Docstoc

Filozofia e se drejtes

Document Sample
Filozofia e se drejtes Powered By Docstoc
					              HISTORI E FILOZOFISE TE SE DREJTES


                 FILLESAT E MENDIMIT FILOZOFIK RRETH SE DREJTES


    Qysh ne fazat e para te mekembjes se shoqerise njerezore dhe te perpjekjeve te saj per nje jete
kolektive, njeriun e kane shoqeruar nje varg te panjohurash, dilemash dhe kerkesash, te cilat kane
qendruar perara tij ne pritje per te gjetur mjetet dhe menyrat per zgjidhjen dhe kapercimin e tyre.
Vec radhes se enigmave te medha, te cilat lidheshin me boten qe e rrethonte, te sotmen dhe te
nesermen, jeten dhe vdekjen, raportet e tij me natyren; perpara njeriut jane shfaqur nevoja, te cilat
duket se impononin vendosjen e rregullave apo gjetjen e raporteve te caktuara, qe do te ekulibronin
mardhenit e tij me natyren apo mardheniet e tij ne bashkesi, brenda apo prane te ciles ata jetonin,
punonin, prodhonin, luftonin, etj. Gjetja e zgjidhjeve dhe vendosja e rregullave kane qene po aq te
rendesishme sa edhe zgjidhja e nje numur te panjohurash qe lidheshin me vete qenien e tij, me
thelbin e njeriut, fatin, kuptimi dhe qellimi i jetes, etj.
   Pikerisht, tek keto dilema dhe perpjekjet e para te shoqerive primitive njerezore, per t’ju
pergjigjur atyre, zene fill udhet e largeta te filozofise.. Natyrisht, me kete nuk duhen kuptuar
konceptet dhe formimi i filozofise se mirfillte moderne, por vetem capitjet e para, naïve te
mendimit filozofik, te cilat do ta ngrinin njeriun mandej drejt hecjes ne udhet e civilizimit modern.
  Mitologjia na ka percjelle mjaft rrefenja interesante, te cilat, po te veshtrohen me vemendje
nxjerrin ne pah dhe bejne evidente se kush kane qene kerkesat dhe endrat, shqetesimet, deshirat dhe
synimet e njeriut atemot per shoqerine qe kerkonte te krijonte, qyteterimin qe synonte te ngrinte,
cilat kane qene kushtet dhe rregullat e munguara qe ai pretendonte, etj. Shume nga shqeteimet dhe
kerkesat e shoqerive parahistorike, mitologjike na percillen te mbuluara me cipe mistike apo perms
zerave te perendive pagane, Zeusit, Apollonit, Poseidonit, herojve legjendare, sirenave, etj. Zerat e
perendive te percjella apo te degjuara ne orakujt dhe tempujt e shenjte prej prifterinjte qe sherbenin
ne to, qene jo vetem keshilla por edhe rregulla e ligje njekohesisht. Nenshtrimi para tyre ishte
imponues, gati gati asgjesues, ishte detyrim, ndersa mosbindja para zerit te perendive, mesazhit
profetik, kishte sanksione me pasoja te renda e pse jo fatale.



                                                                                                        1
   Por, me gjithe forcen imponuaese te autoritetit te tradites absolute, te mbeshtjelle me cipen e
frikshme te misticizmit te perendive te lashta, megjithe jehonat e zerave imponues te orakujve mbi
njeriun e shoqerive parahistorike dhe historike, duket se nenshtrimi nuk ka qene definitiv dhe pa
kushte. Ne thesarin mitologjik gjejme kundershtime dhe rebelime te personazheve mitike dhe te
njerezve te thjeshte ndaj autiritetit te padiskutueshem te perendive. Te tille qene herojte e
legjendave si Davidi, Prometeu, Herkuli, etj.
    Ne thelb, po te kqyren me vemendje, kundershtite mes heronjve dhe perendive duket se ato
jane perplasje qe kane shoqeruar perhere rrugen e zhvillimit te shoqerise njerezore, per shkak te
kontradiktes se njohur mes se rese dhe te vjetres; per shkak te ndryshimeve, zhvillimeve socjale dhe
tradites se trasheguar konservatore; per shkak te qendreses dhe forces qe paraqesnin normat,
rregullat dhe zakonet e vjetra te trasheguara nga njera ane dhe ligjesive te reja nga ana tjeter,
novacionet e zbuluara rishtazi prej njeriut nga ana tjeter; jane perplasje qe vene perballe njera
tjetres moralin tradicional te kultivuar dhe trasheguar prej shoqerise njerezore nga komuniteti
primitiv dhe normave te reja zakonore qe krijoheshin ne menyre te natyrshme ne rrugen e rritjes te
nje shoqerie te re, drejt qyteterimit antik. Brenda tyre gjen perplasje qe ne thelb vijne per shkak te
interesave dhe konkurences ekonomike, rivaliteteve per pusht politik, te perpjekjeve per te zaptuar
burime pasurore te panjohura, tregje te rinj, etj. Herojte ndeshen dhe kundershtojne logjiken apo
vendimet e perendive, te orakujve apo keshillat e prifterinjve qe sherbenin neper faltoret e shenjta.
    Por, c’qene ne thelb prifterinjte qe sherbenin ne orakujt e Dodones dhe te Delfit te lashte, qe
prezantohen si ndermjetes, per te percjellie tek njeriu mesazhet, zerat dhe urdherat e Perendive?
Duket se ata qene “gjyqtaret” e pare, formuluesit e hershem te keshillave, qe gradualisht u kthyen
ne normava zakonore, te cilat rregullonin apo perpiqeshin te vendosnin kufij, raporte te caktuara
apo sanksione per te parandaluar anomalite dhe koknfliktet e mundeshme mes idivideve apo grupe
individesh, per te sugjeruar detyrime qe do te rregullonin evitimin e pasojave te mundeshme, qe do
te detyronte njeren pale te cdemtonte palen tjeter, qe urdheronin c’demtime ekonomike si kusht per
rikuperimin e demit te tjetrit, qe urdheronin ndeshkime ekstreme gjer flijime dhe luftra per shkak te
fajeve, mosbindjes, shkeljeve te zakonit hyjnor, apo “zemerimit te perendive”. Pra, “orakujt”,
domethene prifterinjte, pasi degjonin refimin, jepnin urdhera, percaktonin rregulla, impononin
kushte, por jepnin edhe ndeshkime dhe percaktonin sanksione, duke u cfaqur keshtu me nje natyre
fare te perafert me ate te gjyqtarit qe pasi degjon deshmitaret dhe grumbullon provat merr vendimin
ku parashikohen masat apo sanksionet e ndryshme ligjore. ( The hist. of fil…f.37)



