Docstoc

Drapetsona Factory History Part Two GREECE

Document Sample
Drapetsona Factory History  Part Two  GREECE Powered By Docstoc
					               Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α΄             "Γνώρισµα πάσης ζώσης βιοµηχανίας είναι                Τράπεζας Αθηνών οι Στέφανος Φραγκιάδης και
   Η ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΕΕΧΠΛ, ΓΕΝΝΗΣΗ            η διαρκής ανανέωσης και ο συγχρονισµός των                  ∆ηµήτριος    Ηλιόπουλος,    ο     Λουδοβίκος
                    ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ          µέσων της και των µεθόδων παραγωγής" λέει ο                 Νικολαϊδης για λογαριασµό της Τράπεζας της
                                         Νικόλαος Κανελλόπουλος     προς τη Γενική                   Ανατολής, οι Κωνσταντίνος Παναγόπουλος και
                                         Συνέλευση των Μετόχων της "Ανώνυµης                         ∆ηµήτριος Μαλτσινιώτης ως εκπρόσωποι της
          1. Η ΑΝΩΝΥΜΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ          Ελληνικής Εταιρείας Χηµικών Προϊόντων και                   εταιρείας "Ελληνικά Πυριτιδοποιεία και
ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΧΗΜΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΙ           Λιπασµάτων" το 1935.                                        Καλυκοποιεία",    οι   βιοµήχανοι   Άγγελος
             ΛΙΠΑΣΜΑΤΩΝ 1909-1992.                                                                   Κανελλόπουλος, Λεόντιος Οικονοµίδης και
                  Ιστορική προσέγγιση.           Αν µε τον όρο «β΄ βιοµηχανική                       Επαµεινώνδας Χαρίλαος, ο χηµικός Λύσανδρος
                                         επανάσταση», οι ιστορικοί συνηθίζουν να                     Χαρίλαος, ο µηχανικός Νικόλαος Βλάγκαλης, οι
                                         ορίζουν την εµφάνιση και ανάπτυξη -γύρω στα                 γεωπόνοι Αριστόβουλος Ζάννος και Εµµανουήλ
                                         1880- των νέων πρωτότυπων τεχνικών                          Ρως, οι δικηγόροι Κωνσταντίνος Ζάννος και
                                         συστηµάτων      (του       ηλεκτρισµού,     της             Αχιλλέας Μαυρίδης, ο έµπορος Κανέλλος
                                         πετρελαιοµηχανής,      της     χηµείας)     που             Κανελλόπουλος.
                                         προκάλεσαν µια άνευ προηγουµένου διαδικασία
                                         επιτάχυνσης της τεχνικής προόδου σε                               Ήδη από την σύσταση της εταιρείας
                                         αλληλεξάρτηση µε τις κοινωνικές ζητήσεις και                παρατηρούνται δύο αξιοπρόσεκτα για την
                                         την επιστηµονική έρευνα, τότε πράγµατι, η                   ελληνική βιοµηχανία φαινόµενα: πρόκειται
                                         "Ανώνυµη     Ελληνική      Εταιρεία Χηµικών                 καταρχήν για µια από τις λιγοστές φορές που
                                         Προϊόντων και Λιπασµάτων" υπήρξε σηµαντικό                  µεγάλες ελληνικές τράπεζες συµµετέχουν
                                         επίτευγµα της β΄ βιοµηχανικής επανάστασης                   απευθείας στη συγκρότηση του βιοµηχανικού
                                         στην Ελλάδα.1      Κύρια γνωρίσµατα της                     κεφαλαίου.     Γενικά,    ο    αργός    ρυθµός
                                         επιχείρησης υπήρξαν η υιοθέτηση των νέων                    συσσώρευσης του βιοµηχανικού κεφαλαίου ως
                                         τεχνολογικών εφαρµογών της χηµείας, η                       το 1940 και η διασπορά του κεφαλαίου σε
                                         επιστηµονική έρευνα για την υποστήριξη της                  µικρού µεγέθους επιχειρήσεις αποτελούν ένδειξη
                                         παραγωγής,     ο      συνεχής      τεχνολογικός             της απόστασης που οι κύριοι πιστωτικοί
                                         εκσυγχρονισµός,    οι     σύγχρονες     µέθοδοι             οργανισµοί της χώρας κρατούσαν από τη
                                         οργάνωσης της παραγωγής και της εργασίας.                   βιοµηχανία      περιοριζόµενοι   µονάχα     σε
                                                                                                     βραχυπρόθεσµες χρηµατοδοτήσεις. Στις αρχές
                                              Η εταιρεία ιδρύθηκε το 1909. Κύριος                    του 20ου αιώνα ωστόσο, διαφαίνεται µια
                                         ιδρυτής της εταιρείας είναι ο Νικόλαος                      διαφορετική στάση των µεγάλων τραπεζών
                                         Κανελλόπουλος, αλλά συµµετέχουν επίσης ως                   απέναντι      σε     ορισµένες    βιοµηχανικές
                                         µέτοχοι και οι εξής: ο Ιωάννης ∆ροσόπουλος                  επιχειρήσεις (ναυπηγείο Βασιλειάδη, Ελληνική
                                         για λογαριασµό της ΕΤΕ και της Ελληνικής                    Ηλεκτρική Εταιρεία, Εταιρεία Οίνων και
                                         Σταφιδικής Εταιρείας, για λογαριασµό της                    Οινοπνευµάτων) άµεσης συµµετοχής στο
                                                                                                     εταιρικά κεφάλαια. Παρά το γεγονός ότι σ'αυτές
                                         1                                                           τις τραπεζικές συµµετοχές παρατηρείται συχνά
                                           Αναλυτικά για την β΄ βιοµηχανική επανάσταση, βλ.
                                         François Caron, Les deux révolutions industrielles du XXe
                                         siècle, éditions Albin Michel, Παρίσι 1997.
διαπλοκή εταιρικών και ατοµικών συµφερόντων,     διαφορετική από τις µέχρι τότε βιοµηχανικές
η στροφή των πιστωτικών οργανισµών προς τη       επιχειρήσεις. Το δεύτερο κύµα της ελληνικής
βιοµηχανία εξηγείται από την ανάκαµψη του        εκβιοµηχάνισης, που βρισκόταν σε εξέλιξη από
τραπεζικού και νοµισµατικού τοµέα µετά την       τη δεκαετία του 1890, παράλληλα µε τη νέα
υποτίµηση του 1893, την αύξηση της               αναπτυξιακή φάση της παγκόσµιας οικονοµίας,
νοµισµατικής κυκλοφορίας, τη µείωση της τιµής    έφθασε στα όρια του γύρω στο 1905, καθώς
του ξένου συναλλάγµατος. Η εταιρεία των          στηριζόταν σε µονάδες µικρού µεγέθους, συχνά
χηµικών λιπασµάτων υπήρξε ευνοηµένη απ'          χαµηλής τεχνολογίας, εντάσεως εργασίας,
αυτή τη συγκυρία, αφού η ΕΤΕ και οι τράπεζες     βασικών καταναλωτικών αγαθών προορισµένων
Αθηνών και Ανατολής συµµετέχουν στο              κυρίως για την περιορισµένη εσωτερική αγορά,
εταιρικό κεφάλαιο κατά 25%.                      χωρίς σηµαντικές και µόνιµες προσβάσεις σε
     Το δεύτερο χαρακτηριστικό συνίσταται στο    εξωτερικές αγορές. Οι προσπάθειες ανασύνταξης
ότι η οµάδα των κεφαλαιούχων που ιδρύει την      ορισµένων βιοµηχανιών την περίοδο 1906-1914
εταιρεία, µε επικεφαλής τον Νικόλαο              παρεµβαίνουν µε δυναµικό τρόπο στις νέες
Κανελλόπουλο, είναι στην πλειοψηφία τους         οικονοµικές συνθήκες. Πραγµατοποιούνται
επιστήµονες (χηµικοί, γεωπόνοι και µηχανικοί),   συγχωνεύσεις     εταιρειών,   ενισχύονται   οι
µε σπουδές κυρίως στο Πολυτεχνείο της            µεγαλύτερες µονάδες, γίνονται επενδύσεις
Ζυρίχης. Το σώµα των ελλήνων τεχνικών-           εντάσεως κεφαλαίου, προωθείται ο τεχνολογικός
επιστηµόνων, που συγκροτείται προς το τέλος      εκσυγχρονισµός. Στις εξελίξεις αυτές, οι νέοι
του 19ου αιώνα, εξασφαλίζει την επάνδρωση της    κλάδοι (χηµική βιοµηχανία, οικοδοµική, αστικά
οικονοµίας (στις κρατικές υπηρεσίες, στα         δίκτυα, νέα καταναλωτικά αγαθά για αστικά
τεχνικά έργα και στη βιοµηχανία) µε ένα νέου     στρώµατα) εµφανίζονται πιο δυναµικοί και
τύπου στελεχικό δυναµικό που διαθέτει            αποτελεσµατικοί από τους           υποτονικούς
επιστηµονική τεχνική παιδεία. Ένα τµήµα του      παλαιότερους κλάδους (κλωστοϋφαντουργία,
σώµατος των τεχνικών στρέφεται προς τη           µηχανοκατασκευές).
βιοµηχανία,    αναπτύσσοντας      συχνά    και        Η ίδρυση της εταιρείας           χηµικών
επιχειρηµατική δράση. Η στροφή αυτή              προϊόντων και λιπασµάτων ολοκλήρωσε την
χρονολογείται από τις αρχές του 20ου αιώνα και   ανάπτυξη της ελληνική χηµικής βιοµηχανίας,
συναντάται κατά κύριο λόγο σε ορισµένες          που λειτουργούσε ήδη σε ευνοϊκές συνθήκες (µε
µεγάλες επιχειρήσεις (Ελληνικό Πυριτιδοποιείο,   εγχώριες πρώτες ύλες, προσιτές τεχνικές και
ΑΓΕΤ Ηρακλής, ναυπηγεία Βασιλειάδη). Τα          πελατεία µεγάλου φάσµατος από τις βιοτεχνίες-
"χηµικά λιπάσµατα" αποτελούν λοιπόν µια από      βιοµηχανίες µέχρι τα νοικοκυριά). Η εµφάνιση
τις µεγάλες βιοµηχανίες που οι τεχνικοί της      της εταιρείας εκείνη την περίοδο υπήρξε
εποχής επιλέγουν ως χώρο δράσης.                 νεωτερική, η επιχείρηση δηλαδή καινοτόµησε σε
                                                 όλες της εκφάνσεις της (µαζί µε λιγοστές άλλες
     Τα ιδιαίτερα αυτά χαρακτηριστικά που        µεγάλες βιοµηχανικές επιχειρήσεις, όπως της
εντοπίζονται    εξαρχής στην    ΑΕΕΧΠΛ           τσιµεντοποιϊας). Η νεωτερικότητα της
περιγράφουν σε µεγάλο βαθµό και τη
φυσιογνωµία της, µια φυσιογνωµία πολύ
ΑΕΕΧΠΛ εµφανίζεται, όπως ήδη αναφέρθηκε,          πολεµικούς σκοπούς, για βιοµηχανική χρήση)
στη συγκρότηση του κεφαλαίου της µε άµεση         παραχωρήθηκε στη νεοσύστατη ΑΕΕΧΠΛ από
τραπεζική συµµετοχή. στη στελέχωση της            το Ελληνικό Πυριτιδοποιείο και Καλυκοποιείο,
επιχείρησης µε επιστήµονες-τεχνικούς και στον     το οποίο από το 1900 παρήγαγε θεϊκό χαλκό για
τεχνικό καταµερισµό εργασίας. επίσης, στις        τις αµπελοκαλλιέργειες. Η καινούρια εταιρεία
µεγάλες επενδύσεις σε σηµαντικές πάγιες           παρήγαγε το θεϊκό οξύ από καύση εγχώριου
εγκαταστάσεις. στην εισαγωγή της νέας             πυρίτη µε το µισό κόστος απ' αυτό του
τεχνολογίας και τον εκσυγχρονισµό. στην           Πυριτιδοποιείου, που χρησιµοποιούσε ως πρώτη
παραγωγή νέων προϊόντων, των χηµικών              ύλη καθαρό θείο. Το θεϊκό οξύ της ΑΕΕΧΠΛ
λιπασµάτων. στη δηµιουργία της αγοράς των         εποµένως είχε φθηνή τιµή πώλησης, όπως
λιπασµάτων. ακόµα, στη νέα διαχείριση της         εξάλλου και τα παραγόµενα απ' αυτό
εργατικής δύναµης.                                υδροχλωρικό και νιτρικό οξύ.
                                                       Από την άλλη µεριά, η χρήση των χηµικών
      Την ανέγερση των εγκαταστάσεων της          λιπασµάτων ήταν µέχρι τότε περιορισµένη -αν
ΑΕΕΧΠΛ ανέλαβε η τεχνική εταιρεία "Α.∆.           όχι ανύπαρκτη- στην Ελλάδα, ενώ δεν υπήρχε
Ζαχαρίου και Σία". Το αρχικό οικόπεδο, στο        καθόλου εγχώρια παραγωγή. Ο καθηγητής
οποίο εγκαταστάθηκε το εργοστάσιο, 200.000        χηµείας στο Πανεπιστήµιο Αθηνών, Αναστάσιος
τετρ. πήχεων αγοράστηκε στην πολύ καλή τιµή       Χρηστοµάνος, υποστήριζε από το 1901 τη
για εκείνη την εποχή των 125.678 δραχµών.         σηµασία της χηµικής λίπανσης για την ανάπτυξη
Εξαρχής γινόταν αντιληπτό από την εταιρεία ότι    της γεωργικής παραγωγής και τόνιζε επίσης ότι
η θέση του εργοστασίου δίπλα στο λιµάνι και τη    στην Ελλάδα αφθονούσαν ανεκµετάλλευτες
θάλασσα θα επέτρεπε την εφαρµογή µεγάλης          πρώτες ύλες για τη βιοµηχανική παραγωγή
οικονοµίας     στις   µεταφορές,     µειώνοντας   λιπασµάτων.2 Η ΑΕΕΧΠΛ παρήγαγε πρώτη
σηµαντικά     το    κόστος    παραγωγής.     Οι   χηµικά λιπάσµατα στη χώρα και δηµιούργησε
εγκαταστάσεις ολοκληρώθηκαν τον Οκτώβριο          την αγορά τους, έχοντας από την αρχή κρατική
του 1910, οπότε και τοποθετείται η έναρξη της     υποστήριξη και συµπαράσταση. Με τα
λειτουργίας του εργοστασίου. Οι εγκαταστάσεις     νοµοθετικά    διατάγµατα     ΓΛΙΘ/1911     και
του 1910 σε κτίρια και µηχανήµατα απαιτούν τη     218/1914 "περί προαγωγής της Γεωργίας δια της
σηµαντική για την εποχή επένδυση του              διαδόσεως των χηµικών λιπασµάτων" δινόταν το
1.375.000 δρχ. Οι ιδρυτές προνοούν για            πλαίσιο δράσης της εταιρείας σε στενή συνάφεια
µελλοντικές επεκτάσεις και βελτιώσεις του         µε την ανάπτυξη
παραγωγικού εξοπλισµού. Στα δύο επόµενα
χρόνια, 1911-1912, νέα οικόπεδα έχουν
αγορασθεί γύρω από την αρχική εγκατάσταση
και έχουν επενδυθεί σε εγκαταστάσεις 2.000.000
δρχ. επιπλέον της αρχικής επένδυσης.
                                                  2
                                                     Α. Χρηστοµάνος, «Η µεγάλη βιοµηχανία εν Ελλάδι.
                                                  Ανεκµετάλλευτοι πηγαί πλούτου», Αθήνα 1901, όπως το
     Το εργοστάσιο παράγει οξέα και χηµικά        παραθέτει ο Γ. Αναστασόπουλος, Ιστορία της ελληνικής
λιπάσµατα. Η παραγωγή των οξέων (για µη           βιοµηχανίας, Αθήνα 1947, τ. Β΄, σ. 767-771.
                                                         της γεωργικής παραγωγής και την κατάργηση                   και στη συνέχεια, η εµπέδωση της υαλουργικής
                                                         της αγρανάπαυσης µέσω της χηµικής λίπανσης.                 παραγωγής δεν έγινε αβασάνιστα. Η εξασφάλιση
                                                         Εκτός από τα οξέα και τα λιπάσµατα, η                       της εσωτερικής αγοράς για τη ζήτηση των
                                                         επιχείρηση σκόπευε από την αρχή και στη                     φιαλών ήταν εποµένως βασική προϋπόθεση για
                                                         δηµιουργία υαλουργείου µε αξιοποίηση των                    την επιτυχία του εγχειρήµατος.
                                                         εγχώριων πρώτων υλών για την παραγωγή                            Καθώς µέχρι την ίδρυση της εταιρείας δεν
                                                         φθηνού υποπράσινου γυαλιού, κατάλληλου για                  υπήρχε παραγωγή χηµικών λιπασµάτων στη
                                                         φιάλες και δαµιζάνες. Όπως τόνιζε ο Λεόντιος                χώρα, η ΑΕΕΧΠΛ έπρεπε να θέσει τις βάσεις
                                                         Οικονοµίδης το 1909, το µοναδικό υαλουργείο                 για την κατανάλωση των προϊόντων της, να
                                                         της εποχής, του Αργυρόπουλου, (που                          δηµιουργήσει δηλαδή την αγορά της. Για να
                                                         λειτουργούσε αρχικά στη Σύρο και από το 1900                εξασφαλίσει τη διάθεση των προϊόντων της, η
                                                         στον Πειραιά), είχε καταφέρει να εφαρµόσει την              εταιρεία άρχισε ένα πρόγραµµα συστηµατικής
                                                         "δι' αερίου τήξιν", χρησιµοποιούσε όµως                     διαφήµισης και προώθησης στην εσωτερική
ΦΩΤ. ΙΣ. 2 – Η καµινάδα του Υαλουργείου και ο αγωγός     εισαγόµενες πρώτες ύλες3                                    αγορά, αλλά και σε αγορές του εξωτερικού της
αποβλήτων. (∆εκαετία 1930. Αρχείο Ιδρύµατος Μποδοσάκη)
                                                              Η επέκταση της επιχείρησης στην                        "καθ' ηµάς Ανατολής". Ορισµένοι από τους
                                                         υαλουργία δεν αφορά µόνο την ανάγκη φθηνής                  ιδρυτές και µετόχους της εταιρείας (ο Ν.
                                                         συσκευασίας      των    οξέων,    όπως     έχει             Κανελλόπουλος, ο Αρ. Ζάννος, ο Επ. Χαρίλαος,
                                                         υποστηριχθεί.4 Οι ιδρυτές της ΑΕΕΧΠΛ                        ο Αλ. Ζαχαρίου) είχαν αποτελέσει από το 1904-
                                                         στόχευαν από την αρχή στην υαλουργία, επειδή                1906 µέλη του εξαγωγικού συνδέσµου για την
                                                         η παραγωγή φιαλών θα είχε µία σίγουρη αγορά,                προώθηση των βιοµηχανικών προϊόντων στην
                                                         αυτή     της    αναπτυσσόµενης      οινοποιίας-             εσωτερική αγορά, αλλά κυρίως στο εξωτερικό.
                                                         οινοπνευµατοποιίας. Η επιχειρηµατική δράση                  Υπήρχε εξάλλου την εποχή εκείνη µια
                                                         πολλών κεφαλαιούχων της ΑΕΕΧΠΛ στον                         γενικότερη έγνοια στους επιχειρηµατικούς
                                                         κλάδο της οινοποιίας εξηγεί το επιχειρηµατικό               κύκλους για την διεύρυνση των αγορών και τις
                                                         αυτό εγχείρηµα 5 δεδοµένου ότι η υαλουργία                  εξαγωγές, καθώς η στενότητα της εσωτερικής
                                                         είναι ένας εξαιρετικά δύσκολος βιοµηχανικός                 αγοράς γινόταν συχνά για τη βιοµηχανική
                                                         κλάδος που απαιτεί υψηλής ποιότητας                         κίνηση. Στην εταιρεία οργανώθηκε ένα ιδιαίτερο
                                                         ειδικευµένη εργασία. Όπως εξάλλου θα φανεί                  γεωπονικό τµήµα, που σκοπό είχε τη διδασκαλία
                                                                                                                     για τη χρήση των λιπασµάτων στη γεωργία,
                                                         3
                                                           Λ. Οικονοµίδης, «Πρόοδοι της χηµικής βιοµηχανίας εν
                                                                                                                     αλλά και τη µελέτη διαφόρων γεωργικών
                                                         Ελλάδι», ∆ελτίον Βιοµηχανικής και Εµπορικής Ακαδηµίας, τ.   ζητηµάτων σχετικά µε τη χρήση των
                                                         13, Απρίλιος 1909, όπως το παραθέτει ο Γ. Αναστασόπουλος,   λιπασµάτων και την ανάπτυξη της γεωργίας
                                                         ο.π., σ. 826-831.                                           στην Ελλάδα. Ο υπεύθυνος του γεωπονικού, ο
                                                         4
                                                            Άποψη που έχει διατυπωθεί, από τους ιθύνοντες της
                                                         επιχειρήσης προφανώς, στο Πανελλήνιον Λεύκωµα Εθνικής
                                                                                                                     γεωπόνος Ραϊνόλδος ∆ηµητριάδης, άρχισε να
                                                         Εκατονταετηρίδος 1821-1921, τ. Β΄ Βιοµηχανία-Εµπόριο,       περιοδεύει και να διαφωτίζει µε διαλέξεις και
                                                         Αθήνα 1923, σ. 147 .                                        δηµοσιεύµατα τους γεωργούς επισκεπτόµενος
                                                         5
                                                           Ο Λύσανδρος Χαρίλαος, ο Επαµεινώνδας Χαρίλαος και ο       σηµαντικές γεωργικές περιοχές στην
                                                         Αριστόβουλος Ζάννος εκ των ιδρυτών της ΑΕΕΧΠΛ είναι
                                                         βασικοί µέτοχοι της "Ελληνικής Εταιρείας Οίνων και
                                                         Οινοπνευµάτων¨.
ηπειρωτική Ελλάδα, την Κρήτη και την Αίγυπτο.                   Τα αποτελέσµατα από την διοχέτευση των
Φαίνεται µάλιστα ότι ήταν ο πρώτος περιοδεύων              προϊόντων ήταν ικανοποιητικά, από την πρώτη
αντιπρόσωπος της ελληνικής βιοµηχανίας στο                 κιόλας χρονιά, το 1911, όχι µόνο στην Ελλάδα,
εξωτερικό. Για τη διάδοση των                              αλλά και σε χώρες της ανατολικής Μεσογείου,
προϊόντων, εκτός από τη διαφήµιση και την                  των οποίων η εταιρεία αυτοανακηρύσσεται η
συστηµατική προώθηση µέσω αντιπροσώπων,                    "φυσική χορηγός". Ο πίνακας 1 δείχνει την
ακολουθείται και µια πολιτική µεγάλης παροχής              κατανάλωση των προϊόντων τα τρία πρώτα
πιστώσεων στους γεωργούς, πολιτική που θα                  χρόνια.
αναλάβει από την επόµενη δεκαετία η Αγροτική
Τράπεζα.

