay g kêu to hơn;
ai ăn ư c nhi u t hơn. Tr con cũng t ch c thi th di u; a thua ph i
tr ti n b ng... lá cây; chúng m c n nhau m t n i chu i... mà chúng s b
tr m vư n c a ngư i hàng xóm, hay m t qu tr ng mà chúng s l y
tr m c a b m .        a th ng s tr thành th lĩnh c a c ám.
      Các cu c thi u i n kinh, nh t là các cu c v t n m th t lưng r t
gây n tư ng. y là nh ng cu c u v tài uy n chuy n; không bao gi
có chuy n hung b o. Tr con chen l n, xô y nhau, nh y lên, kêu lên
“hu! hu!” m i lúc u sĩ c vư t lên, cho n khi m t trong hai ngư i b
v t ra t. Nh ng cơ th         tr n thu mình l i, u n cong, bung ra th t p.
Chung quanh h , m t ám khán gi tr c vũ, kích thích, v tay, cùng
rung ng theo tr n u, không ph i thèm khát s hung b o và các cú
  ánh, mà vì m t s thích thú lành m nh và vui v .
      Cũng như ám tr này, trong các trò chơi c a mình, àn ông ch
nh m tìm ni m thích thú vô tư. H không h nghĩ n nh ng môn th
thao có th ki m l i; h ch ch          i   ây m t trò tiêu khi n v cơ th và
tinh th n. Các cu c thi là vì danh d : ch y ua, nh y, ném lao, b n ná.
  ôi khi môn i n kinh như ng ch cho trò hài: thách nhau ăn li n hai
ch c qu ngô, tr n m t n i chu i, nu t m t qu tr ng mà không nhai. i
tư ng thi u cũng có th là súc v t: các cu c ch i gà r t ư c ưa thích.
Cái ư c thua bao gi cũng th t ơn gi n: ch ng h n ngư i thua m i
ngư i th ng u ng rư u c n c a mình.
      M t s ngư i khéo tay chơi trò o thu t, vì s thích thú c a khán
gi , làm nh ng chi c b y, nh ng chi c nút th t b ng dây leo t nó bung
ra. ôi ngư i làm trò o thu t hi m hoi và khéo léo r t n i danh; m t trò
n i ti ng là làm s ng l i m t con gà ã b         p ch t, ch ng h có chuy n
th y cúng gì trong trò này.
      Ngư i Tây Nguyên không bi t n các trò chơi may r i. N u ngư i
ta cho h bi t nh ng trò ó, h ch ng thèm quan tâm; i v i h ó
không ph i là trò chơi, vì h không tìm th y          ó ni m thích thú mà h
mong mu n.
      Ngh thu t trò chơi n y n tr n v n trong ngh thu t k ch. Ngư i
Tây Nguyên không óng k ch theo nghĩa như quan ni m c a phương Tây.
                                                                            101


H không bi t n sân kh u1, r p hát; tuy nhiên h bi t dàn c nh và vai
di n. M t phiên x án (theo lu t t c) ch ng h n, là m t v di n g m có bi
k ch và hài k ch, cũng gi ng như c cu c i ngư i. Các nhân v t óng
các vai di n th t s : v quan tòa, không ph i lúc nào cũng làm nghiêm;
khán gi - nh ng ngư i óng vai ph - coi ây là m t d p khoái trá tiêu
khi n. nơi nào cũng v y, m t phiên tòa th i bình là m t v k ch phong
t c tuy t v i, thư ng ư c di n m t cách h t s c t nhiên. Ý tư ng ganh
  ua không ph i là xa l trong lo i trò chơi di n k ch này: nh ng    ngư i
bi n h thi nhau nói th t to và nh t là th t dài      khi n cho v quan tòa
ph i m ngư i i, l i còn thêm có rư u n a.
         nh cao c a ngh thu t k ch Tây Nguyên là các l h i tôn giáo,
trong ó m i ngư i ư c phân m t vai nghi th c theo m t truy n th ng
c xưa và không thay i. L h i l n hi n t trâu c a làng là m t trò chơi
kéo dài ba êm và mang tính ch t trang tr ng, song không vì th mà m t
  i khía c nh vui chơi vô tư, dư th a mà chúng ta ã nh n th y trong các
trò tiêu khi n thông thư ng. Chính nh ng ngư i b n a phân bi t ra ba
h i trong v k ch nghi th c này, tương ng v i ba ngày:
      H i 1: L ón ti p. C nh th nh t là ng tác m i c a ngư i ch nhà
có trâu hi n t     i v i các b n bè và ngư i quen c a ông ta. Ông ta xác
   nh ngày h n làm l , trình bày lý do c a l , mô t con trâu s hi n t .
    y là ti t m c gi i thi u ch     c a v k ch, trong ó con trâu là nhân
v t chính. C nh hai là cu c g p g       ven làng gi a ch và khách; ngư i
ta nói v i nhau nh ng l i thư ng l , chúc t ng nhau, m ng ón nhau.
Ti ng chiêng ưa khách vào n làng, k t thúc H i I b ng m t c nh nh c.
      H i 2: Chè chén say sưa, kéo dài t êm th nh t n r ng sáng
ngày hôm sau. Trư c h t là c nh truy n th ng các ghè rư u ư c m ra,
m i và u ng theo nghi th c thích h p. N a êm, ph n ông nh ng ngư i
  óng vai ph     u ã thiu thiu ng , là n c nh các c Già làng hát nh ng
bài ca truy n thuy t mà các c ã thu c lòng. M sáng di n ra c nh ch
ch t c a l hi n t : m t ám rư c vây quanh con trâu, nhân v t câm,
trung tâm c a v di n; ngư i ta an i nó, cho nó u ng rư u, r i gi t.
      H i 3: Nh ng con ru i (d ch úng t ng ch : “ êm giành cho các
con ru i”, ti p theo “ êm ngư i ta u ng rư u”). H ng thú c a v di n
gi m i rõ r t. Ba c nh chính trên sàn di n: ph n l n các di n viên n m
ng và tiêu hóa nh ng gì h ã u ng hôm trư c, trong khi các c Già
làng, t ra kiên cư ng, u ng ti p nh ng ghè rư u m i nhân l d bàn th .
Các bà thì c t gi th t trâu ã x trong nh ng chi c ghè l n. Cu i cùng,
khi ngày ã mu n, các vai di n ã xong, m i ngư i ã m t, b n ru i vào
cu c; gi ng như nh ng con ngư i ăn m c nh ng b qu n áo p bóng
1
 Tuy nhiên, vùng ngư i Xơ ăng, có m t ki u hình th c sân kh u trong Trò b t cóc:
hai ngư i àn ông gi các cô gái; m t anh chàng nghèo kh xu t hi n, tìm cách b t
cóc m t cô gái. Sau nhi u l n c g ng, anh ta ánh l a ư c nh ng ngư i canh gi ,
ôm l y cô gái, ngây ng t vì sung sư ng... ngã ra b t t nh.
                                                                     102


l n, chưng di n b cánh phơn ph t xanh, óng ánh, chúng           xô vào
nh ng ch th a thãi và b xương c a con v t ã hi n sinh, ph n giành
cho chúng theo truy n th ng.
     M t nghi th c như v y là m t hi n tư ng thu c ph m trù th m m .
    ây ngư i ta không ch i tìm cái phù phi m, cái thú vui, mà c cái p,
bi u hi n trong trang trí: trang ph c c a nh ng ngư i tham d (khách
m c qu n áo tr ng, ch nhà-ngư i t ch c m c qu n áo , các cây ô ch
 ư c em ra di n trong d p này...), trang trí trong làng, trong nhà, âm
nh c.
     Ý tư ng ganh ua cũng bi u hi n trong trò chơi hoàn ch nh này:
xem làng nào, năm này qua năm khác, t ra là ngư i t ch c hào phóng
hơn. Con trâu nào to hơn, nhà nào trang hoàng p hơn, rư u nào ngon
hơn, y là ni m t hào c a ngư i ch nhà.

      Múa - Hình như múa không ph i là m t ngh thu t b n a c a
ngư i Tây Nguyên. Không ph i t t c các t c ngư i u múa, và nh ng
t c ngư i có múa ã h c ư c c a nh ng ngư i nư c ngoài: các t c
ngư i phía ông h c c a ngư i Cămpuchia, các t c ngư i phía Tây
(Raglai, Noang, Noup, Cil) h c c a ngư i Chàm. Chính ngư i Tây
Nguyên cũng nói: “Ngư i Chàm ã d y chúng ta múa”.
      H u như bao gi cũng mang tính ch t tôn giáo: ngư i ta múa nhân
d p hi n sinh m t con dê, m t con trâu (“gà thì ch ng ph i nh c công”),
nhân d p ám cư i, ám tang (t c ngư i Bana). Ngư i ta múa trong nhà,
trên bãi c , nghĩa trang. Nhìn bên ngoài, m c ích là vui chơi; nhưng
bên trong y là m t v n         sùng kính; ngư i ta tìm cách làm cho các
Th n vui lòng, ph c v các Th n m i i u có th .
      Kimlang là m t i u múa chi n u l n c a ngư i Xơ ăng; múa r t
ch m, nó nh m xin các Th n ban ơn và c u ư c th ng l i.
      Trong phương ng Srê, múa là tam ya, thành t tam có nghĩa là qua
l i l n nhau. Qua l i l n nhau     ây không ph i là do múa nhi u ngư i,
trao i v i nhau nh ng c ch có nh p , b i vì t ng này cũng ư c
dùng khi ngư i ta múa m t mình. Tam mang nghĩa qua l i l n nhau ây là
    nói v tính i x ng c a các ng tác tay chân so v i tr c cơ th : tay
  ung ưa và chân g p xu ng, l p i l p l i và áp l i nhau. Múa Tây
Nguyên không ph i là m t s d ch chuy n cơ th , mà là m t s u n éo có
nh p và m m m i. N u nhi u ngư i cùng múa, thì các thân ngư i không
ch m vào nhau; h l p i l p l i cùng nh ng ng tác y trên m t hay hai
  ư ng th ng, ho c vòng tròn theo i u: sol, la sol, fa fa, sol sol fa c a
ti ng kèn mboat.
      Trong múa, ngư i ta t n ngh thu t thu n túy, hư ng v tôn
giáo. Ý ni m vui chơi ã ư c vư t qua; ngư i múa n m t l , khán gi
cùng căng th ng; ôi khi h th y ngư i múa ngã lăn ra và như b thôi
miên i. Trang ph c trong khi múa, ti ng nh c g i lên i u múa và nâng
                                                                        103


    nó, các ng tác c a nh ng cơ th      p v i nh ng ư ng nét thu n
khi t, t t c u ch là vươn t i cái p. Và như v y là làm v a lòng
các Th n. Múa, trò chơi y nh p i u c a cơ th , là món quà dâng cúng
êm d u c a con ngư i, c a toàn b con ngư i h , i ôi v i v i c nh hi n
sinh m máu mà con v t có nhi m v tư ng trưng.

                                   L I NÓI
                           Các công th c truy n th ng,
                      các trư ng ca truy n thuy t, ti ng hát

      Ngư i Tây Nguyên, t trong áy sâu c a mình v n là ngư i s ng
theo truy n th ng và b o th , thích di n t - và có th di n t như v y
dù là ngư i ít sáng t o - theo nh ng công th c ã ư c t p quán th a
nh n. Th t áng chú ý là r t d nh t ra r t nhi u “sáo ng ” trong các cu c
trò chuy n thư ng ngày c a nh ng ngư i ng tu i “bi t ăn nói”.           i
m t v i m t dân t c không có ch vi t, Truy n thuy t ư c nghe và l i
nói     di n t nó có giá tr lu n ch ng tương ương như các con ch in
   i v i ngư i c. Cũng gi ng như m t ngư i có h c d n l i các tác gi ,
ngư i Tây Nguyên l p l i các l i nói c a t tiên trong t c ngư i c a h .
      Nhu c u g n như thi t y u l p l i m t cách trung thành các châm
ngôn truy n th ng ó òi h i m t s c g ng thư ng tr c c a ký c. Rõ
ràng là các dân t c không có ch vi t v n ư c phú b m t t hơn v m t
này so v i nh ng dân t c bi t vi t ra t t c nh ng gì mình c n ghi nh ;
nhưng thiên b m ó c a h c n ư c h tr thêm. Dư ng như ó là
nguyên nhân chính khi n các châm ngôn và t c ng , các truy n k và
truy n thuy t u mang hình th c có v n i u. M i l i trích d n l y ra t
kho tàng truy n t l i b ng l i u là m t câu có nh p i u, thư ng mang
ch t thơ, thơ d nh thu c lòng hơn là văn xuôi. T l i bi u hi n mang
ch t thơ ó n hát ch còn m t bư c: mà t t c các truy n c           u ư c
hát.

      Châm ngôn và t c ng .- Cũng gi ng như m i con ngư i dùng các
t      bi u t ý mình, ngư i Tây Nguyên dùng nh ng sáo ng truy n
th ng ngay c trong nh ng cu c trò chuy n bình thư ng nh t, s d ng
các châm ngôn và t c ng c riêng c a t c ngư i mình, c a làng mình.
      Các c Già làng ch b o m t công vi c ph i làm, m t món thu c
ph i dùng, x m t v b t hòa, nh n m nh l i nói c a mình b ng l i kinh
  i n: “T xa xưa...”, b t u m t hay nhi u câu có nh p i u, bi u hi n
c a Phong t c. M i cơ h i u là d p nh c l i m t công th c, như:
      “Voi ch y thoát bên ph i, tê giác ch y thoát bên trái” (ph i bi t tính
n t c a t ng con v t thì m i tóm ư c chúng).
      “G p m t con r n trên ư ng, thì s tìm ra cái ta ang i tìm”.
                                                                    104


      “ êm nay sao xanh, ngày mai tr i s khô; êm nay sao l p lánh,
ngày mai s mưa”.
      “ ng có cãi nhau xem hôm nay là ngày bao nhiêu trong tháng, s
   n ch treo c m t thôi y” (ám ch m t truy n k trong ó nhân v t
treo c t t , b t bình vì b ph n bác trong m t cu c tranh cãi ki u như
th ).
      “M t con chó      ba con: chúng s săn nai r t gi i; n u nó ch
hai, thì chúng ch gi i b t ư c chu t”.
      “Chó có c a chân trư c thì gi i gi nhà; có c a chân sau ch
chuyên ch y trong r ng”.
      “ ng v i rèn li m trư c mùa g t” (ngày nào có vi c n y)
      Lu t t c truy n kh u ch g m có các câu châm ngôn, mà các Già
làng l p i l p l i t th i c xưa,     x theo úng m t l i như v y b ng
cách v n d ng tính bi u tư ng c a các công th c thơ y:
      “C m xà g c không úng cách, là m t th di n” (Không ư c làm
nh c ngư i khác, n u không s b ph t).
      “Chi c l b rách, y là con rái ã ăn h t c cá” (Tr l i m t v
ki n ã x r i, là có nguy cơ b m t s ch).
      “Lúa chín g i li m” (M i ngư i có vai trò c a mình, ngư i cao l n
s d ng ngư i th p bé).
      Chúng ta s tr l i v n     này và s phát tri n thêm khi nghiên c u
v lu t.

      L i dí d m.- L i nói chuy n thông thư ng, ích d ng, thích dùng l i
bi u t có nh p i u truy n th ng. Xu hư ng ó càng n y n trong trò
chơi ch trong khi nói,       ó ngư i ta nh m trư c h t n tính th m m ,
   n m c có th khi n cho l i nói m t h t nghĩa en. ám tr chơi trò
hoán v các âm ti t c a t ,        có ư c nh ng láy ph âm, nh ng v n
thông. Nh ng ngư i l n tu i hơn thì thích ph b c ý nghĩ c a mình b ng
l i di n t bi u tư ng, vui và thơ, dùng cái này nói cái khác:
      “Tôi i tìm g trong r ng” = tôi i săn nai.
      “Cái ph i c t, thì c t i; tre áng ch t, thì ch t i” = rư u ã m
r i, hãy u ng i.
      “ ng ki m chuy n v i ngư i M ” = không th nói h t m i chuy n
v i m i ngư i.
        ám tr    c bi t thích chơi trò , bao gi cũng b ng nh ng câu có
nh p i u:
      “Cái gì không gan, không ph i, có cái b ng kêu vang?” - Cái tr ng.
      “Cái gì, ch m t mình nó, chém u bao nhiêu ngư i?” - Cái li m c t
lúa.
      “Ngư i nào, ch m t mình, mang m t lúc sáu cái cán giáo?” - Ngư i
th i kèn mboat.
                                                                    105


     “M t trăm ngư i ch ăn m t bát cơm là ai?”- ám ru i trên m t bãi
phân trâu.
     “Ai là ngư i tên là Dam Trang (“ngư i mu n cho nh ng ngư i khác
  ư c p”) và c t trong vư n c a Lach?” - Cái kéo c t tóc.
     “Ng n u c nào ch m t mình nó có th soi sáng c vũ tr ?” - M t
trăng.
     “K nào gi ng như ngư i Chàm mang mu i n trư c bình minh,
mang nư c khi m t tr i lên, và n gi a bu i sáng thì ng ng không mang
n a?” - Sương bu i s m mai.
     “Qu gì màu , không c m ư c trong tay, cũng không s vào
  ư c?” - L a.
     “K nào gi ng như m t cái cây nghiêng có con i bàng giang cánh
bay qua?” - Ngư i s p i ng và choàng t m chăn.
      “Con r n nào i qua i dương?” - Cây kim có ch xuyên qua t m
v i.
     “Ngư i nào còn ti p t c máy môi khi cơ th không còn ng y
n a?” - Ngư i th y cúng l i, m t l , mà v n còn m p máy l i kh n.
     Theo tính ch t gi i trí, ganh ua c a chúng (ai bu c ư c ngư i khác
ph i ch u thua), các câu      này là m t trò chơi, song chúng còn hơn th
n a b i chúng hư ng t i s th m m do nh p i u và nh ng v n thông
c a chúng, s c m nh bi u tư ng và s tinh t trong so sánh c a chúng,
th t áng chú ý i v i nh ng b óc v n ư c coi là “nguyên th y”.

       Truy n k và truy n thuy t.- Khía c nh “không v l i” này trong
cách th c bi u hi n càng rõ hơn trong các hi n tư ng th m m là truy n
k , ng ngôn, truy n thuy t c a phôn-clo Tây Nguyên. Hình th c c a các
truy n k này, tinh th n c u trúc c a chúng, quan ni m hài hòa v th gi i
mà chúng bi u hi n, ch nh m n cái p ( ương nhiên chúng ta mu n
nói: cái mà ngư i Tây Nguyên coi là p).
       Dù là các truy n k bên b p l a êm khuya, h i c l ch s , hay
truy n v ngu n g c c a vũ tr và các v t, thì khía c nh thơ và tôn giáo
v n là n i tr i. Cái huy n di u th m m t t c . Hai y u t ch      o trong
s tìm tòi bi u hi n: cái vô tư và cái p.
       Các truy n k và truy n thuy t có th ư c k l i; nhưng ít khi ta
nghe th y l i k truy n thông thư ng và không bao gi ch có k : l i bi u
hi n chính th c là hát; nh ng tác ph m ó ư c làm ra là         hát. Câu
chuy n k ôi khi i kèm theo, n i dài hay tóm t t l i.
       Trong l i t a cho Trư ng ca Damsan, Roland Dorgelès ã kêu lên:
“S ph n c a h ã ra sao r i, nh ng nhà thơ tr tình có nư c da màu
   ng ng i hát Damsan dư i hiên tòa s Buôn Ma Thu t... và r i nh ng
con ngư i r t i t do ó ã ph i k t thúc cu c i trong thân ph n cu-
li?... Trư ng ca c Damsan c a ngư i Ê ê s không m t, câu chuy n p
    c a Damsan bay lên t nh ng khu r ng x Annam, s ư c bi t n
                                                                           106


t n châu Âu; nhưng th t áng bu n thay khi công trình văn h c u tiên
c a nh ng ngư i “m i” y cũng là công trình cu i cùng!” - Không, thưa
ngài Dorgelès, b n trư ng ca y không ph i là b n cu i cùng; nó không
ch m d t n n thơ Tây Nguyên, n n thơ còn ti p t c khi n cho x s này
càng thêm quy n rũ, s còn tìm ư c nh ng d ch gi m i... và m i s v n
chưa k t thúc!

     Hình th c thơ.- Toàn b ngh thu t thơ Tây Nguyên n m nh p
 i u, chi ph i hình th c bi u hi n. Nh p i u y ư c t o nên m t m t b i
   dài tương ng c a các t , các âm ti t, m t khác b i phép hi p v n.
M t ví d sau ây, l y ra m t cách ng u nhiên t m t bài ca truy n th ng,
s cho phép ta hi u cái cơ ch kép y:
                    Tus cal neh pa' ddam any j h
                    tus ddam nch pa' wang any j h
                    tus yang neh pa' hiu any j h
                    tus khu neh ch t sur any j h1

     Âm ti t th hai c a m t câu thơ hi p v i âm ti t trư c áp chót c a
câu thơ trư c.   dài c a m i câu thơ (t ng s các âm ti t ng n và dài)
b ng nhau, theo òi h i c a bài hát. Sau ây là m t l i b trí khác:

                    Mac mae hoai r ng l
                    kr w l hat r njung
                    s rtung sung so
                    bo prung biap2

       ây là l i “lũy thoái”, cũng dùng  hát. V n t do hơn: âm ti t th
nh t hay th hai c a m i câu thơ hi p v i âm ti t cu i c a câu trư c.
     Ngôn ng bi u hi n c a các truy n k và truy n thuy t này không
ph i là ngôn ng thông thư ng; ó là m t ngôn ng t i nghĩa, g m nh ng
t mư n trong ngôn ng h ng ngày tr n l n v i nh ng hình th c c xưa
tuy t i không thu n nh t, dư ng như chúng ư c mư n t m t phương
ng khác ngày nay không còn ư c nói n a.
        y là ngôn ng Truy n thuy t, mà không ph i ngư i Tây Nguyên
nào cũng hi u ư c khi n vi c d ch r t khó khăn3.

1
  “Gió th i    cái kho c a tôi - con trâu xéo c bãi c - Th n n làm lay chuy n c
nhà tôi - con h i qua, con l n ã ch t”
2
  L i kh n nghi l , b ng ngôn ng huy n bí, g n như không th d ch ư c, dùng
m i u ng rư u.
3
  Trên ây chúng tôi ã nói n ti ng d s p nddik ( vùng Xơ ăng là ti ng r ngi),
m t th ngôn ng c và mang tính nghi l . Trư ng h p d s p nddik có th so sánh
v i ti ng Hébreu, ư c coi là ngôn ng thiêng, huy n bí, ư c dùng vào m t th i kỳ
mà ngư i ta nói ti ng araméen và Hy L p.
                                                                      107


       Không th k h t ư c nh ng s phong túng v thu t thơ. ôi khi
ch là s l p l i các t : ra (nhi u): có th tr thành ra ruh, ra rung, r
r ng, r r p; basil (x u h ): thành ra bas, baso, g sil, g so. Không c n
tính các nguyên âm n a, ngư i ta thay i tùy thích, h t s c t do. ôi
khi là nh ng o ngư i táo b o: “Gop ani m ka” (d ch t ng ch : gi -tôi-
  -l i- cá), “tôi l i trông coi cá”; có trư ng h p r ng nguyên âm cu i
c a hai ph n ba s t trong m t câu khi n nó tr thành m t công th c
không th d ch. L i còn cách dùng các t tư ng thanh, b t chư c ti ng
tr ng, ti ng chiêng, ti ng chim bay, hay th m chí s d ng các th ti ng
   ng vô nghĩa ch ơn gi n       cho có nh p i u, vì thích bi n i. Và s
sáng t o c a ngư i k chuy n hay ngư i hát l l i còn có th thêm th t
các phóng tác, v n còn mang tính truy n th ng ít nh t là trong tinh th n
c a chúng. Phân tích các tác ph m y ta có th d dàng khám phá nh ng
sáo ng có th dùng m i ch , trong các tình hu ng gi ng nhau. R t
thư ng th y các bùa phép cho phép khám phá ra nh ng ngôi nhà bí m t,
nh ng phép o thu t có th tái t o l i nh ng cơ th không hoàn ch nh,
nh ng cu c can thi p c a các Th n c u các nhân v t lâm vào nh ng tình
hu ng hi m nghèo cũng như nh ng th qu óng m t vai trò quan tr ng
trong vi c sinh s n (r t nhi u v á-th n ư c sinh ra sau khi bà m c a h
ăn m t qu xoài, m t qu cam, hay h tái sinh trong m t cái cây ăn qu .
       Tính bi u tư ng là nguyên t c ch    o chi ph i hình th c th hi n và
   nh hư ng cách gi i thích: tính bi u tư ng c a các hình nh, các con s
(7 = s toàn v n), các tình hu ng và các vai trò có m t tương ng trong
    i s ng hàng ngày. V chăng tính bi u tư ng là c i m c a m i ngh
thu t Tây Nguyên; chúng ta s còn th y nh ng bi u hi n khác. Vi c
nghiên c u v tôn giáo s cho th y s phát tri n và n n t ng tri t h c i u
này.
       Các tác ph m h c thư ư c làm ra là       hát, theo nh ng i u quen
thu c và truy n th ng, có nh c c hòa theo. i u này g i ta nh         n các
Thánh thi trong Kinh thánh, k v nh ng v n may c a nhân lo i và nh ng
ơn phư c c a Thư ng , v i nh ng chú thích “Theo i u...”, “dùng cho
các nh c c dây”, “lên quãng tám”. M t s phân tích sâu các tác ph m s
cho th y m t s gi ng nhau trong các phương pháp c u t o nh p i u
(nh n m nh, kéo dài, thông v n), m t s tìm tòi bi u tư ng gi ng nhau và
m t n l c hư ng n m c ích tôn giáo chung: tôn vinh các L c lư ng
siêu nhiên mà t ó chúng ta ã ư c sinh ra.

     K t c u.- Theo ch chúng tôi bi t, phôn-clo Srê là lo i duy nh t
  ư c sưu t m g n như toàn v n, và ư c xu t b n m t ph n, chúng tôi s
nghiên c u k t c u chung và c a t ng tác ph m, t ng truy n k hay
truy n thuy t trong Truy n th ng c a t c ngư i này.
       ương nhiên, m i ý tư ng v b c c, v s ti p n i lô-gich hay biên
niên u xa l v i tư duy Tây Nguyên. T thu xa xưa, các Già làng ã
                                                                    108


k - yalyao - hay hát - yalyao p ndik - m t truy n thuy t này hay m t
truy n thuy t n , nhưng không ai trong s h có ý th c r ng chúng h p
thành m t t ng th , m t anh hùng ca vĩ i. Cho nên m i ý tư ng phân
lo i h th ng s vô căn c ; tuy nhiên v n không th không th y có m t
k t c u chung nào ó toát ra t các tác ph m.
     Do v y chúng ta có th phân bi t ra nh ng cái mà chúng tôi g i là
Quy n M t c a Truy n thuy t, các truy n thuy t k l i ngu n g c huy n
bí c a th gi i và m i v t; y là s Sáng th . Chúng tôi ã d n ra nhi u
tác ph m trên ây ( c bi t khi nói v ngu n g c các ngh ).
     Quy n Hai s g m các anh hùng ca v nh ng ngư i ngư i anh hùng,
mà ngày nay chúng ta g i là Yang (Th n), nh ng v á th n coi cái kỳ di u
là t nhiên, nh ng ngư i T ch c nên th gi i ư c sáng t o ra này, Th n
c a các Y u t , các Núi và Nư c. Trong ph n ph l c c a chương này
chúng tôi xin d n thêm truy n thuy t v Th n S m minh h a thêm lo i
h ng này.
     Quy n Ba s k v các anh hùng bình thư ng, trong ó nh ng ngư i
hát l Tây Nguyên phân bi t hai h ng chính: các g nr h, các sinh linh
b n ch t v n ã phi thư ng, và các g th r, phi thư ng m t cách ng u
nhiên, s d ng các bùa chú.      y ch là nh ng truy n huy n di u, x ng
v i Nghìn l m t êm.
     Quy n B n k v nh ng tác h i c a các Th n kinh d : nh ng Caa, và
nh ng ngư i quái d : các s mri.
     Quy n cu i cùng hát v r ng rú, các loài v t s ng trong r ng, ư c
quan ni m theo hình nh con ngư i, gi ng như các truy n ng ngôn c a
La Fontaine. M t ph n quan tr ng trong lo i này là các truy n v con th ,
gi ng v i Truy n con Cáo m t cách l lùng.

     Tinh th n.- Tinh th n chi ph i s sáng t o ra các tác ph m truy n
th ng này, cũng như chi ph i nh ng ngư i k và nh ng ngư i nghe
chúng hôm nay, là m t tinh th n mu n ư c gi i thoát b ng hư c u bi u
tư ng và th m m . Chúng tôi xin gi i thích sau ây.
     Ngư i Tây Nguyên, cũng như m i con ngư i khác, u có ph n
mang tính tôn giáo. Có ý th c hay không v s t n t i c a h trên tr n th
này, h cũng c m th y mong mu n ư c gi i thoát và bày t i u ó b ng
cách tư ng tư ng ra m t th gi i siêu nhiên mà h thích mơ tư ng. T ó
mà, sau m t ngày lao ng v t v trong bùn l y ng ru ng, h ham thích
nh ng câu truy n truy n thuy t ư c hát bên b p l a êm êm, dù ph i
th c tr ng êm.
     H sáng t o ra các nhân v t truy n thuy t là nh ng ki u siêu nhân
s ng trong m t không khí huy n di u thư ng tr c, hơn là nh ng con
ngư i cá bi t. T m t truy n thuy t này sang m t truy n thuy t khác, t
m t khúc ca này sang m t khúc ca khác trong cùng m t anh hùng ca, ôi
khi ta g p l i cùng m t nhân v t y mà hoàn c nh m i không tương h p
                                                                               109


v i hoàn c nh trư c, i u này càng xác nh n lo i hình lý tư ng trong tính
cách c a h , và không nh t thi t gi ng như th t. Ngư i Tây Nguyên quan
ni m ngư i anh hùng huy n tho i là tiêu bi u cho t t c nh ng gì p
nh t; h t      ng nh t mình v i con ngư i y trong cái th gi i thư ng
   ng mà h tư ng tư ng ra.
      R t thư ng khi ch       c a tác ph m là cu c chinh ph c tiên c nh
c a m t con ngư i, không b ng lòng v i hoàn c nh hi n t i c a mình:
cu c thám hi m c a Bung kon Li ng xu ng a ng c, cu c du hành c a
Ch i B ling n m t hòn o xa, Damsan u i b t m t tr i ang lên.
Len và Lao, khao khát vinh quang, lao lên n t n m t tr i... bi u hi n
m t l i thích thú cái kỳ l v n không xa l v i ngư i Tây Nguyên.         y
cũng là tư duy c a ngư i hát l hôm nay hát nh ng trư ng ca y; h bi u
l ni m mơ thích chung ư c gi i thoát, ư c i ra kh i th gi i hi n t i,
b ng cách vư t qua nó, i tìm m t cu c s ng p hơn trong m t th gi i
m i mà h sáng t o ra; nhu c u tái-sáng t o ra chính mình trong m t vũ
tr thư ng ng ló d ng qua bài ca g i c m.
      Phôn-clo Tây Nguyên cũng bi u hi n m t quan ni m hài hòa v th
gi i, m t th gi i th u hi u h toàn v n,        ó h ư c c t nghĩa b i m t
nguyên lý tinh th n, như là ư c nhìn th u t trên cao. Các truy n thuy t
v Sáng th k l i nh ng i u ki n ban u c a vũ tr do các Th n sáng
t o ra: vi c chi m lĩnh m t t sau khi t          a ng c thoát lên, s hình
thành các núi, s phát tri n c a cơ th con ngư i, th i kỳ nh ng ngư i
kh ng l k t thúc cùng v i tr n        i h ng th y1, nh ng tr i m i và m t
trái t m i, m t cu c t n th l n th hai v i s k t thúc các i u kỳ di u
c xưa và s hóa á c a các con v t truy n thuy t; r i n s phân bi t
các lo i nư c: nư c bên trên ( i dương) và nư c bên dư i, các con sông
ch y hút m t vào m t l      t trong ó chúng bùng cháy2. Huy n tho i nói
v m i th và m i th        u có m t lý do. Các Th n ã làm ra m i th sao
cho m i th      u t t p; h       c bi t làm ra m t ki u thoát nư c th nào
  ó    “không ph i có quá nhi u nư c trên m t t”. Truy n thuy t Tây
Nguyên bi u hi n tính m c ích th m m và tôn giáo.

       Bài ca chàng Damsan.- M t tác ph m tráng l c a phôn-clo Ê ê,
    ư c Sabatier sưu t m ngày trư c, áng ư c c bi t chú ý; nó r t x ng




1
  Ta g p th y huy n tho i này nhi u dân t c khác nhau (Xem Kinh Thánh, Sáng th
6,4). Ch     v nhân v t giàu có vì t t b ng thư ng g p trong phôn-clo Srê, không xa
l v i tâm tính c a ngư i Hébreu; Sách v Ruth hoàn toàn thu c cùng lo i v i các
yalyao này.
2
  Ta cũng th y có s phân bi t “nư c bên trên” và “nư c bên dư i” như th này trong
truy n th ng Kinh Thánh.
                                                                        110


  áng v i công trình tuy t di u vi t v nó1. y là Bài ca chàng Damsan,
chàng trai p ch ng ch u th a mãn v i b t c i u gì.
      Ch       cơ b n c a trư ng ca này là nhu c u c a con ngư i mu n
vư t thoát lên n y sinh t c m giác không th a mãn, bi u hi n trong cu c
rư t u i theo m t tr i c a chàng. Có th dùng m t t          nói v bài ca
              2
này: sorsum.
      Và sau ây là lý do:
      H'ni, cô gái p x Ê ê, tìm ngư i b n i x ng v i nhan s c c a
mình. Nàng nh ngày trư c có h n ư c v i chàng Damsan hi n hách, là
h u du c a các v T tiên trên tr i. y là v lãnh chúa x ng áng v i
nàng. Ngư i anh hùng này        cho nàng ph i van nài, và cu i cùng nh n
l i. Chàng n s ng nhà H'ni, tr thành m t ông hoàng hùng m nh, n i
ti ng kh p nơi vì r t giàu c a c i và các ghè rư u.

     “Hãy ánh vang lên ti ng chiêng nh p nhàng, hãy ánh th t êm, cho
 i u nh c vang xa kh p x . Hãy ánh lên, ti ng chiêng lu n qua dư i sàn
nhà, dâng lên cao và thoát ra t các xà trên mái nhà; cho con kh Hua
quên c n m l y cành cây; cho các ác th n và các phù th y quên làm h i
con ngư i; cho con r n mang bành cu n mình trong hang ph i bò ra n m
dài; cho con hươu ph i d ng l i, l ng nghe; cho con th ph i ng i yên
d ng ngư c tai lên; cho con ho ng ph i d ng l i, trương c ra mà quên
c g m c ; cho t t c    u ch còn có th nghe n tràn ng p ti ng chiêng
nh p nhàng c a Damsan”.

      Dù chàng không th tìm ư c ngư i v nào p hơn n a, nhưng
Damsan v n chưa v a lòng. Chàng mu n ư c nhi u hơn n a; chàng
cũng không bi t rõ mình mu n gì. Chàng b nhà ra i; các bà v cư i voi
 i tìm chàng. Chàng tr v , g n như là ch ng theo ý mu n. R i lãnh chúa
   i bàng và lãnh chúa S t thay nhau b t m t v chàng; i cư p l i H'ni,
Damsan l i ti p t c cu c chi n u vì lý tư ng vư t thoát lên c a chàng.
Nhưng tr v r i, h nh phúc v n không th kéo dài; Damsan l i ph i ra
 i. L n này, chàng nh ch t cây a; H'ni tìm ư c chàng và van xin
chàng ng ch t vì như th s mang l i tai h a; qu th t ây là cây thiêng.
Damsan mu n ít ra cũng hái ư c m t cái hoa trên cây ó; nhưng óa hoa
c liên t c tu t kh i tay chàng. Chàng u i theo, lên cao, lên cao mãi,
vư t kh i cái cây, lên n tr i. Quay xu ng, chàng n ngã cây; H'ni ngã
xu ng ch t. Damsan lao t i và chính óa hoa c a cây a ã làm cho H'ni
h i sinh, nàng H'ni mà ngư i ta ã b t u khóc than thương ti c, ngư i
con gái p nh t x Ê ê.

1
   Léopold Sabatier, Bài ca chàng Damsan, truy n thuy t Ê ê th k XVI (Paris.
Leblanc et Trautman.
2
  Sorsum: Ti ng La tinh có nghĩa là nâng lên, vư t lên, trên cao.
                                                                   111



      “C tay trái, nàng eo m t chi c vòng vàng, c tay ph i, nàng eo
m t chi c vòng ôi; thân th nòng óng ánh như m t chi c khiên b ng
   ng thau. Búi tóc nàng trĩu xu ng theo ki u àn bà Mnông, và cao theo
ki u àn bà Ê ê; m t món tóc d ng ngư c lên trên... Nàng bư c i, ong
  ưa u o i, tóc u và ch i p, búi tóc láng và bóng loáng, to hơn cái
núm chiêng. M i bư c nàng bư c i, váy nàng l i ph ng lên như con gà
mái xù lông b o v àn con; m i bư c l i nghe s t so t như ti ng nh ng
con chim m'lang và khi n các v thóc bay lên”. Hãy chú ý s quan sát
tinh t và chính xác trong các hình nh này.
      Nhưng Damsan ph i còn vư t lên n a n m c tiêu tán. Chàng i v
phía m t tr i ang lên, m t cu c rong ru i vĩ i trên lưng ng a u i b t
m t tr i. M t tr i, g n như chàng ã u i b t ư c, ang lên t t . Con
  ư ng dư i chân Damsan tan bi n i và chàng b h y di t; chàng bi n
m t dư i m t t hút l y chàng và l i tr chàng tr l i. Chàng tái sinh
trong hình hài a bé do nàng H'Ang, ngư i ch em h c a chàng ang
mang thai, ư c báo m ng.
      T t c nh ng i u ó ư c k , úng hơn là ư c hát v i m t ni m
h ng c m ngh thu t và m t lòng thành kính tôn giáo c nh t vô nh .
Các trư ng o n c a bài thơ, là nh ng câu có nh c úng hơn là nh ng
câu thơ u n, l p i l p l i, u i theo nhau, b ng n , theo cái nh p
  i u mà chúng tôi ã phân tích trên kia, h t s c giàu bi u tư ng:
      “Tóc nàng dày n n i chúng ngăn nh ng con phù du ang bay; tóc
nàng dài n n i, xõa ra, chúng ch y xu ng t như thác và t a bóng như
nh ng nhành cây knia r m r p, thân nàng uy n chuy n như nh ng cành
cây blo n ng trĩu, thân hình nàng m m m i như m t ng n cây u n mình
trong gió. Váy nàng dài n n i nàng ã i t n nơi xa mà váy v n còn
  ây; nàng bư c i uy nghi, ng c ư n ra phía trư c, d ng l i trên mũi
chân v a t xu ng, trong khi gót chân kia v a ưa lên, và nàng ng
l ng l i m t chút như v y      cho ngư i ta ư c chiêm ngư ng. Nàng i
như con i bàng bay lư n, như con k n k n lư t i trong không trung,
như nư c ch y...”

         ây không ch có giai i u t o nên t m cao l n c a Bài ca chàng
Damsan, mà có l còn hơn th n a, y là s tr i nghi m siêu hình mà nó
bi u l ra. Con ngư i, không th a mãn v i nh ng i u ki n s ng hi n t i
c a mình, hư ng toàn b s c l c c a mình t i s vư t thoát. Xu hư ng
  ó có th tìm th y trong tôn giáo c a t t c nh ng ngư i Nguyên th y.
Damsan, ngư i hát l và thính gi c a nó thông ti p trong ni m thích thú
này. Bài thơ bi u hi n m t nh m nh, dư ng như è n ng lên trái tim
Damsan, l i giúp chàng th c hi n ư c lý tư ng c a mình; chàng ph i
luôn luôn xa cách H'ni; nhưng chàng cũng ph i luôn luôn i t i phía
trư c, th m chí chàng ph i b tiêu tán i. Và s tiêu tán ó ch là i u ki n
                                                                      112


cho m t cu c tái sinh, b i vì chu trình ph i ti p di n, cũng như chu trình
c a T nhiên, c a t ai và cây c . Cái Cây ã kéo Damsan v tr i, t
l i tr chàng v v i i, sinh ra chàng trong m t cu c hóa thân m i.

      Bài ca v Dru Droe.- Không ch ngư i Ê ê m i có các trư ng ca;
m i t c ngư i u ng i ca nh ng ngư i anh hùng c a mình, l ch s c a
mình. Trong phôn-clo Srê, có nhi u bài ca l y c m h ng t m t mô-típ
gi ng như Damsan; ta g p        ây v n m t tinh th n y ư c bi u hi n
trong m t âm nh c tương t . áng chú ý là : Trư ng ca Trah Trang
Lang, nói v tình yêu xao ng gi a lãnh chúa R n v i m t cô gái p,
Nai T lui, và s m t tích c a nàng trong m t giòng sông l n; Bài thơ v
“Qu m ng nh ”, trong ó nhân v t ch t, lên g p Th n M t tr i, r i ư c
Th n h i sinh tr l i cùng cô v góa; Bài ca v Dru Droe, câu chuy n c a
hai ch em v a nghèo v a p và nh ng ngư i ch ng c a h m i mi t i
tìm vinh quang. Bây gi chúng tôi s xin phân tích tác ph m này.
      Bài ca b t u b ng m t c nh làm r y trên núi. Ta nghe th y nh ng
ngư i nông dân hăng hái cu c t, và êm n t p h p cùng nhau quanh
m t ché rư u. ây là d p gi i thi u các nhân v t: ây là Dr ny, v c a
Yut sau khi ã t ch i anh chàng L ny t t b ng, và là m c a hai a con
gái ã n tu i l y ch ng và hai chàng trai tr Yus và Yung. Kia là anh
chàng Yut kh n kh - Mùa màng ã qua, mà lúa ch ng ch u m c. R y c a
ngư i láng gi ng ã vàng r c lúa chín, trong khi r y c a Dr ny, m c dù
  ã cúng Th n r t nhi u, ch báo hi u m t mùa ói s p t i.V thu ho ch
ch ng ư c chút gì. Dr ny than th ; bà bèn em t t c c a c i        il y
m t ít g o.

                   H i Th n Lúa, xin Th n phù h .
                   V i m t chi c chiêng, xin Th n nghe rõ,
                   m t chi c chiêng c , tôi em i g o,
                   và ngư i ta i cho tôi ư c n a thúng;

                   v i m t chi c vòng c , xin Th n hãy nghe ây,
                   tôi ch   i ư c n a gi ;

                   v i m t chi c nh n, xin Th n thương h i tôi,
                   không ư c l y m t n m, ch m t n a thôi.

                   Và n u tôi ch ưa tay ra
                   ngư i ta u i tôi và tôi ra v tay không.

         nhà ch ng còn chút gì. Ngư i m khóc cho s ph n các con gái
c a mình, mà bây gi ta nghe g i tên là Dru và Droe. Bà s p r i các con
    i tìm lá cây ăn trong r ng:
                                                               113



                Tôi mu n giã, mà ch ng còn g o.

                Bây gi tôi ch còn ăn r cây;
                bu n và chán l m, ơi các con gái Dru và Droe c a
m ,

                tôi i tìm cây d i
                cái th g o c a ngư i nghèo m c trong r ng ó.

                và ành b ng lòng v i ôi qu xanh,
                qu xanh và qu    ng, bu n và chán.

     Vào lúc ó, các lãnh chúa Len và Lao n b t Yus và Yung ã n
lư t ph i i làm xâu cho ngư i Chàm. Dru và Droe khuyên răn các em
c a mình trư c khi h lên ư ng. Nhưng Len và Lao ã chú ý s nghèo
kh và s c p c a Dru và Droe. H tr v nhà, xin m th c ăn và qu n
áo cho các cô gái lúc này ch   nhà m t mình. H c i nh ng con ng a
tr ng; m t oàn ngư i ng a r c r l i kéo sang nhà Dru và Droe:

                Này! hãy mang n ây cho ta nư c u ng,
                  ta gi i khát, Dru Droe

                - Nhưng ăn m c rách rư i th này
                   n v i các anh tôi x u h l m,

                tôi không th  các anh nhìn th y
                h hang và quá x u h như th này.

                - Các cô bé kh n kh , có gì âu chuy n y?
                hãy nư c lên m t chúng ta;

                hãy i n u m t ít cơm
                - Lúc này Dru Droe ang thi u ói l m.

                - V y thì hãy i n u rau thơm.
                - Xin các anh ăn m t ít, h i các anh.

    Len và Lao m các gói quà c a h ra trư c các nàng Dru và Droe
l ng i vì kinh ng c:

                Thôi hãy b các th rau t p tàng y i,
                                                                             114


                     bây gi các cô không còn thi u g o n a âu.

                     Bây gi chúng ta hãy s ng cùng nhau, các cô
                                                có mu n không?
                     vì chúng ta u thích nhau mà.

                     Hãy cùng bôi nh a krai1, các cô có mu n không ?
                     hãy coi nhau như nh ng ngư i yêu.

                     Chúng tôi ây, nh ng ngư i anh em, Len và Lao;
                     và cũng r t có th , t i sao không nh ,

                     là ch ng c a các cô gái        p Dru Droe.

                     khuôn m t các cô xinh x n th ,

                     và hình dáng ôi chân các cô cũng v y;
                     gi ng như nh ng thân th thanh tú kia;

                     m i th    các cô u khi n chúng tôi yêu thích
                     và tim chúng ta cũng ang g i nhau.

     Len và Lao kéo dài cu c g p g và tr v nhà r t mu n. H xin l i
m , vi n c là b b t cóc. H xin m qu n áo và trang s c p       tr ti n
chu c. M bi t h nói gì; bà cho h t t c nh ng gì h c n và ăn m c cho
h th t sang. M i th     u hoàn h o; h quay tr l i nơi con tim c a h
chưa h r i. ám cư i ư c t ch c.

                     Hãy    cho cơ th chúng ta ư c n
                                         cùng nhau êm nay,
                     các gi c mơ c a chúng ta cũng g p nhau.

     Len và Lao xây m t ngôi nhà m i, h i tìm m c a Dru và Droe
 ang ói l trong r ng và ón v cùng . Lúc này th t giàu sang và b t
  u vinh quang. Yus và Yung t x Chàm v , báo tin là ã n lư t
dư i y ngư i ta g i anh em Len và Lao. Ngư i ta th ng con ng a tr ng;
và th là l i lên ư ng. Nhà nư c Chàm t n phong cho Len và Lao làm
th lĩnh l n vùng c a h . H tr v vui sư ng, mang theo bao nhiêu là
quà:


1
 Krai: loài cây ngư i ta thư ng l y nh a, nư ng lên, dùng   nhu m en răng.   y là
l i chưng di n c a ngư i Tây Nguyên.
                                                                 115


                 Các anh ã v     ây, ơi Dru Droe;
                 cu i cùng ã     n lúc Len Lao tr v .

                 Hãy quét nhà i, các c u con trai,
                 hãy th i l a lên, các c u con trai,
                 hãy i l y nư c v , các c u con trai.

                 Chúng ta x Chàm v ,
                 mang v mu i và cá ây này.

                 và các quà này c a Ngư i con x Chàm.
                 hãy th c êm nay, tr ng êm nay.

     Các cu c chè chén n i ti p và các ghè rư u c c n i. ón ti p và
quà cáp; rư u c n và    trang s c. Dru và Droe m i nàng sinh m t a
con trai; y là ni m hy v ng c a các c Già trong gia ình:

                 Và ngư i ta g i tên các con c a Dru Droe
                 là Si, Soan, như hai qu cây gi ng nhau.

                 Ai bi t âu ư c, m t ngày nào ó,
                 các cháu s tr thành nh ng th lĩnh l n.

                 Hãy làm ru ng cùng v i ngư i nhà các cháu;
                 nhưng có th r i các cháu s thành nh ng ngư i vĩ
  i.

                 Nên ph i có m t cây giáo trong tay,
                 n u nay mai các cháu tr thành th lĩnh;

                 và trên u qu n m t vành khăn,
                 n u nay mai các cháu tr thành th lĩnh.

      Nhưng khao khát vinh quang bao gi cũng kh n thi t; nó l i g i
Len và Lao trư c khi h k p hư ng ni m êm m trong gia ình. Con ng a
b n ch n c a h cũng ang ch h ,       ti p t c thiên anh hùng ca. H i
 ánh m t dân t c thù ch, phía ngư i Chàm. Bây gi         n lư t h d n
dò hai c u trai tr l i nhà thay th và ti p n i h :

                 Hãy g ng làm ru ng t t nh t,
                 chăm sóc chiêng th t c n th n,

                 hãy coi ch ng àn trâu;
                                                                           116



                      ng có ham mu n quá nhi u,
                      ng có ham quá p;

                   b i các Th n ã mu n các con như th .

      Ra tr n, Len và Lao là b t kh chi n th ng. Vinh quang c a h   t
  n nh cao trên tr i. Th n M t Tr i g i h tr v trên y. Trên ng n núi
D rium, Len và Lao c m thanh gươm có núm c m b ng s ng trâu c a
h , và h tr lên g p M t Tr i. Cu c thăng thiên này k t thúc thiên anh
hùng ca v cu c eo u i th ng l i, chinh ph c vinh quang này.

      Chúng tôi ch ý d n ra m t s trích o n khá dài c a bài ca g m
b n trăm sáu mươi b y câu này, b i ây là m t tư li u có giá tr    iv i
nhà dân t c h c, m t b c tranh sinh ng v     i s ng Tây Nguyên, vào
th i Champa, m t tác ph m văn h c l ng l y và y tính nhân văn.
  ương nhiên, ây là bài ca ư c nh ng ngư i trai tr Srê r t ưa thích. Là
m t bài ca dân gian, nhưng b n g c b ng ti ng dd s p nddik thì ch có
 ôi ngư i hát l hi m hoi còn nh , h ư c tranh giành trong các bu i
th c êm bên b p l a.
      Chuy n ng thơ hơi u u; nh ng câu thơ r t giàu nh p, l i chơi
v n, s cân i v th i lư ng, s th ng nh t c a giai i u:

                          ring j ng g ltut
                          ring but r kun

                          ring yun g boh
                          tam toh plai nus.

      Ngoài các quy t c thơ mà chúng tôi ã nói trên kia, ta nh n th y,
h u như trong toàn b bài thơ, các câu thơ u i ôi v i nhau; ý tư ng
  y c hai câu thơ phát tri n, t o nên m t hi u qu cân i và vang v ng1.
Các nhân v t cũng v y, u xu t hi n t ng ôi: Dru Droe, Len Lao, Yus
Yung, v.v...; m t câu thơ nói v Dru, câu sinh ôi nói v Droe:

                          dap s wai o Dru
                          dap te s sah Droe

      M t câu v Len Lao, câu ti p ó v Dru Droe:


1
 Hi n tư ng này dư ng như là chung cho toàn b thơ phương ông;   y cũng là l i
s p t các sach thánh thi trong Kinh Thánh.
                                                                     117


                         gen bao poa Len m Lao
                         gen k Dru m k Droe

       Bài ca v Dru Droe ít i u kỳ di u hơn Bài ca chàng Damsan,
nhưng nó phong phú hơn v m t phân tích tâm lý và mô t t m       i s ng
mi n nam Tây Nguyên. Nó nhân b n và vĩ i; nó ca ng i tình yêu và
nh ng ni m vui gia ình, cũng như vinh quang và cu c thăng thiên lên
t n M t Tr i. Các nhân v t ch ng t nh ng tình c m tinh t và m t nhu
c u m nh m mu n ư c siêu thoát, m t cu c lao t i vô     ch d ng l i
trên tr i. Ngư i Tây Nguyên nghe th y trong bài ca y cu c s ng thư ng
nh t c a mình và tìm th y l i  ó ni m ham thích b m sinh c a mình i
v i cái siêu nhân.

        Ti ng hát.- Ti ng hát khi n cho l i nói thăng hoa, là phương ti n
bi u hi n thu n túy th m m hơn c , do các phương di n b sung ch
thiên v cái vô tư và cái p c a nó.
        Ngư i Tây Nguyên thích hát: ngư i àn ông ng i sư i bên b p l a
nhà sàn, ngư i àn bà ru con, tr con chơi ùa, m i ngư i u hát nh ng
bài hát truy n th ng. Và trong văn h c nói, cho n c trong lu t t c: các
truy n thuy t, các d p khác nhau trong i s ng, các l i kh n Th n, t t c
   u ư c hát.
        Ngư i Tây Nguyên không giàu óc sáng t o; h không ng tác m t
    tài, m t giai i u; ngay c khi hát m ng m t ngư i khách tr ng v ng,
h cũng tuân theo chu n m c truy n th ng: các sáo ng và nh p i u.
Không có c nh ng i u m i, g n v i m t th i kỳ, nh ng i u l p i l p
l i. “T xa xưa, chúng tôi ã hát như v y...”; h không bao gi nghĩ n
chuy n thay i. Và làm sao l i thay i cái ã ư c m t s th n di u d y
cho con ngư i t thu c xưa? “Ngày xưa, thác Pongur, nư c            xu ng
trên m t t ng á mênh mông khi n nó rung lên, làm vang lên nh ng ti ng
êm ái, n n i làm cho t t c nh ng ai i qua ó u ph i mê m n.
Nhưng t ngày có m t xác ch t làm b n nư c, i u kỳ di u ã ch m d t.
Tuy nhiên chúng tôi không quên giai i u c a ng n thác, và mãi cho n
ngày nay, chúng tôi v n hát theo nh ng i u và nh p nư c ã d y chúng
tôi...”
                                             (truy n thuy t Srê)

       Ngoài ti ng hát truy n th ng, theo m t nh p i u riêng i v i t ng
t c ngư i, hay ôi khi t ng làng, phôn-clo r t phong phú nh ng bài dân
ca c , mà ta thư ng ư c nghe trên ng ru ng khi lũ tr chăn trâu t t p
nhau l i chơi ùa:

      Bou bou Dam Bla h              ô cái u c a Dam Bla
      saa saa nap jar h              ô ăn con cá nh
                                                                      118


      tiar tiar kom pis h             ô rèn con dao x p
      lis plai b nyang h                     ô hái qu m ng ng t
      wang wang koe srê h             ô bãi th trâu ru ng
      rê rê daa d ng h                ô bơi dư i sông
      d ng j nau kon Prum h           ô câu chuy n Chàm dài...




      Lot ndik dom ling lah            i ung dung như ngư i lính
      Lot nding dom lang lah           i kh p khi ng như nông dân
      Lot k nduang dom thong lah       i s i bư c như ngư i ch
      Mir du lot tut dung bar lah      i ra ru ng tr ng hai cây nêu
      Srê du bar iar pham lah...      Trên m t th a ru ng gi t tám
                                                         con gà...

       Như ta có th nh n th y, không có s liên t c rõ ràng; dư ng như
các ý tư ng c     n theo các t g i nhau vì thông v n, gi ng như nh ng
bài xô-nê mà ngư i ta làm ùa chơi theo các v n cho trư c.
       Không th nói n ch          c a nh ng bài hát này. Các ý tư ng, các
hình nh      ây thư ng thu c v       ng quê hay tr ng tr t, g i lên nh ng
c nh trong gia ình, nh ng c m giác ban êm (nh ng hình do các ngôi
sao t o nên), ám ch     n các nhân v t truy n thuy t. Nó cũng mang tính
ch t dâm có ph n hơi t c.
       Trên nh ng khuôn m u truy n th ng ó, m i ngư i có th tùy
h ng thêu d t thêm ra mà không làm cho dáng v c a c a bài hát bi n i
 i, vì nh p i u làm nên t t c , các t ch ng quan tr ng bao nhiêu. y là
m c ích duy nh t ngư i ta tìm n, nó không còn g n v i thơ, mà g n
v i nh c
                                       ♣
                                   PH L C

                                    Tác ph m

        Truy n thuy t Srê v Dong-Rong.- “... Rong, em gái c a Dong,
làm vi c cho m t ngư i giàu dư i a ng c. Dong ch cơ h i         i thăm
ch ... Trư c tiên, anh ta n thăm m t ông bác, ch t ã lâu; ngư i ta cho
anh u ng rư u, anh say. Sáng hôm sau anh chu n b lên ư ng i g p
em. Ngư i bác t vào trong gùi c a anh m t chi c bùa       làm cho anh
tr nên dũng c m, và d n anh: “ ng ưa cho em cháu th y nh ng gì
cháu có trong gùi”
                                                                        119


       “... Dong, nghe em nài n mãi, b ng lòng cho em nhìn vào trong
gùi. T ó h yêu nhau và s ng cùng nhau. T c thì Kon-dis, con qu c a
nh ng m i quan h b t chính nh p vào ngư i Rong khi n cô m; nó e
d a c u anh và cô em, me bl dam bl 1 và i tìm mu i và nh ng m m
ăn th t me bl dam bl .
       “ êm ã qua, Dong và Rong tr lên m t t, và t ó i lên tr i
trình bày v i các Kon-dis. H ch g p b n con qu con, b m c a Kon-
dis chưa v ... Dong và Rong h i b n qu con cách làm ra mưa rào: “H
l y cái xà g c nhanh này làm ra ch p; h d m xu ng sàn nhà, ném cái
bát này, kéo qu b u trên sàn nhà và b a c i       làm ra s m”. Dong bèn
l y cái xà g c, d m xu ng sàn nhà và ném cái bát; r i anh gi t b n qu
con và ch . Khi qu b m v , anh ánh nhau v i chúng; nh có cái xà
g c, cu i cùng anh th ng. B y gi các v ch c a sét m i nói v i anh:
“Ôi Dong, chính anh là ngư i m nh hơn. Anh hãy l i ây. T nay v
sau chính anh s phán quy t cái ch t: k nào p chăn tr ng chung v i
chăn s m, b t i sét ánh; tr n g o      v i g o tr ng, t i sét ánh, l n en
v i l n tr ng, t i sét ánh; k nào ăn chung v i em gái, t i sét ánh.”
       “Dong tr l i h n: “Các ngươi lo vi c c a con ngư i mà tâm a
x u xa quá; bây gi hãy        cho ta làm” B n Kon-dis bèn ra i, d i nhà
c a chúng th t xa, phía m t tr i l n. Dong Rong bây gi       trên tr i, phía
m t tr i m c. Chính h gi chi c rìu làm ra sét; t khi h n m quy n,
ch ng còn x y ra chuy n gì cho nh ng ai tr n l n chăn tr ng v i chăn
s m, g o      v i g o tr ng n a.”

       Truy n thuy t Rơngao v B Br k.-
       “Trong t t c các Th n, hùng m nh nh t là th n s m và sét. Khi
ông t c gi n m t ngư i nào ó, ông ánh h b ng m t cái rìu á... Ông
quy nh nh ng i u c m k liên quan n t t c nh ng gì b coi là trái
v i tr t t c a m i v t ã ư c t o hóa s p t, mà ông là ngư i coi gi .
Cho nên không ư c làm thay i m i v t khác v i công d ng t nhiên
c a chúng... (ti p theo là m t lo t nh ng i u c m k , ch ng h n như
“chơi trò c t m t con chu t hay m t con th n l n r i cho nó ch y vòng
quanh cây c t t như con trâu”, nh ng i u c m k hoàn toàn gi ng h t
như vùng Srê).

     “Th n S m không th nhìn th y hai k thù cùng ng i ăn chung v i
nhau mà không ánh cho m t cú sét, ngài th y s l n x n này là r t
nghiêm tr ng (c m nh ng th tr n l n...) “V th n Jupiter c a ngư i
Rơngao tr ng ph t nh ng v vi ph m nh ng i u c m k ó, cũng như
nh ng s l n x n nghiêm tr ng hơn, như chuy n giao h p v i thú. T t c


1
    “Anh chàng hư h ng và cô nàng hư h ng”
                                                                       120


nư c cái ó b coi như là thách th c i v i v th n sáng th và nh ng k
vi ph m ph i h ng l y s gi n d c a Th n”1.