                                                                                                        2
   Misionare dhe perfaqesues te tille, i gjejme te sherbejne ne tempujt dhe vendet e shenjta jo
vetem tek popujt e njohur ne histori, qe i dhane aq shume kultures dhe civilizimit boteror, sic qene
ai grek, romak, egjiptjan, por edhe tek popujt e lashte, me pak te njohur, si ata te Mesopotamise,
Kines se Larget, Asirobabilonise, etj. Ata krijuan norma juridike, perpiluan marveshje ligjore,
hartuan kontrata me detyrime dhe te drejta mes paleve, te cilat sherbyen si nje brume i begate per
institucionet e para juridike qe ngriten keto qytetrime, bashke me strukturat e tjera te ngrehines se
shteteve qe formoheshin aso kohe.
  Dhe kjo do te ndodhte, sepse njeriu duke jetuar dhe vepruar perhere ne shoqeri, shoqeri kjo sado
e prpambetur qofte, ka qene e dytyruar te krijoje dhe percaktoje rregulla te detyrueshme per antaret
e saj, megjithse ne fillim embrionale. Konceptet e se drejtes dhe normat e ndryshme juridike te
formuluara ato kohe, shume shpejt arriten forma te admirueshme qe u kane rrezistuar epokave jo
pak. Po kete rruge kane ndjekur edhe institucionet dhe strukturat e tyre te cilat dallohen per pjekuri,
organizim dhe karakter thellesisht juridik.(5. Stor. dela Filo. Dir)
  Dhe skish si te ndodhte ndryshe, sepse ata popuj qe diten te krijonin vepra arti, realizime teknik
dhe inxhinjerike te mrekullueshme, qe diten te zbulonin dhe aplikonin ligje te habitshme te
shkencave te natyres dhe ato ekzakte, me siguri do te dinin te hartonin edhe norma, akte dhe
sisteme legjislativ kompleks dhe madheshtore, sic qene tabelat- legjislacioni i Hamurabit te
Babilonise – rreth XX shekuj para Krishtit.
   Por “e drejta”, si shume prej lemejve te realiteteve te tjere te jetes shoqerore, te asaj kohe, te
synuara nga njeriu, duket se nuk u perfshi dhe nuk u be object i mendimit filozofik, i gjykimit,
debatit dhe analizes, nga qyteterimet e tjera paragreke. Themi “nuk u be objekt i gjykimit
filozofik”, pasi ende historia nuk ka gjetur prova te ketyre perpjkjeve, apo gjurme qe do te
dokumentonin kete percapje. Per kete arsye, pohojme se ndoshta, qene greket te paret ata qe
tentuan te shtrojne pyetjet nismetare racionale, te dala nga eksperienca njerezore, te nxjerra
gjithashtu nga eksperienca dhe tradita juridike, ata qe u dhane pergjigje kritike, te mencura, realiste
por asnjehere mistike, mitologjike apo te mbeshtjella me cipen e autoritarismit ekliastik, debatit dhe
mendimit filozofik rreth te drejtes – Dhiqio-s.
    Asokoho Athina qe bere nje nga qytetet me te gjalle dhe me te pasurte botes, nje vend ku
piqeshin dhe kembeheshin rraca me tradita dhe zakone te ndryshme, besime fetare dhe kultura te
larmishme. Ne keto rrethana, ne kete terren te begate dhe kozmopolit linden shkendijat e




                                                                                                     3
krahasimeve rreth besimeve dhe kulturave diverse, per rjedhim per analiza,. mendime, meditime
dhe filozofi.
    Pikerisht per kete dhe per krijimet dhe kontributet e tjera ne fushat e aktivitetit njerezor, greket
vleresohen si baballaret dhe mjeshtrat e civilizimit, themelues te vlerave qe ngriti dhe trashegon
shoqeria njerezore. Dhe nese do te na duhet te njohimn vertet se ceshte ne thelb ky qyteterim dhe
zhvillimet e sotme ne fusha te ndryshme, te veprimtarise dhe krijimtarise njerezore, nuk mund te
shkojme me tej nese nuk do te njihnim mendimin grek, filozofine e tyre – dhe ne menyre te vecante
kapercimet dhe arritjet ne fushen e se drejtes.
     Produkti i jashtzakonshem i ketij qyteterimi, nuk i takon vetem fushes materiale, qe padyshim
eshte i nje staidi mahnites, por ai i takon dhe aspektit spiritual, qe tek qyteterimet e tjera nuk e
gjejme ne keto permasa. Pra, nese ne gjejme pak nga begatia e madhe e artit grek, vetem mbetje
minimale te monumenteve te bronzta, te statujave te mermerit, ne te kunderten ne gjejme pjese te
medha te krijimtarise letrare te te gjitha fushave, sic eshte poezia, shkencat e natyres, mjeksia,
historia dhe me se shumti shkrime te fushes filozofise. (Stor. D Filos. Dir 17)




Filozofia dhe fillimet e saj ne qyteterimin antik grek.


Mendimi filozofik, ose meditimi bazik mbi problemet e mëdha njerëzore, si ato mbi thelbin e
njeriut, mbi fatin e tij, mbi parimet e sjelljes së tij, mbi kuptimin dhe qëllimin e jetës, e kane
origjinën tek filozofet e lashte te botes antike dhe kryesisht ne qytet dhe kolonite e Greqine se
lashte, te shtrira dhe perhapura gjeresisht ne brigjet e Azise se Voge dhe me gjere ne Mesdhe..
Pikerisht ketu zene fill edhe mënyra e koceptimit ndryshe të realitetit dhe te botes qe na rrethon ne
teresi, kultura bashkekohore dhe civilizimi modern.
 Historia e filozofisë ne teresi synonte të njihte ne thelb cishte njeriu vetë; si jemi bërë këta qe
jemi, dhe bashke me te kohen në të cilën ka filluar formimi i botes shpirterore te njeriut, e cila
perkon pikërisht me lindjen dhe zhvillimin e qyteterimeve te lashta, antike. Natyrisht, qene te
shumte civilizimet qe kane lulëzuar në antikitet, sic ato te Orientit, te Lindjes se Larget, etj dhe
perpjekjet e njeriut te mencur te ketyre aneve per te njohur dhe spjegur fenomene dhe natyren e
botes qe na rethon; por tek ata nuk gjejme ende gjurme qe t’i kanë dhëne jetë një filozofie, një