                                                Πίνακας 1
                                Κατανάλωση προϊόντων 1911-1913
                                         (σε χιλιόγραµµα)
 Προϊόντα                       1911                   1912                          1913
 θειϊκό οξύ                     1.059.561              1.354.048                     1.225.364
 υδροχλωρικό οξύ                181.216                288.564                       212.818
 νιτρικό οξύ                    7.514                  38.466                        23.083
 θειϊκός σίδηρος                351.679                530.937                       406.991
 υπερφωσφορικά                                         11.960.925                    18.829.265
 µικτά λιπάσµατα                15.039.704 *           2.960.173                     4.020.590



* για το έτος 1911, συνολικά µικτά και υπερφωσφορικά       των οξέων. Η µελέτη για το υαλουργείο αρχίζει
λιπάσµατα.
                                                           το 1911. Από την παραγωγή δαµιζάνων
Πηγή: Εκθέσεις του ∆.Σ. της ΑΕΕΧΠΛ προς τη γενική
συνέλευση των µετόχων επί των Ισολογισµών των ετών 1911-   υπολογίζεται ότι θα εξοικονοµηθούν περίπου 2
1913.                                                      δρχ. για κάθε τεµάχιο, ποσοστό σηµαντικό στο
       Το 1912 αυξάνεται το µετοχικό κεφάλαιο              σύνολο του κόστους παραγωγής. Παράλληλα,
της εταιρείας από 2.000 σε 5.000.000δρχ.. Από              σχεδιάζεται και η παραγωγή φιαλών κονιάκ και
τον Ιούλιο 1912 έχει διπλασιαστεί η παραγωγική             άλλων ειδών λευκού γυαλιού για κοινή χρήση. Η
δύναµη των µονάδων θειικού οξέως και                       εγκατάσταση του υαλουργείου ολοκληρώθηκε
παραγωγής λιπασµάτων. Τη βασική πρώτη ύλη                  τον Απρίλιο του
για την παραγωγή του θεϊκού οξέως, τον
σιδηροπυρίτη, η εταιρεία την προµηθεύεται από
τα µεταλλεία Ερµιόνης.
     Η επιχείρηση προχωρά σε καθετοποίηση
της παραγωγής παράγοντας τα γυάλινα δοχεία
(δαµιζάνες) που έχει ανάγκη για την συσκευασία
1914. Για τις εγκαταστάσεις του (κτίρια,          καύσιµη ύλη (λιγνίτης) και πρώτες ύλες
κλίβανοι,    µηχανήµατα      και      εργαλεία)   (σιδηροπυρίτη) και άρχισε να δραστηριοποιείται
επενδύθηκαν το 1914, 1.640.000 δρχ. ∆εν           σε εξορυκτικές δραστηριότητες. Εισέρχεται στον
υπήρξε παραγωγή εκείνη τη χρονιά. Από το          µεταλλευτικό     κλάδο      αγοράζοντας      ή
1914 µελετάται και η δηµιουργία τµήµατος          µισθώνοντας µεταλλεία: το 1920 συγχωνεύτηκε
υαλοπινάκων, το οποίο λόγω του πολέµου            στην εταιρεία η µεταλλευτική εταιρεία
καθυστερεί.                                       λιγνιτορυχείων "Μήλεσι". Την ίδια χρονιά
     Ο Α΄ παγκόσµιος πόλεµος έφερε                ιδρύθηκε η ΑΕ Εκµεταλλεύσεως Μεταλλείων
δυσχέρειες στην παραγωγή του εργοστασίου:         Κασσάνδρας, η οποία ως µισθώτρια, µίσθωσε,
από το 1914 µειώθηκε η κατανάλωση των             για 60 χρόνια, από την παλαιά µεταλλευτική
λιπασµάτων, ενώ από το 1915 υπήρχε έλλειψη        εταιρεία Κασσάνδρας τα µεταλλεία πυρίτη. Τα
πρώτων υλών και καυσίµων, υπερτίµηση των          ορυχεία Ωρωπού, Κορώνης και Πασσά Ευβοίας,
προϊόντων, ύψωση των ναύλων, λίγο αργότερα ο      ιδιοκτησίας της ΑΕΕΧΠΛ, παράγουν το 1921
γενικός αποκλεισµός και η επιστράτευση            πάνω από 30.000 τόννους λιγνίτη, που
ολοκλήρωσαν την εικόνα και είχαν ως               χρησιµοποιήθηκαν όλοι για χρήση της
αποτέλεσµα την περιστολή των εργασιών και         επιχείρησης. Οι µεταλλευτικές επιχειρήσεις
την αργία (ή διακεκοµµένη λειτουργία) πολλών      υπήρξαν αρχικά προσωπικές ιδιοκτησίες των
τµηµάτων.    Η    επιχείρηση     έσπευσε     να   µετόχων Ν. Κανελλόπουλου, Κ.Νέγρη και Αρ.
προσαρµοστεί         στις          περιστάσεις,   Ζάννου και µεταβιβάστηκαν στην εταιρεία µετά
προσανατολίζοντας την παραγωγή της προς νέα       τη λήξη του πολέµου. Ένα ιδιόκτητο µικρό
είδη, την απόσταξη υγροπίσσας γαιανθράκων         ορυχείο, το οποίο αγοράστηκε στη Μήλο,
και την παραγωγή ανθρακικής σόδας,                παρείχε τα αναγκαία εγχώριες ορυκτές ύλες για
απαραίτητη στην παραγωγή περονοσπορίνης και       την κατασκευή των φιαλών οινοποιίας και των
στη σαπωνοποϊία. Στη διάρκεια του πολέµου, το     υαλοπινάκων.
τµήµα που κυρίως λειτούργησε ήταν το τµήµα
θεϊκού χαλκού και περονοσπορίνης, το οποίο             Μετά τη λήξη του πολέµου και κυρίως
έπαυσε τη λειτουργία του το 1919 λόγω             µετά τη λήξη της µικρασιατικής εκστρατείας, η
ελλείψεως χαλκού.                                 ΑΕΕΧΠΛ µπαίνει σε µια νέα φάση ανάπτυξης
     Ο πόλεµος ωστόσο είχε και µια άλλη           µε σηµαντικές επενδύσεις και επεκτάσεις των
συνέπεια: ώθησε την εταιρεία στην ανεύρεση        τµηµάτων της. Στα 1920 το µετοχικό κεφάλαιο
καύσιµης ύλης και πρώτων υλών. Καθώς τα           της εταιρείας αυξάνει σε 10.000.000 δρχ. Η
αποθέµατα γαιανθράκων µειώνονται, όλο και         εταιρεία αγοράζει την ίδια χρονιά το προνόµιο
περισσότερες     βιοµηχανικές      επιχειρήσεις   µηχανικής παρασκευής υαλοπινάκων (έναντι
επιδίδονται σε µικρής κλίµακας µεταλλευτικές      1.000.000 δρχ). Το 1920-21 έγιναν σηµαντικές
δραστηριότητες        στοχεύοντας         στην    επενδύσεις στις εγκαταστάσεις του υαλουργείου
εκµετάλλευση του εγχώριου λιγνίτη. Στον           (ύψους 3.000.000 δρχ) µε προσθήκη κινητηρίων
"επενδυτικό πυρετό" των ετών 1915-1918, η
ΑΕΕΧΠΛ δεν έµεινε αµέτοχη. Επεδίωξε να
εξασφαλίσει τον τακτικό ανεφοδιασµό της σε
                                                 τακτική που επιτρέπει τις συνεχείς επεκτάσεις
µηχανών για την καλύτερη χρησιµοποίηση του       και την ανανέωση του εξοπλισµού.
λιγνίτη ως καύσιµης ύλης, µε επαύξηση και             Το 1928 η ΑΕΕΧΠΛ αγοράζει 20.000
συµπλήρωση των αεριογόνων υαλουργείου.           µετοχές της "Ανώνυµης ∆ιεθνούς Εταιρείας
      Επιπλέον, η εταιρεία κατέβαλλε το ποσό     Μεταλλείων και Εµπορίας Μεταλλευµάτων",
του 1.000.000 δρχ για την εξαγορά του            που είχε ιδρύσει ο Ν. Κανελλόπουλος. Η
δικαιώµατος χρήσης του προνοµίου και της         ΑΕΕΧΠΛ µισθώνει από τη "∆ιεθνή Εταιρεία"
προµήθειας των µηχανηµάτων για την µηχανική      τα µεταλλεία πυρίτη της Ερµιόνης. Καθώς οι
παραγωγή των υαλοπινάκων µε το σύστηµα           πυρίτες της Ερµιόνης περιέχουν και χαλκό, η
Fourcault που είχε µόλις εφευρεθεί στο Βέλγιο.   ΑΕΕΧΠΛ σχεδιάζει να χρησιµοποιήσει τον
Το τµήµα υαλοπινάκων άρχισε να λειτουργεί και    χαλκοπυρίτη της Ερµιόνης για την παραγωγή
να έχει παραγωγή µέσα στο 1922.                  θεϊκού χαλκού, η παραγωγή του οποίου είχε
      Η εταιρεία είναι προσανατολισµένη πάντα    διακοπεί από το 1919 εξαιτίας ακριβώς της
και προς τις δύο αγορές, την εσωτερική και την   έλλειψης της α΄ ύλης. Μεταλλευτικές έρευνες
εξωτερική, επειδή κυρίως οι εξαγωγές καθιστούν   ξεκίνησε η εταιρεία και στην Κύπρο, από το
δυνατή την αύξηση της παραγωγής σε επίπεδα       1926. Οι έρευνες στην Κύπρο         απέδωσαν
όπου το µέσο και οριακό κόστος παραγωγής         αποτελέσµατα στα µέσα της επόµενης δεκαετίας,
είναι χαµηλότερα. Με τη λήξη της                 όταν εντοπίστηκαν αποθέµατα χρυσοφόρου
µικρασιατικής εκστρατείας, απωλέσθηκε η          µεταλλεύµατος και για την ανάκτηση του
αγορά της Σµύρνης, αλλά η Αίγυπτος συνεχίζει     χρυσού οργανώθηκε εκεί µονάδα κυανιώσεως.
να προµηθεύεται χηµικά λιπάσµατα από την         Οι    µεταλλευτικές    δραστηριότητες,   που
πειραιώτικη βιοµηχανία, και το ίδιο αρχίζει να   συνοδεύουν την ΑΕΕΧΠΛ σε όλη την πορεία
κάνει και η Κύπρος.                              της, έχουν εξαρχής δύο στόχους : α) Την
      Το 1923 το µετοχικό κεφάλαιο αυξάνεται     εξασφάλιση πρώτων και καύσιµων υλών για το
σε 15.000.000 δρχ. Από το 1927-28                εργοστάσιο και β) την εξόρυξη µεταλλευµάτων
µηχανοποιείται και η παραγωγή της πράσινης       για εξαγωγή. (Η εξορυκτική δραστηριότητα του
υάλου, ενώ ανακαινίζεται και διπλασιάζεται ο     µεγαλύτερου µεταλλείου της επιχείρησης, της
κλίβανος υαλοπινάκων. Την ίδια περίοδο,          Κασσάνδρας, για την περίοδο 1927-1980,
ολοκληρώνεται η εγκατάσταση της αυτόµατης        φαίνεται στο παράρτηµα, στον Πίνακα 12)
µηχανικής φόρτωσης µε εναέριο σιδηρόδροµο             Η ΑΕΕΧΠΛ έτυχε µεγάλης υποστήριξης
(1927), καθώς και η νέα εγκατάσταση θειικού      από το κράτος και τις τράπεζες, γεγονός που
οξέος (πύργος Ρetersen, 1928), ενώ παύουντη      εξηγεί σε µεγάλο βαθµό και την µακροβιότητα
λειτουργία των δύο παλαιών συστηµάτων            της επιχείρησης. Το 1925 υπογράφηκε η
θειικού οξέος για να ανακαινιστούν.              Σύµβαση του ∆ηµοσίου µε την Εταιρεία
      Γενική αρχή της εταιρείας είναι η ετήσια   Λιπασµάτων για την ενίσχυση της παραγωγής
γενναία ενίσχυση του Ενεργητικού µε κρατήσεις    λιπασµάτων. Η σύµβαση επέτρεπε στην εταιρεία
για απόσβεση εγκαταστάσεων, αντί της διανοµής    να συνάπτει οµολογιακά δάνεια,
µεγαλύτερου µερίσµατος στους µετόχους,
                                                          πετρελαιοµηχανές. Αναλυτικά η κινητήρια
                                                          δύναµη των εργοστασίων φαίνεται στον πίνακα
των οποίων η πρόσοδος θα φορολογείται µόνο                2.
προς 5% απαλλασσοµένη από κάθε άλλο φόρο.                      Η ετήσια κατανάλωση λιγνίτη από την
Το προνόµιο αυτό θα ίσχυε για όλα τα                      ΑΕΕΧΠΛ αποτελεί το µεσοπόλεµο το 25%
οµολογιακά δάνεια που θα συνάπτει η εταιρεία              περίπου της συνολικής ετήσιας παραγωγής των
µέσα σε περίοδο 12 ετών. Το πλεονέκτηµα αυτό              ελληνικών     λιγνιτορυχείων.      Η      ετήσια
διευκόλυνε τη σύναψη οµολογιακού δανείου                  κατανάλωση καυσίµων για όλα τα τµήµατα του
200.000 λιρών Αγγλίας. Ο βασικός τραπεζικός               εργοστασίου το 1928 δείχνει ότι η κύρια
οργανισµός της χώρας, η ΕΤΕ, ενδιαφερόµενη                καύσιµη ύλη είναι ο λιγνίτης (Πίνακας 3).
για χρηµατοδότηση εταιρειών µε µονοπωλιακή
θέση στην αγορά, παρείχε την εγγύηση της στην
ΑΕΕΧΠΛ το 1925 για την κάλυψη µέρους του
οµολογιακού δανείου των 200.000 λιρών, ίσου
µε 60.000 λίρες Αγγλίας. Τρία χρόνια αργότερα,
το 1928, η ΕΤΕ αγόρασε µετοχές της εταιρείας
λιπασµάτων, επιδιώκοντας την ενίσχυση της
εταιρείας σε µια δύσκολη στιγµή. Το 1930 η
ΕΤΕ παρείχε την εγγύηση της για τη σύναψη του
µεγάλου οµολογιακού δανείου 600.000 λιρών
Αγγλίας
     Η εικόνα της αναπτυσσόµενης επιχείρησης
το µεσοπόλεµο αποτυπώνεται στις έρευνες της
εποχής.6 Στα 1928, οι εγκαταστάσεις της
∆ραπετσώνας υπολογίζονται σε 400.000.000
δραχµές, συµπεριλαµβανοµένων δε και των
µεταλλευτικών εγκαταστάσεων φτάνουν τα
600.000.000 δρχ. Τα υπόλοιπα κεφάλαια της
επιχείρησης      υπολογίζονται σε περίπου
80.000.000 δρχ. Στο συγκρότηµα της
∆ραπετσώνας εργάζονται 1.850 εργάτες και
εργάτριες (950 στο τµήµα χηµικών προϊόντων
και λιπασµάτων, 900 στο υαλουργείο). Η
κινητήρια δύναµη της επιχείρησης είναι 1.830
ίπποι που παράγονται από ατµοµηχανές και

6
 Ν. Μικέλης, «Αι χηµικαί βιοµηχανίαι», στο Υπουργείο
Εθνικής Οικονοµίας, Η ελληνική βιοµηχανία. Εκθέσεις και
Πορίσµατα, Αθήνα 1931, σ. 283-308.
                                Πίνακας 2
                          Κινητήρια δύναµη , 1928