       Truy n thuy t v G nr h.-
       “Tho t tiên, m t ông già và m t bà già i b t cá; h th y trên m t
cây xoài có m t qu ã th t chín; ch có m i m t qu . Bà già b o ông già
trèo lên cây hái cho mình; khi ông leo lên n nơi, qu xoài t rơi ra và
r ng dư i chân bà già, bà ăn h t luôn. Ông già trèo xu ng, trách bà
không ph n cho ông.
       “V a v     n nhà, bà già ã có thai; hai hay ba ngày sau, bà sinh
ra m t c u con trai, nó g i ngay bà là “bà n i”, vì bà ã già. Bà x u h vì
  ã có con trong nh ng i u ki n như v y, l i thêm th ng bé en thui, en
như cái áy n i; cho nên bà g i nó là Glah2. T khi sinh ra, nó ã en
k t; g p nó ngư i ta quay m t i: “B n l m!”
       “Khi Glah l n lên, m i ngư i khuyên bà già nên b th ng con ghê
t m ó i. Bà s b n khi gi nó bên mình và nh t nó trong m t cái
chu ng.      r a s nh mình, bà cúng m t con trâu; bà m i r t nhi u ngư i
   n d l cúng; ngư i ta ng i y c nhà và m i ngư i u vui. Ph i i
l y c i; Glah i cùng v i nh ng ngư i khác, nhưng nó tr v         u tiên v i
m t bó c i to nh t. V sau, nó tr nên khéo léo hơn, th m chí nó còn làm
  ư c nh ng phép màu; nhưng ngư i ta v n không cho là nó có kh năng
và v n ti p t c nh t nó trong chu ng. Ngư i ta cho m c qu n áo rách;
cho nó ăn trong cái bát m ; ngư i ta nh vào m t nó, ánh p nó, ch
nh o nó mãi. Nhưng ph n nó, nó ch ng mu n ăn; khi nó ói cơm c t
  ưa vào mi ng nó. Cái chu ng tăm t i c a nó l i sáng b ng lên quanh
nó. Nó làm nh ng phép màu mà ngư i ta v n c nh t nó.
       “Trư c khi sinh ra Glah, b m nó r t nghèo, th m chí n ch ng
có g o mà ăn. T khi có Glah, h tr thành giàu nh t x . Chăn và qu n
áo c t chúng n nhà h , v y mà h v n nghi ng quy n năng c a nó.
Ch riêng cô em h c a nó tin r ng nó là g nr h. Glah làm ra các phép
màu trong cái chu ng c a nó.
       “R i b m Glah làm m t l l n và gi t m t con trâu; ngư i anh
c a c u b o c u bưng th c ăn giúp b m vì r t ông khách. Glah làm
m t phép màu n a: nó ch mang m t bát cơm và m t bát rau cho m i
ngư i, nhưng vào n trong nhà nh ng cái bát y bi n thành m t mâm
   y th c ăn n n i m i ngư i u no nê. Cô em h mu n cư i Glah. M i
ngư i u cư i; ngư i anh c a Glah m ng cô em: “Nó b n th ! Sao l i i
l y nó!” Nhưng cô em c nh t nh không nghe. Ngư i ta ành u ng
rư u m ng l cư i c a Glah v i cô em h , r i c u ta ra i v i cô. T t c a


1
    D n theo Cha Kemlin, BEFEO, t p XVII, s 4.
2
    N i.
                                                                     121


c i c u ã làm ra cho b m      u i theo c u: trâu, ng a, thóc, t t c . Bây
gi Glah r t giàu; c u tr nên tr ng tr o và r t p trai.
      “B m c u tr l i nghèo như trư c; h ph i n vay g o c a c u.
“ ng có ng n tôi, tôi b n l m! Còn n xin tôi cái gì?” - Và c u
nh c h nh l i chuy n trư c: “Ngày trư c b m cho tôi cơm b n trong
m t cái bát m .” C u trách b m nh ng l i cay ng và nh t là trách
ngư i anh ã i x quá t v i c u. C u không mu n cho anh ta chút gì
h t, m t n m g o cũng không. Nhưng c u thương h i b m bây gi qu
th t quá nghèo kh , c u cho h m t ít g o. H quay v . Ngư i anh c a
Glah khóc và Glah cũng cho anh ta m t ít g o.”

       M t truy n k như v y ch ng x ng v i m t Perraut hay m t
Andersen sao? Các c u bé Tây Nguyên, quây tròn quanh b p l a êm
  êm, l ng nghe câu chuy n y cũng gi ng như các c u bé Pháp c m c i
trên nh ng tranh dân gian.

        Truy n thuy t v G th r.-
         “Lúc u chàng i săn v t tr i. Tên chàng là Jibš; chàng s ng v i
m già và v , m t ngư i con gái Chàm. Chàng mang v m t con v t; vì có
ít cái ăn quá, chàng như ng h t cho hai ngư i àn bà. Nhưng, n khi h
bư c ra ngoài, chàng nhân cơ h i li m c n i. Chàng chui u vào n i
sâu n n i không rút ra ư c n a; nó m c c ng trong n i. X u h ,
chàng i n m, p kín chăn, và gi m. Chàng b o i m i bà phù th y
Chàm, bà ta n mang theo m t cây g y; bà ta ã bi t có chuy n gì r i, vì
bà ã ư c báo m ng. “Tôi au               u, thân, tay, chân”. Bà phù
th y m m cư i, phang m t phát th t m nh vào cái n i làm cho nó v
toang, gi i thoát Jibš, anh ta b ch y, ch ng òi h i gì thêm n a.
        “Anh ch y tr n mãi vào trong r ng sâu, n m dư i m t cây a và
hai ngày hai êm ch ng ăn u ng gì c . Anh ch cho lá hay trái t rơi vào
trong mi ng anh        ăn chút ít. R i anh n n m dư i m t cây xoài, và
cũng chơi cái trò ó. Cái gì rơi vào trong mi ng anh, thì anh ăn; nhưng
anh không thèm ng chân ng tay. Có m t qu xoài nh r t ngon treo
trên cành cây cao. N m ng a, anh ng m nó, ch nó rơi xu ng, ch không
  i hái. T i lúc có m t ngư i àn bà có thai i qua; ch ta nhìn th y qu
xoài ngon, r t thèm. Ch nh Jibš hái cho ch . anh ta ph n i: “N u ch
ăn qu xoài c a tôi ch ã hai ngày nay, thì tôi s ăn th t ch !” Ch ta bèn
    ngh cho anh m t cái bùa s khi n anh không bao gi thi u th c ăn.
Ch th i vào cái bùa, và th là qu xoài t nó rơi xu ng. Jibš xông t i v
ngay và i l y cái bùa.
        “Anh i th phép màu c a cái bùa. Anh th y nhi u ngư i ang làm
c trên cánh ng; anh th i vào cái bùa: m i ngư i b ng tr nên ho ng
lo n, v t h t công c         c, quây tròn nh y múa trên cánh ng. H    n
ch Jibš, bi t chính anh gây ra chuy n này, van anh cho m i th d ng l i.
                                                                     122


Jibš th i vào cái bùa, ra l nh: “D ng!” M i ngư i tr l i yên tĩnh và h
cho anh ăn. Anh l i i ti p n ch nh ng ngư i ang g t lúa; chi c bùa
c a anh khi n h b ch y h t và anh l i ư c chén m t b a th nh so n.
Anh bèn nh m m t ngư i ang câu cá, bên c nh anh ta là m t chi c gùi
   y cá.      ùa chơi, Jibš b t u g i ngư i y, r i th i vào chi c bùa:
ngư i câu cá b ch y, b c gùi cá l i. Khi bi t ngư i y ã v         n nhà,
Jibš ra l nh: “D ng!”. Ngư i y không dám quay tr l i tìm cá!
       “Các cu c thí nghi m v i chi c bùa th là thành công, Jibš l y gùi
cá và cu i cùng quay v nhà, ưa cho v và m già. Anh ch ng c n làm
vi c n a; m i th     u t chúng n.
       “Nhưng anh l i thích i lang thang, l n này anh không thành công,
vì m t ngư i àn bà Chàm ã l y c p m t chi c bùa c a anh; anh b
nàng quy n rũ và s ng v i nàng, cho n ngày nay, không ai bi t      âu.”

       Truy n k v Caa1.-
       “M t ngư i àn bà sinh m t a con gái. Lúc ó có m t Caa ng
g n nhà; nó ã th y thèm linh h n a bé v a m i ra i. Nó làm trò th
b ng cây dáo      xem con bé s ch t b ng cái gì; nó nh m vào vách nhà
và nói: “Nó s ch t vì b nh?” - Cây dáo rơi xu ng. “Nó s ch t vì ói?” -
Cây dáo v n rơi xu ng. “Nó s ch t vì thu c c?” - Cây dáo l i rơi n a.
“Nó s ch t vì h v trong khi i tìm cái c i giã g o?” L n này cây dáo
c m vào vách; Caa g m lên vì sung sư ng và b i. B m cô bé ch ng
bi t gì c ; nhưng có m t chàng trai tr      ng n p bên ngoài ã nghe h t.
Caa v a i, chàng ta bư c vào nhà và xin h i cô bé làm v . B m cô bé
th y r ng có hơi s m; tuy nhiên vi c k t ư c ã ư c nh b ng l trao
nh n.
       “Khi cô gái l n lên, chàng trai ưa cô v nhà mình. Sau ó anh
quy t nh chuy n nhà; anh làm nhà ch khác. H mang i m i th . T i
   n, ch còn cái c i giã g o ch cũ. Ch v mu n v l y; ngư i ch ng
không cho. Anh mài gươm, vác cái cái xà g c lên vai, tay kia thì c m dáo.
Ch v lo l ng: “Anh nh gi t ai th ? - Em ng lo gì c .” H i cùng
nhau.     n nơi, ngư i ch ng      cho v l y chi c c i; còn anh hơi ng
riêng ra m t bên. Anh nghe ti ng con h . Anh ng vào gi a con h và
v anh. Khi ch v       t chi c c i vào gùi thì con h v l y ch ; nhưng anh
ch ng ã âm trúng nó b ng thanh gươm, xuyên su t ngư i nó c mũi
dáo và c t c nó b ng chi c xà g c. Anh ta ã th ng ư c s m nh.
       “H tr v nhà. Ch ng còn gì ph i s n a. Ngư i v ch t già, bình
yên, khi không còn máu trong huy t qu n n a”.
                                              (truy n k Srê)



1
    Ma, qu
                                                                   123


      - M t wa gap1 b l c; anh ta ng dư i m t cây a. Ti ng các Th n
cây ánh th c anh d y; h nói v m t a bé ra i làng bên c nh; các
v th n thi n i mang n cho nó m t s m nh t t lành. M t lúc sau,
ngư i th săn nghe các th n i làm nhi m v tr v : m t a con gái m i
ra i; nhưng các th n n quá mu n, Yang Brieng (= Caa) ã cho nó
m t s m nh x u: n hai mươi tu i nó s b m t con h gi t ch t, sau khi
làng d i i nơi khác và ngư i àn bà tr b quên cái c i giã g o c a
mình.
      “Anh th săn r i cây a, tr v làng, tìm n nhà v a có a bé
m i sinh. Tin s c m nh c a mình, anh mu n b o v        a bé ch ng l i
m nh x u c a nó; anh h i xin cha m cô bé cho ư c cư i cô khi cô ã
  n tu i. Ngư i th săn ã ư c bi t ti ng; l i xin cư i c a anh ư c
ch p nh n.
      “ n hai mươi tu i cô gái tr thành v ngư i th săn. Nhi u ngư i
làng b m c b nh, ngư i ta b làng này và ch n m t ch m i. M i ngư i
  u lo di chuy n. V ngư i th săn th y mình ã b quên cái c i giã g o
và quay tr l i tìm; ch ng cô không r i cô. Sau khi ã l y cái c i, trên
 ư ng v làng m i, m t con h t trong b i nh y ra v l y cô; ngư i th
săn xông n và chém cho nó m t nhát gươm n toác c h ng. Con thú
ngã xu ng ch t; anh wa gap gi l y b móng c a nó làm chi n l i ph m;
anh coi là anh ã th ng ư c s m nh... Nhưng v sau, cô v             các
móng h y cào ph i; ch viêm nhi m lan ra và cô ch t: Yang Brieng ã
th c hi n i u nó ã quy t nh b t ch p mưu mô và s khôn khéo c a
ngư i wa gap Ê ê”.

       Truy n k v S mri.2-
       “M t anh chàng trai tr h n v i ngư i yêu chòi r y. Cô nàng n
trư c; cô s a so n b a ăn. Trong lúc ó anh chàng n có m t ông chú
   n thăm nhà; anh không th        n chòi r y ã h n. M t s mri ã thay
anh n ch h n v i cô gái. Cô nghe có ngư i n g n, ng là ngư i yêu
c a mình, b o anh hãy lên chòi i. Nó trèo lên chòi mà u l i chúc
xu ng dư i; khi ã vào chòi, con ngư i-h y b o cô gái b t r n cho nó.
Cô gái kinh hoàng nh n ra ây không ph i là ngư i yêu c a cô mà là m t
s mri. Cô ch y ra ngoài êm en         thoát m i hi m nguy; cô mang theo
m t cây u c b ng g thông cháy r c. Cô b cây u c l i c nh m t thân
cây, d n nó nói h cô n u s mri i tìm. Cô cũng d n t t c các cây c
như v y. C v y, cô v     n nhà.
       “Nhưng s mri theo tìm cô; cây gi ti ng cô gái nói v i nó: “Em
  au b ng, ch em m t lát”.      i chán, s mri l i ti p t c i tìm. Nó p
trên m t cây cà tím, cà b o: “ ng có d m lên các con c a tôi như th ”.

1
    Ngư i th săn Ê ê.
2
    S mri = Ngư i-h .
                                                                       124


R i nó t cáo cô gái kh n kh ã quên d n nó vì nó bé quá: “Thân cây ã
nói thay cho cô gái mà anh i tìm y, còn cô y thì ã v nhà r i”
       “S mri bèn u i theo cô gái... Nó tìm ư c cô nhà và nhân êm
t i gi t ch t cô... Nhưng ngư i yêu c a cô ã n, h i sinh l i cho cô. R i
anh ta mu n i tìm s mri; anh ra i và tìm th y m t b y các con quái v t
này. Anh gi t h t b n chúng, tr m t con ch y tr n ư c th t xa, vùng
ngư i Raglai. Cho n ngày nay, ngư i ta b o v n còn có s mri vùng
Raglai.
       “T ngày ó, chúng tôi không bao gi h n ư c v i ai n a, tr v i
nh ng ngư i gi l i h a th t ch c ch n, s có m t s mri s       n thay ch
cho h .”
                                            (truy n k Srê)


      - “M t ông b ph i ng v i hai a con trai chòi r y             gi lúa.
Bu i t i, ông g i hai con và b o: “Các con        ây, b i săn m t lúc trong
r ng, chúng ta ch ng có gì         ăn v i cơm t i nay c .”... Ông b i m t
vòng trong r ng, r i v        n t n nhà. T i hôm ó úng là d p trong làng
có l h i; ngư i ta m i ông, và sau khi ã u ng rư u ông quên b ng m t
r y và hai a con trai c a ông... M t con h ang           ó t b o: “Ông b
 ã nhà, v y thì ta s       n thay ch ông ta.”
      'Trong lúc ó hai a bé ch m i mòn trong chòi r y; êm m i lúc
m t t i en... Ch còn a l n th c canh. n n a êm, nó nghe có ti ng
ho trên con ư ng mòn g n r y... Nó ánh th c em d y, c m l y m t
chi c rìu, t t l a, n p vào m t góc, và ch . Khi k l leo lên c u thang,
nó b o: “B th i l a lên i, b ch ng nhìn th y gì c !” Khi con ngư i gi
 y khom lưng       th i l a, th ng bé phang cho nó m t nhát m nh n n i
các nanh trong hàm c a nó văng tung lên. Con h nh y ph t xu ng chòi
và ch ng còn ai th y nó        âu n a. Hai c u bé nh t b n cái răng nanh,
và sáng hôm sau, khi v nhà, các c u ch ngón tay mà trách ông b , ông
b ch ng th tr l i ư c câu nào.”
                                               (truy n k Rơngao)

      Th và cá.-
      “M t bà già chu n b i chôn a cháu (v a b ch t do l i c a
Th ); trư c khi i chôn cháu, bà i mua hàng ch . Th n m trên con
 ư ng bà ph i i qua. Nó gi ch t. Bà già g p nó, nh t l y, b vào trong
cái thúng bà v n i trên u, trong ó có nh ng con cá bà v a mua
ch .
      “Nhưng con th láu l nh ã chén s ch ch cá và nh y xu ng t,
v a cư i to. Bà già nhìn vào thúng: ch ng còn gì c ; th ã chén s ch.
Bà quay l i ch mua các th . Trên ư ng v , bà l i g p Th gi ch t.
                                                                        125


Nhưng l n này bà không   cho nó l a n a. Bà l y m t cây g y to, p
cho nó n ch t. Bà mang nó v , chôn cùng v i a cháu.”
                                         (trích t Truy n Con Th )

                                        ♣


                           NGH THU T T O HÌNH
                       V    p c a cơ th , trang s c, trang trí

        N u như con ngư i bi u t b ng l i nói và ti ng hát trư c khi vi t,
và tìm cách em n cho nh ng bi u hi n ó m t hình th c thanh tao
b ng cách làm ra m t bài thơ truy n kh u trư c khi vi t m t bài thơ nh m
       c, thì cũng t nhiên như v y h bi u t cái p, trong ph m trù t o
hình, b ng v duyên dáng c a cơ th h , trư c khi nghĩ n vi c có nh ng
trang s c thêm vào. Tuy nhiên n u trong lĩnh v c văn h c ngư i Tây
Nguyên không vư t qua ư c giai o n truy n kh u, i u ó không h
ngăn c n h       t n m t n n thơ th t s - trái l i là khác - thì trong lĩnh
v c trang trí h có và s d ng m t ngh thu t tinh t áng kinh ng c.
        Và i u ó là do chính b n ch t c a h v n s ng g n bó thư ng
xuyên v i t nhiên: chính t nhiên ã d y cho h các k thu t và s b ng
n trong ngh thu t. Cho nên con ngư i s nói: “Th n trú trong thân tre
d y chúng tôi an át...” T muôn thu , quanh mình anh ta ch th y g .
Khi anh ta bi t n công c , ý nghĩ u tiên c a anh là em công c y áp
d ng vào g mà làm vi c, mà o g t. Cũng chính trên g , anh ta b t u
bi u hi n tư duy c a mình, và qua ch m tr trên g anh ta thông t tư
duy y. Anh ta hi u r ng và các b n th c a nó; anh k tên n hai mươi
lo i tre; anh bi t các lo i hoa trong r ng và anh g i tên các loài chim; anh
quan sát m t trăng và anh c các ngôi sao; nhưng anh không h th y
b t c cái gì gi ng như t gi y hay m t l i ch vi t theo v n. Anh có th
ph ng theo các hình m u c a chúng, y ý v , và phương ti n bi u hi n
nguyên sơ nh t c a anh là kh c trên g , m t ho t ng thu c v t o hình,
như là c i ngu n c a m t ngh thu t c thù, ngu n g c c a vi c iêu
kh c nh ng hình ph c t p hơn.
        Ngư i Tây Nguyên gi i thích vi c h không bi t ch b ng truy n
thuy t v t m da nai:

      “... M t Tr i g i n cho Siat và Siong, t tiên c a chúng tôi, m t
t m da nai trên ó có vi t các khoa h c v m i i u. Ch ng k    n các l i
khuyên c a M t Tr i mu n gi i thích t m da y cho h , do lư i bi ng h
ch ng mu n và em v t t m da xu ng bi n. Ngư i Chàm, ngư i Vi t,
ngư i Da tr ng, g n bi n, nh t l y, và em chép l i, do ó h c ư c
ch vi t và các khoa h c.”
                                                                     126



       Và t ó ngư i Tây Nguyên ch còn có l i kh c d u thay cho m i
th ch vi t. B ng cách ó h bi u hi n giá tr c a m t món n , s lao
d ch ph i g i, s êm ph i m theo h n.           y là cái Kha hay Khak tùy
theo t c ngư i, tho t tiên là trên m t t m g hay m t cây g y b ng g , r i
trên ng nh ng chi c vòng eo tay, và thông thư ng là có hai b n. Cha
Azémar mô t cái Khat c a ngư i Stiêng như sau: “ y là m t mi ng g
nh gi ng như m t cái thư c, trên ó ngư i ta làm nh ng d u kh c khác
nhau ch giá tr món n , con n , ch ký c a chính anh ta. Ngư i ta l y
ch ký b ng cách t chi c thư c vào gi a ngón tay gi a và ngón eo
nh n và ánh d u b ng các b c khác nhau chi u dài c a t u, t gi a
và t cu i và các d u hi u riêng, n u có, úng theo chi u cao tương ng.
    làm thao tác này, ngư i vay n ưa cánhg tay ph i c a mình ra, khu u
tay t trên u g i, chìa bàn tay ra cho ngư i ch n v vào thư c. Sau
khi ã ký k t xong như v y, ngư i ta làm m t b n th hai mà ngư i i
vay s gi , phòng trư ng h p ngư i ch n kh c thêm các v t khác tăng
món n lên. Ngoài trí nh và s làm ch ng c a nh ng ngư i ch ng ki n,
khi c n thi t ngư i ta i chi u chi c thư c v i bàn tay c a ngư i vay n ,
tr khi anh ta ã ch t. Khi món n ã ư c tr , ngư i ch n trao chi c
thư c l i cho ngư i i vay.

      T th h này sang th h khác, ngư i Srê truy n nhau câu nói:

      Prum Kon Yoan l h sara        Ngư i Chàm và ngư i Vi t vi t
      Hê Kon Cau gla Kong           Chúng ta, “con trai c a con ngư i”
                                    chúng ta kh c d u
      Bany dd s tai kong neh gla       ng cãi nhau n a, ng ã mang
                                    d u kh c.
     Tuy nhiên v i ch      thu c a và s phát tri n giáo d c, các b n
vi t ã d n d n thay th l i bi u hi n b ng kha ang có xu hư ng bi n
m t.

     Trư c khi nghiên c u v iêu kh c trên g và trên ng, mà cái kha
là ngu n g c, và t t c trang trí t ó mà ra, chúng ta hãy xem Ngư i Tây
Nguyên quan ni m v v         p c a cơ th con ngư i, bi u hi n vi c h i
tìm cái p như th nào.

      V    p cơ th .- Ngư i Tây Nguyên v n thư ng có thân hình r t cân
   i, ư ng nét thanh tú, không ph i không có ý th c v v duyên dáng t
nhiên c a mình, ch ng c n ph i có qu n áo gì c ; các c u con trai, các cô
gái bi t nh ng tư th làm tôn v    p c a mình lên. L i còn có nh ng quy
t c th m m truy n th ng c n ph i áp d ng cho p. y là th i trang,
m t th th i trang c ng nh c trong n i b t c ngư i, lo i tr m i s        c
                                                                  127


 áo, m t ki u th i trang không ph i theo mùa mà vĩnh c u cũng như toàn
b các phong t c t p quán. Nh ng gì t tiên cho là p thì n bây gi
v n là tiêu chu n c a cái p.

     Vi c làm dáng c a ph n , l p theo các m u hình l y trong t nhiên,
 ã quy nh các di u ki n c a th i trang cho mãi mãi:

     “Ngư i ph n hâm m con ong, v duyên dáng, s tinh t c a nó;
h mu n có m t thân hình gi ng như nó. Con ong bèn d y h ph i làm
cách nào: “Hãy l y m t s i dây r ng và th t th t ch t ngang lưng”. T
 ó, ph n bi t cách làm th nào có ư c but ông (lưng ong).
     “Con d mèn nhu m hàm trên c a nó b ng krai           cho ngư i ta
tư ng nó có nhi u răng. M t cô gái th y th là p và mu n nhu m răng
theo ki u ó. Cô h i con d mèn, nó s n sàng làm th y hư ng d n cho cô:
“Hãy l y cái cây mà cô g i là krai, còn b n d mèn chúng tôi thì g i là
p rnyoe; c t l y m t cành và khi nó b t u khô thì t i; l y cái nư c
 en ch y ra t ó mà nhu m răng”. Lúc u ch có àn bà nhu m răng
 en; nhưng m t hôm m t chàng trai tr      n g p m t cô gái chòi r y;
làm cho cô gái thích, chàng ta cũng mu n nhu m răng cho gi ng như cô
ta. Cô gái làm krai cho chàng và bày cho chàng cách nhu m răng en.”

     Phương pháp y ngày nay ph bi n trong t t c m i ngư i Tây
Nguyên, àn ông cũng như àn bà. Th h tr ã b t p t c này... nhưng
là    thay b ng răng b t vàng, “nó làm cho ngư i ta có v giàu sang và
văn minh”. Ngư i M thì n ngày nay v n cưa răng; h thu c lo i nh ng
ngư i b o th nh t. Ngư i Xơ ăng cũng cà răng c a, nhưng là b ng m t
hòn á.
     Yam, m t lo i cây ăn ư c gi ng như cây dương x , ng n ng n, lá
h p, s ng lá dài. y cũng là m t hình m u bi u tư ng v s duyên dáng
c a ngư i ph n : “Ph n xin        ng T o Hóa cho h m t thân hình nh
và thanh m nh, mái tóc dài n gót chân,        ư c gi ng như cây yam.
Cây yam bày h bi t cách ph i làm như th nào: “ ng bao gi c t tóc”,
nhưng nó ch cho h có mái tóc dài n ngang hông.”... Ch ng ph i chính
con gà gô cũng xin      ng T o Hóa cho nó có ư c m t cái uôi gi ng
như uôi công sao? Ít ra thì ngư i Tây Nguyên cũng hi u ư c cái phù du
ph bi n c a th gi i này. Th m chí m t s ngư i, nh y bén hơn, còn có
ý th c r t tinh v cái l lăng.

     Trang s c.-
     Và, cũng gi ng như m i nơi khác, ngư i ta u có t p t c làm cho
cơ th mình càng thêm duyên dáng lên: y là các    trang s c, y là áo
qu n. Th m m Tây Nguyên òi h i các v t trang s c ph i nhi u và n ng:
ki ng b ng chì gi ng như nh ng cái gông - ngư i Ê ê có trang trí thêm
                                                                       128


nh ng cái vu t h hay nanh r n - nh ng chi c vòng ôi khi y kín c
c ng tay, nh n eo t t c các ngón tay, nh ng vòng cu n b ng ng
quanh hai chân, t m t cá lên n b p chân.
     Tùy theo t c ngư i, ch t li u các trang s c y thư ng b ng ng hay
chì. Ngư i M eo trên hai tai nh ng mi ng ngà voi tròn, khi n dái tai h
kéo dài xu ng, và trên búi tóc c a h l i trang i m m t chi c lư c b ng
g hay i m i n m chì. àn ông và àn bà u trang i m như v y,
nhưng chi c lư c là c trưng c a àn ông, còn vòng cu n chân là c a
  àn bà. R t ít ngư i thích ch eo m t chi c vòng làm th t khéo hơn là
b n hay năm chi c vòng cho chúng ch m vào nhau. Có m t lĩnh v c r t
  ư c chú tr ng trong trang s c: ti ng vang. S lư ng vòng cánh tay
không ph i là     khoe giàu mà là       t o nên ti ng leng keng vui tai khi
ngư i ta làm vi c. Ph n cũng v y, h thích eo c mư i n mư i
lăm chi c ki ng b ng h t cư m        chúng t o nên m t th nh c khi thân
hình h ong ưa trong lúc giã g o. ôi khi ngư i ta móc m t hay nhi u
chi c nh n vào các chi c vòng        t o ti ng kim lo i lanh canh. M t s
ngư i bu c nh ng cái nh c vào ki ng hay vòng c a tr con, lo i nh c r t
ph bi n dùng trang i m cho ng a.
        vùng g n Lào, ta có th g p nh ng ngư i Tây Nguyên xăm mình;
hình như ây ch là do nh hư ng t bên ngoài; qu v y, ngư i Tây
Nguyên phía nam tuy t i không bi t n l i trang i m này. Ki u
xăm mình ngo i l này g m m t lo t nh ng ch m nh n i ti p nhau, ph
c m t m ng da l n, c bi t          ùi. Ngư i ta xăm hình h , r ng. Ngoài
ra, ngư i Xơ ăng có t c ch m ba ch m en m i bên mi ng; chúng tôi
chưa hi u ư c ý nghĩa c a i u này.
     Trang ph c c a ngư i Tây Nguyên ơn gi n: m t chi c kh cho àn
ông; m t chi c váy qu n cho àn bà; t t c nh ng cái khác u là trang
s c: khăn qu n u, chi c áo v i, nh ng t m chăn tr ng có di m. Chăn và
áo ương nhiên dùng        ch ng l nh, và th m chí c mưa vì d t r t dày,
nhưng chúng qu là m t th trang s c mà ngư i ta l y làm t hào. y là
m t cách th c l ng l , nhưng hi u qu ,       khoe s giàu sang và công s c
  ã b ra có ư c chúng. Vi c ngư i Tây Nguyên chưng di n các trang
ph c truy n th ng y là b ng ch ng v năng khi u gây hi u qu t o hình
c a h : m t t m chăn và nh ng chi c áo thêu là          t o cái dáng chung,
tìm ki m nh ng ư ng nét và hình thù hơn là i vào chi ti t. Chúng ta s
g p l i xu hư ng này trong trang trí căn l u và các        th cúng. Ngư i
Tây Nguyên thích nh ng cu c t h i ông ngư i, các l h i t t u c
làng, và chính trong nh ng d p y h chưng di n các th nói trên, như
nh ng di n viên c u t o nên m t c nh. N u m t ngư i nào ó chưng di n
các th trang s c quý c a mình vào m t ngày thư ng, anh ta s b c ng
   ng coi là kiêu ng o. ăn di n trong nh ng ngày h p tình hu ng là m t
hành vi áng khen; hi u qu trang trí ph i là m t hi u qu chung.
                                                                     129


     Th hi u ó là m t tr ng thái tinh th n r t Tây Nguyên: tư duy c ng
   ng. Tinh th n ng i, tương tr , chia u là r t t nhiên. Ta r t d
th y m i ngư i trong làng chung tay d ng l i m t ngôi nhà cho m t
ngư i trong s h . Ít th y h nh ng con ngư i n i b t; do ó mà thi u
nh ng th lĩnh. y là m t h u qu c a ch nghĩa truy n th ng. T p t c
c a t tiên áp bu c lên t ng th h     n m c nó úc các cá nhân theo m t
cái khuôn chung. Không có s        c áo, mà là m t n l c chung theo
nh ng quy t c vĩnh c u. Cho nên ý nghĩ v l y m t b c tranh riêng, t
nó vào trong m t cái khung, là h t s c xa l    i v i tư duy Tây Nguyên;
ngư c l i, b ng lao ng vô danh c a t ng ngư i, nhi u ngư i cùng
chung s c t o nên m t hi u qu th m m .
     Qu n áo b ng v i bông ư c trang trí b ng l i an các s i ch có
màu, xanh và , hay en và , an xen nhau theo s i canh khi d t chăn,
theo s i ngang khi khi d t áo cánh và kh ; áo cánh l i còn ư c thêu
thêm b ng kim. B r ng c a ph n c p ư c thêu như v y t o nên giá tr
c a t m v i. Ngày xưa, h a ti t trên các t m v i y r t t m n, do v y
ngày nay chúng r t cao giá. Bây gi , nh ng ngư i th d t rơi vào tình
tr ng ơn gi n ch ng còn gì th m m . y là m t d u hi u kh ng ho ng
  Tây Nguyên hi n nay: ngư i ta không i m i, - cũng không hơn ngày
xưa - nhưng do nh hư ng c a nh ng n n văn minh m nh hơn ang thu
hút h t m i ho t ng c a Tây Nguyên, ngư i ta ánh m t nh ng k
thu t truy n th ng.


     Các h a ti t do d t (tany) hay thêu (s nrang) ch ng t m t s hi u
bi t v lu t i x ng (v v trí và màu s c), v s hài hòa cân i và bi u
  t m t nh p di u.
     Tùy hoàn c nh, c bi t trong khi c u kh n long tr ng trong l hi n
t trâu, phong t c òi h i ngư i ch nhà và các c Già làng ph i m c áo
  ; không k hình th c và ch t lư ng; i u quan tr ng là theo truy n
th ng, i v i m i ngư i trên th gi i này, màu        là màu nóng nh t, màu
giàu sang, bi u tư ng c a quy n l c, ni m vui, s huy hoàng, vương gi .
  vùng Ê ê, chi c chi u là chi u c a ngư i th lĩnh.
     Chúng ta s g p l i các màu      trong trang trí g .

      Ngh thu t trang trí    v t.-
      Như chúng tôi ã nói trên ây, hình như l i kh c d u ơn gi n, d u
kh c trên g hay trên ng, là ngu n g c c a s trang trí vô tư, mang m c
  ích thu n túy th m m .
      Hi n tư ng trang trí ng d ng u tiên là iêu kh c, b ng dao, trên
tre hay g m m; r i n ch m trên ng. M t con dao Tây Nguyên cho ta
th y vi c chuy n t cái ích d ng sang cái th m m vô tư: dao dùng lao
   ng, cán dao     cho p. H a ti t trên ó thu n túy mang tính trang trí
                                                                     130


và hình h c: nh ng ư ng th ng, nh ng g ch chéo, nh ng s c ch chi,
nh ng hình thoi, v.v. Khi nó mang tính tư ng hình, i u r t hi m th y, thì
cũng c c kỳ cách i u. Cán công c , ng i u, h p ng thu c, ng tròn
   u ư c trang trí như v y. Truy n thuy t Srê k r ng chính Du kon Bo
  ã d y con ngư i cách trang trí như v y trên g và ng.
      Trang trí phong phú thêm lên t khi dùng màu: tho t u ngư i ta
tìm cách làm cho nét kh c n i rõ lên b ng cách     vào áy m t ch t màu
  en hay . Trên nh ng t m nyung oui, ngày nay v n còn ư c làm, hình
cách i u ư c v tr c ti p b ng màu en hay . Khi ó các hình trang
trai a d ng hơn: ngư i ta th hi n m t tr i, m t trăng, các ngôi sao, các
mu rùa, cái c i giã g o, m con chim tucăng, v.v. Ngư i Tây Nguyên
cũng cách i u các loài cây, gi ng như trong l i thêu thùa. Nhìn chung, i
tìm m t hi u qu th m m , h bi u l nh ng gì h th y là thích h p v i
s trang trí trong t nhiên bao quanh h , trong nh ng        v t quen thu c
v i h .     ngư i Tây Nguyên phía Nam, ít khi th y có trang trí hình
ngư i, và không h có hình các th n. Nh ng ngư i phía B c (Xơ ăng,
Bana, và n c ngư i Mnong) trang trí các nghĩa trang c a h b ng
nh ng cây c t kh c hình nh ng ngư i àn bà khóc; ngư i Ê ê bi u hi n
các Th n (tư ng Ae Die).


      Ngư i mi n núi cũng trang trí căn nhà c a mình, các cây c t, ph n
  áy các chi c thúng, các chi c gùi, nhưng hi m hơn. Ngư i Bana v trên
các xà nhà rông. Trong l cúng trâu h ng năm, ngư i Srê có t c v m t
t m ván goi là npan nyung pui. T m ván này, dài t ba n sáu mét và
r ng ch ng mư i xăng-ti-mét, có m t u, ho c c hai u ti n thành
hình m m cây dương x . Nó ư c treo theo chi u d c c a căn nhà, nh m
hai m c ích: treo các qu n áo l h i, các t m chăn p lên ó, và m t
m c ích ch y u có tính ch t trang trí: i m tô cho ngôi nhà ang có l .
Truy n thuy t k v ngu n g c c a v t ó như sau:
      “Ngày xưa, dư i a ng c, Ding-Dang và ngư i kh ng l Nyut làm
l ăn trâu l n; trong d p ó, h ã trang trí t m npan nyung u tiên. L
h i xong r i, h b t m ván ã ư c trang trí ó trên ư ng. Bung i qua
   y    tìm nh t nh ng th sáng ch       ng mang v trên tr n; anh ta nhìn
th y cái v t y, nh t l y và mang v cho con ngư i, cho n ngày nay
ngư i ta v n chép l i theo các hình m u y”.
      Truy n thuy t v vi c phát minh ra ngh v nói chung, cũng r t
gi ng như v y: “Dư i  m ph , ngư i anh hùng Ding-Dong khám phá ra
vi c s d ng các màu. Ông d y cho s gi c a ông là con qu (nó tr
thành en sau khi toàn thân b nh n c m t hũ ch t màu).         n lư t nó,
qu l i d y cho chim cú mu i, cú mu i l i d y cho Du và Dong-Rong trên
m t t ngh thu t trang trí.”
                                                                      131


      Màu en l y t th c v t; ngư i ta l y nh a m t lo i cây g i là ti, n u
v i than cho n khi tr thành m t th b t nhão hơi quánh. Màu             làm
b ng ch t khoáng; ó là m t th nư c hòa tan m t lo i á b g i là gur.
Lá doac cũng ư c dùng làm màu , hơi m hơn. Cây c                 v ch là
cái que tre vót ơn gi n. Các lo i màu truy n th ng này r t b n; nư c
không xóa ư c; ch phơi n ng th t lâu m i phai.
      Tuy t tác trong ngh thu t trang trí là nh ng cây nêu tr ng làng
hay r y, trong các d p l h i l n, các cây nêu m ng chi n th ng nh m
thu hút s chú ý c a các Th n,       các Th n phù h cho làng, cho r y.
Hi u qu ngh thu t, ni m vui tràn ng p c a làng vào h i, ch c ch n là
ch     nh quan tr ng hơn c , n u không ph i là hàng u. Ngư i Srê phân
bi t: ndah, cây nêu l n c m cách làng m t quãng nào ó và bao gi cũng
có cây g n ng (ti ng Rơngao là h luk) nh hơn kèm theo, ư c làm
trong t t c các l hi n sinh và d ng g n nhà, và cây doung d ng ru ng
trong các l h i nông nghi p. Toàn b trang trí ch g m nh ng t m g c t
nh và nh ng s i tua.
      Ngh thu t trang trí Tây Nguyên ch y u nh m m t hi u qu t ng
th , có tính ch t ki n trúc; i u y c bi t rõ trong các cây nêu m ng
chi n th ng. M t cây ndah ng riêng m t mình không p; nhưng nó
  ư c làm ra cho m t bài trí nh trư c, i v i cây g n ng, cây c t âm
trâu, v i làng làm b i c nh. S chính xác theo nghi th c trong vi c d ng
nêu báo trư c hi u qu c a nó, nó phơi b tóc g m nh ng s i tre màu nâu
c a nó ra trư c ánh n ng m t tr i. Khi nhi u làng ti n hành các l h i như
v y trong cùng m t lúc òi h i ph i trưng bày nh ng d ng c tôn giáo y
ra, c nh tư ng th t vĩ i. Ta có th so sánh n tư ng nh ng cây c t l y
v i n tư ng m t h m i nh ng tàu chi n ba c t bu m ang u b n,
mà m t bi n là nh ng r y lúa chín lư n mình trong gió.



                                 Âm nh c
      Các hi n tư ng thu c hình th c thu n túy nh t c a th m m , và
   ng th i mang tính bi u hi n phong phú nh t là các hi n tư ng âm nh c.
      y ngh thu t thu n túy hơn vì nó vô tư hơn và, do s a d ng vô t n
v s c thái nó cũng giàu tính bi u hi n hơn. Ngư i Tây Nguyên r t nh y
c m v i nh p i u, v i s hài hòa, v i cái chung; giai i u, luôn nghèo,
ch ng quan tr ng l m i v i h . Nhưng nh ng y u t ó ã             làm cho
h tr thành m t nh c sĩ. H có năng khi u nh c - h có th nghe nh c
hàng nhi u gi - h ham thích và có c m quan âm nh c. H r t chú ý và
l ng nghe ti ng chim hót, hơn là ng m v      p c a phong c nh. M i giai
  i u có nh p u khi n h rung ng.
                                                                     132


      Nguyên lý c a âm nh c Tây Nguyên là d a vào s l p l i m t câu
nh c tương ng v i l p l i m t chuy n ng. Ph n giã g o, ti ng chày
vang lên: m t câu nh c ơn sơ ã ư c t o nên, g m hai thì, m t thì
m nh tương ng v i chi c chày n n xu ng, m t thì nh khi chi c chày
nâng lên, l y à cho m t n l c m i.        ng tác cưa x cũng là ngu n g c
c a i u nh c truy n th ng. Nh p i u         ây là nh p i u c a cơ th khi
làm vi c, l p i l p l i mãi m t chuy n ng. i u ó khi n cho giai i u
nghèo nàn và nh p i u có t m quan tr ng hàng u. S t ng h p gi a
nh ng nh p i u c a cơ th v i câu nh c y tr nên tr n v n, hoàn thi n
trong múa, là chuy n ng th m m thu n túy. M t c m giác, như cái
  ói, m t tình c m, như ni m vui, cũng là ngu n g c c a nh ng i u nh c
  ơn gi n, m t câu nh c c tái di n, theo m t nh p i u rõ nét, tr i tr l i
như n i au nhói, như m t ni m vui ư c nhân lên.
      V chăng, chính ngôn ng cũng như v y. Các phương ng Tây
Nguyên không thánh thót như ti ng Vi t, nhưng vang và có nh p i u:
ngư i nói hay làm cho câu nói c a mình cân i b ng m t l i song i
các bi u hi n, m t s l p l i các t     ng nghĩa thông v n.
      Các nh c c khá a d ng, nhưng không t ư c m t thang âm r ng.
Thông d ng hơn c là nguyên t c dùng ng vang; nó t o nên cái k wao,
lo i sáo có b n n t, cái barê, sáo có b n l và mi ng bên, cái k mboat,
g m sáu ng c m vào m t trái b u dùng làm h p c ng hư ng, cái r kel,
m t lo i k mboat nh . Hai nh c c sau này, tinh x o hơn, cho phép chơi
m t giai i u có bè i kèm. Ngư i Thái có m t nh c c tương t , cái
ken1, g m sáu ng tre g n vào m t ng th b y; v n là nguyên lý c a cái
Pan, g p kh p vùng quanh Thái Bình Dương, là d u hi u c a m t n n văn
minh chung. C n k thêm cái dingglor, g m sáu ng tre, ánh theo nh p
trong l tang. Ngư i Xơ ăng và ngư i Bana cũng s d ng tre r t ngh
thu t     làm nh ng chi c dương c m và kèn (nh ng ng tre g n vào m t
qu b u cu i làm loa vang). Ki t tác c a h trong lĩnh v c này là cái
  àn phím g : cái kling klong, g m mư i m t ng gõ b ng hai cái chùy,
cái ding but, g m nh ng ng t ngang vang theo tay v c a mư i nh c
công. H cũng t ch c dàn nh c nư c: s c nư c ưa y n tám mươi
  ng n a khi n chúng rơi xu ng và vang lên theo nh p trên m t thanh
ngang.
      Các nh c c dùng dây rung ít ph bi n hơn. Ngư i M có cái r ding
làm b ng m t khúc tre r ng có năm s i ư c tách ra trên m t con ng a
căng; v i m t qu b u, ngư i Bana làm m t lo i àn ghi-ta mà h g i là
brok. Ngư i Xơ ăng có m t lo i vĩ c m có m t dây căng trên m t qu
b u, mà h      t trên b ng tr n.
      Các lư i rung ư c dùng trong nhi u nh c c : cái k lw k, m t th
tù và b ng s ng trâu, mi ng th i bên; cái toung, m t th lư i rung b ng

1
    Ti ng Xơ ăng là khen.
                                                                                          133


    ng, t gi a hai que c         nh thành hình cái âm thoa; ngư i ta t nó
gi a hai môi, dùng khoang mi ng làm h p c ng hư ng.
      Chiêng b ng ng là v t quý: ch m t chi c có th b ng giá mư i
con trâu cái. Hai, ba, b n hay mư i ngư i ánh b ng n m tay, theo nh p,
chúng t o hi u qu r t hay, gi ng như m t b chuông hòa âm.              iv i
ph n l n ngư i Tây Nguyên, y là cái cing. Trong ch ng m c có th so
sánh giai i u Tây Nguyên v i âm giai n a cung, ta có th nh n ra cách
b trí g n g n như sau:
      chơi hai chiêng: sol 3, la 3
      - chơi ba chiêng: sol, la, si
      chơi b n chiêng: fa, sol, la, si
      - chơi sáu chiêng: si 2, ré, fa, sol, la, si1
      Ngư i Xơ ăng s d ng l i chơi ba, b y, chín, và th m chí m mư i
hai chiêng, b ng ng và b ng ng thanh, ánh b ng m t chi c búa.
      Cu i cùng là các nh c c b ng da căng, da nai hay da trâu: S ngg r,
là lo i tr ng có hai m t, m t này tr m hơn m t kia, và K nang, lo i tr ng
nh c a ngư i Rơglai.
      Cũng gi ng như m i th khác, có nh ng truy n thuy t gi i thích
ngu n g c c a các nh c c này. Như m t trăng ã d y cho con ngư i bi t
s d ng cái k mboat ( Tây Nguyên, ngư i ta nhìn th y trên m t trăng
m t ngư i ang th i k mboat). Den, cháu c a M t tr i là ngư i ã chơi
chi c k wao u tiên: chính trong d p tang l Du kon Bo ngư i ta ã làm
nh ng chi c tr ng u tiên, ngày êm chúng khóc ngư i anh hùng ang
  i xu ng a ng c. Ngày xưa, thác P ngur, nư c                xu ng trên m t
phi n á khi n phi n á rung lên thành nh c; nó ã d y cho con ngư i
bi t hát và chơi toung. Ngu n g c c a chiêng không kém ph n kỳ l :
“Bung và nh ng con ngư i u tiên săn con minh; h b n nó b ng ná,
nhưng b n tr t. Trong khi ch y, v i b n chân m nh m c a nó, con minh
làm văng lên nh ng c c t l n. Chính lo i t ó ư c dùng làm
chiêng.”... D u các truy n tuy t có c t nghĩa như th nào, thì dư ng như
ch riêng vi c có bao nhiêu lo i tre trúc, và ti ng gió th i qua chúng, cũng
       gi i thích vi c sáng ch ra các lo i còi, ng sáo, và các ng vang, là
ph n nh c c ch y u Tây Nguyên.
      Các i u nh c Tây Nguyên khá h n ch - không có nh ng i u khác,
ngư i ta không sáng tác ra thêm n a - và ư c chơi trên nh ng nh c c
thích h p: các i u ngày h i, u ng rư u, m theo (các i u múa), các
  i u chi n u (Xơ ăng), tang l . V i cái k wao, ngư i ta chơi i u Con
gà      tr ng, Gà gáy bu i bình minh, Con di u hâu bay n. Ngư i ta
cũng có th       m theo các bài k chuy n truy n thuy t c . Trên cái barê,
ta nghe i u Con nai u ng nư c                 su i, Con ch dư i ru ng, v.v.

1
    N t tr m nh t g i là me tôt, ré là me, fa là tu, sol la si: Kon. Nói cách khác là: bà, m ,
     a m côi, các con.
                                                                     134


K mboat thì dùng chơi khi u ng rư u, khi múa, m theo các bài hát.
Kwao, barê và toung ôi khi có th hòa cùng nhau, nhưng dàn nh c khá
m nh. Chính chiêng m i cho phép t ư c nh ng s ph i h p phong
phú, t o nên m t dàn nh c th t s .
     Ngư i ta ánh hai chiêng, có m thêm tr ng,          ca ng i rư u c n.
Ba chiêng, m t tr m và hai chiêng nh , chơi bài Ngư i i cày. B n
chiêng: bài . Sáu chiêng (ba tr m, ba nh ): chơi t t c các i u trên,
 ư c phát tri n thêm, và nh ng nh p i u m i, cho m t ngày l , m t ám
rư c. Dàn chiêng ba, b n hay sáu chiêng có th kèm thêm k mboat.
Ngư i M là chuyên gia chơi b sáu chiêng; h ánh nh , nh p i u
không chê vào âu ư c, ch           a d ng. Nh ng ngư i nh c công ng
thành hàng ánh vang các chiêng ng và theo dõi ti ng ngân; c m t làn
sóng âm thanh tràn qua r i tr l i, nóng h i, bao trùm, dư i xung lư ng
c a nh ng khúc tr m d t d n và nâng     giai i u, r t di n c m.

                                      ♣

     T c ch quen thu c n âm nh c thu n túy, i qua m t lo t t t c
các phương ti n bi u hi n khác c a h , ngư i Tây Nguyên tái hi n m t
nh p i u, bao gi cũng là nh p i u y, như truy n th ng ã c        nh nó
t ngàn xưa.      y là phương di n c a m c c m truy n th ng. Khi sáu
ngư i ph n giã g o, theo nh p,        làm b t ng cho lên men, âm
nh ng chi c chày dài ngo ng c a h vào chi c c i g r ng âm vang như
   ng thau, hay khi sáu ngư i àn ông ánh theo nh p nh ng chi c chiêng
l n m nh m c a h , m ng ni m vui c a nh ng ngư i u ng rư u c n, t t
c h      u bi u th m t kho nh kh c trong cu c s ng truy n th ng, tuân
theo m t nh p i u ã ư c t p quán c a nhi u th h c        nh.
     Tính c     nh y lo i tr m i sáng t o; nó ngăn tr s phát tri n c a
khoa h c cũng như c a ngh thu t. Nhưng ngư i Tây Nguyên có th h c
và có th tr nên hoàn thi n; v i n n giáo d c c n thi t, nh m trư c h t
m r ng t m nhìn c a h , có th ưa h        n ch nhìn nh n ra cái m i và
sáng t o. c bi t, m t cu c thí nghi m hi n t i, trong lĩnh v c h i h a,
cho phép chúng ta hi v ng có ư c nh ng s n ph m trong ó m t s sáng
t o c áo có th hài hòa v i d u n riêng bi t Tây Nguyên. I
                                                                         135


              T ch c           i s ng: Gia ình và Xã h i
      Aramm is, “tôi s s cô ơn”. i v i ngư i Tây Nguyên, m t ngư i
cô ơn là m t ngư i ch t. Anh ta c n có xã h i, không ph i như ki u
nh ng ngư i phương Tây không th s ng trên m t hoang o, trong khi
  ô th ã ư c t ch c y          và lao ng ã chuyên môn hóa n th .
Khi hoàn c nh b t bu c, ngư i Tây Nguyên có th t mình làm l y m i
th k thu t; anh ta t làm l y nhà, t làm ru ng, i săn, ánh cá và t
ch a b nh. Tuy nhiên, m mình gi a m t t nhiên thù ngh ch, b nh ng
th n linh áng s qu y r y, anh ta c n i phó l i b ng s ông, chí ít
cũng là cái t o nên s c m nh tinh th n. M i cá th là m t kho nh kh c
c a Truy n th ng: cô ơn, anh ta ch ng còn có ý nghĩa gì n a, g n như
không còn t n t i; anh ta sinh ra là      chi m l y m t v trí trong cái
chung, m t túp l u trong làng, m t m t xích trong dòng ti p n i các th
h , m i ngày l i n i ti p cái t p quán vĩnh c u, còn cá nhân c a anh ta
ch ng quan tr ng bao nhiêu.
      Xã h i Tây Nguyên ư c t ch c chính là trong ý nghĩa ó, theo
Truy n th ng và vì Truy n th ng,      duy trì nòi gi ng và     b o v nó.
  ương nhiên trong nh ng i u ki n y s c k t c a gia ình là quan
tr ng hàng u, làng, g n như ng nh t v i “gia ình l n”, là m t th c
th hơn là b l c, và      ây ngư i ta không bi t n m t quy n l c t p
trung. N u ta mu n có nh ng ngư i lãnh t         i di n cho m t quy n l c
như v y, ta s không tìm th y. Nh ng ngư i “lãnh t ” Tây Nguyên có
tính ch t gia ình (domestique) hơn là chính tr .


               NGƯ I ÀN ÔNG VÀ NGƯ I ÀN BÀ

      R t kỳ l , kh i nguyên không ph i là m t ngư i àn ông và m t
ngư i àn bà mà là hai ngư i àn ông, hay úng hơn, hai con ngư i vô
tính1. Adam và Ève c a Tây Nguyên, theo m t truy n thuy t, là oung
Khot oung Kho, “ông n i Khuot và ông n i Kho”. Các gi ng chưa ư c
sáng t o ra và tình tr ng ó kéo dài r t lâu, b i vì th i ó các Th n ch ng
khó nh c gì trong vi c t o ra liên t c nh ng sinh linh m i        n i ti p
gi ng nòi. Nhưng i u ó ch ng ph i là hay ho và ã ch m d t. Con
ngư i bi t ư c r ng các sinh v t quen thu c có th giúp mình thoát kh i
tình c nh y: m t s ngư i i mư n gi ng c a mình nơi nh ng con th n
l n và tr thành àn ông; nh ng ngư i khác thì mư n c a con cóc và tr
thành àn bà. Cơ s c a gia ình ã ư c thi t l p và t ó àn ông s ng

1
  Tín ngư ng c a ngư i Dogon   Châu Phi cũng gi ng như v y (Chú thích c a tác
gi ).
                                                                     136


v i àn bà. H bi t nhau và sinh ra con cái; cu c s ng b t u ư c t
ch c. Nhưng v a ư c thi t l p xong, gia ình ã g p ph i hi m nguy,
b i vì àn bà mu n sinh con thì ph i m b ng. V sau, th n cây a ã d y
cho con ngư i bi t sinh s n úng cách:
     “M t ngư i i tìm dây leo trong r ng. M t. anh ta n m ngh trong
 ám r c a m t cây a. Th n cây g i anh: “Ai y? - Tôi ây; tôi i tìm
dây leo. -   làm gì? -     c t v tôi l i, cô y s p . - Nhưng anh nh
làm như th nào?”. Và ngư i àn ông nói cho th n cây nghe cách làm dã
man c a anh.” Nhưng ngư i m ch t thì l y ai nuôi con? - Nó s bú u
g i cha nó.” Th n cây li n d y cho anh ta: “Ch ng ph i làm như v y
 âu; ngư i m ph i s ng và nuôi con. Hãy c m l y cái c này, em
nhúng vào nư c, r i      nư c y lên lưng ngư i m ; a con s l t ra.
Anh hãy c t r n, lau cho m và t m cho con. Hãy t m t ng l a l n
cho con kh i b l nh. R i n u cháo g o, cho m nó ăn,      có s a, m s
cho con bú ngay. Ngày hôm sau, hãy l y cây mpar (lo i c cay) xát vào
m t a bé và hãy t tên cho nó...”
                                                    (truy n thuy t Srê)

      T ó àn bà có th nuôi con và sinh nhi u con. Gia ình ã ư c
thi t l p, m t xã h i ã hình thành. Vi c sinh ôi b coi là m t tai h a:
ph i nuôi thêm n hai mi ng ăn. Nh ng ngư i àn bà không mu n sinh
  ôi tránh châm i u thu c c a mình vào i u thu c c a nh ng ngư i
khác, quá hai ngư i, cũng như không hút i u thu c c a ngư i khác ã
hút trư c.
      D u     a v nào trong xã h i, ngư i àn bà cũng ư c ưu ãi, tôn
tr ng, b o v . Ngư i Srê có hai t       di n t ý “yêu”: g boh, tình yêu
th a mãn, dâm d c, và nac, tình yêu nhân t , t n t y, quên mình và pha
m t chút thương h i. Eros và Agape. Và i v i h , ngư i àn bà là i
tư ng c a hai ki u tình yêu y: anh ta g boh m uur, b i vì c con ngư i
anh b nàng cu n hút; anh ta nac uur, b i vì nàng y u u i hơn và anh là
ngư i có lòng t t; anh bi t ơn vì nàng có vai trò tinh t và không th thay
th ư c trong nhà.
      Có nh ng hi n tư ng tri t h c tôn vinh ngư i àn bà trong quan
ni m c a ngư i Tây Nguyên v th gi i. Trong h u h t các phương ng
Tây Nguyên, t “m ”, khi làm thu c ng , u dùng             ch nh ng cái gì
l n và trung tâm, b ph n l n nh t c a m t toàn th , v t ch a ng hay
nâng     m t v t khác.

                               I GIA ÌNH

     Hôn nhân ch là m t s ki n th y u trong i s ng c a m t gia
 ình; nó là m t h qu hơn là nguyên nhân c a gia ình. Nó là m t trong
nh ng hi n tư ng c a “ i gia ình”. Ngư i Tây Nguyên theo ch       gia
                                                                           137


  ình ngo i hôn - lo n luân th c t không h có          ây - nhưng l i th c
hi n m t ch n i hôn khi n cho khi l p ph h c a m t gia ình, ta s g p
t t c các gia ình khác trong làng, ít nhi u u là bà con g n c a nhau.
L i c u t o i gia ình này dư ng như là do s phân tán c a c i. Thư ng
  ám tr tìm nhau trong m t ph m vi h p - i u không l i cho vi c tăng
cư ng nòi gi ng, và ch c ch n là m t nguyên nhân c a tình tr ng suy
thoái -, ít khi m t làng xa, h u như không bao gi         m t b t c khác.
B n năng và t p quán ghép ôi ngư i con trai tr và ngư i con gái tr , ã
s ng chung v i nhau, ngay khi h mu n, r t t do. M t cu c trao i
vòng eo tay ơn gi n xác nh n vi c h a hôn, là m t bư c th s ng
chung. n m t ngày, l cư i chính th c bi n m i quan h ó thành có
giá tr pháp lý; m i nhau qua l i, h i môn1 và ăn u ng linh ình. L cư i
này không th xác nh vào m t th i gian chính xác nào, như vi c trao
   i th a thu n trư c v trư ng thôn. Có khi m t năm hay còn lâu hơn n a
sau “l cư i”, ngư i ta m i hoàn t t các nghi l , h i môn; và vi c ó cũng
có tên g i gi ng như l n trư c: y là l cư i ti p t c. Nó là m t m b o
c a tính liên t c hơn là n n t ng c a gia ình; trư c cu c trao i các m
b o này, các m i quan h v n là t do; ch c n có m t món quà nh là có
th chia tay nhau và i tìm m i t t hơn. Còn sau ó thì ngo i tình là m t
t i r t n ng và bên òi ly hôn ph i tr giá t.
      Tùy theo t c ngư i, ngư i con trai n nhà ngư i con gái, ho c
ngư c l i, ho c hai bên thay phiên nhau. Trong trư ng h p th nh t, dòng
h u du là theo phía m , trư ng h p th hai theo dòng cha, và trong
trư ng h p th ba cũng th , khi ngư i con trai v        h n nhà mình. Qua
  ó, ngư i ta ã nói n m u h và ph h ; kỳ th c không th nói d t
khoát như v y, m t nơi mà m i th         u mang s c thái tương i. Trong
nh ng t c ngư i theo dòng cha, vi c cai qu n c a ngư i cha ư c ti t ch
b i tư cách tư v n c a ngư i anh c c a ngư i v ; trong nh ng t c ngư i
theo dòng m , v n là m t ngư i àn ông, cũng là ngư i anh c c a ngư i
v , ch trì vi c qu n lý c a c i. Trong trư ng h p này, nên nói n quan
h h m và quan h h cha hơn là ph h và m u h ; và, ngay như v y,
v n không th phân lo i ch t ch , b i không bao gi ch tuy t i có m t
dòng này ư c tính n mà không có dòng kia.
      Các t c ngư i Bana, Rơngao, Sê ăng và M theo dòng cha: ngư i
cha là ngư i ch gia ình và ông con nhi u cháu; c a c i ư c k th a
theo dòng cha. Nhưng i u này không lo i tr h n dòng m : ngư i v
không ph i là nô l : bà có các quy n h n và có ph n tài s n c a mình, ch
ít hơn thôi. Hình th c xã h i này còn ư c ti t ch b i vai trò c a ngư i
bác bên ngo i, là thành viên c a h i ng gia ình và có quy n ki m soát
   i v i vi c cai qu n con ngư i và qu n tr tài s n. Trong các t c ngư i

1
 Món h i môn này là m t kh ư c th t s . y là giá mua ngư i con trai - hay ngư i
con gái - n làm vi c cho b m v (hay b m ch ng).
                                                                    138


theo ch       này, nói chung ngư i con gái n nhà cha m ngư i con
trai; nhưng thư ng trư c ó ôi v ch ng có m t th i gian nhà ngư i
con gái. ôi khi theo phong t c h c liên t c h t bên này l i n bên
kia. Cũng trong nh ng t c ngư i này ta còn th y ôi trư ng h p a thê,
nh t là ngư i M . Nh ng ngư i Sê ăng giàu có cũng có vài trư ng h p
  a thê; song nh ng trư ng h p này r t hi m và v không nhi u.
       Ngư i Giarai, Ê ê, Noang, Raglai và Srê theo dòng m , v i ch
phân bi t tài s n. àn ông và àn bà, m i ngư i có hòm ng tài s n
riêng (qu n áo, trang s c). T p quán này, th t ch ng may, khi n cho vi c
ly d tr nên d dàng. Chính ngư i àn bà có con àn cháu ng; t t c
nh ng gì gia ình có u chuy n t m sang các con gái; m i tài s n u
là tài s n c a ngư i v ( ôi th      ng s n ngư i àn ông mang theo khi
   n nhà b m v , có v là tài s n riêng c a h , kỳ th c là tài s n c a
gia ình, phía m anh ta); nhưng không ph i ngư i v là ngư i ch huy và
bà không th t do s d ng tài s n y. Ngư i ch ng không làm b t c
vi c gì mà không có v (mua hay bán t, gia súc), nhưng ngư i v
không th quy t nh b t c i u gì mà không có ngư i bác-trư ng-h i-
   ng-gia- ình, là ngư i anh em c a m hay ngư i anh c c a chính bà ta.
Chính ông này ch trì vi c t ch c chung c a gia ình. Trong ngôn ng
Srê, kun, “ngư i bác ngo i”, là m t t kính tr ng dùng khi nói v i m t
ngư i b trên mình, m t ngư i l n tu i hơn mình; trong khi ó t wa,
“bác n i”, g n như là ng nghĩa v i t bi, “ngư i anh”, thư ng dùng
thay th t kia.
      T m quan tr ng c a vi c truy n theo dòng m không khi n cho ch
    này tr nên chuyên nh t; c       ây nó cũng ư c ti t ch b t i. Con
trai cũng ư c chia gia tài, không u và ít hơn. Khi cha m ch t, các con
gái, b t u t ngư i ch c , ư c hư ng ph n l n ru ng t và trâu; m t
hay hai ph n còn l i ư c chia cho các con trai, tùy theo gia s n l n hay
nh . Khi ngư i m ch t, con cái l i nhà m , còn ngư i àn ông góa thì
tr v nhà cha m mình, mang theo s c a c i riêng mà ông có th có
(b ng th a k ho c là k t qu lao ng c a ông); gia ình nhà v có th
cho ông ta m t món n bù.
         nh ng t c ngư i này, ngư i àn ông n nhà b m v ; anh ta
s ng b ng lao ng c a mình, anh ta làm vi c cho b v và anh em v ,
ngư i kuny, c a mình. Trong nhà, ngư i b rto, t c ngư i r , gánh h t
m i th phu d ch. Anh ta ch có th th t s làm ch b n thân khi anh s ng
m t mình v i v . Ngư i cha tìm cách cư i ch ng cho con gái càng s m
càng t t     có thêm m t ngư i àn ông lao ng trong nhà. Nhưng theo
ch chúng tôi bi t, không h có m t trư ng h p nhi u ch ng nào. vùng
ngư i Noang, ngư i àn ông cũng i theo v ... tr trư ng h p trong lao
   ng, b i vì ngư i v làm m i vi c trong khi ngư i ch ng gi trâu.
vùng ngư i Srê, có phong t c quy nh ngư i con trai là con m t trong
                                                                   139


gia ình ph i l y m t ngư i ch em gái h ,         tài s n c a m không
chuy n sang tay nh ng ngư i ngoài.
      Các l i t ch c gia ình nói trên ch ng t m t tính m c ích rõ ràng:
c ng c s v ng ch c c a gia ình, trên m t n n t ng m nh, truy n th ng,
t p trung vào ngư i m , thư ng hơn là vào ngư i cha, i u cũng thư ng
g p th y các th dân vùng Thái Bình Dương. V chăng, gi a các t c
ngư i, ch       cũng không quá khác nhau như m t l i phân lo i sơ lư c
có th khi n ta l m tư ng. Ngư i bác, phía bên ngo i, là ngư i ng u
hay ngư i tư v n, bao gi cũng có m t v trí riêng: ông thu c l p Già
làng ư c tôn kính. V trí c a ngư i àn bà trong xã h i này, công vi c
c a h , v th c a h , t t c các t c ngư i, u g n gi ng nhau. Ngay c
vi c v ch ng cư trú      âu cũng không ph i là lu t c   nh; nh ng khác
bi t v quy ch có th quy l i trong t l th a k . Di n m o c a v n gia
  ình   ây có tính cách pháp lý hơn là xã h i.