                                                                                                      4
mendimi te perpunuar dhe racional mbi botën dhe jetën; nuk gjejme prova qe ata te kanë ndikuar ne
menyre te dokumentuar mbi ngritjen e ketij mendimi te njohur filozofik – përveç qytetërimit
hebraik – i cili e ka bërë kete ose indirekt gjate kembimeve tregetare, kulturore, teknike e
teknologjike ose përmes perhapjes se mendimit filozofik gjate penetrimit te ketij elementi ne
qytetërimin grek.
 Prandaj themi se mendimi dhe filozofia e sotme ze fill kryesisht,(pa perjashtuar influencat dhe
kontributet e civilizimit te lashte kines, indian, egjiptjan, etj) tek mendimi dhe konceptet filozofike
te Greqise se Lashte, bile ne ate mase sa mund te thuhet qe njeriu i qyteterimit modern rritet nga ajo
kohe; per rjedhim eshte e natyrshme te thuhet se gjithë historitë e filozofisë merr nisje nga studimi i
filozofise greke. Bashke me perpunimin e mendimit filozofik ne teresi, sic kemi permendur,
shoqeria greke perpunoi ne menyre te admirueshme edhe konceptet e – se drejtes-, ngriti kultet dhe
perendine e saj – Dhiqeosinin(Drejtesia), mendimin dhe filozofine e se drejtes ne teresi.


 Historia e filozofisë të së drejtës,
       fillon nga perpjekjet e para per njohjen racionale te problemeve që i linden dhe e lidhin
njeriun ne raporte te caktuara me realitetin dhe gjer tek raportet qe krijohen mes tij dhe konceptit “e
drejta”, nga perpjekjet per rregullimin normativ te jetes shoqërore, dhe gjer tek kodifikimet
moderne legjislative qe jane aspekte perberese te historisë së fiozofisë. Te tera keto kapituj te se
drejtes ne teresi qe mbriten ne ditet tona permes kapercimeve dhe transformime te rendesishme
filozofike konceptuale dhe teknikash legjislative moderne kane nje piknisje – historine e mendimit
filozofik ne antikitet. Ishin filozofet e kesaj kohe mendimtaret e pare qe ndalen vëmendjen e vet
mbi problemet që iu shtruan njeriut te asaj shoqerie per konceptimin dhe zgjidhjen juridike te tyre.
 Kjo nuk nënkupton natyrisht që qytetërimet e mëparshme nga ato antike (greke, romake,
babilonase) nuk kanë njohur norma dhe istitucione juridike. Natyrisht, pati shoqëri te tjera dhe
qyteterime paraantike, të cilat, paraprinë atë grek, i cili arriti forma te avancuara komplekse të
organizimit saqe i dha jetë normave dhe institucioneve te specializuara ne kete fushe. Mbi
karakterin juridik të tyre, nuk mund të ketë asnjë dyshim.
 Por e Drejta – ashtu si dhe aspekte të tjera të realitetit, qoftë natyrale, qoftë krijuar nga njeriu –
nuk u be, për qytetërimet paragreke, objekt i debatit dhe analizes filozofike. Filozofet e lashte greke
duket se qene te paret që tentuan tu jepnin pergjigje dhe u perpoqen te spjegojne problemet me
natyre juridike. Përgjigjet e tyre qene te thella, kritike, të nenshtruara analizave logjike, jo fantazise



                                                                                                        5
mistike apo mitologjike. Eshtë pikërisht kjo arsyeja që grekët ngriten nje qytetërim te bazuar mbi
vlerat e racionalitetit, i cili u perpoq te spjegoje dhe kuptoje esencaen e vërtetë te njeriut. Fale ketij
zhvillimi te shpejte dhe te guximshem te mendimit filozofik per te drejten, mendimtaret dhe
filozofet kurajoze greke te shekullit te VI-te Para Krishtit, per here te pare ne historine e njerezimit
guxuan te zevendesojne te drejten zakonore, me ligje te votuara me vullnet te lire. Rruga per te
mbritur gjer tek ky hop cilesor ishte sa e gjate, e mencur, e veshtire aqsa edhe me pasoja per
filozofet qe guxuan, qe e udhehoqen dhe qe e realizuan ate. Me pak fjale, filozofet e botes heleniko-
mesdhetare te antikitetit, qene ata qe shkurorezuan dhe shfronesuan per here te pare perendite
tradicionane si koncepte abstrakte dhe i vune ato krah natyres, mendimit per tju nenshtruar keshtu
ligjeve te njejta. (Pes. Fil. Med, 14)
     Pikerisht, kjo kohe, e kapercimeve te rendesishme filozofike, te cilat u perpunuan dhe
zhvilluan ne terenet dhe shkollat filozofike te Greqise antike, ky hap i rendesishem i shkeputjes nga
tradita, perkon me zhvillime gati te njejta edhe ne filozofine kineze te Konfucit dhe ate te Budes ne
Indi. Duke pare me kujdes filozofime lindore te ketyre koheve, stujues dhe analiste te diteve tona,
nuk perjashtojne mundesine, qe filozofet greke dhe vecmas Platoni te kete njohur filozofine e
Budes.


   Mendimi parasokratik dhe problemet etike e juridike


   Mendimi filozofik i botes antike, per me teper i Greqise se Lashte u levrua kryesisht ne kolonitë
me origjinë jonike te Azisë së Vogël, në shek. VI p.K. edhe shfaqet si hetim i adresuar në kërkimin
e arché - së, (arqese-te vjetres, te lashtes, te origjines), zanafillës, esencës së botës, asaj që është
absolutisht, me të vërtetë reale, permanente, e pandryshueshme, përkundrejt ndryeshushmërisë së
shfaqes se jashtme(formes). Kjo është pikërisht për grekët detyra e “filozofisë”, te kërkoje diturinë,
te njohe të vërtetën duke iu kundravënë opinionit, duke iu kundervene njohjes se rreme, asaj që
është e dukshme por jo absolutisht reale.
 Por, megjithese, filozofet greke, kete shekull, qene të perqendruar tek problemi i botës fizike, ku
ata kërkonin parimin, esencën (thelbin)universal, nuk iu shmangen dot, e per rjedhim mendimi i
tyre paralmëroi dukurite dhe eksperiencat etike e juridike duke i përdorur këto të fundit për
interpretim të botës fizike dhe të gjitha këto konsiderata nuk mund të qëndrojnë pa influencuar mbi
kerkimin filozofik.



