Docstoc

Faktoret etiologjik biologjik

Document Sample
Faktoret etiologjik biologjik Powered By Docstoc
					  Universiteti i Prishtinës
  Fakulteti i Mjekësisë
 Fiziologjia Patologjike
Faktorët etiologjikë biologjik

           Mësimdhënësi:

  Prof. dr Halil Ahmetaj MD
      halili6a@netscape.net
Pikësynimet:
   Infeksioni
   Sëmundja ngjitëse
   Kushtet për t’u sëmur nga sëmundja ngjitëse
   Mikroorganizmat patogjen
   Invaziteti, patogjeniteti, virulenca, toksiciteti
   Rrugët e përhapjes së infeksionit
   Tropizmi i mikroorganizmave
   Reaksioni i nikoqirit ndaj infeksionit
   Proteinat e fazës akute
   Koagulimi intravaskular i diseminuar (KID)
   Shoku septik
Infeksioni
   Infeksioni mund të përkufizohet si
    depërtim, vendosje dhe shumëzim i
    mikroorganizmave patogjenë në indin e
    ndonjë organizmi të lartë (njeri, kafshë,
    bimë).
   Fjala infectio. rrjedhë prej fjalës latine
    inficio = helmim.
Sëmundja ngjitëse
   Sëmundja ngjitëse është infeksion gjatë të cilit
    çrregullohet ose rrezikohet funksioni i
    organizmit të sulmuar. Ky është proces i
    ndërlikuar biologjik në të cilin, me vetit e veta
    bashkëveprojnë mikroorganizmi dhe
    makroorganizmi si dhe kushtet e jashtme të
    cilat ndikojnë në to.
Kushtet për t’u sëmur nga sëmundja
ngjitëse
   Për t'u sëmur makroorganizmi nga sëmundja ngjitëse, duhet
    të ekzistojnë këto kushte:
   1. duhet të ekzistojë mikroorganizmi patogjen i aft për
    infeksion;
   2. duhet të ekzistojë makroorganizmi pranues i
    mikroorganizmit të caktuar;
   3. duhet të ekzistojë rasti gjatë të cilit mikroorganizmi
    patogjen i aftë për infeksion kontakton me makroorganizmin
    dhe futet në të.
MIKROORGANIZMAT PATOGJEN

 Mikroorganizma infektiv quhen me
  term të përbashkët mikroorganizmat e
  llojeve të ndryshme:
 virusët
 bakteret
 protozoarët
 kërpudhat
   Invaziteti
Ka të bëjë me cilësinë e mikroorganizmave për të
  depërtuar, shumëzuar dhe përhapur në inde.
 Patogjeniciteti

Është aftësia e ndonjë mikroorganizmi për të
çrregulluar në makroorganizëm proceset fiziologjike,
d.m.th. për të shkaktuar sëmundjen.

Virulenca paraqet aftësinë e ndonjë mikroorganizmi
patogjen për të shkaktuar infeksion. Ajo në njëfarë mënyre
është një pjesë, shkallë e patogjenicitetit.
                          Toksiciteti
   Është veçori e shumë baktereve prodhimi i lëndve toksike, me
    masë të madhe molekulare, të ashq. toksina.
   Te bakteret dallojmë dy lloje toksinash - ekzotoksinat dhe
    endotoksinat.
   Ekzotoksinat sipas përbërjes kimike janë proteina të cilat i
    tajojnë bakteret në mjedisin e tyre rrethues. Disa ekzotoksina
    sajohen prej dy pjesëve, zakonisht të lidhura me lidhje
    disulfide. Njëra pjesë lidhet për receptorin specifik në qelizë
    dhe ashtu mundësohet hyrja në qelizë e pjesës tjetër e cila
    është bartëse e aktivitetit toksik.
   Endotoksinat kimikisht janë komplekse lipopolisakaridesh me
    origjinë nga muri i qelizës bakteriale, dhe që lirohen gjatë
    shkatërrimit të bakteres.
RRUGËT E PËRHAPJES SË INFEKSIONIT