                        L TH C KHAI TÂM

      Các Th n ã d y cho con ngư i cách sinh ra a bé; Th n cũng d y
con ngư i cách khai tâm cho nó vào i. vùng Giarai, ngay trong ngày
sinh n , ngư i ta th i linh h n vào cho a bé b ng cách th i vào tai nó,
g i là hlum kon. Ngư i Sê ăng chôn nhúm nhau c a a bé g n nhà; y
là m t hi n tư ng c a truy n thuy t chung v M - t, mà chúng ta s
tr l i sau ây.
      L khai tâm chính th c b t u vào ngày hôm sau c a ngày sinh
b ng l kas mat, “l m m t”. Ngư i ta bôi m t th c cay lên m t a bé
sơ sinh     nó m m t nhìn cái th gi i t nay là c a nó. Nghi l truy n
th ng này ph i có m t l v t: ngư i ta gi t m t con gà và m m t ché
rư u c n. K t lúc ó, ngôi nhà ph i kiêng trong b y ngày; ch nh ng
ngư i trong gia dình m i ư c i vào nhà. vùng Giarai có khi c làng
ph i kiêng; ngư i ta nh y múa và cúng l .
      R i ngư i ta l y m t mi ng g thông, ch m t u thành hình nh ng
cái răng; ngư i ta t mi ng g và ưa ra trư c m t a bé            nó bi t
r ng nó s m c răng, như mi ng g ang cháy kia. Ngươi ta th m môi
   a bé b ng nư c mu i m n, nó tr thành m t ngư i t t, luôn nói i u
th t, và hi u bi t lu t t c.
      Cu i cùng, ngư i ta t tên cho a bé. Trong vi c này, ngư i m
  ư c có ý ki n tư v n; nhưng chính kuny, ông bác bên ngo i, là ngư i
quy t nh s g i tên con ngư i Tây Nguyên m i này như th nào. Không
có h ; tên g i là tên riêng c a t ng ngư i, và thư ng có quan h v i tên
cha m . ngư i Srê, tên con trai phái sinh t tên cha, tên con gái phái
sinh t tên m . Ch ng h n ngư i cha tên là Bret, các con trai c a ông s
                                                                      140


tên là: Brit, Brot, Brut; m tên là Deo, các con gái s là Deu, Deuh, Diu.
   t c ngư i này, ph n l n tên àn ông b t u b ng ph âm B, tên àn bà
b t u b ng ph âm D.
      Trong d p nghi l      t tên cho a bé c a nhà có l kiêng; y là l
“kiêng tên” (wer sonan). Ngư i ngoài không ư c phép có m t trong nhà
trong lúc này và nghe ư c tên a bé, vì nh trong s h có m t ngư i
là Caa, t c m t ngư i b ma ám, thì Caa s bi t tên a bé, làm cho nó
ch t. Cái tên, cũng như cơ th con ngư i, là m t di n m o c a linh h n
ngư i y; bi t ư c tên c a m t ngư i t c là có quy n nh hư ng nh t
  nh i v i linh h n, cũng t c là i v i toàn b con ngư i anh ta. Ngư i
Tây Nguyên phía B c h i ý ki n Yang v cái tên nh t cho a bé;
h l y m t bát g o và m t ng hai h t m t; n u cu i cùng ch còn l i
m t h t thì t c là Yang không ng ý cái tên m i ó. Cũng có t c thay i
tên      ánh l a các kia (Caa), nhưng y không ph i là tình hình chung.
      V sau, a bé có th có m t bi t danh, dù ch là phân bi t nó v i
t t c nh ng c u Breo, Briu hay Breng trong cùng m t làng. Ch n bi t
danh như th nào là tùy theo tính cách c a ngư i ó, ho c cũng có th do
tên g i c a ngư i ó g i ra (ch ng h n tên Bret g i ra bi t danh Kuep)...
V sau n a, ngư i thanh niên hay thanh n còn có th có m t danh hi u
g n v i mình, nêu rõ m t thói t t hay m t c tính c a h : Bas dam Jor
(“Bas còm”), Bret dam Trang (“Bret b nh trai”). Nh ng danh hi u này
thư ng ư c em ra tán quanh ché rư u c n...
      Trong tu n l sau ngày sinh, nhà gi t c kiêng. Cu i tu n l y,
ngư i Xơ ăng làm m t b a ti c gi i h n t h i c làng. Ngày th tám sau
khi sinh l i là d p l h i m i n a. T bu i sáng s m, a tr ư c ưa ra
kh i nhà và t xu ng t. N u là m t a con gái, ngư i ta s             t vào
tay nó m t nhúm s i cói,         nó bi t an mà d t chi u. N u là con trai,
ngư i ta s      t vào tay nó m t con dao và m t mi ng tre nó bi t chu t
mà an gùi. R i nó ư c ưa vào nhà và t n m xu ng; ngư i ta t lên
phía u nó t m chăn p nh t             cho thành viên m i này c a gia ình
vui v i nh ng ngư i thân c a mình, trong m t khung c nh “giàu có”.
      T ó, cho n khi bi t i ư c m t mình, nó ư c m u trên lưng,
    cho nó làm quen v i nh ng công vi c lao ng mai sau, và nghe m
hát nh ng câu hát có v n:
              D ng d p bang
              Kuang d l h koe
              D ng d joe uur
              Gai s mpur joe dam
              K nhai pram lik long koe
      “L n lên con ph i lao ng - Khi con n tu i th lĩnh, con s làm
ru ng - Khi con ã trư ng thành, con s l y v - n tu n trăng th năm,
con s ra ng.”
                                                                     141


        a bé còn ph i tr i qua “cu c th ba khúc g ”. Trong khi nó ang
ng , b m      t trong t m tay c a nó m t cái cán li m, m t cây g y ch ng,
m t khúc g y cong c a ngư i th lĩnh. Ngư i ta th i nh vào tai a bé
và ch xem ph n ng c a nó: còn ngái ng , nó s vươn tay v phía ba
khúc g n . N u nó ch m vào khúc g th nh t, nó s là m t ngư i làm
ru ng gi i, ham lao ng; n u nó ch m vào khúc th hai, nó s là m t
khách l hành không bi t m t m i, luôn m i mi t trên ư ng, i tìm
nh ng vi c t t. Còn n u nó thích khúc g th ba, mai sau nó s là m t v
th lĩnh l n.
      Khi a con trai lên kho ng sáu tu i, ngư i cha b t u t p cho con
làm ru ng. Vào cu i mùa khô, lúc        tr n mưa u mùa, ngư i cha
nư c mưa vào l tai con,      “tai nó không quên” r ng y là lúc ph i b t
   u làm lúa. “ ng quên v ng trăng này, nó d y ta chu kỳ lao ng;
không còn là lúc ng i nhà n a r i, ph i ra ng cày ru ng i thôi. H ng
năm hãy nh l y i u y, m i khi con th y tr n mưa u tiên”. Vào giai
  o n này trong cu c i c a nó, a con trai ăn riêng,        b i thói quen
bám vào nhà m .
      Khi ngư i con gái l n lên, ngư i m s d y cô cách cư x v i con
trai. Ngư i m theo dõi sít sao a con gái, nh n ra lúc cô có nh ng quan
h gi i tính u tiên. Bà s khuyên nh con: “Hãy tìm l y m t chàng trai,
con c t do. Nhưng n u con mu n nghe l i m , thì hãy ch n l y m t
chàng trai hơi n ng n m t chút còn hơn là m t a quá lanh khôn, khi n
m s khó i u khi n.”


                          GIÁO D C T      DO

     Sau nh ng bài h c u tiên t i thi u ó, s không còn gì n a h t;
con trai và con gái s t chúng phát tri n m t mình và h c l y t t c m i
th k thu t b ng cách nhìn cha m làm.
     Tu i tác, vi c hi u bi t các s vi c Truy n th ng, xã h i, mài giũa,
khuôn n n chúng, làm cho chúng tr thành nh ng cá th như m i ngư i
khác.
     Có i u l là ch       giáo d c ó ưa l i hai k t qu trái ngư c nhau:
nó v a làm n y sinh và duy trì m t tình yêu t do d d i, kinh t m m i
bó bu c và m t ham mu n c l p mãnh li t, ng th i, không ph i b ng
m t n n giáo d c hình th c, mà úng hơn là b ng c b u không khí ã
bao b c l y a bé ngay t lúc nó m i ra i, l i t o cho nó m t tinh th n
truy n th ng ch nghĩa, hoàn toàn ph thu c vào t p quán khuôn n n nó,
áp t th gi i quan lên nó, làm cho nó tê li t và ch ng nó. Nguyên
nhân không ph i là vi c khai tâm mà chúng tôi v a mô t các nghi th c;
mà là m t s khai tâm khác, kín áo hơn, do gia ình, xã h i, s l i gi ng
t tiên t , nh hư ng c a các Già làng d n d n th m vào con ngư i. Ch c
                                                                    142


ch n là ngư i Tây Nguyên mu n ư c t do; h tin r ng mình ít ư c t
do hơn, bao nhiêu kiêng c m trong tôn giáo c a h ã ch ng minh cho h
  i u ó; trong th c t , h ch ng h có t do.
      Chân tr i c a h ch t h p.Tuy lúc nào cũng s ng gi a t tr i,
nhưng v m t tinh th n h s ng như trong hũ kín: h không nhìn th y gì
xa hơn là ngôi làng c a mình và không có ý ni m gì v nh ng gì vư t ra
kh i làng. Sài Gòn hay nư c Pháp i v i h cũng g n như nhau: “Xa
l m!”. H không có m t ý ni m chính tr nào c : quen ph c v k nào
m nh hơn mình, h làm tròn nghĩa v        i v i k òi h ph i óng thu ,
d u ó là nư c Vi t Nam hay nư c C ng hòa Pháp. Truy n th ng c a h ,
  ư c quan ni m m t cách ch t h p, khi n h suy y u và bóp ngh t h .
Cùng v i công tác y t , i u t t nh t ta có th mang n cho h là m t
n n giáo d c có tác d ng b i b tinh th n, m mang u óc, gi i phóng
h ra kh i tình tr ng nô l mà t p quán ã giam hãm h , nhưng v n gi
  ư c tính c áo trong Truy n th ng c a h .
      Trong s ti n hóa chung c a nhân lo i, nh ng ngư i Tây Nguyên là
nh ng ngư i s ng sót c a m t giai o n nguyên th y. Các dân t c láng
gi ng cùng s ng v i h trên m nh t ông Dương ã vư t qua kh i ý
ni m v nhóm ngư i h n ch ; ã t n ý tư ng v qu c gia. “Tâm lý
ph bi n ó ph thu c ph n l n vào môi trư ng và m c        ti n tri n trên
t ng lĩnh v c. N u ta òi h i con ngư i hang ng “suy nghĩ theo cách
qu c gia”, h n h s không hi u. T tiên c a h suy nghĩ theo t ng “gia
  ình”; chính h , sau nhi u nghìn năm, ã m r ng khái ni m gia ình ra
   n nh ng nh ng h u du c a nh ng ngư i anh em c a h , cũng như n
nh ng ngư i thân c a h , và r i n b l c gia ình, tr thành làng.
Nhưng lĩnh v c quan tâm c a h không vư t quá kho ng không gian bao
g m các ho t ng săn b n c a h : vài cây s vuông.”1 Ngư i Tây
Nguyên còn giai o n ó.



                               H VÀ C NG           NG

     Trung tâm c a cu c s ng là h . Nó tiêu bi u cho ngôi nhà và gia
 ình; nó g i lên nh ng êm th c bên b p l a và các truy n thuy t ư c
k trong nh ng êm y. Bu i t i, ngư i ta quen h p nhau c nhà và      ó
m i ngư i u nói n chuy n ngày hôm nay, m t ít chuy n ngày mai và
nh t là chuy n ngày xưa.    y là trung tâm h ng thú và h p d n. V
chăng, i v i t t c các dân t c trên th gi i, l a u có c tính ó. B
b ng i nơi khác, b nh r , ngư i Tây Nguyên nh căn h c a mình, và
h có nhi u bi u hi n a d ng       b c l tình c m ó. Gi i h n các ý

1
    Lecomte du Nouy. Con ngư i và s ph n c a nó.
                                                                   143


tư ng c a ngư i nông dân không vư t ra kh i cái khung làm b ng g , trát
   t là căn h gia ình ó c a h .
       Ngư i Tây Nguyên có m t tinh th n gia ình cơ s trên s g n bó
chung v i h y, v i nh ng tài s n do t tiên        l i và ta ph i gi gìn
nguyên v n hay làm giàu thêm lên,       cho th h n i ti p ca ng i con
ngư i lao ng ã b o toàn và phát tri n gia s n. “Tinh th n h ” ôi khi
  ư c y n m c m t th ch nghĩa sô-vanh gia ình: g o không ph i
  ã ư c tr ng trên r y riêng và không do àn bà trong nhà giã, thì không
ngon và ăn ch no! Ta r t thư ng g p nh ng ph n ng như v y. S g n
bó v i tài s n gia ình ó không th không d n n thói ích k và ôi khi
c thói hà ti n b n th u.
       Nhưng ngư i Tây Nguyên l i hi u khách; h ch ng t n ti n g o cơm
m i khách. y là v n        thanh danh, nhưng cũng còn do không ph i h
ti p ón b t c ai; ngư i ta bi t i u ó và ngư i ta không t ti n n nhà
m t ai ó không ph i là ngư i trong gia ình, s có th b m t m t vì b t
ch i b a cơm mình v n hy v ng. Ngư i l - ngư i không ph i là Tây
Nguyên - thư ng ư c ón ti p hào hi p... và th n tr ng. Ngư i thu c
“ i gia ình” có quy n ư c ón ti p ni m n ; trong nhà t t c nh ng
ngư i h hàng g n và xa, anh ta có th coi như nhà mình. H không
tuy t i óng kín vào chính nó; nó m r ng ra i v i “ i gia ình” ó,
nhưng không i quá hơn n a.
       “ i gia ình” thư ng m r ng ra c làng; ôi khi th m chí còn tràn
ra ngoài. Trung tâm c a nó là ngôi nhà c a b m các Già làng, ngôi nhà
c kéo dài thêm ra hay chia àn ra; các thành viên c a nó hàng àn. Cư
dân làng Di Linh, hàng m y trăm ngư i, u là h u du c a ba v t ,
nguyên là ba ch em. Do c ng ng huy t th ng, nhi u làng là nh ng th
t c gia ình. Chính t ó hình thành tinh th n c ng ng c a ngư i Tây
Nguyên, bi u hi n b ng tính tương tr vô tư, b ng vi c v n i công
thư ng xuyên, vi c bình quân trong phân ph i, v.v. i u ó có th khi n
ngư i ta nghĩ n m t hình th c ch nghĩa c ng s n: qu là có nh ng m t
th c như th , song úng hơn là nên nh n th y n n t ng c a tinh th n ó
trong khái ni m, nguyên th y hơn, tính h tương.
       N u h m r ng ra v i “ i gia ình”, thì “ i gia ình” l i t óng
kín l i; tóm l i là c ng ng khá h n ch . Ngư i Tây Nguyên khó nghĩ
   n cái “ph c p”! Gia ình là ơn v xã h i duy nh t.


                             NHÀ RÔNG

        các t c ngư i phía B c (Tây Nguyên), ngư i Sê ăng, Bana,
Giarai, Rơngao, có t c làm m t ngôi nhà c bi t cho nh ng ngư i thanh
niên trong làng. Ngôi nhà này vư t ra ngoài khuôn kh gia ình, song v n
  trong gi i h n c a làng-b t c.
                                                                     144


      “Chính gi a m i p, ngôi nhà rông m c lên, r t d nh n ra vì mái nó
r t cao (- hình lư i rìu -) và ôi khi ư c an r t ngh thu t. Nh ng làng
l n có n sáu hay b y nhà rông. S lư ng nhà rông ó, nói chung, cho ta
bi t s làng trư c ây s ng riêng nay h p l i thành m t. Vì nh ng s
thêm vào ó không gây thi t h i gì cho công d ng riêng c a t ng làng,
nên h v n gi v t tư ng trưng cho s hòa h p ó          làm nơi h i h p, l
h i và hi n t ...
      “Nh ng ngư i tr tu i, t mư i ba hay mư i b n tu i cho n khi
cư i v , ch s ng nhà rông... Như v y, úng ra, ây là ngôi nhà c a
thanh niên, và, trong trư ng h p b k thù t p kích ban êm, nó th t s là
m t pháo ài. Nhà rông r t r ng và r t v ng ch c, vì nó có th ch ng ch i
 ư c v i gió l n r t thư ng xuyên và r t d      vùng này, dù mái nó r t
cao d h ng gió, và dư ng như thách th c gió bão. Trư c c a có m t
hàng hiên r t r ng, khi n nh ng ngôi nhà này r t d ch u. Bên trong là hai
dãy b p ch ng ch c cái,        ó ám thanh niên góp v n chung. vùng
Giarai, Rơngao và vài t c ngư i khác, ph n không ư c bư c lên nhà
rông. Ngư i Bana, phong t c gi n d hơn nhi u, cho phép m i ph n lên
nhà rông góp vui và d nh ng b a ti c chung trong nh ng ngày l h i;
nhưng ngoài nh ng trư ng h p ó, h không bao gi bư c lên ây n u
không th t c n thi t.
      “Nhà rông còn có nh ng công d ng khác: nó có th l n lư t ho c
thư ng cùng m t lúc là xư ng may thêu, nơi h p ch , nhà khách, phòng
h i h p và nơi ti n hành các l cúng...”
      Nhà rông là agora (qu ng trư ng Hy L p),      y ngư i ta gi i quy t
các v vi c (trong làng); nó cũng có th dùng làm nơi ón du khách;
nhưng, cũng như nh ng ngôi nhà khác, có khi nó b kiêng; lúc ó thì
ph i ng trong làng.


                           CÁC LO I TH LĨNH

     Khi nói n th lĩnh, t c là ta g i n di n m o- i n hình c a con
ngư i ư c nhìn ng m trong các l h i g i là H i ăn th y: m t ngư i
 àn ông ng tu i, ôi khi b c tóc, cúi l y trư c các nhà c m quy n, mà
ông ta ph c v , dâng m i rư u c n, thái  qu l y, trong khi chia x tính
ch t tr nh tr ng c a các v y. Ăn m c “theo l i m i”, m t chi c áo cánh
thêu không có tay trên ó n i b t m t mi ng ng, phù hi u ch rõ ch c
v c a ông ta, lưng qu n chi c kh thêu, uôi kh là nh ng tua dài màu
   có g n nh ng chi c nh n ng, và ph n dư i cơ th      tr n, ông ta n i
h n lên trên nh ng ngư i ng lo i c a mình, cũng n d l và t t c
  u m c theo l i Âu; ông ta gi ng như m t bóng ma tr v t nh ng th i
xa xưa, như m t nhân v t trong b o tàng Grévin.      ng có tư ng l m;
nhân v t hài k ch ó, ngư i làm vì ki u cách    cho có màu s c b n a
                                                                    145


  ó, không ph i là ngư i th lĩnh chân chính. V th lĩnh th t, ta không
nhìn th y ư c ông ta âu, ít nh t là các trung tâm hành chính; ta có th
g p ông làng, m t con ngư i l m b i, ang chăn trâu, mà không th
nh n ra ông.
      Ngư i Tây Nguyên có nh ng th lĩnh th t s ; nhưng quy n l c xét
x c a ông là trong m c          c ng ng c a ông, ch ng m y khi vư t
kh i m t nhóm làng, g n v i nhau b ng các m i quan h h hàng. Ngày
xưa, vùng Giarai, có m t “Vua L a”, m t “Vua Nư c” có quy n l c
   n t n Kontum. Cái ki u giáo ch y, mang tính ch t tôn giáo, hình như
có ngu n g c t bên ngoài và hình như ngày nay không còn hi n ra n a.
      N u ta g p nh ng “th lĩnh l n”, ng u m t qu n, m t t nh, ta có
th nói y là m t th lĩnh t bên ngoài gán vào, không ph i là truy n
th ng, m t k th t s xa l v i t p quán. M. Robert Delavignette cũng
nh n th y như v y châu Phi Da en, phân bi t các “th lĩnh rơm”, do
chính quy n th c dân d ng lên và ph c v cho h , và nh ng “th lĩnh
   t”, ph c v các truy n th ng xưa c a x s .
      Ngư i Tây Nguyên ngày xưa, trư c khi ch u b t c tình tr ng chư
h u nào, công nh n quy n uy c a nh ng ngư i nào ó trong s h , nh ng
th lĩnh nh , nhưng h p truy n th ng và có nh hư ng: t ngư i po hiu,
“ngư i ch nhà”, cho n nh ng lãnh chúa quan tr ng hơn: ngư i poa,
ch làng, ngư i r kl ng, ch m t nhóm làng, ngư i k nrany, ch -s h u
   t. Cao hơn n a thì ch là nh ng th lĩnh rơm, viên ch c c a m t chính
quy n, trung gian c a ngư i thu thu . Nh ng t c ngư i ã ch u s ô h
c a ngư i Chàm, ã b áp t như th : qu n trư ng, po prong, t nh
trư ng, po l gar, và Chàm hóa phương ng c a h b ng cách du nh p
nh ng t ng ch các ơn v cai tr này, mà ngư i Tây Nguyên thu n túy
không h bi t. R i s ô h c a ngư i Vi t gán thêm nh ng th lĩnh m i,
nh ng ngư i mà các ngư i già trong vùng bi t rõ th i ó còn g i là ông
ph , bang tá... kiêu kỳ mà phù du. Nư c Pháp n ây và c n có nh ng
“th lĩnh” như v y cho công vi c c a h ; h l y l i các tên g i cũ, t t c
cùng m t lúc, t o nên m t lô m t l c các ơn v và ti u ơn v : ngư i ta
xóa b các ch c, r i ngư i ta l i ph c h i các ch c, nhân dân Tây
Nguyên ch ng bao gi coi tr ng các ki u ch huy y, trong khi các v po
c o tư ng v quy n l c c a mình. Tây Nguyên, ngư i ta cũng nghe
nói n c sef disik; y là nh ng ngư i thay th các qu n trư ng ngư i
da tr ng; nhưng l n này ngư i Tây Nguyên ch ng còn tin tư ng chút nào,
h r t thích nh ng viên ch c Pháp, liêm khi t hơn chính h . Ngư i ta nói
v i nhau như v y trong các bu i t i bên b p l a... T t c nh ng th ó
ch là th lĩnh rơm.
      Vi c gán nh ng th lĩnh “cai tr ”, b b ng m t r t i x s c a h ,
tách kh i t p quán - t c là ng ngoài m i th c t        i v i ngư i Tây
Nguyên - ư c ngư i bên ngoài tr lương, ng y trang m t s óng thay
vai. Bên c nh nh ng ngư i ó, v n t n t i nh ng ch         t, chân chính,
                                                                       146


  ư c m i ngư i tuân th . m t s vùng, ngư i po “chính th c” v p ph i
s ch ng i th        ng c a ngư i ch      t già, ngư i duy nh t là hi n thân
c a m t quy n l c th t s . L i óng thay vai ó th t phi n toái cho các
th lĩnh rơm, ch ng có ư c chút nh hư ng sâu nào n x s này, và
nh t là i v i nh ng vùng sâu          ó h l i càng không áng k . ây
không ph i ch       nói r ng ta nên s d ng m t cách chính th c các th
lĩnh th c thì hơn: khoác vào mình cái ch c năng này, có th h s m t i
tính ch t bán-thiêng liêng, và v n    v n r t ph c t p này d có nguy cơ
sa vào vòng l n qu n. Ch có th th y r ng l i thay vai y h u hi u t l
tr c ti p v i kho ng cách gi a nơi c a ngư i ch         t v i nơi óng trú
s c a v quan cai tr . i u ó cũng úng trong nh n xét v Truy n th ng,
s ng ng các vùng núi và nh t d n i g n nh ng trung tâm văn minh
l n, t c là nh ng nơi có m t hình th c văn minh phát tri n hơn.
      Ngư i th lĩnh chân chính có ít th n dân nhưng l i có nhi u tính
cách.     ây, ý ni m v quy n l c không g n li n v i ý ni m v s c m nh,
nó không c n có hành pháp,         cho m i ngư i dân th c hi n, Truy n
th ng ã t nó có       s c n ng       ư c tôn tr ng và áp d ng, ch ng c n
có c nh sát. Quy n l c là m t tinh th n, tinh th n c a Truy n th ng mà
ngư i ta ph i tuân theo, “b i vì t muôn thu ã là như v y” -, hơn là m t
s b t bu c v t ch t khi n ngư i ta ph i khu t ph c; và hơn m i hình
ph t, ông ta n m quy n l c c a mình d a vào s c m nh ó c a Truy n
th ng. Ngư i th lĩnh chân chính ch là ngư i gìn gi Truy n th ng mà
ông ta là hi n thân c a tinh th n. Ngư i ta n h i ý ki n ông hơn là ông
can thi p vào công vi c c a nh ng ngư i khác. Phong t c, g n li n ch t
ch v i tôn giáo, khi n cho ông mang m t tính ch t thiêng liêng. Ngư i
th lĩnh tư ng trưng cho c ng ng; k nào không nghe l i ông t c là t
lo i mình ra kh i c ng ng.
      C ng ng mà ông i di n r t h n ch : y là h cùng v i ngư i
ch nhà, c Già làng; gia ình l n, v i ngư i Kuny, trư ng h i ng gia
  ình, mà chúng tôi ã nói n; làng, nhóm làng và các th lĩnh truy n
th ng c a chúng. Trong ph m vi ó, quy n l c mang tính ch t tinh th n;
cũng trong ph m vi ó ta nh n th y hi n tư ng thay vai, b i vì ngư i Tây
Nguyên c n có m t con ngư i, có th nhìn th y và có th nghe th y ư c,
    th hi n, t m m c nh ng ưu tư c a h , trong khung c nh c a làng, v
Th n y, v Th n thư ng ng, là Truy n th ng.
      Tây Nguyên là x s c a nh ng a h t tù trư ng nh , mà nh ng
ngư i ng u không t o thành m t giai c p riêng và b coi là m dân
n u h c m l y cái chuôi cày,        y m i ngư i tr ng l y m nh vư n c a
mình, ch mong ư c ư c yên bình và s n sàng giúp            l n nhau,      y
các m i quan h gi a ngư i v i ngư i ch là gi n d và hi n t , g i nh
   n cái t ch c l i l c là Liên oàn Th y Sĩ, th c hi n câu kh u hi u:
“M i ngư i vì m i ngư i, m i ngư i vì m i ngư i”.
                                                                          147




                                   PH     L C
                                     Chúa    t

       Ngoài ch      t trư ng, truy n th ng hay mang tính cai tr , áp d ng i
v i ngư i, còn có m t lo i lãnh chúa áp d ng i v i t canh tác. Tùy theo t c
ngư i, ngư i ta g i ó là b rnok, k nrany, po u, po lan...; u có nghĩa là
“ch      t”. Ông ta (hay bà ta) không s h u, mà th t c bi t; ông ta có       y
ch là      canh gi , tư v n, t ch c. Ông làm ngư i canh gi , chuyên gia và là
cu n l ch (th i v ).
       Không ph i làng nào cũng có po lan; có c nh ng vùng hoàn toàn không
bi t n nhân v t truy n th ng này, tuy nhiên ông ta ư c bi t n, ít nh y là
trên danh nghĩa, ph n l n các làng. Chính s tinh thông, s am hi u c a ông
v a t ông v a khi n làng c ông vào ch c v y. N u ông ch t, ngư i ta s
ch n m t ngư i khác, có uy tín vì có ngư i ph m ch t trong lĩnh v c ó; thông
thư ng ông ta ư c ch n trong cùng gia ình, nhưng ch c v này không nh t
thi t cha truy n con n i. Ngư i po lan Ê ê ư c k th a; ông ph i ch ng t là
ngư i ch      t ai t xa xưa, “do quy n c a ngư i chi m u tiên”.       làm i u
  ó, ông c ra các i m a lý khác nhau (núi, su i, nhánh sông, thác nư c, ao
h ...)
        úng theo t ng ch thì ông là “trư ng c a t ai” (at bou u, “c m u
   t”). Ông ch trì các chu kỳ canh tác, ông ch ra các th i i m và các nơi
thu n l i, các ngày t t và ngày x u. Khi m t làng làm r y, ngư i ta h i ý ki n
ông      ch n ch ; ông là ngư i u ng ché rư u u tiên khi khai trương r y; n
mùa thu ho ch, m i nhà u cúng m t con l n, t t c các th l n u ư c bi u
cho ông.
       N u ngư i ta không nghe l i ông, ông có th ki n lên các th lĩnh, vì ông
không có cái uy quy n ư c lu t t c trao cho. Trái l i, n u ngư i ta cho r ng
ông không làm tròng b n ph n, không chăm lo công vi c c a mình, ngư i ta có
th ki n ông v i các th lĩnh.
         vùng Srê, ông ph i tuân theo m t ch       ăn c bi t: t khi ch ra ch
làm r y, ông ph i kiêng ăn m t s lo i cá, không ư c ăn cá chình, và không
  ư c u ng rư u. Khi lúa chín, thì ư c h t kiêng. N u ông không gi úng th i
h n và sau ó lúa x u thì ông ph i “cúng hòa gi i”.
          vùng ngư i M , khi khai trương m t ám r y, ngư i ta bu c dây d t
m t con trâu qua kh p dám r y. Qua m t o n r y, ngư i po u l i dùng cái xà
g c chém cho con trâu b thương và l y máu nó bôi lên t ng cây c t l ; sau ó
ngư i ta ăn th t chung con trâu.
       Lu t t c Ê ê xác nh các nhi m v c a ngư i po lan như sau:
       “ t, nư c, r ng, nia b ng và nia trũng, lưng c a ông bà
       “Ngư i s h u ph i gi l y, ph i gi l y các l ... (l Bang Adren, t ó
ngư i Ê ê ã chui ra; t xưa vi c gi cái l         t này ã ư c giao cho nh ng
ngư i trong gia ình Hdrue, là nh ng ngư i chui ra kh i l sau cùng).
                                                                       148


     “Chi c nia l n, chi c nia hình thuôn, lưng ông bà, ngư i po lan ph i i
thăm.
     “Ông ph i i thăm cho t ai luôn xanh tươi, cho nư c ch y trong,
   cho chu i và mía luôn m c t t.
     “Không th       cho t như con ng a không có ch , như nh ng con bò
không ngư i chăn.
     “Phong t c t bà t và ông t , t t tiên, t ngày xưa, phong t c là b y
năm ngư i po lan ph i i thăm t c a mình ít nh t m t l n”.
                                                                  149


                           VII
              Tính bi u tư ng c a lu t pháp:
               S nghiêm minh và ch t thơ

      M t truy n th ng m nh m , mà tinh th n chi ph i m i s ki n và
m i c ch c a t ng con ngư i, và s b o t n nó là ch t k t dính c a xã
h i Tây Nguyên, m t thi t ch gia ình và xã h i do truy n th ng ó áp
  t, cái truy n th ng ư c v n d ng hàng ngày b ng cách l p l i các t p
quán c a t tiên, nh ng th lĩnh là hi n thân c a Truy n th ng và do ó
mang m t tính ch t c xưa và thiêng liêng t o nên t t c quy n l c c a
h , y là nh ng y u t c a lu t t c do t nh ng l c lư ng h p thành y
mà ra.
      Theo hình nh c a Truy n th ng mà nó là m t hi n tư ng, lu t pháp
mang hai m t - b sung cho nhau m t cách t nhiên ng sau v b ngoài
mâu thu n nhau - v a nghiêm minh, m i s       u ã ư cc       nh không
có ch cho s tùy ti n và cá tính, v a mang ch t thơ ư c bi u hi n trong
th bi u tư ng có nh p i u. M t B Lu t - ương nhiên là truy n kh u -
c a lu t t c Tây Nguyên là hình nh thích áng c a cái xã h i ã sinh ra
nó, m t b c tranh trung th c và sinh ng     ó ngư i ta có th   c ra i
s ng c a c m t dân t c.


          TRUY N THUY T V CON CHIM - QUAN TÒA

               Nguy n g c c a b lu t - các quan tòa hi n t i

     Trong phôn-clo, các con chim óng m t vai trò l i l c và h u như
bao gi cũng gi ng nhau, không bi t n chuy n nói d i và gi u di m.
V y nên ã có s sáng t o ra m t huy n tho i v “con chim s th t” ch
d n và soi sáng cho nh ng ngư i b l a.
     Trong Bài ca v Trah Trang Lan, m t con chim ã ch cho ngư i-
r n ngư i ta ã gi u xác c a nó     âu và sau ó l i báo cho nó bi t các
thói quen c a ngư i con gái mà nó i tìm. Con chim ã nói úng và Trah
Trang Lan ã vư t qua thành công các th thách. Trong Bài ca v Jung
Waê, nh ng con cu gáy ã ch cho c u bé m côi kh n kh ang g p khó
khăn bí m t c a m t ch gi u. L i cũng là nh ng con chim cu gáy ã ch
con ư ng úng cho Mach và Maê b l c i tìm ư c nh ng ngư i ch ng
chưa cư i c a h ; v sau, sau khi ã cư i Luny và Lao, Mach và Maê b
vu kh ng, các con chim ã ư c Ndu, Th n-Tr i, g i xu ng        nói cho
Luny và Lao b l a bi t rõ s th t. Truy n Ding Kon Dang cũng nói v
các con chim ch ư ng cho J la i tìm ngư i v chưa cư i c a mình.
                                                                          150


        ư c coi là ưu tiên trong các loài v t do t a hóa sinh ra, chim còn có
th là hình nh c a các Th n hay c a nh ng linh h n thát ra kh i hình th
con ngư i. Ndu ã hi n hình lên dư i d ng m t con chim màu ; các
linh h n u thai tr l i thành nh ng sinh v t có cánh, t con ru i cho n
con chim k n k n. Ngư i Tây Nguyên th y mình có m t m i quan h nào
  ó v i loài chim. M t truy n thuy t Srê k r ng v t c a h “d n v và
các con và i theo các loài thú trong r ng và ch y u là loài chim”. V
  i u ó M. Louis Malleret bình lu n như sau: “Vi c các dân t c này t
   ng nh t mình v i các loài chim không th không khi n ta chú ý n u ta
nh      n vai trò c a loài chim trong n n văn hóa ông Sơn,            y ta g p
nh ng trang trí trên tr ng ng bi u hi n nh ng hình chi n binh v i
nh ng chi c mũ kỳ l làm b ng lông chim”. Trong th c t , ngư i M có
t c c m nh ng chi c lông công búi tóc. Và chim ch ng ph i là tô tem-
ch     Mê-la-nê-di sao?
      Trong các loài chim, có m t con ư c c bi t coi tr ng, ư c nói
   n trong các truy n thuy t và r t ư c yêu m n Tây Nguyên, ó là con
b rling-b rlang - hay b lang, hay mlang, tùy theo t c ngư i - con chim
bách thanh l m m m. M t cu c xét x sau nh ng bàn cãi dài dòng b t
t n, con chim bách thanh th t úng là hình nh tuy t v i c a v t -khai
tâm c a nh ng ngư i x ki n.
      “Ngày xưa, Loe là m t anh chàng n như chúa Ch m; bu i sáng
anh v a tr m t món n , bu i t i anh ã i vay món khác; anh ch ng
bao gi h t n . úng líc anh v a i tr n cho m t tay ch n , thì anh
g p trên ư ng con chim b rling nó nói v i anh r ng: “Ôi anh Loe t i
nghi p c a tôi, anh c ph i tr n mãi như th này thì m t quá i m t;
ngư i ta ch ng công b ng tí nào ch làm sao mà n n n bao gi cũng
lên u anh th ! K nào gi t ngư i thì ph i tr b ng trâu; k nào u c
ngư i ta thì ph i tr sáu trâu; k lo n luân ph i tr b ng chiêng và trâu;
Br t ăn tr m, th là nó m c n ; Brah m ng ch i ngư i ta, th cũng là
m t món n ; th lĩnh Bat l i d ng nh ng ngư i ph c v ông ta, cũng
ph i n ; các th lĩnh b t l c cũng v y; S           làng Moung, Bu t làng
Konyaê, Kes làng Laong... Già làng D c là m t ngư i t t, ông ta xét x
gi i; cũng như nh có Maê mà D rblang ch ng bao gi x y ra r c r i.
Các th lĩnh khác ph i h c l y mà làm cho t t, noi gương các b c hi n
minh ngày xưa: Bran, Yoe dam Lu...”
      “Kh i u con b rling ã d y như v y. Nhưng nó không ph i là
ngư i x ki n duy nh t; sau nó n con chim tucăng cũng mu n x ki n;
nhưng nó ch toàn kiêu căng. R i n con di u hâu, nhưng y là m t k
ác; r i con gà r ng, ch ng ai ch u ư c ti ng kêu huyên thiên c a nó b i
nó u ng rư u nhi u quá; con công, xé c l tai ngư i ta vì nh ng ti ng:
                                                                                 151


“to, to!...”, c như nó mu n c t c chúng ta1. R t cu c con b rling d y
cho các th lĩnh Chàm bi t cách x ki n và gi i quy t m i vi c.”

     Truy n thuy t v con chim-x ki n là như v y, con chim b rling n i
ti ng thư ng ư c nh c n trong Nri: s rlet bou b rling, “vư t qua u
con b rling” thư ng có nghĩa là: vư t quá quy n h n c a mình, không
trình lên th lĩnh, t coi mình cao hơn v trí c a mình. vùng ngư i Ê ê,
con chim y, g i là mling-mlang, cũng ư c coi là i m báo vì ngư i ta
thư ng nghe ti ng bay c a nó mà oán m ng. Ngư i Rơngao coi con
chim b lang y là k khai tâm cho nh ng ngư i h c ngh phù th y.
     T ngu n g c truy n thuy t ó, lu t t c Tây Nguyên cho th y hai
khía c nh: khía c nh vui t o nên v     p c a m i truy n thuy t, và khía
c nh nghiêm kh c c a m t thi t ch c xưa, úng ra là t th i ti n h ng
th y b i chính t cu c       i H ng th y mà con b rling không còn nói
chuy n v i con ngư i ư c n a.

     Truy n thuy t không quên nói r ng ngày nay không ph i chim x
ki n n a mà là các th lĩnh, - các th lĩnh Chàm khi ngư i Chàm còn
th ng tr . Ngày nay i v i nh ng ngư i x ki n, tình hình cũng gi ng
như nh ng gì ta ã nói v các th lĩnh. Bên c nh các quan tòa chính th c
c a tòa án lu t t c t dư i bóng Tòa S , còn có nh ng c Già làng,
nh ng con ngư i r t am hi u các lu t l c truy n và cách th c x ki n,
x các b t ng kín áo hơn mà ngư i ta không mu n ưa lên trung tâm
hành chính. Chính       y lu t t c Tây Nguyên m i th c s s ng. Các v
quan tòa này thư ng ng nh t v i nh ng ngư i mà chúng ta g i là các
“ch     t”.
     Theo l , m t th lĩnh càng cao thì ph i tr ti n cho ông ta càng
nhi u; v m t này thì các th lĩnh chính th c là nh ng ngư i anh em x ng
  áng c a các v quan tòa chính th c mà t út lót, ã ư c báo trư c ngay
trong các i u c a b lu t, cũng mang tính truy n th ng như nhau. Tuy
nhiên con chim-x ki n dư ng như l i không hi u như v y:

     “V th lĩnh xưa gi ng như m t con trâu khôn không ăn lúa c a
ngư i khác - Hãy vào nhà v th lĩnh x s c a anh mà xem, ông ta ã có
khá nhi u ti n, ch ng c n n ti n c a anh.”
     Trong Nri ã nói rõ như v y; còn ây là trong Biduê (Lu t t c Ê ê):
     “Ông nào có v vi c, bà nào có b t hòa, thì n g p th lĩnh. H
trao chi c vòng cho cây a; dâng c a c i cho cây sung s r ng nó s
   ng v phía nh ng k bên ngoài hay nh ng ngư i xa l , nó s        ng v

1
     ây có chuy n chơi ch v i t to. Pis to là m t lo i dao nh n. Ngư i M , ngày
trư c v n r t hi u chi n, thư ng d t trên búi tóc ho c m t con dao to, ho c m t chi c
lông công, con công “có ti ng kêu như c t”
                                                                     152


phía nh ng ngư i không ph i cùng h hàng... K t nói r ng mình y u
 u i như m t a tr con...        ngư i th lĩnh che ch cho h     cho t t
và p - k vì th mà dâng c a c i cho th lĩnh b i vì khi vòi nư c v
ngư i ta ph i d a vào b       t, khi xây m t con p ngư i ta ph i c n
nh ng phi n á ph ng, khi có vi c ngư i ta ph i trông c y vào s ng h
c a ngư i th lĩnh - k nào làm như v y là k có t i.”
     Qu là t út lót b lên án, nhưng ta bi t i u y có nghĩa như th
nào.
     Ngư i th lĩnh-x ki n, “cây a ngu n” có nh ng quy n h n và
  c quy n không b b quên trong lu t t c: ph i tuân theo l i th lĩnh;
ngư i nào r i kh i làng ph i báo cho th lĩnh bi t; ngư i thư ng không
 ư c quy n x nh ng b t hòa c a ngư i khác; k xúi gi c ngư i khác b t
tuân l i th lĩnh, ánh th lĩnh, s b ph t, v.v. Nh ng k k nghi p con
chim-x ki n r t hi u nh ng thăng tr m c a ngh này và không ít ngư i
 ã b ngh       tìm l y s bình yên trên ng ru ng, n u h là ngư i trung
th c.

                   CÁC I U KHO N C A B LU T
                        Nghiên c u phân tích và so sánh

      Khi nghe c các lu t t c, t t c ngư i này n t c ngư i khác, ta có
th nh n ra m t i m n i b t là s gi ng nhau v b n ch t, d u h          xa
nhau và có các phương ng khác nhau. ương nhiên là có nh ng bi n
th , liên quan n ch          gia ình, n vi c k th a, v trách nhi m,
nhưng n n t ng - c ngu n g c n a, h n v y - u là chung, cùng m t
tinh th n y, hình th c v n thông theo cùng m t nh p i u.
      Hi n nay m i ch có bô lu t t c Ê ê ư c sưu t m và xu t b n y
   . M t ngh nh ban hành năm 1923 ã chính th c hóa b Biduê này:
      “Vi c xét x ư c ti n hành theo t c l b n a       aklak:
      “do các trư ng làng và các po lan, ch  t,
      “do tòa án ư c thi t l p tr s t nh...
      “Vi c xét x t i các tòa án làng và tòa án t nh ph i tuân theo: 1°
pháp ch c a lu t t c truy n mi ng dư i hình th c g i là Biduê; 2° các l i
v n d ng riêng c a t ng t c ngư i...”
      Lu t t c Srê, hay Nri, ã ư c sưu t m và nay mai s ư c xu t b n.
    i v i các t c ngư i khác, công vi c m i ch còn giai o n m m
m ng... Nên vi c nghiên c u c a chúng tôi s t p trung ch y u vào b
Biduê và b Nri, mà chúng tôi s phân tích và so sánh, nh n ra       yk t
qu c a m t tư duy chung, chung cho nh ng ngư i Tây Nguyên, chung
cho nhi u dân t c khi h còn giai o n u này trong l ch s c a h .
    c bi t, tư duy Hébreu khi nói v các chân lý l n cũng v y; có nh ng
câu châm ngôn trong các Sách Thánh giáo mà ta có th g p l i, g n như
là d ch nguyên văn trong Lu t t c:
                                                                     153



     “D m i răng và khói i v i c n m t th nào, thì k lư i bi ng i
v i ngư i g i nó n cũng h t th .” (Cách ngôn 10)
     “Ngư i u tiên nói trong v ki n c a anh ta có v úng; r i n
lư t phe i l p và ngư i ta s xem xét.” (Cng. 18)
     “Cũng như l a làm cho c c s t tr thành bén, m t k này kích ng
s t c gi n c a k khác.” (Cng.27) - “K nói nh nhàng làm ta b thương
như m t mũi ki m; nhưng l i nói c a ngư i hi n l i ch a cho ta lành.”
(Cng. 12) (Biduê s 22) - “K em n m t b ng ch ng gi d i ch ng
khác gì m t mũi tên.” (Cng. 25)
     “Như con chim s l ng, như con én tung bay, l i nguy n r a không
có nguyên nhân ch ng tác d ng gì.” (Cng. 26)
     “ ng có sàn theo m i hư ng gió, và ng có i b t c con ư ng
nào; con ngư i có cái lư i kép là như v y y.” (H i thánh 5)

      Ngay c hình th c thơ cũng tuân theo nh ng quy lu t gi ng nhau, v
nh p i u và v n thông.
      Truy n th ng còn gi ư c sinh ng m t h th ng pháp lý chu n
xác và có t ch c n m c ta có th nói n m t “T p quán pháp”, xác
   nh cách ng x c a m i ngư i và ư c m i ngư i bi t n, b lu t v
nh ng m t c c a cu c s ng Tây Nguyên, b lu t truy n kh u và ch t
ch , di s n c a t tiên và là tài s n c a nhân dân. B Lu t là m t th
“viên nén” v cu c s ng       ây; c sưu t p b lu t t c y, ta có th d ng
nên m t b c tranh khá hoàn ch nh v cu c s ng ó. Vì yêu c u c a vi c
trình bày, chúng tôi ã nghiên c u riêng ph n lu t pháp và ph n tôn giáo,
nhưng trong th c t không h có ngăn cách gi a các hi n tư ng tôn giáo
và các hi n tư ng lu t pháp.

     Chúng ta có th có m t ý ni m v t ng th m t k t c u như v y và
t m r ng l n c a lĩnh v c mà nó bao quát, khi c m c l c c a b Biduê
Ê ê, mà h u h t các i u m c cũng th y có b Nri:

      “ - V các hình ph t, v các v tòng ph m, v nh ng ngư i vu
kh ng...;
      “ - V các t i ác và t i ch ng l i ngư i th lĩnh (không tuân l nh th
lĩnh,... v nh ng ngư i b làng ra i mà không báo cho th lĩnh...);
      “ - V các t i ác và các t i do th lĩnh ph m (v ngư i th lĩnh che
d u dân c a mình, v ngư i th lĩnh áp b c dân c a mình...);
      “ - V nh ng t i ác và t i ch ng l i ngư i khác (v nh ng k lang
thang, nh ng ngư i có b nh truy n nhi m, nh ng k gieo phù chú, nh ng
k     t nhà, nh ng k lư i bi ng...);
                                                                             154


      “ - V vi c cư i xin (l h i, h i môn, lu t thay th , s th y chung,
không ch u ng phòng, ngo i tình, hi p dâm, lo n luân, b t cóc, phá
thai...;)
      “ - V cha m và con cái (trách nhi m, s không vâng l i);
      “ - V các tr ng t i (gi t ngư i, u c, ánh p và gây thương
tích, tai n n; v nh ng ngư i iên, nh ng ngư i say rư u...);
      “ - V tài s n (th a k , mua và bán, vay mư n, lãi, ăn tr m, tr m
ngũ c c, tr m súc v t);
      “ - V gia súc (trâu ch i nhau, phá ho i mùa màng, b y...);
      “ - V ch s h u t ai, quy n h n và b n ph n c a ngư i po lan.

      Toàn b cu c s ng công c ng và riêng tư u ư c quy nh           y.
      K t c u c a b Nri cũng g n gi ng như v y; tuy nhiên các chương
v các th lĩnh (t i ch ng l i th lĩnh và b n ph n c a th lĩnh) h n ch
hơn nhi u; i u v các t i ch ng l i ngư i khác cũng rút g n hơn. Lu t
hôn nhân       ây cũng ư c coi tr ng như v y; trái l i không có v n   v
cha m và con cái; i u v các trong t i cũng phong phú như v y; i u v
tài s n càng r ng hơn, chi m n m t ph n ba các b n văn ư c c.
vùng ngư i Srê, ph n l n các v x ki n là v vi c tranh ch p tài s n, c a
c i. H u h t các v khác là v chuy n nguy n r a nhau.
      M i i u là m t bài thơ tư ng trưng nh có nh p i u. Không th nói
là i v i m i trư ng h p ư c nêu lên, v quan tòa c máy móc c ra
vài kh thơ nào ó trong lu t t c áp d ng tr c ti p vào trư ng h p ó. Có
nh ng sáo ng có th dùng m i ch như: “v vi c ã cũ như m t cái c
r ng”, nh ng công th c chung cho nhi u v vi c; l i ph i so n ra, l y
ch này ch n nh ng chu i k t h p các hình nh chung thích h p v i
trư ng h p ưa ra. V quan tòa, sau khi nghe các bên, tìm m t gung (con
  ư ng), nghĩa là s i dây, cái chu i các câu nghi th c có nh p áp ng
  úng     tài c a mình; ã tìm ư c cái y r i và ã b t u c, là ông ta
thao thao b t tuy t, m t hình nh này l i g i hình nh kia do k t h p ý t
và v n thông; tam tiip, “chúng g p nhau”, chính h nói như v y1. Sau khi
  ã nghe c lu t t c, m i bàn cãi u là th a - “t ngàn xưa ã như v y
r i” - và s v ã ư c gi i quy t, nh ng l i nói ngày xưa có s c n ng
   n th     y.
      M i i u c a Lu t t c là m t n d ư c phát tri n ra. Hình như nói
chung bao gi chúng cũng i bên c nh        tài và không bao gi có v th
hai c a c p so sánh; ta không bao gi th y ư c ý tư ng mu n i n
  âu, khi các hình nh táo b o n th . R i b lĩnh v c bi u tư ng thu n
túy, ý tư ng t ng t t p trung vào trư ng h p tranh ch p, v n d ng vào

1
 H cũng gi i thích: tom is, coung tam tip, “thân cây thì khác, nhưng các ng n g p
nhau”, nghĩa là ý tư ng d n n s n i k t các hình nh thay i theo t ng i u,
nhưng sau ó các hình nh y l i tr l i, l i giao chéo nhau.
                                                                                155


  ó, bao g p l y nó và gi i quy t v n ; th nh tho ng m t n d nh c l i
chu i hình nh c xưa. Tr m t s ít ngo i l , vi c tuyên án không n m
trong ph n c lu t t c.
      B Biduê có ph n nói n v th hai nhi u hơn và thư ng ch ra c
hai v c a c p so sánh; c tr i tr l i ki u: “K nào làm... cũng gi ng
như...; nó có t i vì...”. B Nri ch y u g m nh ng lý do ư c di n t
m t cách n d , t i m c r t khó hi u n u ta không th t có thói quen và
nhi u khi có nh ng câu ch v n t i nghĩa n gây lúng túng.
        vùng Srê, có nh ng c Già làng bi t cách phân bi t trong b Nri
nh ng j nau yal, nh ng lý do bi u tư ng, có nh p i u, ư c hát lên và
không ng ng tr i tr l i - j nau cah r nya, s v n d ng vào v tranh
ch p ang x và vi c x có t i hay không; hai ph n c a m t dd s nri
(ngôn ng lu t pháp c ) -, và j nau dous, món ti n ph t ph i tr         gi i
quy t v vi c, ư c nói b ng ngôn ng thông thư ng.
      Như v y hình ph t là m t b ph n bên c nh c a b lu t; nó ã
  ư c bi t trư c vì theo truy n th ng nó ã g n li n v i vi c vi ph m m t
t c l nào ó. y là món ti n ngư i vi ph m ph i tr cho ngư i b thi t,
giá tr s t m t ché rư u, n m t con gà, m t con l n, m t con trâu hay
m t chi c chiêng, tùy theo m c       ph m t i1 và vùng Ê ê thì tùy theo
s giàu có c a con n 2.
      Không có chuy n ph t tù; nhưng ta th y có ph t làm nô l : ph i s ng
m t th i gian nhà ngư i ch n , và làm vi c cho anh ta; nhưng nói
chung không có chuy n i x x u. Tình tr ng nô l có th ư c chu c
b ng cách tr “giá thân th ”: vùng Ê ê là m t chi c chiêng b ng ư ng
kính m t khu u tay và m t gang, vùng Srê là b y chiêng, hay b y trâu,
hay b y t m chăn (oui lang). Ngư i Srê không bi t n t i t hình, nhưng
lu t t c Ê ê có d ki n t i này i v i b n cư p và t nhà, ngày nay
  ư c gi m thành tù chung thân. “Ngư i ta s chém u nó b ng m t
thanh gươm l n, s c t c nó b ng con dao s c, và ngư i ta s v t xác nó
ra ngoài bãi cho kênh kênh và qu , hay ngư i ta d n nó vào r ng sâu,
treo c nó lên m t cái cây, và b m c nó cho thú d ...” (Biduê, 49).
        vùng Srê, t i b ph t n ng nh t là lo n luân, ngày xưa r t ít, ngày
nay không còn th y. Ph i chu c t i v i các Th n linh b xúc ph m và v i
dân làng. Ngày chu c t i, l chu c t i, hi n sinh và b a ăn ph i ti n hành
trên m t bãi c , gi a tr i,     Th n M t Tr i ch ng giám. Ch t c a v t
hi n sinh ph i úng v i ch t c a t i l i: lo n luân là s i l i c a hai
ngư i gi ng nhau (v dòng máu), cho nên ph i cúng nh ng con v t gi ng
nhau: b y con gà tr ng, b y con dê tr ng, b y con l n tr ng, b y con trâu
1
 Ăn tr m thóc c a ngư i hàng xóm n ng hơn ăn tr m thóc c a v ; t i này, ư c coi là
m t trong nh ng t i n ng nh t, b coi như t i gi t ngư i: “Anh l y tr m thóc c a tôi,
tôi s ch t ói; v y thì gi t ch t tôi ngay i còn hơn!”
2
  Và ôi khi tùy theo c gia s n c a ngư i cho vay: ph t m t con l n n u ngư i b h i
nghèo, nhưng ph t m t con trâu n u ngư i b h i giàu.
                                                                                                              156


tr ng. Hai ngư i có t i ph i eo gông su t trong ngày gi i t i công c ng
  ó. Th n S m tr ng ph t nh ng cu c ghép ôi không ph i phép; nhưng vì
có s ưa thích i v i t t c nh ng gì màu tr ng, nên ngư i ta cúng cho
Th n nh ng con v t màu tr ng Th n no          và cho con ngư i ư c yên
  n.
        ôi khi hình ph t là m t l hi n sinh t l i i v i v Th n b xúc
ph m, như trong trư ng h p t i n ng mà chúng tôi v a k , ho c như
trong các trư ng h p khác ư c nói n trong Biduê: vì ã chôn cơm
ngu i trong r y c a ngư i khác, cúng m t con l n cho v th n t b xúc
ph m; vì ã xây m t n m m trong r y c a ngư i khác, cúng m t con l n
tr ng; ngư i àn bà góa i l y ch ng trư c khi b m ph i cúng m t con
l n cho h n ngư i ch t; k ph m t i hi p dâm ph i cúng m t con trâu,
v.v. (s 93, 117, 152 b Biduê).
          có th xem xét s th ng nh t v tinh th n ã chi ph i Lu t t c,
  ư c di n t dư i nhi u hình th c khác nhau, và s       c áo trong cách
di n t y, chúng tôi xin d n ra song song sau ây, vài i u c a b Biduê
và b Nri, nh ng “chu i” các công th c bi u tư ng ư c c b ng m t
ngôn ng huy n bí:

                     V ngư i àn bà không ch u tang trư c khi b m ch ng.

      “M còn chưa p, n m còn chưa xong, ngư i ta còn chăm lo cho
linh h n ngư i ch t - m m ra, quan tài d ng d y, vì ngư i v không
tang cho úng - vì bà không tóc xõa r i bù, vì bà không ch ng tay vào
c m, vì bà không                tang cho úng i v i ngư i ch ng ã ch t, m c nát
như h t thóc... - Gói thu c, bà em chia ôi (m t ph n cho ngư i ch t,
m t ph n cho ngư i tình); bà ve vãn ngư i ta, bà ng v i các ông ch ng,
bà kéo h vào r ng; - khi m v a m i l p xong, khi n m còn ph i chăm
lo, khi ngư i ta lo vi c ngư i ch t chưa xong, khi cây chu i và khoai
chưa k p tr ng (trên n m), khi con gà con chưa ư c th ra, khi chưa ai
quên ngư i ch t; khi chưa b m .
      “Vì chuy n ó bà có t i và có v vi c gi a gia ình ngư i ch t v i
bà. - N u gia ình ngư i ch t nghèo bà ph i cúng m t con trâu và tr m t
món n. - N u gia ình ngư i ch t giàu bà ph i cúng m t con trâu...”
(Biduê, 116).
      ..............................................................................................................

      “M còn chưa s p - nhà ngư i ch t còn chưa m t - t còn nh -
v y mà mày ã ch t ngay cây c t (= mày không tôn tr ng t c l ) - mày
bư c qua trên ta. - Mày coi khinh cái u ta như u m t con cá nh
(mày không s xúc ph m ta, gi ng như ngư i ta không s v m t con cá
v n không có s ng     mà ch ng l i) - N m trên m t t m i ( cho nó
  t), l y tay mà p vào t ki n (nt) - như th là có nh ng quan h b c m
                                                                                                             157


(= t c là có th b òi n ). - Trái cây rơi xu ng ngư i ta mu n ăn - trái
cây ta tr ng, mày không ư c ăn... (= không th tái giá khi nào mình
mu n) (Nri, 30).