                                                                                                        6
    Poesia e para shekujve VI, dhe ajo me e hershe, duke filluar nga Homeri, ishte mjaft e pasur me
riferime rreth problemeve morale e politike edhe pse të patrajtuara në terma filozofike, si tek Iliada1
dhe tek Odisea2. Nga Homeri mësojmë se ne c’faze ishte konceptimi i ligjeve qe posedonin popujt
qe banon siujdhesat e Ballkanit, Azise se Vogell dhe me konkretisht Grekët: Ata aplikonin ligjin e
emertuar themis,(e thena – them, e thena e perendise) qe ishte nje dekret me karakter të shenjtë, e
cila sipas tyre u ishte shfaqur mbretërve nga zotrat (perendite pagane), me anë të ëndrrave ose
orakujve, trasmetuar nga babai tek fëmijët si normë e shenjtë e grupit fisnor, dhe qe ne forme
shfaqej si nje atribut i klasave dominuese. Më vonë me transformimin e shoqërisë patriarkale
baritore e luftarake në një shoqëri paqësore e bujqësore, edhe konceptimi i ligjit ndryshoi në botën
greke. Legjislacionit me frymëzim hyjnor i afrohet në fillim dhe i zë vendin më vonë një
legjislacion tërësisht njerëzor. Kështu themis ia lë vendin dhíqe-së (dhiqio- e drejta, dhiqeosini-
drejtesia), një konceptim i ri i drejtësisë jo më si një manifestim i nje vullneti superior ndaj njeriut
por, tani si një produkt i arsyes dhe eksperiencës njerëzore. Në dhíqe-në afirmohet kështu dhe
predominon idea racionale e barazisë; ashtu si themi i përgjigjet vetëdijes juridike të një shoqërie
aristokratike, kështu díke-ja ka në vetvete farën e demokracisë. Tek Esiodi, paraqitja e dhiqe-së
është pjesërisht forcë njerëzore e jo vetëm një istrument i hyjnive. Dhiqea- e drejta, si koncept
ligjor por edhe si praktike sociale, synon te regulloje harmonine e shoqërisë dhe është sa racionale
aq edhe tipike njerëzore3.


Konceptet mbi Drejtësine te shtrira nga bota njerëzore në botën fizike


Fokusimi mbi problemet social filozofike, e në veçanti mbi ate te drejtësisë, në shek. VI p.K. na
është e dëshmuar nga perqendrmi dhe levdimi kembengules, që disa filozofë natyralistë të kësaj
epoke kryen ndaj konceptit të rendit juridik, nga bota e njeriut në atë të të natyrës. Në interpetimin
e kësaj, ata shfrytëzojnë pikërisht atë ide të dhiqe-së, të harmonisë si rend racional që pamë tek
Esiodi.



1
  Tek Iliada, vërehet bindja sesi shpërthen inati i Zeusit kur njerëzit dekretojne ligje të padrejta e nuk zbatojnë
drejtësinë, Homeri, Iliada, XVI, 384-393.
2
  Telemaku dëshiron të pyesë Nestorin sepse njeh drejtësinë më shumë se të gjithë, apo perceptimi i organizimit juridik
të shoqërisë si një element i civilizimit kur thuhet se <<Ciklopët nuk kanë ligje<<, Homeri, Odisea, III, 244
3
  Drejtësia është vetëm për njeriun: Zeusi vendosi që kafshët të shqyeshin njëra me tjetrën duke mos pasur norma te
drejtësisë, Esiodo, Veprat e ditët. 277-285


                                                                                                                     7
    Njëri prej përfaqsuesve të shkollës së parë filozofike greke, shkollës jonike, Anasimandro ( shek.
VI p.K.) thotë që “nga ajo prej të ciles krijesat kanë origjinën, ne menyre te pashmangshme, po
prej saj vjen edhe rrënimi i tyre, sepse ato paguajnë reciprokisht riparimin dhe përmbushjen e
padrejtësise”. Zhvendosja e koncepteve etiko-juridik nga bota njerëzore në atë te natyrës duket
qartë: universi interpretohet sipas modelit të një rendi të drejtësisë. Edhe një tjetër filozof
parasokratik, Erakliti, autor i veprave për natyrën dhe shkencën e shoqërisë, shpjegon rregullsinë e
kursit të diellit me arsyetimin se nëse ky do të dilte nga kursi i vet do të ndërhynin Erinet “ministrat
e diqes-drejtesise”, duke trasformuar, edhe pse ne formë mitologjike, në universin fizik, konceptin
e rendit juridik. Për Eraklitin, “ligji hyjnor, që është i pari ligj i vërtetë, nuk mund se të jetë arsyeja
universale e të gjithë realitetit, ndaj së ciles njeriu arrin falë filozofisë, duke kaluar nga gjumi në
vëzhgim”.
       I vetmi që e konfiguroi shprehimisht problemin e drejtësisë ishte Pitagora. Ai e konceptonte
ate në mënyrë racionale duke e lidhur me logjiken e numrave dhe harmoninë e kosmozit ai e
shikonte si një kompleks raportesh numerikë. Kështu, drejtësia paraqitej nga numri katror, pra nga
numri që është produkt i dy faktorëve të njëjtë “i barabartë herë i barabartë”, duke bërë të
korrespondojnë keshtu veprimin e njeriut me shpërblimin e tij ose duke bërë të pësonte të njëjtën
gjë. Është pikërisht idea e drejtësisë dhe e rendit juridik që i ka inspiruar këta filozofë kur
konfiguronin universin fizik si një tërësi harmonike dhe e rregullt.
    Në shek. V p.K. shfaqet për herë të parë një tjetër problem themeltar i filozofisë të së drejtës, ai i
raportit mes ligjeve pozitive, të krijuara nga vullneti i shtetit dhe normave te sjelljes që njeriu gjen
brenda vetes së vet, pavarsisht nga legjislcioni i Shtetit: Keto norma tradicionalisht qene emertuar
“e Drejtë natyrale”. Që nga ajo epokë e deri më sot debatohet në fillim rreth ekzistencës, e më vonë
rreth karakterit e vlerës së këtyre normave. Qe prej kesaj kohe lind problemi i sjelljes së atij
qytetari apo gjykatësi që konsideron të drejtën pozitive konfliktuale me të drejtën natyrale. Ishte një
poet, Sofokliu, njëri prej tragjikëve të medhej grekë, ai që për herë të parë mori persiper te
parashtroje (dhe analizoje) kontrastin, ndryshimet thelbesore, mes një legjislacioni superior –
hyjnor, të përjetshëm e të pa ndryshueshëm – dhe atij njerëzor, që mund të jetë frut i një kapriçoje
apo një arbitrarieteti të një despoti. Është ky në thelb motivi qendror i tragjedisë “Antigona”,4 e cila
pranon vdekjen për mos të shkelur ligjet “e pa shkruara” hyjnore. Por, këtë temë e gjejmë edhe

4
  Sofokliu, Antigona, 450-457, Antigona, duke iu bindur urdhërit të ndërgjegjes së saj, vendos të varrosë kufomën e
vllait të saj Poliniko, duke dhunuar një dekret të mbretit të qytetit që ndalonte varrosjen e tij si dënim për ata që ngrenë
armët kundër qytetit..