   Përhapja e infeksionit me anë të kontaktit
    (prekjes)
   Përhapja e infeksionit me ane të ajrit, ujit dhe
    ushqimit
   Përhapja nëpërmjet bartësve (vektorëve)
   Mënyra diaplacentare e përhapjes së
    infeksionit
           ORGANOTROPIZMI I MIKROBEVE INFEKTUESE



   Mikroorganizmat kanë tropizëm të caktuar ose afintet indor që
    kushtëzon tablo të ndryshme klinike të sëmundjeve ngjitëse
   Shkaktari i gonoresë ka afinitet selektiv për sistemin urogjenital
   Virusi i terbimit shfaq afinitet të posaçëm për sistemin nervor
    qendror
   Shkaktari i kollës ngjitëse (pertusis) për epitelin me cilie të
    mukozës bronkiale.
   Molekulat e membranave qelizore mund të jenë receptorë hyrës
    për virusë, prandaj te virusët ky tropizëm shpesh është i shprehur
    edhe për tipe të caktuara të qelizave prandaj flasim për
    citotropizëm.
             Infeksioni virusal
   Virusët depërtojnë në qeliza në mënyra të
    ndryshme, varësisht prej ndërtimit të tyre.
    Virusët me strukturë të thjeshtë futen në qelizë
    me anë të viropeksisë (ngjashëm me
    endocitozën); që në të vërtetë është proces i
    fagocitozës me ç'rast qeliza e tërheq virusin.
    Te virusët që në ndërtimin e tyre kanë
    mbështjellsin e jashtëm ndodh shkrirja e atij
    mbështjellësi me membranën qelizore.
  Drejtpeshimi në mes të infeksionit dhe
                imunitetit

   infeksioni                  imuniteti




            Bolus i infeksionit x virulenca
Sëmundja=            imuniteti
Reaksioni i nikoqirit ndaj infeksionit
    Shkaktari i infeksionit nxitë te nikoqiri (bartësi i
     infeksionit) një serë procesesh shumë nga të cilat
     janë pjesë e të ashtuquajturës përgjigje e fazës
     akute.
    Përgjigjja e fazës akute është emërtim i
     përbashkët i ndodhive në organizëm gjatë
     infeksionit, por edhe i disa gjendjeve tjera
     (dëmtimeve indore, reaksionit imunologjik dhe
     proceseve inflamatore). Përfshinë ndërrimet
     metabolike, endokrinologjike, neurologjike dhe
     të funksioneve imunologjike.
    Ethja dhe bilanci negativ i azotit janë
     karakteristikat më të rëndësishme të përgjigjes
     së fazës akute.
    Proteinat e fazës akute
   Me proteina të fazës akute kuptohet grupi i proteinave
    që në pikëpamje funksionale dhe strukturale janë të
    ndryshme sinteza e të cilave në mëlçi theksohet
    jashtëzkonisht shumë brenda orëve ose ditëve të para të
    infeksionit ose cilësdo gjendje tjetër inddëmtuese.
    Zmadhimi i sintezës së këtyre proteinave është pjesë e
    përgjigjës themelore të organizmit ndaj dëmtimit
    (përgjigjës së fazës akute).
   Numërohen: proteina C-reaktive, proteinë amiloidi A,
    α1-glykoproteina e thartë, globulina-G2, fibronektina;
    disa inhibitorë të proteazave: α1-antitripsina, α1-
    antikimotripsina, α2-makroglobulina; disa faktorë të
    koagulimimit: fibrinogjeni, protrombina, faktori i VIII
    dhe plazminogjeni; disa proteina transportuese:
    haptoglobina dhe ceruloplazmina, si dhe disa
    komponenta te komplementit.
Zhvillimet gjatë infeksionit. Është paraqitur Roli i faktorit tumornekrotizues 
(TNF- ), interleukinës1 (IL-1)
 dhe IL-6 në përgjigjën e nikoqirit. Ylli shënon aktivizimin , KID=koagulimi
intravaskular i diseminuar PgE2= prostaglandina E2
                Përgjigjja ndaj infeksionit



infeksioni
              imuniteti                       ska
               natyral                    sëmundje


                x           imuniteti
                             adaptiv



             sëmundja
     Përgjigjja e fagocitëve ndaj infeksionit

   Sinjalet SOS (ndihmë)
      N-formyl methionine
      Peptidet e sistemit koagulues