                               V vi c thông dâm trong nhà ngư i khác:

     “Ngư i àn bà mang t [vào trong nhà] n u g i, mang bùn n
háng, mang t vào y nhà ngư i khác; - nh ng k làm b n g i ngư i
khác, nhà ngư i ta, nơi ngư i ta t thu c lá và tr u; - nh ng k bôi b n
chi u ngư i khác, bôi cáu ghét lên chăn, giao h p v i nhau trong nhà
ngư i khác như l n và như chó... - b n u mê và i vào nhà riêng c a
ngư i ta làm b n c chi c áo ... - nh ng k ó có t i và ph i n bù.”
(Biduê, 149).
     ..............................................................................................................

     “ t chân ( y là ch c a nó); mà mày l i bôi lên g i ta: a bé
ph i bú m nó, mày l i t nó vào vú ta (vi c nào có ch c a vi c y).-
Ngư i ta t p h p trong nhà    ăn th t cúng; mày ã làm b n chân ta và
   a bé bám vào vú mà khóc (= tr t t và phong t c b   o l n). - Có m t
món n , ph i bu c dây d t chó l i (= ph i tr m t món chu c) - ph i l y
cái chăn c a mình m t làm dây d t (tr món chu c này b ng chính c a
c i c a mình)... -  xóa món n này, ph i tr sáu chiêng.” (Nri, 37)


                                                 V t i hi p dâm:

     “K nào th y mu i mu n n m, th y ng a hay trâu mu n cư i, th y
con gái hay v ngư i giàu, con gái hay v c a ngư i ta mu n hi p ch ng
có duyên c ; - n u nó hi p v ngư i nghèo, n m t con l n; - n u nó
hi p v hay con gái ngư i giàu, n m t con trâu.” (Biduê, 152)
     ..............................................................................................................

    “ i qua trên con chim b rling, - i qua trên con di u hâu ang
dư i t... - Tôi có m t con ng a cái p, nh ng k quy n th cư i nó; tôi
có m t con trâu cái p, ngư i ta l y m t nó c a tôi.” (Nri, 34)


                                              V vi c tr m ngũ c c:

     “K nào gi t khăn qu n u hay túi eo vai ngư i ta ang mang, k
nào, như linh h n ngư i ch t hay như các th n, theo u i ngư i ang làm
  ng; - k nào tr m y tay hay y thúng kê hay thóc, tr m thóc c a
ngư i giàu hay thóc c a anh em; - k nào ăn tr m như th cũng có t i
                                                                                                              158


như k gi t ngư i; - và vì chuy n ó h n ta ph m t i r t n ng.” (Biduê,
203)
      ..............................................................................................................
      “G thư ng và g r nhánh (= có nh ng s v không quan tr ng gì
và nh ng v khác gi ng như nh ng cây g r nhánh r t ư c quý                                                      làm
các v t d ng nào ó) - có nh ng con d mèn nh và nh ng con d n mèn
khó ch u; - chiêng ch ng giá tr gì và chiêng c (= có nh ng v tr m nh
và nh ng v tr m n ng).
      “Ta tìm th y con chu t ng, ta gi t nó (= ta s làm như th v i tên
tr m n u ta tóm ư c nó); ta tìm th y con chu t nh t, ta gi t nó; - m t c
tr ng, ào nó lên                  l y tr m; - rau tr ng nh nó i; - c t lúa c a ta,
chưa chín, ta b t mày. - Ta không bú n a, mày l y tr m lúa c a ta, mày
gi t ta.” (Nri, 65)

     Chúng ta s tìm th y m t s th ng nh t v c m h ng như v y khi so
sánh các i u song song, v vi c t l i m t v vi c ã x r i, v vi c
cháy r ng, cháy nhà, v vi c h y b hôn ư c, v s chung th y v ch ng,
v nh ng k lư i bi ng không ch u làm vi c cho v , v ngo i tình, v
nh ng ngư i cư i nhau không báo cho th lĩnh, v vi c l y tr m con m i
m c b y, v vi c l y c p cá trong l c a ngư i khác, v nh ng k gi t gia
súc i vào r y c a mình ( i u 5, 80, 82, 95, 109, 112, 114, 129, 199, 207,
208, 228 trong Biduê)
     Vài ví d d n ra trên ây cho th y rõ b Nri m t xu hư ng súc tích
t i a trong c m t thác các n d . B Biduê có dáng v m t b lu t hơn.


                                    TINH TH N C A PHÁP CH

      M t cu c xem xét các hi n tư ng lu t pháp truy n th ng k trên ã
có th cho phép ta nh n ra nh ng quan ni m mà chúng th hi n liên quan
   n các lĩnh v c xã h i h c, tâm lý h c và o c, và s trôi trư t không
th tránh n tôn giáo, là cái, như chúng ta s th y, bao g p t t c .
      Chúng ta ã nói n t ch c xã h i Tây Nguyên; lu t t c v a là
n n t ng thiêng liêng v a là s bi u t gi n lư c, mang tính bi u tư ng,
huy n bí c a nó. Ngư i Tây Nguyên có ý th c v m t thi t ch v ng
vàng cho gia ình       tránh m t s chia x con ngư i và tài s n, s là s
suy thoái c a t c ngư i, s s p       c a t ng ngư i và c a t t c , m t s
b i ho i di s n t tiên. Chúng ta th y d u v t c a ý th c ó trong nhi u
 i u c a b Biduê hay Nri:
      S tùy ti n c a riêng m t ngư i không th            quy t nh m t
cu c hôn nhân (quan h gi a hai gia ình), m t cu c chia tay, m t v bán
tài s n. Ph i h p h i ng gia ình và nghe l i nói c a ngư i Già, c a
ngư i bác-ch t ch c a h i ng ó: “Ngư i bác không ư c báo trư c,
                                                                      159


ông không bi t vì sao ngư i ta ánh tr ng - ngư i ta không nói chuy n ó
v i ngư i bác xa - ngư i ta không ưa vòng cho ngư i Chàm. -           t và
Tr i không nh t trí (= khi có hai phía, thì ph i bàn b c     i n nh t trí)
- kh và rùa không nh t trí - M t vi c ta thích, nhưng m l i có th cho là
x u (d ch nguyên văn: “tai ta nghe thu n, mà m thì l i nghe như b
b ng”) - ch có th th y là vô v - cha có th cho là ng - th lĩnh có th
cho là dai” (v y thì ph i xin h p h i ng và báo cho nh ng ngư i l n
bi t) (Nri, 32, Biduê, 129).
      Trong tinh th n c a H i ng này, m i lo ưu tiên s là b o t n gia
  ình, i u ki n b o m tính b n v ng c a tài s n. Lu t t c Ê ê bi u t
và c     nh i u ó trong khái ni m truy n th ng v s thay th : “Khi xà
nhà gãy, ngư i ta thay th chúng, khi sàn nhà h ng ngư i ta s a l i, khi
m t ngư i ch t ngư i ta thay th h b ng m t ngư i khác. - i u ó là
gi m m m ng c a căn nhà tranh - b o t n m m m ng (c a gi ng nòi)
  ư c truy n l i t xa xưa - Ph i gi gìn nó như ta gi ám r y cũ, như ta
gi cây c i cũ, m m m ng c a t tiên, c a các bác, các cô; ph i gi gìn
nó quý giá như ta gi gi ng lúa s m và gi ng lúa mu n. -... Nh ng s
r ng gia ình s tan rã, nhà s suy s p, hàng d u s t n l c, - ư ng khâu
ch a l i nh ng gì ã gãy, c ng c cái gì ã y u; - s r ng gia ình s t n
l c trên các r y như nh ng b i lúa, s r ng nó s b tri t h , nòi gi ng s
khô c n như nư c trên ng n núi c n; s r ng s không còn có con, có
cháu, - vì i u ó Lu t t c nói r ng ph i n i l i mãi, ph i thay th mãi.”
(Biduê,97; m t i u g n ó c th hóa vi c thay th trong n i b cùng
m t th t c: s 98).
      Và l i n a: “... S i dây ã t, ph i n i nó l i, cái gì s p v , ph i
c ng c nó l i...      cho căn l u không ,       cho ngôi nhà không s p,
cho rào d u không b nh .” (Biduê, 113)
      T chuy n gia ình chuy n sang chuy n chính tr , vi c thay th các
th lĩnh cũng như v y: “Khi các xà ngang ã y u... ( ây: nh c l i), khi
ngư i trư ng làng ch t ph i m i các cây chu i d i, n i l i, cho m t
ngư i thay th ,        t m t ai ó trên chi c giư ng c a th lĩnh, gi cái
n p chi c gùi ng ,             có m t ai ó gi các chiêng ph ng và các
chiêng l i,      có m t ai ó ch huy dân làng, như ngư i ch t ã t ng
làm... - Nh ng s r ng các ngư i anh em chim b c t, các th n làng, các
anh em, các cháu ch t s t n l c trên các r y, rãi ra trong lúa, s r ng
h s t n i kh p nơi...” (Biduê, 104)
      Cũng m t tinh th n như th d ki n các i u ki n c a vi c nh n con
nuôi: “.... vì i u ó bà nh n m t a con gái nuôi,         gi l y lúa gi ng,
    có m t a con ng n g i hay n thân mình, b i vì bà s r ng gia
  ình s bi n m t, nòi gi ng mình s t t l m”. (Biduê, 107) - khuyên b o
các th th c trong vi c chia tay, kìm hãm vi c ly hôn: “... y là l t vòng
ra kh i tay - y là l y lư c ra kh i u”. (Nri, 142).
                                                                       160


      S tiên li u y ư c áp d ng m t cách thích áng vào v n           kép là
tài s n và vi c k th a c a c i, không       cho chúng l t ra kh i gia ình;
ngư i Ê ê và ngư i Srê u giao cho ngư i àn bà nhi m v s h u:
“N u ngư i ch ng có chiêng, ché, ng a, trâu, mâm ng, ch u thau, bát
nh , chén nh , n u ông ta có nh ng c a c i nào ó ông ta ph i giao l i
cho v        bà gi ... - N u ông em c a c i cho gia ình mình, ông s có
t i và s có có chuy n gi a ông và v ông.” (Biduê, 142) - “C a c i xưa,
    trang s c c , tài s n ngày trư c, trang s c c a ông bà, - ph i ư c
dùng chung. - Các chén nh b ng s , các bát nh b ng ng, các              v t
l t v t, không ư c em bán         ăn; ph i gi gìn chúng mãi. - Các chi c
gùi Giarai, các chi c gi ,... ngư i ch c , cũng gi ng như m , ph i gi
gìn... (ti p theo là k ra m t dây b t t n t t c nh ng gì có th s h u và
b t bu c ph i gi gìn).
      Cũng như v y, ngư i ta bo bo gi cho t luôn l i trong gia ình
    tránh b phân chia: “N u bà cô m t, cô cháu s n i nghi p,... - như v y
s không ai dám chi m l y t nh n l y v mình.” (Biduê, 230)
      Lúc k th a, khi ôt trong hai v ch ng ch t, ph n l n tài s n n m
l i trong gia ình ngư i v ; ch m t ph n nh thu c v nh ng ngư i h
hàng gi i n c a ngư i ch ng, tránh ư c t i a vi c chia nh             t ai:
“Tôi c ph i nh c mãi yêu sách c a mình n m t l m r i, - m t như là b
say n ng - tôi ch n các th        c trong nh ng th ngư i ch t không còn
s h u n a. - con voi ch t, nh ngà ra, - con tê giác ch t, nh s ng ra; -
ông y ã già, nh ng ngư i thân c a ông tìm l y ph n thu c v mình.”
(Nri, 53, Biduê, 182).
      S phong phú v l i liên quan n cu c s ng xã h i ó là m t bi u
hi n c a tinh th n b o th mà chúng ta ã g p nhi u l n các dân t c có
óc truy n th ng ch t ch này.

                                       ♣

      Tuy có m t u óc h p hòi nh t nh do tâm tính tuy t i b o th ,
ngư i Tây Nguyên t ra có m t s nh y c m tâm lý r t tinh t . Các công
th c trong lu t t c ch ng t m t s hi u bi t v con ngư i mà ta không
th ng có nh ng ngư i “nguyên th y”. Như o n mô t ng n g n sau
  ây v anh chàng, có th ư c vay, ã làm ra v giàu hơn là th c: “K
làm ra v thêu thùa t m cái túi ng mu i, t hàng cho th ng các h t
ngô, k tìm cách l a ngư i giàu...” (Biduê, 37) - ho c nh n xét sau ây:
“Chuy n y ch ng m i m gì, ch ng ph i hôm nay m i có, r ng thanh
gi ng thì t trên òn tay, r ng kh p nơi, t Tây sang ông, t muôn
thu nay, con trai và con gái thì i tìm nhau. Nhưng v chuy n ó ph i
th n tr ng, ng có phóng i quá m c.” (nt. 133); và sau ó: “N u cô
gái và chàng trai yêu nhau và thích mu n nhau, thì ngư i ta s không
tròng dây vào c h ; nh ng chi c vòng s ư c t trên chi u, t h s
                                                                     161


c m l y, t do, ch ng ai ưa chúng cho h , ch ng ai t chúng vào tay
h .” (nt. 95). V vi c quy n rũ, m t s mi n t khôn ngoan s k t thúc
m i chuy n lôi thôi: “N u ngư i àn bà c mình vào ngư i àn ông
ch ng mu n i theo bà ta, n u c m l y ngón tay anh ta mà kéo, n u bà ta
c m l y móng tay anh ta, n u bà ta g i và m i anh; th thì ch ng có v
vi c gì c , vì bà y gi ng như m t trái cây chín t m ra, bà ham mu n
ngư i àn ông và tìm cách ve vãn anh ta” (nt. 154)
      Và làm sao có th không nghĩ n vi c xét x c a Salomon trư c
quy t nh này c a lu t t c: (V nh ng k tìm th y m t chi c ché, b k t
t i là ăn tr m)... “ i v i m t v như th này, ch ng c n m t phiên tòa
dài, ch ng c n ph i i quá xa       cho voi và tê giác u ng nư c; s em
bán chi c ché, s em áo và váy (các th do bán ché mà có) ra mà chia,
m i ngư i s có m t ph n và th là v vi c ã xong” (nt. 218)
      V i u nay, b Nri cũng ch ng thua kém, như câu sau ây v vi c
ăn c p cái ng i u: “ăn c p ông i u ki u Tây thì ch ng nghiêm tr ng
gì; ăn c p cái ng i u thư ng, thì ph i n ba trâu.” (k ăn c p cái ng
  i u p ch ng t là mình có th m m , anh ta b cám d ; k ăn c p cái
  ng i u t m thư ng là m t tên lư i bi ng, vì nó ch c n i tìm m t khúc
tre b t kỳ nào ó trong r ng làm m t cái ng i u). Ho c như i u sau
  ây v cái b th a gi a hai ám ru ng: “Không ư c cu c vào b th a
san b ng b ru ng c a mình” (b i vì làm như v y hàng năm i v i b
th a, như ngư i ta v n làm i v i nh ng b th a bên trong ám t
riêng c a mình, ta s d n d n n i r ng ám ru ng c a mình ra, gây thi t
cho ngư i bên c nh).
      Nhưng b Nri bi u hi n tinh th n c a nó trong m t hình th c có tính
bi u tư ng hơn trong ó n i b t m t s tinh t áng chú ý v khi u quan
sát: “Con dao làm ư t da b n thay vì chui vào bao (như m t ngư i àn
bà lư i bi ng); ch c i lúc tr i t i (bà ta làm như th ) là làm chuy n
ngư c i; l y nư c, ngư i ta t n m ng tre l n (k lư i bi ng n m
dài thay vì làm vi c là như th    y) (Nri, 21). Nh ng nh n xét chính xác,
  ư c cô ng trong nh ng công th c bi u tư ng, vư t qua t m m c m t
l i khuyên b o ơn gi n: “Khi leo d c, ng nói r ng anh khát (không
tâm lý); n u anh g p ngư i M , ng có tìm chuy n lôi thôi cũ (h s n
sàng rút dao ra ngay); khi v i v , ng có nói chuy n các cô gái.” (Nri,
29).
      Vài ba t ch ra m t tình c m, vi c l p l i các nét ch m phá nh
nhàng này em l i nh ng thông tin quý giá v các phong t c và t p quán:
K nào i l y c i s không n i gi n khi chi c gùi c a mình b th ng (anh
ta còn có th vác c i trên vai), nhưng s n i gi n khi chi c cán rìu b gãy
(khi ó không còn có th làm vi c ư c n a) (Nri, 52). S quan sát các
loài thú và     v t cũng th t chính xác: “Lũ ki n mang các bó lúa c a
chúng i (ph i b t chư c cách làm vi c c a chúng); b n chim s bay x p
xòe kh p nơi (      em cái ăn v t ); Con L n r ng tr ng làm nên hòn núi
                                                                         162


(ám ch con l n r ng truy n thuy t ã làm nên ng n núi Liang Biang
b ng cái mõm c a nó - và là bi u tư ng c a t tiên ã t o nên nh ng
ru ng lúa mà chúng ta ph i làm hàng ngàn năm nay); k nào        lăn m t
chi c ché tròn s không th th y nó d ng l i; n i dùng nhi u thì mau v ;
nhưng k lư i bi ng không mu n l y con dao và chi c xà g c ra.”
(Nri,55; “V nh ng k b t tài phung phí c a c i”.)
     S nh y bén trong quan sát thư ng ưa n nét hóm h nh; gi a m t
dây các n d truy n th ng hoa m , có th tìm th y nh ng l i ùa c t hay
nh ng nét hóm h nh: “... K i lang thang m c c m vào m i ch , anh ta
hành ng gi ng như ngư i b kim châm vào mông...” (Biduê, 68) -
“Ch ng ai b t con ng a ph i eo dây d t... ch ng ai bu c àn ông ph i
trao i chi c vòng v i ngư i àn bà.” (nt. 132) (v i k        t nhà): “Ch
m t mình mày, mày ã làm cho l a thiêu s ch m i th , cũng gi ng như
ch m t cái k p mà ng n h t bao nhiêu s t ngư i ta ưa cho nó.” (Nri,
17) - và viên ng c này c a Biduê: “... k xô xát v i v , n u h n ta ánh
v a ph i, có ch ng m c, thì ch ng có chuy n gì c .” (137)
     Cái ó ư c nói theo phong cách c a Truy n th ng và không h phá
v nh p i u c a phong cách y; nó n m r t úng ch c a nó trong các
c nh xét x , v n trung thành v i truy n th ng t tiên l i v a hi n di n
sinh ng.

                                        ♣

      Lu t t c là m t bi u hi n c a o c; nó không            trình bày h t
lĩnh v c ó, nhưng nhìn chung nó th hi n s c thái o c riêng c a
t ng t c ngư i. Lu t t c Tây Nguyên, dư i hình th c nh ng câu châm
ngôn, nh ng t c ng , cho ta m t ý ni m khá chu n xác v ý tư ng o
   c x s này. Qua cái nhìn u tiên, ta nh n ra             ây vi c áp d ng
nh ng nguyên lý o c m c ích ch nghĩa, truy n th ng ch nghĩa,
   c bi t lên án t t c nh ng gì ch ng l i m t quan ni m lành m nh và t
nhiên v gia ình, m t hình th c h n ch và có t ch c c xã h i. B Nri,
   c bi t trong v n     hôn nhân, g n v i quy lu t t nhiên hơn, o c
               1
hơn b Biduê . Hơn n a, có nhi u t i không tìm th y trong Nri, vì không
có trư ng h p ó, nhưng l i l i có trong Biduê, có c l i ghi chú v cách
xét x . V m t này, ngư i M và ngư i Raglai g n ngư i Ê ê hơn.
      Truy n th ng pháp ch lên án nh ng k thù c a gia ình: ly hôn,
ngo i tình, lo n luân; ch ng l i các tai h a xã h i, t nh ng k kiêu ng o
không ch u nghe l i khuyên và không bi t n uy quy n c a các Già làng,
cho n nh ng k hư h ng, n i lo n, cư p bóc, t nhà. Nó giành m t

1
 Xem chương v hôn nhân gi a m t ngư i àn ông trư ng thành v i m t ngư i àn
bà quá tr : “N u ngư i àn ông ph n bôi v mình...”: ngư i Ê ê, ch ng có chuy n
gì c ; ngư i Srê: t i ngo i tình.
                                                                    163


ph n l n cho nguyên t c v các trách nhi m, vư t qua ph m vi pháp ch
    ch m n lĩnh v c o c. Nhi u i u xác nh quan h trách nhi m:
b m ph i ch u trách nhiêm v t i c a con cái (“N u con cái làm... thì b
m ph i chiu trách nhi m” Biduê, 143) và ngư c l i (“N u ngư i ch ng
chui vào trong l u ngư i ta ăn tr m, thì t i c a anh ta    lên v và các
con anh ta; n u anh ta nói nh ng l i ch i r a, t i c a anh ta s      lên
các cháu trai và cháu gái c a anh ta, chúng ph i n t i...” nt,150),
nh ng ngư i liên k t ch u trách nhi m v nhau, ngư i thuê nhân công
ch u trách v ngư i làm thuê. Ng c nh cho th y trách nhi m này vư t
qua ph m vi pháp ch và th m chí c ph m vi o c, mà chuy n sang
lĩnh v c tôn giáo; chúng ta s tr l i v n này.
      Truy n th ng ca ng i m t hình th c tương tr r t g n v i lòng bác
ái, ôi khi v l i vì ngư i ta ch      i ư c áp l i, nhưng t ra khá trong
sáng:
      “Gánh c i n ng, ph i giúp ngư i ta mang, cũng như gùi nư c n ng;
ph i giúp hoàn t t cái nhà ang d ng;... m i ngư i ph i cùng nghe m t
tai, nói như ch có m t mi ng, mong mu n như cùng m t t m lòng. T t
c , ngư i và cư dân, cháu trai và cháu gái, t t c nh ng ngư i     ây và
  kia ph i luôn luôn giúp nhau.” (Biduê, 87)
      “Ngư i th lĩnh cõng dân như ngư i ta cõng em mình, ông t m cho
dân như ngư i ta t m cho a bé, ông che ch cho h           m is     ut t
   p và d ch u...” (nt. 32)
      “K nào không lo cho ngư i m, không chăm nom h , có cơm và có
rư u mà ch ng ch u chăm lo cho h ; k nào không chăm nom y ...
quên cúng t ( cho ngư i b nh ư c lành) và khi n cho ngư i b nh
ph i n m lâu trên chi u, dư i chăn, sinh m y u và n n i không còn
s c mà nói n a, không n u cơm cho ngư i m, không bu c ngư i m
ph i ăn... k ó có t i” (nt. 85)

     Ta không th y có nh ng i u tương ương trong b Nri; các c già
b o r ng ã quá ương nhiên và ư c m i ngư i tôn tr ng cho nên ch ng
c n ph i c n ph i nh c nh , không c n có nh ng i u kho n ó.
     Lu t t c khuyên răn b ng b n ph n, nhân danh Phong t c, hơn là
tr ng ph t. Khi m t b n án ư c tuyên b , hình ph t ch y u không ph i
là con l n hay ché rư u, mà là vi c các Già làng coi là anh có t i, ph i
chu c l y s chê bai c a c ng ng. Cũng như trong m i vi c, khi ngư i
Tây Nguyên mu n tìm lý do cho m t hành vi c a mình - v k th t hay
  ng x - h vi n n cái Phong t c y, cái Phong t c v n làm nên t t c
s c m nh cho lu t t c.

                                     ♣
                                                                      164


        i n t n cùng v n , truy b t cho ra cái i u ã làm nên b n ch t
và tính c áo c a tinh th n pháp ch y, ta s nh n ra cái ý tư ng cơ
b n gi i thích m i hi n tư ng Tây Nguyên, n n t ng c a cái công trình
  ư c gìn gi t bao nhiêu th h , là m t quan ni m mang tính m c ích
ch nghĩa và tôn giáo v th gi i, coi t t c nh ng gì ã có t ngàn xưa
   u là t t, b i vì ó là do các Th n t ra, và s mãi mãi như v y b i vì
s t n t i c a dân t c Tây Nguyên không có m c ích gì khác lưu truy n
nó mãi.
      Pháp ch ó là m t o c b i vì nó là m t minh tri t, m t “th
hi u” c a th gi i truy n th ng ch nghĩa và tôn giáo, vì nó ư c xây
d ng trên chính n n t ng c a o c: tiêu chu n o c không ph i là
trong tương quan v i m t cái t i ưu. ó là cái t t tuy t i do m t Quy n
l c n nh, là m t lý tư ng ta luôn có trư c m t mình, mà ta d n d n
vươn t i và xa lánh nó thì s là m t s th t lùi. Tiêu chu n c a lu t t c và
   o c chính là Phong t c. i u t t là i u ã luôn ư c làm t muôn
thu , t bu i kh i nguyên c a th gi i, là i u các Th n ã d y con
ngư i, là i u t tiên ã truy n l i cho các th h hôm nay. N u ngư i
Tây Nguyên có th có ý tư ng v s ti n b ; i v i h canh tân là có t i.
Làm cho h ch p nh n căn c c a m t ti n b k thu t làm xáo tr n các
ph m trù tinh th n ã x p thành n p c a h do giáo d c và s l i gi ng,
  ã là m t i u khó; khi n h ch p nh n ý tư ng v m t s ti n b v           o
   c càng khó hơn. Và ã s ng như v y nhi u th k , ý th c b m t i i,
ch bi t nhìn v phía sau mình. i u ó không trái ngư c v i s “hi n
minh” mà chúng ta v a nói n, v i i u ki n là không nên hi u t ó
như ngư i ta v n hi u phương Tây ch ng h n, mà như m t thói quen
xem xét ý v , giá tr c a m i s theo m t chu n m c truy n th ng. Ta
nghe nh ng ngư i châu Âu nói v nh ng ngư i Tây Nguyên mà h g p:
“ ó là nh ng nhà minh tri t”. Theo m t quan i m nào ó, qu th t úng
như v y; nh t là n u h không ph i là nh ng ngư i duy nh t như v y.
Nhưng không nên t d i r ng m t dân t c có th s ng ch b ng quá kh
c a mình; ng v ng t c là ti n lên; m t dân t c như v y ph i ho c ti n
lên ho c bi n m t.

      Cái t t, v m t pháp lý và o c, là cái v n ã t t t bu i các Yang
t ch c ra th gi i. T ó mà có s thâm nh p l n nhau gi a các lĩnh v c:
các hi n tư ng pháp ch , không h bi n tính i, thông thư ng, v m t m t
nào ó, s là các hi n tư ng tôn giáo. Lu t t c, khi có d p, nh c r ng ph i
cúng các th n b xúc ph m, ch rõ c n ph i cúng v t gì, trong nh ng hoàn
c nh như th nào; nó cũng nh c nh nh ng i u c m k không ư c vi
ph m (nhà b kiêng, m b kiêng...)
      Trong khi nghiên c u các dư c ph m, chúng ta ã i n ch nh n
ra ý tư ng cơ b n cho r ng căn b nh c a cơ th chính là m t s r i lo n,
thông thư ng là do m t l i v    o c gây ra (c n hi u là ã không tôn
                                                                     165


tr ng m t phong t c, vi ph m m t i u c m k ), s nhi u lo n trong t
nhiên, s xa r i phong t c y s ư c s a ch a, ch a lành (boe) b ng
món thu c t nhiên g n li n m t cách truy n th ng v i tình tr ng b nh lý
  ó; như v y t c là ã tr l i v i Phong t c. Hi n tư ng như v y cũng di n
ra trong lĩnh v c lu t t c. T i ph m là s r i lo n do không tôn tr ng
Phong t c, s nhi u lo n trong xã h i ó s ư c s a ch a b ng món ph t
g n li n theo truy n th ng v i tình tr ng ph m t i ó; như v y ta s tr l i
trong tr t t thư ng l c a t tiên. R t áng chú ý là t ng dùng          ch
vi c s a ch a v m t pháp lu t ó cũng úng là t ng ta ã th y trên kia:
boe, có nghĩa en là ch a lành. i v i m t ngư i b n a, hai hi n tư ng
  ó ch là m t. “S v ã ư c ch a lành”.
      Trong i u ti p sau, v tôn giáo, ta s th y l i úng ti n trình y
  ư c gi i thích b ng m t quan ni m duy nh t c a ngư i Tây Nguyên: l i
l mv       o c, s vi ph m m t i u c m k , vi c coi thư ng m t phong
t c là m t s m t tr t t trong cái th gi i mà các th n ã t o ra; m t l
cúng, x ng v i t i l i, dâng các Th n, s làm cho m i s tr l i trong tr t
t và ch a lành s v có tính tôn giáo.         ây n a, không nên ng c nhiên
v t ng ch a lành, vì l cúng s tránh cho ngư i m c t i kh i b b nh
do các Yang ph t nh ng k ã quên các ngài.
      Y h c c truy n i v i cơ th con ngư i cũng gi ng như Lu t t c
   i v i cơ th xã h i, như tôn giáo c a t tiên i v i vũ tr toàn v n
nh ng con ngư i và Th n linh: ó là m t nhân t tr t t , là phương ti n
  ã ư c tiên li u c a Thư ng         sáng th     cho th gi i ư c t o ra
trư ng t n theo úng ý tư ng mà các Th n ã nh t mãi mãi.
      S h i t v cung cách ng x trong các lĩnh v c khác nhau, t y
h c, n pháp lu t và tôn giáo ó, quan ni m v th gi i, ơn nh t và bao
g p t t c , chìa khóa c a m i v n        ó, v m t tâm lý có th c t nghĩa
b ng ch nghĩa truy n th ng toàn v n: Phong t c là ơn nh t và ã tiên
li u m i s , không th i ra ngoài ó. Các hi n tư ng k thu t, pháp ch ,
tôn giáo, ch là nh ng h p tr i c a ch nghĩa truy n th ng b n ch t ó, nó
   nh hình tư duy ơn gi n nh t cũng như hành vi sơ ng nh t, và hi n l
trong ó.


                      CH T THƠ TRONG BI U             T

     Lu t t c mang tính tôn giáo, không th ch p nh n vi c thêm th t,
nhưng không ph i là văn b n ch t, không ph i ch vì nó ư c gi gìn
b ng l i truy n kh u; nó t n t i m t cách s ng ng, nó chính là i s ng
c a dân t c Tây Nguyên. Và v i tư cách ó, nó y ch t thơ, h t thâm
tr m l i vui tươi, nó là m t giai i u ca hát. Ngư i Tây Nguyên bi t hát
t t c nh ng gì anh ta làm (ddos cirih yao).
                                                                   166


      Phân tích l i di n t thơ c a Lu t t c, ương nhiên chúng ta s g p
l i i u ta ã nói trên ây, v hình th c th m m c a các truy n c . T t c
nh ng cái ó ch là m t; do yêu c u trình bày, chúng ta ã chia ra thành
t ng chương, do ó mà ã chia c t cu c s ng thành t ng l p c t gi t o.
Ngôn ng c a Biduê, Nri và các b lu t t c khác là ngôn ng thơ-huy n
bí (dd s p ndik), ngôn ng v n lưu gi t t c nh ng gì là truy n th ng,
tính ch t m t i g n như thiêng liêng b o m m t tính trung thành tôn
giáo và nh p i u u n c a nó làm thành m t thu t nh , t o d dàng
cho vi c truy n n i vĩnh vi n.
      Các phương cách k t c u c a ngh thu t thơ c bi t này bao gi
cũng gi ng nhau: h t s c t do v t v ng và cú pháp bi u hi n b ng s
l p l i m i m t t y mà ngư i ta thay i hai hay ba l n các nguyên âm,
b ng l i o ngư c táo b o tr t t thông thư ng c a câu ưa v ng ra
trư c và ch ng v cu i; b ng các l i tĩnh lư c khi n ngư i d ch n
ph i tuy t v ng, chưa k ch b ng m i m t t mà ám ch        n m t truy n
thuy t hay m t phong t c mà c t a u bi t.
      Ta có th d dàng xem xét nh ng ví d sau ây:
              Jat ea nyu knang hong cš
              Múc nư c nó d a v i núi
              bš ea mao boh boh tao kli
              ngăn sông có á b ng
              mao kddi arang nyu knang hong sah mdrong
              có khác ngư i khác nó d a v i th lĩnh giàu.
      Có nghĩa là: “Khi gi t nư c v và ta m t, ta t a vào b      t: Khi
xây m t cái p, thì ph i dùng á b ng; Khi có m t s v , ta ph i tìm s
nương t a ngư i th lĩnh” (Biduê, 31)
              Nyu dlang nyu hdeh
              Nó có nó con
              klong ka thao sang sang
               ư ng mòn chưa bi t hi u
              bang ka thao bit
              l chưa bi t nơi
              engit lan hong adie ka thao kral
              xanh lơ t v i tr i chưa bi t nh n ra.
       Có nghĩa là: “K nào th y m t a bé còn tu i chưa bi t nh n ra
  ư ng i, còn chưa bi t cái l (l Adren, nơi t ó ngư i Ê ê ã chui ra),
và còn chưa phân bi t ư c màu xanh c a tr i v i màu xanh c a ch n xa
xăm...” (Biduê)
              Ago r pu boê til
              Không có trâu ch a lành d u v t
       “Khi không tìm ư c con trâu ã m t, thì ch nhìn th y d u chân
c a nó cũng là m t i u an i r i.” (Nri)
              Bang pôrnae dôdm
                                                                    167


             Ch t chày phi n g
       “Mu n ch t chi c chày giã g o ( úng        dài như ý) thì c n có
phi n g làm ch t a” = Mu n k t t i thì ph i có b ng ch ng. (Nri, 28).
             Kuo b rling jak du tung
             B t b rling khéo tr n lông uôi
      “Khi mu n b t con chim b rling, nó r t khéo ch y tr n và ch    l i
cái lông uôi” = Khó mà b t qu tang ư c tên tr m; tư ng ã b t ư c
r i nhưng nó ã thoát m t. (Nri, 63).
      Chúng ta cũng nh n ra l i ghép v n ã bi t: âm cu i câu v n v i âm
  u câu ti p theo; trong ti ng Ê ê, g n như bao gi cũng là v n gi a âm
cu i và âm th hai:
             K dlong êdah ktu
             k gu êdah eh un
             ddih kun kuê sa sung sa mô
                                (Biduê, 20)

            Êa blung nyu kdat
            êa khat nuy kplong
            sah mdrong nyu gac
                         (nt. 26, 129)
     Trong b Nri, nguyên t c t do hơn; ôi khi ta g p hình th c u n
sau ây:
               d s g na g la kdat
            Mi gla nk r pis
            mi lis plaê b nyang
            ri ang drim
                         (Nri, 22)
           Ta cũng thư ng th y l i k t c u sau:
            Buc ahit r l m
            dd m ahit r lah
            tiah ahit p ldšt
                         (nt. 30)
           Và l i còn nh ng bi n th khác:
            T m r pu ruh neh bah
            t m r pu rah neh boe
            loe kon kuny neh ras
                         (nt. 5)
      B ng cách này hay cách khác, bao gi m t câu cũng g i m t câu
khác ư c báo trư c trong t cu i ư c c lên; y là m t l i ghi nh
c a ngư i hát l .
      Các cách th c thơ ó g n li n v i s cân i c a câu thơ v m t
trư ng    và s c m nh c a các thì, t o nên cái nh p i u r t i c trưng
                                                                       168


c a t t c giai i u Tây Nguyên. x s này, “ i u lu t” c a Lu t t c là
m t bài thơ, cũng như t t c nh ng gì nh c nh         n cái c xưa.
        B Nri ôi khi trình bày m t hình th c văn h c c bi t: các i u
lu t ư c bi u hi n b ng m t cu c i tho i gi a hai phía, m t cu c i
tho i hư c u do ngư i x ki n hát m t cách máy móc, ho c là i tho i
th t khi nh ng ngư i bào ch a n m v ng Lu t t c.             i u v các i u
bu c t i tùy ti n, ta g p o n sau ây:
        (B can) “Tôi ã làm gì ây mà ph i b ph t? - Tôi gi ng như m t
cái dây leo con tươi và m i; - Vi c gì âu mà tôi ph i b i hoàn?
        (Ngư i k t t i) “Khi m v mu n, a con ph i i tìm m . - mày
không n tr món n c a mày, thì ta ph i n tìm. - Nín l i m t cái r m,
thì l i sinh ra m t ch sưng ph ng (có nh ng s v không th gi l i mà
không gây ra thi t h i) - Tr n l n nh ng cái không thích h p, s b Th n
S m ph t.
        (B can) “B c t c, tôi phá tan t t c ; - B c t c, tôi p     căn chòi
c a tôi ru ng. - Tôi không ăn mu i, tôi không li m c m t con cá khô. -
Tôi có l y gì âu m t ph i ch u n ?...”
                                               (Nri, 13)
        Còn hơn c thơ trong các truy n thuy t, thơ trong Lu t t c th m
   m tính bi u tư ng; nhi u i u ch toàn là m t so sánh t         u n cu i;
b Nri c bi t thích n d : phán x v m t v l n có th ch a ng
trong m t n d ch ba hay b n t .
        Các so sánh ư c l y trong thiên nhiên, trong i s ng và thói quen
c a các loài v t, là cách th c thư ng ư c dùng trong b Biduê:
        “K không ng v phía con gà, l i ng v phía con ch n h t
d ...” = k t bi n mình k thù c a nh ng ngư i thân c a mình (47).
        “K gi ng như con nh n giăng tơ, như con th ch y tr n, gi u h t
m i m i tranh ch p...” (59).
        “Nó s , gi ng như con h , mà không ai bi t n s c m nh, như con
th không ai bi t âm mưu, như con l n r ng hay con nai không ai bi t
  ư c hang...” (136)
        “Con tê giác ch t, ngư i ta l y s ng, con voi ch t, ngư i ta nh
ngà...”
        (Nri, 53; “v vi c n i dòng”)
        B Nri thích nh ng so sánh l y t      i s ng quen thu c:
        “Tôi m t chi c cu c nh , chưa tìm l i ư c thì tôi ch ng ch u
d ng...” = Tôi i tìm k ã tr n kh i làng (6).
        “Tôi không th i ư c lò rèn c a tôi, tôi thuê m t ai ó giúp tôi...”
= Tôi c n m t ngư i bào ch a (7).
        “Lúa chín òi li m” = t i thì ph i ph t (10)
        “L a ã t t t lâu, thu c trong ng i u hút h t, r ng ã i qua
h t...” = tr l i m t v án ã x r i.
                                               (Biduê, 5)
                                                                     169


         ôi khi so sánh kéo dài thành m t bài ng ngôn, như i u sau ây
ch a ng m t nh n xét tâm lý tinh t :
      “K i câu cá bơn ng trên b ; k ánh cá b ng thúng ng
ch nh ng không sâu; k ánh cá b ng lư i quăng tìm h nư c sâu...” =
k tìm cách t t nh t      có ư c cá ăn là hình nh c a k can thi p vào s
v c a ngư i khác ki m ư c ti n (Nri, 61).
      Như ta th y, b Nri ít khi cung c p v th hai c a c p so sánh; y
th t s là n d , mà ngư i Srê g i là dd s pla. Có m t ôi n d -chìa
khóa thư ng tr i tr l i và cho phép ta hi u ý nghĩa c a c i u lu t,
như:
      “Ph i c t dây d t chó” = ph i tr m t món ph t.
      “Nhi u tai nghe khác nhau, thì m t” = khi ngư i ta không ng
tình v i nhau, là sinh chuy n.
      “Ngo i tình trên ư ng, rìu dài” = (s v quan tr ng); ng ai tình
khi cùng i l y c i, rìu b ng chì (= ch ng áng k ).
      K làm ra v nhân v t quan tr ng thư ng ư c ch b ng câu nói
vòng này: “Dùng dao dài quá thì b thương su t” - “nh ng k cư x như
lư i dao l i c mu n to hơn cái cán.” (Biduê, 188).

       Tính bi u tư ng y toát ra m t tinh th n ph c t p. Ta nh n ra   ây
cái óc quan sát, v n là ưu th c a nh ng ngư i “Nguyên th y” như chúng
ta ã nói: (“... k c bám quanh chân, như khói bên b p l a hay nư c
dư i sông, gây chuy n...” Biduê, 217), m t nh y c m tâm lý ư c b c
dư i hình nh: (“k gi ng như c l i mu n cao hơn tre, như thú r ng l i
mu n nh y lên cao hơn ng n cây...” Biduê, 6); m t tính thơ tinh t : (“...
k th y m t a bé không bi t phân bi t màu xanh xa xăm c a nh ng
ng n núi v i màu xanh c a b u tr i, k gi ng như con chim cu gáy tìm
n ng m, như con v t mái        gió cu n i...” Biduê, 137). Và ng sau t t
c nh ng cái ó, không bi u t ra, nhưng th t s là linh h n c a cơ th
  ó, m t ý th c tôn giáo sâu xa, nó gi i thích t t c .
       Các Th n, nh ng ngư i t ch c m t vũ tr có tr t t , ã sáng t o ra
t t c th h ng sinh linh theo hình nh c a nhau. Gìn gi Truy n th ng,
tuân theo phong t c, là b o t n s hài hòa c a t nhiên và tình b ng h u
c a các Th n; xa r i nh ng cái ó, là phá ho i tr t t y, p v s hài
hòa ó, h ng l y s tr ng ph t c a các th n. i u ó c t nghĩa c lý do
l n quy t nh c a các i u kho n c a Lu t t c; hình ph t ư c ưa ra
không ph i tr ng tr k có t i mà là m t s s a ch a i v i xã h i và
nh t là i v i các Th n , b ng quy n l c c a các Th n hơn là b ng
món ph t hay món b i hoàn, l p l i Tr t t c a th gi i do các Th n t o
nên.
                                                                    170


                       CHUNG QUANH LU T T C

        Các v vi c Tây Nguyên thư ng khá ph c t p, r i r m, xưa cũ;
chính nh ng ngư i bào ch a ôi khi cũng ch ng hi u rõ ra sao, và ai ã
theo dõi s v bi t gi i quy t cho úng v i Truy n th ng và th a mãn c
hai phía là khó khăn n ch ng nào. Tình tr ng ó nói chung là do
phương ông ngư i ta không có nh ng khái ni m v chân lý gi ng như
phương Tây, các bên i ch s trình bày s v theo cách c a mình, v i
ch d a m nh m c a các l i th , nhưng i u ó có th ưa n nh ng
cách gi i thích hoàn toàn ngư c nhau. Nh ng ngư i bào ch a không nh t
thi t có ý nh ánh l a; t c l là ph i nói như v y, và tâm tính h v n là
th . Tuy nhiên mu n có cơ s v ng ch c cho vi c xét x        có ư c m t
phán quy t công minh - b i h r t nh y c m v i cái úng và cái sai - hay
ít ra ư c c hai phía ch p nh n, h ph i dùng n hai bi n pháp: nh ng
ngư i làm ch ng và các ch ng c , nh ng hi n tư ng c n-pháp lý mà
chúng ta s phân tích m t cách v n t t.
        B Biduê nói và nh c i nh c l i r ng “không có v vi c nào mà l i
không có ngư i làm ch ng”. M t l i k t t i không có b ng ch ng là
không có giá tr . Ngư i làm ch ng c bi t quan tr ng trong các i u v
tr m c p, ch i r a (“ai b t u trư c?”), v các quan h nam n . Ngư i
làm ch ng có th thu c        lo i: y là m t ngư i, là h hàng hay láng
gi ng, ã th y, nghe hay “ ư c nghe nói l i”. Có khi nh ng ngư i làm
ch ng như v y, r t ông và hăng, k thì ng v phía bên này, ngư i l i
    ng v phía bên kia. ôi c m t làng kéo n làm ch ng cho m t ngư i
làng mình.      ng trư c khó khăn ó, các c Già làng-x ki n, v n bi t
cách nh n ra tính trung th c trong các l i ch ng như th nào, bèn v n
d ng n các phương cách khác.
        Các v t ch ng, d u v t hay b ng c , cũng có th dùng làm ch ng.
K tr m có th        l i d u v t trên ư ng i c a y; ngư i ta c g ng tìm
cho ư c m t d u v t ó; n u k tr m b b t qu tang, ngư i ta c gi l y
cái khăn qu n u c a y: y s là tang v t cho ngư i x ki n: “Nó ã l y
cái khăn c a mày, v y t c là nó ã th y mày ph m t i.” (n u không thì nó
  ã không làm ư c th ).
        Trong s các th có giá tr v t ch ng, cái kha có m t v trí c bi t,
nó có hai hình th c: cây g y-b ng ch ng và chi c thư c kh c-b o m
mà chúng tôi ã nói n. Cây g y-b ng ch ng n nay v n còn ư c
dùng r t ph bi n; ch ng h n m t ngư i ánh cá ã tr m t cái l       sông
     b t cá;   cho nh ng ngư i khác bi t rõ quy n c a anh ta trên vùng
nư c ó, anh ta c m m t cây c c bên trên có m t thanh ngang ven ch
nư c y, cái kha y có nghĩa là: “nơi ánh cá riêng. K nào n l y cá
  ây ph i n m t con trâu, s ng ph i dài b ng thanh ngang trên chi c
c c này”. N u trong m t v x v chuy n này, ngư i s h u có th ưa ra
  ư c cái kha c a mình thì s tránh ư c vi c tranh ch p. B ng ch ng ó
                                                                      171


là b o   m phòng ng a; nó bi u hi n, b o      m và b o v quy n c a anh
ta.

       Cái kha, th c hi n theo hình th c chi c thư c có kh c, ngư c l i là
m t b o m v sau cho m t quy t nh, m t th a ư c, m t v xét x . Nó
tránh cho ngư i ta tr l i m t v vi c ã x xong r i; hay, ít ra, lưu gi
d u v t c a vi c xét x ã qua, nó cho phép m t s hi u ch nh nhanh
chóng. y là ngư i làm ch ng trong tương lai. Ngày nay nó có ph n b
b xó, vì sau m t v xét x , ngư i ta thích gi m t b n án vi t úng cách
hơn. Nhưng nó v n còn d u v t trong t c l sau: sau khi ã k t thúc m t
v mua bán t, nh t là m t ám ru ng, ngư i ta ào m t cái l              góc
ru ng, dư i áy t m t chi c bát, là d u hi u s h u, ư c p v thành
s m nh b ng s v t em i (trâu, chăn, xu ng, cu c, dao...); m t c c á
to, cũng g i là kha, ư c t trên chi c bát-b ng ch ng y; khi có tranh
ch p, ngư i ta d c c á y ra và m l i các m nh bên dư i.
       Ch riêng t thôi, cũng có th dùng làm b ng ch ng. M t ngư i
nh t m t v t nào ó; ngư i ta bu c t i anh ăn c p v t y; anh ta l y m t ít
   t ch anh ã tìm th y v t và gi nó trong bàn tay trong khi làm phép
th ; ch     t y s nói lên s th t. Ngư i ta nói n u c ng, “ t-b ng
ch ng”; và cũng nói: u ya, " t k t t i”. Nh ng ngư i làm ch ng không
ph i bao gi cũng          tìm ra s th t, là i u ki n cho vi c xét x công
b ng; lúc này c n m t bi n pháp căn b n, có tính ch t lo i tr .      y là
vi c th , do ngư i xét x      ngh và ư c hai phía ưng thu n, là s phán
x c a Th n linh. Cãi nhau chán, m i bên u bám ch t quan i m c a
mình, u n i gi n và ch p nh n m t gi i pháp hung b o cho d t i m
t t. Bên dư i v b ngoài c a m t cu c t thí s c m nh, vi c th căn b n
là m t hành vi tôn giáo. Nó là m t cái c         vi n n Th n linh, trao
quy n quy t nh cho Th n linh, ư c hi n l qua vi c th .
       Cu c th b t u b ng l i kh n các Th n, m t ché rư u ư c dâng
m i và u ng       tôn vinh các Th n; ôi khi còn có hi n sinh m t con gà
hay m t con v t cho Th n Nư c hay Th n L a, nh m xin các l c lư ng
th n linh soi t công lý cho k vô t i và làm cho b m t k có t i. Th
b ng l a - tam g rchah - th c hi n b ng cách c m nh ng c c than h ng
trong bàn tay và n m l i cho nó t t i; k nào làm v y mà không b b ng
là ngư i th ng trong v ki n; n u c hai không ai th ng, thì m i ngư i
m i m t ché rư u hòa gi i. Khi ngư i Tây Nguyên nói “ t tay vào l a”.
h bi t rõ là h nói gì. Cũng có t c l y m t      v t ra t dư i áy m t n i
nư c ang sôi - sou daa -. Ngư i Tây Nguyên b o r ng các Th n không
bao gi     cho ngư i chính tr c b b ng.
       Ngư i Chàm ngày xưa bi t cách th sau: “... Khi có tranh ch p, h
ném m t chi c nh n vàng và nh ng qu tr ng gà vào n i nư c sôi; ph i
nh t chúng ra. Ho c h nung        m t s i dây xích và bu c ngư i ta ph i
c m trên tay i mư i bư c. Bàn tay k ph m t i s b l t h t da; k vô t i
                                                                             172


không h b thương. Ho c ngư i ta b t hai ngư i xu ng nư c. K vô t i
không b chìm; k có t i s chìm ngh m.”
      Th nư c, tam nyh p, ít tàn b o hơn, và ngư i ta d dùng n.
Ngư i ta l y m i bên m t ngư i; cho h l n xu ng nư c; k ngóc u lên
trư c s thua ki n. Trư c ó ã có cúng lôi kéo s chú ý c a các Th n.
Sau khi ã có phán quy t c a th n linh như v y thì không th khi u n i gì
n a.


                                     PH     L C
                                  Dam Kang x ki n

        Sáng nay, g n như c làng B. u kéo n tòa án. Trư c tiên là cái anh
chàng Det y cáu ghét y, kéo theo t t c ngư i thân c a anh ta, i kêu ki n;
và gia ình Tây Nguyên thì ch ng có gi i h n nào c , nh t là khi ngư i ta ghép
c b n bè vào y. Dam Kang, v quan tòa b n a, b c cái ám ngư i n ào la
hét n i b t bình chung c a h vây l y. Det ch ng ph i là giàu, nhưng anh ta có
vài món quà nh       mong ư c ngư i x ki n ưu ái: “C m l y, ây là m y qu
tr ng ng ng; m i       ra êm qua y; ây là m t bát thu c lá th t ngon...” V
quan tòa áng kính làm ra v không nhìn th y gì c . M t bài nói dài c a Det và
nhi u ngư i, cùng nói m t lúc, trình bày v vi c l ra ch c n có m y l i: êm
qua ngư i ta ã ăn tr m cá trong chi c l c a Det t. Det ta bu c cho Dot
chính là th ph m, vì anh ta ã nh t ư c g n ch y cái xà g c c a Dot mà
anh ta t trên chi c chi u bên c nh v quan tòa. Ông này ã hi u, và cho i tìm
Dot.
        Dot n, kéo theo cùng anh n a ph n làng còn l i. Ch ng còn ai nghe
  ư c ai n a. K này mu n l p mi ng k kia, vì ai cũng bi t k nào nói nhi u thì
s th ng. Có m t c già, h n là ã u ng rư u êm qua, ti ng nói kh ng ch
  ư c tình hình, dù gi ng c h t s c tr m. Nhân lúc n ào, Dot nói m y câu v i
v quan tòa. Anh ta giàu và h n anh ta ph i h a v i ông v t gì ó p l m, có
th là m t cái chiêng c ch ng? Qu th t anh ta có nguy cơ ph i n m t con
trâu...
        Cu c cãi vã h n lo n kéo dài su t bu i sáng; m t s m u câu nói nghe
  ư c cho phép theo rõi s tình. Det tr l i t n ngu n g c chi c l c a anh ta
trong khi Dot tuyên b n u anh ta mu n ăn cá thì anh ta ch vi c i kéo lư i c a
mình. Có nh ng lúc t m l ng, Dam Kang c nói ra ôi ba công th c truy n
th ng; r i, bên này hay bên kia l i tìm ra m t lý l m i và l i to ti ng lên. Cu i
cùng, Dot i n ch th a nh n r ng êm qua anh ta có n ch chi c l c a
Det, nhưng ch ng có con cá nào c !
        Dam Kang s p tuyên án; ông ta b o m cho b n án b ng cách c các
  i u kho n truy n th ng trong Lu t t c:
        “Khi m i ngư i ng , ngư i ta trút cái l    t cá:
        Khi m i ngư i ng , ngư i ta l y cá ra kh i l .
        Tôi mu n câu con cá bơn
           nư c i th t vui, t l th t vui,
                                                                              173


             t chi c l nh trong h nư c sâu,
             t chi c l nh     nơi nư c ch y sát m t t.
          Tôi t l c a tôi         y và tôi s ư c con cá    uôi;
          tôi      y canh cá,
          tôi t d u hi u ngư i ta không l y i.
          M t thì ngư i ta ăn; nh ng thì ngư i ta l i1.
          B n tr m Chi và Cho, chúng ăn lúa Jirai;
          Tên tr m Putpar l y con trâu c c a Chungbang.
          Qu cây rơi xu ng, ngư i ta mu n ăn:
          N u mày ăn qu ta ã tr ng, mày s khi n các Th n n i gi n;
          h t rơi xu ng v n là c a ta, ai l y tr m ph i n.
          N u ta gieo các h t, ta kh n các Th n cho chúng n y m m t t tươi.

       R i n phán quy t: “ êm qua Dot ã ra thăm l c a Det; nó không ăn
tr m cá c a Det vì l r ng không; nó ph i hi n cho Det m t ché rư u và m t
con gà hòa gi i. Song?2”
       Ché rư u ã ư c mang n; ngư i ta s u ng ngay; v quan tòa tham
gia, và ó là t c l . Det mong ư c nhi u hơn và rũ; nhưng ché rư u này
khi n anh ta b t cau có và an i anh ta cũng nhanh như lúc cơn gi n dâng lên
trong khi anh ta nói.
       “H i các Th n! hãy n thăm chúng tôi, n u ng cùng chúng tôi ché
rư u l n hòa gi i này. L cá ã trút h t và bây gi chúng tôi u ng         s a
ch a; m t ché rư u l n và m t con gà, vì sai ph m n . Xin Th n cho chúng tôi
s c kh e và cho chúng tôi ng ngon; tránh cho chúng tôi b nh t t và thương
tích; cho chúng tôi g o và cá    ư c ăn no. Hãy n u ng cùng chúng tôi, h i
Th n, h i Yang!”




1
    “Ngư i ta l y tr m cá c a tôi, nhưng   l i cái l ”
2
    “ úng không?”
                                                                    174


                         VIII
             V trí hàng u c a cái tinh th n:
                        Tôn giáo
                             D N NH P

      Sau khi ã khám phá t t c các lĩnh v c c a i s ng Tây Nguyên,
   y ta ã hé th y nh ng bí m t c a chúng, bây gi ã n lúc chúng ta có
th      c p n th gi i tôn giáo, nó th m sâu vào t t c các phương di n
  ó trong i s ng, bao g p chúng, gi i thích chúng và nâng cao chúng
lên. S th m th u ó sâu n m c không nên ch          i tìm th y toàn b tôn
giáo Tây Nguyên ư c nói n ch trong m i chương này; nó có m t
trong t t c các chương, ngay t    u sách.    ây chúng tôi ch c làm toát
lên phương di n c thù tôn giáo c a các hi n tư ng chúng ta ã nghiên
c u trên kia và chúng s tr nên không toàn di n, b tư c m t cái làm cho
nó có m t ý nghĩa sâu s c n u không có chương này. Chương này gi ng
như m t cái chìa khóa làm vi c, không có tham v ng nghiên c u toàn b ,
mà ch c g ng i n t n cùng các s v t.

       Ơi Yang - Ngư i Tây Nguyên tôn giáo.- D u ta có nói gì i n a, thì
ngư i Tây Nguyên là ngư i có tôn giáo. V chăng, có con ngư i nào
không bi t n nh ng hình th c hi n t i mà m t n n văn minh tăng t c
n m l y làm nên “s c m nh” và “vinh quang” c a vài ba dân t c tiên ti n,
mà l i không có tôn giáo, có tôn giáo m t cách truy n th ng? Không m t
ngư i Nguyên th y nào là ngo i l c . Tuy nhiên v n có nh ng ngư i
Tây Nguyên không còn có tôn giáo n a. Nguyên nhân duy nh t là m t s
ti n hóa không ư c hư ng d n m t cách y . Chính s ti p xúc v i
văn minh ã khi n h bi n theo tà giáo; nh ng k ph i ch u trách nhi m
không ph i là chính nh ng ngư i Tây Nguyên, mà là nh ng k ã tách h
ra, làm cho h không còn quan tâm n phong t c c a h , t c s c m nh
tôn giáo c a h mà không mang n cho h cái gì khác thay th . Bác sĩ
Jouin ã sáng su t nh n ra i u ó: “C n tránh tình tr ng t p t c b ng
nhiên tr nên kh kh o và l b ch, th m chí có th t nay i v i h là
không th hi u ư c, nh ng ngư i Ê ê, Bana, Xơ ăng, Giarai, M c a
chúng ta b ng nhiên m t h t ch d a, không có m t ư ng hư ng ng x
v ng ch c, t b nh ng quy t c mà cha ông h ã theo, h còn chưa thích
  ng ư c v i nh ng ư ng hư ng l i luôn bi n ng c a các xã h i hi n
   i, bên ngoài Nhà th .”
       Ngư i Tây Nguyên mà chúng ta nghiên c u, là con ngư i không ai
bi t, ho c bi t r t ít, t h cũng không bi t chính h , không có ý th c v
giá tr mà h      i di n; ó là con ngư i s ng hôm nay cũng như ngày xưa
và không bao gi thôi c u kh n các Yang. Ý nghĩ t b tín ngư ng y hay
                                                                      175


không th cúng các Th n y th m chí không bao gi          n v i h . T tiên
  ã tin như v y t ngàn xưa, và t ngàn xưa các v Th n ã ư c cúng
theo ki u như v y; y là lý l       c oán truy n th ng. Không có v n
không “thi hành”. M t l n n a, i tư ng nghiên c u c a chúng ta không
ph i là ngư i qua ư ng ngòai ch hay ngư i dân làng bên con ư ng
cái l n, mà là ngư i b n a vùng sâu, ư c quan sát t i quê hương c a
h , ang s ng cu c s ng c a h .
      Ngư i Tây Nguyên là ngư i có tôn giáo b i vì, i v i h , m i th
   u thiêng liêng. ây ch là chi u sâu hơn c a i u ta ã nói v tính
truy n th ng ch nghĩa c a h . Toàn b cu c i h , c v t ch t l n tinh
th n, u ư c khuôn theo m t t p quán, mà tôn giáo th m m t                u
   n cu i: các Th n ã sáng t o ra vũ tr và quy nh ch c năng c a m i
th ; con ngư i, là k     y t và k ch u ơn c a Th n linh, không ư c làm
b t c i u gì ra ngoài Truy n th ng c a t tiên, b i anh ta ph i duy trì
tr t t mà Th n linh ã s p t,         i u Th n linh ã kh i sinh thì cũng s
k t thúc trong Th n linh; toàn b tôn giáo và toàn b cu c s ng u là
   y. Thuy t m c ích tôn giáo ph ni m y khi n ngư i ta coi không có
v t gì là không có linh h n, t h t lúa nh cho n chi c ché rư u hi n t .
T mê tín thư ng dùng ch hi n tư ng này là r t không úng; th t v y,
nó là bi u l thư ng kỳ c a m t tín ngư ng s ng ng và t ng quát n y
sinh m t cách bình thư ng t nguyên lý tôn giáo tin r ng Th n linh có
m t kh p nơi và có th nhìn th y m i th .
      V a là m t truy n th ng xa xưa, tôn giáo Th n linh v a là m t hi n
tư ng gia ình; nó v a có tính ch t chính tr v a có tính cách gia ình. Là
cơ s và là ơn v th c th nh t c a xã h i Tây Nguyên, gia ình cũng là
trung tâm c a i s ng tôn giáo, cung c p khuôn kh và nhân v t cho i
s ng này.
      Nh ng nơi th cúng chính là căn nhà c a gia ình, trong m i cơ h i,
th a ru ng c a gia ình, theo nh p i u c a các l h i và các nghi th c
nông nghi p, căn nhà - kiêng c c a làng cho d p hi n t chung m i năm
m t l n, nghĩa trang trong d p chôn c t ngư i ch t r i trong l b m .
Ngoài nh ng nơi thông thư ng ó, còn có m t vài nơi c bi t khác, như
Bumong,       ó ngư i ta ti n hành m t l cúng nh kỳ hay b t thư ng.
Vi c th cúng Th n linh ch y u ư c ti n hành trong nhà, m t tôn giáo
không có ngư i th t s là tăng l ; chính ngư i ng u trong nhà, ngư i
già nh t, là ngư i thay m t nh ng ngư i khác (trong nhà) giao ti p v i
các Yang, c u kh n và hi n t . Ông ta là ngươi b o v các truy n th ng và
ngư i ch t tôn giáo.
      M i ngư i Tây Nguyên u là tín          c a tôn giáo th Th n linh.
Chúng ta c tình huy ng nh ng danh t to tát, nào là “thuy t t nhiên”,
nào là “thuy t v t linh”, r i “thuy t a th n”... Có th nói r ng tôn giáo
c a ngư i Tây Nguyên là t t c nh ng cái ó và hơn th n a. Nh ng
thu t ng trên là quá rành r      có th mô t tinh th n tôn giáo ph c t p
                                                                    176


  ây,   xác nh hình th c tôn giáo c bi t này, v n là chung cho m i
con ngư i trên trái t. B i vì, như chúng ta s th y, tôn giáo c a ngư i
Tây Nguyên chia x r t nhi u tín ngư ng, nhi u phương di n, nhi u h
th ng c a nhi u t p oàn ngư i khác nhau.
      M t truy n thuy t nói v s hi n di n c a Th n linh trong T nhiên,
là ngu n g c c a tín ngư ng i v i các Th n núi, Th n các d c cao,
Th n nư c, Th n á,...Chúng tôi xin tóm t t truy n thuy t ó, có thêm l i
bình c a ngư i k l i:

      “Ngày xưa bi n tràn lên, chi m h t t ai, gây ra ng p l t và phá
h y t t c . Các Th n u ph i ch y tr n, lung tung, r i rít. Các v , ngư i
thì chui xu ng t, ngư i thì chui vào các t ng á, m t s l i vào r ng
sâu, m t s tr n vào các cây to. Cho nên ngày nay ngư i ta m i th y có
nh ng Th n t, Th n á, Th n nư c, Th n r ng; và ngư i ta kh n: “H i
Giang núi Gungong, á Pompil, R ng thiêng Mbel,...”. Ch có m t mình
Ndu không ph i ch y tr n i âu c , vì Th n không ng         âu c , không
nơi này cũng ch ng nơi kia”.
      Ngày xưa, các Yang s ng chung v i ngư i; m i sinh linh u nhìn
th y nhau và hi u nhau; ngay c các loài v t cũng v y. Nhưng t tr n l t
n , tiêu di t m i ngư i, ch tr l i m t ôi, còn các Yang ã ch y tr n h t
và loài v t không còn bi t nói n a. Không ph i T nhiên, không ph i các
nơi ch n ư c th n thánh hóa, nhưng chúng ã tr thành nh ng nơi trú
ng c a các Th n; ngư i ta cúng bái v Th n cái nơi ã tr thành linh
thiêng.