                                                                                                                          8
tragjedia tjetër e Sofokliut, “Edipi mbret”, ku flet për ligje “qiellore, te lindura nga eterit qiellore,
babai i vetëm i të cilave është Olimpi dhe jo nga njeriu me natyren e tij te vdekshme”5.
    Rendi i botës njerëzore, rendi social e politik, që përbënte për filozofët parasokratikë modellin e
rendit kozmik (boteror-i gjithesise), është ai i modelit të qytetit-shtet grek, pólis(qytet). Ideali
politik i pólis-it ishte demokracia që u nis nga Soloni e vazhdoi me reformat e Klistenit. Por, me
demokraci, ashtu si ndodh edhe sot, nuk nënkuptohej gjithmonë i njëjti koncept; shpesh në Greqine
e lashte ajo nënkuptoi pushtetin absolut e të pakontrolluar të popullit (dêmos-popull), te konceptuar
si klasë me vehte, përkndrejt oligarkisë ose pushtetit të pakices (olìgoì-pak, pakice). Por, per
filozofët më të hershëm, demokracia ka përfaqsuar sinonimin e izonomisë, barazia e të gjithëve
perpara ligjeve (ìso - “i barabartë”, e nòmos - “ligj”), e pra barazi e të drejtave mes qytetarëve, si
barazi mundësish për te pasur poste publike – që në fakt zgjidheshin me short – apo si barazi në
mundësitë për të folur ose liria për të folur. Kështu, izonomia ishte jo vetëm ideali politik, por
parimi etiko-pedagogjik i Greqisë të shek të Pestë, ose më mirë i Athinës ndryshe nga ai i Spartës,
që i mbeti besnike parimeve aristokratike. Ky ideal etiko-politik demokratik, ose i izonomisë,
zhvillohet nga koncepti i idrejtësisës si dhíqe, rend racional njerëzor.




Sokrati dhe pasuesit e tij.


       Padyshim prurja me pozitive e doktrines te Sofokliut dhe perkrahesve te tij ishte qëndrimi i
tyre, kritik ndaj koncepteve tradicionale filozofike mbi te drejten, pozicioni i tyre i njohur
antidogmatik, i cili ushtroi një efekt te rendesishem drejt rinovimit dhe progresit në kulturën
athinase ne teresi edhe pse provokoi reaksion në ambjentet konservatore, besnike të idealit edukativ
aristokratik. Këtij qëndrimi kritik, që bën arsyen njerëzore të vetmin metër të së vërtetës, ju shtua si
pjestar aktiv dhe mandej si udheheqes i saj, njeriu që ndaj Sofistëve kishte qene kundërshtari i
madh, Sokrati; Pikerisht per kete shkak dhe per konseguencen ne qendrimet e tij novatore, qe
shperfillen mitet e tradites mistike, politeiste, ai ndeshi në rreaksionin dhe reagimin cinik te
konservatoreve te tradites, që u pasuan me akuzën e pabaze dhe te trilluar “të korrupsionit dhe te
blasfemise”, akuza keto qe cuan filozofin e famshem drejt dënimit me vdekje.



5
    Sfokliu, Edipi mbret, v. 865-870.


                                                                                                       9
    “Thellësiht ndryshe e konceptuan misionin e filozofisë, Sokrati e sofistët, te cilet kooperuan për
këtë, ne trasportimin e objektit te hetimit filozofik nga qielli, d.m.th. nga bota fizike mbi tokë, pra
në botën humane, duke e ngitur këtë hetim mbi termat e racionalitetit dhe të kritikës.”- thote
Ciceroni. Sokrati nuk përpunoi një doktrinë sistematike dhe fatkeqsisht ai nuk na la veper te
shkruar nga dora e tij, gjithçka prej tij na është serviur nga kujtimet e shkruara prej dishepujve te tij,
sidomos Platoni e Ksenofoni. Kontributi i tij ishte mësimdhënia, keshilla te urtësisë praktike dhe
dialogjet e drejtperdrejta, apo debatet që ai zhvillonte në bisedat e thjeshta, ne rruge, treg, e gjetiu.
Kështu, ndersa ai degjonte mburrjet qe deklaronin sofistët – mermeriste shprehjen e famshme:
“Une di vetem nje gje qe nuk di asgje!”6
    – Së bashku me interlokutorët e tjerë, ndersa debatonte rreth se vertetes, ai e konceptonte atë
ndryshe nga sofistët – duke e e vleresuar ate si relative dhe se per te nuk kishte te vertete absolute. –
    -Ai e konceptonte te verteten si nje perpjekje e vazhdueshme që synon të kapë esencën, që do të
permblidhej ne togfjaleshin, përkufizimin “çfarë është”7.
     - “Zotrat e rinj”, (qe ne fakt eshte fajala per – konceptet dhe mendimet e reja, qe ai kish sjelle),
për të cilët ai u akuzua se kishte futur në qytet, ishin pikërisht ky impuls, kjo mendesi që ofronte,
mundesia të filozofonte në sensin etimologjik të termit sofia: pra të kërkonte “diturinë”, qe ai e
konceptonte si njohje të së vërtetës, të reflektimit mbi moralin, e gjërat e moralshme në të cilat ai
kërkonte Universalen.
     - Universialitetin ai kerkoi sa tek thellesia e njohjes, aq edhe tek vlerat morale. Ndryshimi i
Sokratit nga sofistët, qëndron në vleresimin që ai i ben universalitetit te vetë njeriut, intelektit te tij
apo vetëdijes humane, ndërsa Sofistët kur thoshin njeriu mat gjithë gjërat, nënkuptonin me njeri,
individin empirik, duke konkluduar që njohja e moralit nuk është universale por relative pikërisht
tek individëvë të veçantë.
      - Edhe pse Sokrati – si gjithë filozofët grekë – nuk duket se shtroi në mënyrë specifike
problemin e së drejtës; esencën, themelin dhe vlerën së drejtës, dialogjet e tij, retorika dhe
mësimëdhënia e tij praktike8 manifestimin e një qëndrmi preçiz në lidhje me argomentimin e
drejësisë dhe të ligjit. Por cili është, në mendimin e Sokratit, raporti mes ligjit dhe drejtësisë, mes të



