Livelihood study_mon_last_WEB

Document Sample
Livelihood study_mon_last_WEB Powered By Docstoc
					                    ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ
                    ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ




 ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ
ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ




Øâåéöàðèéí Õºãæëèéí Àãåíòëàã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýâ.
ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ
ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ
Çîõèîã÷:         Õàìòûí á¿òýýë



Õÿíàí
òîõèîëäóóëñàí:   Ì.Îëîíáàÿð

Äèçàéíåð:        Á.×óëóóíñ¿ðýí


“Ñýëýíãýïðåññ” ÕÕÊ-èéí õýâëýõ ¿éëäâýðò ýõèéã áýëòãýæ õýâëýâ.
                ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ




    Ñóäàëãààã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷:
    ØâåÉöàðèÉí õªãæèë,
    õàìòûí àæèëëàãààíû àãåíòëàã

    Ñóäàëãààíû áàãèéíõàí
    (öàãààí òîëãîéí ¿ñãèéí äàðààëëààð):
•   O.Àìãàëàí, Îòãîí òýíãýð èõ ñóðãóóëèéí áàãø
•   Ä.Aâààäîðæ, “Íîãîîí àëò” òºñëèéí çºâëºõ
•   Á.Áàòáóÿí, Ãàçàð ç¿é÷
•   A.Áàòìàíäàõ, Ýäèéí çàñàã÷
•   Âèíñâàíãåð-Mõèçå Õàíñ, Ìàë àæ àõóéí ýäèéí çàñãèéí îëîí
    óëñûí øèíæýý÷
•   Á.Áîëîðìàà, “Íîãîîí àëò” òºñëèéí ñóäëàà÷
•   Ä.Áóÿíõèøèã, Ìàë ç¿é÷
•   Æ.×àíöàëëõàì, “Íîãîîí àëò” òºñëèéí Õàìòûí íèéãýìëýãèéí
    õºãæëèéí ìýðãýæèëòýí
•   Ä.Äîðëèãñ¿ðýí, Ìîíãîëûí Áýë÷ýýðèéí            ìåíåæìåíòèéí
    õîëáîîíû ã¿éöýòãýõ çàõèðàë, “Íîãîîí           àëò” òºñëèéí
    çîõèöóóëàã÷
•   M.Äîâóó÷, Îòãîí òýíãýð èõ ñóðãóóëèéí áàãø
•   Á.Ýðäýíýöýöýã, Öàã óóð ñóäëàà÷
•   M.Ýðäýíýòóÿà, Ãàçàð ç¿éí ìýäýýëëèéí òºâèéí àæèëòàí
•   T.Ýðäýíý÷óëóóí, “Íîãîîí àëò” òºñëèéí Òåõíèêèéí çºâëºõ
•   Ý.Ãàíáàò, Îòãîí òýíãýð èõ ñóðãóóëèéí áàãø
•   Õèììåëñáàõ, Ðàôôàåë, Ëàóñàííåãèéí èõ ñóðãóóëèéí áàãø
•   Ñ.Æèãæèäñ¿ðýí, “Íîãîîí àëò” òºñëèéí çºâëºõ
•   Ö.Õèøèãæàðãàë, Ìîíãîë ñàðëàã íèéãýìëýãèéí àæèëòàí
•   M.Oëîíáàÿð, “Íîãîîí àëò” òºñëèéí Òåõíèêèéí çºâëºõ
•   Á.Ï¿ðýâ, պ人 àæ àõóéí èõ ñóðãóóëèéí áàãø
•   Øóëåð, Kaðë, Áàéãàëèéí íººöèéí ìåíåæìåíòèéí çºâëºõ,
    Øâåéöàðèéí õºãæèë, õàìòûí àæèëëàãààíû àãåíòëàã
•   Ö.Ñ¿õòóëãà, Ìîíãîëûí Áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí õîëáîîíû
    àæèëòàí
•   M.Ñóâä, “Íîãîîí àëò” òºñëèéí õóóëèéí çºâëºõ
•   Í.Óäâàë, Îòãîí òýíãýð èõ ñóðãóóëèéí áàãø
•   ¨.Çàãäñ¿ðýí, “Íîãîîí àëò” òºñëèéí çºâëºõ




                                                            
            ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ




    òîâ÷èëñîí ¿ã




    ÃÕÁÃÇÇÃ        - Ãàçðûí õàðèëöàà, áàðèëãà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçàð
    ÁÀÕÕ           - Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñãèéí õîëáîî
    ÍÀÒ            - “Íîãîîí àëò” òºñºë
    ÌÈÄ            - Ìàëûí èíäåêñæ¿¿ëñýí äààòãàë
    ÌÁÌÕ           - Mîíãîëûí áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí õîëáîî
    ÓÍßÈ           - Óðãàìàëæèëòûí íîðì÷èëñîí ÿëãàâðûí èíäåêñ
    ÒÁÁ            - Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà
    ¯Ñà            - ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçàð
    ÁÌÒ            - Áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí òºëºâëºãºº
    ÁÀÕ            - Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñýã
    ÁÀÕ-Ò          - Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñãèéí òîãòîëöîî
    ØÕÕÀÀ          - Øâåéöàðèéí õºãæèë, õàìòûí àæèëëàãààíû Àãåíòëàã
    ÖÒÃÒÌÒ         - Öºëæèëòòýé òýìöýõ ãàçðûí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíò òºñºë
    ÒÀÒ            - Òîãòâîðòîé àìüæèðãàà òºñºë
    ͯÁÕÕ          - Íýãäñýí ¿íäýñòíèé áàéãóóëëàãûí Õºãæëèéí õºòºëáºð





                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ




ªÌÍªÕ ¯Ã

   Ìîíãîë îðíû 16.1 ìÿíãàí êì2 íóòàã äýâñãýðèéí òàâíû äºðâèéã
ýçýëäýã áýë÷ýýðèéí ãàçðûí òºëºâ áàéäàë ¿íäñýíäýý òààðóóõàí
áàéíà. Óëñûí õýìæýýíèé áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí ¿íýëãýý ÿíç á¿ð
áàéãàà áîëîâ÷ ñàÿõíû ñóäàëãààãààð 70-80 õóâü íü äîðîéòñîí ãýæ
¿çæýý. Ìàëûí òîî õýò îëøèðîí áýë÷ýýð ñýëãýæ àøèãëàõ íü áàãàñ÷,
óóë óóðõàéí îëáîðëîëò íýìýãäýæ, àâòî çàìûí çàìáàðààã¿é ñ¿ëæýý
ãàçàð àâñàíû çýðýãöýý ìàãàäã¿é óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí óëìààñ
áýë÷ýýð òàëõëàãäàí áèîëîãèéí òºðºë ç¿éë ÿäóóð÷, õîã óðãàìàë
òàðõàí õºðñ ýëýãäýæ, öºëæèëò í¿¿ðëýõ áîëîâ.
   Áýë÷ýýðèéí ºíººãèéí òºëºâ áàéäàë öààøèä ÷ äîðîéòîõ ýðñäýë
èëò áàéãàà íü ñýòãýë ò¿ãøýýæ áóé áºãººä ýíý íü îéðûí èðýýä¿éä
ìàë ñ¿ðãèéã õ¿ðýëöýõ¿éö òýæýýëýýð õàíãàõàä óëàì õ¿íäðýë
ó÷ðóóëàõ áîëíî. Ìîíãîëûí Çàñãèéí ãàçàð, Øâåéöàðèéí õºãæèë,
õàìòûí àæèëëàãààíû àãåíòëàã (ØÕÕÀ) ýíý àþóëûã õàðãàëçàí ¿çýýä
“Íîãîîí àëò” Áýë÷ýýðèéí ýêîñèñòåìèéí óäèðäëàãà õºòºëáºðèéã 200
îíîîñ õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí áèëýý. Òóñ õºòºëáºð ýõíèé ¿å øàòàíäàà
áýë÷ýýðèéã ºí溺æ àìðààõ, óëèðëààð àøèãëàõ çýðýã ìåíåæìåíòèéí
ººð÷ëºëò õèéõýä áàãà çýðýã äîðîéòñîí áýë÷ýýð ýðãýí ñýðãýõ íü ñàéí
áàéãààã íîòëîí õàðóóëàâ. Ò¿¿í÷ëýí õýò äîðîéòñîí áýë÷ýýðèéã íºõºí
ñýðãýýõ àæèë ºíººãèéí óóð àìüñãàëûí íºõöºëä ìàø áýðõøýýëòýé,
ºðòºã çàðäàë ºíäºðòýé áîëîõûã òîãòîîñîí þì.
   Òºñëèéí  äàõü ¿å øàòíû àæèë ýõëýõýýñ ºìíº ØÕÕÀ ñàíõ¿¿ãèéí
äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõèéí õàìò Ìîíãîëûí ìàë÷äûí òîãòâîðòîé
àìüæèðãààíû òàëààð ñóäàëãàà õèéí, ¿íýëãýý ºãºõ ýðõèéã Ìîíãîëûí
áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí õîëáîîíä îëãîñîí þì. Ìîíãîëûí
ìàë÷äûí òîãòâîðòîé àìüæèðãààã õýðõýí õàíãàõ âý? ãýäýã àñóóëò
ýíý ñóäàëãààíû òàéëàíä õºíäñºí ãîë àñóóäàë áîëíî.
   Õýâëýëèéí òîéìûã øèíæëýí ä¿ãíýõýýñ ýõëýí óã ñóäàëãààã 2008
îíû ýöñýýð ýõë¿¿ëñýí áºãººä ýíýõ¿¿ òàéëàíä Ìîíãîë óëñûí ¯íäýñíèé
ñòàòèñòèêèéí ãàçðààñ ýðõëýí ãàðãàäàã Ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýëèéí
ìýäýýëëèéã ò¿ëõ¿¿ àøèãëàñàí áîëíî. ßíç á¿ðèéí ñàëáàðûí îëîí
áàéãóóëëàãûã òºëººëñºí 20 ãàðóé ýðäýìòýí ìýðãýæèëòíýýñ á¿ðäñýí
áàã ýíýõ¿¿ ñóäàëãààã õèéâ. “Íîãîîí àëò” òºñºë õýâëýëèéí òîéìîîñ
ãàäíà íýìýëò ìýäýýëýë öóãëóóëàõ ¿¿äíýýñ íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí
ñóäàëãààã 2009 îíä ã¿éöýòãýñýí þì.
   Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû òàéëàíä áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûã àðèëãàõàä
øààðäëàãàòàé ýäèéí çàñàã, òåõíîëîãè, ìàë÷íû áàéãóóëëàãà, õóóëü
ýðõ ç¿é, á¿òýýãäýõ¿¿í áîðëóóëàëòûí îð÷íûã îíöãîé àíõààðàâ.

                                                                
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



   Ñóäàëãààíû òàéëàíä ýêîëîãè, ò¿¿õ, ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñ
ñóóðèéã ãàðãàæ, áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë àõóé, á¿òýýìæ, öºëæèëòèéí
÷èã õàíäëàãûã íýãòãýí ä¿ãíýæ, ìàë÷äûí ¿éë àæèëëàãààíû ýäèéí
çàñãèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí áóñ, áîäëîãûí òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí
ç¿éë¿¿äèéã ñóäëàí òîãòîîæ, áýë÷ýýðèéí äîðîéòîë áîëîí öºëæèëòèéã
áóóðóóëàõ òåõíîëîãèéí øèéäë¿¿äèéã øèíæëýí, ìàë÷äûí õàìòûí
¿éë àæèëëàãààã ºðí¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ìàë÷íû áàéãóóëëàãóóäûã
ñóäëàæ, ººðèé㺺 óäèðäàõ ìàë÷íû áàéãóóëëàãûã áèé áîëãîõ íóòàã
äýâñãýðèéí çàð÷ìûã òîäîðõîéëîâ. Ò¿¿í÷ëýí áýë÷ýýðòýé õîëáîîòîé
ºíººãèéí õóóëü, òîãòîîìæóóäûã ø¿¿í òóíãààæ, òºâ, îðîí íóòãèéí çàñàã
çàõèðãààíû ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëæ, ìàë àæ àõóéí òîãòâîðòîé ñèñòåìèéã
õºãæ¿¿ëýõýä ó÷èð÷ áàéãàà çàõ çýýë, á¿òýýãäýõ¿¿í áîðëóóëàëòûí
áýðõøýýëèéã øèíæèí ¿çñíýýð ìàë÷äûí òîãòâîðòîé àìüæèðãààã
õàíãàõ, áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõ íýìýëò õºø¿¿ðýã
ìåõàíèçìóóäûí áîëîìæ, ñóë òàëûã ãàðãàñàí áîëíî.
   Ýíý ñóäàëãààãààð õèéñýí ¿íýëãýý Ìîíãîëûí ìàë÷äûí
àìüæèðãààíû áàéäàë áîëîí ãàð÷ áóé ººð÷ëºëòºä ìàë÷èä õýðõýí
äàñàí çîõèöîæ áàéãàà òàëààð èë¿¿ ñàéí îéëãîõ áîëîìæ îëãîæ áàéíà.
Èíãýñíýýð “Íîãîîí àëò” òºñëèéí äàðààãèéí ¿íäñýí ¿å øàòíû àæëûã
òºëºâëºõ, áîäëîãûí ÷àíàðòàé õýëýëö¿¿ëýã õèéõ, õàíäèâëàã÷äûí
õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã ìàë àæ àõóéí ñàëáàðò çàíãèäàí ÷èãë¿¿ëýõýä ÷óõàë
ìýäýýëëýýð õàíãàæ áàéíà.
   Ýíýõ¿¿ òàéëàíä òóñãàñàí ¿íýëýëò ä¿ãíýëò íü øèéäâýð ãàðãàõ áîëîí
“Íîãîîí àëò” òºñëèéí ãóðàâ äàõü ¿å øàòíû àæëûã õýðýãæ¿¿ëýõýä
äîðâèòîé õóâü íýìýð îðóóëíà õýìýýí íàéäàæ áàéíà.
   Ýöýñò íü ýíýõ¿¿ òàéëàíã áè÷èõýä èõýýõýí õ¿÷èí ÷àðìàéëò
ãàðãàñàí ñóäàëãààíû áàãèéíõàí áîëîí õºäºº àæ àõóéí íýðò ýäèéí
çàñàã÷ Õàíñ Ï.Âèíñâàíãåð-Òõèçå, Ìîíãîë äàõü Øâåéöàðèéí õºãæëèéí
àãåíòëàãèéí áàéãàëèéí íººöèéí ìåíåæìåíò, õàìòûí íèéãýìëýãèéí
õºãæèë, öºëæèëòòýé òýìöýõ àæëûí çºâëºõ Êàðë Ø¿¿ëåð, Øâåéöàðèéí
Ëàóñàííåãèéí èõ ñóðãóóëèéí áàãø Ðàôôàåë Õèììåëñáàõ íàðò ã¿í
òàëàðõëàà èëýðõèéëæ áàéíà.