                                     τµήµα λιπασµάτων-χηµικών
2 ατµοµηχανές                   300 και 150 ίππων               σύνολο 450 ίππων
2 πετρελαιοµηχανές              380 και 250 ίππων               σύνολο 630 ίππων
                                                                Σύνολο 1080 ίππων

                                     τµήµα υαλουργείου
2 πετρελαιοµηχανές              650 και 100 ίππων               σύνολο 750 ίππων

                                                                Γενικό σύνολο 1830 ίππων




                                                                          Πίνακας 3
                                                            Κατανάλωση λιγνίτη στην ΑΕΕΧΠΛ, 1928

                                                                 Γαιάνθρακας        10.000 τόννοι
                                                                 λιγνίτης           36.000 τόννοι
                                                                 πετρέλαιο           2.100 τόννοι




        ΦΩΤ. ΙΣ. 4 – Κλίβανοι Υαλουργείου (δεκαετία
                   1930, αρχείο Ιδρύµατος Μποδοσάκη)
                                                              Η νέα κεντρική εγκατάσταση παραγωγής         πρώτων υλών που χρησιµοποιούνται.7 Προϊόντα
                                                         κινητήριας    δύναµης    µε     ντηζελοµηχανές    που εξάγονται είναι το θειϊκό οξύ, τα ανάµικτα
                                                         ολοκληρώνεται το 1933 και αντικαθιστά τις         λιπάσµατα, τα γεωργικά φάρµακα, οι
                                                         παλαιές ατµοµηχανές. Το 1934 ολοκληρώνεται η      υαλοπίνακες και υπολείµµατα πυριτών.
                                                         ανέγερση των νέων εγκαταστάσεων παραγωγής              Η ΑΕΕΧΠΛ είναι µια από τις λίγες
                                                         φωσφορικής       αµµωνίας      και      πυκνών    ελληνικές βιοµηχανίες που εισήγαγαν την
                                                         υπερφοσφωρικών λιπασµάτων.                        έρευνα στη στρατηγική τους. Αρχικά η έρευνα
                                                               Η εταιρεία αναζητά συνεχώς τη βελτίωση      διεξάγεται στο Τµήµα Ερευνών και Εφαρµογής
                                                         και διαφοροποίηση των προϊόντων της. Για          και από το 1938 στο Ινστιτούτο Χηµείας "Ν.
                                                         παράδειγµα, νέα γεωργικά φάρµακα παράγονται       Κανελλόπουλος". Στο Τµήµα Ερευνών και
                                                         και προωθούνται από το ξεχωριστό τµήµα, που       Εφαρµογής και αργότερα στο Ινστιτούτο
                                                         δηµιουργείται    το   1928:     περονοσπορίνη,    διεξαγόταν        εφαρµοσµένη         γεωργική
                                                         γαλάκτωµα πετρελαίου, θειασβέστιο, κολλοειδές     (εδαφολογική) έρευνα, ενώ στον τοµέα της
                                                         θείο, αρσενικικός µόλυβδος, δαυλιτίνη. Τα         χηµείας εκτελούνταν µελέτες για βελτιώσεις των
                                                         επόµενα χρόνια παράγονται: θειοχαλκίνη (1930),    εγκαταστάσεων        και     προστασία     του
                                                         αρσενικούχος και νικοτινούχος θειοχαλκίνη,        περιβάλλοντος, καθώς και έρευνες σχετικά µε τη
                                                         µελιγκρίνη σκόνη (1931), καµπιοκτόνο,             βελτίωση των λιπασµάτων και των χηµικών
                                                         πρασαγγουρίνη (1933) εντοµοκτόνα οικιακής         προϊόντων. Εδώ, εγκαινιάστηκε η σύνταξη µιας
                                                         χρήσης οξάλ και καπνοξάλ (1936), µέχρι το         σειράς εδαφολογικών χαρτών της Ελλάδας, µε
                                                         1940 έχουν παραχθεί και οξυχλωριούχος χαλκός,     πρώτο εδαφολογικό χάρτη αυτόν της Κρήτης το
                                                         αρσενικώδες νάτριο και χαλκίνη.                   1935. Παράλληλα µε την παραγωγή των
                                                              Οι        επιστηµονικές        ερευνητικές   εργοστασίων, τον εκσυγχρονισµό των µονάδων
ΦΩΤ. ΙΣ.5 – Βιβλιάριο γεωπόνου του επαρχιακού δικτύου.   δραστηριότητες της εταιρείας επεκτείνονται.       και την επιστηµονική έρευνα σχεδιάζεται η
(,αρχείο ΑΕΕΧΠΛ)
                                                         Αυξάνεται ο αριθµός των εφαρµοστών                διεύρυνση των παραγόµενων προϊόντων και η
                                                         γεωπόνων στις επαρχίες και ενισχύεται µε νέα      επέκταση των µονάδων. Το 1937 για
                                                         στελέχη το κεντρικό εργαστήριο ερευνών            παράδειγµα,     σχεδιάζεται      η   παραγωγή
                                                         (1934).                                           µεταλλικών χρωµάτων από εγχώριες πρώτες
                                                              Στην επιχείρηση εργάζονται το 1934, 25       ύλες, σχέδιο που δεν υλοποιείται.
                                                         χρόνια δηλαδή µετά την έναρξη των εργασιών:
                                                         4.000 εργάτες και εργάτριες, 105 επιστάτες, 115
                                                         υπάλληλοι, 16 χηµικοί, 22 µηχανικοί, 25
                                                         γεωπόνοι και 6 ιατροί, χωρίς να υπολογίζονται
                                                         όσοι απασχολούνται στο δίκτυο της εταιρείας
                                                         στην ύπαιθρο. Η παραγωγή εκτείνεται σε ένα
                                                         ευρύ φάσµα χηµικών προϊόντων, λιπασµάτων,
                                                         γεωργικών φαρµάκων και υαλουργικών ειδών.
                                                         Στο διάγραµµα "Πορεία παραγωγής προϊόντων"
                                                                                                           7
                                                         διακρίνεται η ποικιλία των προϊόντων και των       Το διάγραµµα προέρχεται από διαφηµιστικό φυλλάδιο της
                                                                                                           ΑΕΕΧΠΛ «25 έτη, 1909-1934», που εντοπίστηκε στο Αρχείο
                                                                                                           Κων. Α. Βοβολίνη, φάκελος «Ν. Κανελλόπουλος».
                                                                Το υαλουργείο γνωρίζει εντυπωσιακή         µειώθηκε ως το σηµείο να αδρανήσουν πλήρως
                                                          ανάπτυξη στη δεκαετία του '30. Μέχρι το 1939     ορισµένα τµήµατα της επιχείρησης εξαιτίας της
                                                          στο υαλουργείο λειτουργούν 12 κλίβανοι και       ανεπάρκειας σε πρώτες ύλες και καύσιµα, της
                                                          δουλεύουν πάνω από 1200 εργάτες, από τους        έλλειψης ηλεκτροκίνησης, της κρίσης στο
                                                          οποίους οι 300 είναι ειδικευµένοι τεχνίτες.      σύστηµα µεταφορών και της νοµισµατικής
                                                          Βρίσκονται σε εφαρµογή όλες περίπου οι           αστάθειας. Οι αεροπορικοί βοµβαρδισµοί
                                                          γνωστές στην Ευρώπη µέθοδοι διαµόρφωσης και      προκάλεσαν µεγάλες ζηµιές στις εγκαταστάσεις
                                                          επεξεργασίας του γυαλιού, εκτός από τον κλάδο    των εργοστασίων. Η ζηµία των εγκαταστάσεων
                                                          της οπτικής. Το υαλουργείο δηλαδή παράγει        για το 1941 υπολογίζεται σε 58.000.000 δρχ. Η
                                                          προϊόντα σε πολύ µεγάλη ποικιλία: προϊόντα       δέσµευση των προϊόντων των εργοστασίων και
                                                          πράσινης υάλου (δαµιζάνες, φιάλες), λευκής       µεταλλείων της ΑΕΕΧΠΛ από τις δυνάµεις
ΦΩΤ ΙΣ. 6-7                                               υάλου (είδη οικιακής χρήσης, επιτραπέζια είδη    κατοχής επέτεινε την κρίση στην εταιρεία. Στο
Συµµετοχές σε ∆ιεθνείς Εκθέσεις.
                                                          φωτισµού, φιαλίδια φαρµακείου), υαλοπίνακες      τέλος του πολέµου, το 1944, η ρευστότητα του
α) Στη ∆.Ε. Θεσσαλονίκης βραβείο εκτός συναγωνισµού για
τα υαλουργικά είδη                                        (κοινούς, κρύσταλλα µέχρι 8 χιλιοστά, µατ,       Ενεργητικού έχει εξαντληθεί και η εταιρεία
β) Συµµετοχή σε έκθεση στο Μπάρι, 1938.                   διαµαντέ), υάλινα οικοδοµικά υλικά, υδρύαλο,     βρίσκεται µε ζηµία 22.000.000 σταθερών
(αρχείο ΑΕΕΧΠΛ)                                           πυρίµαχα προϊόντα πλινθοποιείου και προϊόντα     δραχµών. Το 1946 η ζηµία ανέρχεται σε
                                                          του καλλιτεχνικού τµήµατος. Το καλλιτεχνικό      4.944.000.000 δρχ. Φαίνεται πως τη χρονιά αυτή
                                                          τµήµα ειδικότερα, ασχολείται µε όλους τους       την οικονοµική δυσπραγία της εταιρείας
                                                          γνωστούς       τρόπους     επεξεργασίας    και   επιβαρύνει η υποχρεωτική εκποίηση των
                                                          διακόσµησης (υδροφθόριο, τροχός, µε διαµάντι,    προϊόντων κάτω του κόστους.
                                                          σµάλτο χρυσό, υαλοµωσαϊκά). Παράγει:                  Με εισήγηση της Βρεττανικής Οικονοµικής
                                                          ανθοδοχεία τόρνου taill(s, λάµπες φθορίου        Αποστολής εκδόθηκε οµολογιακό δάνειο
                                                          τύπου gall(, πιάτα ιριδίζοντα τύπου Μurano και   20.000.000.000 δρχ που χορηγήθηκε στην
                                                          επιτραπέζια κρυστάλλινα είδη. Μια κατηγορία      ΑΕΕΧΠΛ από το Ελληνικό ∆ηµόσιο τον
                                                          προϊόντων του καλλιτεχνικού, τα "αρχαϊκά"        Φεβρουάριο του 1947. Με το δάνειο αυτό έγινε
                                                          κύπελλα και ανθοδοχεία, εµπνεόµενα από την       δυνατό να καλυφθούν παλαιότερες οφειλές της
                                                          αρχαιότητα, παράγονται χωρίς µηχανική µέθοδο,    εταιρείας προς το δηµόσιο και τις τράπεζες.
                                                          είναι δηλαδή απολύτως χειροποίητα. Η ειδική           Την ίδια χρονιά, το 1947, ο Μποδοσάκης
                                                          επεξεργασία µε φθόριο ή σµάλτο προσέδιδε         Αθανασιάδης αποκτά την πλειοψηφία των
                                                          στην κατηγορία αυτή υαλουργικών αντικειµένων     µετοχών. Πέρα από την κεντρική φιγούρα του
                                                          το χρώµα και την όψη της παλαιότητας. Τα         Αθανασιάδη, µια νέα γενιά µετόχων, της οποίας
                                                          «αρχαϊκά» υαλουργικά προϊόντα έτυχαν             δεν γνωρίζουµε ακόµα τις προσωπογραφίες,
                                                          ιδιαίτερης τιµητικής διάκρισης σε διεθνείς       εισέρχεται στο προσκήνιο. Η παλαιά φρουρά
                                                          εκθέσεις, µεταξύ άλλων στην ∆ιεθνή Έκθεση        έχει αποχωρήσει, καθώς ανάµεσα στο 1936 και
                                                          του Παρισιού το 1937 και στην Παγκόσµια          το 1947 ο βιολογικός θάνατος επέρχεται για
                                                          ∆ιεθνή Έκθεση της Νέας Υόρκης το 1939.
                                                          (βλ.παράρτηµα Πίνακες 10, 11)
                                                                Κατά την περίοδο του Β΄ παγκοσµίου
                                                          πολέµου, ο παραγωγικός ρυθµός της εταιρείας
                                                 τους περισσότερους από όσους αποτελούσαν την    εξαχλωροκυκλοεξανιο,        εξαχλωράλ       και
                                                 ιδρυτική γενιά των µετόχων και στελεχών. Υπ'    τρινιτρίλιο. Εκτός από την αποκατάσταση της
                                                 αυτή την έννοια, ο πόλεµος, πέρα από τις        παραγωγής, πρέπει να αποκατασταθούν και οι
                                                 σηµαντικές καταστροφές που προκάλεσε,           αγορές. Οι εξαγωγές υπερφοσφωρικών προς την
                                                 αποτέλεσε το όριο ανάµεσα στις δύο φάσεις της   Αίγυπτο και την Κύπρο ξαναρχίζουν δειλά.
                                                 επιχείρησης.                                    Ωστόσο, στην εσωτερική αγορά έχει επέλθει µία
                                                      Το 1949 η ΑΕΕΧΠΛ εντάσσεται στο            σηµαντική µεταβολή. Το σύστηµα διανοµής των
                                                 πρόγραµµα χρηµατοδότησης της Αµερικάνικης       λιπασµάτων δεν είναι το ίδιο. Τη διανοµή την
                                                 Οικονοµικής Αποστολής. Εγκρίθηκε αρχικά για     αναλαµβάνει πλέον το κράτος, και συγκεκριµένα
                                                 δανειοδότηση το ποσό των 6.500.000 δολαρίων.    η Αγροτική Τράπεζα. Η ΑΕΕΧΠΛ παράγει τα
                                                 Η υψηλή δανειοδότηση της Αµερικανικής           προϊόντα και αναλαµβάνει η ΑΤΕ να µεταφέρει
                                                 Αποστολής προς την ΑΕΕΧΠΛ (για τις              και να διανείµει τα λιπάσµατα στην ύπαιθρο. Το
                                                 εγκαταστάσεις της ∆ραπετσώνας, αλλά και τα      νέο σύστηµα διάθεσης, το οποίο η ΑΕΕΧΠΛ
                                                 µεταλλεία της επιχείρησης) εντασσόταν στην      είναι υποχρεωµένη να δεχτεί, ανησυχεί την
                                                 µακροχρόνια προοπτική της Αµερικάνικης          εταιρεία γιατί τα λιπάσµατα καταλήγουν να
                                                 Αποστολής για τη βιοµηχανική ανασυγκρότηση      πωλούνται στους γεωργούς σε πολύ υψηλότερες
                                                 σε στρατηγικούς κλάδους (χηµικές και            τιµές από από τις αρχικές. Η εταιρεία δεν παύει
                                                 µεταλλουργικές βιοµηχανίες) προς τους οποίους   τα επόµενα χρόνια να εκδηλώνει τη δυσαρέσκεια
                                                 έπρεπε να στραφούν οι µεγάλες παραγωγικές       της προς το νέο σύστηµα διανοµής, που
                                                 επενδύσεις. Οι κλάδοι αυτοί πράγµατι            ουσιαστικά της αφαιρεί τον έλεγχο των τιµών σε
                                                 αποτέλεσαν τον κορµό του τετραετούς             µια αγορά που µε δυσκολία είχε κατακτήσει.
                                                 προγράµµατος ανασυγκρότησης 1948-1952. Τα       Επιπλέον, το καινούριο σύστηµα φαίνεται ότι
                                                 δάνεια     προσανατολίστηκαν      προς    την   επίφερει ορισµένες επιπλοκές στη λειτουργία της
ΦΩΤ. ΙΣ. 8 – Φυσητές στο Υαλουργείου (δεκαετία   ανασυγκρότηση του παραγωγικού δυναµικού         επιχείρησης. Το 1950 για παράδειγµα, µειώθηκε
1930, αρχείο Ιδρύµατος Μποδοσάκη)
                                                 στους    κλάδους     τσιµέντων,   λιπασµάτων,   η παραγωγή θειϊκού οξέος και φωσφορικών
                                                 ελαστικών, ορυχείων.                            λιπασµάτων, επειδή η ΑΤΕ καθυστερούσε να
                                                      Το 1948 ιδρύεται στην Κύπρο η θυγατρική    παραλάβει τα προς διάθεση προϊόντα και
                                                 "Ελληνική Μεταλλευτική και Βιοµηχανική          δηµιουργήθηκε έτσι αδιαχώρητο και αδυναµία
                                                 Εταιρεία Ltd." µε σκοπό την καλύτερη            αποθήκευσης των παραγοµένων προϊόντων στις
                                                 εκµετάλλευση των µεταλλείων του νησιού. Από     εγκαταστάσεις της ΑΕΕΧΠΛ.
                                                 το 1950 άρχισαν εκτεταµένες εργασίες
                                                 αποκατάστασης, επέκτασης και ανανέωσης των
                                                 εγκαταστάσεων της ∆ραπετσώνας, αλλά και των
                                                 µεταλλείων       Κασσάνδρας.      Παράλληλα,
                                                 αποκαθίσταται σταδιακά η παραγωγή της
                                                 εταιρείας που είχε πληγεί από τον πόλεµο. Νέα
                                                 χηµικά προϊόντα παράγονται από το 1947:
                                                 καθαρό άνυδρο θεϊκό νάτριο, καθαρό
                                                 υδροχλωρικό οξύ, θεϊκό οξύ συσσωρευτών,
                                                       Η ανασυγκρότηση της εταιρείας στη δεκαετία        συγχωνεύεται µε την ΑΕΕΧΠΛ. Η εταιρεία
                                                       του 1950 µε τη χρηµατοδότηση από το σχέδιο        µοιάζει διστακτική σχετικά µε τη χρήση του
                                                       Μάρσαλ είναι ριζική. Μέχρι το 1954 νέες           ακινήτου. Αποφασίζεται η επισκευή και
                                                       εγκαταστάσεις        ολοκληρώνονται        και    ανακατασκευή της Νεωλκού του Ναυπηγείου
                                                       λειτουργούν: νέα µονάδα Βroadfield συνεχούς       Βασιλειάδη, η οποία ολοκληρώνεται το 1960.
                                                       λειτουργίας         παραγωγής           αραιών    Τότε, το λεβητοποιείο, το προτυποποιείο και τα
                                                       υπερφοσφωρικών         (1952),      Τηλεφόρος     συνεργεία σιδηροκοφών και γραµµών της
                                                       λιπασµάτων (Τelpher, 1953), νέα µονάδα            ΑΕΕΧΠΛ µεταφέρονται και εγκαθίστανται στον
                                                       υδροχλωρικού οξέος (Ζahn, 1953) νέα µονάδα        Βασιλειάδη, ενώ οι µηχανουργικές εργασίες του
                                                       θειϊκού οξέος (1953), νέα µονάδα παραγωγής        Βασιλειάδη      µεταφέρονται    στο   κεντρικό
                                                       πυκνών υπερφοσφωρικών κατασκευής Dorr             µηχανουργείο των Λιπασµάτων. Από το Μάϊο
                                                       (1953),     πετρελαιοµηχανή      1050      hp,    του 1960 εκτελούνται δεξαµενισµοί πλοίων. Στις
                                                       ατµοστρόβιλος καταλυτικού θειϊκού οξέος 725       συνεχείς επεκτάσεις των δραστηριοτήτων του
                                                       kw, τρεις υποσταθµοί ηλεκτρικού ρεύµατος          οµίλου της ΑΕΕΧΠΛ, ο κλάδος των ναυπηγείων
                                                       (1953) κ.α.                                       δεν ολοκληρώθηκε εντέλει. Το 1963 ο ΟΛΠ
                                                            Ο κλάδος των γεωργικών φαρµάκων              εξαγοράζει το ακίνητο, προκειµένου να
                                                       στεγάζεται σε νέο τριώροφο κτίριο και             επεκτείνει τις εγκαταστάσεις του. Στα
                                                       εµπλουτίζεται µε σύγχρονα µηχανήµατα: µύλος       µεταλλεία Κασσάνδρας πραγµατοποιούνται
                                                       Raymond, νέες εγκαταστάσεις παραγωγής             εγκαταστάσεις       τριβής,    πλύσεως      και
                                                       εξαχλωροκυκλοεξανίου pfaudler, εγκαταστάσεις      εµπλουτισµού      σιδηροπυρίτη    (1952)    και
                                                       παραγωγής υγρού και στερεού κολλοειδούς           επίπλευσης µολύβδου και ψευδαργύρου (1953).
                                                       θείου, premier colloid mill, νέα εγκατάσταση      Η    µεταλλευτική      δράση    της   εταιρείας
                                                       παραγωγής οξυχλωριούχου χαλκού, αναµικτήρα.       επεκτείνεται. Το 1952 µισθώνει τα µεταλλεία
ΦΩΤ. ΙΣ. 9 – Παραγωγή και συσκευασία φιαλών ( αρχείο        Το υαλουργείο       επίσης ανακαινίζεται     της Λάρυµνας από το ελληνικό δηµόσιο και
ΑΕΕΧΠΛ)
                                                       τελείως µε µηχανήµατα αυτόµατης παραγωγής         αναλαµβάνει την υποχρέωση να δηµιουργήσει
                                                       Το 1953 λειτούργησε µια εξ ολοκλήρου νέα          µεταλλουργική εγκατάσταση επεξεργασίας
                                                       σύγχρονη εγκατάσταση αυτόµατης παραγωγής          σιδηρονικελιούχων µεταλλευµάτων, ικανότητος
                                                       φιαλών, που στεγάστηκε σε επέκταση του            130.000 τόννων ετησίως. Ο γερµανικός οίκος
                                                       υαλουργείου       (κλίβανος       Νο        1).   Κrupp αναλαµβάνει την τοποθέτηση της
                                                       Ανακατασκευάστηκε ο κλίβανος υαλοπινάκων          µεταλλουργικής εγκατάστασης στη Λάρυµνα.
                                                       Νο 3, στον οποίο δύο µηχανές ανέλκυσης            Τρία χρόνια αργότερα, το 1955, η εταιρεία µε
                                                       αντικαταστάθηκαν µε νέες αµερικάνικες,            σύµβαση µε το ελληνικό δηµόσιο αναλαµβάνει
                                                       µεγαλύτερου πλάτους. Το 1954 λειτούργησε µια      την αξιοποίηση της λιγνιτοφόρου Πτολεµαϊδας.
                                                       µεγάλη εγκατάσταση αυτόµατης παραγωγής            Ιδρύεται η "Ανώνυµος Ελληνική Μεταλλευτική
                                                       υαλοπινάκων     διαµαντέ.    και    µια    νέα    και Βιοµηχανική Εταιρεία Λιγνιτορυχείων
                                                       εγκατάσταση        αυτόµατης        παραγωγής     Πτολεµαϊδος" µε κεφάλαιο 3.000.000$ (από το
                                                       επιτραπέζιων ειδών (κλίβανος Νο 2).
                                                            Το 1953 το γειτονικό Μηχανοποιείο και
                                                       Ναυπηγείο Βασιλειάδη εξαγοράζεται και
ποσό 2.700.000$ καταβάλλονται από την             ΑΕΕΧΠΛ, και ένα στη Θεσσαλονίκη. Το 1965
ΑΕΕΧΠΛ και 300.000$ από τον Μποδοσάκη             οι εγκαταστάσεις της εταιρείας ολοκληρώνονται
Αθανασιάδη προσωπικά). Η εκµετάλλευση των         και αρχίζει η παραγωγή οξέων (θειϊκού-
λιγνιτορυχείων Πτολεµαϊδας κρίνεται ως ένα        φωσφορικού) και µικτών λιπασµάτων. Η
από τα κυριότερα έργα της βιοµηχανικής            ΑΕΕΧΠΛ έχει καταβάλλει για τις εγκαταστάσεις
ανασυγκρότησης. Το 1959 η εκµετάλλευση τους       54.000.000 δρχ. Οι "Χηµικές βιοµηχανίες"
µεταβιβάζεται στη ∆ΕΗ. Η εταιρεία αποκτά          γνωρίζουν µια αλµατώδη ανάπτυξη: από τους
επίσης από το 1957 την εκµετάλλευση των           87.000 τόννους λιπασµάτων που παράγονται το
µικρών -και µάλλον φτωχών σε κοιτάσµατα-          1966, η παραγωγή φτάνει τους 468.727 τόννους
µεταλλείων µαγγανίου στα Λέϊκα Καλαµάτας          το 1974.8
και χρωµίου στην Κοζάνη                                 Η      «Λάρκο-Ανώνυµος         Ελληνική
      Το    µεταπολεµικό     πρόγραµµα      της   Μεταλλευτική      Μεταλλουργική       Εταιρεία
βιοµηχανικής ανασυγκρότησης, όπως το              Λαρύµνης» ιδρύεται µε κεφάλαιο 7.000.000$, το
επεξεργάστηκαν οι ελληνικές κυβερνήσεις και η     οποίο καταβάλλουν η ΑΕΕΧΠΛ (5.500.000$)
αµερικανική οικονοµική Αποστολή αρχίζει να        και η γαλλική εταιρεία "Le Νickel"
αποδίδει αποτελέσµατα προς το τέλος της           (1.500.000$). Η ΑΕΕΧΠΛ συνεισφέρει στη νέα
δεκαετίας του 1950 και στις αρχές της δεκαετίας   εταιρεία τις εγκαταστάσεις της Λάρυµνας. Η
1960. Η υποτίµηση του νοµίσµατος (1953), η        Λάρκο συνάπτει δάνειο 4.500.000$ µε την
σύνδεση µε την ΕΟΚ (1960) και η επιλογή της       ΟΧΟΑ το 1963, προκειµένου να ολοκληρώσει
«εισαγόµενης εκβιοµηχάνισης» συντελούν στη        τις εγκαταστάσεις της. Ο πρώτος κλίβανος
διαµόρφωση µιας νέας φάσης της ελληνικής          νικελίου λειτουργεί το 1966. Ο δεύτερος το
οικονοµίας και βιοµηχανίας, κατά την οποία        1967.
ξένα κεφάλαια επενδύονται σε βιοµηχανικές               Οι     µεταλλευτικές      δραστηριότητες
µονάδες µεγάλης έκτασης στη χώρα. Η               επεκτείνονται κι άλλο. Το 1966 υπογράφονται
ΑΕΕΧΠΛ επεκτείνεται και δηµιουργεί τρεις          συµφωνίες µε τους ιδιοκτήτες των µεταλλείων
θυγατρικές     επιχειρήσεις   µε     συµµετοχή    σιδηροπυρίτη Λουτρακίου Πέλλης, µικτών
δυτικοευρωπαϊκών         και      αµερικανικών    θειούχων Θερµών Ξάνθης και Γαλλικής
κεφαλαίων: την εταιρεία «Χηµικαί βιοµηχανίαι      Εταιρείας Μεταλλείων Λαυρίου προκειµένου να
Βορείου Ελλάδος» (1962), την «Λάρκο-              διεξαχθούν διερευνητικές εργασίες για την
Ανώνυµος          Ελληνική       Μεταλλευτική     εξακρίβωση των δυνατοτήτων εκµετάλλευσης
Μεταλλουργική Εταιρεία Λαρύµνης» (1963) και       τους.
την «Ελληνικά Υαλουργεία Ελευσίνας- Οwens»
(1969).
      Στην εταιρεία «Χηµικαί βιοµηχανίαι
Βορείου Ελλάδος» η ΑΕΕΧΠΛ συµµετέχει κατά         8
                                                   Από το 1975 προστίθεται στη ΧΒΕΕ και µονάδα παραγωγής
40%, η ΕΤΕ κατά 20% και ο γαλλικός όµιλος         φθοριοχλωριωµένων υδρογονοναθράκων (Flugene), που
Ρechiney -St Gobain κατά 40%. Η νέα εταιρεία      χρησιµοποίουνται ως προωθητικά αέρια. Το 1984 η ΧΒΒΕ
θα στεγαστεί σε δύο εργοστάσια, ένα στη           είναι η µεγαλύτερη βιοµηχανία λιπασµάτων στην Ελλάδα. Τα
                                                  αποτελέσµατα χρήσης της χρονιάς αυτής αποφέρουν καθαρά
∆ραπετσώνα, δίπλα στις εγκαταστάσεις της          κέρδη 4.836.170$.
     Παράλληλα, στις εγκαταστάσεις της            ΕΤΕΒΑ µε 10% και η ΑΕ Ελληνικού
ΑΕΕΧΠΛ στη ∆ραπετσώνα προχωρά ο                   Πυριτιδοποιείου µε 14%. Το συνολικό ύψος της
τεχνολογικός εκσυγχρονισµός. Η 3η µονάδα          επένδυσης υπολογίζεται σε 400.000.000 δρχ. Ο
θειϊκού οξέος µε ηµερήσια δυναµικότητα 330        ένας κλίβανος τίθεται σε λειτουργία το 1972.
τόννων θα λειτουργήσει το 1966. Με τη νέα         Ελπίζεται ότι το εργοστάσιο της Ελευσίνας θα
µονάδα η εταιρεία θα είναι αυτάρκης όσον          είναι το µεγαλύτερο της Ανατολικής Μεσογείου
αφορά το θεϊκό οξύ. (βλ.παράρτηµα πίνακα 8)       και ότι θα πραγµατοποιεί εξαγωγές µεγάλης
Στο υαλουργείο εγκαθίστανται δύο νέοι κλίβανοι    κλίµακας. Σταδιακά, η παραγωγή φιαλών και
παραγωγής (διαφανών υαλοπινάκων και               επιτραπέζιων ειδών του εργοστασίου της
αδιαφανών µε σχέδια διαµαντέ), καθώς και          ∆ραπετσώνας      µεταβιβάζεται    στο    νέο
σύστηµα αυτόµατης τροφοδοσίας (1966-67). Ο        εργοστάσιο.9
εκσυγχρονισµός συνεχίζεται µε νέα µονάδα
φρύξεως σιδηροπυρίτη (1968), νέα δεξαµενή               Οι ανανεώσεις του εξοπλισµού στο
θειϊκού οξέος (1969), δεξαµενές αµµωνίας          εργοστάσιο της ∆ραπετσώνας συνεχίζονται.
(1970) κ.α. Ο εκσυγχρονισµός αφορά και τα         Ανάµεσα σε πολλές νέες µονάδες, βελτιώσεις
µεταλλεία       της      εταιρείας,       όπου    και επεκτάσεις, λειτουργούν από το 1973-1974
πραγµατοποιούνται     εργασίες      µετασκευής    και η 4η µονάδα θειϊκού οξέος του γαλλικού
ανανεώνεται     ο    εξοπλισµός       εξόρυξης,   οίκου Κrebs et Cie µε δυναµικότητα 700
συµπληρώνονται οι εγκαταστάσεις των τριβείων      τόννους ηµερησίως, και κλίβανος Νο 70 για
και δηµιουργείται µονάδα εµπλουτισµού των         υαλοπίνακες(διαµαντέ και διαφανείς, σύστηµα
µικτών θειούχων µεταλλευµάτων. Συνολικά, την      Fourcault). Την περίοδο 1971-1975 οι
περίοδο     1965-1970     έχουν       επενδυθεί   επενδύσεις παγίων κεφαλαίων φτάνουν το
900.000.000 δρχ. πάγια κεφάλαια. Την ίδια         1.558.179.000 δραχµές στο συγκρότηµα των
περίοδο καταβάλλονται προσπάθειες για την         εργοστασίων ∆ραπετσώνας και στα µεταλλεία.
εξασφάλιση εξωτερικών αγορών για τα                     Η ενεργειακή κρίση του 1973, η ύψωση
προϊόντα. Οι ΗΠΑ απορροφούν σταθερά               των τιµών και η συνακόλουθη παγκόσµια
µεγάλες ποσότητες της παραγωγής του               οικονοµική ύφεση της δεκαετίας του 1970 είχαν
υαλουργείου. Το 1970 εξάγονται στην Αµερική       ανασχετικά αποτελέσµατα στις χρήσεις της
915.000 τ.µέτρα υαλοπινάκων, ποσότητα που         ΑΕΕΧΠΛ. Το κέρδος της χρήσης είναι
αυξάνει σε 1.440.000 τ. µέτρα το 1971, ενώ η      293.706.840 δραχµές, ενώ το 1975 µειώνονται
Ανατολική Ευρώπη και η Μέση Ανατολή               στις 196.782.730 δραχµές.
απορροφούν     47.000 τόννους φωσφορικών
λιπασµάτων το 1970.
     Ο δεύτερος βασικός κλάδος της ΑΕΕΧΠΛ
πέρα από τα χηµικά, η υαλουργία, επεκτείνεται.
Το 1969 ιδρύεται η θυγατρική εταιρεία
"Ελληνικά Υαλουργεία Ελευσίνας - Οwens ΑΕ "       9
µε κεφάλαιο 5.000.000$, στο οποίο συµµετέχει       Η γενική κρίση της υαλουργίας στα τέλη της δεκαετίας του
                                                  1970 και στις αρχές του 1980 έχει ζηµιογόνα αποτελέσµατα
µε 51% η ΑΕΕΧΠΛ, η Οwens-Ιllinois µε 25%, η       για τα Ελληνικά Υαλουργεία.
                                                                                               1975 κ.ε. εντείνει τις πιέσεις του στην ελληνική
                                                    Το 1979 πεθαίνει ο Μποδοσάκης              βιοµηχανία υαλοπινάκων. Η κίνηση των
                                               Αθανασιάδης. Κληροδοτεί όλη την κινητή και      χηµικών λιπασµάτων αντίθετα παρουσιάζεται
                                               ακίνητη περιουσία του στο Ίδρυµα Μποδοσάκη.     αυξηµένη      και      παρουσιάζει     περαιτέρω
                                                    Τα επόµενα χρόνια, µέχρι το 1983,          προοπτικές ανάπτυξης, καθώς η χώρα έχει
                                               ολοκληρώνονται και άλλες εγκαταστάσεις: ο       δυνατότητες       µεγαλύτερης       κατανάλωσης
                                               νέος βελγικός κλίβανος υαλοπινάκων Glaverbel-   λιπασµάτων και επιπλέον, η σχέση τιµής
                                               Μecaniver οριζόντιας εξελάσεως (Νο 80), οι      λιπασµάτων-γεωργικών προϊόντων παραµένει
                                               κλίβανοι υαλοπινάκων Νο 40 και 60, µονάδα       ιδιαίτερα ευνοϊκή για τον έλληνα αγρότη και
                                               παραγωγής        φωσφορικού      οξέος,     η   συντελεί στην αύξηση του εισοδήµατος του (βλ.
                                               εκσυγχρονισµένη παλιά µονάδα παραγωγής          παράρτηµα, πίνακες 5-8). Ο πίνακας 4
                                               λιπασµάτων Dorr 1, δεξαµενές άνυδρης            παρουσιάζει την αύξηση της κατανάλωσης των
                                               αµµωνίας κ.α. Παράλληλα, το σύγχρονο διεθνές    λιπαντικών στοιχείων (αζώτου, φωσφόρου και
                                               ενδιαφέρον     για    την    προστασία    του   καλίου) στην ελληνική γεωργία. Το 1983 η
                                               περιβάλλοντος, ωθεί την ΑΕΕΧΠΛ στη              κατανάλωση έχει υπερδεκαπλασιαστεί σε σχέση
                                               δηµιουργία εγκαταστάσεων απορρύπανσης           µε το 1951.
                                               (διάταξη αµµωνιακής έκπλυσης των τελικών
                                               αερίων της 3ης µονάδας θειϊκού οξέος από το                    Πίνακας 4
                                               1970, εγκατάσταση καθαρισµού αποβλήτων            Κατανάλωση λιπαντικών στοιχείων στην
                                               φρύξεως σιδηροπυριτών το 1977, σύστηµα                    Ελλάδα, 1951-1983.
                                               καθαρισµού τελικών αερίων στη 2η µονάδα                  (σε µετρικούς τόννους)
                                               θειϊκού οξέος το 1980 κ.α.).
                                                    Ωστόσο, η παράταση της οικονοµικής                 Έτος               Κατανάλωση
                                               ύφεσης, ο µόνιµος πληθωρισµός, η συρρίκνωση             1951               57.268
                                               των µεγεθών της παγκόσµιας οικονοµίας δεν               1955               79.456
ΦΩΤ. ΙΣ. 10 – Κλίβανοι Υαλουργείου (δεκαετία   άφησαν ανεπηρέαστη την ελληνική οικονοµία.              1957               109.520
1930, αρχείο Ιδρύµατος Μποδοσάκη)
                                               Τα µέτρα που έλαβαν οι ελληνικές κυβερνήσεις            1960               131.499
                                               για τη στήριξη της βιοµηχανίας µε επιδοτήσεις           1965               239.346
                                               των επενδύσεων και ενίσχυση των εξαγωγών δεν            1970               337.866
                                               συντέλεσαν µεσοπρόθεσµα στη βελτίωση της                1975               483.131
                                               οικονοµικής κατάστασης της χώρας, ενώ                   1980               526.629
                                               παράλληλα η οικονοµία παρουσίασε δυσχέρειες            1983               640.190
                                               προσαρµογής τα πρώτα χρόνια προσχώρησης
                                               στην Ευρωπαϊκή Οικονοµική Κοινότητα.                    Πηγή: ΑΕΕΧΠΛ, Έκθεση χρήσης 1983.
                                                    Από το 1979 η κατανάλωση των
                                               υαλοπινάκων      της    ΑΕΕΧΠΛ      µειώνεται
                                               σηµαντικά, καθώς υπάρχει ύφεση της
                                               οικοδοµικής δραστηριότητας και ο διεθνής
                                               συναγωνισµός µε αύξηση των εισαγωγών από το
                                                 δολοφονία του Αλ. Αθανασιάδη Μποδοσάκη
Η χρήση 1983 σηµειώνει αύξηση των καθαρών        δηµιουργούν ασφυκτικούς όρους για την
κερδών (2.051.145.000 δραχµές) σε σχέση µε τα    επιβίωση του εργοστασίου. Τα πιο πάνω, σε
κέρδη των προηγούµενων ετών (894.000.000         συνδυασµό µε τα ζηµιογόνα αποτελέσµατα από
δραχµές για το 1981, 810.000.000 για το 1982).   τη λειτουργία των µεταλλείων Κασσάνδρας και
Η αύξηση του κύκλου εργασιών κατά 18% για        την προβληµατική λειτουργία του Υαλουργείου
το 1984, σε σχέση µε το προηγούµενο έτος,        που αδυνατεί να αντιµετωπίσει τις ολοένα
απέφερε καθαρά κέρδη 337.328.629 δραχµές, τα     αυξανόµενες εισαγωγές υαλοπινάκων σε τιµές
οποία συµψηφίζονται στη ζηµία προηγούµενων       κάτω του κόστους, οδηγείς σε ζηµιογόνες
χρήσεων που προέκυψε από τη µείωση του           χρήσεις στο σύνολο της εταιρείας. Έτσι από τα
κεφαλαίου της "Λάρκο" το 1982.                   τέλη της δεκαετίας του 1980, η ΑΕΕΧΠΛ
     Στα µέσα της δεκαετίας του 1980 η           συρρικνώνεται. Παρατηρείται µείωση της
εταιρεία προχωράει στην υλοποίηση επενδύσεων     παραγωγής, µείωση του κύκλου εργασιών,
στα µεταλλεία Κασσάνδρας µε προοπτική την        καθυστερήσεις         στον         τεχνολογικό
αξιοποίηση     των    προϊόντων     της   στη    εκσυγχρονισµό. Το 1993 η εταιρεία τίθεται υπό
σχεδιαζόµενη κρατική µεταλλουργία χρυσού         ειδική εκκαθάριση εν λειτουργία από την Εθνική
στην περιοχή.                                    Τράπεζα στης οποίας την ιδιοκτησία περιέρχεται
     Η επένδυση όµως του χρυσού (ΜΕΤΒΑ)          ολοκληρωτικά. Το εργοστάσιο της ∆ραπετσώνας
παγώνει λόγω αντιδράσεων από τους κατοίκους      λειτουργεί υποτονικά υπό διάφορες εταιρικές
της περιοχής, µε αποτέλεσµα η ΑΕΕΧΠΛ να          µορφές για να κλείσει οριστικά τον Σεπτέµβριο
υποστεί σηµαντική οικονοµική ζηµιά.              1999, και µαζί του ένας κύκλος ζωής 90
     Παράλληλα, και ενώ τη διοίκηση της          χρόνων.
εταιρείας έχει αναλάβει ο Αλέξανδρος                    Ανακεφαλαιώνοντας την ιστορική µελέτη
Αθανασιάδης Μποδοσάκης, προγραµµατίζεται         της βιοµηχανίας λιπασµάτων και χηµικών
ένα µεγάλο επενδυτικό πρόγραµµα µε στόχο να      προϊόντων, είναι απαραίτητο να διακριθούν οι
αλλάξει ριζικά την πορεία του συγκροτήµατος      δύο φάσεις λειτουργίας της επιχείρησης. Η
∆ραπετσώνας ως προς την παραγωγή                 πρώτη φάση εκτείνεται από την ίδρυση µέχρι
λιπασµάτων, εν όψει της απελευθέρωσης της        τον Β΄ παγκόσµιο πόλεµο, φάση κατά την οποία
αγοράς των προϊόντων, στα πλαίσια της ενιαίας    τη διεύθυνση έχει ο Νικόλαος Κανελλόπουλος
ευρωπαϊκής αγοράς.                               και ο αρχικός πυρήνας των τεχνικών. Η δεύτερη
     Το πρόγραµµα αυτό παγώνει και εντέλει       φάση εκτείνεται από το 1947 έως το 1992, κατά
ακυρώνεται ύστερα από τις αντιδράσεις της        την οποία η επιχείρηση διευθύνεται από τον
τοπικής αυτοδιοίκησης.                           Μποδοσάκη Αθανασιάδη και στη συνέχεια από
     Μέσα σε αυτό το ζηµιογόνο και δύσκολο       το Ίδρυµα Μποδοσάκη. Οι φάσεις της
κλίµα αντιπαράθεσης, δολοφονείται το 1988 ο      επιχείρησης δεν διακρίνονται ωστόσο από την
Αλέξανδρος Αθανασιάδης-Μποδοσάκης.               αλλαγή των προσώπων στη
     Το κακό πολιτικό κλίµα, και συγκεκριµένα
οι αντιδράσεις της τοπικής αυτοδιοίκησης στη
λειτουργία του εργοστασίου σε συνδυασµό µε τη
                                                 αλλάζοντας το τοπίο και το πεδίο δράσης της
                                                 ΑΕΕΧΠΛ.
διεύθυνση, αλλά από τις επιχειρηµατικές               Στην περίπτωση του υαλουργείου, η
στρατηγικές που αναπτύσσονται         κατά τη    αλλαγή του προσανατολισµού στην παραγωγή
διάρκεια των προαναφερθέντων περιόδων.           υπήρξε καταλυτική. (βλ.παράρτηµα, πίνακα 10)
     Τα χαρακτηριστικά της πρώτης φάσης          Με την ίδρυση των «Ελληνικών Υαλουργείων-
συνοψίζονται: στη δράση της οµάδας               Οwens», το εργοστάσιο της ∆ραπετσώνας
επιχειρηµατιών-τεχνικών, στην παρουσία του       περιόρισε σταδιακά την παραγωγή φιαλοειδών
τραπεζικού κεφαλαίου, στον τεχνολογικό           και επιτραπέζιων ειδών, µεταβίβασε το τµήµα
εκσυγχρονισµό, στη δηµιουργία νέων προϊόντων     αυτό της παραγωγής στο εργοστάσιο της
και στην κατάκτηση του παρθένου πεδίου της       Ελευσίνας και περιορίστηκε στην εντατικότερη,
εσωτερικής αγοράς, στην τάση επέκτασης στις      εξειδικευµένη      παραγωγή      υαλοπινάκων
αγορές της ανατολικής Μεσογείου, στη συνεχή      επενδύοντας µάλιστα σε νέους κλιβάνους. Η
διαφοροποίηση της παραγωγής. Στη δηµιουργία      εξειδίκευση της υαλουργικής παραγωγής
νέας εργατικής δύναµης, αυτής του υαλουργείου,   αποδείχθηκε µόνο πρόσκαιρα επιτυχής, καθώς η
και στην εφαρµογή σύγχρονων µεθόδων για τη       αντιστροφή της συγκυρίας µε τη µείωση της
συγκράτησή του.                                  οικοδοµικής δραστηριότητας στα τέλη της
     Στη δεύτερη φάση, τη µεταπολεµική,          δεκαετία του 1970 και ο διεθνής ανταγωνισµός
συνεχίζεται ο τεχνολογικός εκσυγχρονισµός των    επέφεραν µείωση του κύκλου εργασιών και
µονάδων. Ωστόσο, ο προσανατολισµός της           ζηµιογόνες χρήσεις του υαλουργείου.
παραγωγής και η συγκρότηση των κεφαλαίων
παρουσιάζει σηµαντικές διαφοροποιήσεις από
την προηγούµενη περίοδο. Τα κεφάλαια
προέρχονται από τις χρηµατοδοτήσεις του
σχεδίου Μάρσαλ, από προνοµιακές συµβάσεις
µε το ∆ηµόσιο και από την έλευση µεγάλων
ξένων       επενδύσεων.      Η       παραγωγή
προσανατολίζεται προς την εντατικότερη
εκµετάλλευση του µεταλλευτικού πλούτου, προς
τη λογική της ταχείας απόδοσης των
επενδύσεων, προς τον περιορισµό της
παραγωγής και την εξειδίκευση σε ορισµένους
τοµείς. Η αλλαγή του προσανατολισµού στην
παραγωγή συνδέεται και µε τον διεθνή
ανταγωνισµό, ο οποίος κάνει αισθητή την
παρουσία του στα µεταπολεµικά χρόνια στην
εσωτερική αγορά των λιπασµάτων, των χηµικών
προϊόντων και των υαλουργικών ειδών
                                              ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ




Πίνακας 5
Παραγωγή λιπασµάτων, 1939 - 1958
                                               (σε τόννους)

                    έτος                       απλά υπερφωσφορικά     πυκνά υπερφωσφορικά
                    1938                       89.498                 9.000
                    1939                       76.564                 2.303
                    1947                       58.919                 5.460
                    1950                       54.510                 7.588
                    1953                       118.911                990
                    1955                       216.883                4.457
                    1958                       214.188                -




                                               Πίνακας 6
                                     Παραγωγή λιπασµάτων, 1963-1980
                                              (σε τόννους)

                    έτος           αραιά               σύνθετα        µικτά
                    1963           238. 111            11.490         62.734
                    1970           121.311             20.853         54.360
                    1975           110.688             56.700         78.536
                    1980           58.330              122.970        8.094
                Πίνακας 7
Παραγωγή φωσφοροθειϊκής αµµωνίας, 1939 - 1980
               (σε τόννους)

    1939                          30.998
    1953                          -
    1954                          23.661
    1955                          31.899
    1960                          168.071
    1965                          108.160
    1975                          147.340
    1980                          208.450


                 Πίνακας 8
      Παραγωγή θειϊκού οξέος, 1939 -1983
                (σε τόννους)

    1938                          69.208
    1939                          74.777
    1946                          42.657
    1947                          49.512
    1950                          48.596
    1953                          78.650
    1955                          152.378
    1958                          117.276
    1960                          174.787
    1965                          130.195
    1970                          174.293
    1975                          227.107
    1980                          290.970
    1983                          347.080
                  Πίνακας 9
       Κατανάλωση θειϊκού οξέος, 1936-1939
                 (σε τόννους)

       1936                         2.300
       1937                         5.080
       1938                         5.360
       1939                         6.494


                  Πίνακας 10
        Παραγωγή υαλουργείου, 1939 - 1983
                  (σε τόννους)

έτος   φιαλοειδή      επιτραπέζια           υαλοπίνακες   πυρίµαχα
1939   3.451          1.482                 7.221         1.524
1951   4.432          1.406                 3.636         1.986
1953   3.837          1.503                 7.470         1.814
1955   7.152          2.560                 13.679        5.107
1958   6.327          1.190                 17.646        5.272
1960   8.343          2.269                 11.504        4.003
1965   15.795         2.745                 21.497        5.812
1970   23.074         2.753                 46.880        -
1975   -              -                     40.551        -
1980   -              -                     65.137        -
1983   -              -                     39.483        -
                 Πίνακας 11
   Κίνηση προϊόντων υαλουργείου, 1934 -1939
                 (σε δραχµές)

       1934                      15.800.000
       1935                      15.300.000
       1936                      122.000.000
       1937                      148.000.000
       1938                      159.000.000
       1939                      163.000.000


                 Πίνακας 12
Εξόρυξη σιδηροπυρίτου Μεταλλείων Κασσάνδρας,
                  1927-1980
                 (σε τόννους)