6
  Platoni, Apologia e Sokratit, 5, 21
7
  Aristotele, Metafizika, XIII, 4, 1078
8
   Kur e pyetën se çkuptonte me drejtësisnë ai u përgjigj se << e kishte treguar me vepra ashtu si edhe me fjalë>>. –
Platoni, Aologjia e Sokratit, 20


                                                                                                                  10
drejtës pozitive dhe vlerës morale? Nga një frazë e tij, sjellë nga Ksenofoni duket se ai pranon
identifikimin e drejtësisë me ligjin pozitiv9. Ky afirmim me shije pozitiviste nuk duhet të gënjejë.
     - Ai vë në të njëjtin plan të gjitha ligjet: ato natyrale e ato pozitiviste. Ai insiston për
respektimin e ligjeve, jo për vlerën e tyre të brendshme, objektive, por për një nevojë morale, të
ndërgjegjjes, të njeriut. “Nuk duhet kurrë të bësh të dominojë interesi vetjak, personal dhe së keqes
nuk duhet kurrë ti përgjigjesh me të keqe. Është më mirë të pësosh padrejtësinë sesa ta kryesh
atë”10.
          - Një tjetër argument për bindjen absolute ndaj ligjeve është idea se “ligjet janë si prindërit
tanë, sepse falë tyre që ne kemi lindur, ushqyer, edukuar: ajo që Shteti komandon duhet zbatuar ose
duhet bindur.” “Shteti me mjete legjitime duhet të kerkoje respektimin e urdhërave te tij.”
          - Sipas kësaj, duket se ai nuk merr në konsideratë personalitetin e qytetarit përballë Shtetit,
por ai shton se vlera e ligjit bazohet pikërisht mbi konsensusin e qytetarëve. Duke jetuar në
territorin e një Shteti e duke mos e lënë atë edhe pse jemi të lirë ta bëjmë këtë, ne pranojmë në
heshtje ligjet e tij dhe impenjohemi ti respektojmë ato. Kështu shikojmë qytetarin përballë ligjit, jo
vetëm si biri para prindit, por edhe si njeriu i lirë që ka pranuar të bindet. Pra, bindja është një
detyrim moral që rrjedh nga vetë vullneti i njeriut. Ne kete menyre, Sokrati ben evident një
konceptim te tipit te kontrates në raportet mes qytetarit dhe Shtetit. Padyshim prurjet e ketij filozofi
jane sheme te gjera ne perpunimin e mendimit filozofik qe percaktojne tipet e shtetit dhe format me
te mira te tij.
    - Në lidhje me vlefshmërinë e ligjeve Sokrati, tregohet besnik parimit të vet të racionlitetit të
jetës etike: - “ligjet duhen me çdo kusht të respektohen sepse arsyeja e njeriut nuk e lejon
kundershtine ndaj tyre, aq me teper te shkelen ato.” “Virtytet janë arsyeja, ndaj askush nuk mund
të veprojë në mënyrë te ndergjegjshme kundër asaj që është më mirë, vetëm nga padituria dhe
injoranca mund te beje te kunderten”11.
    Punoi gjate per te te dhene perkufizuar konceptet e “se mires” dhe te “se keqes.”
    Por natyrisht, qendrimet dhe pohimet e tij publike kunder fese, politeizmit te kohes, i sollen
Sokratit denimin me vdekje dhe pavdeksine njekohesisht. Akuzat e ngritura per blasfemi dhe
korrupsion!!! duket se muarren nje pergjigje jo vetem me vepren e tij por edhe permes fjaleve te


9
   Unë them që ajo që është legale ( konform ligjit pozitiv ) është e drejtë, kush i bindet ligjeve të Shtetit vepron
drejtësisht, kush nuk bindet vepron padrejtësisht. – Senofonti, I paharrueshmi (memorable). IV, 4
10
   Këtë ai e tregoi me fakte sesa me fjalë, kur nuk pranzi të arratisej nga burgu. – Platoni, Tritoni, 10, 49
11
   Aristotele, Etika Nikomakea, VI, 13


                                                                                                                  11
fundit ne dhomen e burgut ndersa kishte pire goten me helm. Duke iu drejtuar gardianit (si per te
percjelle mesazhin ironik ndaj akuzes qesharake per korrupsion qe ish ngritur kunder tij, ) ai
mermeriti fjalet dhe njekohesish amanetin e fundit: “Kriton, une i kam borxh nje kendes Eskulapit.
A do te kujtohesh te ma lash ate borxh timin?”


Shkollat sokratike më të vogla.


Nga të shumtët dishepujt e Sokratit, përveç Platonit, qene edhe Aristiponi dhe Antisteni, dy
dishepuj që u dhanë jetë dy shkollave të ndryshme, Cirenaike dhe Cinike, të cilave do u
bashkëngjiten më vonë adresime filozofikë të rëndësishëm të shek. III p.K. epikureizmi dhe
stoicizmi.
Ndersa Sokrati kshte predikuar se qëllimi i njeriut është lumturia, që arrihet duke ndjekur të mirën,
Aristipos nuk i duket bindese që lumturia duhet kërkuar në kënaqsinë e ndjenjave, të cilat ai i
konsideron si të mirën e vërtetë: Kjo doktrine refleksionesh mbi kete subjekt u quajt edonizm, nga
gr.vj. hedoné, kënaqësi. Në mendimin e tij kjo kënaqësi nuk nuk ishte ajo e pakntrolluar dhe e
çrregulluar por duhej disiplinuar nga sjellja, mbi të gjitha kënaqsia nuk duhet të sakrifikojë lirinë:
ndaj kënaqsive nuk duhet të kthehsh në skllav, - predikonte ai - sepse kjo kthehet ne një element jo
lumturie12
     Nuk ka te mire apo të keq nga natyra por vetëm ligje te keqija,... te cilat njeriu i mençur nuk i
shkel për shkak të frikës nga sanksionet e tyre apo opinioni publik.
         Duke kundershtuar problemet qe shkaktohen ne shoqërisë dhe nga Shteti, Aristipo,
perfaqesues i shkolles sokratike shkonte me tej duke pohuar: “Jeta pubike krijon skllevër, ndaj unë
nuk mbyllem në një Shtet por jam mysafir i kudondodhur”. Kjo del jashtë tendencës greke që
identifikonte gjithmonë etikën me politikën si kusht per rritjen e nje qytetari te mire dhe nuk
konceptonte formimin e personalitet të njeriut jashtë pòlis.
        Por, shkolla Cinike e çoi në ekstrem njërin prej koncepteve filozofike te trajtuar gjeresisht prej
tyre, - etikën sokratike: Ushtrimin paresor dhe gjeresisht te “virtytit” e konceptonte si element te
dominimit të vetvetes, dhe si mjet per kontrollin racional të ndjenjave e pasioneve. Ndryshe nga
shkolla cirenike, e cila pretendonte se – sjellja e njerëzve ndikohet nga frika e sanksioneve të ligjit –
për Antistenin, “i mençuri qeveris jo sipas ligjeve te vendosura, por sipas virtyteve”. Ideali etik i

12
     Diogene Laerzio, Jetë filozofësh, II, 74 - 75


                                                                                                       12
cinisteve është - sjellja sipas natyrës, - qe realizohet në mënyrë paradoksale dhe te ngjashme me
sjelljen e kafshëve (“cinik” - kynes, “qen”), duke nënkuptuar si virtyt kundërshtimin e ndjenjave.