    Øâåéöàðèéí Õºãæëèéí                  Ìîíãîëûí Áýë÷ýýðèéí
        Àãåíòëàãèéí                     Ìåíåæìåíòèéí Õîëáîîíû
     Ñóóðèí òºëººëºã÷                      ÿéöýòãýõ çàõèðàë




      Ôåëèêñ Ôåëëìàí                         Ä.Äîðëèãñ¿ðýí

6
                                                               ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ




ÃÀÐ×ÈÃ
Ñóäàëãààíû áàãèéíõàí .......................................................................................................... 3
ªÌÍªÕ ¯Ã .............................................................................................................................. 5
ÎÐØÈË ................................................................................................................................. 11
ÒÎÂ× ÕÓÐÀÀÍÃÓÉ ................................................................................................................ 14

ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ:
Ìîíãîëûí ìàë àæ àõóéí òàëààðõ ¯íäñýí ìýäýýëýë ........................................24
   1.1 Áàéð ç¿é, óóð àìüñãàë, ýêîëîãèéí á¿ñ ................................................................... 2
       1.1.1 Áàéð ç¿é ........................................................................................................... 25
       1.1.2 Óóð àìüñãàë, ò¿¿íèé ººð÷ëºëò ......................................................................... 25
           1.1.2.1 Àãààðûí òåìïåðàòóð ............................................................................... 25
           1.1.2.2 Õóð òóíàäàñ ............................................................................................. 26
       1.1.3 Ýêîëîãèéí á¿ñ.................................................................................................. 26
   1.2 Ìàëûí íÿãòøèë ....................................................................................................... 27
       1.2.1. Ìàëûí òîî ...................................................................................................... 27
       1.2.2. Áýë÷ýýðèéí òàëáàé, òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàã ..................................28
   1. Ìîíãîëûí ìàë àæ àõóé ýðõëýõ ñèñòåì .................................................................. 0
       1.3.1 Òýíöâýðò áà òýíöâýðò áóñ ýêîñèñòåìèéí çàãâàð ..............................................30
       1.3.2. Áàéãàëèéí ãàìøãèéí íºëºº............................................................................ 31
   1.. ¯íäýñíèé ýäèéí çàñàãò õºäºº àæ àõóéí à÷ õîëáîãäîë ........................................ 2
       1.4.1. պ人ãèéí ÿäóóðàë ......................................................................................... 32
   1. Çàõ çýýëä øèëæñýíýýñ ¿¿ññýí ººð÷ëºëò, ò¿¿íèé ýðãýí òîéðîíä ......................... 
       1.5.1. Òºðèéí ¿¿ðýã ................................................................................................... 33
       1.5.2. ªì÷ õóâü÷ëàë, çàõ çýýëèéí õºãæèë.................................................................. 34
       1.5.3. Íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíä ãàðñàí ººð÷ëºëò ........................................................35
           1.5.3.1. Áîëîâñðîë .............................................................................................. 35
           1.5.3.2. Ýð¿¿ë ìýíä ............................................................................................ 36
       1.5.4. Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ .................................................................................... 37
   1.6. Ìàë÷äûí òîî ......................................................................................................... 8
   1.7 պ人 àæ àõóéí ñàëáàðûí àæèëã¿éäýë ................................................................. 0
       1.7.1 Ìàë àæ àõóéí ñàëáàð äàõü àæèëã¿éäýë ............................................................41
   1.8. Õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷íû ººð÷ëºëò ............................................................................ 1
Òýìäýãëýãýý ........................................................................................................................... 42

ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ:
Áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíä, öºëæèëò ......................................................................43
   2.1. Áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíä, öºëæèëòèéí ÷èã õàíäëàãûí òààìàãëàë ....................... 
   2.2. Áýë÷ýýðèéí ãàçðûí äîðîéòîë: Ò¿¿íèé øàëòãààí, ÷èã õàíäëàãà .......................... 
       2.2.1. Óðãàìëàí íºìðºãèéí ººð÷ëºëò ..................................................................... 45
       2.2.2. Óñíû íººöèéí õîìñäîë .................................................................................. 49
       2.2.3. Áýë÷ýýðèéí çîõèñã¿é ìåíåæìåíò ................................................................... 50
       2.2.4 Áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàæ, ìàë÷äûí áàéãóóëëàãà ¿ã¿éëýãäýæ áàéãàà íü
       .................................................................................................................................. 51
       2.2.5. Í¿¿äýë, øèëæèëò õºäºë㺺í ............................................................................ 54
            2.2.5.1. Óëèðëûí í¿¿äëèéí öººðºëò, îðîí çàéí òºâëºðºë .................................54
            2.2.5.2 Äîðîéòîîã¿é áýë÷ýýð ð¿¿ ìàë ñ¿ðýã øèëæèõ íü ......................................54
       2.2.6. Áýë÷ýýðèéí äààö ............................................................................................. 56
            2.2.6.1 Äóòóó àøèãëàëòòàé áýë÷ýýðèéí ãàçàð ......................................................57
       2.2.7. Ìàøèíû çàì, óóë óóðõàéí îëáîðëîëò ...........................................................58
   2.3. Ä¿ãíýëò ..................................................................................................................... 58

                                                                                                                                          7
                   ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ




ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ:
Ìàë÷äûí ìýäðýìæ, ¿éë àæèëëàãàà ..................................................................60
   .1. Ìàë÷äûí ìýäðýìæ ¿éë àæèëëàãààã òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éëèéí òàëààðõè
   òààìàãëàë ...................................................................................................................... 61
   3.2. ¯íý, îðëîãî, çýýëèéí õ¿¿ãèéí íºëºº ....................................................................... 62
       3.2.1. Îðëîãî, çàðëàãà .............................................................................................. 63
       3.2.2. Çýýë, çýýëèéí õ¿¿ ............................................................................................. 65
   .. Òàòâàð ..................................................................................................................... 68
       3.3.1. Ìàëûí òàòâàðûí îðëîãî ................................................................................. 68
       3.3.2. Ìàëûí òàòâàð òºëºëò, ÷ºëººëºëò .................................................................... 69
       3.3.3. Ìàëûí áîëîí áóñàä òàòâàðûí íºëºº .............................................................. 70
   .. Äýâøèëò àðãà àæèëëàãàà, òåõíîëîãèéã õýðýãëýõ ................................................. 71
       3.4.1. Äîðîéòñîí áýë÷ýýðèéã ºí溺æ íºõºí ñýðãýýõ .............................................71
       3.4.2. Óëèðëûí í¿¿äýë ............................................................................................ 72
       3.4.3. Ìàëûí àøèã øèìèéã íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæ ....................................................72
       3.4.4. Õîëáîî ............................................................................................................ 73
   .. Øèëæèõ õºäºë㺺í ................................................................................................. 7
       3.5.1. Õîòæèëò ......................................................................................................... 74
   .6. Äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí õÿìðàë............................................................................. 76
   3.7. Ä¿ãíýëò ................................................................................................................... 77
Òýìäýãëýãýý: .......................................................................................................................... 78

ĪЪÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ:
Áýë÷ýýðèéí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíòèéí òåõíîëîãèéí øèéäýë........................79
   .1. Òààìàãëàë .............................................................................................................. 80
   .2.Áàéãàëü îð÷íû ìîíèòîðèíã .................................................................................... 80
       4.2.1. ¯íäýñíèé ìîíèòîðèíãèéí äýä á¿òýö .............................................................. 80
       4.2.2.Áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ìîíèòîðèíã .........................................................81
   ..Áýë÷ýýð ñàéæðóóëàëò ............................................................................................. 8
       4.3.1. Áýë÷ýýðèéã ºí溺æ àìðààõ ............................................................................ 83
       4.3.2. Áýë÷ýýðèéã óëèðëààð ñýëãýí àøèãëàõ ............................................................. 85
       4.3.3. Îòðûí íººö áýë÷ýýð ..................................................................................... 86
       4.3.4. Äóòóó àøèãëàëòòàé áýë÷ýýð äýõ õóäàã .............................................................. 87
   .. Òýæýýë ¿éëäâýðëýë ................................................................................................ 88
       4.4.1. Òýæýýë ¿éëäâýðëýëèéã ñýðãýýõýä ¿ç¿¿ëñýí äýìæëýã .......................................89
       4.4.2. Áýë÷ýýðèéã íºõºí ñýðãýýõýä àøèãëàõ íóòãèéí ¿åòýí, áóóðöàãòíû ¿ð ò¿¿õ .......89
       4.4.3. Áýë÷ýýðèéã ¿ð íýìýðëýí òàðüæ ñàéæðóóëàõ ....................................................90
       4.4.4. Áîðäîî õýðýãëýõ .............................................................................................. 91
       4.4.5. Óñàëãàà............................................................................................................ 92
   .. Àòàðøñàí òàðèàëàíãèéí òàëáàéã íºõºí ñýðãýýõ ................................................. 92
       4.5.1 Áýë÷ýýð áîëãîí õóâèðãàõ.................................................................................. 92
       4.5.2. Òýæýýëèéí òàðèìàë òàðèàëàõ ......................................................................... 93
   4.6. Ä¿ãíýëò .................................................................................................................... 93
Òýìäýãëýãýý .......................................................................................................................... 94

ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ:
Áýë÷ýýðèéí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíòèéí ñóóðü èíñòèòóöè ..............................95
   .1. ¯íäýñëýë ................................................................................................................. 96
   .2. Õàíäèâëàã÷ îðíû òºñë¿¿äèéí õýðýãëýæ áóé çàð÷èì ........................................... 98
   .. Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñãèéí òîãòîëöîîíû öààøäûí òºëºâøëèéí òºñººëºë101
   .. Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñãèéí òîãòîëöîîíû ò¿íø áàéãóóëëàãóóä .................... 102
       5.4.1.Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààòàé çîõèöîæ àæèëëàõ .......................................102
       5.4.2. Õ¿íñ պ人 Àæ Àõóé Õºíãºí ¿éëäâýðèéí ßàì ............................................102

8
                                                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ




       5.4.3 Ãàçðûí õàðèëöàà, áàðèëãà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçàð (ÃÕÁÃÇÇÃ) ...................103
       5.4.4 Ìîíãîëûí Áýë÷ýýðèéí Ìåíåæìåíòèéí Õîëáîî (ÌÁÌÕ) ..............................103
       5.4.5 Ìàë àæ àõóéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýí (ÌÀÀÝØÕ) .............................104
       5.4.6 Ìîíãîëûí òýæýýëèéí óðãàìëûí ¿ð ¿éëäâýðëýã÷äèéí õîëáîî (ÌÒÓ¯¯Õ) ......104
       5.4.7 Ìîíãîë Ñàðëàã Íèéãýìëýã ............................................................................. 105
   . Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñãèéí òîãòîëöîîíû îëîëò àìæèëò............................... 10
   .6 Ä¿ãíýëò ................................................................................................................... 108
Òýìäýãëýãýý ........................................................................................................................ 109

ÇÓÐÃÀÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ:
Áýë÷ýýðèéí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíò õèéõýä íóòàã äýâñãýðò òóëãóóðëàñàí
õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû ã¿éöýòãýõ áîëîìæ ................................................110
   6.1 ¯ð ä¿í ..................................................................................................................... 112
   6.2 Ä¿ãíýëò .................................................................................................................. 11

ÄÎËÄÎÎÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ:
Õóóëü ýðõ ç¿é, çîõèöóóëàëò ...............................................................................115
   7.1. Õóóëü ýðõ ç¿é, çîõèöóóëàëòûí îð÷íû òàëààðõ òààìàãëàë ................................ 116
   7.2. Îäîîãèéí õóóëèéí çààëòóóä ................................................................................ 116
       7.2.1. Áýë÷ýýð àøèãëàõ, ýçýìøèõ ýðõ ...................................................................... 116
       7.2.2. Áýë÷ýýðèéí äààöàä òîõèðóóëàí ìàëûí òîîíû ÿçãààðëàëò õèéõ çîõèöóóëàëò 118
       7.2.3. Óëèðëûí ñýëãýý, æèë æèëèéí í¿¿äëèéã çîõèöóóëæ, äýìæèõ .........................118
       7.2.4. Ǻð÷뺺ñ ñýðãèéëýõ ...................................................................................... 118
   7.. Ìàë÷äûí õàìòûí íéèãýìëýãò òóëãóóðëàñàí áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí õóóëü
   ýðõ ç¿éí øààðäëàãà .................................................................................................... 119
   7.. Áýë÷ýýðèéí òóõàé õóóëèéí òºñºë ....................................................................... 120
       7.4.1. Áýë÷ýýðèéí òóõàé õóóëèéí ãîë çààëòóóä (Íîãîîí àëò òºñëèéí õóâèëáàð) ......120
           7.4.1.1. Áýë÷ýýðèéí ãàçàð îëãîõ ....................................................................... 121
           7.4.1.2. Áýë÷ýýðèéí õàðèëöààíû òàëààðõ òºðèéí ¿¿ðýã ....................................121
           7.4.1.3. Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñýãòýé õîëáîîòîé çààëòóóä .............................122
   7.. Ä¿ãíýëò .................................................................................................................. 122
Òýìäýãëýãýý: ...................................................................................................................... 123

ÍÀÉÌÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ:
Çàñãèéí ãàçðûí ¿¿ðýã, ò¿¿íèé ¿ç¿ëýõ ¿éë÷èëãýý ............................................124
   8.1. Çàñãèéí ãàçðûí ¿¿ðýã, ò¿¿íèé ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýíèé òàëààðõè òààìàãëàë ...... 12
   8.2. Ìàë àæ àõóéí óäèðäëàãà ..................................................................................... 12
       8.2.1 Áîäëîãûí áàãö ............................................................................................... 125
       8.2.2. Áîäëîãî, õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéí õÿíàëò øèíæèëãýý ..............................128
       8.2.3. Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëýëò ...................................129
       8.2.4. Ýêñòåéíøèíèé ¿éë÷èëãýý .............................................................................. 130
       8.2.5. Ìàë ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý............................................................................. 131
   8.. Ìàë àæ àõóéí ýäèéí çàñãèéí ìýäëýãèéí ñóóðèéã ñàéæðóóëàõ .......................... 1
       8.3.1. պ人 àæ àõóéí ñóäàëãàà øèíæèëãýý ............................................................ 133
       8.3.2. Ìýðãýæëèéí ñóðãàëò ..................................................................................... 134
       8.3.3. Äýýä áîëîâñðîë ............................................................................................. 135
   8.. Ä¿ãíýëò .................................................................................................................. 16

ÅÑįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ:
Íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéã ñàéæðóóëàõ ..............138
   9.1 Á¿òýýìæ, áîðëóóëàëò, íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëòýé
   õîëáîãäñîí òààìàãëàë ................................................................................................ 19
   9.2. Ìàëûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýë.......................................................................... 10


                                                                                                                                      9
                   ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



     9.. Ìàëûí íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéã ñàéæðóóëàõ àðãà
     õýìæýý................................................................................................................................
     ...................................................................................................................................... 1
           9.3.1. Ýêñïîðòûí áîëîìæèéã õºãæ¿¿ëýõ ................................................................ 143
           9.3.2. Á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîîíîîñ ÷àíàðò .................................................................... 144
           9.3.3. Àðèóí öýâðèéí øààðäëàãà ........................................................................... 144
           9.3.4. Ãàí, çóäûí ¿åèéí ìàëûí õîðîãäîë, ¿íèéí öîõèëòûí íºëºº .........................145
           9.3.5. Áàðààíû òýìäýãëýãýý, ãýð÷èëãýý ................................................................... 145
     9.. Íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéí ñàéæðàëò ....................... 1
           9.4.1. Èíãýíèé ñ¿¿ ................................................................................................... 146
           9.4.2. Ñàðëàãèéí õººâºð ........................................................................................ 146
           9.4.3. Ñàðëàãèéí õººâðèéã îðîí íóòàãò áîëîâñðóóëàõ íü ....................................147
     9.. Ä¿ãíýëò .................................................................................................................. 18

ÀÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ:
Íýìýëò áîäëîãî, õºòºëáºð.................................................................................149
  10.1. Íýìýëò õºø¿¿ðýã ìåõàíèçìòàé õîëáîîòîé òààìàãëàë .................................... 10
  10.2. Òàâèóë ìàëûí ýçäýä îíîîõ ìàëûí òóñãàé òàòâàð ........................................... 10
  10.. Ò¿ð èðýãñäýýñ àâàõ áýë÷ýýð àøèãëàñíû òºëáºð .............................................. 12
  10.. Øóóä òºëáºð ...................................................................................................... 12
  10.. Ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë÷èëãýý........................................................................................ 1
  10.6. Äóíäûí ñàí ......................................................................................................... 1
  10.7. Ýêîñèñòåìèéí ¿éë÷èëãýýíèé íºõºí òºëáºð ..................................................... 1
  10.8. Ìàëûí èíäåêñæ¿¿ëñýí äààòãàë ......................................................................... 1
  10.9 Ä¿ãíýëò ................................................................................................................ 17

ÀÐÂÀÍÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ:
Öààøèä õèéõ àæëûí àãóóëãà .............................................................................159
  11.1. Àñóóäëûí õ¿ðýý .................................................................................................. 160
  11.2. Óðüä ºìíº õèéñýí àæèë ..................................................................................... 161
      11.2.1. Íîãîîí àëò õºòºëáºðèéí ýõíèé ¿å øàò .......................................................161
  11.. Öààøèä õèéõ àæëûí ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëîõ ................................................... 16
      11..1. Ìýäëýã ........................................................................................................ 16
          11.3.1.1. Ìîíèòîðèíã, ñóäàëãàà ....................................................................... 164
          11.3.1.2. Ñóðãàëò .............................................................................................. 165
          11.3.1.3. Ìýäëýã ò¿ãýýõ ..................................................................................... 165
      11.3.2. Õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ ................................................................ 166
      11.3.3. Ìàë÷äûí õàìòûí ¿éë àæèëëàãàà ............................................................... 167
      11.3.4. Áîðëóóëàëò, íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë .....................168
      11.3.5. Èíñòèòóöèéí äýìæëýãèéã íýìýãä¿¿ëýõ........................................................168
      11.3.6. Õàìòûí ñàíõ¿¿æèëòèéã áèé áîëãîõ íü ........................................................169
      11.3.7. Íýìýëò õºø¿¿ðýã õýðýãëýõ ........................................................................... 169

Àøèãëàñàí õýâëýëèéí æàãñààëò .......................................................................................... 171

ÕÀÂÑÐÀËÒ........................................................................................................................... 174
   Õàâñðàëò À: Áàéãàëü îð÷èí ........................................................................................ 17
   Õàâñðàëò Á: պ人 àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë ................................................................. 17
   Õàâñðàëò Â: Áýë÷ýýð ñàéæðóóëàëò ............................................................................ 176
   Õàâñðàëò Ã: Ýð¿¿ë ìýíä ............................................................................................. 177
   Õàâñðàëò Ä: Áîëîâñðîë .............................................................................................. 177
   Õàâñðàëò Å: Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñýã (ÁÀÕ)........................................................ 178



10
                            ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ




ÎÐØÈË

   պ人ãèéí ÿäóóðëûí õóðäàö, áýë÷ýýðèéí õ¿÷òýé äîðîéòîë õýìýýõ
äàâõàöñàí õî¸ð õÿìðàëûí õàé÷èíä Ìîíãîëûí õºäºº íóòàã õàâ÷èãäàæ
áóé íºõöºëä ýíý ñóäàëãààã õèéâ. Ìîíãîë îðîíä ÿäóóðëûí ò¿âøèí
àðâààä æèëèéí òóðøèä òîãòâîðòîé ºíäºð õýìæýýíä áàéñààð áàéíà.
2002/200, 2007/2008 îíû õîîðîíä õºäººãèéí ÿäóóðëûí èíäåêñ
2.7-îîñ 9.7 % áîëæ, 7 õóâèàð ºññºí íü óëàì ÷ ò¿ãø¿¿ð çàðëàæ,
îäîî õºäººãèéí õ¿í àìûí òàë õóâü íü àìüæèðãààíû áàòàëãààæèõ
ò¿âøèíãýýñ äîîãóóð îðëîãîòîé áàéíà (World Bank, 2009). Äýëõèéí
ýäèéí çàñàã óðüä óðüäààñ èë¿¿ òààòàé áàéñàí æèë¿¿äýä õºäººãèéí
ÿäóóðàë èíãýæ ãààð÷ áóé íü ¿íýõýýð ñýòãýë ò¿ãøýýñýí õýðýã ìºí.
Õàðèí Õÿòàä, ÎÕÓ-ûí ýäèéí çàñãèéí ò¿ðãýí ºñºëò ºðãºí îëîí
ò¿ìíèé ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä òóñ äýì áîëñîí áîëîâ÷ Ìîíãîë îðîíä
òºäèéëºí íºëºº ¿ç¿¿ëñýíã¿é. պ人ãèéí ýíý ÿäóóðàë áýë÷ýýðèéí
äîðîéòîë ãàçàð àâ÷ áàéãààòàé ÷ áàñ õîëáîîòîé þì. Äýëõèéí ýäèéí
çàñãèéí õÿìðàë íü ÿäóóðàë íýìýãäýõýä ¿ëýìæ íýðìýýñ áîëæ
áàéíà. ªíºº ¿åä íèéñëýë, õîò òîñãîí, àéìãèéí òºâ¿¿ä õºäººãººñ
àæèëëàõ õ¿÷íèéã èõýýð òàòàí øèíãýýæ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä õóâü
íýìýð îðóóëàõ íü þó ë áîë. Ýä¿¿ãýýãèéí õÿìðàëò íºõöºë áàéäàë
íü Çàñãèéí ãàçðààñ íèéò õºäºº àæ àõóéí ñàëáàð áîëîí õºäººãèéí
õºãæëèéí, ÿëàíãóÿà ìàë÷äûí òàëààð áàðèìòëàõ ñòðàòåãè, áîäëîãî,
õýðýãæ¿¿ëýõ õºòºëáºðºº ýðãýí õàðæ øèíý÷ëýõèéã øààðäàæ áàéíà.
Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû òàéëàí ¿¿íä ÷èãëýñýí áîëíî.
   Æèíõýíý óòãààðàà “Íîãîîí àëò” áîëñîí Ìîíãîë îðíû áàéãàëèéí
áýë÷ýýð íèéò íóòàã äýâñãýðèéí 80-ààä õóâèéã ýçýëæ, 0 ãàðóé ñàÿ
ìàëûã àäãóóëàí ìàëëàäàã 170 ìÿíãàí ìàë÷èí ºðõèéí àìü àìüäðàëûã
òýòãýæ áàéäàã. Ýíý íü 1 ñàÿ îð÷èì õ¿í áóþó íèéò õ¿í àìûí ãóðàâíû
íýãýýñ èë¿¿ íü ìàë àæ àõóéãààñ øóóä õàìààðàëòàé ãýñýí ¿ã þì.
   Õàðàìñàëòàé íü íýãýíò áèé áîëîîä áàéãàà óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëò çýðýã áàéãàëèéí õ¿÷èí ç¿éëñ, ìºí áýë÷ýýð, óñ çýðýã
áàéãàëèéí íººöèéã õÿíàëò çîõèöóóëàëòã¿é, äóð çîðãîîð àøèãëàäàã
õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíààñ ãîë÷ëîí øàëòãààëæ, ìàë ñ¿ðãèéí
òýæýýëèéí ¿íäñýí ýõ áóëàã áýë÷ýýðèéí ãàçàð õ¿÷òýé äîðîéòîëä
îðëîî. Áýë÷ýýðèéí ãàçðûí 70 ãàðóé õóâü íü ÿìàð íýã õýìæýýãýýð
äîðîéòæýý. Áýë÷ýýðèéí ãàçðûí òºëºâ áàéäàë èéíõ¿¿ äîðîéòñîîð
àòàë ìàëûí òîî îãöîì ºñºâ. Áýë÷ýýðèéí ºíººãèéí äîðîéòîë öààøèä
÷ ¿ðãýëæëýõ ýðñäýëòýé áàéãàà áàéäàë íü ìàë ñ¿ðãèéã õýðýãöýýò
òýæýýëýýð õàíãàõàä óëàì ÷ õ¿íäðýëòýé áîëíî ãýñýí àþóëûí äîõèî
ñýäëèéã ºã÷ áàéíà.