    L i kh n và th i v n.-

    O Yang                                 Ơi Th n
    Lot ju lot nhol                        Hãy n thăm chúng tôi
    Nyu mo any...                          U ng rư u cùng tôi...

     H u h t m i l i kh n vái u b t u như v y.          y là m t trong
nh ng l i u tiên ngư i khách nghe ư c trong căn nhà c a ngư i Tây
Nguyên, khi ngư i ch m i anh m t ché rư u c n. Có ngư i tư ng tôn
giáo này d ng l i     ó, trong khi y ch là m t trong r t nhi u l i c u
kh n theo nghi l hay t ng ni m. Ngư i Tây Nguyên thư ng xuyên c u
kh n s hi n di n c a Th n linh; qu là h thư ng m i các Th n u ng
rư u, nhưng ch nên quên r ng h u ng vì các Yang. M t ngư i quan sát
h i h t th y     y ch ng có gì khác hơn là m t c nh chè chén ki u quán
rư u; ch nên cho c nh ôi ba ngư i ang say m m che m t chúng ta,
mà ph i nhìn th y t t c nh ng ngư i khác, trông h th t nh y c m, thơ
m ng, sâu s c. C nh y là bi u hi n c a m t h th ng tôn giáo sâu xa và
là m t cơ h i tuy t v i nh n ra h th ng ó. H u h t nh ng y u t c a
                                                                            177


b n nghiên c u sau ây u ư c thu lư m chính trong nh ng hoàn c nh
như v y, lu n bình v m t Yang nào ó, v m t tín ngư ng g n v i Yang
  y.
       Tôn giáo bao g m toàn b cu c s ng; các v c u kh n Th n linh g n
v i nh p i u c a cu c s ng gia ình (sinh , cư i xin, b nh t t, tang ma,
ti p khách, mua bán th a thu n, v.v.), nh p i u c a các nghi l nông
nghi p (b t u và k t thúc lao ng s n xu t, nh ng ngày c bi t x u,
Năm m i), khoác lên nh p i u ó m t ý nghĩa tinh th n - chưa k nh ng
l i kh n ni m g n v i m i hành ng và nâng cao nó lên b ng cách em
l i cho nó m t nét thiêng liêng.
       L i c u kh n ư c bi u hi n b ng ngôn ng c , che gi u, th n bí; nó
có vai trò gi ng như ti ng La-tinh c a ngư i Phương Tây, l i di n t c
   nh và vĩnh c u c a các pháp i n xưa cũng như c a L c u siêu tôn
giáo. ó là m t th ngôn ng nghi l , luôn luôn ng nh t v i chính nó
     b o m tính lâu dài c a nh ng gì ã ư c coi là vĩnh h ng, và c tình
t i nghĩa gi l y tính thiêng liêng c a s vĩnh h ng ó.
       M c c m tôn giáo c a ngư i Tây Nguyên, i tư ng c a m t tín
ngư ng c xưa do s th n kh i c a các Yang cho nh ng con ngư i u
tiên, khi Th n và ngư i còn nói chuy n ư c v i nhau, nhìn theo m t
quan i m khác, có th coi là k t qu nh ng v n ng trí tu c a con
ngư i mu n tìm m t cách gi i thích th gi i: y là hai cách nhìn nh n b
sung cho nhau v cùng m t v n .
       Cũng như v y, các hành vi tôn giáo chính là nh ng th c hành hôm
nay c a T p quán vĩnh h ng do các Th n t ch c ra vũ tr thi t l p, m t
s tham gia ư c nh trư c vào tr t t th gi i ã ư c áp t, và là
nh ng ho t ng c a m i con ngư i nh n bi t nh ng s c m nh tinh th n
c a vũ tr , c thích nghi, i vào trong vòng tu n hoàn c a chúng, sáp
nh p vào cái thiêng liêng y, tham gia vào nh p i u c a nó. Không có
ch cho tư bi n t do cá nhân, cũng không có ch cho vi c th c hi n tùy
h ng. Con ư ng mòn ã v ch s n, mà các th h bư c theo, bư c chân
sau d m lên bư c chân trư c1.

                                      ♣

          I.- TÍNH BI U TƯ NG C A CÁC HUY N THO I

      Dư i v b ngoài ơn gi n, tôn giáo Tây Nguyên kỳ th c r t ph c
t p, thách th c m i phân tích cùng ki t nh t; nghiên c u m t cách sâu
s c, ta nh n ra   y m t h th ng liên k t ch t ch và mênh mông b i nó

1
 Tôn giáo Tây Nguyên ch ch u r t ít các nh hư ng bên ngoài; có nhu m m t chút
màu s c Ph t giáo i v i các t c ngư i phía B c g n Lào, m t ít nh hư ng H i giáo
  i v i các t c ngư i phía Nam, g n ngư i Chàm. (Tác gi )
                                                                      178


bao g p c m t quan ni m v vũ tr ư c các Th n linh s p t. Tư tư ng
tôn giáo, ư c bi u l b ng các nghi th c truy n mi ng và ư c “th c
hi n” b ng các hành vi cúng bái, ch y u mang tính ch t bi u tư ng. Nó
  ư c ti n hành, không ph i b ng các khái ni m mà b ng bi u tư ng,
không ph i b ng tam o n lu n mà b ng ng ngôn.            y không ph i là
hình thái văn phong vô tư, mà v a là n i dung v a là hình th c c thù
c a n n tri t h c tôn giáo này. y là b i vì, xét n t n cùng, thì m i s
   u là bi u tư ng, cho nên l i bi u hi n này m i mang di n m o ó.
      Các câu truy n k xưa không ph i là nh ng ng ngôn ơn thu n, mà
là nh ng huy n tho i chính c ng, i tư ng c a tín ngư ng chung và
ngu n sáng t o ra các nghi th c. R t ít th y nh ng truy n k không mang
m t s c thái tôn giáo và bi u tư ng; khi nói n m t Yang, bao gi câu
chuy n cũng d n n ni m tin và làm n y sinh m t s th cúng. Do ó ta
hi u r ng các tín ngư ng c a ngư i Tây Nguyên và các bi u hi n c a
chúng không ph i là i u ơn gi n, b i vì, căn c vào tính bi u tư ng cơ
b n, m i th trong vũ tr      u mang m t ý nghĩa tinh th n, và như v y u
thu c v tôn giáo. Yang chi, Yang chê, Yang j h... “Th n cây, Th n c ,
Th n m i v t...”. Không có gì b b quên: m i th ta nhìn th y u là
bi u hi n c a nh ng cái khác, còn th c hơn c th gi i này c a chúng ta,
th gi i này ch ng qua ch là m t b sưu t p các hình nh...

       Th n t i cao.- Tính th ng nh t trong quan ni m v vũ tr ư c ch a
   ng trong m t v Th n t i cao, Ngư i t ch c nguyên lai và Thư ng
h ng ngày. Các t c ngư i phía Nam nói chung g i ông là Ndu. Các t c
ngư i khác quan ni m v ông m t cách v t ch t hơn và dư ng như phân
bi t     ây m t ôi, mang tính nh nguyên không ư c xác nh rõ ràng,
chia các ch c năng c a v này cho hai ngư i có h hàng v i nhau hay hai
phương di n c a m t Ngư i.        i v i ngư i Ê ê, ó là nh th c Aê Du -
Aê Diê, nh ng ngư i ph i h p c a th gi i, th ôi cao hơn t t c các th
  ôi Th n thánh khác; i v i các t c ngư i phía B c, ó là Yang Kuh keh
- Bok Glaih, ôi v ch ng t i cao, v Thư ng           ch trì nh p i u nông
nghi p. Ông còn ư c g i là K dra ban gong, “Ngư i nuôi c th gi i”.
    i v i m i ngư i, dù là m t nhân v t duy nh t hay m t ôi, v y cũng
t p trung nh ng c tính sau ây mà ch ông ta m i có : Nhân t , Vĩnh
h ng, T i cao tuy t i, Thư ng . Ông là ngư i sáng t o ra t t c và
m i s s ng u t ông mà có; ông coi sóc con ngư i và mùa màng.
       Ndu thu c m t h ng c bi t. Ông là Tinh th n thu n túy và ch
mang d ng ngư i hay chim trong nh ng l n xu t hi n r t hi m hoi. Tính
phi v t ch t ó khi n ông cao hơn t t c các Yang là nh ng k ph c v
ông. Ông không nơi này hay nơi kia, mà kh p nơi, tùy ý. Th nh
tho ng, ông n “ng i” trên m t gò m i, trong m t cái r y,             trông
ch ng cho lúa m c th t t t. T bu i kh i nguyên th gi i, là v Cha nuôi,
ông ã t o ra th c th c a m i con ngư i; nhưng, trư c s        c ác c a con
                                                                    179


ngư i, ông ã cho tr n H ng th y h y di t t t c ; ông không mu n làm
thêm m t phép l         c u nh ng con ngư i không áng c u; tuy nhiên
ông d y con ngư i cách gi t nai và heo r ng         t nuôi s ng. Trong
Truy n thuy t Con chim màu        và Truy n k v      a tr m côi, ông là
thư ng      c a nh ng ngư i nghèo, ông n thăm h và bi n h thành
nh ng ngư i giàu có, n u h t ra trung thành. Ndu không bao gi ư c
tư ng hình.
     Aê Diê ư c quan ni m là m t ngư i r t to l n ã t ng s ng trên
m t t này thu r t xa xưa và có v ; khi con ông ch t, ông r i b ch n
cư trú trên tr n th . Ngư i Ê ê t c hình ông b ng g . Ngư i phó c a ông
là Aê Du quy nh các mùa và ban các v thu ho ch.
     Dù mang tên g i nào, v Th n t i cao thư ng b ngư i ta quên, mà
l i nh     n các Yang nh là nh ng v ư c hư ng l c c a con ngư i hi n
t . Ngư i Tây Nguyên thích cúng các v Th n bi t thư ng th c th t và
rư u c n, hơn là cúng Ndu là ngư i ch ng thi t gì các th y. Ta v n còn
nghe các c già làng kh n “Ndu và các Yang ph c v Ndu”, nhưng vi c
cúng bái này ang gi m d n. V chăng y cũng là xu hư ng chung c a
con ngư i m i th i. Ta ã th y ngư i La Mã hi n t cho các v Th n nh
nhi u hơn là cho Jupiter vĩ i, và ngày nay, nh ng ngư i Cơ c giáo
suy i th các Thánh n m c che l p c v Chúa duy nh t.
     D u sao, t t c các t c ngư i u có khái ni m v m t v Th n t i
cao, th l c t ch c t i thư ng, là i tư ng tín ngư ng cho dù không
  ư c th cúng.

     Các th ôi.- th b c dư i, th n tho i Tây Nguyên có vô s các
Th n l n nh , m c      linh thiêng khác nhau, mà ta có th phân bi t theo
tính cách, nơi trú ng , ho c ch c năng. Thông thư ng h i t ng ôi,
trong ó hai thành t ho c trái ngư c nhau, ho c b sung cho nhau.
     Th ôi cơ b n là nhóm Yang - Caa, các Th n thi n và Th n ác, các
Thiên th n và các Qu s , cái Thi n và cái ác; s        i l p ph quát và
  ư c nhân cách hóa trên toàn th gi i.     ây th ôi này g m hai nhóm
tr n v n: các Yang, t c các Th n thi n, h p thành m t nhóm, và các Caa,
t c các Th n ác, h p thành m t lũ. M i Yang u tư ng trưng cho m t
phương di n c a cái Thi n, m i Caa, Kondis là tư ng trưng cho m t hình
th c c a cái ác. áng chú ý là t t c các t c ngư i, dù phương ng khác
nhau, các Th n thi n u có tên là Yang; Yang c a ngư i Chàm, và Yang
c a ngư i Java.
      Các Yang l n nh t, thư ng ư c c u kh n, là Bung, Yang T ch c
c a ngư i Srê; - S rden, Yang c a các k thu t; - Me Boya, Th n Núi
(Yang ngok c a ngư i Rơngao); - Dong Rong, Th n Sét (Bo Brok c a
ngư i Rơngao), v.v. Các Yang này thư ng ư c quan ni m là nh ng nhân
v t d thư ng, các v anh hùng, các v bán-th n, ngày xưa t ng s ng trên
m t t, làm toàn phép l , và t ó ư c t p quán th n hóa: “Ngày xưa,
                                                                      180


  ó là nh ng con ngư i gi ng như chúng ta; bây gi chúng ta tôn th h
như Yang.” H cư trú nh ng nơi thiêng liêng, có v trí rõ ràng, dư i t
hay trên tr i. n lư t mình, các v Yang này cũng thư ng xu t hi n t ng
  ôi: Uong khot oung Kho, các v t tiên c a ngư i Srê; Siat Siong, các v
t tiên c a ngư i Noup; Dong Rong, th n s m và sét; Oi Doi ngư i
Giarai, và ngư i Bana là Yang Kuh Keh và Bok Glaih, các v th n
trên cao, Nguyên lý n và nam c a s sáng th . Các ôi nhân v t huy n
tho i này ho c g m có m t y u t nam và m t y u t n b sung cho
nhau, ho c g m có hai ngư i vô tính sinh ra t m t s lai tính nguyên lai
bi u l trong nhi u truy n thuy t, c bi t trong các truy n thuy t nói v
s hình thành cơ th con ngư i.
      Các Th n ác, Caa trong ti ng Srê, Kia trong ti ng Bana và Sê ăng,
Yang Liê trong ti ng Ê ê, là nhân cách hóa c a cái ác, là nguyên nhân c a
m i tai ương, c bi t là m t mùa, b nh t t và ch t chóc. Các con qu y
không có ch       c    nh; m t s      dư i m t t, ph n ông lang thang
trong không khí, như m t ng n gió hay dư i hình d ng m t con chim,
hay trên m t t trong hình thù m t con thú h n h p kinh d , thu c gi ng
th n u ngư i mình ng a, kỳ lân và r ng. M c ích duy nh t c a chúng
là gây kh n kh cho con ngư i. M i khi có ngư i ch t, ngư i Tây
Nguyên kêu to: “Caa! caa!”1. K nê thu c vùng ngư i Xơ ăng, có m t
con su i nư c nóng mà ngư i b n a g i là Cái n i c a Kia.
      Trong s các Yang, chúng ta s nghiên c u các th ôi cơ b n mà
chúng ta s phân tích: M t tr i và M t trăng, Tr i và t.
         i v i ngư i Srê, M t tr i và M t trăng là anh trai và em gái; m t
truy n thuy t k v vi c phân chia vai trò c a h như sau: “Ngày xưa,
M t tr i hi n ra ban êm, còn M t trăng thì hi n ra ban ngày. Nhưng
M t trăng, là m t chàng trai tr m c qu n áo tr ng b nh bao, là ngư i
khó tính; anh ta s b b n qu n áo khi i qua bên trên các làng, g n ó
nh ng ngư i àn bà gi t các t m chăn b n và ư ng thì l y l i vì heo và
gà. Anh ta mu n xu t hi n ban êm hơn và ra l nh cho cô em ph i i d o
chơi ban ngày. Măt tr i là àn bà; bà bi t làm các công vi c n i tr và
không s v y b n; bà giúp         các ngư i ph n , là các ch em c a bà,
b ng cách làm khô qu n áo gi t và thóc lúa c a h .”
      Theo ngư i Rơngao, M t tr i và M t trăng là hai ch em. “M t tr i
là ch , M t trăng là em. Ngày xưa, h         ng tình thay i vai trò cho
nhau, nàng công chúa M t tr i thích tham gia các cu c vui ùa c a b n
con trai và con gái chơi nh i ban êm, và nàng công chúa M t trăng
thích ch trì công vi c ng áng gi a c nh hoan h sáng t o. Nhưng nàng
công chúa chói sáng quá m c n n i b n tr con ch t c . Ngư i ta ph i
l y tro bôi vào m t nàng làm d u b t hơi nóng. Nhìn th y c nh ó, cha
m c a hai nàng ành b o hai con ph i tr l i vai trò cũ c a mình, và t

1
    “B n Caa ăn th t nó r i!” = ã ăn m t linh h n c a nó.
                                                                       181


 ó M t trăng ph i ch u sáng v êm... Khi trăng tròn, y là lúc nàng công
chúa g khuôn m t c a mình ra          lau r a; khi trăng non hay trăng già,
 y là lúc nàng nghiêng m t v m t bên; khi nàng quay lưng l i, y là
sang tu n trăng m i. ”
      M t truy n thuy t Srê coi nh t th c là do các con chó c a th n Siat
Song nu t m t m t tr i. Ngư i Rơngao thì tin r ng y là do ku, m t con
cá nh , nu t m t tr i; nhưng “kỳ th c”, y chính là Th n Nư c ôm l y
M t tr i và M t trăng.
      Th ôi b sung cho nhau th n M t tr i và M t trăng thư ng ư c
miêu t ; y là mô-típ thư ng g p hơn c trên các hình v trang trí.
      T ngai, Th n M t tr i, là n th n c a sinh s n phì nhiêu. Ngư i Ê ê
cho r ng th n là con gái c a các th n Tr i và t. Th n ch y u coi sóc
ph n . R t nhi u truy n thuy t cho r ng M t tr i ã sinh ra các n anh
hùng c a các s tích ư c k , mà không có s tham gia c a y u t nam
(S rden, Siat-Song, Lang, Luny Lao, Trah Trang Lan). M t tr i p ,
sư i m, làm cho n y n : “nàng” là s c m nh phì nhiêu. Ta cũng thư ng
g p trư ng h p m t tr i hóa m t v Th n có nhi u kh năng sinh s n, t o
ra S S ng. C n chú ý là trong t t c các t c ngư i Tây Nguyên, M t tr i,
v Th n l n nh t trong các v Th n, là m t ngư i àn bà; có th ó là h
qu c a m t ch        m u h nguyên th y và chung.
      K nghai, Th n M t trăng, không vinh quang b ng, nhưng l i g n
gũi hơn.     y là “ngư i lao ng”.        y là thiên th c a nh p i u s ng,
c a mùa l ch, c a cây c , c a c y tr ng. “Nó làm ra thóc lúa và thóc lúa
 i theo nó”. Nó chi m m t v trí quan tr ng trong l khai tâm c a các c u
con trai; ngư i ta dõi theo các kỳ trăng mà tính công vi c trên ng ru ng
và trong vư n. Trăng ch d n lúc gieo h t và khi thu ho ch, ngày t t và
ngày x u. Trăng thư ng tu n là th i gian t t, y là lúc ti n hành các
công vi c quan tr ng; trăng h tu n thì “ch ng ra gì”, nhưng khi g n n
tu n trăng m i là lúc thu n l i      gieo h t: chu t s không ăn m t thóc.
M t truy n thuy t Srê k r ng: “Ngày xưa, m t trăng g n sát ngay m t
   t, cư i nhau v i cô cò b ch. Nhưng r i v chàng ta ngày càng tr nên
khó tính, Trăng mu n thôi luôn, bèn b lên tít trên tr i cao, như ta th y
ngày nay. H i còn sát m t t Trăng d y cho con ngư i bi t ngày t t
tháng lành      mà lao ng; bây gi lên tít trên cao r i, Trăng ch còn có
th canh ch ng cho chúng ta. Còn chúng ta, thì chúng ta theo trăng”.
Trăng yêu thích con ngư i, và ngư i cũng yêu thích trăng; ngư i Tây
Nguyên c bi t yêu thích nh ng êm trăng; y là th i gian lý tư ng
ca ng i Truy n th ng và nói v các Th n. Nh t là ám tr , h r t cao
h ng nh ng khi trăng sáng; h i tìm cơ h i... Trăng r m thư ng là d p l
h i tôn giáo; trăng tròn là bi u tư ng c a h ng kh i, tràn y. Trăng tròn,
   i v i ngư i phương Tây là t m huân chương, i ngư i Srê l i là hình
 nh m t ngư i ang chơi kèn mboat; chính v Th n konhai này ã d y
ngư i Tây Nguyên bi t chơi nh c c ó. Theo ngư i Xơ ăng, trăng tròn
                                                                           182


là hình nh c a Ya Pom, v Th n c a mùa màng và ngư i cháu n i c a
ông ng i dư i g c m t cây a.

     Tr i và t, hai v Th n nam và n , thư ng ư c xem là s ng v i
nhau như v ch ng. Các truy n thuy t u nói v cu c s ng chung c a h
bu i kh i nguyên và v cu c chia tay gay g t c a h . Theo th n tho i Srê,
Truu, t c Tr i, và Tiah, t c      t, m t m t ã sinh ra Me boh Me bla là
nh ng v ã t o ra mu i và t           làm    g m, m t khác ã sinh ra Bing
là v ã l y T ngai          ra S rden, v th n c a t t c các k thu t. Truu
s ng cùng các Th n, Tiah thì bên dư i, g n con ngư i. Ngày xưa, Tr i
ph g n sát t; y là th i kỳ sinh s n d i dào c a v ch ng h . Nhưng
m t hôm, th n kh ng l Nyut, trong khi c m cái túi cơm lên       ăn, móc
ph i vào Tr i, và kéo Tr i lên tít cao như ngày nay.
     Th n Tr i chia x ch n b ng lai c a mình cùng v i M t tr i, M t
trăng và vài Th n khác, trong ó có các v Th t tinh, mà ngư i Srê g i là
Mac Mae và nhìn th y chòm sao y nh ng ngư i àn bà giã g o, còn
ngư i Ê ê thì g i là Y Rit, “V Th n ang ăn cháo”. Do m i liên quan
gi a chu kỳ chuy n ng c a chòm sao này v i s v n ng c a các mùa,
mà vi c th cúng chòm Th t tinh r t ph bi n trong t t c các nư c á
nhi t i, g n li n v i các nghi l nông nghi p.
     Me U, “ t - M ”, là s th n thánh hóa các ch c năng c a ngư i
m : y là Ngư i M cao nh t. t sinh ra t t c ; ngày xưa, m i th , k
c con ngư i, u ư c l y ra t ây, ngày nay m i cây c , m i mùa
màng u t ây mà ra. M i t c ngư i u có th n tho i c a riêng mình
v vi c “ i ra” t     t. Ngư i Srê và ngư i M k v vi c h i ra t cao
nguyên Nkany (Kagne); ngư i Ê ê, t l Bang Adren. Me U, hay Yang
U, là ngư i m c a lúa, c a ngô, c a cây c ; Th n lúa và Th n ngô u
ph thu c vào Ngư i.         t hi n mình cho con ngư i      h c y tr ng,
nhưng không ph i m i nơi; có nh ng không gian, nh ng kho nh r ng
nh t nh ph i b hoang         làm nơi ngh ngơi cho các Th n; có nh ng t
m i, là nơi ng tr c a Ndu, ph i ư c tôn tr ng, b i vì Th n coi sóc cho
mùa màng ư c tươi t t, cho con ngư i kh n kh ư c giàu có.1
     Có khi Tr i và      t h p v i nhau: y là bi u tư ng c a m t s
thông t gi a các th n v i con ngư i. Các truy n thuy t k l i “th n
tho i v chi c thang” mà các th n i di n c a Tr i ã dùng          i xu ng
nói chuy n v i con ngư i và ưa h lên ch n cư trú trên cao. N i ti ng
nh t là th n tho i v c u v ng: “ u mút c a nó chính là nơi ti p xúc c a
th n linh v i th gi i ư c sáng t o ra”.        ây ta s i vào nh ng m i
quan h b t h nh.


1
 Theo th n tho i Dogon, Th n   t là m t ngư i àn bà; cơ quan sinh d c c a bà là
m t cái gò m i.
                                                                     183


      “Ngày xưa, B rlang-Kang (c u v ng) là m t c p v ch ng chuyên
hút máu, s ng bên trên tr i; ngư i ch ng có hàm răng r t dài, ngư i v
thì vú thòng xu ng t n r n. Chúng c n có máu ngư i; khi thi u máu,
B rlang i móc l y m t ngư i dư i t, kéo lên tr i và hút h t máu. Ru i,
mu i, ki n en, t t c các lo i c n và hút máu u làm vi c cho chúng.
Nhưng m t ngày kia, m t ngư i dũng c m ã thách B rlang ánh nhau
v i anh ta. B rlang, n i gi n, xông xu ng t và b chàng trai gi t ch t.
H n ta h i sinh, nhưng trong cu c i th hai c a h n hi n t i, v ch ng
h n không b t ngư i       hút máu n a. ôi khi ta th y v ch ng h n hi n
ra trên tr i; chúng xu ng n t n m t t          u ng nư c ru ng gi i khát.
Có hai c u v ng l n: cái bên trên, sáng chói, y là B rlang; bên dư i là
v h n, c u v ng này có màu máu c a các loài mà v ch ng h n ã hút
ngày xưa, ngư i, nai... ”
      Ngày nay, khi có ngư i ch t vì tai n n, ngư i ta dâng m t l v t cho
B rlang      xoa d u cơn khát máu c a h n. Ngư i ta b o r ng ch cái c u
v ng b ng ngón tay, thì có nguy cơ m c b nh phong; B rlang làm cho
ngón tay ó b c t. Khi ta trông th y m t vòm sáng bên trên m t tr i hay
m t trăng, y cũng chính là Borlang cho bi t r ng có ngư i ch t hư ng
  ó.
      Nư c.- Nư c cũng ư c quan ni m là các th ôi Th n. Có các lo i
Nư c cao: nư c c a tr i, mưa; và các lo i Nư c th p, trong ó còn ph i
phân bi t: các lo i nư c bên trên, như nư c c a i dương ch y trong các
con sông l n, và các lo i Nư c bên dư i, t c t t c các dòng nư c ch y
vào m t các l thu h i.
      Th n tho i v nư c c c kỳ phong phú. Vương qu c nư c là nơi cư
ng c a các Th n; Yang daa, i v i ngư i Tây Nguyên phía Nam, và
Yang dak, i v i ngư i Tây Nguyên phía B c. ôi khi, trong hình dung
c a h , các v Th n này mang hình dáng ngư i và nói chuy n v i h : như
Yah Yany l y các con gái c a Vua Nư c. Thông thư ng hơn, ngư i ta
hình dung v ch t c a nh ng vùng nư c sâu là m t con r n, m t con
r ng. Klan daa, con trăn nư c là m t tên b o chúa áng s ; trong Bài ca
Trah Trang Lan, ta th y nó hi n hình lên thành m t chàng trai quy n rũ;
trong Bài ca Plung Plo, chính nó gây ra v         m các thuy n c m c.
Nhi u truy n thuy t khác coi nó là m t ngư i cá. T t c các t c ngư i u
tin r ng có m t con r ng nư c: ngư i Rơngao g i nó là Hopal và là con
v t r t kh ng khi p. Dư i quy n nó có c m t i quân các Th n, khi
ngư i ta sơ ý ch t trôi thì s b các Th n này ăn th t. Th gi i th y th n
cũng gi ng như th gi i c a chúng ta trên m t t; các ngôi nhà cũng
gi ng như nhà chúng ta, nhưng m i th         u mang tên khác: ch ng h n
nh ng con mà ta g i là cá thì i v i ngư i th gi i th y th n th c ra là
“gà”.
      Nư c còn là nơi trú ng c a nh ng th y th n nh c công; truy n
thuy t Srê Nư c bi t hát nói v các th y th n này. Ngư i Rơngao g i h
                                                                      184


là Yang Kon Ngai và t o ra nh ng dàn àn nư c tuy t v i. Vi c m t s
dàn àn y mê ho c và ánh l a ngư i qua ư ng dư ng như có liên
quan n huy n tho i v con r ng huy n bí, là bi u tư ng s c hút c a
nh ng vùng nư c sâu.
      Nư c cũng là m t s c m nh phì nhiêu, ư c nhân cách hóa và th n
thánh hóa. M t phương ngôn d y r ng:
      Dua c roh tho kong - daa r bong um bou - daa truu l h koê. “Nư c
ngu n r a s ch chi c cư m - nư c su i có th g i u - nư c tr i làm ra
lúa.”
      Nhưng ch c năng ch y u c a nư c ư c bi u tư ng hóa trong
huy n tho i, và s c m nh phì nhiêu v a nói cũng t ó mà ra, là m t
ch c năng tái sinh. Ta ã th y vai trò c a nư c trong vi c ch a b nh, mà
nguyên lý ng l c là s         i m i, s tái t o; chúng ta s có d p th y giá
tr tái sinh c a nư c, khi nghiên c u các nghi th c tang l . Phôn-klo Tây
Nguyên, cũng như c a h u h t các dân t c trên th gi i, u bi t n tr n
   i h ng th y và cu c i m i ti p sau ó c a gi ng ngư i. Huy n tho i
v c p ôi ngư i ư c c u s ng trong m t cái tr ng làm nên m t nhân
lo i m i, là ph bi n chung trong t t c các t c ngư i (Mô songor, trong
ti ng Srê; Ia hogor, trong ti ng Rơngao, v.v.).
      Ngoài ra còn có m t truy n thuy t Srê ca ng i s c m nh tái sinh vô
t n c a nư c, n m c b t t :
      “Ndu th y thương h i con ngư i, do lư i bi ng, ã ánh m t các
c nh sung sư ng như khi m i ư c t o ra; ngài mu n ban cho h m t
phương ti n c u r i. Ndu dư i áy m t chi c gi ng sâu l nh bu t b o
con ngư i hãy xu ng y v i Ngài; Ngài h a s ban cho h s b t t .
Nh ng ngư i i ngang qua y nhìn th y Ndu dư i áy gi ng; m t hình
  nh con ngư i, chói lòa như m t tr i. Nhưng h s xu ng gi ng, nư c
l nh quá. H ch nhúng u ngón tay và ngón chân xu ng nư c; h l y
nư c y bôi lên u và u ng. Chính vì th ngày nay răng ngư i m c n
hai l n, móng tay, móng chân và tóc thì luôn m c l i. Nhưng Ndu ã nói:
“Hãy xu ng ây, thì các ngư i s không bi t n cái ch t; khi các ngư i
già, ta s làm l i cho các ngư i m t khuôn m t tr măng và các ngư i s
gi ng như nh ng a tr con.” Nhưng con ngư i ã không mu n; nên nó
ph i ch t.”
      Truy n thuy t này g i nh       n nhân v t Babylone, Gilgamesh, mà
Up-Napishtim ã ch cho m t gi ng c dư i áy i dương có th ban
cho con ngư i s b t t và tu i tr vĩnh h ng. y cũng là ý nghĩa bi u
tư ng c a nư c r a t i, phương ti n c a s b t t , trong các l t m g i
trong thi t ch Mô-i-dơ, và trong truy n th ng Cơ- c giáo.

      á và cây thiêng.- Có m t t ng á, hình thù hay v trí khác thư ng,
là ã       n y sinh m t huy n tho i. Trong lĩnh v c này, ta nh n th y
m t hi n tư ng kép: ho c m t v Th n, m t ngư i anh hùng nào ó, ã
                                                                      185


bi n thành á, ho c m t t ng á ã t o ra m t h ng c bi t các nhân v t.
Sau ây chúng tôi ch xin k ra vài ki u hóa thân ó: nh núi á phía trên
làng Drong Klong, tây - nam à L t, là m t con voi truy n thuy t ã hóa
  á. M t v ác th n, trư c ây trên núi Liang Biang, ã bi n thành t ng
  á d c ng, t ng Lu Mu, phía trên làng Dangwang c a ngư i M . Hai
t ng á nguyên kh i nhìn th y t làng Srê Drong và Jirai là hai ch em n i
ti ng J ng Drong và J ng Jirai. vùng ngư i Raglay, trên núi B ya, có
m t t ng á thiêng, y chính là hóa thân c a Th n heo r ng, v Th n ã
t o ra núi Liang Biang, khi Th n b ch t.
      Cũng có khi di n ra quá trình ngư c l i: x s c a ngư i ch t,
dư i a ng c, có m t t ng á, tên là Lu Banghit, t ó sinh ra m t lo t
nhân v t m i. Nh ng ngư i dân làng Jirai thu c t c ngư i Srê cho r ng
h là h u du c a m t v t tiên chung, tên là Bing, ngày xưa v n t m t
hòn á mà ra (h cũng b o r ng chính vì th mà tính cách c a h thư ng
thi u m m m ng!...)
      ...T p h p á-cây thiêng là m t th gi i thu nh có v trí c quy n
trong th n tho i c a r t nhi u dân t c. Giai o n th tư trong s chuy n
hoán c a linh h n di n ra C rang Lu C rang Liang, khi linh h n
chuy n nơi cư trú t m t t ng á sang chòm r c a cây to.
      M t mô hình quen thu c i v i nh ng ngư i nghe các truy n
thuy t là huy n tho i v s “thoát ra t cây”. Ch k nh ng truy n thuy t
quan tr ng nh t, ta ã th y có các Bài ca Srê Choduon, Gliu-Glah, Sorai-
Lut, Glah, Siat-Siong, mô t nh ng nhân v t n i ti ng sinh ra t m t trái
cây ( c bi t là trái cam và trái xoài); các Th n Dong-Rong, Prit-Pha,
cũng như nhi u v khác, thì t trong thân cây mà ra.
      Huy n tho i v nh ng s ra i huy n bí t cây, bi u tư ng c a s
s ng, là m t h qu và m t bi u hi n c a huy n tho i trung tâm v chu
trình ngư i - th c v t, là quan ni m v m t th gi i trong ó các y u t
hi n ra dư i nh ng hình th c khác nhau, nhưng u cùng chia x m t t n
t i chung. Vi c cây t o ra các Th n là ch ng có gì áng ng c nhiên, b i
vì, t tr n i H ng Th y, các Th n i tìm nơi trú ng , ã ph i tr n vào
các cây và các t ng á, và khi có d p thì h l i tr ra.
      Các loài cây có liên quan n th n tho i r t nhi u; ngay c m t
ngư i Tây Nguyên chính c ng cũng không th k ra ư c h t. Nh ng lo i
  i n hình nh t là cây jiri mà chúng tôi s phân tích riêng, cây potlung mà
mùa ra trái báo hi u v gieo h t, cây p dang nơi trú ng c a v Th n ã
d y cho con ngư i bi t cúng l , cây tru - t ó ã sinh ra anh trai và em
gái Dong Rong, và Ndu ã d y r ng trong gi ng cây ó có m t lo i g i là
tru b j u, là m t lo i cây có hương tr m ư c các Th n ưa thích, - cây ti
mà sét không th ánh, cây mhi nơi ngày xưa Ndu có m t ch trú ng
sang tr ng. Jiri, potlung và mhi là nh ng lo i cây ph i kiêng; không ư c
ch t nh ng cây này, ó là nơi ng c a Th n. M t s cây khác cũng ph i
                                                                     186


kiêng: cây s nduirac, kormui, lout, lo-caa-t ng, nhưng vì lý do ngư c
l i: chúng là nh ng lo i cây u t p; khi t s ph ra khói c.
      T n t i và cư ng c a các Th n, i s ng c a con ngư i, công vi c
   ng áng u quan h v i nhau. Hơn t t c m i loài cây, cây a (jiri)
  óng m t vai trò ưu tiên cơ b n trong c chu trình bi u tư ng y; y là
huy n tho i-chìa khóa. Jiri r sang, Yang b n m, “cây a b ng n , Th n
c a các núi”. ây là lo i cây t i thiêng, nơi cư ng c a các Yang l n nh t,
bi u tư ng c a s c m nh và s s ng; y là cây thông bá hương c a Kinh
Thánh. Là Jiri hay J ri, tùy theo phương ng , cây a u mang nh ng
tính cách ó trong t t c các t c ngư i.
         i v i ngư i Srê, cây a không ch là m t ký hi u; t chính nó
cũng ã mang tính ch t th n kỳ. Nó còn là nơi cư ng c a các Th n ch
trì vi c sinh   và là nh ng ngư i th y c a cu c s ng, và c a các con kh
huy n tho i. Như chúng tôi ã nh c n          i u nói v l khai tâm, cây a
  ã d y cho m t ngư i ang n m ng trong ám r c a nó ki u sinh
  úng cách và các lo i thu c dùng cho a tr sơ sinh. y là v Th n c a
s sinh n , b i vì các nguyên lý c u t o cơ th c a chúng ta u n m
trong cây ó: chính l p v c ng c a nó ã sinh ra ch t s t          làm nên
xương cho nh ng con ngư i u tiên; các th s i c a nó làm thành các
m ch máu; nh a c a nó là s a nuôi s ng con ngư i. Trong các khu r ng
thiêng, bao gi cũng có m t cây a. (R ng Mbel, Dortheu hay Buc
K'chah).
      Ngư i Ê ê coi cây a là nơi trú ng c a các th n thi n. Trư ng ca
Damsan có c nh ngư i anh hùng ng trong m t cây a, và t ó, linh h n
anh ta bay lên n ch Aê Du Aê Diê; Damsan ch t cây a thiêng: k t
qu là hai ngư i con gái ch t.
         i v i ngư i Rơngao, cây a là bi u tư ng c a s trư ng th :
“Vi c tôn th      i v i cây a bi u hi n trong s kính tr ng i v i nh ng
góc r ng nơi có m t ôi cây kh ng l thu c lo i này... N u th t c n thi t
ph i ch t cây này, ngư i ta ph i v n n ôi trò gian trá        ánh l a các
Yang,... ngư i ta s cho m t a bé tr n tru ng ch t nhát rìu u tiên:
c nh tư ng y s khi n các Th n vui mà quên m t chuy n tr thù. vùng
Xơ ăng, sau khi chôn c t m t ngư i ch t b t c kỳ t , nh ng ngư i i
  ưa ám i m t vòng quanh m t trong nh ng cây này, tham d vào s
trư ng th c a nó. [Khi kia làm ch t m t thai nhi, ngư i ta t nó vào
trong h c m t cây a, và rư i s a vào dư i g c cây: y là s a cho a
bé và là m t m b o cho s trư ng th c a các anh em nó]... Khi trong
gi c mơ ư c th y cây a t tình thân ái v i mình, y cũng là d u hi u
trư ng th ... Có ngư i th y mình ư c m i trèo lên su t c cây, nh ng
ngư i khác l i th y mình t ng t ư c t vào ng i trong m t cái chòi
gi a các cành cây.      i v i gi c mơ này, ch có m t i u kiêng là không
  ư c ng n cái cây ã th y trong mơ.
                                                                     187


      Huy n tho i v cây a ch a ng m t tri t lý có t trư c các nhà
tri t h c, m t quan ni m v th gi i có trư c các nhà lý thuy t v không
gian, m t khái ni m v       i s ng có trư c các nhà sinh h c v ti n hóa.
Nó cũng ư c c t nghĩa b ng tâm lý con ngư i. Ngư i bi t quan sát m t
c nh tư ng Cao nguyên Nam ph n, v i m t con m t còn m i m , bi t
ng c nhiên trư c m i th , ch có th nh n ra nh ng c o sum suê cây
c gi a nh ng cánh ng ru ng, nh ng khu r ng thiêng, nơi ó n i b t
lên cái kh i en s m, n ng n c a m t cây a t a r ng b n b . Ngư i Tây
Nguyên có m t con m t còn m i m           nhìn t nư c quê hương mình,
m t con m t tr trung, nh y c m và giàu tư ng tư ng, bi t ng c nhiên và
bi t s ; khi nhìn th y m t cây a, h nghĩ ngay n v Th n trú ng        ó.

     Sáng th cơ th con ngư i.-
     Chúng tôi ã k ra ph n l n các huy n tho i liên quan n vi c làm
ra nh ng con ngư i u tiên; chúng u liên quan n huy n tho i trung
tâm v “con ngư i- t mùn”, mà chúng tôi s tr l i sau ây, do các nghi
l mà nó s n sinh ra.
     Y ut       u tiên c a cơ th con ngư i là t. Ni m tin ó là ph bi n
toàn nhân lo i: con ngư i nguyên th y hay không (còn nguyên th y hay
không còn nguyên th y n a) u t bi t r ng mình ư c c u t o b ng t
và s ph i quay tr l i thành t. Lúc th gi i m i ư c sinh ra, các Th n
bên trên rèn ra tr i và t; “chính là t     t mà da th t chúng ta ã ư c
sinh ra”. Dư ng như lúc u, con ngư i là nh ng sinh th không c, ch
làm b ng th t thôi. Vi c các Th n L n t ch c nên vũ tr khám phá ra
công d ng c a cây a, là ngu n g c b xương c a chúng ta; b ng g c ng
c a cây jiri, Bung ã làm ra xương, v i nh ng ch n i to và c       nh. Các
lo i dây leo kong-rang và rojai ư c dùng làm dây th n kinh và dây
ch ng. Cho n ngày nay, m i d p năm m i, ngư i Tây Nguyên l i xát
kh p thân th mình m t th h n h p t và s i cây a nghi n chung.
     Các v Th n t ch c mu n hoàn thi n cái cơ th y, còn quá c ng,
không có kh p.        không làm h ng nh ng vi c ã làm trư c ó i v i
nh ng con ngư i u tiên, các Th n th làm các kh p cho cây tre dor,
trư c ó v n th ng băng. Cây tre ư c l p th các kh p không h b gãy.
Các Th n l i th l n th hai trên cánh c a di u hâu, m t loài t tiên c a
gi ng có cánh. R i n lư t cơ th con ngư i nh n ư c các kh p, và k t
qu m mãn ngay. Ta nh n ra           ây m i liên k t, có th nói là “v b n
ch t”, gi a con ngư i và t, ã lan n c các loài th c v t và ng v t.
T t c các sinh linh u n m trong m t h th ng bi u tư ng.
     Như chúng ta ã th y, kh i nguyên con ngư i v n vô tính; nòi gi ng
  ư c phát tri n b ng các cu c sáng t o liên t c. V sau, con th n l n ã
cho m t s ngư i các cơ quan sinh d c nam, s còn l i thì ư c con cóc
cho b ph n sinh d c n . T t c ph n            u ch t khi sinh , cho n
ngày Th n cây a d y cho h phép t c úng n c a các s v t. R i
                                                                       188


nh ng con ngư i u tiên y, mà ngày nay chúng ta tôn sùng như nh ng
v bán th n, t ch c nhau l i b ng cách l y lên t lòng t t t c nh ng gì
có ích cho cu c s ng c a h . Cu i cùng, M t tr i g i con c a mình là
S rden n d y cho h các ngh .
      Vì nh ng hi u qu v dân t c h c do i u này mang l i, không ph i
là không quan tr ng khi ta nh n ra s g n gũi trong s sáng th ki u Tây
Nguyên này v i s sáng th theo ngư i Dogon1. Theo Marcel Griaule
trong công trình c a ông, nh ng cơ th      u tiên ư c sinh ta t   t và
không có các kh p chân tay; gi i tính không xác nh; nh ng con ngư i
b t t theo m t ki u nào ó; h ư c b m d y d trên tr i và tr v trái
   t, mang theo các gi ng cây ã ư c sáng t o ra trên y.
      Huy n tho i v M - t khá ph bi n khi n ta không th không chú
ý; nhưng m t s g n gũi n th trong các chi ti t, ch ng t m t h huy n
tho i c n k và dư ng như m t m i quan h h hàng khá ch t ch gi a
các dân t c.

     Linh h n và Th gi i bên kia.-
     M i ngư i Tây Nguyên u tin là có m t linh h n, n u không ph i là
ba hay b n. V n        b n ch t c a linh h n là c c kỳ tinh t , b i c c kỳ
khó thu nh n ư c nh ng i u chính xác v m t             tài tr u tư ng như
v y.
       i u có th coi là cơ b n, là linh h n là m t nguyên lý tinh th n, m t
th c th n m bên ngoài lĩnh v c c th (hoàn toàn có th c, dù không
th s mó ư c, còn th c hơn c nh ng b ngoài v t ch t có th m t i).
M t y u t c a m t th gi i vư t quá th gi i c m tính. Th c th tinh
th n ó có th mang nhi u hình th c khác nhau, và ta ch có th bi t nó
qua các hình th c này. Có khi ta nh m hình nh v i th n n c a nó: khi
 ó ta s nghĩ là có nhi u linh h n, và càng tin như v y vì m i hình th c
m i (c a linh h n) l i xác nh m t ch c năng m i c a nó. Ngư i Srê tin
khá rõ ràng: m i cá th ch có m t linh h n, soan, mang nhi u bi u hi n
khác nhau; nó trong hơi th (nh m), trong bóng t i (huing); cơ th c a
chúng ta là m t hình nh c a nó, rup; nó lang thang trong các gi c mơ;
nhưng bao gi cũng ch là soan ó. Nó ư c t o ra khi sinh ; n u a
bé sơ sinh là s       u thai c a m t ngư i bà con ã ch t, linh h n c a
ngư i này n nh p v i linh h n c a ngư i kia h p thành m t. Sau khi
con ngư i ch t, nó thoát ra kh i cơ th , i qua nhi u lĩnh v c khác nhau
 ó nó v n là m t dư i nhi u hình th c khác nhau, là th c v t hay ng
v t. Ta g p l i     ây m t l n n a quan ni m coi m i sinh th     u quan h
ph thu c g n gũi v i nhau, không chia cách rành r t, có th nói là ti p
n i nhau.     i v i ngư i Bana và ngư i Xơ ăng, linh h n l n lư t là hòn
 á dư i sông, r i tr thành kh hay thành gi t sương.

1
    Dân t c   Mali, châu Phi.
                                                                           189


         i v i ngư i Ê ê, dư ng như có ba linh h n khác nhau trong m t
cá th : m'gat1 sinh ra các gi c mơ và ư c c u kh n sau khi ch t, m'ngah,
là hơi th c a s s ng, nó i lang thang sau khi con ngư i ch t, trư c khi
tìm ư c m t ngư i khác           u thai vào; tlang hea, nó có th ch là m t
trong các hình th c c a linh h n, trong trư ng h p này là m t con chim.
R t khó nói v tính không ng ch t c a các “linh h n” hay dáng v này
c a linh h n. Th gi i bên kia g m có nhi u th gi i gi ng như th gi i
c a chúng ta.Tùy theo trư ng h p, tùy theo ph m cách c a ngư i trong
  ó linh h n ã t m th i u thai, mà sau khi ch t linh h n ó s lên th ng
   n M t tr i hay m t ch n cư ng c a Tr i, ho c i xu ng dư i t sâu,
t i ó h n s tr i qua m t lo t nơi cư trú... M i ngư i u tin r ng trong
th gi i bên kia, nh ng ngư i nghèo s tr thành giàu, linh h n c a
nh ng a bé ch t lúc v a m i sinh tr thành nh ng ma ác (ngư i Ê ê
g i là peoh ple). Dư i a ng c có m t nư c kỳ l do m t b o chúa th ng
tr , ư c các linh h n tái u thai dư i t ph c v ; tên g i c a nư c này,
là Lanka, khi n ta có th gi nh ngu n g c Chàm hay Hindu c a nó.
      Th gi i trên m t t c a chúng ta và th gi i bên kia, hai phương
di n c a cùng m t h th ng, có quan h bi u tư ng v i nhau, có th ti p
xúc v i nhau gi ng như vũ tr c a các th n và vũ tr c a con ngư i. Có
nh ng linh h n c a ngư i ch t tr v ây, ho c             u thai tr l i (lik ri),
ho c ch ơn gi n thăm m t ngư i thân trong m t gi c mơ. Theo chi u
ngư c l i, linh h n c a nh ng ngư i s ng cũng du hành r t xa trong
nh ng th gi i khác, như nhi u truy n thuy t khác nhau ã k l i: Sii
cing, Các qu cam c a Kling kong Dang, v.v.
      Huy n tho i này v a là thơ v a là m t s gi i thích toàn v n v vũ
tr ư c quan ni m như m t h th ng các th gi i, là hình nh và bi u
tư ng c a nhau, n m c i v i ngư i Tây Nguyên, r t khó phân bi t
cái nào là ký hi u cái nào là s v t ư c ký hi u. M t cái cây, m t t ng
  á, m t ng n núi có th bi u tư ng m t huy n tho i, huy n tho i này
chính nó s l i là bi u tư ng, là bi u hi n b ng hình nh, ư c c th hóa
c a m t quan ni m tri t h c hay tôn giáo. Con ngư i, t bi t mình là m t
y u t c a nh ng th gi i y, c g ng v ch rõ s g n thu c c a mình vào
h th ng toàn vũ tr , tham gia vào dòng ch y chung c a s s ng, mà
huy n tho i là m t phương di n bi u tư ng,          b o ms t nt ic a
chính mình trong tr t t chung c a vũ tr . y là ngu n g c c a nghi l .

                               II.- NGHI L THAM GIA.

      Nghi l là m t s tham gia và m t s l p l i. Như chúng tôi ã phân
tích trong ph n Linh h n và các gi c mơ2, th gi i c m giác ư c này là

1
     Các Yang nhìn th y M'gat dư i hình dáng m t con trâu.
2
    Xem ph l c cu i sách
                                                                     190


m t hình nh c a th gi i tinh th n, - lĩnh v c Các tư tư ng c a Platon -,
là m t th gi i th c hơn có th nói như v y, b i vì nó t n t i t nó; và t t
c s th c trong th gi i c m giác ư c c a chúng ta s là tham gia vào
th gi i tinh th n ó. Con ngư i tin nh ng s th t tinh th n ó; b ng
các nghi l , h ph c v các Th n thư ng ng và t mình l n lên b ng
cách làm cho các Th n i vào trong i s ng c a mình và b ng cách tham
gia vào i s ng c a các Th n.
      Toàn b h huy n th ai, ngu n g c c a nghi l , ghi l i trong Truy n
th ng c a t tiên, ư c bi u hi n trong các bài hát g i l i th i xưa. Nh ng
gì ngư i Tây Nguyên bi t v tín ngư ng c a mình, h ã bi t t ngày
xưa, t thu kh i nguyên. T thu ó, Truy n th ng không còn có l ch
s . S chú tr ng gìn gi kho tàng ã làm phát tri n trong h tinh th n
truy n th ng ch nghĩa, nó giúp truy n l i cho các th h ti p theo m t h
huy n tho i siêu-th i gian. Nh ng gì th n linh ã làm ra t bu i kh i
nguyên th gi i và t tiên ã n i ti p m t cách nô l , nh ng con ngư i
ngày nay tái di n l i, l p l i úng nguyên như v y, gi ng như nh ng
ngư i l hành d m lên bư c chân nh ng ngư i ã v ch nên nh ng con
  ư ng mòn không th phai m v m t vân ng liên t c. Huy n tho i là
  ơn nh t, thì nghi l cũng ơn nh t. Ngày nay, chúng ta tham d vào
nh ng hành vi gi ng h t như chúng ta ã có th quan sát th y cách ây
hàng trăn năm; y là s phóng chi u c a cái vĩnh h ng lên m i m t th i
gian.
      M i nghi l là s l p l i m t c ch không th suy suy n, do các th n
linh và các v t tiên th c hi n, b n but u, b h yao, “vào th i y”. Nghi l
trùng kh p v i m u g c do l p l i; y chính là huy n tho i s ng, ư c
th c hi n bây gi .

                                      ♣

     Ph n c a con ngư i trong chu trình ngư i- t bùn.- Có m t chu
trình n i li n gi a s v n hành c a các tinh tú, chu kỳ mùa màng, và các
th h con ngư i. Các m c         t n t i khác nhau không b chia cách b i
các hàng rào không th vư t qua, mà cùng tham gia vào m t dòng sinh
l c chung. T huy n tho i v quan ni m v th gi i n y sinh nh ng nghi
th c nh p thân bi u hi n cái chu trình liên t c này.
     Các nghi l nông nghi p g n li n v i vi c th M t tr i và M t trăng;
các nghi l gia ình thu n theo các hi n tư ng c a i s ng các loài th c
v t. Các nghi l khi sinh con g i nh l i các huy n tho i v s sinh sôi
n y n c a các loài trái cây; các thèm mu n c a ngư i àn bà có ch a có
m t vai trò trong s sinh s n; ăn m t s trái cây nào ó, c bi t là trái
xoài, vào th i gian ó, là m t m b o sinh n t t p. Các nghi l m ng
Năm m i là bi u hi n ngu n g c các b ph n trong cơ th con ngư i,
ngư i l y t và s i cây a xát vào mình nh l i ngu n g c c a mình sinh
                                                                               191


ra t M - t phì nhiêu; như v y anh ta m ng m t l n sinh ra i n a
c a chính mình, t th gi i th c v t, s tái sinh c a năm m i. Trong s
các nghi l th pháp, chúng tôi ã nói n t c kas mat, “l m m t”;
ngư i ta làm vi c ó b ng cách nh vào m t m t th nư c th c v t. M t
nghi l gi ng như v y cũng ư c ti n hành i v i lúa; khi h t lúa l ra,
“sinh ra”, ngư i ta kas mat koe (ngư i ta m m t cho lúa) cũng theo cách
  y1. Ngư i Xơ ăng có t c chôn nhúm nhau c a a bé m i sinh g n
nhà.
      Quan h gi a àn ông và àn bà cũng di n ra theo các nghi l g n
v i chu trình cây c . Nh ng th i kỳ t ai n y n phì nhiêu nh t, trai gái
tìm cách qua êm v i nhau trên nh ng cánh ng. Ngày cu i cùng c a v
g t, nh ng ngư i chưa v chưa ch ng ăn n m v i nhau g n như h p pháp
ngay trên ng, công khai trư c m t m i ngư i. Freud k r ng “ m t s
vùng trên o Java, khi s p n mùa lúa tr bông, nam n nông dân ra
ng v i nhau trên cánh ng ban êm kích thích lúa noi theo gư ng h
và cho m t v mùa b i thu. Ngư c l i, các quan h tình d c lo n luân b
ph nh và ghê s , vì gây h i cho s phì nhiêu c a t và nh hư ng x u
   n v mùa”. Ngư i Tây Nguyên cũng chia x quan ni m này. Ngày
trư c, m t t i l i như v y b ph t và ph i có m t l t l i i v i t.
        y là hi n tư ng tôn giáo chung, m t trăng, s sinh n c a cây c
và vi c có kinh nguy t c a ph n có quan h sinh h c cùng nhau. “S
g n bó th n bí gi a tính phì nhiêu c a t và s c m nh sáng t o c a
ngư i ph n là m t trong nh ng tr c c m cơ b n c a i u có th g i là ý
th c nông nghi p”2. Tính th ng nh t c a quá trình s ng ó bi u hi n m t
cách n i b t trong ngôn ng . Ngư i Srê nói v ngư i ph n , cũng như v
nhánh lúa hay v con trâu cái là nó bun (có ch a - chín - y), nó deh
(sinh con - n - ). Cũng như ngư i àn bà,           t deh (sinh ra) và siam
(nuôi dư ng). T me (m ) ư c dùng cho c          t, ngư i àn bà, gi ng cái
c a các loài v t, cây c , cho b ph n chính c a m i v t (b ph n trung
tâm, n n t ng, gi a). T kon (con, nh ) dùng c cho ngư i, các con v t
nh , cây gi ng, h t th c v t, cho các b ph n ph c a m i            v t. Sau
mùa thu ho ch, có t c l treo m t bó (me) lúa y bên trên kho thóc
(kon); ngư i ta gi i thích t c l ó b ng câu nói: “Me lot ju mo kon”, “m
   n v i các con”.
      Cu i cùng, các nghi th c tang l bi u hi n m i liên h gi a i s ng
c a cây c và i s ng c a con ngư i (hi n t thóc trong lúc chôn c t,
tr ng cây trên m ), m i liên h gi a t và cơ th con ngư i.



1
  Ngư i Indonésien bi t m t v Th n lúa, là s c m nh làm cho lúa l n lên và n y h t;
cho nên h    i x v i cây lúa n y m m gi ng như v i m t ngư i àn bà ang ch a.
2
  M. Eliade.
                                                                       192


     Tóm l i, t t c các giai o n ó, s s ng là th ng nh t và thư ng
tr c; các nghi l ư c t ra là   tham gia vào cái dòng ch y c a s tái
sinh và i m i y.