Sofistët


       Në shekullin e V-te, nen nje klime te begate morale, politike dhe kulturale, ndersa lindi dhe
zhvillohej demokracia, linden sofistët. E në fakt esenca e kulurës, në gjirin e së cilës lindën, në
Athinë, si idetë demokratike me istitucionet politikë korrispondente, ashtu dhe mendimi filozofik i
Sofistëvë, perqendrohej ne besimi ekstrem tek arsyeja dhe tek themeli racionalist dhe umanist i të
gjithave vlerave. Për këtë arsye Sofistët c’mitizonin dhe reduktonin absolutizmin dhe
universalitetin e koncepteve e mire dhe e vertete, duke marrë kështu një pozicion relativist; Per ta,
si e vërteta ashtu dhe e mira janë të tilla aq sa janë (mbeten apo konsiderohen te tilla) për njeriun,
për njeriun si individ. Sipas Pitagorës – njeriu është “masa per matjen e të gjitha gjërave”.
    Nga keto koncepte rridhnin edhe perfundimet e tyre që retorika apo dialektika, pra artet e të
bindurit dhe të diskutimit – që ishin në thelb arte të së arsyetuarit – merrnin një rëndësi edhe
praktike në atë realitet politik demokratik. Ky art synonte jo shumë ne kërkimin pa interes të së
vërtetës sa në perfeksionimin e metodës për të bërë që të mbizotëronte një opinion duke e servirur
atë si të vërtetë duke u bërë kështu antagonistë me Sokratin. Kjo tendencë e tyre, e diktuar nga
praktika e përditshme – si avokatë apo politikanë – bënte që të mohonin universalitetin e se vërtetës
dhe të së mirës duke i reduktuar në opinion dhe në dobinë e individëve.
     Sofistika nuk është një shkollë e as një adresë mendimi unitar sepse edhe individualizmi që e
karakterizon bën që çdo eksponent i saj të ketë mbi argumentët vështrime të ndryshme. Madje,
edhe relativizmi që ishte karakteristikë e tyre, nuk ishte e pranishme tek të gjithë sofistët dhe nuk
mbeshtetej me te njëjtin intensitet. Por, nëse ka një mohim të universalitetit te ligjeve pozitive,
është ajo e vlerës së drejtësisë apo me sakte të drejtësisë e cilësuar si “e drejte nga natyra”, qe
shumë sofistë iu kundërvënë pikërisht me koknceptin “e drejtë sipas ligji (po e drejte me ligj)”.
    Filozofet natyralistë para Sofistëve dhe Sokratit kishin projektuar per botën fizike idenë e një
rendi racional, që ata kishin nxjerrë nga eksperienca juridike e politike; por, duke bërë këte, ata
kishin objektivizuar një realitet natyral, jashtë subjektit njerëzor, atë që në origjinën e në thelb ishte



                                                                                                       13
një krijim i njeriut: pikërisht idea e rendit social e juridik, idea e drejtësisë. Kjo ide tani mund të
merrte karakteret e një rendi natyral objektiv, gati sikur një rend i drejtësisë të ekzistonte vetë, nga
natyra, i mëparshëm nga njeriu e pavarsisht nga ai: model universal e i pandryshueshëm i se
drejtës, ndaj së cilës ligjet umane, për të qënë të drejta e për këtë të detyryeshme, do të duheshin
domosdoshmërisht të ishin konform.
       Sofistët vinin në diskutim të gjithë insitutet tradicionale, sigurisht nuk i qortonin se ishin të
pangjashëm me një ligj hyjnor, por vinin në dukje që ligjet pozitive jo gjithmonë korripondonin me
tendencat natyrale dhe racionale të njeriut. Ata benin keshtu dallimin mes konceptit “e drejtë prej
natyrë” e një “e drejtë prej ligji”, duke nenkuptuar ate qe kjo e drejte kishte burimin tek vullneti
dhe autoriteti i legjislatorit, ose i Shtetit duke bere edhe dallimin e termave - nomos -“ligj, zakon”
nga – physis, “natyra”.
Në dialogun e Platonit13 shohim të afirmuar sofisitin Kalikle që ligjet pozitive janë vepër e të
fortëve të mbledhur së bashku edhe qorton këtë fakt “sepse për natyrën eshtë e drejtë që më i miri
të mbizotërojë mbi të keqin e më i zoti mbi të pazotin”. Në tezën e Kaliklesë e drejta natyrore
konceptohët si një istinkt natyral, dhe identifikohet me forcën14. Ky është një nga shume versionet e
së <<drejtës naturore>>, pra versioni natyralist ne kuptimin e ngushtë: ai pra që koncepton të
drejtën natyrore si istintkt.
Sofistë të tjerë arrijnë në konkluzione të ndryshme me Kaliklenë, edhe pse nisen nga perballja “e
drejtë prej ligji” e “e drejtë prej natyre”. Kështu Ipia, afirmon se “ndërsa prej natyre të gjithë janë të
afërm, të ngjashëm, bashkëqytetarë”, prej ligjit nuk trajtohen si të tillë, duke krijuar pakënaqësira e
këtë lidh me argomentimin se “prej natyre njeriu është individi do te ndjekë atë që i sjell dobi
personalisht, ndërsa ligjet – si një produkt i një akordi artificial mes njereëzve – janë një pengesë
ndaj kësaj tendence natyrale. Konkluzioni i tij është se “prej natyre te gjithë jemi të barabartë në
gjithçka, grekë e barbarë”.
       E drejta natyrore nuk eshtë më, si ishte për Kaliklenë, një normë qe i imponohet njeriut nga
jashtë, por është një normë që njeriu ia jep vetvetes, një normë që njeriut i jepet nga natyra e vet –
ne sensin e esencës – së njeriut.
      Tek sofistet, përvijohen kështu tre versionet themelore te jusnatyralizmit (doktrinë e së drejtës
natyrale), që do të lakohen e zhvillohen pergjatë shekujve. Njëri version eshte ai i - ligjit te drejtë,