                                                              11
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



   Ìîíãîëûí Çàñãèéí ãàçàð, Øâåéöàðèéí Õºãæëèéí àãåíòëàã ýë
íîöòîé áàéäëûã õàðãàëçàí “Íîãîîí àëò” Áýë÷ýýðèéí ýêîñèñòåìèéí
óäèðäëàãà õºòºëáºðèéã 200 îíîîñ ñàíàà÷ëàí õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí
þì. “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð ýõíèé ¿å øàòàíäàà 1) äýâøèëòýò
òåõíîëîãèéã òóðøèæ, ìàë÷äûí õ¿ðòýýë áîëãîõ, 2) áýë÷ýýðèéí õàìòûí
ìåíåæìåíòèéí çàð÷ìûã õºäººä íýâòð¿¿ëæ, õàìòðàí îðîëöîãñäûí
õ¿ðòýýë áîëãîõ ) áýë÷ýýð ñàéæðóóëàõ, áýë÷ýýðèéí õàìòûí
ìåíåæìåíòèéã õýðýãæ¿¿ëýõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýí òóðøèæ
õàðóóëàõ ãýñýí ãóðâàí ¿íäñýí çîðèëò äýâø¿¿ëýí àæèëëàëàà.
   Èíãýñíýýð áàãà çýðýã äîðîéòñîí áýë÷ýýðèéí àøèãëàëòûã
ñàéæðóóëàõàä (æèøýý íü ºí溺æ àìðààõ, óëèðëûí ñýëãýý õèéõ çýðýã)
àìàðõàí ñýðãýæ áàéõàä õ¿÷òýé äîðîéòñîí áýë÷ýýðèéã óóð àìüñãàëûí
ºíººãèéí íºõöºëä ýðã¿¿ëæ ñýðãýýõýä òóí õýö¿¿, çàðäàë ºíäºðòýé
áîëîõûã Õºòºëáºðèéí ýõíèé ¿å øàòíû ¿ð ä¿í èëòãýí õàðóóëàâ.
   Õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíò õèéõ
íóòàã äýâñãýðèéí çàð÷ìûã áîëîâñðóóëæ, ñóìäûí íóòàã äýâñãýðèéí
õ¿ðýýíä á¿õ ìàë÷èä Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñýãò (ÁÀÕ), òýäãýýð
íü Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñãèéí õîëáîî (ÁÀÕÕ) -íä íýãäýí çîõèîí
áàéãóóëàëòûí øèíý õýëáýðò øèëæèâ. Òóõàéí ãàçàð íóòãèéí áàéãàëèéí
íººöèéã àøèãëàõ íèéòëýã àøèã ñîíèðõîëä òóëãóóðëàæ, òîäîðõîé õèë
çààãèéí äîòîð áàéãóóëàãäñàí ÁÀÕ-¿¿ä, ò¿¿í÷ëýí ñóìûí ò¿âøèíä
ÁÀÕ-èéã íýãòãýñýí õîëáîîä íü Ìîíãîë îðîíä áýë÷ýýðèéí òîãòâîðòîé
ìåíåæìåíòèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä õàìãèéí ÷óõàë àëõàì áîëîõ íü
õàðàãäëàà. Ýíý çàð÷ìûã Áýë÷ýýðèéí òóõàé õóóëèéí òºñºëä òóñãàæ
ºãñºí áîëíî.
   Ãýõäýý “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí õî¸ðäàõü ¿å øàòíû àæèë
ýõëýõýýñ ºìíº Ìîíãîë îðíû ìàë÷äûí àìüæèðãààíû òîãòâîðòîé
áàéäëûã ñóäëàí ¿íýëýõ çàéëøã¿é øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà. Ýíýõ¿¿
ñóäàëãààíû ãîë çîðèëãî íü 1) Ìîíãîëûí ìàë÷äûí àìüæèðãààíû
ò¿âøèí áîëîí ººð÷ëºãäºí áàéãàà íºõöºëä òýäíèé äàñàí çîõèöîõ
ñòðàòåãèéí òàëààðõè îéëãîëòûã èë¿¿ ñàéí òîäðóóëàõ, 2) áýë÷ýýðèéí
òîãòâîðòîé ìåíåæìåíòèéã íýâòð¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé “Íîãîîí àëò”
òºñëèéí äàðààãèéí ¿íäñýí ¿å øàòàíä õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí çàãâàðûã
ãàðãàõ, ) ýíý ÷èãëýëýýð áîäëîãûí õýëýëö¿¿ëýã õèéõ, õàíäèâëàã÷äûí
ñàíàà÷ëàãà, ÷àðìàéëòûã çàíãèäàí óÿëäóóëàõàä øààðäëàãàòàé
ìýäýýëëýýð õàíãàõàä îðøèíî.
   Ìîíãîëûí ìàë÷èí ò¿ìíèé òîãòâîðòîé àìüæèðãààã õýðõýí
õàíãàõ âý? ãýäýã àñóóëò ýíý ñóäàëãààíä õºíäñºí ãîãöîî àñóóäàë þì.
Àìüæèðãààíû òîãòâîðòîé áàéäàë ãýäýãò ýäèéí çàñãèéí, íèéãìèéí,
áàéãàëü îð÷íû, òºðèéí óäèðäëàãà, ¿éë÷èëãýýíèé òîãòâîðò áàéäëûã
õàìðóóëæ áàéíà.


12
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



   Áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûã çîãñîîæ ñýðãýýõã¿é áîë ìàë àæ àõóéí
ñàëáàð ýäèéí çàñãèéí ÷, áàéãàëü îð÷íû õóâüä ÷ òîãòâîðòîé áàéäàëä
õ¿ð÷ ýñ ÷àäíà.
   Òóñ ñóäàëãààíû àæëûã 2008 îíû ñ¿¿ë÷ýýñ áàéãàà ìýäýýëýë,
ºðãºí õ¿ðýýòýé ýõ ñóðâàëæóóäûã àøèãëàí ¿íýëãýý ä¿ãíýëò õèéæ,
íýãòãýõýýñ ýõýëñýí áîëíî. Ýíý ñóäàëãààíû òàéëàíä îðñîí
ìýäýýëëèéí äèéëýíõ íü áýëýí ýõ ñóðâàëæèéíõ áºãººä òýäíèé
çàðèì íü ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçðûí ºðãºí îëîí íèéòýä òºäèé
ë õ¿ðäýãã¿é Ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýëèéí ìàòåðèàëä òóëãóóðëàñàí
áîëíî. Îëîí ñàëáàðûã òºëººëñºí õýä õýäýí áàéãóóëëàãûí 20 ãàðóé
ìýðãýëæèëòíýýñ á¿ðäñýí áàã ýíýõ¿¿ ñóäàëãààã ã¿éöýòãýâ.
   Òýð÷ëýí “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð áýëýí ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ
àøèãëàõààñ ãàäíà íýìýëò ìýäýý ìàòåðèàë á¿ðä¿¿ëýõèéí òóëä 2009
îíîîñ íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí çàðèì ñóäàëãàà ÿâóóëàâ. Õºòºëáºðèéã
õýðýãæ¿¿ëäýã ýêîëîãèéí á¿ñ¿¿äèéã òºëººëñºí 7, ìºí òýäãýýðèéí
çýðãýëäýýõ 7 ñóìûí íèéò 00 ìàë÷èí ºðõèéã õàìðóóëàí àñóóëãà
òàâüæ, õàðèóëò àâ÷ øèíæèëñýí þì. Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã òóñãàé
òàéëàíä íýãòãýí ä¿ãíýñýí áºãººä îäîîãèéí ñóäàëãààíû ýíý òàéëàíä
èë¿¿ ÷óõàë ¿ð ä¿íã îðóóëæ, “00 ìàë÷èí ºðõèéí ñóäàëãàà” õýìýýí èø
òàòàâ. ̺í 12 ìàë÷èí ºðõèéã õàìðóóëàí ºðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí
òàëààð ñóäàëãàà ÿâóóëæ, “12 ìàë÷èí ºðõèéí ñóäàëãàà” õýìýýí èø
òàòàâ.
   Ìàë÷äûí àìüæèðãààíû ò¿âøèíãèéí ñóäàëãààíû óðüä÷èëñàí ¿ð
ä¿íã 2009 îíû  äóãààð ñàðä õýëýëöýõ ¿åýð áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí
àñóóäëûã õàìòûí ¿éë àæèëëàãààãààð øèéäâýðëýõýä ÁÀÕ-¿¿äèéí
÷àäàìæ ÿìàð áàéãààã òîäîòãîõ íýìýëò ñóäàëãàà õèéõ øààðäëàãàòàé
ãýæ Øâåéöàðèéí õºãæëèéí àãåíòëàã ¿çñýí þì. ¯¿íèé äàãóó “Õàìòûí
¿éë àæèëëàãààíû ñóäàëãàà” íýðòýé íýìýëò ñóäàëãàà ÿâóóëæ, “Íîãîîí
àëò” õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà íóòàã äýâñãýðò òóëãóóðëàñàí
Áýë÷ýýð àøèãëàëòûí õýñãèéí ñèñòåì íü áýë÷ýýðèéí á¿òýýìæ áîëîí
ìàëûí àøèã øèìèéã äýýøë¿¿ëýõèéí òóëä õàìòûí ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëàí ìàë÷äûí àìüæèðãààã òîãòâîðòîé äýýøë¿¿ëýõ, ÿëàíãóÿà
áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàõ àñóóäëûã õÿíàõ, õÿçãààðëàõàä
äîðâèòîé õóâü íýìýð îðóóëæ áàéíà óó?” ãýñýí òîäîðõîé íýã àñóóëòàä
õàðèó ºãºõèéã çîðüñîí áîëíî. Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû ä¿íã íýãòãýí
òîâ÷èëæ óã òàéëàíä á¿ëýã áîëãîí îðóóëàâ.




                                                               1
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ




ÒÎÂ× ÕÓÐÀÀÍÃÓÉ



   Ìîíãîë îðíû ìàë àæ àõóé ÄÍÁ-èé 20.6 %, àæèë ýðõëýëòèéí 0
% -èéã õàíãàæ áàéíà. Ìàë àæ àõóéã ¿ðæèë øèìýýð èë¿¿ îéò õýýðèéí
á¿ñýä õàãàñ í¿¿äëèéí, öºëèéí á¿ñýä í¿¿äëèéí øèíæòýé ýðõýëæ
áàéíà. Ñîöèàëèçìûí òºâëºðñºí òîãòîëöîîíîîñ çàõ çýýëèéí ýäèéí
çàñàãò øèëæèæ, ìàë ñ¿ðãèéã õóâü÷èëñàíû äàðàà ìàë ìàëëàãàà àþóë
áàãàòàé àæèë ¿éëñ áîëîí õóâèð÷, ìàë÷èí ºðõèéí òîî îãöîì ºñºâ.
¯¿íèé ¿ð äàãàâàðààð ìàë÷èä áîëîí ìàë ñ¿ðýãò ¿ç¿¿ëýõ òºðèéí àæèë
¿éë÷èëãýý ñóëðàí äîðîéòîâ. Áýë÷ýýðèéã òºðèéí õÿíàëòòàé àøèãëàõ
ãîðèì àëäàãäàæ, çîõèöóóëàëòã¿é äóð çîðãîîð àøèãëàõ ñèñòåìä
øèëæèí, ìàë÷èä äóð çîðãîîðîî í¿¿äýëëýæ, áýë÷ýýðèéã ÷ºëººòýé
àøèãëàõ áîëñíîîð ìàë ìàëëàãààíû àðãà áàðèëä ººð÷ëºëò îðîâ.
Çàõ çýýëä øèëæñýíèé äàðààãèéí 1 æèëä íü ìàëûí òîî îãöîì ºññºí
÷ 2000-2002 îíû çóäíààð ýðñ õîðîãäîâ. Áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð
÷ºëººòýé àøèãëàõ áîëñîí íü ìàëûí ºñºëòòýé õîñëîí áýë÷ýýðèéí
ãàçðûã ¿ëýìæõýí äîðîéòóóëæ, òîãòâîðã¿é ýìçýã áîëãîí õóâèðãàâ.
   Çàõ çýýëä øèëæñýíèé äàðàà ÿäóóðàë ÿëàíãóÿà õºäºº îðîí íóòàãò
óëàì ãààðàâ. 2002/0 îíû “ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí ñóäàëãàà” - íä
òààìàãëàí ãàðãàñàí ÿäóóðëûí ò¿âøèíãýýñ ¿çýõýä 1998 îíä óëñûí
õýìæýýíä ÿäóóðëûí ò¿âøèí  õóâèàñ àðàé áàãà áàéñàí áîë 2001-
2002 îíä 6.1 õóâüä õ¿ð÷ ºññºí íü æèë äàðààëàí òîõèîñîí çóäûí
óðøèã þì. Ìîíãîë îðîíä ÿäóóðëûí ò¿âøèí àðâààä æèëèéí òóðøèä
òîãòâîðòîé ºíäºð õýìæýýíä áàéãàà ¿åä ýíýõ¿¿ ñóäàëãàà òîõèîâ.
Ò¿¿íýýñ õîéø 2007 ãýõýä ÿäóóðàë ¿íäýñíèé õýìæýýíä äºíãºæ 0.9 %-
èàð áóóð÷, .2 % áîëñîí íü ñ¿¿ëèéí àðâàí æèëä ÿäóóðëûí ò¿âøèíä
ººð÷ëºëò îðîîã¿éã õàðóóëæ áàéíà. 2002/200, 2007/2008 îíû
õîîðîíä õºäºº îðîí íóòàãò ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíèé èíäåêñ
2.7-îîñ 9.7 % áîëæ, 7 %-èàð ºññºí íü á¿ð ÷ íîöòîé õýðýã áºãººä
ºíººãèéí áàéäëààð õºäººãèéí õ¿í àìûí òýí õàãàñ íü ÿäóó áàéíà
(World Bank, 2009). Äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí áàéäàë ÿëàíãóÿà õºðø
çýðãýëäýý Õÿòàä, ÎÕÓ-ûí õóâüä óðüä õîæèä áàéãààã¿é ñàéí áàéñàí
æèë¿¿äýä õºäººãèéí ÿäóóðàë ºðãºí õ¿ðýýòýé ºñ÷ áàéãàà íü ñýòãýë
ýìçýãë¿¿ëæ áàéíà. Äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí îäîîãèéí õÿìðàëûí ¿åä
íèéñëýë, õîò òîñãîí, àéìãèéí òºâ¿¿ä õºäººãººñ àæèëëàõ õ¿÷íèéã
èõýýð òàòàí øèíãýýæ ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä õóâü íýìýð îðóóëíà
ãýäýã ýðãýëçýýòýé. Ýíý íîöòîé ñºðºã íºõöºë áàéäàë íü íèéò õºäºº
àæ àõóéí ñàëáàð áîëîí õºäººãèéí õºãæëèéí òàëààð áàðèìòëàõ
áîäëîãîî ýðãýí õàðæ øèíý÷ëýõèéã Çàñãèéí ãàçðààñ øààðäàæ áàéíà.
Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû òàéëàí ¿¿íä ÷èãëýæ áóé þì.