      Komponentat e komplementit


   Përgjigjja e fagocitëve
      Adherence vaskulare
      Diapedeza
      Kemotaksa
      Aktivizimi

      Fagocitoza dhe vrasja
    Makrofagët


   fagocitoza dhe vrasja brendaqelizore
   identifikuar nëpërmjet CD14
   adherente për spërfaqën plastike dhe
    të qelqit
   aktivizuar nëpërmjet citokinave
   vret organizmat brendaqelizor dhe
    jashtëqelizor
   vret caqet qelizore malinje dhe të
    alteruara.
E rëndësishme për sistemin imun

   Dobiprurëse:
        Mbrojtje nga invaduesit
        Eliminimi i qelizave të alteruara

   Dëmtuese:
        Diskomfort (inflamacioni)
        Dëmtimi i të vetës (autoimuniteti)
             Ndryshimet e koncentrimit të albuminave
              dhe globulinave në gjak te infeksioni
                         akut dhe kronik
INFEKSIONI        NDRYSHIMET E KONCENTRIMIT NE GJAK
SIPAS ECURISE    ALBUMINAT     α-GLOBULINAT           γ-GLOBULINAT



 akut i zvogëluar               i rritur 1 dhe  2
                                                      pa ndërrime

             i zvogëluar ose     i rritur 2, ose     i rritur
                                 pa ndryshime
             pa ndryshime
kronik
               Sedimentimi i eritrociteve
   Në shpejtësinë e sedimentimit ndikojnë shumë faktorë
    qelizorë dhe plazmatikë
   Eritrosedimentimi i shpejtuar është dukuri e rregullt e
    infeksioneve bakteriale të gjeneralizuara.
   Shpejtimi i sedimentimit të eritrociteve gjatë
    infeksionit akut ka të bëjë me rritjen e koncentrimit të
    proteinave të fazës akute dhe të imunoglobulinave.
   Te infeksioni kronik, përveç rritjes së përqendrimit të
    α-globulinave, në shpejtimin e sedimentimit mund të
    ndikojë edhe anemia. Në të vërtetë, pakësimi i numrit
    të qelizave shpejton sedimentimin e eritrociteve.
          Proteinat e fazës akute dhe roli i tyre i mundshëm fispatologjik
Proteinat e fazës akute       Veprimet                              Roli I mundshëm

  1-antitripsina (á1,   Inhibon proteazat tripsinë,
                                                                   Kontrolli i reaksionit inflamatorë dhe
                                                                   shkallës së dëmtimit indorë:
  54000)                 kimotripsinë, plazminë, elastazë,         Mbron proteinat në gjak nga zbërthimi
  Glykoproteina- 1      kolagjenazë                               enzimatik, kurse proteinat indore proteazat
  e thartë               Pengon agregimin e trombociteve           e ndryshme që i lirojnë fagocitet
  (1, 44000)            Mund të ketë veprim imunosupresiv         gjatë inflamacionit ndoshta vepron si
                         Lidhë në mënyë ireverzibile               antagonist i faktorit të Hagemanit
  Amiloidi-á1 A i                                                  rregullimi i përgjigjes imune lidhja e
                         hemoglobinën e lirë
  serumit                Lidhë bakrin, proteinë bartëse e bakrit
                                                                   hemoglobinës së liruar gjatë hemolizës
  (1, 16000)                                                      si pasojë e inflamacionit ose infeksionit
                         (95% e Cu në plazmë është i lidhur për    ngritë koncentrimin e bakrit në plazmë
  2-haptoglobina        ceruloplazminë) zbërthimi jep fibrinën    gjatë infeksionit kushtëzohet nga rritja
  (2, 99000)            Mund të lidhë polisakaridet dhe           e koncentrimit të ceruloplazminës;
  2-ceruloplazmina      fosfolipidet bakteriale nga indet e       Bartja e bakrit, citokrom-oksidazës, si dhe
  (2, 130000)           dëmtuara                                  superoksid-dismutazës e cila mbron indet
                         Ka veprim opsonizues ndaj grimcave të     nga dëmtimi me jonet superoksid të
  fibrinogjeni (ß2,                                                fagocitëve; mbrojtja e indeve nga veprimi i
                         huaja Mund të fiksojë komplementin
  34000)                                                           dëmshëm i radikaleve të lira
                         Mund të lidhet për limfocite T dhe të     Krijimi i koagulave, hemostaza stimulon
  proteina C-reaktive    ndikojë në (zvogëlon) proliferimin e      mbrojtjen e nikoqirit
  (CRP,                  tyre dhe në prodhimin e limfokinave       Lehtëson fagocitozën
  fraksion-ô, 105000)    Aktivizon limfocitet T supresore          Roli imunorregullues
Mekanizmi i veprimit të disa toksinave bakteriale