     Ngu n g c và trung tâm c a vi c th cúng; l hi n sinh.- “Thu y,
có m t ngư i r t nghèo; anh ta th t s ch ng có gì         ăn. Anh r t t c
gi n các Th n ch ng bi t lo toan gì cho ai c và anh ra i tìm nơi trú ng
c a các v y trong T nhiên. C m theo m t cây g y, anh c           pb ah t
ch này n ch khác, trong các chòm cây và các b i r m, cho n khi
anh nghe th y Th n g i: “Này, anh chàng kia, ta ây!        ng có ánh như
v y n a. - Tôi t c vì ch ng có gì ăn c ! -   y là l i c a anh, anh không
bi t cách xin cho úng phép. Anh ch ng dâng gì cho ta c ; v y làm sao
anh l i mu n ta xin lúa c a Ndu cho anh ư c? Do v y mà anh nghèo.
Hãy cúng ta, dâng cho ta gà ngon, l n béo; hãy cúng hi n trâu bò; ta s
ăn ph n c a ta. Hãy u ng rư u c n, ta s      n u ng cùng anh. Sau ó ta
s có th trình di n v i Ndu và Th n s ban cho anh lúa. Trong t t c các
Yang chúng ta, Ndu là ch ; trong t t c các ngôi nhà c a các ngươi, Ndu
là ngư i ng u; ta s i mư n lúa c a Ndu.”
                                                       (truy n thuy t Srê)

      Kh i nguyên, ngư i Tây Nguyên không bi t th c hi n các b n ph n
c a mình i v i các Th n; chính các Yang ã d y cho h bi t cách. y
là ngu n g c c a vi c hi n t , như còn ư c th c hi n ngày nay, nghi l
không h thay i, t thu xa xưa nh t. T cái ngày xa xưa ó, ngư i ta
  ã cúng Yang, v t hi n t ã ư c dâng lên cho Yang,        xin Yang cái ăn
mà t n t i. Và các Yang nh n ư c t Ndu thóc lúa hàng ngày cho con
ngư i. M t truy n thuy t khác k r ng Th n - M - lúa (Yang Me koe) r t
thích ăn th t gà. Mu n cho thóc lúa n y n , ph i có v t hi n t . M - lúa
th y th t gà hi n t , s thích ra. Cho nên n ngày nay ngư i ta v n cúng
m t con gà ru ng          cho lúa n y n t t. M t truy n thuy t Rơngao k
v vi c cúng m t con heo trong v g t: (Bo Brok d y con ngư i cách th c
thu ho ch lúa) “Khi Bo Brok ã u ng th a thuê, ngài tuyên b v i các
ch nhà r ng ngài s tr lên tr i. Khi nghe tin ó, nh ng ngư i này u
khóc và ti c không bi t l y gì dâng cho ngài làm th c ăn i ư ng... -
“Hãy làm th t con heo ang trong tay ngươi y, cũng           cho ta r i”. Ia
Pom h t s c ng c nhiên th y con heo con nh hơn m t n m tay,... trong
tay Bo Brok nó ã to lên b ng c m t cái ùi voi...” Ngư i Rơngao tin
r ng t t c nh ng gì mà h hi n t        u tr thành nh ng v t r t to l n dư i
m t các Th n. Cũng chính vì tin như v y, nên trong l r y nư c trên lúa,
ngư i Rơngao bao gi cũng cúng m t con heo con v a m i sinh. “Mi n
nó là heo, th n trên tr i s bi t cách xoay x l y” - h b o v y.
                                                                                 193


      Quy trình bao gi cũng là như v y: các Th n mu n các s n ph m
c a t ph i ư c con ngư i, nh ng k thu hoa l i, dâng cho h . M t l n
n a, huy n tho i l i là ngu n g c c a nghi l .
      Ngày xưa, theo truy n thuy t, dư ng như có vi c hi n sinh ngư i:
Bài ca Tre k chuy n nh ng gia ình kh n kh ph i hi n sinh a con
   u lòng c a mình; Bài ca Du kon Bo ca ng i ngư i anh hùng b hi n
sinh và b gi t ch t gi a sáu con trâu. các t c ngư i phía B c, t ng có
t c hi n sinh nh ng ngư i tù binh khi xây d ng m t ngôi nhà m i; nh ng
ki u hi n sinh như v y là thông thư ng Palestine c . Truy n thuy t k
r ng Tre, m t ngư i anh hùng không rõ ngu n g c, v c u tinh khiêm
như ng c a dân t c mình, ã xóa b vi c hi n sinh ngư i b ng cách thay
th các v t hi n sinh. T ó, trâu, l n, dê và gà ư c dùng làm v t hi n
sinh1; nhi u s n v t thiên nhiên khác ư c dâng cúng thêm vào: rư u c n,
trái cây và n p.
      Các Yang ã t o ra m i v t và cho con ngư i m i th ; các v ch       i
con ngư i công nh n s tham gia c a các v b ng cách giành m t ph n
   t canh tác và s n v t tr ng ư c cho các v . Như v y hi n t là s công
nh n quy n ư c s d ng u tiên giành cho các Yang. Bó lúa u tiên,
can rư u u tiên, mi ng th t u tiên, y là ph n c a Th n, thu c quy n
c a Th n; chính xác hơn, là m t lư ng r t nh       i di n cho t t c , cho
toàn b tài s n thu c v các Th n (b i vì chính là ngư i ta hi n t toàn
b , và con ngư i nh n v mình m t ph n). Qu m t l i cúng t như v y là
m t d p ti c tùng khoái chí, m i ngư i u ư c no nê; nhưng không nên
quên r ng ngư i Tây Nguyên ch ng h giàu có và i v i h cúng m t
con v t là khá t n kém. Nhưng dù không         s ng, h v n s cúng hi n
b i vì t c l bu c h làm v y, như anh chàng không th th ng cày ư c
n a vì ã gi t m t m t trong hai con bò c a mình. Anh ta làm m t hành
vi tín ngư ng, ch ng t m t tinh th n tôn giáo trung th c; có áng k gì
c nh nghèo ói dư i cõi tr n này, b i vì m i s âu có ch m d t cùng v i
th gi i này.
      Nghi l quy nh m t lo i hi n sinh c bi t cho m i s ki n trong
chu trình gia ình hay chu trình nông nghi p.       c bi t có l hi n sinh
trong d p sinh con, hôn nhân, khi b b nh, khi có tang l , khi chia tay hay
h p h i; c hi n sinh khi cày t, khi gieo h t; khi lúa “ra”, khi thu ho ch,
khi ưa lúa v kho, d p năm m i, và, vào lúc k t thúc mùa lao ng, là l
Trâu l n. Vi c l p l i l hi n sinh d a theo s v n ng c a i s ng, gia
  ình cũng như nông nghi p.
      Như chúng tôi ã nói, không có giai t ng tăng l chính c ng; ch
th y có nhân v t chin ngư i Sê ăng, ph c v Yang Sori, Th n Lúa.
1
 Có nh ng t c ngư i nuôi trâu ch nh m m c ích hi n sinh. Nhưng vi c gi t m t con
v t không ph i bao gi cũng là    hi n sinh; như v t săn không ph i là th t hi n sinh;
gà và l n có th dùng trong b a ăn thông thư ng; ch có trâu và dê luôn luôn là v t
hi n sinh theo nghi l .
                                                                     194


Nhưng nói cho chính xác thì cô ta không ph i là tăng l ; ó là m t ngư i
con gái, ư c ch n theo l i r i may, trong m i nhà,      th c hi n m t s
nghi l nào ó. Cô m      u công vi c gieo h t, ưa ng n l a u tiên vào
chòi; trong l l n âm trâu, cô khai trương l h i; cô ưa lúa m i vào nhà
và ăn mi ng cơm m i trư c tiên. Khi có vi c hòa gi i, cô tr n máu gà v i
g o và bôi lên u mình trư c tiên.

      Nhân v t con trâu.- Dù là trong hình th c tôn giáo nào, thì trung
tâm cũng là l hi n t ; Tây Nguyên, hi n t con trâu là hành vi cúng t
cao nh t, n m c có th nói vi c hi n t các loài khác, dê, l n, gà ch là
nh ng sao chép b c th p hơn. y là vì con trâu không ph i là m t con
v t như nh ng con v t khác. Trong nhi u truy n thuy t, ta th y nó ư c
xem như m t con ngư i; cho n t n ngày nay, nó v n có m t cái tên như
con ngư i, mà nó là ngư i b n lao ng t t nh t. Nó là m t nhân v t v a
c a Truy n th ng v a c a làng hôm nay, nh t là trong th i i m c a l
hi n t l n, khi nó là i di n cho gia ình, là n n nhân trung thành và r t
  ư c tr ng v ng.
      Trong khi gà hay dê ch là i di n h t s c không tr c ti p cho con
ngư i trong hành vi hi n t s s ng, thì dư i m t các Th n, ngay t trong
b n ch t c a nó, con trâu ã mang hình nh c a con ngư i.
      Chúng tôi s không mô t       ây vô s nh ng chi ti t c a m t l hi n
t ó.       ây chúng ta ch s t p trung vào tinh th n c a nghi l . Cho n
lúc b gi t ch t, con trâu ư c chăm lo săn ón h t s c ân c n; nó còn
  ư c cho n m c gi t rư u c n cu i cùng c a ngư i b k t án ch t.
vùng Xơ ăng, c gia ình chui qua dư i b ng con trâu; àn bà còn tr thi
chui qua dư i uôi nó. nhi u t c ngư i, ngư i ta ti n hành m t ám
rư c có nh c quanh con trâu. Con trâu-s gi có s m nh dâng lên các
Th n nh n l y linh h n nó nh ng l i ta thán và c u xin c a gia ình
ngư i hi n t . Khi con v t ã b gi t, th t ư c em chia và di n ra b a ăn
c ng c m t p h p c gia ình, nh ng ngư i khách (có khi c làng) và các
Yang, cùng chính c con trâu n a mà th c th ã ư c ng hóa trong
nh ng ngư i d ti c. Máu c a con v t, là nơi trú ng và d u hi u c a s
s ng, ư c em bôi lên nh ng nơi c t t trên cơ th con ngư i ( u, cùi
tay, u g i) hoàn thi n bi u tư ng v s th hi n “thánh l ” máu, bi u
hi n cái dòng ch y duy nh t c a s s ng làm s ng ng c vũ tr ư c
sáng t o b i các Th n.
      Ta có th nghĩ ph i chăng vi c dùng m t con trâu, coi như m t con
ngư i ư c y thác,         i di n cho con ngư i tôn giáo, có liên quan v i
m t h th ng tô-tem xưa mà nay ta ang ch ng ki n m t tàn dư. Qu
nhiên, ta th y trong phônclo r t nhi u liên quan gi a ngư i và các loài
v t; ta cũng có th nh n th y i u ó trong các hi n tư ng tái u thai.
Nhưng chúng ta không th kh ng nh ó là thu c h th ng tô-tem; cũng
như không th kh ng d nh như v y khi th y trong Truy n th ng Kinh
                                                                  195


Thánh, m t ông vua ư c g i là m t con sư t . Theo chúng tôi ây dư ng
như là m t h qu c a quan ni m v vũ tr mà chúng ta ã nh n ra qua t t
c các tín ngư ng, các giai o n c a cu c s ng và các th gi i khác nhau
thư ng xuyên liên h v i nhau. Cha Kemlin trong nghiên c u c a mình
v ngư i Rơngao cũng k t lu n theo hư ng này: “S k t giao gi a con
ngư i v i m t s th n ng v t và cây c không ph i là m t tàn dư c a
m t t ch c h th ng tô-tem xưa, mà theo tôi là còn nguyên th y hơn
nhi u... [Ngư i Tây Nguyên k t giao v i các Th n cũng hoàn toàn gi ng
như k t giao v i ngư i ; h s k t giao v i] Th n nư c, Th n r ng, Th n
núi, Th n súc v t... H s k t anh em v i các Th n y b ng giao ư c
máu”.

      K làm bung xung.- Các Th n không ph i là nh ng ngư i duy nh t
  ư c hư ng các v t hi n sinh. ôi khi các Caa, hay Kia, t c các Ma, òi
con ngư i ph i     cho chúng tham gia l cúng mà nh ng k tôi t b ày
   a ph i dâng cho chúng. Khi ó vi c hi n sinh mang m t tính ch t hoàn
toàn khác; v n là m t hành vi tham gia b ng i di n, nhưng s gi toàn
quy n      ây ã th t s thành m t k bung xung, có nhi m v ánh l a s
chú ý nguy hi m c a Ma, b ng m t mô ph ng hi n sinh, m t nghi l v .
      B n Caa là nh ng con Ma làm ch t ngư i b ng cách “ăn” nh ng
ngư i s ng b nh m n. Cho nên, trong trư ng h p m n ng, ph i c p
t c làm cho chúng nguôi b ng cách ánh l a s thèm ăn c a chúng.
vùng Srê, t c l như sau: khi m t thành viên trong gia ình b m có cơ
nguy hi m, trư c h t nh ng ngư i thân c a anh ta làm m t l hi n sinh
c u phúc v i các Yang. Máu con v t hi n sinh sau ó ư c rư i lên m t
hình con dê, làm b ng nh ng mi ng tre, dùng      gi làm con dê i v i
Caa; i v i Caa, ó là m t hình nh c a linh h n ngư i m. K bung
xung tư ng trưng ó, bê t rla, sau ó ư c mang ra ư ng, thông thư ng
là g n nhà, r t xa bên ngoài làng n u là ngư i phù th y ch d n nghi l
này. Như v y căn b nh ã “ra kh i” nhà và ngư i b nh ã gi i phóng m t
hình th c linh h n c a anh ta    th a mãn con Ma v n ch c theo anh ta.
Con Caa v n l ng v ng quanh làng, ch c ăn th t anh ta, s d ng l i cái
hình ư c bày công khai ó và yên cho ngư i ó c nó ra thay mình.
      Ngư i Xơ ăng bi t m t l i v tương t ; nhưng k bung xung là m t
con trâu mà ngư i ta n n hình m u b ng t sét.

     L ch Ngày lành.- Huy n tho i v S rden, k ã d y cho con ngư i
các k thu t, còn nói v ngh thu t phân bi t ngày t t và ngày x u.
S rden d y th này: “Ngày u c a tu n trăng, hãy i b n con l n r ng
b ng ná; ngày th ba c a tu n trăng, hãy i b n con g u; ngày th sáu
c a tu n trăng, anh có th mãi i tìm b n con nai hoàng t (con nai
huy n tho i chưa ai t ng g p), anh ch ng bao gi b n ư c nó d u là
trong b i r m nh t. Các ngày l (theo tu n trăng), anh làm vi c gì cũng
                                                                          196


thành; bu i sáng anh s làm ru ng, bu i chi u anh s làm ru ng, ban
  êm anh i tìm trâu...”
      Quy t c l n là ngày l thì t t, ngày ch n thì x u. T le v a có nghĩa
là t t, h nh phúc, l ; sou le, là s ch n; ngai le, ngày ch n, t c là ngày t t,
và r ng ra ngày lành, g p may, thành công. Ngai yu, y là ngày ch n
theo tu n trăng, ngày th t b i.
      Ch t tre     dùng trong nhà, nên ch t vào ngày l ; ch t vào ngày
ch n, thì m i và b      u dài ăn h t m i th .
      Vi c làm ng, như cày, òi h i nhi u ngày, nên không c n tính n
ngày t t; nhưng gieo m , ch m t m t ngày, thì ph i chú ý chuy n này:
ngày th nh t hay th ba trăng thư ng huy n, ngày th nh t, th ba, th
năm, th b y hay th chín trăng h huy n (t t hơn). Th i gian t t hơn c
là trăng r m. Lúa gieo vào ngày x u s b chu t ăn h t. Ngày cu i cùng
tu n trăng, không ai ra làm ng.
      Khi i chơi, i mua bán, gi i quy t công vi c, ph i ch n ngày t t thì
m i thành công.
        ánh cá và săn b n ngày ch n thì ư c, ngày l thì tr ng tay.
         y là quy t c chung. Tuy nhiên, n u m t ngư i sinh vào ngày ch n
và còn nh , thì ngày y i v i anh ta là x u.1
      Cũng như ngày, cũng có tháng x u tháng t t. Các tháng ư c tính t
l Lirbong, t c Năm m i c a Tây Nguyên x p x m t tháng sau T t c a
ngư i Vi t và Trung Hoa. Tháng th năm thích h p v i vi c t a lúa, và
tháng th tám m i vi c gieo tr ng u x u.

      Vi c kiêng k và s sét.- Các nghi th c là nh ng s tham gia vào
vi c t ch c th gi i, theo quan i m c a các Th n.        i v i con ngư i,
v n     là ph i tương h p v i ý nghĩ c a các Th n linh ó, ph i tôn tr ng
tr t t mà các v ã nh trư c, tham d vào s hài hòa chung, không sai
l ch. Bên c nh các nghi th c tích c c, l p l i các m u g c, ương nhiên
còn có nh ng nghi th c tiêu c c, nh ng hành vi b c m, nh ng s m t tr t
t , ph i tránh    gi l y tr t t truy n th ng c a m i s v t. Có r t nhi u
  i u kiêng k : kiêng k ơn gi n trong l i nói (abany), nh ng i u kiêng
(wer) khi vi ph m thì ph i có s a ch a     tr l i chu n m c mà s toàn
v n ã b phá v , nh ng i u c m k kỳ l e d a b ph t t i b sét ánh
   i v i nh ng k có nh ng s k t h p b t chính, ngư c v i v n hành
chính áng c a th gi i. Các nghi th c tiêu c c này liên quan ch t ch
   n h huy n tho i v b n ma qu (Caa), chuyên làm l i nh p s hài hòa
toàn v n c a các Yang, và, do ó, ám l y con ngư i.


1
 Thói quen tính theo trăng ó ã nh hư ng vào ngôn ng , chính trong ý nghĩa ó
ngư i Tây Nguyên, thay vì nói ngày như chúng ta, l i nói êm; h nói: “ êm th
ba...”, “Hai êm n a...”, “Hai êm i ư ng...”.
                                                                      197


      Ta có th coi các nghi th c tiêu c c, các n i s , các i u kiêng k ó
là nh ng i u mê tín, bên c nh tôn giáo. Cũng trong m i i m khác c a
công trình nghiên c u này,       ây chúng tôi ch nhìn s v t theo quan
  i m c a ngư i Tây Nguyên; mà i v i h , thì nh ng hi n tư ng ó là
b ph n g n li n c a tôn giáo. T t c v n là ph i ngot Yang, duh Yang,
“ph c v các Th n m t cách s s t”.
      Nh ng i u kiêng c thu c c p th p, ít nghiêm tr ng hơn, ch là
nh ng i u không ph i phép (abany) trong ó có m t t m m c tôn giáo
có ph n không rõ r t. Như không ư c g i tên b m vì như v y là b t
hi u; không ư c buôn bán khi b t u d ng nhà (Xơ ăng) vì như th là
không úng tr t t ; không ư c l p t m i (Srê),vì như th là qu y r y
Ndu; khi mu n u ng nư c thì không ư c nói là khát, vì như v y s có
nguy cơ không g p ư c nư c; không ư c x p các c n dùng                u ng
rư u l i ra vào nhà, vì như v y là không tôn kính, mà ph i t chúng
“trên ch cao” trong nhà; không ư c nhét phía u to c a các cành lá
vào ghè rư u trư c khi u ng (Srê), v.v. Có th k các i u kiêng n y
c m t cu n sách dày, cho n chán ng y.
      Nh ng i u “kiêng c ” th c s , wer (Srê), dien (Bana), ding
(Xơdăng) ít ra cũng nhi u b ng th là nh ng s h n ch t do; vi ph m
chúng s là t i n ng và có th gây h a l n, b i như th là i ngư c l i tr t
t c a th gi i. i tư ng c a nh ng i u c m ó có th là ngôi nhà, kho
lúa, công vi c lao ng, th c ăn, hay vi c chăn nuôi. Khi m t ngôi nhà b
wer, ch nh ng ngư i trong gia ình m i ư c vào ó. M t căn nhà s b
wer khi ngư i ta u ng m t lo i thu c gì ó (m t ngư i l s mang vào
nh ng m m b nh), khi m t ngư i àn bà sinh           (kiêng trong b y ngày,
                           1
    b n Caa không l t vào) , khi làm m t s l hi n sinh nào y (ba hay
b y ngày wer), khi con l n nái      (cũng là     tránh ma tìm cách ăn con
v t m i sinh), sau l r a chân trâu sau khi k t thúc công vi c ng áng
(ngư i l vào b coi như là mu n chi m con v t ã nghĩ vi c), v.v.
      C m bư c vào kho lúa không có lý do, ít ra cũng ph i có hi n t .
      Trong m t s làng Srê, vi c kiêng không ư c l o ng ôi khi g n
v i vi c nhà b kiêng; thông thư ng là kiêng b y ngày sau l tang. vùng
Ê ê, vi c kiêng c ư c d b b t m t ph n sau ngày th ba, và ư c d
b hoàn toàn sau ngày th b y.
      Không có nh ng món ăn nói chung b c m, t c không có nh ng i u
c m k liên quan n m t tô-tem, n u qu có tô-tem. M t s th c ăn b
c m i v i m t s ngư i nào ó trong m t s trư ng h p: như c m
ngư i Ch       t, k nrany không ư c ăn th t ru ng, Th n Lúa s n i
gi n vì cho r ng lúa không     ăn.
      Có c vi c c m nuôi con dê ã leo lên mái nhà, c m nuôi m t l a ba
con l n con (do truy n thuy t Srê v Plung Plo, k chuy n m t ngư i

1
    Tên   a bé cũng wer   Caa không nghe th y.
                                                                              198


nuôi m t l a như v y ã b ch t u i); Ngư i Xơ ăng thì kiêng nuôi m t
l a l n con toàn cùng m t gi ng, nuôi m t con l n ã i vào nhà, v.v.
      Nhi u i u trong s các c m k ó rõ ràng nh m tránh gây ra l n
x n trong s hài hòa c a vũ tr . Ngu n g c và lý do c a nh ng i u khác
  ư c gi i thích trong huy n tho i sau ây: “Khi t tiên chúng ta l n u
tiên k t thúc công vi c ng áng c a các c , các c ngh ngơi b y ngày
    ăn m ng... và chúng ta cũng ti p t c làm theo úng như các c ” (cũng
như v y sau khi các c sinh con l n u tiên, làm l hi n sinh l n u
tiên,...)1
      Cu i cùng là m t lo i c m k mà vi ph m thì s b sét ánh. Nguyên
lý như sau: ghép ôi nh ng cái không thích h p: chong, “t i b sét ánh”.
Các i tư ng r t a d ng: ăn chung xoài v i cá tr ng, th t v i cá (Srê),
m t ong v i măng tre, cá v i chim (Xơ ăng),      cho m t con th n l n bò
lên nóc nhà (Srê), gi t ch t m t con th n l n v i m t cây c i cháy d
(Xơ ăng),      cho m t con cu gáy u lên lưng trâu (con trâu s b sét
  ánh), dùng m t s i dây b ng da nai       th ng trâu vào ách, th i tù và
trong nhà (Srê), bu c cái nh c vào c con chu t, v a bơi v a c m m t
qu cây trong tay (Xơ ăng), c m gươm leo lên lưng dê (Noup), v.v. K t
h p nghiêm tr ng nh t là t i lo n luân.
      Nh ng i u h n ch t do r t nhi u và kỳ l ó, ngoài ôi trư ng
h p c bi t, u có lý do t huy n tho i v Dong Rong. Trư c khi có
nh ng nhân v t này, các Th n ác và iên d i, các Kondis, n m gi s m
sét, c tùy h ng phá h y t t c nh ng gì h thích (là d u hi u con ngư i
hoàn toàn ph thu c vào các l c lư ng th n linh); như, chăn xanh và
tr ng t chung, l n en và tr ng nuôi chung, v.v. Dong và em gái c a
anh ta là Rong ph m t i lo n luân, vi c có th khi n h m t m ng, do cơn
th nh n c a các Kondis; h th ng ư c các th n này và chi m l y ư c
sét; h bèn xóa b i nh ng i u c m k ng c ng ch, nhưng v n gi l i
vi c c m k các s k t h p trái v i tr t t c a các s v t.
      Dư i t t c các hình th c abany, wer, chong, vi c kiêng c       u có
ngu n g c và c u cánh là các Th n linh: ư c các Th n linh xác nh t
bu i kh i nguyên c a th gi i, chúng ph i ư c tôn tr ng b o toàn tr t
t truy n th ng c a vũ tr ư c các l c lư ng th n linh làm cho hài hòa.

     Hi n tư ng ma thu t và bói toán.- Th c hi n ma thu t chính th c
ch y u là công vi c c a các phù th y, mà chúng ta s nghiên c u sau
 ây. Chúng ta còn bi t r t ít v các hi n tư ng ma thu t và có nguy cơ
ch ng bao gi bi t rõ ư c chúng, ranh gi i c a chúng c liên t c lùi xa.
     Phù chú là nh ng nghi th c c n-tôn giáo, không gi ng nhau v t m
quan tr ng trong t t c các t c ngư i. nơi này, y ch ơn gi n là m t
cách nói nào ó; ch khác l i là m t phương cách bí hi m gây ra m t

1
    Nh c nh   n vi c ngh ngơi trong Ngày Th B y, sau cu c Sáng tao Th gi i.
                                                                    199


s can thi p c a th gi i th n linh. vùng Srê, nói v i m t ngư i nào ó:
“ , lúa ru ng c a anh m c t t quá!”, s khi n ngư i y s m t mùa,
nhưng ngư i nói ó không nh t thi t b coi là có ý nh làm h i ngư i ta;
có th ó là m t l i nói ùa.       i v i ngư i Xơ ăng thì ngư c l i, y rõ
ràng là ném ra m t l i phù chú (hrian dang) do tr thù hay ganh ghét.
         các t c ngư i phía B c cũng v y, có m t ki u l i nguy n (buan)
có nghĩa là t ưa ra m t l i phù chú i v i chính mình; các giáo sĩ
Kontum có c m t danh m c l lùng nh ng l i nguy n thu c lo i này:
“Thanh gươm này s âm tôi n u tôi không gi t con trâu ã h a.” - L i
nguy n c khi c n vào m t cái s ng nai: “Tay chân tôi s tr thành cùi
như cái s ng nai, n u tôi không gĩư l i h a.” Trên m t con cua: "Th n
Nư c s b t h n tôi, n u...” - Trên m t thanh c i cháy: “L a s thiêu ch t
tôi cùng tài s n c a tôi, n u...” - Trên m t s i dây: “Tôi s b treo c ,
n u..." - Trên t nghĩa trang: “Tôi s b ch t, n u...”
        vùng Srê, kh ng nh s trung th c c a mình, m t ngư i b k t
t i có th d dàng nói: “M t tr i s thiêu ch t tôi n u tôi nói d i... b nh
phong s ăn h t c ngư i tôi... lúa s khi n tôi ch t ng t...”. Nh ng l i
nguy n ó cũng có th nh m m t ngư i khác mình: “B nh phong s ăn
h t ngư i mày...”, nhưng khi ó chúng có v m t i tính ch t tôn giáo.

      Ngư i Tây Nguyên th c hi n các phương cách bói toán bi t ư c
tình c m c a các Th n,       bi t ư c nguyên nhân c a các bi n c . Khi
ngư i ta cúng m t con gà, m t c ch nghi th c là l y cái lư i con gà ra,
c m gi a ngón cái và ngón tr và ném vào thành m t chi c ché trong nhà;
n u chi c lư i dính vào thành ché, là các Th n ư c c u kh n ng tình;
   y là m t cách nh n ư c i m báo. Không hi m khi ngư i ta làm i
làm l i thao tác y cho n khi nh n ư c thành công mong mu n.
      Trong m t l tang, khi không bi t ư c i u gì ã gây ra cái ch t,
ngư i ch gia ình dùng n cách bói như sau: dư i chân quan tài, ngư i
ta t m t khúc tre r ng. Ngư i kuny pang (ngư i bác-ch -h i- ng-gia-
  ình) c m m t chi c dáo ng cách ó m t qu ng và nh m vào khúc tre;
ông ta h i: “B     u c? - B ma b t? -...” Sau m i câu h i, l i ném dáo,
cho n khi có câu tr l i kh ng nh; nghĩa là mũi dáo âm trúng khúc
tre.
      Tinh th n bi u tư ng khi n ngư i ta nhìn th y trong m i v t hình
  nh c a m t v t khác; ham mu n thư ng tr c ư c tham d vào th gi i
tâm linh b ng nh ng ti p xúc v i th gi i ó khi n ngư i ta nh n ra trong
trư ng h p này hay trư ng h p khác, thư ng là ư c minh h a b ng m t
huy n tho i hay m t truy n thuy t, m t d u hi u, m t thông báo nào ó
c a Th n linh cho con ngư i. Thông thư ng hơn c là m t cu c g p g
nào ó báo cho ta nh ng i m tri u.
      Trong tr ng thái th c, vi c g p m t s con v t nào ó ư c coi như
là m t i m báo.       i v i ngư i Srê, con chó r ng s a khi m t ngư i i
                                                                      200


qua, là báo hi u cái ch t s p t i c a ngư i ó; con r n nh b t mép trên
d u chân ngư i cũng v y. G p m t con r n trên ư ng khi i buôn bán là
d u hi u thành công. i ngư i Xơ ăng g p r n trên ư ng tr v nhà là
d u hi u s p có tai h a; nhưng g p khi ra i thì ch ng sao c . Con ho ng
ch y ngang ư ng là i m r i; con chim b lang kêu bên trái hay bên ph i
cũng v y ( ng trư c hay sau lưng thì l i t t); con ve kêu phía sau lưng là
 i m báo s ch t trong năm; khi i âu ó, g p m t con chim tucăng là
  i m báo có ngư i ch t làng khi ta tr v , v.v. Ngư i ta chú ý n i u
 ó trư c khi i du l ch hay i ánh nhau, trư c khi d ng nhà. M t ngư i
Bana s p làm m t công vi c nào ó s d ng h t m i vi c l i n u anh ta
h t hơi vào lúc ó.
      Trong tr ng thái ng , linh h n, thoát ra kh i xác ngư i, lang thang
và có các cu c g p g mà ta bi t ư c qua các gi c mơ: y là nh ng
  i m tri u. c bi t i v i ngư i Rơngao, g p các Th n trong gi c mơ
thì s d n n vi c k t ư c v i các Th n. Thông thư ng m t ngư i t b
m t công vi c nào ó mà anh ta ph i hoàn thành, vì anh ta ã có m t gi c
mơ x u. i u       có th gi i thích là m t ph n ng siêu th c c a cá nhân
ng i th t b i trong công vi c y: “N u m t cá nhân b ch ng b i m t
tâm tr ng khi n anh ta không thích h p v i m t nhi m v anh ta ang
ph i làm, thì i u ó s bi u hi n trong gi c mơ b ng nh ng hình nh
n ng n và áng s ”. V chăng, m i vi c bói toán u có hai phương
di n: mong mu n theo úng ư c ý thích c a Th n linh, ng th i cũng
mong mu n r ng nh ng ý thích ó tương ng v i các tình c m c a mình.
Như c ch c a ngư i c u xin các i m báo cho n khi t ư c câu tr
l i anh ta mong i m i thôi... “Xin c u cho ý chí c a Th n ư c th c
hi n, nhưng xin cho ý chí ó h p v i ý chí c a tôi!” y là m t tình c m
th t chung cho toàn nhân lo i.


     S tư ng hình.-
     Hi n tư ng thư ng g p hơn c là bi u tư ng ư c tư ng hình; theo
ch chúng tôi bi t, không t c ngư i nào không bi t n vi c này. Th n
 ư c tư ng hình m t cách gián ti p b ng m t hình tư ng trưng, qua ó
Th n thư ng ó nh n d ng. Như ta thư ng có hình m t trăng, m t tr i
th hi n T ngai, K nhai; chúng ta ã g p hình tư ng này khi phân tích
ngh thu t trang trí. Cũng như bông lúa ư c bu c thành hình búp-bê,
tư ng hình Yang lúa.
     Ngư i Tây Nguyên phía Nam không có tư ng hình tr c ti p nào
th hi n Ndu, cũng như các Yang, các Caa; trong các trang trí r t ít g p
hình ngư i. Th n ư c nh n ra và th ph ng thông qua các thu c tính và
các s n ph m c a Ngư i. Ngư c l i ngư i Ê ê ch m nh ng tư ng nh
b ng g tư ng hình Aê Diê (ngư i àn ông tr n tru ng), cũng như các
                                                                      201


con qu (có gông trên c ). Ngư i Bana cũng làm nh ng tư ng tôn giáo
nh .
      L i còn có nh ng v t th , không ph i là nh ng v t do con ngư i làm
tư ng hình các l c lư ng th n linh, mà là nh ng v t thiêng, ít nhi u th n
bí, qua ó các Th n hi n lên i v i con ngư i,          t tình thân thi n.
Trong s nh ng v t ó có m t v t hi m, như m t cái s ng tê giác, và i u
  ó có trong t t c các t c ngư i. Các t c ngư i phía B c thiên v các v t
th hơn: y là nh ng cái j uan và t mong c a ngư i Rơngao, nh ng cái
d mong c a ngư i Bana. M t v giáo sĩ vùng Xơ ăng vi t v nh ng v t
  ó như sau: “N u m t ngư i Xơdăng tìm th y        âu ó m t v t l : m t
m u tinh th á, m t m u ngà eo tai do m t ngư i l ánh rơi, m t m u
khoáng an-ti-moang, m t m u á mài nh n hay có hình u n, m t lư i
cu c b ng á l a, s ng ho ng u n cong m t cách kỳ d , m t v t công
ngh do con ngư i làm ra không rõ ngu n g c (lư i cu c nh b ng ng
trong cát ven sông, m t h t ng c b ng s hay th y tinh), anh ta tin r ng
cái ó là do m t v Th n linh yêu quí anh ta g i cho anh, như là b ng
ch ng c a s may m n. Anh ta mang v t y v nhà và gi              y     th .
Thư ng khi l i có thêm m t gi c mơ kh ng nh ni m tin c a anh. N u
sau ó, anh ta i ánh cá, i săn hay thu ho ch ư c v mùa t t, thì v t
th y ph i gi trong nhà, treo trên cây c t chính; m i khi có hi n sinh,
ngư i ta bôi máu lên v t y. Không có hi n sinh, thì không ư c ch m
vào ó.”
         ng trư c các hi n tư ng ó, không th nói n bái v t giáo: vì i
tư ng ư c th không ph i là v t ư c coi là thiêng ó - là th n linh hay
là nơi trú ng c a th n linh - mà chính là v Th n linh ã t o nên hay ã
g i nó n, cõi bên kia, ư c th ph ng thông qua hình nh hay t ng
ph m c a Th n.

     L m ng Năm m i.-
        i v i ngư i Tây Nguyên, năm là m t ơn v , không ph i là tính
theo s ngày c     nh, mà là chu trình nông nghi p tr l i theo nh kỳ c a
tu n trăng. Do không bi t ích xác ngày k t thúc m t năm và b t u m t
năm m i, nên m i làng có ngày T t khác nhau vào kho ng gi a hai tu n
trăng; i u ó cho phép t h i gia ình và b n bè lúc làng này, lúc
làng khác. Trong m t làng, nh t là khi làng nh , ngư i ta nh t trí v i
nhau l y m t ngày duy nh t; ngư i thì s ăn T t vào ngày ó, ho c cách
m t ngày. Vào kho ng gi a tháng ba (theo l ch c a ngư i Vi t) và u
tháng năm, m i ngư i u ăn T t.
     L h i này trư c h t là m t l th c nông nghi p; lúa là “ a con c a
l h i” và bao gi ngư i ta cũng cúng Th n lúa. Lir bong1 là tên g i
truy n th ng c a l m ng Năm m i này. Nghi th c chính trong hai ngày

1
    X c thúng.
                                                                      202


l này là vi c bôi các thúng ch a lúa l n b ng m t th h n d ch c a các
lo i cây thiêng liên quan n ngu n g c cơ th con ngư i: u b rtul, t
gò m i, jiri, cây a, kong rang, m t lo i dây leo àn h i, t t c giã nh
tr n trong rư u c n. Chúng ta ã nói v vi c Truy n th ng coi các ch t
th o m c ó là ngu n g c, là “nguyên li u” làm nên cơ th con ngư i như
th nào. Nh ng ngư i tham gia l h i t bôi vào thân mình nh ng th
th o m c ó, nh l i h nguyên t âu sinh ra, và r i h s tr v trong
   t ã t ng c u t o nên h , sau này linh h n h , thoát ra kh i th xác này,
s t      a ng c tr i lên     cư trú trong m t cây a. Nghi th c t này
gi ng m t cách kỳ l v i L Tro c a Cơ- c giáo: “Memento homo quia
pulvis es et in pulverem reverteris.”
      Các kho lúa cũng ư c bôi như v y, ng hóa loài c c c t t này v i
chính con ngư i. Vào d p Năm m i b t u m t chu trình nông nghi p
m i, m t cu c s ng m i c a cây lúa; n tháng th mư i, v thu ho ch
  ã xong, lúa ư c c t vào kho; tháng th năm ( ôi khi là tháng th tư)
ngư i ta b t u cày; r i cùng v i vi c gieo h t, b t u m t cu c s ng
m i c a cây lúa ang s p l n lên. Gi a hai kỳ y di n ra l Lir bong trong
  ó các l th c tr n l n s tái sinh c a th i gian (l b t u lúc tr i b t u
t i và k t thúc vào hôm sau vào lúc ban ngày), s tái sinh c a lúa và c a
con ngư i cũng tr i qua m t vòng tu n hoàn sinh t n nay ang tái sinh.
Con ngư i nh l i nh ng gì mình ã tr i qua và d tính nh ng gì s           n
v i mình; h cũng có m t cái nhìn t ng quát như v y i v i cây lúa: v
mùa hôm qua, nh ng h t lúa h x c nư c cúng hôm nay, h t gi ng h
gieo xu ng ngày mai, s tái sinh. Các v Th n sáng th ã l y t           làm
nên xương th t c a h : bây gi h l y t bôi lên ngư i mình, tương lai
h s tr v v i t. Nh ng h t lúa h c t gi trong kho kia ngày trư c t
   t mà ra, h t o nên m t s ti p xúc tư ng trưng gi a chúng v i t; r i
h s gieo chúng. y là m t bi u hi n c a huy n tho i v M - t, Me
U, t ó m i th ã sinh ra và r i s tr v ó.

     L Năm m i ch y u mang tính ch t gia ình; m i vi c di n ra gi a
kho lúa và nhà ; ngư i cha trong gia ình ch trì; m i ngư i trong h
hàng và ngư i thân t h i; ngư i m lo vi c ăn u ng cho m i ngư i mà
ngư i cha ã m i t lâu, ông ã n tìm t n làng h t m y ngày trư c.
Các nghi th c trong l này - cũng như trong m i l h i Tây Nguyên -
ch y u mang tính ch t tôn giáo: các Th n ư c c u kh n trư c h t là các
Th n trong nhà. Chi u ngày th nh t, ư c n nh trong gi i h n do T c
l xưa l i, gia ình t h i dư i kho lúa. Các bà ã d n d p m i th , c t
các d ng c v n v t      y, tr i chi u ra n n t. M t ché rư u nh ư c
mang n; ông b trong gia ình m ché và chu n b m i th                u ng.
Trong lúc ó, chàng r gi t con l n hi n sinh, ch c con dao dư i xương
b vai; con v t l p t c ư c quay, lòng       riêng ra trong m t cái bát
                                                                          203


dâng lên các Th n. êm xu ng, ch còn phân bi t ư c các           v t trong
ánh l a quay con l n b c mùi khét l t.
     Ông b m       u bu i l ; c m chi c c n rư u trên tay, sau khi ã ưa
m i t ng ngư i     b o m cùng th ng nh t trong l i c u kh n, ông c u
các Th n b ng m t bài hát dài, có nh p và u u:

     O Yang                        H i Th n
     Hê nyu lir bong               Chúng tôi u ng m ng Năm M i.
     Lot nyu m hê                  Hãy n u ng cùng chúng tôi.
     Chut k bo                     G o lên men xin dâng ây
     Bo k lon                      G cây a ã ư c giã
     Kon K'Me                      Con c a M (lúa con c a t)
     Srê mha                       Ru ng ng p nư c
     Ja ntang                      Thóc h t to
     Koe r hin                     Và thóc nh hơn
     Dil m khai ri tai m hê        Ngài cho ngư i giàu nhi u, nay hãy cho tôi
     P l B ti aê piang kra         Tôi vay lúa c a B ti, nó cho tôi lúa c n
     P l Kr la aê piang ngit       Tôi vay lúa c a K rla, nó cho tôi lúa ư t
     P l m oh Kon-pang             Tôi vay ngư i bà con Kon-pang, h
              t mit mpung hiu                            không thèm m c a
     Cau lah bê pro tai            H còn coi tôi như con sóc ăn tr m
     Cau yo bê so tai              H v t c a th a cho tôi như cho chó
     Pis hê ya j h m cau           Con dao c a tôi, tôi ã em i lúa
     Taa hê jira j h m cau         Cây dáo c a tôi cũng ã v tay h
     S na hê at j h m cau          Cây ná c a tôi bây gi cũng là c a h
     K mboat hê uh j h m           Kèn mboat tôi chơi cũng ã v tay h r i
                           cau
       (Ngay c khi kho y thóc, ngư i ta v n quen than nghèo như th ; các Yang,
nghe v y, s thương h i và mùa sau s càng cho nhi u thóc hơn).

      Koe b h ti b tau P ro      Lúa c a ngư i ven bi n
      Koe b h ti b tau P rang    Lúa x có hoa b m
      Koe h ddang b tau          Lúa vùng cao, x ngư i Phup
                    K'Phu
      Koe rup lup koe mat        Lúa h t bay, lúa c a M t tr i
                    T ngai
      Koe rai wai koe bras       Lúa c a Jul nhi u như cát
                    K'Jul
      Koe ur kukul daa ling      Lúa bi t bao nhiêu ven bi n
      Dil m khai ri tai m        Th n      y làm chi, hãy v ch tôi
                    any
      Miu b h truu bany sac      Xin cho mưa tr i    ng làm tôi ng p
                    any
      Nhac b h truu bany mi      Mưa nh      ng làm tôi ư t
                    saa any
      Ja p nhol bany l m m       Tôi như rơm rác, xin    ng b tôi
                    any
      Saa biap bany l h ahang    N u tôi ăn rau, xin hãy làm cho rau
                                                           ng nh t
                                                                             204


       Saa piang bany l h ah m      Khi tôi ăn cơm, xin cho cơm ư c no
       Nyu t rnom bany l h          Khi tôi u ng, xin cho    rư u c n
                             at l
       B kah biap cau bany          N u ngư i khác ư c ăn rau ngon, xin
                      l h iang                               ng quá vui
       B kah piang cau bany         Xin ng mãi v i nh ng ngư i ăn
                             rang                         g o ngon
       Dan j ka bany saa            Xin ng ăn cơm lên men h cúng
       Cau t ma bany lot            Xin ng i v i b t c ai m i
       R ket lot sour mi g n              Th n s p i n ó, xin ch tôi
       R kon lot sour mi joe              Th n i và tôi tìm Th n
       G n any d chê riah           Xin ch tôi ch r ng mây
       G n any d cha r yu                 Xin ch tôi ch cây to
       G n any d dor b n m          Xin ch tôi trên i và núi
       On any d ka kron             Xin “ t tôi” vào trong thóc cũng nhi u
                      klong                       như cá dư i sông.

        (D n các Yang: xin hãy giúp tôi tìm ư c  cái ăn; ng có ch chi u lòng
nh ng ngư i giàu cúng Th n nhi u món ăn ngon). Và n ây b t u l i kh n dài l i
nh i, kh n các Th n th   a:

       Sšn hany any Yang           Xin phù h tôi, h i Th n núi Gungreh
              b n m Gungreh
       Yang bnm Gungrang           Th n núi Gungrang, xin phù h tôi
              siin hany any
       Yang b nm Gungklo siin Th n núi Gungklo, xin phù h tôi.
                      hany any
       Gungong         Klong K'Yah LuMop         Dang R mang
       Cha srê Thiu Brah Yang      Bang Tar      Yang B pup           siin hany
       Bo Bil         Bou Mru      Wal bong      Dor Klongtrao        any
       Wil Mbel       Su Dan       Klong Jo      Tanao Wilwal         “xin phù
       Tu K rting B n m K rlut            Klong B ya Tu Bring                 h
tôi”
       S rbing MbrosBong sur        Lang Jirai   Yung P nang
       Bo K'Bri    Bong bou         Bo Jang      Yang tu Klac
       K rla Lus k Lu Pompil        Klong-kap-Klong-kong

       P l boh m oung Doe              i vay mu i c a Th n Lingdeh
       P l phe m oung Doe           Vay lúa c a Doe
       P l koe m oung Ndu           Vay thóc c a Ndu
       P l rpu m oung Nhing   Vay m t con trâu c a Nhing
       Boh m koe p l m T ngai Mu i và thóc, thì h i M t Tr i
       O Yang lot nyu               M i Th n hãy n u ng...

      L i kh n dài này, chán ng t i v i ngư i ngoài cu c, r t áng chú
ý v nhi u m t. T hình th c chung c a nó, ta có th th y thái           c a
ngư i Tây Nguyên trư c các Yang c a h , tinh th n l i kh n c a h ch
y u là xin các c a c i v t ch t và trư c h t là thóc lúa. Nhu c u thóc lúa
 y là m t ám nh; ý t v thóc lúa u n ng m dư i m i kh c a kinh
                                                                      205


c u nguy n. Hình th c     ây là hình th c thơ, b ng các l p l i và các v n
thông: chut k bo - bo k lon - Kon k'me... Cách th c y cũng là m t
phương ti n c a thu t nh , m i câu thơ l i g i m t câu khác.
       Vi c k tên các v th n a phương là r t lý thú: y là tên t ng
ng n núi, qu     i, ám ru ng, khu r ng thiêng, t ng chi c ao, t ng á,
khu r ng thưa vùng Nam Di Linh, m i v trí a lý ó u mang tên v
th n trú ng     y.

       L i c u kh n ư c c xong, t c là các Th n ã ư c m i u ng
rư u c n và ăn các món l v t: cơm n p, lòng l n, ngư i b trong gia
  ình c m c n vào ché rư u và b t u u ng. Sau ó n lư t t ng ngư i
có m t, b t u t ngư i áng n tr ng nh t. Nghi th c “dư i nhà kho” ã
xong; nghi th c “bên trên nhà kho” s p b t u. Ngư i b và các thành
viên chính trong gia ình leo lên kho và ng i trên nóc kho. Vi c chuy n
t phía dư i kho lên trên nóc kho ó là m t d u hi u c a s      im i ư c
ăn m ng vào ngay u năm.
        Ng i trên thóc gi ng1, như là ng nh t v i nó và c t l i nói, làm
vi c hi n t nhân danh nó, ngư i b c t ti t m t con gà,       cho máu gà
ch y xu ng trên các h t lúa và xin Th n Lúa cho các h t này ư c phát
tri n t t và nhanh      không có chuy n “giáp h t”. V n trong tư t ó,
chân g p l i, ng i trên thóc, u ch m n mái chòi, ngư i ta u ng thêm
m y bát n a. R i ngư i ta bư c xu ng kh i cái ch b t ti n ó; ngư i b
tr n trong m t cái bát v a ã giã nh , dây leo, máu gà hi n sinh, t gò
m i, rư u c n      pha t t c các th ó ra và bôi lên kho lúa, các cây c t,
c a kho và c a nhà; ôi khi ngư i ta bôi lên c ngư i mình. y là l l n
chúc m ng s       i m i. L kho ã xong, bây gi ngư i ta quay v nhà.
       C     i gia ình, ông , ng i trên các chi c chi u và b t u thiu
thiu ng trong khi chàng r chuy n rư u t trong m t ghè rư u m i, ghè
rư u to nh t nhà, ra các bát; khi ã xong, ngư i ta u ng rư u c n ban
  êm. Bây gi ã r t khuya.         n n a êm, ngư i b ánh th c nh ng
ngư i khách ang ngái ng d y: “Nào các anh em, chú bác, các cháu, hãy
   n u ng v i chúng tôi m ng Năm M i!” Còn l        vì ngái ng , ám àn
ông xích l i g n ché rư u, àn bà, nhanh nh n hơn, b n r n, i i l i l i
gi a căn b p nơi các bà n u cơm và b p l a c a khách mà các bà cho
thêm c i thông vào. Nh ng bó u c y nh a y soi sáng căn nhà, t o
không khí. M c nh ng chi c áo cánh thêu, không có tay, các bà i i l i
l i; c nh b p l a nh ng cánh tay c n m n c a các bà bóng lên, m ư t,
màu ng thanh; nh ng chi c áo cánh bó l y thân hình duyên dáng c a
các bà.
       Sau khi ã hi n t xong, là l hư ng l c th t ã hi n sinh; sau khi
  ã làm l m ng lúa, bây gi là b a ăn h i t m i ngư i. Th t con gà ư c

1
    y là m t d u hi u c a s   i m i.
                                                                        206


giã nh ra       m i ngư i u có ph n; con l n ư c x ra; ngư i ta          l i
m t ph n n ngày mai            cho nh ng ngư i khách khác cũng ư c
thư ng th c. Ngư i ta u ng nhi u hơn là ăn; ngư i ta ánh chiêng và
tr ng; nh ng ngư i gi i hơn c hát các bài ca Truy n th ng. D n d n, m t
m i xâm chi m; n bình minh thì c nhà u ã ng ; ch còn ngư i b
th c, b i ông không th ng           còn ư c t n hư ng ni m vui g p g
nh ng ngư i bà con t xa n,            s n sàng giúp b t c ngư i nào ó
trong s h c n n ông, gi cho ng n l a cháy mãi.
        Bu i r ng ông n, l h i l i ti p di n; ngư i ta m nh ng ché
rư u m i. S k t thúc c a m t ngày và bình minh c a ngày hôm sau, s
k t thúc và s b t u, y cũng là d u hi u c a s tái sinh c a Ngày T t,
  ánh d u s kh i u c a m t chu trình m i.
        Th t còn l i ư c em chia; không còn m ư c các ché rư u
  ư c hi n t ng. Bà con xa và b n bè n c ng thêm vào s khách m i.
   ây là lúc t ng quà Năm M i: t t i hôm trư c, các bà ã chu n b cơm
n p (piang mbar) và ã n m ch t thành t ng n m nh trong lá klong1.
M t gùi l n nh ng n m xôi ó ư c mang chia cho t ng ngư i, không
quên b t c m t ai, ngay c        a bé m i sinh. S công b ng trong chia
chác Tây Nguyên là cơ s trên s bình ng tuy t i.
           n trưa ngày th hai, nh ng ngư i h hàng n t xa, nh ng
ngư i b n ông úc, m i ngư i t n v ; m i ngư i tr v làng mình, mang
theo gói mbar nh c a h ; b n tr con ã ăn ph n c a chúng, nhưng b
m chúng thì gi l i        cho các cháu c a h , ngày hôm sau. Quên ph n
mình vì con cái c a mình như v y là t c l c a ngư i Tây Nguyên. Gia
  ình ã làm l Lir bong bây gi lăn ra ng , m t nhoài vì ph i ng mà
  ón ti p Năm M i. Vài ngày sau, ngư i ta s làm l Lir bong làng bên
c nh và ngư i ta s i n ó làm khách. Có c m t tháng vui chơi như
v y, vào d p b t u m t năm.
        Lir bong, l h i c a s tái sinh, tái sinh c a con ngư i, c a toàn b
T nhiên, c a Th i gian. T t c các nghi th c trong l y u là d u hi u
và bi u tư ng c a m t vòng tu n hoàn theo chu kỳ c a các hình th c và
các i u ki n (l b t u vào ban êm và k t thúc vào ngày hôm sau; làm
l dư i nhà kho r i n bên trên ng thóc, v.v.), d u hi u và bi u tư ng
c am ts         i m i chung.

       L tang.- Trong t t c các nghi l , ngư i Tây Nguyên c bi t coi
tr ng l tang. Qu th t ây là c m t h th ng tôn giáo trong ó ta th y có
t t c các y u t chúng ta ã phân tích trên kia. Có nh ng nghi th c tích
c c, b ng l i (các bài ca v c i ngu n, các l i kh n) và b ng hành ng
(hi n sinh, vái l y) và nh ng nghi th c tiêu c c (c m và kiêng).


1
    Lá dâu trong ti ng Vi t.
                                                                       207


           ây chúng tôi s không nghiên c u chi ti t các nghi th c tang l
trong di n ti n c a chúng.    tài s quá r ng. D a trên các b n văn chính,
t ngu n g c c a các nghi th c này, chúng tôi c làm rõ ra cái tinh th n
  ã chi ph i chúng, dư i các m t khác nhau c a chúng.

      Ngu n g c c a nghi th c.- “Lúc u, vào th i kh i nguyên, ngư i
ta không bi t làm quan tài. Chính Bung ã d y cho con ngư i bi t vi c
này. Bung là ch c a th gi i ư c t o nên; ông gi a tr i và t. K m,
v quan tòa x các linh h n, ng          dư i a ng c. Ngày xưa, nh ng
ngư i ch t, sau ba ngày t t c     u s ng l i; và r i h l i ch t và l i ph i
chôn h . C như th không ng ng... và lúc nào cũng có ngư i ch t. Bung
bèn b o K m làm nh ng ngôi nhà dư i a ng c, nh ng ngôi nhà th t,
nh ng nhà kho th t, như v y ngư i ta có th chôn nh ng ngư i ch t. H
s yên dư i y,         y h có m i th c n thi t.
      “K m b t u mang xu ng a ng c chén bát, chiêng, ché, trâu,
   cho ngư i ch t dùng và h ch u làm ngư i ch t i v i t bên trên.
Nh ng ngư i trên m t t tr         ph n c a mình (boh ch t) cho ngư i
ch t có các th c n dùng và không tr lên n a.
      “Ngư i ta làm nhà dư i a ng c; ngư i ta cùng làm v i K m
cho ngư i ch t vui lòng. Ngư i ta t móc           treo n i, gi ng như trên
m t t. Ngư i ta dùng dao ph t        phát r y; ngư i ta m các êm cho
  n ngày l ăn trâu. K m d y ngư i ta làm m i th         dư i y.
      “Nhưng có m t con cá làm m t ngư i bên dư i y b thương khi n
anh ta ch t. Th là Bung ã th ng l i: dư i a ng c ngư i ta cũng
ch t! Nh ng ngư i nào ch t trong th gi i th nh t là Brah Ting này thì
 ư c chôn Gling Gong          ó h s ng l i. Ngư i ch t         a ng c ư c
chôn; vào d p ó ngư i ta hi n sinh m t con trâu. dư i ó ngư i ta
cũng ăn trâu trong d p năm m i, ngay trư c khi ăn T t trên m t t.”
(Truy n k Srê).
      T b n văn chính xác này, rõ ràng là có ni m tin v m t cu c s ng
  th gi i bên kia, nh ng th gi i khác nhau,            y linh h n s ng m t
cu c s ng gi ng như cu c s ng trên m t t. Linh h n, dư i nh ng hình
th c m i, ti p t c s ng dư i a ng c. T t c nh ng c a c i cúng cho
ngư i ch t, nh m cung c p cho các nhu c u c a h , là nh ng b ng ch ng.
      Trong ó có ám ch        n ch    c a nh ng ngư i ch t; l i bi u hi n
 ó nh m ch tr c ti p n ngôi nhà c a ngư i ch t trong lòng t sâu và
nhà kho c a h ; c gián ti p n a, thông qua con ư ng bi u tư ng, là
ngôi nhà m ư c d ng nghĩa trang,               y ngư i ta t quan tài và
chi c kho nh      ng các l v t ư c mang n. M t cách hình nh hơn
n a, căn nhà m ó là chi c quan tài, ư c coi như s i xu ng a ng c
và tr thành nơi chính th c c a ngư i ch t.
      Thu ban u hình như ngư i ta chưa bi t n quan tài; xác ch t
 ư c gói trong m t chi c chi u ơn sơ, như ngày nay i v i nh ng
                                                                      208


ngư i quá nghèo hay tr con, ho c khi ngư i ta mu n nhanh chóng t ng
kh xác ch t i. Truy n thuy t v chi c quan tài u tiên có nhi u d b n:
theo m t s ngư i, Bung là ngư i u tiên d y con ngư i k thu t ó;
theo m t s ngư i khác thì “m t nhân v t ngày xưa xu ng thăm b m
   a ng c, ã th y c n làm m t cái quan tài       nh ng cư dân dư i y có
cái mà . Tr lên trên m t t, trong m t th i gian ng n, anh ta ã làm
chi c quan tài cho mình r i ch t; ngư i ta chôn anh trong chi c quan tài
  y, nhưng anh ta ã d y cho m i ngư i bi t cách làm.” Trong truy n
thuy t Srê v S rik S rac, ta tìm th y tình ti t áng chú ý này: “Các Cau
S mri (ngư i h ) làm quan tài c a h b ng g en; các Cau Yang (các
nhân v t ư c th n thánh hóa) b ng g cây g o; và chúng ta, ngư i Kon
Cau, thì b ng g có nh a.” Nói chung, chi c quan tài ư c o b ng rìu
trong m t thân cây, x ra và c sâu vào, làm c hòm l n n p y. Trang
trí thì tùy theo t c ngư i; thông thư ng chúng có m t chi c s ng m i
   u, nh m m c ích th c d ng d khiêng. Ngư i Ê ê thì sơn; ngư i
Mnông t c thành hình ngư i n m.
        Làm m t chi c quan tài là m t công vi c l n và nhi u ngư i cùng
làm, gi ng như khi d ng nhà. Ngư i ch t “vào nhà c a mình” (quan tài)
thông thư ng là vào bu i chi u ngày th hai; anh ta s        i m t, ba hay
b y ngày trư c khi ư c em i chôn.
        L boh ch t, t c s tham gia c a nh ng ngư i s ng vào vi c chăm
sóc nh ng ngư i ch t, xác nh c m t t ch c nghi th c mà ngư i Tây
Nguyên r t coi tr ng. Như ã th y trong truy n thuy t v bu i kh i
nguyên, m c ích là gi gìn cho ngư i ch t          h s s ng l i th gi i
bên kia. H u như kh p nơi, nghĩa trang u có m t ngôi nhà nh , ki u
m t cái kho thóc thu nh , dùng làm nơi      các l v t: y là cái d rnan
c a ngư i Srê, cái sang êsei c a ngư i Ê ê, ho c c ng ho c trên ngôi
m . Giá tr c a cái d rnan y là ch nó bi u hi n m t i m giao ti p,
m t nơi trao i gi a th gi i c a nh ng ngư i s ng trên m t t và th
gi i c a nh ng ngư i s ng bên dư i; m t m i dây liên l c n a gi a các
y u t c a vũ tr có t ch c.
        Truy n thuy t v c i ngu n còn ch rõ tính ch t c a các l v t.
Trư c h t ó là nh ng c a c i ã t ng là c a ngư i ch t: qu n áo, chăn,
     trang s c, ché, chi c tr ng c a anh ã “khóc” anh trư c ám tang.
Ngoài ra là các th c ăn: cơm n u     ăn ngay, thóc    mang theo và giã
“bên kia”. Ngư i Rơngao có t c ưa cơm và rư u vào mi ng ngư i ch t.
“H s ng bên kia như chúng ta, h cũng bi t thi u ói và c n th c ăn”.
        Cu i cùng, noi gương K m, và b t u t ông, ngư i ta ch coi như
nghi l ã ư c xong, hoàn t t, khi ã làm l hi n sinh, vùng Srê ít ra là
m t con trâu; các t c ngư i khác là gà và l n. vùng Srê, nh ng ngư i
giàu gi nh ng thi hài ngư i thân c a mình n b y ngày; và h ph i hi n
sinh b y con trâu. Vi c hi n sinh trâu này không ph i là l hi n sinh
thông thư ng; nó bi u hi n s n i ti p, c      trong th gi i loài v t, gi a
                                                                     209


cu c s ng này và cu c s ng “sau khi ch t”: con trâu ư c gi t nh m, khi
  ã ch t, nó s i theo ngư i quá c . Nh ng ngư i s ng ăn th t con trâu,
cùng v i các Th n, và cùng v i ngư i quá c s nh n ư c con v t y mà
linh h n ư c hóa ki p      a ng c, ph c v h .

       Nghi th c b ng l i.- Ngư i ta thư ng có xu hư ng ít chú ý n
ph n nói b ng l i trong nghi th c. úng là các hành vi và các         v t,
hành ng và b i c nh, h p d n các giác quan hơn và ít òi h i ph i suy
nghĩ. L i nói, mà tai ta nghe, khó hi u i v i ngư i ngo i qu c, và c
   i v i ngư i b n a không thông th o. Tuy nhiên, y u t này, mang tính
tâm linh hơn, m i là cơ b n; nó em l i m t ý nghĩa cho t t c nh ng cái
khác; y là chìa khóa c a vô s c ch có v như không liên quan gì n
nhau. Làm sao có th xét oán tư tư ng c a m t tác gi k ch mà ch
nghiên c u các thái     và trang ph c c a các di n viên? Cho nên h t s c
c n bi t các b n văn thiêng      th y ư c cái tinh th n ã chi ph i các
nghi th c tang l này, cái s ưa chúng ta i sâu n t n cùng tư tư ng
tôn giáo c a ngư i Tây Nguyên.
       Trong các nghi th c b ng l i ó, trư c h t hãy nh c n t c nh ng
l i than khóc phương ông, mà Kinh Thánh cho ta nhi u ví d . Tây
Nguyên, trong các êm th c bên ngư i ch t, nh ng ngư i àn bà khóc
ngư i quá c b ng cách hát l i ng i ca h . Khúc ca ơn i u, r t ít thay
   i, c l p l i mãi cho n khi ưa quan tài ra m . Ngư i àn bà khóc,
ch ng còn bi t n ngày êm, c           c mãi nh ng l i l i nh i b ng m t
gi ng kh n c. Ch ng có ch giành cho s            ng kh u: k      l i m t
ngư i v góa bao gi cũng là ngư i ch ng t t nh t trong các ông ch ng,
và b n tr m côi hoàn toàn ch ng còn bi t nương t a vào âu.

       L i kh n ngư i ch t.- áng chú ý nh t là l i kh n do ngư i ch l
  c trong d p này (ngư i già nh t trong nhà, ngư i thông th o các nghi l
nh t). Chúng tôi d n ra sau ây vài b n văn ư c dùng nhóm ngư i
Ê ê.

                  L i kh n lúc r y nư c thiêng lên quan tài

      “H i Th n c a nh ng vong h n ngư i ch t - ngư i ã m c ru ng
như g c r - ã ch t như ng n c - b n ma và qu ã b t ngư i và mang
ngư i i - Bây gi các cây cây c c ã làm xong r i - quan tài ã o r i -
ngày mai, ngày kia ngư i s     trong t -    dư i, en trên - ngư i
trong quan tài, ngư i s    trong m - Các ngón tay ngư i s thành chim
cu gáy, móng tay ngư i thành chim i bàng - ngư i s thành th n, ngư i
s thành núi - ngư i s thành chim k n k n, ngư i s thành sông -...
Ngư i mu n ăn cơm, hãy xin Th n sao - ngư i mu n ăn gà, hãy xin Th n
Trăng - B ng ngư i ói, hay xin Ông Ch trên Tr i - m t ông ch khác
                                                                   210


coi sóc chúng tôi, m t ông ch khác b o v chúng tôi - Ngày mai, ngày
kia, ng n ây, ng l i g n - ng yêu thương v ngư i n a, ng
yêu thương các con ngư i n a - t nay ngư i ã cách xa như chi c lá xa
cây, như lá a ã cách xa r i - thôi t nay th là h t...”

                                    L i kh n trên m .

       “...Ngư i ã v i t t c các ngư i h hàng c a ngư i ã ch t -
Ngày mai, ngày kia, chúng tôi i n làng nào ó, n nhà nào ó - xin
  ng ngư c ãi chúng tôi, xin ng làm h i chúng tôi, ng qu y r y
chúng tôi - Chúng tôi bày ra ây cua, tôm, cơm và rau,      l i ây cho
ngư i... - Ngày mai, chúng tôi s i làm vi c - Ngư i, là Th n, xin ng
nói gì, xin ng hi n lên...”