       1927                      100.000
       1929                      131.000
       1930                      173.000
       1939                      190.000
       1951                      165.000
       1953                      215.000
       1955                      222.000
       1960                      145.000
       1965                      103.811
       1970                      219.841
       1975                      110.281
       1980                      147.298
2. ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ∆ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ                                Οι 180-200 εργάτες και εργάτριες που       τεχνίτες-υαλουργοί εξέλειπαν. Προκειµένου να
ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ∆ΥΝΑΜΗΣ                                       εργάζονται στην ΑΕΕΧΠΛ τα πρώτα χρόνια της      λειτουργήσει το υαλουργείο της ΑΕΕΧΠΛ
                                                        λειτουργίας του εργοστασίου, αυξάνουν σε        µετακλήθηκαν αρχικά Γερµανοί τεχνίτες και
                                                        2.500-3.000 γύρω στα 1930, φτάνουν τους 5.000   αργότερα Ιταλοί για να εργαστούν ως τεχνίτες
                                                        στα µέσα της δεκαετίας του 1950 και             και να εκπαιδεύσουν ντόπιους εργάτες στην
                                                        καταλήγουν περίπου 3.000 στα 1980. Πολλές       τέχνη. Σαράντα χρόνια πριν, οι βιοµήχανοι των
                                                        γενιές ανθρώπων εργάστηκαν στο εργοστάσιο       πρώτων υαλουργείων της Σύρου και του Πειραιά
                                                        της ∆ραπετσώνας και συνέδεσαν τις ζωές τους     είχαν προσλάβει µαζικά υαλουργούς πρόσφυγες
                                                        µαζί του.                                       από την Αλσατία και τη Λορραίνη, για να
                                                             Η στρατολόγηση εργατικής δύναµης για το    λειτουργήσουν τις επιχειρήσεις τους. Στο
                                                        καινούριο εργοστάσιο στην αποµακρυσµένη         υαλουργείο της ΑΕΕΧΠΛ κάθε φορά που
                                                        βραχώδη ακτή της ∆ραπετσώνας δεν ήταν           επρόκειτο να λειτουργήσει ένας διαφορετικός
                                                        εύκολη υπόθεση στις αρχές του αιώνα. ∆εν ήταν   κλίβανος, µετακαλούνταν οι τεχνίτες που κυρίως
                                                        τόσο η απόσταση από την οικισµένη πόλη που      γνώριζαν τη λειτουργία του. Για την εκµάθηση
                                                        δηµιουργούσε το πρόβληµα, όσο η πρακτική των    της λειτουργίας του κλιβάνου υαλοπινάκων
                                                        εργατών και εργατριών να µετακινούνται συχνά    (Fourcault) το 1922, οµάδες εργατών στάλισαν
                                                        από µια εργασία σε µια άλλη, λόγω των           από την Ελλάδα στο Βέλγιο για να
                                                        χαµηλών ηµεροµισθίων. Το πρόβληµα της           εκπαιδευθούν. Το 1937 µε την εγκατάσταση του
                                                        εξεύρεσης και της σταθεροποίησης του            κλιβάνου Νο 6 ήρθαν 2 Αυστριακοί τεχνίτες, για
                                                        εργατικού δυναµικού ήταν φλέγον για µια         να εκπαιδεύσουν το προσωπικό. Αλλά και
                                                        σύγχρονη βιοµηχανική µονάδα σαν την             µεταπολεµικά, το 1947 µε την εγκατάσταση του
ΦΩΤ. ΙΣ. 13 – ∆ίπλωµα που απένειµε το υφυπουργείο       ΑΕΕΧΠΛ. Το ύψος των ακινητοποιηµένων σε         κλιβάνου αυτοµάτων ειδών (κοµπλετερί) έρχεται
Εργασίας του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου στην ΑΕΕΧΠΛ   εγκαταστάσεις κεφαλαίων επέβαλε τη συνεχή,      αµερικάνος ειδικός.
ως επιβράβευση για τα «µέτρα ψυχαγωγίας και µορφώσεως
του προσωπικού». (αρχείο ΑΕΕΧΠΛ)                        αδιάλειπτη και αµείωτη ροή της παραγωγής              Όπως ακριβώς ο όµιλος των ιδρυτών, µε
                                                        Έπρεπε να εφευρεθούν τρόποι προσέλκυσης και     επικεφαλής τον Ν. Κανελλόπουλο, εισήγαγε µια
                                                        συγκράτησης του εργατικού δυναµικού, κυρίως     καινούρια βιοµηχανία, τη χηµική, καινούρια
                                                        στον κλάδο της υαλουργίας που απαιτούσε         προϊόντα, πρωτοφανή -για τα ελληνικά
                                                        υψηλές τεχνικές δεξιότητες και συνεπώς          δεδοµένα-     τεχνολογία   και    δηµιούργησε
                                                        µακρόχρονη µαθητεία.                            σταδιακά και µια καινούρια καταναλωτική
                                                             Η εργασία στο υαλουργείο απαιτεί           αγορά, µε τον ίδιο ακριβώς τρόπο έπρεπε να
                                                        ειδικευµένη εργασία, για την εκµάθηση της       δηµιουργηθεί και µια νέου τύπου αγορά
                                                        τέχνης του φυσητή χρειάζεται πολύχρονη          εργασίας. Η αγορά εργασίας δηµιουργήθηκε
                                                        εξάσκηση και µαθητεία. Η υαλουργία µετά τις     εξίσου σταδιακά µε την αγορά των προϊόντων.
                                                        πρώτες απόπειρες στα 1871-73 δεν είχε ριζώσει   Εφαρµόστηκαν γι' αυτό το σκοπό µέθοδοι νέες
                                                        στη χώρα. Εκτός από το µικρό υαλουργείο         για τα δεδοµένα της ελληνικής βιοµηχανίας:
                                                        Αργυρόπουλου (στην Ερµούπολη και αργότερα       παροχή κατοικίας και τροφής αρχικά,
                                                        στον Πειραιά), δεν υπήρχε άλλη υαλουργική       περίθαλψης, εκπαίδευσης και ψυχαγωγίας
                                                        παραγωγή στη χώρα γύρω στα 1910. Οι             κατόπιν.
                                                            ολοκληρώνει      την     πατερναλιστική    και
                                                            κανονιστική αντίληψη που διαπνέει τη διοίκηση
                                                            της επιχείρησης σε σχέση µε τη διαχείριση και
                                                            τον έλεγχο της εργατικής δύναµης.
     Η βασική έγνοια υπήρξε η συγκράτηση του                     Τα εργατικά οικήµατα προορίζονταν
εργατικού δυναµικού και η πρόσδεση του µε την               κυρίως για τη στέγαση των τεχνιτών του
επιχείρηση. Η ανέγερση εργατικών οικηµάτων                  υαλουργείου. Εκεί, στους τεχνίτες του
σχεδιάζεται από το 1911, ενώ από τότε                       υαλουργείου,     εντοπίζονται     κυρίως    τα
λειτουργεί και εστιατόριο. Τα πρώτα οικήµατα                προβλήµατα προσαρµογής και πρόσδεσης στο
για το προσωπικό της εταιρείας χρονολογούνται               εργοστάσιο. Το γεγονός εξάλλου ότι τα εργατικά
από το 1913. Ο βασικός πυρήνας των κατοικιών                οικήµατα γκρεµίζονται γύρω στο 1970 ίσως
ολοκληρώνεται µέχρι το 1918 µε συνολική                     συνδέεται µε τον περιορισµό των εργασιών του
δαπάνη 890.000 δραχµών. Κατοικούν τότε εκεί                 υαλουργείου και την εξειδίκευση στη
325 άτοµα, η δυναµικότητα όµως του οικισµού                 βιοµηχανική παραγωγή υαλοπινάκων.
είναι µεγαλύτερη. Το µεσοπόλεµο η εταιρεία                       Οι δυσκολίες της εµπέδωσης της τέχνης
συµπληρώνει τις κατοικίες του προσωπικού,                   του υαλουργού, αλλά και η σταδιακή
προκειµένου να στεγάσει περισσότερους                       συγκρότηση      αυτής    της   επαγγελµατικής
εργαζόµενους µε τις οικογένειες τους.                       ειδικότητας που διεκδικεί τον έλεγχο της
Προστίθενται ακόµη σχολείο και γυµναστήριο.                 εργασίας της αποτυπώνονται στις δύο µεγάλες
     Πρόκειται για µια από τις σπάνιες                      απεργίες του µεσοπολέµου.
ελληνικές περιπτώσεις, κατά την οποία οι                         Η επιλογή της ΑΕΕΧΠΛ να µηχανοποιήσει
βιοµήχανοι-εργοδότες παρέχουν κατοικία στο                  πολύ γρήγορα την παραγωγή του γυαλιού πρέπει
προσωπικό.10 Στην πραγµατικότητα, είναι µια                 να συνδέεται και µε τις δυσκολίες που
"µοντέρνα" επινόηση, συνήθης από τον 19ο                    συνάντησε κατά τη διάρκεια της συγκρότησης
αιώνα στις βιοµηχανικές περιοχές της Ευρώπης                της επαγγελµατικής οµάδας των υαλουργών και
και των ΗΠΑ, που συνδυάζει τη µείωση του                    µε τον ανταγωνισµό για τον έλεγχο της
κόστους της εργατικής δύναµης µε τη                         εργασίας.
µονιµότητα στην εργασία και τον ηθικό και                        ∆ιαφορετική ήταν η κατάσταση στον
πνευµατικό "έλεγχο" των υποτελών τάξεων.                    καθεαυτό κλάδο των λιπασµάτων και των
     Πέρα από την παροχή στέγης, ο                          χηµικών προϊόντων. Εκεί, η εκµηχάνιση της
"οργανισµός ψυχαγωγίας προσωπικού" (µε                      παραγωγής, η απλοποίηση της παραγωγικής
τµήµατα µουσικής, βιβλιοθήκης, αθλητισµού)                  διαδικασίας περιόριζαν τη βιοµηχανική εργασία
                                                            στην επίβλεψη της οµαλής λειτουργίας των
10
                                                            µηχανών, στην τροφοδότησή τους µε πρώτη ύλη,
   Αντίστοιχες περιπτώσεις ήταν από τον 19ο αιώνα οι
οικισµοί της Γαλλικής και της Ελληνικής εταιρείας
                                                            στη συντήρηση τους. Η εργασία δεν απαιτούσε
Μεταλλείων Λαυρίου και στις αρχές του 20ου ο οικισµός       εποµένως µαθητεία, ο εργάτης ή η εργάτρια ήταν
που δηµιούργησε η τσιµεντποιϊα "Τιτάν" στην Ελευσίνα. Βλ.   άµεσα αποδοτικοί, µε την είσοδο τους στο
σχετικά, Α. Σ. Σκιντζόπουλος, «Το πρόβληµα του εργατικού    εργοστάσιο µέσω των µηχανισµών της αγοράς
σπιτιού εις την Αγγλίαν», Βιοµηχανική Βιοτεχνική
Επιθεώρησις, 3 (1919), σ. 67-81.
                                                            εργασίας.
ΦΩΤ. ΙΣ. 14 – Φυσητής γυαλιού. (αρχείο ΑΕΕΧΠΛ)
ΦΩΤ. ΙΣ. 1 – Οψη εργοστασίου από µώλο Κράκαρη
(δεκαετία 1930, αρχείο ΑΕΕΧΠΛ)
ΦΩΤ. ΙΣ. 3 – Εργάτριες στη συσκευασία λιπασµάτων ,
αρχείο ΑΕΕΧΠΛ)
ΦΩΤ. ΙΣ. 11 – Εργάτες σε παραγωγική µονάδα του
εργοστασίου (αρχείο ΑΕΕΧΠΛ)
ΦΩΤ. ΙΣ. 15 – Παραγωγή φιαλών στο υαλουργείο (δεκαετία
     1930, αρχείο Ιδρύµατος Μποδοσάκη)
ΦΩΤ. ΙΣ. 12 – Στο υαλουργείο (δεκαετία
     1930, αρχείο Ιδρύµατος Μποδοσάκη)
       3. ΟΙ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ
ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ          Ο Νικόλαος Κανελλόπουλος γεννήθηκε
                           την 4η Μαρτίου 1864 στο Ζευγολατιό του
                           Αιγίου από οικογένεια σταφιδακαλλιεργητών.
                           Μετά την αποπεράτωση των γυµνασιακών του
                           σπουδών φοίτησε για δύο χρόνια στην Ιατρική
                           Σχολή του Εθνικού Πανεπιστηµίου. Αµέσως
                           µετά εγκαταστάθηκε στην Ζυρίχη για να
                           συµπληρώσει τις σπουδές του. Επηρεασµένος
                           από το νέο περιβάλλον, στο κέντρο της τεχνικής
                           εξέλιξης, εγκαταλείπει την Ιατρική και
                           παρακολουθεί την σχολή της Χηµείας στο
                           Πολυτεχνείο. Την ίδια εποχή συνδέεται µε
                           άλλους έλληνες σπουδαστές στην Ζυρίχη : τον
                           Λεόντειο Οικονοµίδη, τον Αλέξανδρο Ζαχαρίου,
                           τον Λύσανδρο Χαρίλαο, τον Λεωνίδα Αραπίδη
                           και τον Αθανάσιο Παπαθεοδώρου. Η οµάδα
                           αυτή των φίλων θα παίξει σηµαντικό ρόλο στην
                           πορεία της ελληνικής οικονοµίας για πολλές
                           δεκαετίες και η µεταξύ τους συνεργασία θα
                           δώσει     σηµαντικά     αποτελέσµατα      στην
                           βιοµηχανική ανάπτυξη της χώρας.
                                Μετά το τέλος των σπουδών του ταξίδεψε
                           στην Γαλλία όπου εργάστηκε ως χηµικός, προς
                           εξάσκηση, σε εργοστάσια χηµικών προϊόντων
                           ΕΣΤΑΚ στην Μασσαλία.
                                Το 1891 επέστρεψε στην Ελλάδα και           Χαρίλαου µετεξελίχθηκε στην «Εταιρεία Οίνων
                           εργάστηκε για ένα διάστηµα ως χηµικός στο        και Οινοπνευµάτων» µε εγκαταστάσεις στην
                           Ελληνικό Πυριτιδοποιείο. Το 1892 αγόρασε τις     Ελευσίνα, Μαρκόπουλο, Κορωπί, Μύλους και
                           εγκαταστάσεις του ελαιουργείου «Χαρίλαος και     εξαγωγές στην Γαλλία, Σερβία, Γερµανία,
                           Ράλλης» στην Ελευσίνα, το οποίο σύντοµα          Αίγυπτο και Τουρκία.
                           µετεξελίχθηκε    σε    οµόρρυθµο      εταιρεία        Ο Νικόλαος Κανελλόπουλος «βιοµηχανική
                           «Χαρίλαος και Κανελλόπουλος».                    προσωπικότητα και άνδρας κατ΄ εξοχήν
                                Το 1898 κατά την διάρκεια της µεγάλης       επινοητικός όστις παίζει ρόλο σπουδαίων εις την
                           σταφιδικής και αµπελουργικής κρίσης ίδρυσε       γεωργικήν πολιτικήν του κράτους» και ο
                           µε τον Επαµεινώνδα Χαρίλαο και την Τράπεζα       Επαµεινώνδας Χαρίλαος «η µάνα του
                           Αθηνών την «Οινοπνευµατική και Οινοποιητική      εµπορίου»,    ο    «εκλεκτός»,    όπως     τους
                           Εταιρεία Ε.Χαρίλαος», η οποία αργότερα υπό       χαρακτηρίζει ο Γ.Κανέλλος σε διάλεξή του τον
                           την διεύθυνση του Επαµεινώνδα
     Νοέµβριο του 1934, χαράζουν δρόµο           Κανελλόπουλος µε τον Λεόντιο Οικονοµίδη
µεγάλο στην βιοµηχανική ζωή του τόπου. Το        ίδρυσαν την ΑΕΕΧΠΛ. Η ίδρυση του
1902 µε τον Αλέξανδρο Ζαχαρίου,τον Λεόντειο      εργοστασίου αυτού θεωρείται τοµή στην εξέλιξη
Οικονοµίδη και τον Αντρέα Χατζηκυριάκο           της χηµικής βιοµηχανίας και κατά συνέπεια του
ίδρυσε στην Ελευσίνα την «Εταιρεία παραγωγής     αγροτικού     τοµέα.    Η   δηµιουργία    του
τσιµέντων Χατζηκυριάκος, Ζαχαρίου και Σία»       εργοστασίου αυτού έκτοτε θα συγκεντρώσει όλη
που αργότερα µετονοµάστηκε σε «Α.Ε.              την µέριµνα του ιδρυτή του.
Τσιµέντα ο Τιτάν» µε ετήσια παραγωγή 18.000           Από το 1910 άρχισε η λειτουργία των
τόνους τσιµέντου. Αυτή την εταιρεία ο Νικόλαος   τµηµάτων     οξέων     και   υπερφοσφωρικού
Κανελλόπουλος µετά τέσσερα χρόνια θα την         λιπάσµατος και σε λίγο χρονικό διάστηµα προς
διευθύνει ο ίδιος.Τον Αύγουστο του 1904          κάλυψη αναγκών αποθήκευσης και µεταφοράς
συµµετείχε ενεργά µαζί µε τους µεγάλους          θειικού οξέως κατασκευάστηκε µικρός κλίβανος
παράγοντες    της    ελληνικής     βιοµηχανίας   τήξεως υάλου για κατασκευή δαµιζανών. Ο
(Α.Χαρίλαος, Ηλ.Πουλόπουλος, Αρ.Ζάννος, Γ.       µικρός αυτός πυρήνας εξελίχθηκε µέχρι το 1926
Κοτζιάς, Μ.Κλωναρίδης, Αλ. Ρετσίνας, Βας.        σε πλήρες εργοστάσιο υαλουργίας ένα από τα
Βασιλειάδης, Μ. Πολίτης και Εµµ. Λαδόπουλος)     µεγαλύτερα στην Ευρώπη µε πλήρη παραγωγή
στην    οργανωτική      επιτροπή     για   την   διαφόρων ειδών υαλουργίας.
πραγµατοποίηση της ιδέας ενός βιοµηχανικού            Την 24η Ιανουαρίου 1926 στις αρχαιρεσίες
συνεδρίου και την δηµιουργία Ελληνικού           του Συνδέσµου Βιοµηχάνων και Βιοτεχνών, ο
Εξαγωγικού Συνδέσµου. Από αυτή τη                Νικόλαος Κανελλόπουλος εκλέγεται µέλος της
διαδικασία προέκυψε η ίδρυση ανωνύµου            διοικητικής επιτροπής. Επί σειρά ετών θα
µετοχικής εταιρείας µε έδρα στην Ελλάδα της      συµµετέχει ενεργά και θα καταλαµβάνει θέσεις
οποίας ο σκοπός θα ήταν η συστηµατική και        ευθύνης. Η ανάµειξή του στην οικονοµική και
µόνιµη διάδοση και κατανάλωση των διαφόρων       πολιτική ζωή της χώρας τον είχε ήδη οδηγήσει
προϊόντων της χώρας µε την οργάνωση              στην θέση του υπουργού της Εθνικής
Ελληνικών Πρατηρίων στο εξωτερικό. Ο             Οικονοµίας τον Σεπτέµβριο του 1922 στην
Νικόλαος Κανελλόπουλος συµµετέχει στην           κυβέρνηση ∆εµερτζή όπου παρέµεινε µόνο για
επιτροπή για την εποπτεία της Εταιρείας µέχρι    ενάµισι µήνα. Στην διάρκεια της γόνιµης
την συγκρότηση οριστικού συµβουλίου. Τον         προσήλωσης του στην ολοκλήρωση της
Νοέµβριο      του      1905      δηµοσιεύθηκε    εταιρείας Λιπασµάτων, η δράση του απλώνεται
υπογεγραµµένο το βασιλικό διάταγµα στην          και σε άλλους παραγωγικούς τοµείς . Το 1912
εφηµερίδα της κυβερνήσεως και νοµιµοποιήθηκε     ίδρυσε την εταιρεία αγγειοπλαστικής «ο
η «εταιρεία των ελληνικών πρατηρίων». Έδρα       Κεραµεικός», µιας από τις πλέον σηµαντικές
του πρώτου πρατηρίου στην Αθήνα ήταν το          βιοµηχανίες αγγειοπλαστικής στην Ελλάδα, και
µέγαρο «Μετοχικού Ταµείου του κατά γης           το 1919 µε τον αδελφό του Άγγελο και άλλους
στρατού» απέναντι από την Βουλή. Την 23η         επιχειρηµατίες ανέλαβε την
Μαίου 1906 έγινε η τελετή των εγκαινίων.Το
1909 αποβλέποντας την δηµιουργία χηµικής
βιοµηχανίας µε γεωργική βάση, ο Νικόλαος
κλωστοϋφαντουργική επιχείρηση «Βέρµιον» στη
Βέροια      και    την    εκµετάλλευση      των
υδατοπτώσεων του Τριποτάµου για παραγωγή
ηλεκτρικού ρεύµατος.
     Ο Νικόλαος Κανελλόπουλος πέρα από τις
εταιρείες που ο ίδιος ίδρυσε προσέφερε τις
υπηρεσίες του ως πρόεδρος των διοικητικών
συµβουλίων πολλών άλλων βιοµηχανικών και
µεταλλευτικών εταιρειών, όπως της «Εταιρείας
Τεχνητής Μετάξης Αθηνών», της εταιρείας
«Ήφαιστος»,      της    «∆ιεθνούς     Εταιρείας
Αυτοκινήτων Αθηνά». ∆ιετέλεσε επίσης
πρόεδρος του διοικητικού συµβουλίου των
Ελληνικών Σιδηροδρόµων, σύµβουλος της
Εθνικής Τράπεζας και συνιδρυτής της Τράπεζας
Βιοµηχανίας.
     Το Σεπτέµβριο του 1936 ο Νικόλαος
Κανελλόπουλος πέθανε στην Βιέννη.
     Στην «Βιοµηχανική Επιθεώρηση» της
εποχής ο Κ.∆εσποτόπουλος θα γράψει : «εις την
χώρα όπου τόσο σπανίζει η ενεργός παρουσία
δηµιουργικών προσωπικοτήτων όπου αντιθέτως
πληθωρική περιφέρεται και επικρατεί ανελέγκτως
η µικρόλογος ιδιοτέλεια, αποτελεί χρέως εθνικόν
η προβολή της ιστορικής µορφής του δηµιουργού,
ο οποίος µε καθαρότητα υπεριστορικήν
διεµόρφωσε την ζωήν του κατά το ηθικόν αίτηµα
της ελευθερίας. Προσωπικότης θετικώς ελευθέρα
δηµιουργός υπό την απόλυτον έννοιαν είχε την
ηθικήν ευτυχίαν να ταυτίσει εις την συνείδησιν
και εις την δράσιν του το λεγόµενο προσωπικόν
και υποκειµενικόν του συµφέρον προς προθέσεις
και σκοπούς αντικειµενικής και εθνικής
αξιότητος».
                             Ο Πρόδροµος Μποδοσάκης Αθανασιάδης
ΠΡΟ∆ΡΟΜΟΣ ΜΠΟ∆ΟΣΑΚΗΣ    γεννήθηκε στη κωµόπολη Πόρος της επαρχίας
          ΑΘΑΝΑΣΙΑ∆ΗΣ   Νίγδης της Μικράς        Ασίας το 1891. Η
                        οικογένειά του ήταν αγροτική. Εκείνος
                        αυτοδίδακτος, εργατικός, επίµονος. Σταµάτησε
                        το σχολείο δεκατριών χρόνων. Αρχικά δούλεψε
                        στην Μερσίνα ως εµπορικός αντιπρόσωπος
                        λιθογραφικών εκδόσεων. Ίδρυσε την πρώτη του
                        εταιρεία µε τον πατέρα και τα αδέλφια του,
                        ονοµαζόµενη «Χατζηθωµάς Αθανασιάδης και
                        Υιοί» όπου έκανε εµπόριο δηµητριακών. Η ίδια
                        εταιρεία κατεργαζόταν σουσάµι από την Κιλικία
                        σε υδρόµυλο που νοίκιασε. Καινοτοµία για την
                        εποχή που το άλεσµα του σουσαµιού γινόταν σε
                        ιπποκίνητους µύλους. Ήταν ουσιαστικά µία
                        µικρή οικογενειακή βιοµηχανία. Τα πρώτα
                        κέρδη ήταν αρκετά ώστε µέσα σε λίγα χρόνια να
                        αγοραστεί ιδιόκτητος ατµοκίνητος µύλο.
                             Η επόµενή του ιδέα ήταν η κατασκευή
                        εκκοκκιστηρίου βάµβακος στον ίδιο χώρο δίπλα
                        στο µύλο για να έχουν τα ίδια γενικά έξοδα.
                        Εκκοκκιστήριο,      πιεστήριο,    συσκευασία,
                        εξαγωγές. Μία πλήρης βιοµηχανική µονάδα σε
                        ένα περιβάλλον σχεδόν προβιοµηχανικό. Μέχρι
                        το 1917 γίνεται ουσιαστικά από τους
                        κυριότερους προµηθευτές στα άλευρα του
                        τούρκικου στρατού, των συνεργείων, αλλά και
                        µεγάλου µέρους του αστικού πληθυσµού της
                        περιοχής. Για αυτή του την δραστηριότητα
                        τιµήθηκε από τον Εµβέρ Πασά µε το Σιδηρούν
                        Σταυρό, ανώτερο τουρκικό πολεµικό παράσηµο.
                                 Το 1918 πλησιάζει η τουρκική
                        κατάρρευση. Ο Μποδοσάκης εγκαταλείπει την
                        Μερσίνα        και      εγκαθίσταται      στη
                        Κωνσταντινούπολη. Στα τέλη του ίδιου χρόνου
                        κατόπιν προτροπής του Ελευθερίου Βενιζέλου
                        αγοράζει το ξενοδοχείο «Πέρα Παλλάς». Τον
                        Ελευθέριο Βενιζέλο θα τον συναντήσει
     αργότερα το 1919 στην Αθήνα όπου θα του      εγκατάστασης      και     εκµετάλλευσης    των
δοθεί η ευκαιρία να παρουσιάσει το σύνολο των     «αυτόµατων τηλεφώνων», άµεσα ,στην εταιρεία
επιχειρηµατικών του σχεδίων : κατασκευή           «Ζήµενς και Χάλσκε» ,έµµεσα όµως , στην
µεγάλων έργων στην Κιλικία σε συνεργασία µε       «Ανωνύµων Ελληνική Τηλεφωνική Εταιρεία»,
µεγάλους τραπεζίτες, εκσυγχρονισµός του           της οποίας κύριοι µέτοχοι ήταν ο Μποδοσάκης,