1
                              ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



   “Ìîíãîë îðíû ÿäóóðëûí áàéäàë” - ûí òóõàé” ¯íäýñíèé
ñòàòèñòèêèéí 2007/2008 îíû ìýäýýíä ñ¿¿ëèéí òàâàí æèëä ÿäóóðëûí
èíäåêñ îëèãòîé áóóðààã¿éã ¿íäñýí õî¸ð øàëòãààíààð òàéëáàðëàæýý.
Íýã íü õ¿í àìûí àìüæèðãààíû òýãø áóñ áàéäàë ºññºíä îðøèæ
áàéãàà àæýý. Èéì áèø áàéñàí áîë ºíãºðñºí òàâàí æèëä ÿäóóðàë 0.9
áèø  %-èàð áóóðàõ áàéâ. Õî¸ðäàõü øàëòãààí íü ñóäàëãàà àâñàí
2007 îíû 7 äóãààð ñàðààñ 2008 îíû 6 äóãààð ñàðûí õîîðîíä îëîí
óëñûí õýìæýýíä ãàðñàí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí õººðºãäëèéí
óëìààñ õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý 0 %-èàð ºñ÷, õîò, õºäººãèéí
õýðýãëýã÷äèéí õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð ýðñ áóóðñàí ÿâäàë áàéíà. Ýöýñò
íü ñóäàëãàà àâñàí æèëýýñ ýõëýí ÿìààíû íîîëóóðûí ¿íý óíàñàí íü
õºäººä ÿäóóðàë íýìýãäýõýä íýðìýýñ áîëîâ.
   Äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëûã õàðãàëçàí ¿çâýë Ìîíãîëûí
òàìèð ìóóòàé ýäèéí çàñàã îéðûí õýäýí æèëä ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ
ãîë õºø¿¿ðýã áîëæ, àæèë ýðõëýëòèéã îëèãòîé ñàéæðóóëàí õîòûí
õ¿í àìûí àìüæèðãààã ¿ëýìæ äýýøë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é ë áîëîâ óó.
ßäóóðëûí àéìøèãòàé ÷èã õàíäëàãà áîëîí äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí
óíàëòûã õàðàõàä ë Ìîíãîë îðîíä ìàë÷äûí, ÿëàíãóÿà ÿäóó õýñãèéí
àìüæèðãààíû ò¿âøèíã äýýøëýõ¿éö ìàë àæ àõóé ýðõëýõ òîãòâîðòîé
ñèñòåìèéã ýðã¿¿ëýí áèé áîëãîõ ÿâäàë òóéëûí ÷óõàë áàéíà.
   Ñóäàëãààíû ýíý òàéëàíä Ìîíãîëûí ìàë÷äûí àìüæèðãààíû
ò¿âøèíã ÿàæ òîãòâîðòîé äýýøë¿¿ëýõ âý? ãýäýã ºðãºí õ¿ðýýòýé
àñóóäëûã õºíäºæ áàéãàà þì. “Òîãòâîðòîé” ãýäýãò ýäèéí çàñàã, íèéãýì,
áàéãàëü îð÷èí, õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷íû òîãòâîðòîé áàéäàë áàãòàíà.
Áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí àþóëûí õàðàíãûã çîãñîîæ, àðèëãàõã¿é áîë
ìàë÷äûí àæ àìüäðàëûí, ýäèéí çàñãèéí áîëîí áàéãàëü îð÷íû àëü
àëèíûõ íü òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàæ ýñ ÷àäíà. Òèéìýýñ òàéëàíãèéí
äàðààãèéí á¿ëã¿¿äýä áýë÷ýýðèéí äîðîéòîë, ÿëàíãóÿà áýë÷ýýðèéã
äóð çîðãîîðîî àøèãëàäàã ÿâäëûã õÿçãààðëàõàä øààðäëàãàòàé ýäèéí
çàñãèéí, àðãà àæèëëàãààíû, á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòûí, õóóëü ýðõ
ç¿éí, çàõ çýýëèéí îð÷èíä îíöãîé àíõààðàë õàíäóóëíà.
   Íýãä¿ãýýð á¿ëýãò ýêîëîãè, ò¿¿õèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí
ìýäýýëëèéã ºãíº. Ìîíãîë îðîí õ¿éòýí, õóóðàé, õàòóó øèð¿¿í óóð
àìüñãàëòàé òºäèéã¿é, äýëõèéí áóñàä õýñã¿¿äýýñ èë¿¿òýéãýýð óóð
àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºä õýäèéíýý ºðòæýý. Ñ¿¿ëèéí 6 æèëä Ìîíãîë
îðíû àãààðûí æèëèéí äóíäàæ òåìïåðàòóð 1.90°Ñ - 2.10°Ñ- ààð
íýìýãäæýý. Õóð òóíàäàñ òºâèéí áîëîí öºëèéí á¿ñýä 12. õ¿ðòýë
õóâèàð áàãàñ÷, áóñàä á¿ñýä 9. õ¿ðòýë õóâèàð íýìýãäýæ, ÿíç á¿ðèéí
á¿ñýä óóðøèëò 7. - 11.9 õóâèàð ºññºí áàéíà.
   ̺í ýíý á¿ëýãò Ìîíãîë îðíû áîãèíî çàéí, áàéíãûí, óëèðëûí
í¿¿äëèéí ìàðøðóò á¿õèé òýíöâýðò ýêîñèñòåìòýé îéò õýýðýýñ
àâàõóóëààä õàðüöàíãóé óðò, áàéíãûí áóñ, óëèðëûí áîëîí æèëèéí

                                                                1
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



í¿¿äëèéí ìàðøðóò á¿õèé òýíöâýðò áóñ ýêîñèñòåìòýé öºë, òàë õýýð
õ¿ðòýëõ ÿíç á¿ðèéí á¿ñèéí ìàë ìàëëàãààíû ãîðèìûí òàëààð ø¿¿í
õýëýëöýíý. Áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéã á¿ñ íóòãèéí ýäãýýð îíöëîã
ÿëãààíä íèéö¿¿ëýí õèéõ íü òîäîðõîé. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð
íóòàã áîëîí ãàçàð àøèãëàëòûí áóñàä õýëáýð ºðãºæèí òýëæ, ò¿¿íèéã
äàãààä áýë÷ýýðèéí ãàçàð õóìèãäàæ áàéíà. Ìîíãîë îðîí òºâëºðñºí
òºëºâëºãººò ýäèéí çàñãààñ çàõ çýýëèéí òîãòîëöîîíä 1990 îíîîñ
øèëæèí îðñîí íü ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûí çîõèîí áàéãóóëàëòûí ¿íäñýí
õýëáýð áîëæ áàéñàí íýãäýë, ñàíãèéí àæ àõóéíóóäûã òàðààæ, ìàë
ñ¿ðãèéã õóâü÷ëàõàä õ¿ðãýâ. Íýãäëèéí ¿åèéí áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíò
íü ìàë÷äûã äóðòàé ãàçðàà íóòàãëàí, ìàëàà áýë÷ýýðë¿¿ëæ, ººðèéí
çîðèëãîäîî àøèãëàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëäýã áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð
àøèãëàõûã ¿íýí õýðýãòýý õÿçãààðëàæ áàéâ.
    Çàõ çýýëä øèëæñýíèé äàðàà îòðûí áýë÷ýýð, õàäëàíãèéí òàëáàé
ýðñ áàãàñ÷, ìàë÷äûí óëèðëûí í¿¿äýë ñóóäàë óëàì öººðºâ. Ìàë àæ
àõóéä ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýã îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíä øèëæ¿¿ëñýí
áîëîâ÷ ¿éë àæèëëàãàà íü õÿçãààðëàãäààä çîãñîõã¿é ÷àäàâõè íü îãöîì
äîðîéòîâ. Ìàë àæ àõóéä óëñààñ äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ á¿òýö ñóëàð÷, ìàë
àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëä çàðöóóëàõ õºðºí㺠îãöîì
áóóðàâ. Ãýõäýý ñ¿¿ëèéí òàâàí æèëä õºäºº àæ àõóéí õºðºí㺠îðóóëàëò
. äàõèí íýìýãäñýí áºãººä ãàçàð òàðèàëàíã ìàë àæ àõóéãààñ èë¿¿
÷óõàëä ¿çýæ, íýì¿¿ õºðºí㺠çàðäàë ãàðãàæ áàéíà. պ人 íóòàãò
áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý áàñ ¿ëýìæ ñóëàð÷, õîòûíõîîñ
¿ëýìæ äîîãóóð õýìæýýíä áàéñààð áàéíà.
   Çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæñýíýýð ìàë÷äûí, ò¿¿í÷ëýí ìàëûí
òîîã îãöîì ºñãºõºä õ¿ðãýâ. Ìàëûí òîîíû ºñºëò ¿íäñýíäýý íîîëóóð
íü ¿íýä îðñîí ÿìàà, ò¿¿í÷ëýí õîíèíû òîîãîîð õàíãàãäàæ áàéíà. Ãýâ÷
ìàë ìàëëàãààíû ñèñòåìèéí çóäàä ºðòºìòãèé áàéäàë íü íýìýãäýæ
áóé ó÷èð ìàëûí òîî èõýýõýí õýëáýëçýæ áàéíà.
   Ýäèéí çàñãèéí øèëæèëò õèéñíýýñ õîéø Ìîíãîë óëñûí îðîí íóòãèéí
çàñàã çàõèðãàà íü àéìàã, ñóìäûí õýëáýðýýð çîõèîí áàéãóóëàãäàæ
èðýâ. Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà äýä á¿òýö, ¿éë÷èëãýýòýé
õîëáîîòîé îëîí ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã áîëîâ÷ ñàíõ¿¿æèëò áàãà ó÷èð ¿¿ðãýý
áèåë¿¿ëýõ ÷àäâàð ìóóòàé áàéíà. Ìàë ìàëëàãààã áîëîí Ãàçðûí òóõàé
õóóëü ä¿ðìèéã ººð÷ëºãäºí áóé íºõöºë áàéäàëä çîõèöóóëæ, ºâºë溺,
õàâàðæààíû áýë÷ýýð, õàäëàíãèéí òàëáàéã ìàë÷èí ºðõ þì óó ìàë÷íû
á¿ëýãò îëãîõ çýðãýýð ñàéæðóóëàõ îðîëäëîãî õèéæ áàéíà.
   Õî¸ðäóãààð á¿ëýãò íààíàäàæ 1960-ààä îíîîñ òóí ìóóäàæ ýõýëñýí
áýë÷ýýðèéí òºëºâ áàéäàë, á¿òýýìæ áîëîí öºëæèëòèéí ÷èã õàíäëàãûã
íýãòãýí ä¿ãíýíý. Áýë÷ýýðèéí äîðîéòîë íü ÷óõàìäàà ìàëûí òîîíû
òàñðàëòã¿é ºñºëò, áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàäàã ìàëëàãààíû
ñèñòåìýýñ áîëæ áàéíà óó ýñâýë óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòººñ

16
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



øàëòãààëæ áàéíà óó ãýäãèéã òîäîðõîé ÿëãàí ñàëãàõàä ºíººãèéí
áàðèìò ìýäýýëýë õàíãàëòã¿é áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëò ýíý á¿ëãèéí ãîë
ä¿ãíýëò þì. Ýäèéí çàñãèéí øèëæèëòòýé óÿëäàí áýë÷ýýðèéã äóð
çîðãîîð àøèãëàäàã ñèñòåì òîãòîõîîñ á¿ð ºìíº áýë÷ýýð äîðîéòîõ
õàíäëàãà èëýð÷ ýõýëñýí ó÷ðààñ óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò áýë÷ýýðèéã
äîðîéòóóëàõ ãîë õ¿÷èí ç¿éë áàéñàí ãýæ ¿çýõ ¿íäýñëýëòýé þì. Ãýõäýý
îíîëûí ¿¿äíýýñ ÷ ¿çñýí, ïðàêòèê òóðøëàãààñ ÷ õàðñàí áýë÷ýýðèéã
äóð çîðãîîð àøèãëàõ íü áàñ áýë÷ýýðèéã äîðîéòóóëàõ ¿íäñýí õ¿÷èí
ç¿éë ìºí. Ìîíãîë îðíû íºõöºëä ìàë ñ¿ðãèéã óëèðëààð áîëîí
æèëýýñ æèëä ñýëãýí áýë÷ýýðë¿¿ëæ ìàëëàõ øààðäëàãàòàé áàéäãèéí
óëìààñ áýë÷ýýðèéã õóâü÷ëàõ áîëîìæã¿é áºãººä ìàë÷äûí õàìòûí
¿éë àæèëëàãààãààð äàìæóóëàí áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàõûã
õóìèõ íü áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûã áóóðóóëàõ öîðûí ãàíö àðãà þì.
Õóäàã ãàðãàõ, óñàëãàà õèéõ, õàäëàí áýëòãýõ, áýë÷ýýðèéí á¿òýýìæèéã
äýýøë¿¿ëýõ çýðýã óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã 纺ëð¿¿ëýõýä
øààðäëàãàòàé àðãà õýìæýý àâàõàä õàìòûí ¿éë àæèëëàãàà õýðýãòýé
áàéãàà íü ýíý ä¿ãíýëòèéã áàòàëæ ºãºâ.
    äóãààð á¿ëýãò ìàë÷äûí ¿éë àæèëëàãàà, ñýòãýë ç¿éí ººð÷ëºëòèéã
òîäîðõîéëîã÷ ýäèéí çàñãèéí, ýäèéí çàñãèéí áóñ áîëîí áîäëîãûí
õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã øèíæëýí ãàðãàæ, áýë÷ýýðèéí òºëºâ áàéäëûã
ñàéæðóóëàõ, öºëæèëòèéã ñààðóóëàõàä àøèãëàæ áîëîõ ýäèéí çàñãèéí
õºø¿¿ðãèéí áîäëîãûã òîäðóóëàí àâ÷ ¿çíý. Õàðàìñàëòàé íü ìàë÷äûí
¿éë õºäëºë áîëîí ìàë÷èä áîäëîãî, õºòºëáºðèéã õýðõýí õ¿ëýýí àâ÷
ÿìàð õàðèó ¿éëäýë ¿ç¿¿ëäýã òàëààð õèéñýí ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãàà
õàðààõàí áàéõã¿é áàéíà. Òèéìýýñ ýíý á¿ëýãò õèéñýí òààìàãëàëûã
ººð÷ëºãäºæ áóé íºõöºë áàéäàëä íèéö¿¿ëýí ìàë÷äûí ¿ç¿¿ëýõ õàðèó
¿éëäëèéí áàéäàë, òýä íººöºº õýðõýí õóâààðèëæ áàéãàà, öî÷èðäîëä
õàðèó ¿éëäýë ¿ç¿¿ëäýã ò¿¿õýí ÷èã õàíäëàãûã ¿íäýñëýæ ãàðãàõàä
õ¿ðýâ. Ãýõäýý ýíý ìýò õÿçãààðëàãäìàë ìýäýý áàðèìòàä òóëãóóðëàí
åðºíõèéä íü àâ÷ ¿çâýë ìàë÷èä ýäèéí çàñãèéí óðàìøóóëàë áîëîí
òýäíèé ýðãýí òîéðîíä ãàð÷ áàéãàà ººð÷ëºëòºä ñ¿ðõèé ìýäðýìæòýé
õàíäàæ, õàðèó ¿éëäýë õèéäýã áîëîõ íü òîäîðõîé áàéíà. Ýíý á¿ëýãò
òàòâàð, òàòààñ çýðýã ºðãºí õ¿ðýýòýé õºø¿¿ðãèéí áîäëîãûã ¿íýëæ
öýãíýõ áîëîâ÷, îäîîãèéí íºõöºëä áýë÷ýýðèéí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíò
õèéëãýõ ¿¿äíýýñ ìàë÷äàä òàòâàðûí áîäëîãîîð íºëººëºõ îðîëäëîãî
õèéõ íü ¿ð ºãººæ ìóóòàé áîëîõ þì óó ýñâýë ìàë÷äûí àìüæèðãààíû
ò¿âøèíã óëàì ìóóòãàõàä õ¿ðãýæ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõûí ýñðýã ¿éëäýë
áîëíî ãýäãèéã õàðóóëíà.
    ä¿ãýýð á¿ëýãò áýë÷ýýðèéã óëèðëààð ñýëãýæ àøèãëàõ, ºí溺æ
àìðààõ, ñàéæðóóëàõ, çàì, óñò öýã çàñâàðëàõ, õàäëàí áýëòãýõ, õàøèõ
çàìààð àøèãëàãäààã¿é áýë÷ýýðèéã àøèãëàõ çýðýã áýë÷ýýðèéí
äîðîéòîë, öºëæèëòèéã áóóðóóëàõ òåõíîëîãèéí øèíæòýé øèéäýë áàéæ

                                                               17
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



áîëîõ ýñýõèéã ñóäàëæ òîãòîîíî. Ýäãýýð àðãà àæèëëàãàà, ïðàêòèêèéã
íàðèéâ÷ëàí òîäîðõîéëæ ãàðãàñàí áºãººä îëîíõè íü áýë÷ýýðèéí òºëºâ
áàéäàë, á¿òýýìæèä ýåðýã íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéãààã õàðóóëñàí áîëíî.
Ýíý á¿ëãèéí ãîë ä¿ãíýëò íü äýýðõ øèéäë¿¿ä óëàìæèëæ èðñýí ìýäëýãò
ýñâýë ñ¿¿ëèéí ¿åèéí øèíæèëãýý ñóäàëãààãààð áàòëàãäñàí ìýäëýãò
òóëãóóðëàñàíä îðøèíî. Õàðàìñàëòàé íü òåõíîëîãèéí îëîí øèéäëèéã
õýðýãæ¿¿ëýõýä ìàë÷äûí õàìòûí ¿éë àæèëëàãàà, ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí
òåõíèêèéí äýìæëýã òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé áàéãàà þì. Ýíý íü
ýäãýýð àðãà òåõíîëîãèéã íýâòð¿¿ëæ õýðýãæ¿¿ëýõýä ìàë÷äûí õàìòûí
¿éë àæèëëàãààã õºõ¿¿ëýí äýìæèõ óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëòûí
á¿òöèéã /èíñòèòóöèéã/ áîëîâñðîíãóé áîëãîõ øààðäëàãàòàé ãýñýí ¿ã
þì.
   Òèéìýýñ  äóãààð á¿ëýãò ýäãýýð òåõíîëîãèéí øèéäëèéã õýðýãëýõýä
øààðäàãäàõ õàìòûí àæèëëàãààã ÿâóóëàõ, ò¿¿í÷ëýí áýë÷ýýðèéã äóð
çîðãîîð àøèãëàäàã íºõöëèéã áàãàñãàõ þì óó á¿ð çîãñîîæ ÷àäàõóéö
õóâèéí õýâøëèéí ýñâýë ìàë÷äûí õàìòûí îðîëöîîíä òóëãóóðëàñàí
íèéòèéí ýçýìøëèéí íººöèéí ìåíåæìåíòèéã ýðõëýõ ÷àäàâõè
á¿õèé ÿìàð èíñòèòóöè õýðýãòýé áàéãààã ãàðãàíà. Ìîíãîë îðíû óóð
àìüñãàëûí õýëáýëçýëòýé áàéäàë íü ìàë ñ¿ðãèéã óëèðëààð áîëîí æèë
æèëèéí òóðøèä í¿¿äýëëýí àäãóóëàõàä õ¿ðãýäýã. Øèíýýð áàéãóóëàõ
èíñòèòóöè íü õàìðàõ õ¿ðýý, äàâòàìæààðàà àãðî-ýêîëîãèéí á¿ñ¿¿äýýð
õýëáýëçýëòýé áàéäàã ýíý õî¸ð òºðëèéí í¿¿äýë õºäºë㺺íèéã õàíãàí
çîõèöóóëàõ ÷àäàâõèòàé áàéõ ó÷èðòàé.
   Í¿¿äýë õºäºë㺺íèé çàé, äàâòàìæ àãðî-ýêîëîãèéí á¿ñýýð
õàðèëöàí àäèëã¿é áºãººä òýíöâýðò áóñ ýêîñèñòåì á¿õèé öºë,
öºëºðõºã õýýðò èõ áàéäàã. Òýíöâýðò-òýíöâýðò áóñ õîëèìîã ýêîñèñòåì
á¿õèé õýýð, ºíäºð óóëûí á¿ñýä æèë á¿ð í¿¿äýëëýõ íü áàéíãûí
¿çýãäýë áèø áºãººä ãàãö õ¿íäõýí æèëä òîõèîíî. Õàðèí òýíöâýðò
ýêîñèñòåì á¿õèé îéò õýýðèéí á¿ñýä õàìãèéí îíöãîé æèëä ººð òèéø
í¿¿õ áºãººä óëèðëûí í¿¿äýë ÷óõàë õýâýýð áàéäàã. Ãýõäýý óëèðëûí
í¿¿äýë áóñàä ãàçðóóäûíõààñ ¿ëýìæ áîãèíî áàéäàã. Òèéìýýñ ìàë÷äûí
áàéãóóëëàãóóäûí øèéäâýðëýõ çîðèëòóóä ýäãýýð àãðî-óóð àìüñãàëûí
á¿ñ¿¿äýýð ýðñ ÿëãààòàé íü ìýäýýæ. ¯¿íèéã áàéãóóëàõ èíñòèòóöè,
áàéãóóëëàãûí á¿òýö çàãâàðûã ãàðãàõàä õàðãàëçàí ¿çâýë çîõèõ þì.
Ìîíãîë îðíû íºõöºëä òîõèðîõ èíñòèòóöèéí íýã çàãâàð ãýæ áàéõã¿é.
   Ìàë÷äûí çîõèñòîé áàéãóóëëàãûí ñóóðü òàâèõàä õýýð, ºíäºð
óóëûí á¿ñèéí òýíöâýðò-òýíöâýðò áóñ õîëèìîã, îéò õýýðèéí á¿ñèéí
òýíöâýðò ýêîñèñòåìèéí íºõöºëä äýâøèë ãàð÷ áàéíà.  äóãààð á¿ëýãò
íóòàã äýâñãýðò òóëãóóðëàñàí ìàë÷äûí áàéãóóëëàãà áîëîõ òîäîðõîé
õèë õÿçãààðòàé, á¿õ ìàë÷èí íèéòèéí ýçýìøëèéí íóòàãòàà ºâºë溺,
õàâàðæààòàé, á¿ãäýýðýý ãèø¿¿í÷ëýë á¿õèé Áýë÷ýýð àøèãëàëòûí
õýñãèéí (ÁÀÕ) òóõàé ºã¿¿ëíý. ÁÀÕ - ¿¿äèéí íóòãèéí õèë çààã íü

18
                              ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