EKZOTOKSINA     MËNYRA E VEPRIMIT             NDIKIMI
toksina       ADP-ribozilimi              Diarea, humbja e
e kolerës     i G-proteinës               lëngjeve dhe
                                          eletrolitëve
toksina       ADP-ribozilimi i
e difterisë   faktorit elongues (EF-2)    frenimi i sintezës së
                                          proteinave në
toksina       çrregullim i transmetimit
                                          qelizë
              të impulsave nervorë
e botulinit
              frenon lirimin e            paralizë
toksina       mediatorit inhibues         shtangimi
e tetanozit
    Koagulimi intravaskular i diseminuar (KID)
   Krijohet në kuadër të shokut me etiologji të ndryshme
    (prandaj edhe të atij septik), tumoreve malinje, pas
    kafshimit të gjarprit, disa komplikimeve gjatë aktit të
    lindjes etj. Atë e karakterizon aktivizimi i pakontrolluar
    (akut ose kronik) i procesit të koagulimit të gjakut në
    shumë rajone të qarkullimit të gjakut. Agjentët infektiv
    vet ose me produktet e tyre (p.sh. me endotoksinat
    bakteriale) mund të aktivizojnë procesin e koagulimit.
    Prandaj, KID mund të shfaqet gjatë infeksioneve të
    rënda, në radhë të parë me baktere gram-negative.
    Mirëpo, edhe bakteret gram-pozitive, pastaj virusët dhe
    disa protozoarë (plazmodiume) gjithashtu mund të
    nxisin KID.
   Ka të ngjarë që edhe leukocitet e aktivizuara luajnë rol në shfaqjen e KID-
    it. Për shembull, TNF-α e nxitë rrugën e brendshme të koagulimit.
•   Katabolizmi i theksuar i proteinave
    shfaqet rregullisht gjatë infeksionit,
    dhe është posaçërisht i theksuar te
    infeksioni i rëndë dhe gjendjet
    septikemike.
Disa ndryshime metabolike në shokun septik (“bllok” i hyrjes së
               piruvateve në ciklin e Krebsit).
          PËRGJIGJJA IMUNOLOGJIKE
   Në mbrotje nga faktorët biologjikë bashkëveprojnë të gjithë
    mekanizmat mbrojtës jospecifikë dhe specifikë. Përgjigjja
    imunologjike varet nga lloji, karakteristikat porta hyrëse e
    ndërfutësit, si dhe nga aftësitë mbrojtëse të organizmit të
    sulmuar (nikoqirit., bartësi). Ato mikrobe patogjene që gjenden
    jashtë qelizave induktojnë shumë përgjigje humorale, kurse ato
    që kryesisht jetojnë brenda qelizave përgjigje imune qelizore.
    Pavarësisht nga lloji i shkaktarit biologjik, nikoqiri orvatet të
    pengojë hyrjen e tij në organizëm dhe depërtimin në thellësi të
    indeve. Nëse kjo megjithatë ndodh, nikoqiri orvatet ta lokalizojë
    dhe kufizojë infeksionin, ta ndalojë përhapjen e agjentit dhe
    menjanojë atë.
      Mbrojtja nga bakteret, nga parazitët, nga viruset
       dhe prej kërpudhave