λιµανιού της Μερσίνας, αρδευτικά έργα στην        η Εθνική Τράπεζα και οι Θεσσαλικοί
περιοχή των Αδάνων, ίδρυση ελληνογαλλικής         Σιδηρόδροµοι.
τράπεζας,     εφοδιασµός     των     ελληνικών          Αρχές του 1934 προτείνεται στον
στρατευµάτων της Μικράς Ασίας.Τον Μάρτιο          Μποδοσάκη, από τον διοικητή της Εθνικής
του 1920 µετά την επικράτηση των κεµαλικών        Τράπεζας, Ιωάννη ∆ροσόπουλο να αναλάβει τη
στην Κιλικία που µέχρι τότε την κατείχαν οι       διεύθυνση της εταιρείας Καλυκοποιείου. Η
Γάλλοι εγκαταλείπει οριστικά την Μερσίνα και      πρώτη παραγγελία γίνεται από το Υπουργείο
εγκαθίσταται στην Κωνσταντινούπολη. Εν τω         Στρατιωτικών µετά από διεθνή διαγωνισµό. Για
µεταξύ η εµπορική του δραστηριότητα έχει          την    εκτέλεση     αυτής    της   παραγγελίας
διευρυνθεί στην Ρουµανία και σε άλλες χώρες       οργανώνεται το πρώτο άρτιο οβιδουργείο στην
της κεντρικής Ευρώπης, στην νότια Ρωσία. Τον      Ελλάδα.
Νοέµβριο του 1920 ο Βενιζέλος χάνει τις                 Η δεύτερη µεγάλη παραγγελία γίνεται από
εκλογές. Μετά την                                 την φρανκική (;) κυβέρνηση της Ισπανίας,
     µικρασιατική καταστροφή του 1922, όλη η      προσφέροντας στην εταιρεία Καλυκοποιείου
ακίνητη      περιουσία     του     Μποδοσάκη      τεράστια κέρδη τα οποία διοχετεύτηκαν στην
κατασχέθηκε. Τον Νοέµβρη του 1923, ο              ανανέωση και επέκταση των εγκαταστάσεών της
Μποδοσάκης επέστρεψε στην Ελλάδα και              και στην συµπλήρωση του τεχνικού εξοπλισµού
εγκατέστησε γραφεία στο µέγαρο Καραπάνου          της για τον οποίο µπόρεσε να κατασκευάσει τα
στην οδό Σταδίου.                                 πολεµοφόδια που χρειάστηκαν για να καλύψουν
     Η πρώτη βιοµηχανική του επιχείρηση, σε       τις ανάγκες του ελληνικού στρατού στον πόλεµο
ένα δυσµενέστατο εκείνη την εποχή οικονοµικό      του 1940-41. Τα ατοµικά του κέρδη, ο
περιβάλλον, ήταν ένα εργοστάσιο κατασκευής        Μποδοσάκης τα διέθεσε για να αγοράσει την
πλίνθων στην θέση Παράδεισος κοντά στο            πλειοψηφία των µετοχών της εταιρείας Οίνων
Μαρούσι. Λίγο αργότερα δέχεται πρόταση για        και Οινοπνευµάτων και των ναυπηγείων
ίδρυση πολεµικής βιοµηχανίας. Την προσπάθεια      Βασιλειάδη.
αυτή στηρίζει ο Α.Χαρίλαος, Πρόεδρος της                Το 1937 η εταιρεία Καλυκοποιείου
Τράπεζας Βιοµηχανίας, η Εθνική Τράπεζα και ο      αγοράζει τις µετοχές της Ελληνική Εριουργίας.
Σπηλιωτάκης,       κύριος      µέτοχος     του          Το 1940 βρίσκει τον Μποδοσάκη
Πυριτιδοποιείου     και   Καλυκοποιείου.     Η    επικεφαλή µιας σειράς βιοµηχανιών που πολλές
οικονοµική κατάσταση όµως που επακολούθησε        από αυτές εξασφάλιζαν τον πολεµικό
δεν άφησε περιθώρια για ολοκλήρωση της            ανεφοδιασµό της χώρας. Με την εισβολή των
προσπάθειας.
     Το 1930 οριστικοποιήθηκε -µετά από
πολλές     περιπέτειες-   η     ανάθεση     της
Γερµανών ο Μποδοσάκης εγκαταλείπει την
Ελλάδα. Επιστρέφει µετά την λήξη του πολέµου
και σύντοµα αποκτά τον έλεγχο της Α.Ε.Ε.
Χηµικών Προϊόντων και Λιπασµάτων. Με
αφετηρία την εταιρεία αυτή ιδρύει ολόκληρη
σειρά επιχειρήσεων στο χηµικό, υαλουργικό
(Υαλουργία ΑΕΕΧΠΛ , Ελληνικά Υαλουργεία
Ελευσίνας-ΟWΕΝS),               µεταλλευτικό,
µεταλλουργικό    (Μεταλλεία      Κασσάνδρας,
Ερµιόνης, Εταιρεία Μεταλλουργείων Λαυρίου
Α.Ε., Λιγνιτωρυχεία Πτολεµαίδος, Ανώνυµος
Ελληνική Μεταλλευτική και Μεταλλουργική
Εταιρεία Λαρύµνης-ΛΑΡΚΟ, Μεταλλευτική
Εταιρεία της Ελλάδος),          µηχανολογικό,
ασφαλιστικό (Λαϊκή Α.Α.Ε.), ναυτιλιακό και
κατασκευαστικό (Τ.Ε.Ε.Ν. Α.Ε.) τοµέα.
     Την 18η Ιανουαρίου 1979 ο Μποδοσάκης
Αθανασιάδης πέθανε κληροδοτώντας όλη την
περιουσία του στο Ίδρυµα που φέρει το όνοµά
του, έναν οργανισµό που δηµιούργησε εν ζωή
για εκπλήρωση κοινωφελών σκοπών.
                                                                                                        και ειδικότερα µε τη βιοµηχανία χηµικών
       4. ΤΑ ΣΤΕΛΕΧΗ ΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ                         Στην ΑΕΕΧΠΛ εµφανίζεται για πρώτη          λιπασµάτων.11
Ο αρχικός πυρήνας επιστηµόνων-τεχνικών, 1909-1940       φορά σε τέτοια κλίµακα ένα στελεχικό δυναµικό
                                                        που διέθετε τεχνική επιστηµονική παιδεία και         Λεόντιος Οικονοµίδης. Χηµικός (γεν.
                                                        οργανωτικές ικανότητες. Το φαινόµενο αυτό,      Καλάβρυτα, 1866 -πεθ. Αθήνα 1922). Σπούδασε
                                                        της στελέχωσης δηλαδή της εταιρείας σε µεγάλη   χηµεία πρώτα στο Μόναχο και έπειτα στο
                                                        κλίµακα µε επιστήµονες, µηχανικούς, χηµικούς    Πολυτεχνείο της Ζυρίχης. Μετά την επιστροφή
                                                        και γεωπόνους, είναι καινοφανές για την         του στην Ελλάδα εργάστηκε στο εργοστάσιο
                                                        ελληνική βιοµηχανία, όπου ο έµπορος-            χρωµάτων που είχε ιδρύσει ο αδελφός του
                                                        βιοµήχανος, µέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα      Σπήλιος (αρχικά Σ. Οικονοµίδης και Σία,
                                                        τουλάχιστον, είναι πολυπράγµων, ταυτόχρονα      κατόπιν Χρωµατουργεία Πειραιώς, ΧΡΩΠΕΙ).
                                                        διευθυντής, τεχνικός σύµβουλος και µερικές      ∆ίδαξε χηµεία στην Στρατιωτική Σχολή
                                                        φορές αρχιτεχνίτης και ο καταµερισµός της       Ευελπίδων στον Πειραιά και στη Βιοµηχανική
                                                    .   εργασίας είναι ανύπαρκτος ή στοιχειώδης. Μαζί   Εµπορική Ακαδηµία Ρουσόπουλου. Από το
                                                        µε τον εκσυγχρονισµό της παραγωγής, την         1894, µε τον θάνατο του αδελφού του, ανέλαβε
                                                        δηµιουργία της αγοράς των προϊόντων και τη      µόνος την ΧΡΩΠΕΙ. Το 1898 συνεργάστηκε µε
                                                        δηµιουργία της αγοράς εργασίας εµφανίζεται      τον Επαµεινώνδα Χαρίλαο στην "Οινοποιητική
                                                        γύρω στα 1910 στην ΑΕΕΧΠΛ (αλλά και γύρω        Εταιρεία Ε. Χαρίλαος και Σία" στην Ελευσίνα.
                                                        απ' αυτήν, σε άλλες µεγάλες επιχειρήσεις) µια   Το 1902 συνεργάστηκε µε τους Α.
                                                        οµάδα    ανθρώπων     που    συνδυάζει    την   Χατζηκυριάκο και Ν. Κανελλόπουλο στην
                                                        επιχειρηµατική δράση µε την επιστηµονική        εταιρεία τσιµέντων "Τιτάν".
                                                        κατάρτιση. Αυτή η νέα κοινωνική οµάδα                Υπήρξε από τους ιδρυτές της ΑΕΕΧΠΛ.
                                                        στελεχώνει τις µεγάλες ελληνικές βιοµηχανίες.   Επίσης από τους ιδρυτές του "Κεραµεικού", της
                                                        Άνθρωποι όπως ο Νικόλαος Κανελλόπουλος, ο       "Προνοµιούχου Εταιρείας προς ενθάρρυνσιν της
                                                        Λεόντιος Οικονοµίδης, ο Λεωνίδας Αραπίδης, ο    παραγωγής και της εµπορίας της Σταφίδας" και
                                                        Πέτρος Ζαλοκώστας, ο Αλέξανδρος Ζαχαρίου, ο     των "Μεταλλείων Κασσάνδρας". Υπήρξε
                                                        Ραϋνολδος ∆ηµητριάδης, ο Αριστόβουλος           πρόεδρος του Ελληνικού Καλυκοποιείου και της
                                                        Ζάννος κ.α. υπήρξαν από τους ιδρυτές ή τους     Λιµενικής Επιτροπής Πειραιώς. Το 1919, ήταν
                                                        µετόχους     της   ΑΕΕΧΠΛ        και    άλλων   από τους συνιδρυτές της Τράπεζας Βιοµηχανίας.
                                                        επιχειρήσεων, απέκτησαν διευθυντικές θέσεις ή        Πρόεδρος του ΣΕΒ, 1915-1920. Πρόεδρος
                                                        υπήρξαν τεχνικοί σύµβουλοι, σε ρόλους           του      Εµπορικού       και     Βιοµηχανικού
                                                        παράλληλους και αλληλοσυνδεόµενους.             Επιµελητηρίου Αθηνών, 1919-1922.
                                                             Οι προσωπογραφικές προσεγγίσεις που
                                                        ακολουθούν επιδιώκουν να φωτίσουν ακριβώς
                                                        τις διασυνδέσεις και τις παράλληλες πορείες
                                                        ενός -µικρού- τµήµατος της ελληνικής αστικής
                                                        τάξης, αυτού που συνδέθηκε µε την βιοµηχανία
                                                                                                        11
                                                                                                           Οι βιογραφίες βασίζονται στο Κων. Α. Βοβολίνης, Μέγα
                                                                                                        Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν, 5 τόµοι, Αθήνα 1959.
     Αριστόβουλος Ζάννος. Γεωπόνος (γεν.          επιµελητής στο Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο
Κωνσταντινούπολη, 1856 - πεθ. 1943).Ο             παθολογική ανατοµία. Το 1898 έγινε τεχνικός
πατέρας του ήταν µεγαλέµπορος σιτηρών από τη      διευθυντής του Πυριτιδοποιείου. Θεωρείται ο
Μυτιλήνη. Ήλθαν στην Ελλάδα οικογενειακώς         θεµελιωτής της βιοµηχανίας άκαπνης πυρίτιδας
το 1863. Σπούδασε µε υποτροφία στη γεωπονική      στην Ελλάδα.
σχολή του Μονπελλιέ. Εκεί συνδέθηκε µε φιλία           Το 1909 ανέλαβε την τεχνική διεύθυνση
µε τον Εµµανουήλ Ρως (Roche). Με την              στη βιοµηχανία οξέων της ΑΕΕΧΠΛ, θέση που
επιστροφή του στην Ελλάδα, διηύθυνε αρχικά το     διατήρησε µέχρι το τέλος.
Βασιλικό Κτήµα της Εύβοιας (1885-1889).                ∆ιατηρούσε      φιλία   µε    τους    Ν.
Ίδρυσε την "Ζάννος - Ρως και Σία" µε συνεταίρο    Κανελλόπουλο, Λ. Οικονοµίδη, από τα χρόνια
τον Αλ. Βλάγκαλη. Το 1901 ίδρυσε την "ΑΕ          των σπουδών τους στη Ζυρίχη, και µε τον
Οινοποιίας- Γεωργικής Βιοµηχανίας" µαζί µε        Ραϋνόλδο     ∆ηµητριάδη.     Αλέξανδρος    ∆.
τους Εµµ. Ρως, Αλ. Βλάγκαλη και Ζ. Μάτσα,         Ζαχαρίου. Πολιτικός µηχανικός (γεν. Βράϊλα
στην οποία συγχωνεύθηκε η "Ζάννος - Ρως και       1869, πεθ. 1938) Ο πατέρας του ήταν έµπορος
Σία". Η εταιρεία, της οποίας γενικός διευθυντής   στη Ρουµανία. Ο Αλέξανδρος τελείωσε το
ήταν ο Αρ. Ζάννος, παρήγε για πρώτη φορά          σχολείο στην Αθήνα (Σχολή Σιµοπούλου) και
στην Ελλάδα φωτιστικό οινόπνευµα. Το 1905 ο       στη συνέχεια σπούδασε πολιτικός µηχανικός στο
Αρ. Ζάννος συµµετείχε στην ίδρυση της             Πολυτεχνείο της Ζυρίχης, απ' όπου αποφοίτησε
"Προνοµιούχου Εταιρείας προς ενθάρρυνσιν της      το 1892. Το διάστηµα 1892-1899 εργάστηκε ως
παραγωγής και της εµπορίας της Σταφίδας" µαζί     µηχανικός των κρατικών σιδηροδρόµων Βάδης-
µε τον Ι. Πεσµαζόγλου της Τράπεζας Αθηνών.        Βυτεµβέργης, αρχιµηχανικός στην κατασκευή
Το 1906 η "ΑΕ Οινοποιίας- Γεωργικής               της διώρυγας Dortmund- Εmshafen και ως
Βιοµηχανίας" του Αρ. Ζάννου και η εταιρεία        µηχανικός της Λιµενικής επιτροπής της Βρέµης.
οινοπνευµάτων της Ελευσίνας "Χαρίλαος -           Το 1899 επέστρεψε στην Ελλάδα και ίδρυσε την
Κανελλόπουλος" συγχωνεύτηκαν στην "ΑΕ             τεχνική εταιρεία "Α. Ζαχαρίου και Σία".
Οίνων και Οινοπνευµάτων".                         Θεωρείται ο εισηγητής και του σιδηροπαγούς (ή
     Ο Αρ. Ζάννος υπήρξε από τους ιδρυτές της     οπλισµένου) σκυροδέµατος στην Ελλάδα, από το
ΑΕΕΧΠΛ και τεχνικός σύµβουλος στην εταιρεία       1902. Το 1902 ίδρυσε µαζί µε τον Α.
µέχρι το τέλος. Υπήρξε ακόµη από τους ιδρυτές     Χατζηκυριάκο το πρώτο εργοστάσιο παραγωγής
των εταιρειών "Τιτάν" και "Κεραµεικός".           τσιµέντου "Χατζηκυριάκος, Ζαχαρίου και Σία",
     Υπήρξε στενός φίλος του Ελευθέριου           µε συνεταίρους τον Λ. Οικονοµίδη, Ν.
Βενιζέλου και θεωρούνταν σύµβουλος του σε         Κανελλόπουλο και Ν. Χατζηκυριάκο. Το
θέµατα βιοµηχανίας. Λεωνίδας Αραπίδης.            εργοστάσιο συγχωνεύθηκε στην ΑΕ Τσιµέντων
Χηµικός (γεν. Ικόνιο, πεθ. 1938). Τέλειωσε την    "Τιτάν" το 1909Υπήρξε τεχνικός σύµβουλος της
Εµπορική Σχολή της Χάλκης. Κατόπιν                ΑΕΕΧΠΛ. Η εταιρεία του ανέλαβε στα 1909 την
σπούδασε χηµεία στο Πολυτεχνείο της Ζυρίχης       κατασκευή των εργοστασίων της ∆ραπετσώνας.
και στο Πανεπιστήµιο της Βασιλείας. Πήρε το            Το 1920 ίδρυσε την οικοδοµική εταιρεία
πτυχίο του το 1888. Στη συνέχεια, µε την          "Τέκτων". Επιπλέον, υπήρξε αντιπρόσωπος
επιστροφή του στην Ελλάδα, δίδαξε ως
µεγάλων ηλεκτρολογικών και µηχανολογικών                                                   χηµείας στην (cole de chimie. Εργάστηκε ως
εταιρειών (Siemens, Τelefunken, Βabcock    Wilcox). Ασχολήθηκε µε τη διαµόρφωση του        επιµελητής στο College de France. Κατά την
                                           λιµανιού του Πειραιά.                           επιστροφή του στην Ελλάδα το 1889, δίδαξε
                                                                                           χηµεία στις στρατιωτικές σχολές Ευελπίδων και
                                                Ραϋνολδος ∆ηµητριάδης. Γεωπόνος (γεν.      υπαξιωµατικών. ∆ιετέλεσε ειδικός οικονοµικός
                                           Βερολίνο 1869 - πεθ. Αµερική 1922). Πήρε την    επιθεωρητής του κράτους από το 1899.
                                           εγκύκλια µόρφωση του στην Κωνσταντινούπολη      Εργάστηκε για την ίδρυση του Γενικού Χηµείου
                                           και τη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε µε υποτροφία       του Κράτους (1904), το οποίο και διεύθυνε µετά
                                           του Κ. Ζάππα γεωπονική στα πανεπιστήµια         την ίδρυση του για τριάντα και πλέον χρόνια,
                                           Μontpellier και Grignon στη Γαλλία. Ανέλαβε     µέχρι να αποτραβηχτεί λόγω γήρατος. Ανάµεσα
                                           τη      διεύθυνση       της     "Κασσαβέτειου   στις ασχολίες του συγκαταλέγονται η εισαγωγή
                                           Τριανταφυλλίδειου γεωργικής σχολής Αϊδινίου"    του δεκαδικού συστήµατος στην Ελλάδα (1912)
                                           και αργότερα της επιχείρησης "Ζάννου-Ρως".      και η σύνταξη του νέου δασµολογίου (1923).
                                           Με την εταιρεία "Ζάννος-Ρως" προχώρησε στην     Μέλος της Επιτροπής Κρατικών Προµηθειών
                                           καπνοκαλλιέργεια, µε εισαγωγή καπνών Ξάνθης     από το 1924, διετέλεσε επί πολλά έτη πρόεδρος
                                           και Καβάλας, σε κτήµατα της εταιρείας στο       της.
                                           Λειµογάρδι Φθιώτιδας. Με την εγκατάλειψη της         Ο Νικόλαος Κανελλόπουλος τον όριζε στη
                                           καπνοκαλλιέργειας      στη     Φθιώτιδα    ως   διαθήκη του διάδοχο του στην προεδρία της
                                           αντιοικονοµικής, ο ∆ηµητριάδης εγκαταστάθηκε    ΑΕΕΧΠΛ. Έτσι από το 1936 ως το 1941 ο Π.
                                           µε την πολυµελή οικογένειά του στην Αµερική,    Ζαλοκώστας ασχολήθηκε προσωπικά µε την
                                           το 1904.                                        διοίκηση της ΑΕΕΧΠΛ. Επιπλέον, υπήρξε
                                                Το 1910 επέστρεψε στην Ελλάδα, αφού        µέτοχος και σύµβουλος ∆.Σ. των βιοµηχανιών:
                                           µετακλήθηκε από την ΑΕΕΧΠΛ, για να              Μεταξοϋφαντήριο                  "Χρυσσαλίς",
                                           αναλάβει τη διεύθυνση του γεωπονικού            Χρωµατουργεία Πειραιώς, Βιοµηχανική εταιρεία
                                           τµήµατος. Ως υπεύθυνος του τµήµατος αυτού       Χάρτου "Ερµής".
                                           περιήλθε τα γεωργικά κέντρα της χώρας,               Επαµεινώνδας Χαρίλαος. (γεν. Γαλάτσι
                                           εξηγώντας και διαδίδοντας τη σωστή χρήση των    Ρουµανίας 1874, πεθ. Αθήνα 1947). Τέλειωσε το
                                           χηµικών λιπασµάτων και επιλύνοντας γεωργικά     σχολείο στην Αθήνα και σπούδασε στη Νοµική
                                           προβλήµατα. Ίδρυσε και διηύθυνε το περιοδικό    Σχολή της Αθήνας. Στη συνέχεια έκανε σπουδές
                                           Αγροτικός Ταχυδρόµος, που εξέδιδε η             χηµείας στη Γαλλία, το Βέλγιο και τη Γερµανία.
                                           ΑΕΕΧΠΛ. ∆ηµοσίευσε πλήθος µελέτες.              Το 1892 αγόρασε µαζί µε τον Ν. Κανελλόπουλο
                                                Επέστρεψε στην Αµερική το 1914, όπου       το ελαιουργείο και σαπωνοποιείο της Ελευσίνας
                                           και παρέµεινε µέχρι το θάνατο του.              "Λ. Χαρίλαος και Ράλλης", το οποίο
                                                Πέτρος Ζαλοκώστας. Χηµικός (γεν.           µετονοµάστηκε     σε    "Ε.   Χαρίλαος     -Ν.
                                           Αθήνα, 1858- πεθ. Αθήνα 1941). Τέλειωσε το      Κανελλόπουλος". Το 1898 συνεταιρίστηκε µε
                                           σχολείο στην Κέρκυρα και φοίτησε στην           τον Λ. Οικονοµίδη στην "Οινοποιητική Εταιρεία
                                           Φυσικοµαθηµατική σχολή του Πανεπιστηµίου        Χαρίλαος και Σία". Το 1906 η εταιρεία
                                           Αθηνών, απ' όπου πήρε το πτυχίο το 1882.        οινοπνευµάτων "Χαρίλαος -Κανελλόπουλος"
                                           Κατόπιν, πήγε στο Παρίσι, όπου έκανε σπουδές
και η "ΑΕ Οινοποιίας- Γεωργικής Βιοµηχανίας"                                                   1889. Ασχολήθηκε µε την εκµετάλλευση των
του Αρ. Ζάννου συγχωνεύτηκαν στην "ΑΕ                                                          µεταλλείων της Σερίφου και δραστηριοποιήθηκε
                                               Οίνων και Οινοπνευµάτων" της Τράπεζας           γενικότερα     στον    µεταλλευτικό     τοµέα.
                                               Αθηνών.                                         ∆ραστηριοποιήθηκε επίσης στα τεχνικά έργα,
                                                    Υπήρξε από τους ιδρυτές της ΑΕΕΧΠΛ.        στην Εταιρεία Σιδηροδρόµων, την Εταιρεία
                                               Μετά το θάνατο του Ν. Κανελλόπουλου             Αεριόφωτος Πειραιά και το µηχανουργείο-
                                               ανέλαβε διευθύνων σύµβουλος της ΑΕΕΧΠΛ.         ναυπηγείο     Βασιλειάδη.    Στο    ναυπηγείο
                                               Υπήρξε ο ιδρυτής της Γεωργικής Εταιρείας        Βασιλειάδη την περίοδο 1897-1905 εργάστηκε
                                               "Λεσίνι" (1928), η οποία ασχολήθηκε µε          ως µηχανολόγος-µηχανικός και ο ανιψιός του
                                               εγγειοβελτιωτικά και αποστραγγιστικά έργα στο   Αλέξανδρος Βλάγκαλης, ο οποίος ήταν
                                               έλος Λεσίνι της Αιτωλοακαρνανίας. Μετά την      πτυχιούχος του Πολυτεχνείου της Ζυρίχης.
                                               εκτέλεση των έργων, προέκυψαν 40.000                 Ο Ν. Θ. Βλάγκαλης υπήρξε εκ των ιδρυτών
                                               στρέµµατα      καλλιεργητέων    εδαφών    για   της "Εταιρείας Οίνων και Οινοπνευµάτων" µαζί
                                               καλλιέργειες, φυτώρια και πειραµατικούς         µε το Ν. Κανελλόπουλο, Α. Ζάννο, Ζ. Μάτσα.
                                               σταθµούς βελτίωσης της παραγωγής. Η                  ∆ιετέλεσε πρόεδρος του ∆. Σ. της
                                               ΑΕΕΧΠΛ αγοράζει το µεσοπόλεµο 2.000             ΑΕΕΧΠΛ την περίοδο 1910-1921.
                                               µετοχές της Γεωργικής Εταιρείας Λεσίνι
                                                    Ιδρυτής και µέτοχος σε πολλές άλλες και
                                               ποικίλες επιχειρήσεις: κλωστοϋφαντουργική
                                               εταιρεία "Βέρµιον", Ψυγεία Πειραιώς, Ψυγεία
                                               Θεσσαλονίκης,        Γεωργική      Βιοµηχανία
                                               Καλαµάτας, Ανώνυµος Ελληνική Ασφαλιστική
                                               Εταιρεία "η Πρώτη", Οικοδοµική Εταιρεία
                                               Θεσσαλονίκης,         Εταιρεία     Ελληνικών
                                               Ξενοδοχείων κ.α.
                                                    Από     τους ιδρυτές της Τράπεζας
                                               Βιοµηχανίας. Πρόεδρος του Εµπορικού και
                                               Βιοµηχανικού       Επιµελητηρίου      Αθηνών.
                                               Πρόεδρος του Ταµείου Περίθαλψης προσφύγων.
                                               Μέλος του πρώτου ∆Σ της Αγροτικής Τράπεζας.
                                                    Το 1943 µε πρωτοβουλία του ιδρύθηκε η
                                               Ανωτάτη Σχολή βιοµηχανικών σπουδών, στην
                                               οποία ήταν πρόεδρος και καθηγητής.