13
  Platoni, Xhorxha, 38-39, 483.
14
  Në çështjet njerëzore shihet drejtësia kur forca është e njëjtë, por më të fortët bëjnë atë që kanë pushtet, e të dobtit
aprovojnë. Tuicididi, Lufta e Peleponezit, V, 89


                                                                                                                       14
qe eshte absolutisht i vlefshem dhe superior ndaj ligjeve pozitive njerëzore, sepse diktohet nga një
vullnet superior ndaj njeriut,- koncept ky i percjelle nga Sofokliu tek vepra e tij “Antigona” - që
mund te konsiderohet jusnatyralizmi i vullnetshëm. Versioni i dytë është i ligjit të natyrës si një
instikt i përbashkët tek të gjithë kafshët, koncept qe e shtjellon Kalikliu tek vepra “Jorgja” – dhe e
quajmë si jusnatyralizmi natyral. Dhe versioni i trete është ajo që lartpemnedim, - se ligji është
produkt i “natyrës” përderisa diktohet nga arsyeja, natyra esenciale njerëzore – pra ky eshte
jusnatyralizmi racionalist.


Problemet e ngritura nga Sofistët:
Pozitivizmi juridik dhe Jusnatyralizmi


        Ashtu si në shek.V –te Para Krishtit, ravijëzohet për herë të parë doktrina jusnatyraliste, që
dallon të drejtën e vërtetë në një të drejtë që mund të jetë e ndryshme nga ajo pozitive, dallojmë
shenjat e para të doktrinës së kundërt; ajo që në ditët e sotme thuhet pozitivizmi juridik, sipas të
cilit jashtë normave të vendosura nga autoriteti i Shtetit nuk ekziston e drejta.
      Ndërsa jusnatyralizmi, sic thamë, mund të paraqitet edhe në formë vullnetariste, si doktrinë e
një të drejte natyrale e vendosur nga vullneti hyjnor, pozitivizmi juridik është për esencën e vet
vullnetarist: për atë e drejta nuk ka themel tjetër dhe arsye të ekzistuari përveç se faktit të vullnetit
të shtetit që e ka krijuar; dhe ajo nuk ka asnjë interes, në vlerësimin e detyrueshmërisë e së drejtës,
vlerës se tij etike apo përputhshmërinë me parime që mund të cilësohen superiorë ndaj autoritetit të
Shtetit. Për juspozitivistët ligji për të qënë i vlefshëm, i detyrueshëm, nuk ka nevojë për tjetër
justifikim veçse faktit që është vendosur nga vullneti i atij që kishte pushtet për ta bërë këtë gjë.
     Pozitivizmi juridik, si një doktrinë sistematike, është thelbësisht doktrinë moderne, dhe
zhvillimin e metejshem historik te saj e gjejme edhe me tej gjer ne mesjet, kur kjo shkolle u
pasurua ne shek. XVII, nga Tommaso Hobbes, apo Marsilio da Padova e Guglielmo di Okami.
       Cfaqe te juspozitivizmit ne i ndeshim në një fragment të izoluar të Erakliut, ku ai thote: “ligji
është bindja ndaj vullnetit të një të vetmi”, ose qëndrimi i Kreonti, antagonistit të Antigonës, në
tragjedinë e Sofokliut, i cili thote: “kush ka zgjedhur Shtetin si shefin e vet duhet ti bindet si për
gjerat e vogla e të drejta ashtu edhe për ato me këto të kundërta”.
      Ishin Sofistët, me relativizmin e tyre, që identifikuan të drejtën e vërtetë apo drejtësinë me të
drejtën pozitive, që sipas tyre është e ndryshueshme sipas vendeve dhe kohërave dhe qe nuk ka një



                                                                                                        15
vlerë absolute. Mbi kete logjike, Trasimaku, identifikon drejtësinë me interesin e më të fortit15, me
atë që është në interesin e atij qe komandon.
        Duke shtjelluar kete ide rreth te drejtes Kaliklea16, argomentonte se identifikimi i drejtësisë me
forcen zbret nga logjika se “çdo qeveri vendos ligjet sipas interesave të saj, e kështu ajo që është e
drejtë për nënshtetasit është ajo që është e dobishme për atë, dhe së nëse dikush nuk i respekton e
dënon si dhunues të ligjit e të drejtësise”. Veprimi kundër ligjit pra, vjen dhe vleresohet,
koknsiderohet si veprim kundër drejtësisë.
           Një dallim themelor shtjellon per kete ceshtje edhe Antifonti, kur shohim të prekë një
problem etik, si sqaron se - të vepruarit sipas ligjeve pozitive ka vantazhin që kjo kryhet ne shoqeri,
në prani të dëshmitarëve, ndersa veprojme kur jemi vetëm, kemi vantazhin të ndjekim normat e
natyrës. Kjo sepse normat e ligjeve janë të rastit, ato të natyrës të nevojshme, “kush dhunon ligjet
pozitivë nuk dënohet nëse e kryen fshehurazi nga ata që krijuan normat, por kush dhunon normat
natyrore dëmtohet jo sipas opinionit por sipas të vërtetës”.
           Tek disa Sofistë ndeshim edhe një doktrinë tjetër, që pati zhvillim të madh në shekujt në
vazhdim: doktrina qe pretendon se e Drejta dhe Shteti apo edhe vetë shoqëria, nuk janë istitute
ekzistues prej natyre por kanë origjinë nga nje akt i vullnetit njerëzorn, nga një marrëvëshje me të
ciën njerëzit u japin jetë. Sipas kësaj doktrine, e cila u thir e kontratualizmit, (”kontratës sociale”
sot), njerëzit mund te braktisin gjendjen e çrregullimit, tazirave, anarkisë, (por jo te gjithë) luftën e
vazhdueshme ku mund te gjenden te jetojne, për te siguruar një rend social, juridik e politik: që,
duke kufizuar lirinë e njeriut në gjendjen e natyrës, te sigurojnë e mbrojnë vetë lirinë, në interësin e
të gjithëve por edhe në avantazhin e individit, i cili do të qëndronte përndryshe i ekzpozuar ndaj
shtypjes nga më të fortët fizikisht. Kontratualizmi përmban në embrion parimin e sovranitetit
popullor.




15
     Platone, Republika, I, 14, 341
16
     Shih Kap. I, f. 8


                                                                                                       16

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:4499
posted:5/18/2011
language:Albanian
pages:16