ò¿¿íèéã äàâàí óëèðëààð í¿¿äýëëýõèéã õÿçãààðëàõ áîëîâ÷ áýðõøýýë
õ¿íäðýë òîõèîëäñîí æèëä í¿¿äýëëýí ºíãºðºõèéã çºâøººðíº. ÁÀÕ-
¿¿ä ñóìûí ò¿âøèíä ÁÀÕ-èéí Õîëáîîíä íýãäýíý. Ñóìûí íóòãèéã ÁÀÕ-
¿¿äýä õóâààðèëàõ àñóóäëûã òóõàéí îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, íóòàã
äýâñãýðèéí óäèðäëàãûí äýìæëýãòýéãýýð ÁÀÕ-¿¿ä áîëîí ÁÀÕ-èéí
Õîëáîîíû õ¿ðýýíä ººðñ人 ÿðèëöàí òîõèð÷ øèéäâýðëýíý. ÁÀÕ á¿ð
ººðèéí Áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí òºëºâëºãººã (ÁÌÒ) áîëîâñðóóëàõ
áºãººä ÁÀÕ-èéí Õîëáîîíû ò¿âøèíä óÿëäóóëàí çîõèöóóëíà. Ñóì
äóíäûí í¿¿äýë õºäºë㺺íèéã ñóìûí çàñàã äàðãà õºðø çýðãýëäýýõ
ñóìòàé õýëýëöýýð õèéæ øèéäâýðëýíý. ªâºë溺, õàäëàíãèéí òàëáàé,
îòðûí íóòàã, ºí溺æ àìðààõ áýë÷ýýðèéã ÁÌÒ-íä òîäîðõîéëæ îëãîíî.
Ìàë ñ¿ðãèéã áîëîí áýë÷ýýð ñàéæðóóëàõ, çàì çàñàõ, óñò öýã áàðèõàä
øààðäàãäàõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí òºëºâëºãººã ìºí ÁÌÒ-íä òóñãàíà.
Îòðûí íººö áýë÷ýýðèéã ÁÀÕ-¿¿äýä áýë÷ýýð îëãîõîîñ ºìíº òîãòîîõ
øààðäëàãàòàé. ¯¿íèéã îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà ÁÀÕ-¿¿ä áîëîí
ÁÀÕ-èéí Õîëáîîòîé çºâëºëäºí øèéäâýðëýíý.
   6 äóãààð á¿ëýãò ýäãýýð ñèñòåìèéí (ÁÀÕ-èéí) òóðøëàãûã
¿ðãýëæë¿¿ëýí ñóäàëæ, õàíäèâëàã÷äèéí ñàíõ¿¿æèëòòýé ÿíç á¿ðèéí
òºñë¿¿äèéí àðàé ººð õýëáýðýýð õýðýãëýæ áóé ýíý ñèñòåìèéí ¿ð
ºãººæ, òîãòâîðò áàéäëûã çýðýãö¿¿ëýí ñóäàëñàí ä¿íã íýãòãýõ áîëíî.
Çýðýãö¿¿ëñýí ñóäàëãààãààð òºñë¿¿äèéí ç¿ãýýñ ìàë÷äûí áàéãóóëëàãûã
áàéãóóëàõàä áàðèìòàëñàí ÿíç á¿ðèéí õàíäëàãûã ÿìàð íýã òºñºë
õýðýãæýýã¿é ñóìûíõòàé õàðüöóóëàõ þì. Íóòàã äýâñãýðò òóëãóóðëàñàí
ìàë÷äûí áàéãóóëëàãà òóí íààøòàé ¿ð ä¿íä õ¿ðýõýýð áàéãàà íü ãîë
ç¿éë áîëîâ÷ òºñë¿¿äèéí ñàíàë áîëãîäîã ìàë÷äûí áàéãóóëëàãûã
áàéãóóëàõ àðãà, õàíäëàãà ¿ð ºãººæèéí õóâüä ìàãàäã¿é òîãòâîðòîé
áàéäëûí õóâüä ÷ ¿ëýìæ ÿëãààòàé þì. Áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí
òºëºâëºãººãººð äàìæóóëàí áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûã áàãàñãàæ,
á¿òýýìæèéã íü äýýøë¿¿ëñíèé äàðàà ÷ ìàëûí òîî òîãòâîðòîé áóñ
áàéñààð áàéõ òóë ýäãýýð òºñëèéí àëü íü ÷ ìàëûí òîîã õÿíàõ ò¿âøèíä
õ¿ðòýë äýâæýýã¿é áàéíà. Õàðèí íóòàã äýâñãýðò òóëãóóðëàñàí ìàë÷äûí
õ¿÷òýé áàéãóóëëàãà ìàëûí òîîã õÿãààðëàõ àñóóäëûã õýðýãæ¿¿ëýõ
öîðûí ãàíö àðãà çàìûã ñàíàë áîëãîõ ÷àäàìæòàé þì.
   Íóòàã äýâñãýðò òóëãóóðëàñàí ÁÀÕ-¿¿äèéã öºë, öºëºðõºã õýýðèéí
á¿ñèéí ñóìäàä áàéãóóëàõ ýñýõ àñóóäàë òýíöâýðò ýêîñèñòåì á¿õèé
á¿ñ¿¿äèéíõèéã áîäâîë òîäîðõîé áóñ þì. Öºë, öºëºðõºã õýýðèéí
á¿ñèéí ìàë÷èí ºðõ¿¿ä ººð õîîðîíäîî õîë çàéä îðøäîã, í¿¿äýë
ñóóäàë íü ÷ îëîí ó÷èð ÁÀÕ-¿¿äèéã ñóìààñ äîîä ò¿âøèíä áàéãóóëáàë
õýò æèæèã íýãæ áîëîõ òàëòàé. Ýíä ìàë÷íû õîëáîîã ñóìûí ò¿âøèíä
áàéãóóëæ, àéìãèéí ò¿âøèíä íýãòãýí õîëáîî áîëãîõ íü ç¿éòýé ìýò.
Òýãâýë èéì áàéãóóëëàãà, õîëáîîäûí ¿¿ðýã ôóíêö ºìíº äóðäñàí
ñèñòåìýýñ (ÁÀÕ) ÿëãààòàé áàéõ áîëíî.

                                                                19
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



   7 äóãààð á¿ëýãò ºíººãèéí Ãàçðûí òóõàé áîëîí áýë÷ýýðòýé
õîëáîîòîé õóóëèóä áýë÷ýýðèéí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíò, áýë÷ýýðèéã
äóð çîðãîîð àøèãëàõ ÿâäëûã õÿíàõàä øààðäëàãàòàé îëîí ç¿éëèéã
òóñãàñíûã õàðóóëíà. Ãýõäýý õóóëèéí çààëòóóä õàðààõàí á¿ðýí
òºãºëäºð áóñ, îëîí çààëò ïðàêòèêò õýðýãæýýã¿é áàéíà. Òóõàéëáàë
ºíººãèéí õóóëü ýðõ ç¿éí íºõöºë íü íóòàã äýâñãýðò òóëãóóðëàñàí ÁÀÕ
øèã ìàë÷íû áàéãóóëëàãóóäûí ñóóðèéã òàâüæ õàðààõàí ÷àäàõã¿é áàéíà.
Òèéìýýñ ýíý á¿ëýãò õóóëü ýðõ ç¿éã öààøèä ººð÷ëºí øèíý÷ëýõèéã
çºâëºâ. Ìîíãîë îðíû îëîí ÿíç íºõöºë, øààðäàãäàæ áàéãàà ìàë÷äûí
õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû ìºí ÷àíàð, õàìðàõ õ¿ðýýã õàðãàëçàí ¿çâýë
óëñûí õýìæýýíèé õóóëü òîãòîîìæèéã áîëîâñðóóëàõ íü ÷óõàë þì.
Àãðî-ýêîëîãèéí á¿ñ á¿ðýýð òóñàä íü õóóëü ãàðãàõ áîëîìæã¿é, òýãýõ
÷ øààðäëàãàã¿é òóë îðîí íóòãèéí äýìæëýãòýéãýýð ìàë÷äûí ººðèéí
ãýñýí áàéãóóëëàãûã áàéãóóëàõ ýðõ îëãîõ óëñ îðîí äàÿàð ¿éë÷ëýõ
íýãäñýí õóóëü ç¿éí òºñëèéã øèíý õóóëèíä ñàíàë áîëãîæ áàéãàà þì.
Èíãýõ íü “Íîãîîí àëò” òºñ뺺ñ ñóìäàä õýðýãæ¿¿ëýõèéã îðîëäîæ
áàéãàà áýë÷ýýð àøèãëàõ ýðõ, í¿¿äýë õºäºë㺺íèéã çîõèîí áàéãóóëàõ
ýëäýâ õóâèëáàðûã àøèãëàõ áîëîëöîîòîé áîëîõ þì. Èéì õàíäëàãûã
óäèðäëàãà áîëãîñîíîîð îðîí íóòãèéí ìàë÷íû áàéãóóëëàãóóä
õóóëèàð îëãîãäñîí áýë÷ýýð àøèãëàëòûã çîõèöóóëàõ ýðõ ìýäëýý
áîëîí áýë÷ýýðèéí ãàçðàà õýðõýí àøèãëàõûã ººðñ人 òîäîðõîéëæ
õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëîõ þì.
   ÁÀÕ-èéí ñèñòåìèéã äýìæèæ óðàãøëóóëàõàä îðîí íóòãèéí çàñàã
çàõèðãààíû ¿¿ðãèéí òàëààð  äóãààð á¿ëýãò øèíæëýí ãàðãàñàí
áºãººä 8 äóãààð á¿ëýãò çàñãèéí ãàçðûí ¿¿ðãèéã õàðóóëàâ. Çàñãèéí
ãàçàð ìàë àæ àõóéí ñàëáàðòàé õîëáîîòîé îëîí òàëò ¿éë àæèëëàãààã
õàðèóöíà. Åðºíõèé ÷èãëýëèéí õóâüä çàñãèéí ãàçàð íººö àøèãëàã÷äûí
õèéâýë çîõèõ áîäèò ìåíåæìåíòýä áèø ñòðàòåãèéí óäèðäëàãàä áîëîí
áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéã äýìæèõýä ò¿ëõ¿¿ àíõààðàõ ó÷èðòàé.
¯ëýìæõýí àõèö äýâøèë ãàð÷ áàéãàà ÷ ãýñýí ñòðàòåãè, áîäëîãî, ¿éë
àæèëëàãàà, õóóëü õýðýãæ¿¿ëýõ ò¿âøèíä Çàñãèéí ãàçðûí óäèðäëàãà
õàíãàëòã¿é õýâýýð áàéíà. ªºðººð õýëáýë ºíººãèéí ÿäóóðëûí èõñýëò,
áýë÷ýýðèéí áîëîí ìàë àæ àõóéí á¿òýýìæèéí áóóðàëò ãýñýí õîñ
õÿìðàëûí ñîëèáöîëä Çàñãèéí ãàçðûí ºíººãèéí ñòðàòåãè, áîäëîãî
¿éë àæèëëàãàà äýýä çýðãýýð óÿëäàí çîõèöîæ, òóëãàìäààä áàéãàà
àñóóäëûã øèéäâýðëýõ ò¿âøèíä áàéæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Ñàíõ¿¿ãèéí
òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ áîäëîãûí ñààòàë íü îðîí íóòãèéí çàñàã
çàõèðãààíû îäîîãèéí áîëîí èðýýä¿éä çàéëøã¿é íýìýãäýõ ¿¿ðýã
õàðèóöëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷ºäºð òóøàà áîëæ áàéíà. Èéìä
õºäººãèéí õºãæëèéã äýìæèõèéí òóëä òºâ îðîí íóòãèéí óäèðäëàãûí
ñèñòåìä ¿íäñýí øèíý÷ëýë õèéõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé. ̺í ñóìûí
ò¿âøèíä ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûí ÷èãëýëýýð ¿ç¿¿ëæ áàéãàà òºðèéí


20
                            ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



¿éë÷èëãýýíèé çîõèöóóëàëòûã ñàéæðóóëàõ õýðýãòýé áàéíà. Îðîí
íóòàãò çîõèöóóëàã÷èéí ¿¿ðãèéã ÷àäâàð ñàéòàé, íººö áîëîìæ á¿õèé
ãàçðûí äààìàëä ¿¿ð¿¿ëæ áîëîõ þì. Ìàë ýìíýëãèéí àæèë, ¿éë÷èëãýýã
öààøäàà õóâèéí ñåêòîðò òóëãóóðëàí ¿ç¿¿ëæ, ÁÀÕ-¿¿ä áîëîí ÁÀÕ-èéí
õîëáîî ýðõëýí òóõàéí îðîí íóòãèéí õ¿í çîí, áàéãóóëëàãà, íýãæèéí
õ¿÷èéã àøèãëàí õàìòûí íèéãýìëýãò ò¿øèãëýñýí ìàë ýìíýëãèéí
àæèëòíóóäûã ñóðãàí áýëòãýæ, çàñãèéí ãàçðûí õàì ñàíõ¿¿æèëòòýéãýýð
õºëñººð àæèëëóóëàí ìàë÷äûí ìàë ýìíýëãèéí ìýäëýã ÷àäâàðûã
äýýøë¿¿ëæ áîëíî. Ìàë ¿ðæëèéí àæèë, ¿éë÷èëãýýã ìºí èéì ìàÿãààð
øèéäýæ áîëîõ þì.
   պ人 àæ àõóé, ÿëàíãóÿà ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûí òàëààðõ
ìýäëýãèéã áýõæ¿¿ëýí ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Áîäëîãî,
õºòºëáºð¿¿äèéí õÿíàëò, ¿íýëãýý, õºäºº àæ àõóéí ÷èãëýëèéí
ñóäàëãàà, øèíæèëãýý áîë øèéäâýð ãàðãàõ ÷óõàë õýðýãñýë
ìºí. Øèíæèëãýý ñóäàëãààíû àæëûã ºðãºæ¿¿ëýí ñàéæðóóëàõ
øààðäëàãàòàé. Õýðýãëýã÷äèéíõýý ºìíº õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã õºäºº
àæ àõóéí ýêñòåéíøíèéã ñàéæðóóëàí, äýâøèëòòýé ìýäëýãèéã ò¿ãýýí
äýëãýð¿¿ëýõýä îíöãîé àíõààðâàë çîõèíî. Îëîí íèéòýä áîëîí øèéäâýð
ãàðãàã÷äàä ìýäëýã ò¿ãýýõ àæëûã ìºí ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé
áàéíà. Ýöýñò íü, òóñãàé ìýðãýæëèéí áîëîí èõ ñóðãóóëèóäûí ò¿âøèíä
õºäºº àæ àõóéí ìýðãýæèëòýí áýëòãýõ ñóðãàëòûã áîëîâñðîíãóé
áîëãîõ õýðýãòýé áàéíà. Òóñãàé ìýðãýæëèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã
øèíý÷èëæ, îð÷èí ¿åèéí ìýäëýã áîëîí Ìîíãîë óëñûí ìàë àæ àõóéí
íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí íºõöºë áàéäëûã òóñãàõ ¿¿äíýýñ պ人 àæ
àõóéí èõ ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ
øààðäëàãàòàé.
   9 ä¿ãýýð á¿ëýãò ìàë÷íû àìüæèðãààíû ò¿âøèíã òîãòâîðæóóëàí
ñàéæðóóëàõ, ìàë àæ àõóéã òîãòâîðòîé õºãæ¿¿ëýõýä ó÷èð÷ áàéãàà çàõ
çýýëèéí áîëîí á¿òýýãäýõ¿¿í áîðëóóëàëòûí õ¿íäðýë áýðõøýýëèéã
àâ÷ ¿çíý. ªíººãèéí áàéäëààð Ìîíãîë óëñàä íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí
ìàëûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëòûí ñ¿ëæýýã õºãæ¿¿ëýõýä ÷ºäºð
òóøàà áîëæ áàéãàà õýä õýäýí àñóóäàë áàéíà. Òóõàéëáàë, ìàëûí
ýð¿¿ë àõóé áàòàëãààòàé áèø, ò¿¿í÷ëýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðò
íèéö¿¿ëýí ¿íý òîãòîîäîãã¿éòýé óÿëäàí ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàð ìóóäàæ
ýêñïîðòîä áàðàã ãàðàõã¿é áàéíà. Àìüä ìàë þì óó ìàõíû ýêñïîðòûí
çàõ çýýëèéã ñýðãýýõýä ìàë ýìíýëýãèéí ¿éë÷èëãýý, ìàëûí ºâ÷íèé
õÿíàëòûã ñàéæðóóëàõ ÿâäàë õàìãèéí ÷óõàë þì. Ýêñïîðòûí çàõ çýýëä
íýâòðýõã¿éãýýð ìàë àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë, ìàëûí àøèã øèìèéã
íýìýãä¿¿ëñýí ÷ çºâõºí ¿íèéã õÿìäðóóëàõàä ë õ¿ðãýõ áîëíî.
   Ìàëûí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë, áîðëóóëàëòûã ñàéæðóóëæ,
îðëîãî íýìýãä¿¿ëýõýä õýäýí õóâèëáàð áàéæ áîëîõ áàéíà. Ãýâ÷
ìàëûí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë, áîðëóóëàëòûã ñàéæðóóëàõ íü