                                                    Νικόλαος Θ. Βλάγκαλης. (γεν. στην
                                               Οδησσό, γύρω στα 1840-45). Συνιστά µια άλλη
                                               ενδιαφέρουσα περίπτωση επιχειρηµατία µε
                                               επιστηµονική παιδεία. ∆ιέµενε στον Πειραιά.
                                               Ίδρυσε τη "Γενική Εταιρεία Εργοληψιών" το
    5. Η ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ             Ο Πειραιάς το 1909, ήταν ήδη µία         εξωτερικοί µόλοι Κράκαρη και Θεµιστοκλέους
ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΖΩΝΗ      σχετικά νέα αλλά ολοκληρωµένη πόλη,              στην είσοδο του Προλιµένα, κατασκευάστηκαν
                      ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ   "πρωτεύουσα" της ελληνικής βιοµηχανίας.          το 1893-1906 σε σχέδια Ε. Quellenec. Με τα
                                    Ταυτόχρονα, µετά από «διαµάχη» µισού σχεδόν      λιµενικά έργα αυτά, όπως και τη διάνοιξη του
                                    αιώνα µε την Ερµούπολη, είχε αναδειχθεί στον     αύλακα προσπελάσεως και τον εκβραχισµό του
                                    πλέον σηµαντικό θαλάσσιο κόµβο στο Αιγαίο.       υφάλου του Προλιµένα, το λιµάνι του Πειραιά
                                    Σηµειώνεται ότι στην αλλαγή προς τον 20ο         αύξησε κατά πολύ τις δυνατότητες του. Η
                                    αιώνα ο Πειραιάς ,µε βάση την χωρητικότητα       λεκάνη του επεκτάθηκε κατά 440.000 τ.µ.
                                    των πλοίων που κατέπλεαν στο λιµάνι του,         υδάτινης επιφάνειας καλύπτοντας το σύνολο της
                                    κατείχε σε µεσογειακό επίπεδο την τρίτη θέση     έκτασης του φυσικού κόλπου 12.
                                    µετά τη Μασσαλία και τη Γένοβα και την όγδοη          Στον τοµέα της βιοµηχανίας, η εικόνα
                                    σε ευρωπαϊκό επίπεδο.                            ήταν ανάλογη. Μετά την ύφεση, νέες µονάδες
                                         ∆ύο µεγάλα τεχνικά έργα, η διάνοιξη της     εντυπωσιακά µεγαλύτερων µεγεθών από αυτές
                                    ∆ιώρυγας της Κορίνθου η οποία υλοποιήθηκε        του 19ου αιώνα έκαναν την εµφάνιση τους στον
                                    το 1893 και η κατασκευή του σιδηροδροµικού       Πειραιά. Κορυφαία εξ' αυτών η Ανώνυµη
                                    δικτύου την περίοδο 1869-1904, είχαν αλλάξει     Εταιρεία Χηµικών Προϊόντων και Λιπασµάτων
                                    τη γεωγραφία των µετακινήσεων στον ελληνικό      στη ∆ραπετσώνα.       Εκείνη την εποχή και
                                    χώρο και ενίσχυσαν ιδιαίτερα τη θέση του         συγκεκριµένα το 1906 ήσαν καταγεγραµµένες
                                    Πειραιά έναντι των άλλων λιµανιών. Το λιµάνι     στην πόλη 101 µεγάλες και µικρές βιοµηχανικές
                                    εκείνη την εποχή ζούσε µία δεύτερη φάση          µονάδες, µεταξύ των οποίων 14 ατµόµυλοι-
                                    ανάπτυξης, µετά την ύφεση της περιόδου 1883-     αλευρόµυλοι, 7 εργοστάσια ζυµαρικών, 10
                                    1904 µε την οικονοµική κρίση στη βιοµηχανία η    µεγάλα µηχανοποιεία, 10 σαπωνοποιεία, 11
                                    οποία είχε µειώσει τον ρυθµό εκτέλεσης           κλωστοϋφαντουργεία, 1 χρωµατουργείο, 28
                                    λιµενικών έργων.                                 οινοπνευµατοποιεία, το εργοστάσιο αεριόφωτος,
                                         Από το 1893, µία σειρά νέων έργων           ο ατµοηλεκτρικός σταθµός του Νέου Φαλήρου,
                                    σήµανε τις πρώτες ενδείξεις ανάκαµψης από την    οι δύο σιδηροδροµικοί σταθµοί του εθνικού
                                    κρίση. Μεταξύ αυτών, σηµειώνουµε τα              δικτύου και οι δύο του σιδηροδρόµου Αθηνών-
                                    κρηπιδώµατα και τις µικρές αποβάθρες στον        Πειραιώς 13.
                                    λιµένα Αλών και την Ηετιώνεια ακτή, τα οποία          Η πρώτη βιοµηχανική ζώνη η οποία είχε
                                    ολοκληρώθηκαν το 1906. Το 1899-1904 τα           δηµιουργηθεί από τα µέσα του 19ου αιώνα στα
                                    λιµενικά έργα επεκτάθηκαν στην προβλήτα          1900 ήταν κορεσµένη.
                                    Τρούµπας και το Τελωνείο. Οι σηµαντικότερες
                                    όµως επεµβάσεις -οι οποίες άλλαξαν ριζικά την
                                    εικόνα του λιµανιού- ήσαν οι κατασκευές των
                                    µόνιµων     δεξαµενών      και    των     νέων   12
                                                                                        βλ σχετικά, B. Τσοκόπουλος, Μεγάλα τεχνικά έργα στην
                                    λιµενοβραχιόνων. Οι µόνιµες           ναυπηγό-   Ελλάδα, τέλη 19ου-αρχές 20ου αιώνα, Εκδόσεις Καστανιώτη,
                                    επισκευαστικές δεξαµενές κτίστηκαν στο όρµο      Αθήνα 1999, σελ. 136 .
                                    Κρεµµυδαρούς της Ηετιώνειας ακτής, το 1899-      Γ. Ε. Χατζηµανωλάκης, Το λιµάνι του Πειραιά στη διαδροµή
                                                                                     των αιώνων, ∆' έκδοση, Πειραιάς 1996, σελ. 133.
                                    1913, σε σχέδια Ηλία Αγγελόπουλου. Οι            13
                                                                                        Ο.π., σελ. 127-128.
                                                         σε επιφάνεια 250.000 τ.µ. σε όλη την έκταση της
     Η ζώνη αυτή αναπτύχθηκε κυρίως στην                 χερσονήσου από τον λιµενοβραχίονα Κράκαρη
περιοχή του έλους, στο τµήµα δηλαδή που                  µέχρι το όρµο Σφαγείων. Στη µέγιστη έκταση
εκτείνεται από τη σηµερινή            Πλατεία            του το συγκρότηµα έφθασε τη δεκαετία του
Καραϊσκάκη µέχρι τον ναό του Αγίου                       1950, αγοράζοντας και τις εγκαταστάσεις του
∆ιονυσίου. Οι τάσεις χωροθέτησης των νέων                µηχανοποιείου "Γ. Βασιλειάδης".
βιοµηχανιών ακολούθησαν κατ' αρχήν τους                         Εν τω µεταξύ η οικιστική πίεση στην
οδικούς άξονες Πειραιώς και Θηβών.                       ευρύτερη περιοχή άρχισε να σηµειώνεται από το
     Οι µεγάλες άδειες εκτάσεις στις ακτές της           1897,    µε    την αποµάκρυνση του παλιού
∆ραπετσώνας και του Κερατσινίου κατά τον 19ο             νεκροταφείου από τον Άγιο ∆ιονύση, όπου
αιώνα, έδειχναν να µην ενδιαφέρουν τους                  βρισκόταν από την πρώτη φάση της δηµιουργίας
βιοµηχάνους. Εξαίρεση αποτελεί η εγκατάσταση             της πόλης. Το νεκροταφείο µετακινήθηκε εν
στη βόρεια ακτή του Προλιµένα              του           τέλει δυτικότερα, στους έρηµους λόφους του
µηχανοποιείου "Γ. Βασιλειάδης". Το µεγαλύτερο            Κερατσινίου, στην Ανάσταση. Επίσης, στον
µηχανουργείο του Πειραιά -εγκατεστηµένο ήδη              όρµο     των    Φωρών,      περί    το    1882,
από το 1860 στον Καραβά- φτιάχνει τις δικές              κατασκευάστηκαν οι εγκαταστάσεις των
τους εγκατατστάσεις     το 1906, σε ιδιόκτητο            σφαγείων της πόλης.
οικόπεδο      δίπλα      στον      -µετέπειτα-                Η     επόµενη         χωροθέτησης      που
λιµενοβραχίονα Κράκαρη. Επρόκειτο για ένα                πραγµατοποιείται ήταν του αγγειοπλαστείου-
µεγάλο εργοστάσιο µε ναυπηγείο, µηχανοποιείο             τσιµεντοποιείου «Ζαβογιάννη-Ζαµάνη & Σία»
και πολλές άλλες µονάδες 14. Τρεις ακόµη                 το 1905-1907, που µετατράπηκε αργότερα, το
επάλληλες χωροθετήσεις µεγάλων µονάδων                   1911, στην Γενική Εταιρεία Τσιµέντων
προκάλεσαν µία        δυναµική στροφή της                "Ηρακλής" του Ανδρέα Χατζηκυριάκου. Το νέο
βιοµηχανικής ζώνης προς τα δυτικά. Το 1899               εργοστάσιο κατασκευάστηκε στο βάθος του
πραγµατοποιείται η δηµιουργία των µόνιµων                όρµου Φωρών, λίγες εκατοντάδες µέτρα βόρεια
δεξαµενών και το 1904 αρχίζει να λειτουργεί ο            του ορίου του συγκροτήµατος των Λιπασµάτων.
σιδηροδροµικός σταθµός της γραµµής Λαρίσης,                   Έτσι µέσα σε ελάχιστα χρόνια, ουσιαστικά
στον Άγιο ∆ιονύσιο.           Ακολούθησε η               από το 1899 µέχρι το 1911, το σύνολο της
εγκατάσταση του εργοστασίου Λιπασµάτων. Η                ακτής,    της     ακατοίκητης     µέχρι    τότε
χερσόνησος η οποία επελέγη για την κατασκευή,            ∆ραπετσώνας, από τον Άγιο ∆ιονύσιο µέχρι τον
στο εξώτερο άκρο του Προλιµένα, είχε                     όρµο Ηρακλέους καταλήφθηκε από βαριές
διαµορφωµένο όριο από τα ανατολικά, το                   βιοµηχανικές και λιµενικές χρήσεις.
µακρόστενο οικόπεδο του µηχανοποιείου "Γ.                     Παράλληλα ο πληθυσµός του Πειραιά
Βασιλειάδης"       και τον λιµενοβραχίονα                αυξάνονταν µε εντυπωσιακούς ρυθµούς. Το
Κράκαρη. Το εργοστάσιο των Λιπασµάτων µε                 1907, δύο χρόνια πριν από την ίδρυση του
συνεχείς αγορές οικοπέδων απλώθηκε σιγά-σιγά             εργοστασίου