 •Interferonet
Tipi, emri i          Qelizat që e         Stimujt për prodhimin e      Karakteristikat
interferonit          prodhojnë            tij
IFNα                  limfocitet           virusët, ARN dyzinxhirore    proteinë, 13 nëntipe
                                           produkte të mikroorganiz.    (më pak species-
                                                                        specifike) aktiviteti
                                                                        kryesor: kundërvirusal

IFNß + fibroblastik   fibroblastet         polimeret organik, lëndët    Mr 19-24000, stabil në
                                           kimike me masë molekulare    pH=2, receptorë
                                           të vogël                     identikë qeliza.
                      qelizat epiteliale                                glukoproteinë (multi
                      makrofag[t                                        species specifik)
                                                                        aktiviteti kryesor:
                                                                        kundërvirusal
IFN γ imun            limfocitet T         eksponimi i limfociteve T    Mr 50000, aktiviteti
                                           mitogjenikëve, antigjeneve   kryesor:
                                           dhe (disa etereve)           imunorregullues
                                                                        (species specifik)
                                                                        rregullohet nga IL-2
Disa veprime biologjike të interferonit
VEPRIMI KUNDËRVIRUSAL              stimulimi i mbrojtjes kundër infeksionit (sigurisht rol luajn
                                   së paku dy enzime: proteinkinaza e cila tërthorazi frenon
                                   sintezën e proteinave dhe 2-5-A-polimeraza e cila shpie në
                                   aktivizimin e ribonukleazës dhe zbërthen mRNA në qelizat
                                   infektuara me virus)

VEPRIMI                            mbrojtjen ndaj disa infeksioneve brendaqelizore
KUNDËR MIKROBIAL                   (toksoplazma, malaria, klamidia)

VEPRIMET                           frenimi i rritjes së qelizave, transporti i timidinës dhe
NË NIVEL TË                         sinteza e ADN, frenimi i sintezës së proteinave induktimi
QELIZAVE                           i sintezës së disa enzimeve: 2- 5-A-polime-razës: (eIF2)
                                   protein-kinazës, adenilat ciklazës, indolamin-oksigjenazës),
                                   ndërrime në membranën qelizore (acidit sijalinik,
                                   receptorët për CoA dhe receptorit për IL-2), ekspresioni i
                                   rritur (i antigjenëve) i klasës I të MHC, ndërrimet
                                   strukturale të skeletit qelizor.

VEPRIMI                  Fuqizimi i aktivitetit citotoksik të qelizave NK dhe K si dhe të
IMUNORRE-                 limfociteve T, aktivizimi i makrofagëve (prodhimi i O2 dhe H2O2
GULLUES                  të cilët kanë veprim citotoksik.prodhim i shtuar ose i zvogëluar
                         i kundërtrupave (varësisht nga doza dhe koha e eksponimit në raport
                          me stimulimin antigjenik in vivo) theksim i ekspresionit të
                          molekulave MHC të klasës II dhe receptorët-Fc për IgG në makrofagë
                         Aktivizimi i limfociteve T supresore, dobësim i tej-ndjeshmërisë së tipi
                         të vonuar
               SHOKU SEPTIK

   Me sepsë nënkuptohet depërtimi dhe shumëzimi i
    mikroorganizmave patogjenë në gjak.
   Shoku septik paraqet pasojën e fundit të shumë
    çrregullimeve metabolike dhe hemodinamike të krijuara në
    kuadër të sepsës. Më së shpeshti zhvillohet gjatë sepsës së
    shkaktuar me baktere gram-negative, mirëpo njësoj mund
    të shkaktohet edhe me baktere gram-pozitive, kërpudha,
    rikece dhe virusë.
   Shokun septik e karakterizon përfuzioni i pamjaftueshëm i
    indeve dhe ndërrimet e rënda metabolike.
Zhvillimi i shokut endotoksik (të shkaktuar me pjesën lipopolisaharide të membranës
së baktereve gram-negative). Ylli shënon aktivizimin, ARDS = sindroma “distres”
respirator te të rriturit (edema mushkërore jokardiake).

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Tags:
Stats:
views:755
posted:5/8/2011
language:Albanian
pages:43