                        L i kh n c a ngư i Mnông R but.

                       Can den dut
                       ôm den dut
                       jong ren prih mb i
                       jo tuih krah
                       t mah tuih rany...
      “Nó ã ch t - nó ã th i r a - tôi xin ư c s ng lâu, th t lâu - cho
h s ng n tu i tóc b c - cho h hát n tu i già -... Cho h ti p t c làm
  ng, t a lúa  ư c có lúa mãi...”

                       L i kh n c a ngư i Mnông Budong

                          O brah Yang
                          dum brah dum Yang
                          n m mai khit
                          n m mai um
      “H i Th n Brah và Th n Yang - t t c các Brah và t t c các Yang
- ông ch c a các ngươi ã ch t1- ông ch c a các ngươi ã th i r a - l
v t này bây gi là cho các ngươi -...      ng nên s gì n a; ng nên lo
gì n a - v i con l n này và rư u này m i s ã h t - H i các Th n.”

        Các b n văn này cho th y i v i ngư i Tây Nguyên r t rõ ràng là
ngư i v a t giã th gi i này ư c coi như s ng th gi i bên kia; chúng
bi u hi n n i lo s ng m ng m, ám nh, r ng linh h n ngư i ch t s tr
l i trên trái t - và y là m t lý do c a vi c hi n sinh.


1. Ngư i ch l nói v i các con voi
                                                                     211


       Bài thơ huy n bí v nh ng ngư i ch t.- vùng Srê, trong êm tang
l , ngư i ta hát bài thơ này, mà chúng tôi xin d n l i toàn b b i nó th t
s là m t công trình c nh t trong văn h c Tây Nguyên và là m t b ng
ch ng áng chú ý v tinh th n tôn giáo c a ngư i Tây Nguyên.

      (Bài ca b t   u b ng m t phúng d )

      “Con k n k n bay, như nó thích,
      Quanh con qu ch t, cũng là thích,
      Quanh con chó rên, cũng là thích,
      Và con ngư i khóc, cũng là thích.”

      (R i bài ca chuy n sang     i tho i hư c u v i ngư i quá c )

      “Ngư i  âu v         y, mà b nh t t và au m?
      ngư i  âu v        y mà sâu b     t ngư i,
      ngư i  âu v        y mà mi ng khô kh c,
      ngư i  âu v        y mà m vì u ng;
      ngư i  âu v        y mà cơm không tiêu,
      ngư i  âu v        y mà c khô rát?”

                    (ngư i ch t tr l i)

      “Tôi tr v t ao Lungling, nơi tôi ã tìm các con nhái,
      Tôi tr v t     i Dang Krang1 nơi tôi hái cây lá
      Tôi tr v t núi G lang nơi tôi b n chim tu-căng.
      Cho nên tôi m i b nh t t, au m;
      cho nên, gáy c ng ơ, tôi không th g i m tôi n a;
      cho nên, c b gãy, tôi không th kêu cha tôi n a;
      cho nên tôi th m chí không th m mi ng nói tên bác tôi.”

      (bài ca, nói riêng m t mình, k các s ki n)

      “M t Caa ã chui vào b ng nó,
      m t Caa ã gõ c a,
      m t Caa ã xông vào,
      Như ch m t dãy cu c x i tung c m t cánh        ng.”

      (thay l i gia ình, bài ca khuyên ngư i ch t)

      “Hãy    i     ây, như   ngoài ru ng, cho nh ng ngư i khác

1
    a ng c.
                                                                       212


                                             làm vi c,
         i ngư   i ta làm nhà cho ngư i,
      tìm t t     t và nơi lành.
      Ngư i s     ra i, hãy mang theo các ché cũ,
      ngư i s    ra i, hãy mang theo m t hàng ché v
      ngư i s    ra i, hãy mang theo con trâu ch còn b xương
      ngư i s    ra i, hãy mang theo con gà ã nh lông.

      (nghĩ n các d ng c ã dùng            o quan tài, bài ca tr l i v i tư
duy v ngu n g c cơ th con ngư i, ư c các Th n t o nên b ng chính
th    t mà nay ngư i ch t s tr v ; v y nên nó g i l i, cùng m t lúc, các
cơ th    u tiên, các công c  u tiên, chi c lò rèn u tiên):

      “Các d ng c      o quan tài kia t âu mà ra?
      thép r n c a chi c dao ph t c a ta t âu mà ra,
         u và thân th t t p th t âu mà ra?
      B lò rèn là t làng Dar-il,
      ngư i ta làm b      rèn tay và chân nguyên không có kh p,
      ngư i ta làm b      rèn tay và chân quá th ng.
      C m không ư c rèn cho k ch có mõm bàn chân và
                                       bàn tay b phong ăn.
        ánh vào thân cây a thì ra s t,
      s t ư c rèn t ch Julgai mà ra,
      cái c p chéo t ch Julgai mà ra,
      cái búa có cán t ch Julgai mà ra.”

       Qua cu c trò chuy n v i ngư i ch t, b n văn lý thú này cho th y s
hi n di n c a h , v n còn ti p xúc v i th gi i này, sau khi linh h n h ã
t b th xác con ngư i. Ngư i Ê ê s ng m t hay hai năm v i ngư i quá
c , h d ph n vào t t c nh ng l h i b t u t ngôi m . B n văn này
còn nh c n b n Caa, h ng ma ác, và nói rõ ch c năng c a chúng, rình
mò, thâm nh p, ăn th t thân th ngư i b ám và làm cho h ch t, do linh
h n thoát ra kh i th xác ã b h y ho i.
       Ph n cu i cùng ch a ng nh ng ch d n th t phong phú v huy n
tho i homo-humus nhìn dư i góc        các nghi th c tang l . Ta g p l i
  ây t p h p truy n th ng các ý tư ng: cơ th con ngư i - t-cây a-s t-
lò rèn. Con ngư i là b ng t và tr v v i t ã làm nên mình. H cũng
tr v v i th gi i th o m c, vì nghĩa a bao gi cũng trong r ng,
   y h thư ng tìm th y cây a ã dùng rèn nên t chi c a h .
          vùng Ê ê, m i quan h gi a b n ch t ngư i và b n ch t th o
m c ó ư c bi u hi n b ng vi c tr ng cây bông trên m ; vùng ngư i
Mnông, y là dây leo seitao, “nó âm t         t lên úng vào v trí qu tim
                                                                    213


ngư i quá c ”. Ngư i ch t, có th còn hơn c ngư i s ng n a, là m t
ph n c a cái Toàn th vĩ i.
      Như v y các nghi th c tang l là d p    b c l các quan ni m tôn
giáo mà chúng ta ã phân tích trên kia, và t p h p chúng l i trong m t
t ng h p c áo. Nh ng gì chúng ta ã nói v văn h c, v thơ, v các tín
ngư ng, u ư c xác nh n và áp d ng       ây.

       Nghi th c b ng hành ng.- H th ng hoàn ch nh các nghi th c
tang l khi n chúng ta nghĩ n nh ng v di n kéo dài nhi u ngày, các v
di n c a ngư i Hi L p hay các K ch tôn giáo th i Trung c . Có trong tay
k ch b n, bây gi chúng ta có th theo dõi rõ hơn di n ti n c a hành ng,
nghiên c u trò di n c a t ng nhân v t, v di n thư ng kéo dài ba ngày,
  ôi khi b y ngày; hay ch th t s hoàn t t, như vùng Ê ê, sau su t m t
năm, “trò di n” c ban êm l n ban ngày.

       Thân th ngư i ch t.- Thân th ngư i ch t ư c chăm sóc r t k và
r t tr ng v ng; không nên quên r ng linh h n t ng trú ng trong cơ th
này v n ti p t c s ng và mu n bi t gia ình mình i x v i cái ã t ng
là hình nh c a mình như th nào. Thân th ã ch t, nhưng con ngư i ó
v n ti p t c s ng; cái xác c a anh ta là bi u tư ng c a anh ta ang s ng
   a ng c, nó làm cho anh ta hi n di n i v i nh ng ngư i thân c a anh
còn trên tr n. Hành ng ư c di n ra theo tinh th n ó, tùy theo t c
ngư i.
       Ngư i ch t ư c ăn m c qu n áo t t nh t c a h ; ít nh t ngư i ta
cũng r a m t, bàn tay và bàn chân cho h ; c tay và c chân ư c c t
nh ng d i băng; thân hình ư c ph m t t m chăn, u b c m t m nh
v i. Như v y là ã s n sàng cho vào quan tài và i vào cu c hành trình
xu ng a ng c. Ngư i Tây Nguyên phía B c chú ý n hư ng n m
theo nghi th c c a ngư i ch t, u quay v hư ng ông, chân v hư ng
Tây; v chăng nghĩa a cũng v y. Ngư i Tây Nguyên phía nam
không có phong t c này và p m tùy thu c vào a hình.
       Ngư i Bih ch cho xác ch t rã h t th t m i em chôn, có m t t c l
kỳ l : trư c khi b xương ư c t vào m , m t ngư i àn bà l n tu i r a
xương b ng nư c có ch a v cây hmok và c k nyit là th nư c ngư i ta
dùng      t m cho a tr sơ sinh; r i bà        chi c s trong m t t m chăn
mà bà eo lưng như ngư i ta u m t a bé, c ch tư ng trưng bi u
hi n cu c s ng m i c a ngư i quá c .
       Ch có ngư i Mdhur th c hi n h a táng; y là m t hi n tư ng c a
 nh hư ng Chàm.
       Nghi th c k t thúc b ng m t c ch bi u tư ng cu i cùng: th con
gà bay i nghĩa a, có ý nghĩa là gi i thoát cho linh h n ra h n kh i xác
ch t mang hình ngư i,       b t u m t cu c s ng m i ch n a ng c.
Và m t chu trình m i b t u, theo hình nh c a chu trình cũ.
                                                                      214



        X c nư c thiêng.- Vi c x c nh ng thiêng theo nghi th c khá quen
thu c trong Truy n th ng Tây Nguyên, nh m m c ích ch a b nh cũng
như m c ích tôn giáo. Cũng như vi c bôi m t v t thương b ng m t c
dư c th o bi u th m t s lành b nh do tr l i v i tr t t chu n m c c a
s v t, cơ th con ngư i ti p xúc v i y u t th o m c c a vũ tr ư c d
ph n vào ư c tính tái sinh c a các th o m c y, là i tư ng và d u hi u
c as         i m i ph ni m. Khi m t con gà ư c hi n t trong m t d p nào
  ó, theo t c l ngư i ta thư ng l y máu gà bôi vào nh ng ngư i có m t,
như là d u hi u k t giao, tham gia vào tinh th n chung c a nh ng ngư i
d cu c, thông ti p v i h và v i các Yang do vi c bôi mang tính “thánh
l ” máu gà.
        Trong l tang, vi c bôi nư c thiêng là m t d u hi u b o m cho
m t s tham gia r ng l n vào cu c s ng chung c a nh ng ngư i s ng,
nh ng ngư i ch t và các Th n linh, theo tr t t c a th gi i v n v n g n
bó kh ng khít v i nhau. Vi c x c nư c thiêng, ti p sau l hi n sinh, bi u
hi n, tư ng trưng và xác nh m i quan h ph thu c l n nhau ó.
           vùng Ê ê, l x c nư c thiêng gi m t v trí quan tr ng; l k'pih
(“x c nư c”) là trung tâm. Ngư i ta dùng bông ho c m t cành lá, nhúng
vào rư u c n, và r y lên ngư i ch t, lên quan tài, và lên ngư i ch l . ôi
khi nư c x c là rư u c n tr n v i máu con v t hi n sinh, là gà hay l n.
Có nh ng v khai qu t          ch a b nh, trong ó có vi c x c nư c thiêng
   c bi t: g p m t trư ng h p b nh nào ó, ngư i phù th y có th b o
r ng y là do m t ngư i ch t trong gia ình có v n          không yên; trong
trư ng h p ó ông ta có th yêu c u ph i khai qu t m . Vi c này kéo theo
m t l hi n sinh m i do ngư i phù th y ti n hành, ông ta x c nư c thiêng
      i vào ư c linh h n ngư i b nh. Trong khi làm vi c ó, ông c l i
kh n:
        “...    ng cho tim nó r ng ra, ng s c l c nó gi m, ng
nó tàn l i. Khi m t thân th g y, các ngư i (linh h n nh ng ngư i ch t)
có th l p y nó l i... Các ngư i làm cho m dâng lên và nh ng th dơ
b n lùi xu ng; lũ qu không th làm h i nó n a; nó s h t m, nó s h t
s t...”
        Nh ng ngư i tham gia vi c khai qu t cũng ph i ư c x c nư c
thiêng, sau khi ã t m, vì cái ch t làm b n ngư i ta. T c l chung là ph i
t m sau l tang, nư c có tác d ng thanh l c và tái sinh.
            vùng Srê, nghi th c quy nh, sau khi nh p quan, nh ng ngư i
thân g n gũi (nh t là nh ng con trai) ph i r a tay trong nư c ã dùng
t m cho ngư i ch t; th nư c r a t i y có tác d ng mang l i cho ngư i
n i dõi nh ng c tính c a ngư i quá c ; vùng Ê ê ngư i ta u ng nư c
 y. M c ích v n là s tham gia.

      N i s c a nh ng ngư i s ng - Phù chú và       i di n.-
                                                                     215


       Ngư i Tây Nguyên không s cái ch t cho chính mình. Tr hay già,
h ón cái ch t m t cách l nh lùng, như chúng ta chu n b thay i m t
nơi ngh mát. Nhưng h s ngư i ch t; h s ngư i ch t quay tr v , ch
c n nghĩ n i u ó ã khi n h b tác ng m t cách kỳ l . Có th hi u
  ư c i u ó. H s t t c nh ng gì vư t qua h , c bi t là các Th n
linh, ngay c các Th n thi n. Ngư i ã ch t dư ng như bây gi t n t i
m t cách tâm linh hơn; qu là linh h n h       ch n a ng c ó ư c hóa
ki p vào m t l t m i; nhưng nó không còn là i tư ng c a các giác quan
c a chúng ta, nó ã tr nên huy n bí. Ngư i ch t có quan h tr c ti p hơn
v i các th l c tâm linh trú ng     cõi bên dư i t; h ti p xúc nhi u hơn
v i các Caa áng s . Có th h r t m nh m , có th h mu n tr v cõi
tr n này tr ng ph t nh ng ngư i thân ã không i x th t t t v i h ...
Ngày xưa ã t ng có nh ng ngư i tr v          phán x và tr ng ph t. Ngư i
Tây Nguyên bi t rõ r ng các th gi i khác nhau không xa l v i nhau,
nhưng h mu n ngư i ta v n c gi ng nhau. Cho nên h làm t t c           cho
ngư i ch t quên i cu c s ng u tiên này và cho nh ng ngư i anh em
cũ c a h ư c bình yên.
          y là lý do c a nh ng phù chú, như nh ng l i chúng ta ã bi t
trong các bài kh n: “ ng yêu thương v ngư i n a, ng yêu thương
các con ngư i n a!” - hay t c c n vào lư i rìu, dư i chân quan tài, như
l i th nguy n i i c a ngư i Rơngao.             y cũng là lý do c a vi c
nh ng ngư i h hàng thân thu c c tìm cách          ư c i di n nhi u nh t
bên c nh ngư i ch t: nhà thì nh ng ngư i khóc thuê, tóc xõa, tay ôm
   u, ư c c       quây quanh thi hài; nghĩa a thì làm nh ng b c tư ng
nh thay hình nh ng ngư i thân, i theo và khóc ngư i ch t, tay ôm u
và khu u tay ch ng u g i1... Phong t c Xơ ăng s d ng m t chi c m t
n g , bram, trong các nghi l nghĩa a cũng n m trong ý nghĩa này.
       Khi chuy n quan tài ra nghĩa a, ngư i ta tìm cách làm sao cho
ngư i t giã th gi i này có th nhìn th y nó m t l n cu i cùng, ho c ưa
quan tài i qua làng, ho c quay quan tài trên ám ru ng,        cho ngư i y
  ư c nhìn ng m theo m i phương cái c nh quang mình ã s ng c cu c
   i. y v a là m t s quan tâm t nh v a là mong mu n sau ó coi m i
s th là ã ch m d t: “Nh t là ng có tr v n a!”. Và khi quay v nhà,
ngư i ta i m t con ư ng khác          ánh l c hư ng Caa. Cũng thư ng có
vi c thay i ch : nơi cũ b coi là x u, b i nó khi n ngư i ta nghĩ quá
nhi u n ngư i quá c và, nh t là, ngư i quá c ã bi t rõ ch y. Nhi u
truy n thuy t k chuy n m t ngư i ch t tr v tr n gian khó tìm ra ư c
nhà mình vì nh ng ngư i còn s ng ã d i nhà.        ây ta l i g p thêm m t
c p song song n a: nh ng ngư i s ng làm l i m t ngôi nhà, trong khi
ngư i ch t làm l i m t cu c s ng khác, “ bên kia”.


1
    Ch th y   các t c ngư i phía B c.
                                                                     216


       Nh ng i u kiêng c .- Hình như cũng vì s linh h n ngư i ch t,
tranh th t t c nh ng th l c áng s ó, tránh nh ng s tr ng ph t và
báo thù, mà ngư i Tây Nguyên ã t ra nh ng i u kiêng c h n ch t
do c a mình. Khi thi hài còn     trong nhà, thì không ư c i t m; ngư i
ta ch i ra ngoài vì nh ng nhu c u c a vi c cúng t ; trong m t tu n, hay
nhi u hơn n a, trong c làng không ư c ánh tr ng; ngay c lao ng
cũng b kiêng trong m t th i gian nh t nh, có khi m t c v thu ho ch.
       L kiêng c ư c d b ho c d n d n ho c ngay m t lúc. D u th
nào, m i kiêng c      u ch m d t khi ã b m . Ngư i ch t ã ư c b
cho s ki p m i c a h . Ch ng còn gì ph i s v phía h n a; nh ng
ngư i s ng có th tr l i cu c s ng bình thư ng c a mình.
       T nay, nơi kiêng là nghĩa a ; ngư i ta ch tr l i ó làm các l
ti t b sung (khi m t ngư i ch t ư c chôn quá v i, không tuân th t t c
các nghi l ), trong l cúng nh ng ngư i ch t (Bana),     làm nh ng cu c
hòa gi i, s a ch a nh ng l i l m i v i ngư i ch t hay i v i ngôi m ,
l hi n sinh cu i cùng trư c khi b m (l hi n sinh wat vùng Ê ê, choh
cham vùng Xơ ăng).

      “H i Th n ngư i ch t, bây gi quan tài ã làm xong r i, ã y l i
r i, ã bu c l i r i, ã d u i r i, ã chôn r i; nh ng cây c t kut ã o
r i. Chúng tôi n ây cho rư u, chúng tôi n ây n ây mang cơm
cho ngư i, ngư i ăn và u ng, b i t nay chúng tôi s b ngư i, b i t
nay chúng tôi không còn chăm nom ngư i, chúng tôi quay lưng l i v i
ngư i...
      “... Ngư i trong m , l u ngư i trong tranh, nhà ngư i gi a
r ng dương x ; ngư i     t khác, ngư i u ng nư c khác.   ng g i, ng
  n g n, ng thương yêu các cháu c a ngư i n a... Con gà ã bay và
cùng lúc chúng tôi ã b ngư i. Tôi ã nói h t; ây là l i c u kh n cu i
cùng, H i Th n ngư i ch t”.

                            Cái ch t b t   c kỳ t

      Ngư i Tây Nguyên không s ch t, v i i u hi n ó là cái ch t t
nhiên; trái l i h s ch t vì tai n n ( c bi t là do h ); tai h a n ng nh t
c a h là ch t vì tai n n xa, gia ình không bi t ư c nơi nào và không
chôn c t ư c thi th . Khi ó h s cô ơn; h không theo ư c nh ng
ngư i khác; h s không có ph n trong tài s n chung. Gia ình cũng s có
ngư i ch t vì tai n n, h h t s c ơn gi n hóa các nghi l ,      không kéo
dài m t tình tr ng phi t nhiên như v y, không ư c các Th n vui lòng.
      Tuy nhiên ngư i ta v n làm m t nghi l cho ngư i ch t         anh ta
có th ư c hư ng l c; không th            cho anh ta thi u th n m i th ,
nhưng anh ta s trú ng       m t nơi khác. m t s t c ngư i phía B c,
ngư i ch t b t c kỳ t th m chí không có quan tài; ngư i Xơ ăng chôn
                                                                   217


nh ng ngư i àn bà ch t khi sinh n bên ngoài nghĩa a. Cũng vì lý do
 ó, trong các t c ngư i phía Nam, ngư i ch t b t c kỳ t không ư c
 ưa vào nhà       li m; ngư i ta làm cho h m t căn chòi riêng ra, và
thư ng t i sau khi chôn c t.
       Trong trư ng h p ch t b t c kỳ t , ngư i Srê làm m t l hi n
sinh c bi t dâng B rlang Kang linh h n, b Th n các Tai n n b t, có
th tr v bên nh ng ngư i thân, dư i a ng c. Phong t c này cho th y
ý mu n c a các Th n cách ly riêng nh ng ngư i b tai n n và nh ng
ngư i m c b nh d ch h ch.
       Các t c ngư i có t c t ngư i ch t theo hư ng nh t nh, thì o
ngư c hư ng u và chân i thi hài ngư i ch t b t c kỳ t .
          i v i nh ng ngư i ã m t, ngư i ta v n làm m t l hi n sinh, vì
thương xót, làm nguôi lòng các Th n b t bình vì s      o l n tr t t c a
m i s v t này; nhưng ngư i ta bi t rõ m t ngư i ch t như v y không còn
có ph n trong c ng ng; h ã ra kh i vòng. Là m t linh h n lang thang,
h s làm nô l cho b n qu s .
        ôi khi, có th     c g ng ưa ngư i ch t gia nh p tr l i trong
c ng ng, ngư i ta gi làm m t l chôn c t y ;               làm vi c ó,
ngư i Xơ ăng làm m t chi c quan tài nh tư ng trưng, ngư i Ê ê dùng
m t chi c ché r ng. Khi Antomarchi ch t Hà N i, ngư i Ê ê ã làm
nghi l này. Theo cách làm l trang tr ng hơn i v i trư ng h p ch t
xa, nhưng t nhiên, hình như m t ngư i ch t như v yv n còn có ph n nào
 ó chung v i nh ng ngư i thân và t tiên, d u trư ng h p c a h ã i ra
ngoài tr t t t t p c a vũ tr .
       “Ngư i ã m c như g c r , ch t như c khô; b n qu s b t ngư i
và mang ngư i i; ngư i ã ư c chôn, d u kín; t l p trên ngư i ã b
xéo m nh, n m t ã ư c p lên, m ã làm r i. Ngư i ã ch t
ngoài t c a chúng ta, trên m t hòn o ngoài bi n...”

      Bây gi , sau khi ã phân tích nh ng bi u hi n chung ho c r t g n
nhau trong tư tư ng tôn giáo c a ngư i Tây Nguyên liên quan n v n
  -chìa khóa là các tang l , vì tò mò, chúng ta s quan sát nh ng c
 i m riêng i v i m t s t c ngư i.
      Ngư i M gi quan tài ngư i ch t trong nhà su t m t tháng. M t
l th ng bên dư i quan tài thông v i m t cái ché b ng m t cái ng tre.
Chi c ché ư c em           u n nghĩa a; khi không còn gì ch y ra
n a, thi th ư c ưa ra m . M t s ngư i M (Dangur) cách ly ngư i
 m trong m t căn l u tách bi t; h ng ngày ngư i m g i th c ăn b ng
cách kéo m t s i dây n i v i m t cái l c; khi không nghe ti ng l c n a,
ngư i ta n xem anh ta ã ra sao. Khi nh n ra ngư i y ã ch t, ngư i ta
  t c căn l u l n ngư i.
                                                                   218


       Ngư i Noup c t m t căn nhà riêng, khi có ngư i ch t,        canh
ngư i ch t,    ó nhi u ngư i t p trung chung quanh quan tài; khi ã chôn
c t xong, ngư i ta t căn nhà ó.
       Ngư i Cil r t s cái ch t. Khi có ngư i ch t ch h , h b tr n
kh i nhà, ch tr v      ng . Ngày an táng, t nghĩa a h ch y r t nhanh
v nhà, v a hét to xua u i tà ma.
       Các th lĩnh Giarai ư c h a táng. “Tro ư c thu góp m t cách
kính c n và th ph ng chung trong năm năm. M t ph n ư c trao cho bà
v góa, bà gi trong m t chi c l mà bà ph i bu c và eo trên lưng, khi
bà ra khóc trên m ch ng.” Khi an táng m t th lĩnh Srê, ngư i ta bu c
con ng a c a ông ta bên c nh m ; cái ói hay h s ưa nó v th gi i
bên kia theo ch .
         vùng Bana, sáu ngày u tiên, “nh ng ngư i thân n khóc trên
m ,     nư c vào trong chén và hút vào ng i u c a ngư i ch t r i phà
khói vào m t cái ng tre r ng chôn sâu n t n u quan tài”. Ngư i
Xơ ăng      m t cái l tr ng trên n m m        linh h n ngư i ch t lang
thang.
       Các nghi th c ó là m t d u hi u, do s (Cil), hay do mu n làm vui
lòng ngư i ch t (Bana, Xơ ăng), v m t m i liên h gi a ngư i s ng và
ngư i ch t, mà nh ng ngư i s ng còn luôn c m nh n vì th y ngư i ch t
như ang hi n di n.

       B j u - Nh ng ngư i phù th y.- Ngư i l bư c vào m t căn nhà
nơi m t ngư i phù th y ang hành l , s r t ng c nhiên v không khí
   y. Nh ng ngư i trong căn nhà y, t i hơn các căn nhà khác, th m chí
không h chú ý t i ngư i m i n; v y mà ngư i Tây Nguyên v n hi u
khách. Chính gi a m t n a vòng tròn nh ng ngư i chen chúc và chăm
chú, m t ngư i ph kín chăn t        u n chân, ang ni m th n chú và
rung l c. C t a, b lôi cu n, ch kh thì thào. ây không ph i là lúc n
thăm nh ng ngư i Tây Nguyên này; t t hơn c là nên quay v .
       Con ngư i y, y quy n l c và ư c n s , có nh hư ng trong c
làng và kh p vùng chung quanh, là ai v y? D u thu c t c ngư i nào và
nói phương ng nào, ngư i Tây Nguyên u g i ông ta là b j u, mà
ngư i ta d ch là “phù th y”. Khi ông ta không hành l , thì ngư i b j u
ch ng có gì khác thư ng c .     y là m t ngư i àn ông hay m t ngư i
  àn bà b t kỳ nào ó gi ng như nh ng ngư i khác, s ng cu c s ng c a
làng mình. Ta v n i qua c nh h h ng ngày và ngư i ngoài không th
  oán ra i u gì c . Ch ng có d u hi u nào phân bi t ư c h ; h ăn m c
như b t c ai trong t c ngư i c a h . Nhưng trong vùng, ngư i ta bi t ai
là b j u; khi có vi c c n, ngư i ta n tìm và m i h . H là m t trung
gian gi a th gi i con ngư i và th gi i Th n linh. H ti n hành o thu t
m t cách chính th c.
                                                                     219


       Ngu n g c c a b j u.- Ai cũng có th tr thành b j u; nhưng
ph i có thiên hư ng và ph i ư c tôn phong. M t ngư i àn bà Tây
Nguyên t xưng là b j u ph i tr giá r t t: làng t nhà bà ta.
       Tri u ch ng ngư i ư c trao ch c năng này bi u hi n trư c tiên
b ng các hi n tư ng v th ch t, nh ng r i lo n trong cơ th . Ngư i m
b các Yang hành; h ăn không ngon, c m th y au không bi t vì sao,
mu n b nhà ra i và, thư ng khi bư c ra kh i nhà và c th i th ng t i
trư c m t cho n khi m t l . Nh ng ngư i thân lo l ng cho h , nh ng
ngư i già bàn tán v trư ng h p c a h . Các hi n tư ng tái di n, ngư i ta
nên xin ý ki n ngư i b j u g n nh t      bi t vì sao các Yang hành ngư i
b nh. Ngư i b j u n xem, s tuyên b : các Yang mu n ngư i này tr
thành phù th y; anh ta ph i i n Bumong, vùng Raglai; n u n y
mà anh ta kh i b nh thì t c là các Yang ã nh m úng anh ta. Các t c
ngư i phía B c (Bana, Rơngao, Giarai, Xơ ăng) gán cho m t v Th n nào
  ó, ôi khi là Th n S m thiên hư ng b j u; vi c tôn phong khi ó s ti n
hành b ng l k t ư c v i Th n này.
       Bây gi m t s c m nh không cư ng l i ư c thúc y ngư i ư c
các Th n ch n i n Bumong            nh n ư c s tôn phong. ư c m t
ngư i b j u g n gi i thi u, anh i tìm ngư i ng u các b j u, t i
ch     c a ông ta Choah, g n Bumong. Aneh, ngư i ng u hi n nay
c a các b j u phía nam, s nghe ngư i thành viên m i, s h i các Th n,
và theo l i phán truy n s quy t nh giao anh cho m t b j u trong x
c a anh d y d ; khi ã ư c khai tâm xong, ngư i này s công nh n anh
là b j u, b ng cách trao cho anh các bi u hi n hành ngh c a anh:
       - m t s i dây có eo sáu chi c nh c và sáu băng v i , hai u có
hai chi c vòng ng, - m t chi c g y c m tay b ng mây          u i b n Caa,
- m t chi c chén nh b ng s - m t chi c nh n-bùa - m t cái h t d p, plai
lany và m t cái túi nh b ng cói          ng t t c các th trên. Các v t
thiêng y là các dek c a ngư i phù th y: nh ng cái l c dek, chi c nh n
dek, v.v. Anh ta gi c n th n các th y trong chi c túi nh     nhà.
       Tr thành th y phù th y thiêng, anh tr v làng, ã lành b nh, và
   y uy l c. Gia s n c a anh t nay ư c m b o. Ch c trách c a anh, t
nay ư c chính th c th a nh n, khi n anh có quy n th và ư c nh ng
ngư i thân s . Anh ti p t c làm r y như m i ngư i; nhưng anh thư ng
  ư c m i, v n li ng c a anh s khá gi lên... i u ó không làm cho anh
  ư c yêu m n.
       Có hai h ng phù th y: h ng l n, g m nh ng ngư i ư c ngư i
   ng u các b j u Bumong ch nh, i v i các t c ngư i phía
nam, ho c do m t v Th n báo m ng, i v i các t c ngư i phía B c, và
h ng nh g m các phù th y thư ng làng, ã ư c m t b j u g n ó
khai tâm và trao quy n; nh ng ngư i này không ư c mang s i dây có
l c.
                                                                    220


         vùng Rơngao, ngư i t p s phù th y có quan h v i các con
chim t lih và b lang, chúng d n ư ng cho h     n x s c a các Th n
và giúp h vư t qua nh ng th thách kh ng khi p.

       Tính ch t c a ngư i b j u.- Nói chung, m i m t nhóm làng có
m t ngư i b j u; m t s làng không có b j u, có làng l i có n hai
ngư i. T l àn ông và àn bà làm b j u thay i theo t ng t c ngư i.
   vùng ngư i Raglai, ngư i Noang, ngư i M , h u như ch có àn ông
làm b j u; vùng ngư i Srê, ngư i Noup, ngư i Cil, c hai gi i u
làm.
       Ngư i b j u không ph i là m t ngư i th y lang n n xương; h
không b c thu c cho con b nh; làng ã có các c Già làng chuyên môn
v ngh này, nhưng h không ph i là phù th y. Ngư i phù th y có tính
ch t thu n túy tôn giáo: h ch d n l hi n sinh ph i dâng các Yang
  ư c kh i b nh; ôi khi h tr c m m b nh b ng nh ng phương pháp o
thu t. Ngư i b j u cũng không ph i là m t v giáo sĩ c a tôn giáo th
các Yang; h không có ch c trách cúng bái thư ng tr c, ch trì vi c cúng
bái là các ông ch gia ình. Như s nói sau ây, ngư i ng u các phù
th y Bumong mang m t tính ch t c bi t và ch c trách c             nh c a
ông cho phép ta coi ông như là m t tăng l .
       Ngư i phù th y thư ng cũng là m t ngư i bình thư ng; ông ta
không ph i theo m t quy t c nào. Nhưng do ư c tôn phong, ông có quan
h v i các Yang; ư c h i ý ki n, ông có th cho bi t ý thích c a các
Th n và, t ó, b o ph i hi n sinh nh ng gì. Có quan h v i các Th n
thi n, ông l i có th phát hi n ra các ma ác. Ông có th nh n ra m t ngư i
nào ó b Caa ám. N u m t k kh n kh nào ó b tuyên b là “có m t
con Caa trong b ng”, thì t t hơn c là anh ta không nên trong làng
n a, vì s phát hi n ó có th ưa anh n ch ch t, nh ng ngư i thân
c a anh s s n sàng làm m i vi c        tr kh i m t ngư i h t s c nguy
hi m chuyên gi t ngư i b ng cách ăn h n c a h .         ây ta th y ngư i
phù th y có th l i d ng quy n l c áng s c a mình như th nào: m t
ngư i gây phi n hà cho ông ta s b tuyên b là b ma ám; nhưng n u n n
nhân lo lót cho ông m t món thích áng, ông s nh n h i l và im l ng.
Ngư i b j u cũng liên l c v i linh h n nh ng ngư i ch t; ông có th nói
chuy n v i h và th m chí tr l i nhân danh h .
       Trong r t nhi u trư ng h p, ngư i phù th y ư c ngư i trong làng
mình, hay nh ng ngư i xa hơn m i, tùy theo danh ti ng c a ông. Thông
thư ng là vì ngư i ta có b nh, mu n bi t ph i làm th nào        yên lòng
m t v Yang. Cũng có khi là m t gia ình mu n ư c Yang phù h cho h
trong m t vi c gì ó. Không ch có trư ng h p nh ng ngư i riêng r m i
ngư i b j u; ôi khi c làng, thông qua ngư i ch làng hay các c Già
làng, m i ngư i b j u n khuyên nên làm nh ng gì trong trư ng h p có
m t tai h a chung, d ch b nh, hay b m t con Caa ám. Krok, bà phù
                                                                   221


th y già, r t n i ti ng là thiêng - tuy v y v n b ngư i ta ghét - i cho
nh ng l i phán truy n r t xa kh p vùng, c trong nh ng làng ã có ngư i
b j u riêng c a mình.

       Quy t c c a ngư i b j u.- Ngư i ta b o ngày trư c tr thù lao bao
nhiêu thì ngư i b j u ch nh n b y nhiêu, không ư c òi h i, l i d ng
thì b ph t. Ngư i phù th y ph i s n sàng ph c v ngư i c n n ông ta;
ông ta không ư c t ch i ph c v c ng ng, ngư i ta g i là ph i n
ngay, ngay c ban êm. M t ngư i phù th y không ch u g ng s c, cho
ngư i ta ph i van nài, s b các Th n ph t, khi n ông ta b m ho c b
 iên. M i s m c c      u b c m i v i ngư i phù th y. Lu t t c, b t di
b t d ch, ã d ki n nh ng s l i d ng như v y và nh c nh b n ph n c a
ngư i b j u:

            Geh deh juk
            geh s nar di choh
            s sah jao
            dek j nau jun
            bun kon jus.

      “Nó có cái dek1, nó ph i ni m th n chú - nó có cái nh n, nó ph i
nh v o c c - nó ph i cho t t c        c vào gùi - nó ph i mang các bùa
theo - úng như ngư i ph i mang t t c các th c n thi t       giúp ngư i
sinh n .”
                                    (Nri 60)

      “K n i ti ng trong t t c các nhà và t t c các làng vì bi t xem
cây g y c a ngư i phù th y, vì bi t c trong nư c, vì bi t phát hi n t t
c nh ng i m phát sinh ra b nh... k tìm cách l a dân trong làng, các
con l n ngư i ta hi n sinh m t cách vô ích, thì h n ta ph i th ch cho
nh ng con l n y...”
                                    (Biduê 193)

       Ngư i b j u hành ngh .- Trong nhà có ngư i m n ng; ngư i ta
 i m i b j u. Ông mang các d ng c c a mình trong m t cái túi cói và i
   n nhà c n thăm b nh. Ông b t u xem xét trư ng h p này, coi th có
th ch a ư c hay không. Vi c xét oán này d a vào k t qu c a m t
thao tác kép: ông ta   m t ít cơm vào cái chén-dek c a mình; ông ta l c
cái chén và “ c ra trong cơm” s m nh c a ngư i b nh. Ông ta cũng có
th “ c” trong m t chén nư c (Srê); ngư i phù th y Noang nh vào
chén xem i m báo.

1
    Bùa.
                                                                              222


       Ông rót rư u c n vào m t cái bát (vì ngư i ta ã m m t ché rư u
c n     ti p ngư i b j u), ông l y m t chi c nh n c a ngư i m, ho c,
n u không có thì l y ngay chi c nh n-dek c a chính mình, th vào chén
rư u: n u chi c nh n ngã n m thì ngư i b nh s ch t, n u nó ng thì anh
ta s kh i b nh.
       Cách th ó ch là bên ngoài, cho c t a. Còn ngư i b j u ã có
cách riêng xét b nh tình c a ngư i m: ông ch c n b t m ch!
       N u g p tình hình hình tuy t v ng, ông ta rút lui; ôi khi ông ta
ph i v i vã rút ngay, b i n u ngư i m ch t trong lúc ngư i b j u còn có
m t     ó thì ông ta ph i tr t t c phí t n chôn c t t n n c m t con trâu
hay thư ng là còn hơn th n a.
       N u ngư i phù th y th y căn b nh có th lành ư c, ông s ti n
hành các trò ma thu t ph c t p và bí hi m, mà chúng tôi ch k l i sau
  ây ph n ch y u. Ngư i b j u ng i g n cu i căn nhà, c t a làm
thành m t n a vòng tròn quanh ông, ngư i b nh n m sát m t bên ông.
Ông l y s i dây có c t cái l c ra; ông bu c m t u dây vào mái nhà, và
c m u dây kia trong tay trái; b ng tay ph i, ông b m vào s i dây ch
có bu c l c mi ng l m nh m c l i kh n như hát r t dài c u Yang. Th nh
tho ng ông d ng l i        th i lên ngư i b nh. R i l i ti p t c kh n. Khi
th y ã s n sàng, ông buông s i dây-dek ra và k mi ng hút liên ti p r t
dài vào ngư i b nh nhân. R t lâu, cho n khi g n như u i s c, ông tr c
ra kh i ngư i b nh nhân m t h t g o hay m t hòn s i nh , bày ra trư c
s thán ph c c a t t c c t a1. M m b nh ã ư c l y ra; bây gi còn
ph i làm l hi n sinh làm cho Yang nguôi gi n. Ngư i b j u tuyên b
v t c n hi n sinh: tùy trư ng h p, m t con gà, m t con v t, m t con dê
hay m t con trâu, vi c này s ư c nh t nh t tuân theo. ôi khi ngư i
phù th y tuyên b có m t con Caa trong nhà; ngư i b coi là b Caa ám
ph i ra i ngay (tôi ã th y trư ng h p m t n a làng ph i ra i n m t
vùng khác). Ngư i b j u cũng có th tuyên b nhà này b wer (kiêng),
cho n khi ngư i m lành b nh, nghĩa là c m m i ngư i l bư c chân
vào.
       Ngư i b j u h ng th p không ti n hành t t c các nghi l ó. Ông
ta n m xu ng, lên cơn nh p h n, v hai tay, và ti n hành th b ng chi c
nh n-dek.
       Sau ó, gia ình ngư i m ch còn có vi c làm l hi n sinh ã ư c
ch nh, dê hay trâu, r i l y b s ng treo lên trên c a, và tr công cho
ngư i b j u b ng cách bi u ông ta ch ng h n nhi u gùi lúa hay m t con
nghé. Vi c hi n sinh ph i tr r t t; nhưng n u ngư i phù th y th y
không th ch a ư c b nh, ông ta s không òi h i gì h t, cu c thăm

1
  Tôi ã nhìn th y ngư i phù th y cho m t hòn s i vào m m trư c khi thao tác; nhi u
ngư i khác trong c t a cũng nhìn th y... nhưng i u ó không h khi n h gi m lòng
tin.
                                                                   223


vi ng c a ông là mi n phí. Như v y, ông làm tăng uy tín c a mình và
tránh không b m t m t vì th t b i trong m t cu c ch a b nh.
       Ngư i phù th y có quy n l c i v i th gi i siêu nhiên; ông giao
ti p v i các Yang, xua u i b n Caa, tr kh căn b nh do nh ng nguyên
nhân vô hình, i u ó cũng khi n ông có quy n l c i v i c cơ th con
ngư i. Còn có c m t s con v t cũng ph c tùng quy n uy c a ông, như
các con v t-Caa (hi n thân c a các Ma ác), nh ng con r n mà ông ta có
th khi n chúng nôn m a ra và ông ta l y ch nư c b t ó làm bùa, v.v.
       Bí hi m và áng s , ngư i b j u cai qu n các linh h n, chúng c n
có ông ta. Ngư i Xơ ăng b o r ng ngư i b j u g i h n ngư i b nh tr
v , h n y bay u tít trên ng n cây to.
       Ngày xưa, vùng Srê, ngư i ta th y có nh ng ngư i phù th y
Chàm n xem các ư ng ch tay. H d a: ngư i ta ph i tr c a cho h
   tránh m t tai h a nào ó ư c báo trư c.


       Bumong.- Ma thu t không ph i là tôn giáo, theo nghĩa ch t ch c a
t ng ; nh ng ngư i phù th y không ph i là các giáo sĩ, chúng ta ã th y
vì sao. Nhưng Bumong, g n làng Choah c a ngư i Raglai, a i m tôn
giáo mang tính l ch s , có v giáo ch c a tôn giáo th các Yang, th c
hi n các ch c năng tăng l c      nh (c u kh n chính quy, hi n sinh long
tr ng vào m i ngày r m, hi n sinh l n h ng năm vào r m tháng giêng), và
   ng th i là ngư i ng u t t c các b j u trong x (Raglai, Srê,
Noang, Cil, Noup, v.v.)
       Mu n bi t vai trò hi n nay c a Bumong, ph i bi t l ch s xưa c a
nó, như ngư i Tây Nguyên v n k l i êm êm bên b p l a:
       “Ngày xưa, ngư i Tây Nguyên và ngư i Chàm ánh nhau v i
ngư i Vi t n t ven bi n. Cu c chi n u di n ra trên núi J d ng (
phía ông-Nam x Raglai). Tho t tiên ngư i Chàm kém hơn ngư i Vi t;
h kêu g i s giúp        c a ngư i Tây Nguyên - nh ng ngư i kon cau -.
Nh ng ngư i này, r t ông, do Tamrac ch huy, th ng vì tài b n cung r t
gi i. Tamrac cho d ng m t lá c làm b ng m t t m chăn; lá c này ư c
c m trên núi. Khi gió th i lá c v hư ng ven bi n, ngư i Tây Nguyên
   y lùi nh ng ngư i Da vàng; khi lá c bay v hư ng ngư c l i, thì
ngư i Tây Nguyên lùi. Ngư i Vi t b t ư c Tamrac, nhưng ông này ã
hóa làm ôi, và h ch b t ư c Tamrac gi , trong khi Tamrac v n ti p
t c c thúc quân c a mình ti n lên. Cu i cùng Tamrac, th lĩnh c a
ngư i Tây Nguyên, và Sankah, th lĩnh Chàm, ưa oàn quân c a mình
   n chi n th ng. Tamrac, th lĩnh c a ngư i kon cau, vĩ i hơn Sankah;
   y là ngư i anh hùng vĩ i nh t c a l ch s chúng tôi. Nhưng m t m i
vì chi n u và ch huy, Tamrac quy t nh t k t li u i mình. Ông ra
l nh cho các th h n i ti p ông ph i mãi mãi ph c v ông, r i ông t
chích vào m t m ch máu c a mình và ch t. Tamrac là m t ngư i cau
                                                                    224


Raglai, làng ngày nay g i là Bumong; ngư i Tây Nguyên và ngư i
Chàm, t t c       u ph c v ông. Ngư i Chàm Sankah ch t: cũng là x
Raglai, g n Tamrac. Sau cái ch t c a h , c hai u ư c tr thành Th n
và ư c g i chung là “Th n Bumong”; Bumong là tên Yang c a h ; nơi
chôn c t các ông cũng mang tên ó...”
       Nh ng nguy n ư c cu i cùng ư c th c hi n và cho n ngày nay
v n v y (sau kho ng năm th k ): nơi chôn c t c a ông tr thành n th ,
trung tâm th cúng c a vùng Nam Tây Nguyên; ngư i ta tôn th ông như
m t v Th n; hình như ngư i ng u các phù th y - hi n nay là Aneh -
là m t h u du c a ông. Chính vì lý do ó mà ngày nay t t c nh ng
ngư i dân trong x công nh n Aneh là th lĩnh tôn giáo và t t c các phù
th y u ph c v ông như i v i c p trên c a mình. T t c nh ng ngư i
trung thành v i các Yang n Bumong          dâng l v t; các phù th y n
  ây     ư c th phong và h ng năm l i hành hương v ây.
       Chúng tôi xin d n l i câu chuy n sau ây, trích ra t m t báo cáo
c a m t giáo sĩ:
       - “Trong m t cu c kinh lý vùng Raglai, chúng tôi d ng l i 4 gi
   Choah,     ó chúng tôi ư c Aneh ti p ón r t l ch thi p. Xin thông c m
cho s dài dòng c a tôi trong câu chuy n s p k l i sau ây: nó s cho
phép ta có m t ý ni m khá chính xác v tôn giáo Tây Nguyên và v vai
trò c a vi c tôn sùng Bumong trong i s ng tôn giáo ó.
       “Bu i t i hôm tôi n, tôi ã qua êm bên b p l a nhà Aneh, m t
ngư i Raglai già, không gi ng l m v i s mô t nghiêm kh c mà ngư i ta
  ã nói v i tôi trư c ó. Qu là m t ché rư u c n ngon ã khi n ông ta
không còn dè d t và m ư ng cho nh ng l i tâm s . Aneh gi i thích cho
tôi nh ng i u ã k trên ây v Bumong và hư ng d n cho tôi v l h i
  ón tôi ngày mai. Aneh cho tôi xem m t t gi y, cu n trong cái ng tre,
mà Marcel Ner ã l i cho ông ta khi ông y n Choah h i năm 1931,
mô t nh ng gì ngư i ta ã cho ông y th y... nhưng ngư i ta ã không
cho ông y ư c xem m Tamrac. ã mư i tám năm, Aneh b y gi ã
   y, và t     y ông không g p ngư i da tr ng nào n a. Ngoài nh ng
ngư i phù th y, không ai ư c nhìn th y m Tamrac.
       “ n ngày i thăm Bumong, c làng u chu n b . Ba ngư i phù
th y: Aneh và hai ngư i ph tá c a ông ta, Bê và Drong, d n tôi i. Sau
lưng chúng tôi là c làng Noah kéo theo, mang theo các th c n thi t:
mboat, tr ng con, ghè rư u, chi u, hương, các con v t hi n sinh,...
       “Bumong-Tamrac, trung tâm th cúng l n nh t, n m g n làng
Choah, bìa r ng, và ch g m có m i m t ngôi nhà dài; m t căn chòi nh
l p x p n m sát bên c nh. cu i căn nhà có m t cái bàn th , nơi nh ng
ngư i thanh niên chu n b l cúng Yang Bumong: cơm n p, chu i, thóc,
hương. àn ông chu n b tr u cau. Aneh th p hương trên bàn th , c u
kh n Th n, trong khi ngư i ta th i mboat, theo nh p tr ng. Aneh hát l i
kh n c a ông, c c t a hòa theo. Ông hi n sinh hai con gà: ng i ch m
                                                                    225


h m trư c bàn th , ông c m hai con gà ưa qua trên làn khói hương, l i
 ưa ra trư c c t a và - c m chúng lên ngang trán, hát l i kh n, có ti ng
nh c hòa theo. R i hai con gà b c t ti t.

        Ngư i Cha c a các phù th y.- “Nhưng còn i u ch y u c n xem,
mà ngư i ta ã gi không nói v i tôi. - “Cái gì trong căn phong nh ,
   ng kia? - M c a v T . - Tôi mu n ư c xem.” Sau m t lúc do d ,
Aneh i trư c và ra hi u cho tôi i theo, ch mình tôi. M t chi c quan tài,
ph v i ã phai màu, t trên m t cái m .        y chính là nơi an ngh c a
Tamrac, ngư i anh hùng ã hóa thánh. - “Hãy m quan tài ra” - Aneh
ho ng h t: "Tôi không th ; không ư c làm i u ó cho b t c ai. - Tôi
bi t ông v n m cho các b j u th y nhìn th y thi hài, mà tôi thì còn l n
hơn t t c các b j u c a ông. - Cho các b j u thì ư c; nhưng bây gi
tôi không th ; Bumong là con c a M M t tr i c a chúng tôi, và M t Tr i
s tr ng ph t tôi...” Thuy t ph c mãi, cu i cùng Aneh như ng b : “Ông
cũng có hi n sinh, ông ch a b nh cho nh ng ngư i m c a chúng tôi; thì
thôi... nhưng ch cho mình ông thôi.”
        “Aneh tr m ngâm, ch p tay, c m t l i kh n. R i ông nâng n p
quan tài lên: nh ng khúc xương còn t t ư c x p       y, chi c s b c v i
 i u... Aneh óng n p quan tài l i ngay. Ch nh ng ngư i phù th y m i
 ư c phép nhìn th y nh ng cái y.

         i u múa thiêng.- “B a ăn ư c dâng lên cho Th n, trên bàn th :
cơm, gà. Aneh kh n, tay ch p lên trán. Tr ng và mboat chơi kh . M t c u
bé v tay ánh nh p.        n lúc y Aneh b t u chuy n ng: ông múa
trư c bàn th . Tho t tiên là hai cánh tay ung ưa ch m và m m m i; r i
theo nh p nh c m i lúc m t nhanh, toàn thân ông rung lên, run r y t   u
   n chân. R i chuy n ng tr l i ch m, trong khi ti ng tr ng và mboat
cũng d u i. Ngư i ta b o chính Th n ám vào ngư i múa, khi n anh ta
run r y lên như v y.

       Bói.- “Aneh l y m t bình rư u và m i t ng ngư i. M i ngư i cùng
u ng, cùng hư ng l c. B a ăn, ã ư c dâng cúng trên bàn th , ư c
  em chia cho nh ng ngư i có m t. Bumong ã ăn ph n mình trong khi
Aneh c l i kh n.
       “Trư c khi ng n th c ăn, ngư i phù th y h i Th n            ư c
bi t Th n có chu n cho cu c h i t này và có m t       ây không. Ông g
cánh và chân gà ra, kh n, và ném lên m t cái mâm. Ba ngư i phù th y
li n cúi xu ng, nét m t căng th ng, xem k t qu ra sao: m t cái cánh rơi
v m t hư ng, chi c kia l t ngư c; các chân gà cũng v y. V y là Th n
b ng lòng. (Trong trư ng h p, t t c     u rơi v m t hư ng, tôi ã th y
ngư i phù th y l p l i thao tác cho n khi thành công).
                                                                      226


      “Còn m t cách khác     bi t các i m báo: ngư i phù th y bóc cái
lư i gà ra, nhúng trong rư u c n, kh n, ném nó vào thành ché: n u nó
dính ngay vào y, là Th n vui lòng
      Ăn u ng xong, chúng tôi hoàn t t cu c hành hương b ng vi c i
thăm Bumong-Sankah,        y lưu gi kho báu và hài c t c a v th lĩnh
Chàm xưa, cũng ư c phong th n, nhưng ít n i ti ng Tây Nguyên hơn.”

       Cu c hành hương h ng năm.- Nhưng ph i n Choah vào d p
r m tháng giêng (t c úng vào ngày r m trư c cái T t c a ngư i Vi t):
   y là ngày hành hương chính th c c a nh ng ngư i phù th y. Vào d p
r m ti p sau ngày xuân phân (th i gian l Thiên di c a ngư i Cơ- c
giáo), cũng có l hi n sinh h ng năm Bumong, nhưng không quan tr ng
b ng. Trong su t năm, t ng ngư i riêng r cũng có th        n Bumong hi n
sinh m t con gà hay m t con v t,      c u lành b nh, ho c xin m t ân hu ;
nhưng ó là vi c cúng riêng và không có l h i long tr ng dù v n do
Aneh ch trì.
       M i năm m t l n, các phù th y t t c các t c ngư i t p h p t i
Choah      làm l hi n sinh trâu l n; các vi c cúng l kéo dài m t ngày và
m t êm. n r ng sáng, ngư i ta hi n sinh m t con trâu, ôi khi nhi u
con. Trong ngày ngư i ta ti n hành các nghi l ph c t p và c u kh n.
       Không ch có các phù th y n; m t ám ông nh ng ngư i m
   o i theo h . C n có m t căn nhà l n       cho h trú l i, b i trong làng
Choah không       ch . Tuy nhiên, các nghi l     c bi t là giành riêng cho
các b j u: Aneh m chi c quan tài c a Bumong-Tamrac ra cho h và ch
cho h thôi; ch có h m i ư c phép nhìn hài c t. Aneh th m ư t hài c t
b ng nư c ã nhúng cái plai dek1 c a ông; ông x c th nư c thánh ó lên
trán các phù th y.
       Bu i t i ngư i ta thư ng th c món th t hi n sinh và món t rnom.
R i Aneh, cùng các phù th y c a mình, i u khi n i u múa thiêng, như
v a ư c mô t trên ây. Tuy nhiên,         múa i u ó trong d p long tr ng
này, các phù th y m c m t lo i trang ph c nh r ng tay và qu n m t
chi c chăn r xu ng n bàn chân như ngư i Chàm ngày xưa. R i m i
ngư i, àn ông l n àn bà, tr n n th t lưng, m t t m chăn qu n ngang
hông, hăng say nh y múa, nh p i u vui tươi, cho n r ng sáng. Và, d n
d n, m i ngư i tr v nhà mình, h n g p l i năm sau, mang theo k ni m
v ngày vui chung l n này; yalyao, “k l i êm êm bên b p l a”.
      Toàn b tôn giáo Tây Nguyên có th tóm t t trong t ng yalyao y.
Các Th n ư c bi t n trong các truy n thuy t c mà ngư i ta k l i; các
nghi th c và các nghi l , các l h i nh kỳ là nh ng bi u hi n c a ký c
v trư ng ca ca ng i các Yang ã sáng t o ra t t c , tư ng nh công ơn
c a h , ư c l p l i theo ư ng truy n kh u, t th h này sang th h

1
    H t-bùa.
                                                                           227


khác, b ng ký c. Vi c sùng bái các Yang sáng th , các Yang lúa, Yang
nhà c a..., Yang Bumong, vi c gìn gi ký c, vi c th cúng ư c lưu
truy n thành m t nghi l truy n th ng ó, tôn giáo Tây Nguyên là như
v y y; yalyao.



                                    PH    L C

       Bà B jâu Bana.- “G n như m i làng u có m t bà b jâu, và ôi khi
nhi u bà; không ph i bà nào cũng n i ti ng như nhau. Nh ng bà n i ti ng nh t
r t ông khách và thư ng ư c m i i xa... ư c th phong ngh bói toán là
vi c c a tr i ch không ph i c a cõi tr n. M t ngày nào ó, bà ư c m t v
Th n nh p vào, truy n cho bà nh ng bí quy t và nh ng quy n năng thiêng
liêng, v i s m nh soi sáng và c u ch a nh ng ngư i ng lo i c a mình; t
  ó bà tr thành b jâu; chính bà thông báo s chuy n bi n siêu nhiên ó và ch
c n s kh ng nh ó c a bà cũng          là m t b ng ch ng không th ph n bác.
Bà b t u th c hi n các ch c năng c a mình m t cách không ng ư c, và t
  ó m i khi g p tai h a nào ó ngư i ta l i tìm n bà; bà bi t ch ra nguyên
do... th m chí bà còn có th ch cho các th thu c công hi u. Khi ư c m i n
thăm m t ngư i b nh, n u bà th y ch là se mình, bà s     t lên m t ng n n n
và xoa vào ôi ch nào ó trên cơ th ngư i b nh; căn b nh không th cư ng
l i các phù chú y lâu ư c. N u ch ng may b nh tr nên tr m tr ng hơn, bà s
dùng n nh ng phương pháp quy t li t, m nh m hơn: bà k mi ng vào ch
  au, và hút m nh, l y ra m t m u g nh hay m t mi ng xương... mà bà trưng
ra trư c các c p m t thán ph c c a m i ngư i...

       Ngư i B jâu Rơngao.-... “M i cơ th         u ư c kích thích b i m t
nguyên lý tinh t , là ngu n g c s s ng c a chúng ta. Trong tr ng thái th c và
kh e m nh, nó trong u chúng ta, ng ngay gi a trán. Các b jâu nhìn th y
nó      ó dư i di n m o m t con yêu tinh..., h d ng nó d y chính t i ch ó
m i khi nó b ngã, ch ng h n khi g p m t chuy n kinh hoàng nào ó; h         t nó
l i     ó khi h có th , ho c ưa nó tr v t trong r ng nơi nó lang thang dư i
d ng m t con sâu, ho c gi i thoát nó kh i tay m t v Th n riêng r hay nh ng
linh h n ngư i ch t.... Ngư i ta phân bi t nhi u lo i b jâu: “ngư i phù th y
   p tr ng” b jâu p tuh kotap ir; “ngư i phù th y o”, b jau h da; và “ngư i
phù th y th u th ”, b jau chol. Hai lo i sau này ư c coi là ch a b nh gi i hơn
c ... Nh ng ngư i phù th y thành th o nh t bi t cách xua u i các tà ma, b ng
cách d n chúng t gi a cơ th       n mút bàn chân và mút bàn tay b ng m t cái
cu c nh , và u i nó chui dư i các móng tay mà thoát ra ngoài...
       “S hi u bi t v hình d ng các h n c a các s v t khác nhau là chìa khóa
      oán m ng. Mà, g n như khoa h c này là c quy n riêng c a các b jau.
cho nên bao gi ngư i ta cũng ph i c u vi n n h khi có nghi ng i và trong
nh ng trư ng h p khó... Ngh thu t c a ngư i b jau n m trong lô-gích c a
tri t lý “m i”. Ni m tin vào các phù th y có th là b n dai nh t và m nh m
                                                                      228


nh t trong các tín ngư ng c a các t c ngư i này. Ta th y chúng g n như v n
còn nguyên si trong nh ng ngư i công giáo nhi u th h ...”
                                                                       229


                               IX
                          êm bên b p l a
                      và ý ni m v th gi i.
      Ti ng mưa rơi tr m c trên mái tranh; gi t mưa trư t dài r i rơi
thánh thót vào chi c v i t        u hiên; th nh tho ng, m t tr n gió c t t
nh p i u y, vãi tung nh ng gi t mưa câm l ng; ti ng than th c a gió
còn n ng hơn c s tĩnh l ng. Ngày ã h t và êm ã n. Trâu ã ư c
lùa v , ngư i ta ã ăn cơm t i. S s ng th c d y cùng v i ng n l a, bùng
lên trong b p, vây quanh là nh ng bóng ngư i ng i ch m h m, hư o
trong làn khói thu c t a ra t các ng i u. Nh ng ngư i àn bà, không
tham gia vào y, ang lui cui d n d p nhà; b n tr con ã ng , các Già
làng còn th c. Sau m t ngày ư t m trên ng ru ng, bây gi thân hình
co ro, tay chân chìa v phía ng n l a, nh ng con ngư i Tây Nguyên ang
g i l i các th i xa xưa, các v anh hùng huy n tho i, trong cái th gi i bên
kia, th gi i c a huy n tho i, mà ng n l a thông tí tách và nh ng cái
bóng en ch p ch n ang t o l i không khí.
      Có tham gia nh ng bu i êm như v y, ta m i th t s g p ư c
nh ng con ngư i, khám phá ư c m t dân t c, nh n bi t ư c m t n n
văn minh.
        êm nay n a, êm th hai trăm tám mươi m t, hình như c “Già
làng” ang có h ng k chuy n; tài bàn lu n m r ng, câu chuy n b ng
nhiên nh y ph t m t cái, tr v th i ti n s . C m t chu i nh ng hình nh
v ngu n g c c a th gi i, v tr n i h ng th y. R i n l ch s các tr n
chi n u l n và, m t l n n a, m t cu c o l n l n. “Th n M t tr i
quy t nh ch m d t các cu c chi n tranh ã h y di t con ngư i. Tr i ã
làm cho m t ngày n M t tr i không m c n a; t i en và rét. Các ngôi
sao Borling Borlang hi n ra trên tr i; nư c băng giá ch y ra t           t.
Nh ng ngư i ch c n ngón chân ch m vào nư c y u b ch t; y là
nh ng ngư i giàu có và nh ng quan ch c l n trong x s ; nh ng k xúi
gi c ngư i ta i ánh nhau. M i ngư i u nhà mình. Ch này ch n ,
m t ngư i bi n m t, hóa thành á (T ng á Rolom, t ng á Noup, t ng
  á Jodong...). Sau ó, b t       u m t th i      i m i thái bình và th nh
vư ng... ”
      Ti n s ư c ti p n i thành l ch s , và l ch s không d ng l i ngày
hôm nay: c tương lai cũng tham gia vào các truy n k huy n tho i. “Sau
này s còn có m t ngày Borling Borlang ch m d t cái th gi i au kh
này và b t u m t th gi i thanh bình”. B y gi s là th i kỳ hoàng kim.
   vùng Xơ ăng ta còn th y ngư i ta có s ch            i mơ h m t v c u
tinh: Ya Pom.
                                                                     230


     Ch trong th i gian ngún h t m t i u thu c, c l ch s m t th gi i
 ã ư c g i ra. M i s       u g n li n v i nhau: m t nh p i u tương quan
và i l p n i li n các th i kỳ... êm nay c già ã xu t s c hơn m i
ngày. Nhưng c v n còn ti p t c. êm ã khuya, ám tr ã rút lui; m t
 ôi ngư i thu c th h trung gian ang thu nh n truy n th ng c a ngư i
già. R t d dàng, ông tr l i bu i kh i nguyên c a th gi i và, nhân d p
này, m ra nh ng chân tr i mênh mông:
     “Bu i kh i nguyên, không ph i th gi i m t tr i và m t trăng c a
chúng ta ư c t o ra trư c tiên âu. M i th ã ư c t o ra th gi i
bên trên c a K'Du dam Thang; t ó m i chuy n sang th gi i th hai
c a K'Mang dam Jong, và cu i cùng sang th gi i th ba c a K'Tang
dam Prio (ba v anh hùng huy n tho i này u b t t ; h s ng m t cu c
s ng thiên ư ng). T trên cao y, K'Yai dam Du ã chuy n m i sáng t o
xu ng ba th gi i khác bên dư i, r t sâu, là các a ng c.        u tiên là
Brah Ting, ch K'Bung dam Dur, r i n Gling Glong và Corang Liang,
lãnh a c a Lanka. Sau ó, Bung m i mang nó tr l i trên m t t c a
chúng ta, n m chính gi a; cho nên m i th      u t ch n y ( a ng c) mà
ra c .
     Trên m t t này, t tiên c a chúng ta là Oung Khot oung Khong ã
s p t m i th và Bung ã tr xu ng. V i s giúp             c a Yai dam Du,
Khot và Kho ã bu c ch t tr i (nir, m t cái thúng l n hình bán c u) l i
các mép c a t (m t cái hình tròn l n, sâu, nguyên là b ng) còn chưa n
  nh”.
     “Trên m t t c a chúng ta, K'Du kon Dit b m vào cây tre và nó tr
ra các cành; K'Du kon Dat v n cây tre và làm ra các m t; K'nu kon Du
 ánh vào cây tre và làm cho ru t c a nó tr thành r ng. Cây tre y chính
là hình m u u tiên c a cơ th chúng ta.”
     T khi Nyut y tr i lên cao, không còn có cách nào i l i ư c
gi a ba th gi i bên trên v i các th gi i bên dư i n a. Trên cao kia,
ngư i ta không ch t; ngư i ta ch ch t t th gi i gi a n các th gi i
cu i cùng, càng ngày càng xu ng sâu hơn. Ba tr i bên trên, ba tr i bên
dư i, chúng ta, nh ng kon cau, gi a, nh ng a con c a B y, hê kon
cau ti gul kon poh.
     “Và b y th gi i y là hình nh c a nhau. Ba t ng bên trên cũng có
m t tr i,     ó các v b t t ăn sao; các t ng bên dư i cũng có tr i c a
h , nhưng      ó nh p i u ngư c v i chúng ta: khi ta khô thì h mưa; ta là
ngày thì h là êm...”