14
  Μ. Κοτέα, Η βιοµηχανική ζώνη του Πειραιά, 1860-1900,
Παν. Εκδόσεις Παντείου, Αθήνα 1997, σελ.140.
                                                   των Λιπασµάτων, ο Πειραιάς είχε 73.579
                                                   κατοίκους      Ο   αριθµός     αυτός    σχεδόν
                                                   διπλασιάστηκε την επόµενη δεκαετία φθάνοντας
                                                   στο 1920, λίγο προ του ερχοµού των προσφύγων
                                                   από τη Μικρασία, στους 135.482 κατοίκους.
                                                   Με την ολοκλήρωση της εγκατάστασης των
                                                   προσφύγων, το 1928,        ο καταγεγραµµένος
                                                   πληθυσµός είχε εκτιναχθεί στους 251.659
                                                   κατοίκους. Εξ αυτών οι 101.185 ήσαν
                                                   πρόσφυγες 15.
                                                         Ο πολεοδοµικός ιστός, ο οποίος µέχρι τότε
                                                   έφθανε στον        Άγιο ∆ιονύσιο, απλώθηκε
                                                   ταχύτατα πίσω από το λιµενοβιοµηχανικό
                                                   µέτωπο. Πέρα από αυτή           τη ζώνη της
                                                   ηµιδιαµορφωµένης από τα εργοστάσια ακτής,
                                                   στους ακατοίκητους µέχρι το 1922 λόφους της
                                                   ∆ραπετσώνας, γεννήθηκε µία παραγκούπολη
                                                   χιλιάδων κατοίκων, η οποία επέζησε µέχρι το
                                                   1970. Η νέα αυτή προσφυγική συνοικία,
                                                   κτίστηκε σε επαφή µε τους µανδρότοιχους των
                                                   λιµενικών εγκαταστάσεων και των εργοστασίων,
                                                   δηµιουργώντας µία νέα, πρωτοφανή για τον
                                                   Πειραιά, αλλά και δραµατική ταυτόχρονα,
                                                   συνύπαρξη της φτωχής κατοικίας µε τη βαριά
                                                   και ιδιαίτερα ρυπογόνο βιοµηχανία..




                                                   15
  ΦΩΤ ΙΣ.18 – Αεροφωτογραφία του εργοστασίου και      Γ.Ν. Πολύζος, Μικρασιατικός Ελληνισµός, πολεοδοµικές
τµήµα της ευρύτερης περιοχής του λιµανιού του      επιπτώσεις από την εγκατάσταση των προσφύγων, Εθνικόν
Πειραιά.(ΥΠΕΧΩ∆Ε, 1998)                            Μετσόβιον Πολυτεχνείον, Έδρα Πολεοδοµίας, Αθήνα 1979
                                                   (ανάτυπο από Οικονοµικός Ταχυδρόµος, 992, 26-4-1973),
                                                   σελ 9-10.
                      ΦΩΤ ΙΣ.16 – Μελέτη
διαρρύθµισης του λιµένος Πειραιώς, έργο του
     ∆. Καλλιµασιώτη το 1913.(από το βιβλίο
    «Μεγάλα τεχνικά έργα στην Ελλάδα» του
                            Β.Τσοκόπυλου)




             ΦΩΤ ΙΣ.17 – Αεροφωτογραφία
            του λιµανιού του Πειραιά, 1915.
               (αρχείο Γ.Ε. Χατζιµηχαλάκη)

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:67
posted:6/23/2009
language:Greek
pages:46
Description: Drapetsona Factory History Part Two GREECE