                                      ♣

    Công trình nghiên c u c a chúng ta, n lúc s p k t thúc, l i m ra
nh ng chân tr i l n r ng, mà êm th c bên b p l a v a qua ã khơi d y.
Vũ tr c a ngư i Tây Nguyên g m b y h th ng hoàn ch nh, mà m i
                                                                    231


tương quan làm nên nh p i u c a th gi i. Chúng ta ã th y m t m i liên
h gi a nh ng sinh linh dư i a ng c, nh ng sinh linh trên m t t
và nh ng sinh linh trên cao; quan ni m hình h c v không gian bao g p
m i liên quan này và vư t qua nó.
     Và toàn b quan ni m mênh mông ó ư c c t nghĩa trong khung
c nh ch t h p c a b p l a, nơi ôi khúc c i còn ngún cháy, trong cái êm
 ang tàn, bi t bao g i c m này... Ít ngày sau, c Già làng qua i.

                                   ♦

       êm bên b p l a và ý ni m v th gi i: hai phương di n b sung cho
nhau c a     i s ng con ngư i Tây Nguyên, cu c s ng hàng ngày và
Truy n th ng xa xưa; m t trong nh ng tương ph n làm nên cu c i.
Cu c s ng c a ngư i Tây Nguyên ch bi t n i u y: h au kh vì m t
m c c m thua kém và quá d cho r ng mình b t l c. Các truy n thuy t
c a h ca ng i ngư i nghèo, tín ngư ng c a h tin r ng h s ư c tư ng
thư ng th gi i bên kia, nhưng h ch quan ni m m t s c u giúp c a
các Th n là ư c giàu có; th m chí h nói r ng các Th n không thèm
  oái nhìn m t căn nhà nghèo kh không th cúng nh ng v t hi n sinh
  áng k . H v a bám ri t l y ni m t do là a con c a T nhiên c a h
v a b h p d n vì cái v b ngoài hào nhoáng c a văn minh, mà tuy v y
h có th     t ng t v t b t t c , r i b m t nơi hái ra ti n, quay l i v i
núi r ng.
       êm bên b p l a và ý ni m v th gi i, hình nh c a m t cu c s ng
truy n th ng ch nghĩa và c a m t truy n th ng bao trùm cu c sinh t n
hàng ngày, t o cho nó m t ý nghĩa và hoàn ch nh nó. Nh ng con ngư i
tư ng ch ng ch hành ng vì mi ng ăn thư ng nh t này, còn có nh ng
m i lo toan và m t tư tư ng cao l n hơn nhi u, khi ng n l a trong b p
bùng cháy.
                                                                   232




                              PH      L C

                  Linh h n và các gi c m ng
      Ngư i Tây Nguyên, úng như m t ngư i nguyên th y, s t t c , và
ch ng ng c nhiên v b t c i u gì. H th y mình y u u i, th p kém, b t
l c, ngu d t. H s t t c nh ng gì không ph i là mình: các l c lư ng c a
t nhiên, các con thú trong r ng, nh ng ngư i l . Dù là i ch t g trên
r ng, i ra ch Di Linh, i âu ó hơi xa, bao gi h cũng c m th y,
trong các hành vi c a mình, m t l c lư ng thù ch e d a; và ngay c
khi h không h        ng y chân tay, h cũng không thoát kh i các Th n
ác mà h s hơn m i th . Tóm l i, h th y mình thua kém, và i u ó
trong m t không khí s s t, có hay không có lý do.
      H cũng có m t kh năng c m th áng chú ý và m t tính c tin
m m d u - h h c m i th và r t d tin; cái kỳ l , cái khác thư ng, cái kỳ
di u bao b c l y h và i v i h là t nhiên. H nhìn m t i u kỳ di u
vư t quá h b ng cái lô-gích ơn gi n nh t và thích l i gi i thích ó hơn
m i th khác; t nhiên v n y nh ng i u huy n di u và bí n, h ch ng
h ng c nhiên v b t c i u gì.
      Chúng tôi nghĩ r ng, “khiên cư ng” m t chút, ta có th có m t ý
ni m v cái m c c m ó khi so sánh v i con ngư i c a ta lúc ta n m mơ,
cái tr ng thái theo tôi dư ng như g n v i dáng v tư duy c a ngư i m i
hơn c : con ngư i b t l c trư c nh ng gì vư t quá mình, gây nên s s
hãi và, ng th i u óc l i quy ph c không còn ng c nhiên n a, i vào
cõi kỳ l và huy n di u.
        i v i ngư i Tây Nguyên th gi i hi n lên như là m t chu i hình
 nh mà n i dung không gi i thích ư c nó. T t c       u là hình nh, rup;
chúng ta ch n m ư c chúng, còn s th t sâu xa thì ch ng th bi t. Và
gi c mơ là gì n u không ph i m t s phóng chi u siêu nhanh các hình nh
kỳ l ? V chăng, i v i ngư i Mi n núi, có m t m i liên h sâu xa, sinh
   ng n i li n gi c mơ v i tr ng thái th c: y u là cái h n y, soan,
ban ngày dư i d ng rup ngư i, ban êm l i dư i m t d ng rup khác, c m
nh n các hình nh liên quan n i u ki n cái rup c a mình, mà s th t
sâu xa v n là m t.
                                                                        233


                                    Soan, h n.
        êm bên b p l a trong nhà ngư i Tây Nguyên. Chúng tôi nói v i
nhau r t lâu v nh ng        tài nghiêm túc; tôi yêu c u h gi i thích cho tôi
v soan và rup, nh ng th c th mà tôi không hi u rõ...
      B p l a g m m t cái khung g         t trên n n nhà, ng y t, trên
  ó các cây c i ang cháy; cu i b p, có m t t m g hay tôn, d ng ng.
M t v t t gi a b p l a và t m y s in bóng lên ó. Và v y là n y ra
cách gi i thích: m t v t, gi nh không th nhìn th y (cái nhìn ch có th
th y ư c nh ng gì di n ra trên t m g hay tôn kia), chi u bóng c a nó
lên t m y; ta ch bi t ư c cái hình nh y. S th t - t c v t không nhìn
th y - là soan (h n, cái tinh th n khi n ta s ng, cái ph n sâu xa nh t trong
chính ta); cái bóng th y ư c kia là rup (hình, nh, v ). Sa, thân th c a
ta, như v y là rup c a soan.
      Thân th con ngư i là m t trong nh ng hình nh c a soan. Nh ng gì
ta bi t v h n là m t hình nh c a con ngư i. Sa, y là cá nhân có th
nh n bi t; y là cái “nó” có th xác nh ư c (b ng các giác quan c a
ta, các giác quan ch có th nh n bi t m t hình nh th c p c a s th t
tinh th n). Sa ch là m t hình nh - m t s phóng chi u c a soan lên bình
di n các giác quan c a ta - rup và sa g n như ng nh t v i nhau, khi nói
v con ngư i. Nhìn th y rup và sa c a m t ai ó thì cũng như nhau, b i
vì, trong các i u ki n bình thư ng, soan không có hình th c nào khác
hơn là cái cơ th ó. i u ó gi i thích s xúc ng c a ngư i àn bà
th y trên màn nh cái rup c a con trai bà, ã ch t sau khi quay phim; bà
van ngư i ta tr l i con cho bà b i c u ta còn s ng ó.
      Rup, y là cái ta th y c a ngư i khác, và cái ngư i khác th y c a
ta. y là thân th , là m t hình nh c a thân th , y còn là m t hình nh
c a linh h n sâu xa và không th n m b t ư c c a ta. Tôi ã nghe ngư i
ta nói: “M t tôi l a d i, quên, không bi t nhìn th y cái th t”. Các giác
quan c a ta b t l c ch có th n m b t ư c cái hình nh c a s th t ư c
phóng chi u lên kia. Có ngư i có th xác nh ư c rup b ng nh ng cái
ph t o nên m t hình hài; ngư i Tây Nguyên thì nói: “ y là cái ta nhìn
th y, cái mà soan c a ta có th bi t ư c v m t cái soan sâu xa, ư c
  i u ki n hóa b ng m t hình th c nào ó, nhưng nó là m t sinh th riêng,
th c hơn, ít bi n i hơn, th t và không b ngoài”. T ó mà h th n
nhiên v i cái ch t c a cơ th con ngư i, hình th c u tiên c a soan, b i
vì soan, sau ó, v n ti p t c - dư i nh ng hình th c khác - và tr i qua
nh ng bi n i lý thú.
      S v ng m t c a cơ th y tương ương v i s v ng m t c a m t
hình nh c m nh n ư c; y là trư ng h p soan lom - m t linh h n
thu n túy.
      Sa, thân th (hình hài ngư i c a sinh th ) ch cho phép chúng ta nhìn
th y hình nh c a soan, còn hơn th n a, m t hình nh i v i chúng ta,
                                                                      234


c a m t s th t vô hình. B n Chà - b n ma - l i nhìn th y cái y dư i
d ng trâu, cho nên lúc nào chúng cũng mu n ăn th t ngư i.
     T t c s s ng (ý nghĩ, k ni m, tâm h n...) u trong soan; nó ch
th hi n ra bên ngoài b ng cái rup c a sa và, sau khi sa ch t, ti p t c các
cu c vi n du c a nó trong các cu c s ng khác dư i m t hình th c này hay
hình th c khác, ng u nhiên, ch ng có gì quan tr ng.
     Tóm l i, trong m i s t n t i, thư ng xuyên có hai y u t :
     - soan, sâu xa, vô hình, cái nhân tính th t
     - rup, cái mà chúng ta nhìn th y, là hình nh c a soan, t m các
giác quan c a chúng ta, là s phóng chi u, là cái bóng bi n m t hay bi n
  i.

                                Các gi c mơ
      Chúng ta v a th y, i v i ngư i Tây Nguyên, thân th v t ch t c a
chúng ta là hình nh, hay úng hơn là m t hình nh c a linh h n chúng ta,
m t th c th sâu xa hi n lên dư i m t hình th c có th c m nh n ư c.
  i u này úng vào ban ngày; ban êm thì l i khác - và ban êm chi m
m t v trí quan tr ng trong i s ng mi n núi (d u        ây êm ng n hơn
ngày), vì nó khi n cho ngư i b n a th c s tr thành m t con ngư i
khác, và thú v hơn nhi u. Tôi s có d p tr l i chuy n này. Nhưng bây
gi ta hãy nói v tr ng thái ng mà con ngư i chìm m vào; khi ó, h n
- bao gi cũng nguyên là nó - có hai rup; hình hài ngư i, hình nh m t cơ
th con ngư i ang ng , không có gì c bi t, và hình hài m t con sâu.
Chính con sâu này là cái ta c n chú ý. Khi rup-cơ th     m vào gi c ng ,
h n, không m t m i, i ra dư i d ng con nh n ( i v i a s ngư i), om
  óm ( i v i h ng các nhân v t b t t ), cóc, r n, hươu, ng a, h , hay
nh ng con v t h n h p kh ng khi p ( i v i nh ng chau chà, hay nh ng
ngư i b ma ám) Con nh n chui ra t r n; các con v t kỳ d thì t h u
môn.
      H n, ư c gi i phóng dư i hình th c loài v t như v y, rong chơi;
chúng ta bi t v các cu c lang thang ban êm ó thông qua gi c mơ.
      V      tài này, ngư i Tây Nguyên k m t truy n thuy t, truy n
thuy t v m t con cóc và m t con nh n:
      “M t ngư i già chòi r y cùng v i hai a con, hai a tr chăn
trâu. Ban ngày m i ngư i i làm vi c; êm h v ng              y, hai a tr
n m c nh nhau, ông n m hơi xa ra m t chút.
      “M t hôm, hai a bé cãi nhau; chúng nó ánh nhau ra trò. M t
trong hai a là bình thư ng, còn a kia thì b ma ám. Bu i t i, lùa trâu
v chu ng xong, chúng i ng . Trong êm, m t con nh n chui ra t r n
   a bé ngoan, trong khi m t con cóc chui ra t h u môn a b ma ám.
Con cóc c       p con nh n, con nh n ch y tr n và leo lên m t khúc cây
dài. Con cóc không th v i ư c nó; g ng mãi không ư c n m t, cóc
                                                                      235


chui tr vào trong b ng a b ám. n lư t mình, con nh n cũng tr vào
trong n i t ng a bé kia.
      “Ngày hôm sau, v n l i cái c nh y, ngoài ra còn có ánh nhau.       a
bé bình thư ng ch ng c t t. êm sau, l i m t cu c u i b t m i; nhưng
con cóc v i ư c con nh n, êm ó th ng bé ngoan b m. Ông già, v n
yêu th ng bé, b t l y con cóc, và nh t trong cái h p thu c lá c a ông.
Trong khi ó, th ng bé b ám không th m m t ư c, th r t y u. Th ng
kia thì t ng t kh i b nh.
      “Ngày hôm sau, th ng bé này cùng ông già tr v nhà trong làng.
Ông già mu n k thúc m t l n cho xong v i h n th ng bé b ám: ông
nh n con cóc xu ng nư c; th ng bé b ám th y l nh, c ngư i nó tê cóng.
Ông già bèn ném con cóc vào l a: th ng bé b ám ch t”.
      Con cóc và con nh n là nh ng hình th c c a h n, khi hình hài ngư i
ng ; hai hình th c y g n ch t v i nhau (hình th c-cơ th ngư i và hình
th c-loài v t) b i m t soan ng nh t mà chúng là m t cái giá              n
m c ngư i b n a r t do d khi gi t m t con nh n, s s gây ra cái ch t
cho m t ngư i nào ó.
      Như v y khi hình hài ngư i ng , h n thoát ra dư i hình th c m t
con nh n i v i nh ng ngư i bình thư ng. y là h n - và là nhân cách
th t s - thoát ra kh i hình nh “cơ th ngư i” mang hình nh con sâu;
  i u ó cho th y tr ng thái ng g n v i cái ch t,       y h n cũng thoát ra
kh i cơ th      mang m t hình hài khác nhưng - tr trư ng h p ngo i l -
không tr v trong cơ th y n a.
      H n thoát ra, các gi c mơ cho ta bi t nó nhìn th y nh ng gì. Nhưng
h n, trong tr ng thái y, nhìn th y qua trung gian hình hài ban êm c a
nó; v y nên nó nhìn th gi i khác v i khi chúng ta th c. Nh ng v t t nó,
có bao gi có ai nhìn th y ư c? ngay c h n cũng không th b i bao gi
nó cũng ph i c n m t hình th c-giá      và nó t ng giác b ng phương cách
  ó, theo cách c a hình th c ó. i u ó c t nghĩa s khác nhau gi a cái
nhìn c a h n dư i hình th c con sâu - và s ý th c v cái nhìn ó c a trí
óc con ngư i, khi h n ó tr v trong hình hài con ngư i.
      Có ngôn ng tr c ti p và ngôn ng b ng ng ngôn và n d . Có cái
nhìn c a soan ban êm, và cái nhìn n d trong gi c mơ chuy n v l i.
Vi c gi i m ng chính là tái l p cái i tư ng mà soan ã th t s nhìn
th y. Như m t ngư i n m mơ th y kh ; anh ta s ch nh l i - theo m t h
th ng chìa khóa truy n th ng: “ êm qua, trong khi rong chơi, h n tôi ã
g p h n m t ngư i khác”.
      Ban êm, bóng t i dày c, có lúc chúng ta th y (chúng ta tư ng
nhìn th y) nh ng hình thù kỳ d , r t khác v i nh ng         v t th t mang
nh ng cái bóng y. Nh ng hình thù trong các gi c mơ là nh ng hình nh
tương t như nh ng o nh ban êm y (trong tr ng thái th c) mà ngư i
ta ng nhìn th y, trong c hai trư ng h p l i u có trí tư ng tư ng b i
                                                                       236


thêm vào. Như v y, các gi c mơ là nh ng hình nh bi u tư ng, n d , c a
th c t i do soan “thoát ra” c m nh n ư c.
     Khó ưa ra m t quy t c chung cho vi c gi i thích các hình nh y;
hình như cũng không có m t quy t c như v y. Tùy theo ch            , ôi khi
ph i o ngư c các hình nh           chuy n t gi c mơ sang v t h n ư c
hàm ý. Như:
     - mơ th y giàu có = i m nghèo ói.
     - mơ th y m t ngư i nào ó kh e m nh = anh ta ang m.
     Có nhi u hình nh mà ngư i mi n núi có thói quen nh n ra ý nghĩa
 n d và truy n th ng:
     - mơ th y u ng rư u c m = ngày mai s mưa.
     - mơ th y m t ngư i nào ó ch t = m t mùa lúa.
     M t ngư i nào ó trong nhà i xa:
     - mơ th y anh ta tr v = anh ta ang m n ng, ph i i tìm anh ta
ngay.
     - th y anh ta cư i trong mơ = anh ta s      n ngay.
     - mơ th y ngư i ta i xa = ý th c v các cu c lang thang c a soan.
     - mơ th y ngư i ta vác c i, g thông = ngư i i săn s mang con m i
v .
     - mơ th y ngư i ta v t ch g y i = săn h t con m i.
     - mơ th y b t gà = hôm sau s ư c nhi u cá.
     - mơ th y trâu ch t, nai b gi t, x th t = trong làng có ngư i ch t.
     - mơ th y h , r n, ng a c n = m t con Chà (ma) ang u i b t m t
ngư i nào ó trong nhà s p ch t (h n i lang thang g p m t con Chà).
     - mơ th y m t ngư i trong gia ình ã ch t tr v và ng i v i ngư i
thân = m t ngư i àn bà trong nhà s sinh m t a con mang h n ngư i
 ã ch t.
     - mơ th y h n lang thang, i n x s c a các n m m = ngư i n m
mơ s p ch t.
     - mơ th y m c áo tr ng = phòng có b nh.
     - mơ r ng răng = m t ngư i thân s p ch t.

     Danh m c này còn lâu m i h t, và bên c nh các hình nh truy n
th ng này, còn có nh ng gi c mơ mà ngư i thư ng không th gi i thích
 ư c.
     M t hôm m t a bé mơ th y m t con h (kliu-chà) vào nhà, và
khi n cho b n c u n m cùng chi u v i c u r t ho ng s . Hôm sau, c u
b n, ã ch ng mơ th y Chà, b tê li t. Như v y là, trong êm n m mơ,
h n c u bé n , ã g p con ma b t b n c a c u.
     Các gi c mơ cũng có th cho ta bi t ôi i u v nh ng vi c s x y
ra; không ph i là h n nhìn th y tương lai, mà trong nh ng cu c g p g
ban êm y, ngư i ta oán ra nh ng gì mình s g p (như m t cái ch t, sau
khi g p Chà).
                                                                    237


      Gi c mơ là m t kho nh kh c ư c bi t ãi trong ó con ngư i, qua
cái soan c a mình có th ti p xúc v i các Th n. Vì h n thoát ra kh i tình
tr ng t nhiên - cái th gi i mà chúng ta c m nh n b ng ôi m t c a
chúng ta -       i vào th gi i c a s kỳ o. Trong trư ng h p ó soan
nh n ra các phương di n khác nhau c a cùng m t th gi i bi u hi n m t
hình nh này hay hình nh khác, tùy thu c i tư ng c m nh n, và           y
di n ra t n k ch ơn nh t và a d ng c a cu c s ng c a mình, - m i quan
h sinh ng trong trò chơi ph c h p các hình bóng và hình nh - gi ng
như nh ng sân kh u quay trong các nhà hát l n.
      Gi c mơ là i m g p nhau gi a các con ngư i và các Th n, gi a cái
t nhiên và cái huy n di u, gi a các th gi i h u hình và vô hình. Theo
ngư i mi n núi, ngư i phù th y ni m th n chú, di n t ý chí c a các
Th n, trong tr ng thái lên ng hoàn toàn gi ng như trong gi c mơ,
gi ng như cơn ác m ng khi n ta nói, vùng v y, kêu la.
      Tr ng thái ng t - cũng gi ng như tr ng thái ng - khi n ngư i ta có
kh năng có nh ng gi c mơ mà ngư i Tây Nguyên gi i thích m t cách
gi ng nhau: h n, thoát ra kh i thân th , lang thang trong m t hình hài
khác và tr v trong thân th (lúc ngư i ta có ý th c v gi c mơ).
      Cái ch t cũng là m t hi n tư ng gi ng như cơn ng t. Ch có m t t ,
chot, ch c hai hi n tư ng ó. y ch là h n thoát ra lang thang dư i
m t hình hài khác, s chuy n i t m t d ng t n t i này sang m t d ng
khác, i u ó khi n ta có m t hình dung khác v th gi i, m t trò chơi
các hình nh m i. Tr ng thái sau khi ch t gi ng như m t gi c mơ. Cu c
s ng - cái cu c s ng kh n kh mà chúng ta, nh ng ngư i không ph i là
Tây Nguyên xi t bao quý tr ng - ch là m t giai o n trong chu i bi n
hóa c a soan; nó ch ng b n ch c gì hơn m t gi c mơ, cũng ch ng “th c
t i” hơn; nó th t s ch ơn gi n là m t gi c mơ. Các hình hài i qua, các
hình nh c a th gi i bi n i, như trong m t ng kính v n hoa; ch có
h n, lang thang, v n ti p t c mãi.

                     Các hình nh khác nhau c a soan
    Soan có th do nh ng hình hài khác nhau “mang”; tùy theo giai o n
  t n trong s t n t i c a nó, nó hi n ra dư i hình d ng này hay hình
d ng khác, nó bi n hóa.
    Trên m t t, ban ngày, soan có hình d ng ngư i, m t rup ngư i.
Ban êm, nó mang rup con nh n.

    Soan tr i qua b y hóa thân liên ti p sau ây:
    1º Khi cơ th trên m t t ch t, h n thoát ra, t b cái hình hài ngư i
s th i r a ó: nó bay lên n t n m t tr i       cho m t tr i phán x . N u
nó không b c m tù, nó s xu ng buch, th gi i các m ,          ó nó mang
m t hình hài ngư i m i, nói chung là vô hình i v i th gi i ngư i tr n.
Truy n thuy t r t phong phú nh ng câu chuy n k v cu c s ng c a
                                                                   238


nh ng con ngư i m i này, dư i buch m i th h làm u ngư c v i
nh ng ngư i s ng. Các nghi th c tang l cũng ch ng minh cu c s ng m i
này c a con ngư i; nh ng ngư i thân t vào quan tài qu n áo và th c ăn,
cho con ngư i m i, cũng có nh ng nhu c u như trên tr n. dư i buch,
“ngư i ta v n còn nghe ngư i trên tr n nói chuy n, nghe gà gáy”. Nh ng
ngư i dư i m không sung sư ng, cũng ch ng au kh : h nhàn r i.
      Tuy nhiên soan v n có th thoát ra tr v trên tr n, n u nó mu n.
Trong th c t , m i ngư i u c tr v : lik-ri; ai cũng ch m có ý nh lik-
ri. H n mu n hóa ki p tr v tr n thì ph i trút b hình th c buch, l y
l i hình hài ngư i. Lang-Ka, ch huy a ng c, cũng là ngư i ch huy
buch. Ông ta có i quân c nh sát g m các Chà làm nhi m v àn áp các
soan     ngăn h tr lên cõi tr n. N u các linh h n không g p các s gi
c a cái Ác y và i theo úng con ư ng ư c ánh d u b ng các lá b
c t d n h tr l i cõi tr n, h s ư c hóa ki p. H n ch ư c hóa ki p
như v y m t l n; n u nó tr v trong m t ngôi nhà thân thu c, ban êm,
nh ng ngư i trong nhà s th y cu c tr v ó trong gi c mơ. N u m t
ngư i àn bà có thai sinh con trong nhà ó, h n s     u thai vào a bé y,
tr l i hình ngư i.
      Nói chung, trong cu c s ng m i này, ngư i ta không có ý th c v
cu c s ng trư c; tuy nhiên ngư i ta k có trư ng h p m t ngư i còn nh
v cu c s ng trong hình hài m t ngư i khác n m c anh ta tìm ư c c
kho báu do ngư i trư c c t gi u. T t c các h n buch, n u không g p
th n ác, u ư c u thai l i m t l n. Sau khi ch t l n th hai, h tr
xu ng cõi m , l i y m t năm, r i i xu ng a ng c.
      Khi bi n kh i hình hài c a mình buch, h n thoát ra và i v       a
ng c       y, dư i nh ng hình th c khác nhau, h n còn ph i tr i qua ba
giai o n:
      2º Trư c tiên, h n i n Brah-ting,        y nó v n còn mang hình
ngư i. H n nh ng ngư i nghèo, nh ng ngư i chính tr c, ư c M t tr i
xét x t t, không ph i g p au kh          ây. Nh ng ngư i khác thì kh n
kh , ph i làm vi c c t l c cho tên b o chúa Lang-Ka kh c nghi t và hung
ác. ây là m t cu c s ng kh sai thư ng tr c dư i s giám sát c a các
h n b ày xu ng a ng c. (H n các tr con ch t khi m i sinh i xu ng
   a ng c và xung vào i c nh sát này.) R i hình hài ngư i này n lư t
nó cũng tàn r i. y là m t l n ch t n a và h n thoát ra dư i hình d ng
m t con mòng, i xu ng Gling-Glong.
      3º    cõi m i này, h n s ng m t cu c s ng khác. Dư i d ng con
mòng c a mình, nó lang thang kh p nơi, có ý th c và thông minh.
      4º n khi hình d ng-mòng ch t, nó i vào m t cõi g i là Chorang
lu-chorang liang, trong nh ng t ng á g n sát v i m t t. Lúc này, nó
có hình d ng m t hòn á. n lúc này, soan tr i qua m t s bi n i sâu
s c, nó v n là nó ti p t c s t n t i c a nó, nhưng không có ý th c v
mình, gi ng như m t sinh khí c a loài v t. giai o n này, tho t tiên
                                                                     239


dư i rup á, nó i vào m t cái r cây m c lên và như v y i lên trên m t
  t, t b h n giai o n a ng c.
      5º Khi cây này m t, h n thoát ra và l y rup m t Ka bo (con cá b c
nh ) mu n i âu thì i. Khi con cá này ch t, nó mang m t d ng hình
khác. (N u m t ngư i h hàng ăn ph i con cá này, m t s ngư i b o r ng
h n hóa vào v i ngư i y).
      6º R i nó bi n thành plaê jirko (qu , m t lo i qu m ng nh m c
thành chùm) cho n khi qu này b ngư i ăn hay th i r a i. Hình d ng-
qu ch m d t.
      7º Cu i cùng, nó hi n lên dư i d ng sonom bolà (cây có c và lá
r ng, thu c loài các cây c dư c). y là hình th c cu i cùng c a soan.
Khi cây này ch t, không ai bi t s ph n c a soan ra sao n a. Có th , nó
cũng ã bi n m t.
      Cu c hóa thân g m b y thì ó là chung cho soan c a m i ngư i. i
v i nh ng sinh linh c bi t - ư c bi t n trong bài ca thiêng c a
Truy n thuy t - nó có th mang nh ng hình d ng khác, dư i nh ng hình
 nh khác nhau. Sau ây là nh ng ví d i n hình:

    Hình nh qu cây:

     h n trong m t qu xoài (truy n thuy t Choduon, trong ó m t
ngư i con gái ch t, m t cây xoài m c trên m cô; h n cô gái mang hình
m t trong nh ng qu xoài ó. M t ngư i àn bà ăn qu xoài y, sinh ra
m t a con gái là hóa thân c a linh h n trú ng trong qu xoài);
     h n trong m t qu chu i (truy n thuy t bà tiên Prit-Pha, lúc thì
hi n lên thành qu chu i r ng lúc thì là m t ngư i àn bà-th n);
     h n trong m t qu dưa chu t (truy n thuy t Sorich-Sorach và cha
c a h mà linh h n hi n lên dư i hình th c m t qu dưa chu t; p phá
qu dưa này khi n ông ta ch t).

       Hình nh thú v t:
       Như truy n thuy t v con trâu sau ây:
       “M t ngư i ch t. H n ông ta thoát ra và u thai vào m t con trâu
    c sau ó b x th t trong m t l h i c a làng. Con trâu b gi t, h n thoát
ra và u trên cây c t l ; nó thích thú nhìn m i ngư i ăn và u ng. R i h n
lên tr i.
       “B y gi x y ra tr n H ng th y; nư c lên n t n tr i. H n ã lên ó
trư c, tr xu ng cùng v i nư c. Nó còn chưa l y l i ư c hình dáng n
   nh, nhưng hi n ra như là m t hình nh con ngư i i v i nh ng con
ngư i m i sau tr n l t. Nó nói chuy n v i h và nói v i h v cái thú
  ư c t n t i dư i d ng m t con trâu; r i nó hóa thân thành m t trong
nh ng con ngư i m i ó”.
                                                                      240


      Nh ng truyên k v các linh h n tái u thai như v y, ngư i mi n
núi có th k su t nghìn l m t êm. Cơ th con ngư i, sâu b , cá, qu ,
cây... h n hi n ra dư i nhi u hình nh a d ng nh t. L i còn chuy n ch
con m t ngư i c a chúng ta nhìn th y các hình th c c a h n như v y; các
Th n l i c m nh n cách khác. Các Chà nhìn th y chúng dư i nh ng rup,
không ph i ngư i, mà là trâu, khi n b n y r t thích ăn th t chúng
(nguyên nhân cái ch t c a con ngư i), vì b n y r t ói và r t thích ăn
trâu.
      Chính các Th n cũng mang nhi u hình th c khác nhau - cũng ng u
nhiên như các hình th c c a soan chúng ta. Các Chà có th hóa thân
thành h , ng a, ho ng, v t xanh, v.v. L i cũng có nh ng con r n-Chà
(th t thú v khi th y s hóa thân này r t g n v i câu chuy n trong Sáng
th (Kinh Thánh), bi u hi n cái ác dư i d ng m t con r n).
      Nh ng ngư i-Chà b m t con ma ác ám; h n h có th mang nh ng
hình d ng thú v t: như ngư i àn ông n mà h n thoát ra ư ng h u môn
dư i d ng m t con ho ng, hay m t ngư i khác, m t êm n , hi n lên
dư i d ng m t con l n; con v t y b ánh m t phát vào hông và, ngày
hôm sau, ngư i àn ông y (mà h n ã r i d ng l n tr l i d ng ngư i)
ph i i lom khom.
      Hai trư ng h p khác l khi n trò chơi hình nh này càng ph c t p
hơn:
      Nh ng somri, ngư i-h , có th mang hình ngư i hay h tùy thích.
M t soan có hai rup có th chuy n i cho nhau, có th chuy n t d ng
ngư i sang d ng h nh m t s gi trang (ch p thúng lên u, c n dao
vào gi a hai hàm răng, k p m t cây g y vào ít: b ng cách ó u, vu t,
  uôi xác nh con h ). Vi c soan có th thay i rup theo ý mu n là r t
   c bi t.
      Các pang-baê, ngư i-minh, ban ngày là ngư i, ban êm là con minh.
M t soan cũng có hai rup: m t cái là rup ngư i, cái kia là rup minh. Rup
khác nhau tuỳ theo ngày hay êm. S chuy n i c bi t t m t hình
d ng này sang hình d ng khác, n êm thì i khác, là thư ng g p hơn
c .
      Các hình nh c a soan trong cu c s ng trên tr n th , trong các gi c
mơ, trong các cu c s ng trư c ây, t t c    u ch là nh ng hình nh khác
nhau và ch ng có gì áng k . Cu c s ng khi th c t nh ch ng hơn gì m t
gi c m ng, m t giai o n, m t hình nh trong trăm nghìn hình nh khác.
Gi c mơ và th c t i, m t m t không ph i là cái mà ta c m nh n ư c
trong gi c mơ, m t khác cũng ch ng ph i là cái ta nhìn th y khi th c t nh:
   y là th gi i b ngoài c a các hình nh và h u th c a soan.

    Hình nh và ký hi u
    M i th      u là hình nh, m i th   u là ký hi u. T t c nh ng gì
chúng ta nhìn th y u là hình nh c a c a m t th c t i vô hình, thu c v
                                                                    241


tinh th n; nhìn th y m t con ngư i, y là c m nh n m t hình nh c a
h n anh ta - nhìn th y m t cái cây, y là hình nh c a m t linh h n ang
lang thang, hay hình nh m t ch n cư trú c a Th n...
      Vi c ta c m nh n m t hình nh nào ó trong hoàn c nh nào ó ư c
coi như là m t ký hi u, có th có giá tr báo hi u. Như m t con v t xanh
bay có th là bi u hi n m t Chà ang i qua (v t xanh là th cư i truy n
th ng c a Chà); n u lũ v t xanh qu n trên m t mái nhà, y là b n Chà
  ang     ý n ngôi nhà y và có th      nh b t m t linh h n trong nhà ó.
Do ó, khi th y chim bay như v y, ngư i mi n núi s s có ngư i ch t.
       Các hình nh trong nh ng gi c mơ c a chúng ta, do h n c m nh n
  ư c khi lang thang, là nh ng ký hi u - nh ng ch d n, c nh báo - c a
nh ng th c t i trên bình di n con ngư i c a chúng ta. H n, trong gi c
mơ, th y b m t con ng a c n? y là trong khi thoát ra, nó ã g p m t
con Chà. Hình nh: con ng a; th c t i ng sau hình nh: con Chà; ký
hi u: hình nh trong gi c mơ (con ng a c n); i tư ng ư c bi u t:
m t con Chà ang ho t ng trong vùng.
      Lúc này, rup ho t ng như là m t cái giá , như là hình nh c a
m t th c t i thu c c p cao hơn (m t con ma, trong trư ng h p này, gi ng
như là m t ký hi u v m t s c trong cu c s ng c a ta hay c a m t
ngư i thân). Chính l i tư duy này khi n ngư i M i l p c m t h mã th t
s các bi u tư ng: mã các ký hi u trong gi c mơ, mã các ký hi u lúc t nh.
Ch ng h n Chà mang m t d ng rup nào ó           bi u t m t th c t i liên
quan n ta - hình nh m t con v t xanh, m t con ng a, v.v., m i con v t
  ó v a là hình nh c a Chà v a là ký hi u bi u tư ng c a m t s c .
      Có nh ng gi c mơ trong ó h n, b ng m t s l a ch n, làm nh ng
ký hi u quy t nh cu c s ng c a nó. M t phong t c v n d ng ho t ng
v êm này c a h n khi cơ th ang ng . Vi c ó di n ra như sau:
      Bên c nh a bé ang ng , ngư i ta t m t cái xà g c, m t m u g ,
m t cây g y c a Ngư i Già. M t th        c dư c-bùa làm cho h n a bé
ho t ng: v n trong tr ng thái ng , ch có soan c a nó hành ng m t
cách có ý th c, a bé c m l y m t trong s các v t ó , và như v y là
báo hi u cu c s ng c a nó s ra sao. N u nó c m l y cái xà g c, nó s là
m t ngư i làm nông gi i, nó s làm r y t t. N u nó ch m vào m u g , nó
s có tính hay lang thang, thích phiêu lưu, trong ngành quân i. N u nó
v ư c cái g y, nó s là m t th lĩnh.
      Cũng gi ng như trong tr ng thái ng , trong tr nh thái t nh cũng có
nh ng “hình nh-ký hi u” quy t nh m t cu c s ng, nh ng hình nh có
th có trong tr ng thái này cũng như trong tr ng thái kia, nh ng ký hi u
t o ra ngay nh ng h qu mà chúng bi u t. y là nh ng ký hi u có th
g i là y hi u l c. Sau ây là hai ví d r t kỳ l v cái ch t t xa:
      - M t ngư i i trên m t con ư ng mòn, các d u chân anh ta in lên
  ó. M t con r n bò theo sau và kh c lên các d u chân y. y là m t ký
hi u v cái ch t, trong th c t gây ra cái ch t c a ngư i y, c như là con
                                                                     242


r n ã c n anh ta. Như v y cơ th anh ta và d u chân c a anh ta là hai rup
c a h n anh ta hay, úng hơn, d u chân là rup c a cơ th và cơ th là rup
c a h n. Hình nh “con r n c n d u chân” là m t ký hi u; thông qua trò
chơi các hình nh, ký hi u y có tính quy t nh i v i chính soan.
      - Nhi u ngư i i trong r ng, nơi có hai con chó sói. N u, b b t g p,
nh ng ngư i y không nhìn th y chó sói trư c, cũng không s a xua i
v n x u, mà chó sói l i s a trư c, thì chó s a bao nhiêu l n, m t năm sau
trong s ngư i i r ng này s có b y nhiêu ngư i ch t. Ti ng s a c a chó
sói là m t hình nh, m t ký hi u c a Th n ch t u i theo nh ng ngư i ã
nh n ư c hình nh y.
      Còn r t nhi u “hình nh-ký hi u” khác thu c lo i này. Cu c s ng
trong các gi c mơ, cu c s ng lúc th c t nh, th gi i c m nh n ư c i
v i ngư i Tây Nguyên ch là nh ng ký hi u - và r t nhi u khi, là nh ng
ký hi u áng s . Bây gi thì ta hi u dư i con m t ngư i mi n núi, nh ng
ngư i không b b t c d p nào        c u kh n s che ch c a các Yang, các
Th n b o tr , cu c s ng ch toàn là lo s và, n u ta c     t mình vào a v
h , có th so sánh v i tr ng thái ác m ng.

     Trò chơi hình nh.
     M i th      u là hình nh và m i hình nh u liên quan v i nhau.
Các bình di n khác nhau c a cu c s ng - th c, mơ, cõi bên kia - m i cái
như v y u gi ng như m t h th ng nh ng hình nh, nh ng phóng
chi u, t t c    u g n v i nhau, nh ng th c t i tinh th n, c a cu c s ng
c a các soan. Trong cu c s ng c a m i con ngư i, các bình di n khác
nhau có th bi t ư c u là nh ng phóng chi u ho t ng c a m t soan
duy nh t nó t o nên m i liên h gi a các lo i hình nh khác nhau.
     Ch ng h n, bình di n th c và bình di n ng , nh ng gì các giác
quan (bên trong và bên ngoài) c m nh n ư c là hình nh c a t n t i và
ho t ng c a soan. Soan, dư i d ng ngư i hay nh n, t n t i và ho t
  ng. Cái ó ư c bi t thông qua các hình nh, khác nhau tùy theo rup
này hay rup khác, c a soan phóng chi u trên cái n n méo mó c a các giác
quan c m nh n, t o nên m t hình nh có th c m nh n ư c. Các hình
 nh bình di n “gi c mơ” thì mang tính bi u tư ng và kh p v i các hình
 nh bình di n “th c” v n chính xác và có th gi i thích theo các mã
khóa truy n th ng mà chúng tôi v a nói n.
     Như v y, bình di n các hình nh c a cu c s ng trên tr n th và
cu c s ng trong th gi i bên kia có tương quan i x ng v i nhau, có th
nói là o ngư c nhau. T t c nh ng gì di n ra trong th gi i các nhà m
  u ngư c v i trên tr n th (c m giáo thì mũi chĩa xu ng t, thì gi     o
ngư c... cho n các ng i u cũng hút ngư c!). Nhưng y ch là nh ng
khác nhau v s phóng chi u hình nh, b i vì soan không bao gi bi n
  i.
                                                                      243


      Các Th n-Yang ư c ngư i Tây Nguyên quan ni m là nh ng hình
 nh cao c c a các soan c a h . Th gi i "thư ng-thiên" (hodang trù),
nơi s ng c a các Yang l n nh t: Trù, Ngai, BÛng, Dong-Rong, là d a
theo hình nh th gi i v t ch t c a chúng ta, nhưng bên trên và hoàn
h o hơn.
      Tóm l i, các th gi i khác nhau là nh ng hình nh ph n chi u c a
nhau và t t c nh ng hình nh y, t chúng, u ch là ngư i phóng chi u
c a nh ng th c t i tinh th n trên cái n n m t i c a nh n th c gi i h n
c a chúng ta. Trong tr ng thái th c, nh ng ngư i khác nhìn th y hình
d ng-ngư i (rup chau) c a soan chúng ta: h nh n ư c m t hình nh
c a nó. Ph n ta cũng v y, ta nh n ư c m t hình nh gi ng như th c a
soan c a nh ng ngư i khác. Trong tr ng thái ng , ta c m nh n ho t ng
c a soan c a ta dư i hình th c gi c mơ - m t cái nhìn khác v th gi i
b i vì soan có m t hình th c khác và c m nh n thông qua hình th c ó.
   th gi i bên kia, khi các hình nh c a cõi tr n này ã bi n m t, soan
v n t n t i, nhưng dư i nh ng rup m i kéo theo m t cách nhìn m i v
th gi i. Th c t i c a th gi i tinh th n c a soan v n gi ng nguyên; các
rup khác nhau tùy theo các lĩnh v c, các chu kỳ và các th i.
      Các hình th c c a m t soan tương ng v i v i bình di n mà nó ang
tr i qua ( i s ng tr n th , th gi i bên kia), v i v trí c a m t tr i (ngày
hay êm) và, ôi khi tùy thu c ý chí c a nh ng sinh linh y quy n năng
b t l y rup theo ý mu n c a chúng, tách ôi hình nh soan c a chúng.
      Như “Qu xoài” (truy n thuy t c v Choduon) b ném xu ng nư c,
thoát ch t nh tách ôi ư c rup c a soan c a mình; nàng làm ra m t rup
goê (m t hình nh ch ng là gì c ) c a soan c a mình; cái rup y chìm
xu ng áy bi n, trong khi cơ th nàng, rup ngan (hình nh thư ng ngày,
th t) c a soan nàng thoát ư c.
      Cũng như BÛmong, lãnh chúa Chàm, trong m t tr n ánh l n gi a
ngư i mi n núi v i nh ng ngư i Da vàng, thoát kh i tù b ng m t cu c
tách ôi gi ng như v y, m t rup goê v n trong tay nh ng ngư i Da
vàng, trong khi rup mang h n ông tr v v i ng bào ang chi n u
c a mình.
       i u áng chú ý trong các trư ng h p này, l y ra t trong Truy n
thuy t, không ch là quy n năng c a nh ng sinh linh huy n di u y i
v i các hình th c c a soan c a mình, mà còn ch sa chau (cơ th con
ngư i) trư c khi tách ôi và hình nh nhân ôi ư c coi là duy nh t và
   u cùng là hai rup - ơn gi n là hai hình nh - c a m t soan chung, như
v y rõ ràng sinh th toàn v n c a con ngư i là trong soan, còn t t c
nh ng cái khác u ch là rup.
      Như v y, t t c ch là hi n tư ng b ngoài chăng? Không ch có các
truy n thuy t m i khi n ngư i Tây Nguyên tin như v y; tôi ã nói v các
somri - ngư i hay là h mà ngư i b n a cho là có kh năng thay i rup
theo ý mu n. i v i h - và ch có i u y khi n ta quan tâm - con ngư i
                                                                   244


ch bi t ư c nh ng hi n tư ng b ngoài, ôi khi r t kỳ l , chúng ánh
l a ta, chúng bi n i và không h cho bi t tí gì v cái bí m t n m trong
t n sâu c a các sinh linh. i v i ngư i Nguyên th y, cu c s ng ch là
m t i u bí n.

      Ám nh c a bóng êm.
      Chúng ta ã nói n nh ng i u phong phú mà soan cho th y qua
các gi c mơ, nhưng ban êm và trong tr ng thái th c, ngư i Tây Nguyên
l i là m t i tư ng nghiên c u m i và h p d n.
        êm, vương qu c c a bóng t i v n d khi n cho trí tư ng tư ng
càng thêm d i dào, l i v a gi nó trong m t không khí s hãi. Trong
tr ng thái th c thì nh ng m ng bóng t i cũng gi ng như nh ng gi c mơ
trong tr ng thái ng : y là nh ng hình, nh ng ký hi u, nh ng i m ti p
xúc v i cái vô hình. y là nh ng gi kh c khi các Th n khoát nh ng rup
khác v i ban ngày, hàm nghĩa tr ng thái m i c a h .
      Con ngư i và bóng c a mình ch là m t: y là hai hình c a soan
anh ta. Ban êm, dư i ánh trăng, ngư i b n a s nh ng gì có th x y
   n cho cái bóng c a h ,     y có th có m t con h ăn th t ngư i ang
n p; b n Chà cũng có th làm ch t ngư i b ng cách ăn cái bóng c a h .
Con ngư i t a n i s c a mình ra b n bên. Cơ th c a h và cái bóng c a
h ch là hai hình nh - g n ch t v i nhau - c a h n h ; ch m n cái này
là v i n cái kia và gây t n h i cho soan.
      Charles Baudoin so sánh các quan ni m c a Phương ông và
Phương Tây v ban êm. Ngư i Phương Tây, ch i tìm ánh sáng chói l i
ban ngày, ch có n a ph n cu c s ng, n a kia là êm. Nghiên c u tâm lý
ngư i Tây Nguyên càng cho phép chúng ta nh n ra r ng cái n a kia ó
phong phú hơn, do ho t ng c a soan.
        êm n; th gi i, dư i ánh sáng m t tr i như ng ch cho m t th
gi i khác, do m t trăng chi ph i. M i s v t u thay i dáng v ; các
hình nh bi n i. Ngay c thiên nhiên “vô sinh” cũng bi n i: núi tr
nên mênh mông và en sì th m thê, các b i r m thì bí n. Trong im lìm có
muôn vàn ti ng ng, muôn vàn n i s . Ng n l a th c d y, làm cho t t c
nh ng gì nó soi n u s ng d y và các hình bóng nh y múa.
      Cái th gi i khác y b t u v êm. Không còn là lúc ph i lao ng
n a: nh ng gì ngư i ta s gieo      a ng c, nh ng gì ngư i ta s tr ng s
m t. Cu c s ng c a ngư i b n a không k t thúc vào gi kh c y. êm,
cũng là ngày, nhưng khác. Trâu tr v , i v i chúng m i vi c ã xong.
Con ngư i, lao ng trên ng ru ng, cùng v v i trâu. Cu c s ng lao
   ng ã k t thúc; m t cu c s ng khác, sâu xa hơn, b t u: b p l a, gia
  ình, êm th c, các gi c mơ, th n linh... Sau m t ngày n ng nôi n ng
nh c, ngư i mi n núi có th th c thâu êm        bàn lu n, u ng rư u c n,
nghe hát nh ng bài ca v Truy n thuy t; i u ó không h ngăn h , r ng
sáng hôm sau l i tr ra ng, tươi t nh và s ng khoái.
                                                                   245


     V êm, chúng ta nhìn con ngư i và s v t m t cách khác. Nét ch
quan ó là ph bi n. Các khuôn m t tr nên khác i, các rup b bi n i.
Nh ng con v t m i xu t hi n: ch nhái, ve s u, nh n... Soan, h n thoát
kh i m i b n r n th p hèn ban ngày, ư c gi i phóng. Ch c n a ây, khi
gi c ng   n, m t gi c mơ s cho ta bi t ho t ng kỳ di u c a nó.

                                    ♣
                                   ♣ ♣

      Mong b n c th l i cho tôi v s khô khan c a nh ng trang này.
M t s nghiên c u trung th c v con ngư i, t t y u ph i ph c t p.
Nguyên th y không ph i bao gi cũng có nghĩa là ơn gi n. D u nó là th
nào i n a, con ngư i v n là sinh linh phong phú nh t c a th gi i. Công
trình c u này, không mu n ch ơn gi n là m t b ng ch ng ph c v cho
m t tri t lý v nh ng ngư i Nguyên th y, ã tr thành m t cái gì hơn th :
m t l i kêu g i lưu tâm n nh ng s giàu có c a m t tinh th n, d u là
nguyên th y, c n ph i ư c ào t o và h c h i        v sau có th t mình
bi u t không c n có ngư i phiên d ch và m t ngày nào ó vi t ra - ôi
th t là m t ngh ch lý gây s c cho ni m kiêu hãnh trí tu c a chúng ta -
m t b n tuyên ngôn ng i ca s thông tu !... b i m t nghiên c u như v y
cu i cùng t ph i ưa n i u y.
      Toàn b th gi i c m nh n ư c, mà chúng ta ng ã bi t, ch là
hi n tư ng b ngoài, là hình nh c a m t th c t i sâu xa. Các tr ng thái
th c và ng , th gi i c m nh n tr c ti p và th gi i trong mơ ch là nh ng
phương di n c a m t th c t i duy nh t, bên kia, soan.
      “Hui mat”, các giác quan ánh l a chúng ta, chúng ta không bi t
  ư c t n cùng các s v t. Ngư i Tây Nguyên có ý th c v s d t nát c a
mình - và y ã là m t khoa h c l n mà chúng ta, nh ng ngư i Phương
Tây, có th chúng ta ã ánh m t.          u óc h mang thiên hư ng bi u
tư ng m t cách t nhiên; m t hòn á không ph i ch là á, nó có m t ý
nghĩa riêng; h     c ra cái mà Thiên nhiên bi u hi n: t ng á này là c a
Yang-Jong, cái cây kia là c a m t Yang khác tr ng, v.v. Quan ni m c a
h v rup r t áng chú ý: “ y là cái ta nhìn th y v các s v t”, ch
không ph i cái th t là chúng. Như, cơ th con ngư i là m t rup c a soan,
nhưng nó không ph i là soan. T ó mà có m t s ch quan c a vi c c m
nh n d n n ch nghĩa tương i toàn c c: h n hi n ra th này hay th
khác, tương ng v i hình hài, v i hình nh mà h ng sinh linh này hay
h ng khác c m nh n, tùy theo b n ch t c a mình, tương ng v i i
tư ng c m nh n. Ngư i, v t, cây c , á, là nh ng rup soan, nh ng rup
bi n i tùy theo nơi ch n (trên m t t, dư i m t t), th i gian ( êm,
ngày), i tư ng c m nh n (ngư i, yang, chà).
      Còn con ngư i sâu xa? Không th n m b t ư c. Không ai có th
n m b t ư c soan, mà ch n m b t các rup khác nhau. Bao gi soan
                                                                        246


cũng mang m t hình th c có th c m nh n ư c, nó c n cái ó làm giá
   . ôi khi, như ta ã th y, có s thi u v ng rup, trong lúc chuy n t m t
hình th c này sang hình th c khác; nhưng tình tr ng ó là giao th i, mãnh
li t. T t c các Yang cũng có - ho c ã t ng có - m t rup làm giá ; duy
nh t có Ndu, bên dư i các Yang, là ngo i l ; qu là ngài ã xu t hi n
dư i hình th c ngư i hay chim, nhưng tr ng thái bình thư ng c a ngài là
m t soan không có rup: m t tinh th n b n ch t là thu n túy. ây là sinh
linh duy nh t t n t i in se, tách ra ra kh i t t c , không g n v i b t c cái
gì. Cho nên ngư i Tây Nguyên có m t khái ni m r t m p m v ngài, i
v i h ngài không th ư c bi u hi n.
      T t c nh ng cái “nhìn th y” u là rup c a cái vô hình, c a cái tâm
linh. Toàn b t nhiên, toàn b cu c s ng u là như v y. Ch nghĩa ch
quan g n li n (m t cách t t y u?) v i m t ch nghĩa duy linh. Ngư i
mi n núi, không h phàm t c như ngư i ta v n tư ng, có th là nh ng
ngư i duy linh ch nghĩa m t cách t nhiên hơn nh ng ngư i “văn minh”
th c ch ng ch nghĩa, tin khoa h c - và ch tin khoa h c mà thôi - ch
tin nh ng cái “nhìn th y”, ch coi là tri t h c nh ng i tư ng c a các
giác quan, ch nh ng gì c m nh n ư c mà h g i là “cái th t”. Có nhi u
th ch nghĩa hi n th c. Ch nghĩa hi n th c c a các i tư ng s gi t
ch t ch nghĩa hi n th c c a con ngư i tâm linh. Th t áng bu n khi
nh n th y r ng con ngư i mi n núi phát tri n lên theo phương hư ng bi n
h thành m t n n nhân c a hình th c bên ngoài c a văn minh. H ánh
m t l i tư duy c a mình khi ti p xúc v i nh ng ngư i văn minh duy v t
ch nghĩa hi n i, da tr ng hay da vàng. H cũng ánh m t Truy n
th ng c a mình. Anh chàng trai tr mơ ư c súng và rư u c n; anh ta b
lôi kéo b i cái hào nhoáng v n ch là m t cái rup kh n kh , i v i anh ta
là m i.
      H ư c l i gì t hình th c văn minh c a chúng ta? - mà, v chăng,
h không h òi h i. H n không ph i là s chính xác trong ngh thu t
chém gi t, cũng ch ng ph i là vi c ch y theo ng ti n; ch ng chút gì
nh ng i u không ph i là tiêu bi u cho m t giá tr tinh th n chân chính.
Trong khi ó, noi theoTruy n th ng c a h mà không h n ch mình              ó,
ti p t c con ngư i ư ng ã ư c T p quán v ch ra, con ư ng s khi n
h g p nh ng con ngư i cũng có ni m tin s vĩ i siêu nghi m c a
tinh th n, h ch có th ư c giàu thêm lên t t c nh ng gì nâng cao tâm
h n h , ưa h lên cao hơn, xa hơn trong ư ng hư ng tư duy, và h s
  ư c nghe ti ng nói, t phương ông cho n phương Tây d y chúng ta
r ng: Th gi i th c hơn c là cái chúng ta không nhìn th y, ang chi ph i
cái ch là m t hình nh c a nh ng th c t i tương lai.



                                       ♣
                                                                     247


                                   ♣ ♣




    Chúng tôi k t thúc b ng m t truy n thuy t     c bi t minh h a m t s
 i m trong ph l c này:

                        Truy n thuy t v Gliu-Glah.

      Gliu và Glah chăn dê. Hai cô nhìn th y m t con qu c p nơi m m t
  ôi giày. Chính hoàng t Chàm ã giao ôi giày ó cho qu ,              qu
mang món quà này i tìm cho chàng m t ngư i v . Qu bay n x s
c a Gliu và Glah; ngư i ch làng t p h p t t c ph n l i. ôi giày ch
  i v a chân Gliu. Ngày hôm sau, hoàng t      n; chàng l y Gliu làm v và
cùng nàng i v . Glah có hơi ghen, i theo cô em gái.
      Sau ó, hoàng t ph i i ph c v m t v quan trên,             v    nhà,
cùng v i Glah. Glah mu n làm v hoàng t , gi t ch t Gliu và chôn g n
nhà. Hoàng t tr v ; chàng r t bu n vì cái ch t c a Gliu; Glah xin thay
Gliu; hoàng t không mu n l y Glah làm v . M t lùm tre p m c lên
nơi chôn Gliu. Hoàng t n m mơ bi t r ng chính là h n v mình hi n lên
trong nh ng cây tre y; nên chàng cho rào lùm tre l i không         cho ai
qu y phá nơi yên nghĩ c a linh h n y, không ai ư c n ch t tre. R i
hoàng t l i ra i x ki n.
      Trong khi chàng i v ng, Glah ch t lùm tre i; h n Gliu thoát ra và
tr thành m t con chim. Khi hoàng t tr v , con chim th rơi xu ng t
m c a nó m t cái h p nh mà hoàng t nh n ra là cái h p tr u c a
Gliu; như v y chàng bi t h n c a v chàng trong con chim ó. Chàng
b t con chim nuôi. M y ngày sau, l i d ng lúc hoàng t i v ng, Glah
gi t ch t con chim; hoàng t tr v ch còn th y lông; chàng em chôn.
ch ó m c lên m t cây u        l n lên r t cao và ra qu ; h n Gliu trong
các qu y.
      M t bà già i qua. T trên cây u , h n Gliu g i bà và nh bà
trao l i cho hoàng t cái h p xưa mà nàng th rơi xu ng g c cây. Nh ng
ngư i th lĩnh già th y hoàng t nói chuy n v i bà già; h tư ng bà n
vì m t v án và m ng trư c vì s ư c lãi. H h i bà già, bà không tr
l i; h r t mu n có m t v án mà x ! Hoàng t nghe bà già, bà h n s
g p chàng ngay mai. n ngày h n, bà già d n hoàng t tr n trong b i,
r i bà bi n m t. M t lúc sau, bà t trong cây u         i ra; n lư t h n
Gliu t trong thân th bà già i ra và nói chuy n v i bà. Bà già b o cô:
“     ây ch ng có ai c , ng s gì h t”. H n Gliu bèn tr v trong thân
th nàng ã ư c chôn; Gliu s ng l i như trư c. Hoàng t t trong ch
tr n bư c ra và n m l y Gliu; h cùng nhau tr v .
                                                                 248


     Hoàng t ra l nh cho ngư i c a mình gi t ch t Glah, ch t ra t ng
khúc và gi trong m t cái ché v i mu i. Chàng g i cái ché y v cho b
m Glah, h tư ng ó là xác c a Gliu, mà ngư i con gái lanh l i c a h
là Glah ã gi t ch t. H ăn th t trong ché. ch hoàng t , ti n hành l
h i; ngư i ta làm l ph c tôn l n cho Gliu. Lúc ó b m Glah n, h
mu n g p thăm con gái. Hoàng t không cho h vào, b o nói cho h bi t
trong ché ng cái gì và cho ngư i u i h i.


                               ♥♥♥♥♥♥
                               ♣♣♣♣♣

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:177
posted:5/20/2011
language:Vietnamese
pages:248