                                                              21
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



¿éëäâýðëýã÷èä, çàõ çýýëèéí õàìòûí àæèëëàãààã øààðääàã. Ìàëûí
íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñ¿ëæýýã õºãæ¿¿ëýõ íü ìàë÷èí
ºðõèéí àìüæèðãààã ñàéæðóóëàõàä àñàð èõ ¿¿ðýãòýé. պ人ãèéí
àæèëã¿é áàéãàà õ¿í àìûí çàðèì õýñãèéã ýíý ¿éë àæèëàãààíä òàòàí
îðîëöóóëæ áîëíî.
    Ãàíòàé çóíû äàðàà ìàëûí òîîã öººëºõ íü ìàë÷äûí õóâüä îíöëîã
àñóóäàë þì. Çàñãèéí ãàçàð, ìàë÷äûí õàìòûí íèéãýìëýã, õóâèéí
õýâøëèéíõýí ýíý àñóóäëûã õàìòäàà õºíäâºë ìàë÷äûí àìüæèðãàà,
ò¿¿í÷ëýí áýë÷ýýðèéí ãàçðûã õàäãàëàí õàìãààëàõàä îëîí òàëûí
íààøòàé íºëºº ¿ç¿¿ëýõ áîëíî. Ýäèéí çàñãèéí àìüäðàõ ÷àäâàðòàé
øèéäýë ãàðãàõàä öààøäûí øèíæèëãýý, çàõ çýýëèéí íÿãò íÿìáàé
ñóäàëãàà, òåõíîëîãèéí äýìæëýã õýðýãòýé áîëíî.
   10 äóãààð á¿ëýãò ìàë÷äûí àìüæèðãààíû ò¿âøèíã òîãòâîðòîé
äýýøë¿¿ëýõ, áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõ íýìýëò
õºø¿¿ðýã, ìåõàíèçìóóäûí ÷àäàâõèéã øèíæèëæ ¿çíý. Ìàëûí òîîíä
þì óó áýë÷ýýð àøèãëàñàíû òºëºº òàòâàð îíîîõ íü áýë÷ýýðò ¿ç¿¿ëýõ
äàðàìòûã áàãàñãàæ áîëçîøã¿é ÷ ýäèéí çàñãèéí ºíººãèéí áýðõøýýëèéã
õàðãàëçàæ ¿çâýë èéì òºðëèéí òàòâàð ÿäóóðëûã áóóðóóëàõààñàà
èë¿¿ ãààðóóëæ ìýäýõ ó÷èð õýðýãëýõèéã çºâëºìººðã¿é ìýò. Ýíý íü ýð
ñóâàé áîëîí òàâèóë ìàëä îíîîõ òàòâàðò ÷ ìºí àäèë õàìààðíà. Áàÿí
÷èíýýëýã ìàë÷äûí íóðóóíä ýí ò¿ð¿¿í áóóõ ºñãºí íýìýãä¿¿ëýõ òàòâàð
íààøòàé íýìýëò õºø¿¿ðýã ìýò áîëîâ÷ èéì ìàãàäëàëûã õàðààõàí
ñóäàëæ òîãòîîãîîã¿é áàéíà.
   ÁÀÕ-¿¿ä íóòàãòàà ò¿ð îðñîí ìàë÷äààð áýë÷ýýð àøèãëàñàíû
òºëáºð òºë¿¿ëýõ íü áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí èë¿¿ íàéäâàð
òºð¿¿ëýõ¿éö õýðýãñýë þì. ¯¿íýýñ îðñîí îðëîãûã ìàë÷äûí õàìòëàãò
¿ëäýýæ, áýë÷ýýðèéã ñàéæðóóëàõ öààøäûí àæëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä
çîðèóëàõ þì óó ãèø¿¿ääýý ºã÷ áîëíî. Ýíý àñóóäëûã àõèóëàí ñóäàëæ,
¿òýð ò¿ðãýí çóóð àæèë õýðýã áîëãîâîîñ çîõèëòîé.
   Õ¿¿õäèéí òýòãýìæ çýðýã òºðººñ øóóä ºãäºã òýòãýëýã íü ÿäóó
ìàë÷äûí îðëîãûí ÷óõàë ýõ ¿¿ñâýð þì. Øóóä òýòãýëýã íü èë¿¿äýë
íººö áîëäîãã¿é ó÷ðààñ áàéãàëü îð÷èíä õàëã¿é áºãººä ÿäóóðëûã
áóóðóóëàõàä ÷èãëýñýí Äýëõèéí õóäàëäààíû áàéãóóëëàãûí áîäëîãûí
òîõèðîìæòîé õýðýãñýë áîëäîã. ßäóóðëûã áóóðóóëàõ øóóä òýòãýìæèéí
íýìýëò ìåõàíèçìèéã öààøèä ñóäàëæ ¿çâýë çîõèíî.
   Ìÿíãààñ äýýø ìàëòàé çàðèì ìàë÷äàä “Ìÿíãàò ìàë÷èí” - íû
øàãíàë õ¿ðòýýæ, 2008 îíä äîòîîä çàõ çýýë äýýð íîîëóóðûí ¿íý
óíàñàíû äàðàà ÿìààíûõ íü òîîãîîð ìºíãºí òºëáºð îëãîñîí çýðýã
áýëýã òýìäãèéí øèíæòýé óðàìøóóëëóóä íü çîõèñòîé äýìæëýã áîëæ
÷àäñàíã¿é. Òîãòâîðòîé ìåíåæìåíòèéã õºõ¿¿ëýí äýìæèõ¿éöýýð
øàãíàë, óðàìøóóëëûí æóðìûã áèé áîëãóóøòàé.


22
                              ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



   Ìàë÷èä ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë÷èëãýý àâàõ íü ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûí
òºäèéã¿é àæ àõóéí áóñ ñàëáàðûí õºãæèëä ÷ òóñ äýì áîëíî. Áàíêíû
ñàëáàð äàíãààðàà èéì äýìæëýãèéã ¿ç¿¿ëæ ýñ ÷àäíà. Öààøäàà ÁÀÕ-
èéí ìàë÷äûí ýðãýëòéèí ñàí íü æèæèã çýýëèéí õýðýãöýýã õàíãàõ ÷óõàë
áîëîìæ þì.
   Õàíäèâëàã÷äûí ñàíõ¿¿æèëòòýé îëîíõ òºñºë íü ìàë÷äûí
õºðºí㺠îðóóëàëòûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä òóñëàõ çîðèëãîîð äýìæëýãèéí
ìºíãºí òýòãýëýã îëãîõ àæëûã àëü õýäèéíýý õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýýä
áàéíà. Õàðàìñàëòàé íü èéì ñàíõ¿¿æèëò áàãà áàéãàà áºãººä
áýëòãýæ áîëîâñðóóëñàí áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí òºëºâëºãººã
õýðýãæ¿¿ëýõýä õ¿ðýëöýõã¿é áàéíà. Õàíäèâëàã÷äûí ìºíãºí òýòãýëýã
óðò õóãàöààíä òîãòâîðòîé áàéæ ÷àäàõ ñàíõ¿¿æèëòèéí ñèñòåì áèø þì.
Ìîíãîë óëñàä ìàë÷äûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áàéíãûí
ä¿éö¿¿ëñýí ìºíãºí òýòãýëãèéí ñèñòåìèéã õºãæ¿¿ëýõèéã çºâëºâ. Ýíý
òîõèîëäîëä õàíäèâëàã÷èä òºñºâò äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ þì óó ñàëáàðûí
ñàíõ¿¿æèëò õèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí èéì ñèñòåìä õóâü íýìýð îðóóëæ
áîëîõ þì.
    Ýíý òàéëàíãèéí òóðøèä èðýýä¿éä íýìæ õèéâýë çîõèõ àæëûí
àãóóëãûã ñàíàë áîëãîæ ãàðãàñàí áîëíî. 11 ä¿ãýýð á¿ëýãò ýäãýýðèéã
äîðõè äîëîîí ãàð÷ãèéí äîð òîéìëîí íýãòãýâ. ¯¿íä: 1) Ìýäëýã, 2) Õóóëü
ýðõ ç¿éã ñàéæðóóëàõ, ) Ìàë÷äûí õàìòûí ¿éë àæèëëàãàà, ) Ìàëûí
íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë, ) Áýë÷ýýðèéí
ãàçðûã çîõèîí áàéãóóëàõ èíñòèòóöèéí äýìæëýã, 6) Õàì ñàíõ¿¿æèëò,
7) Ìàë÷äûí ¿éë àæèëëàãààíä íºëººëºõ íýìýëò õºø¿¿ðýã ìåõàíèçì
çýðýã áîëíî.




                                                                 2
     ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ:

     ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË ÀÆ ÀÕÓÉÍ
     ÒÀËÀÀÐÕ ¯ÍÄÑÝÍ ÌÝÄÝÝËÝË




2
                                        ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



1.1 Áàéð ç¿é, óóð àìüñãàë, ýêîëîãèéí á¿ñ

1.1.1 Áàéð ç¿é

   Ìîíãîë 1.6 ñàÿ êì2 íóòàã äýâñãýðòýé, óóëàðõàã îðîí áºãººä
íóòãèéí 8 îð÷èì õóâü íü äàëàéí ò¿âøèíýýñ äýýø (äòä) 1000 ì-ò,
èõýâ÷ëýí 1000 - 100 ì-ò ºðãºãäñºí áàéäàã. Õàìãèéí íàì äîð ãàçàð íü
íóòãèéí ç¿¿í õýñýãò îðøèõ Õºõ íóóð (äòä 2 ì), õàìãèéí ºíäºð öýã
íü áàðóóí õýñýãò îðøèõ Òàâàí áîãä þì (äòä , ì).


1.1.2 Óóð àìüñãàë, ò¿¿íèé ººð÷ëºëò

1.1.2.1 Àãààðûí òåìïåðàòóð

    Ìîíãîëûí á¿õ íóòàã ýõ ãàçðûí ýðñ òýñ óóð àìüñãàëòàé. Àãààðûí
òåìïåðàòóð æèëäýý òºäèéã¿é ºäºðòºº èõýýõýí õýëáýëçýëòýé áàéäàã.
Õàìãèéí äóëààí ñàð íü 7 äóãààð ñàð áºãººä óóëàðõàã íóòãààð äóíäæààð
10C, íóòãèéí ºìíºä õýñãèéí öºë, öºëºðõºã õýýðò 20 - 00C áàéäàã.
Íýã ä¿ãýýð ñàð õàìãèéí õ¿éòýí áºãººä äóíäæààð -10C, äîîä òàë íü
- 00C õ¿ðäýã. Óëààíáààòàð îð÷ìûí æèëèéí äóíäàæ òåìïåðàòóð - 0.8
0
  C áàéäàã. Óëñûí õýìæýýíä æèëä äóíäæààð 20 îð÷èì ìì òóíàäàñ
óíàäàã. Õóð òóíàäàñ åðºíõèé人 áàãà áºãººä ýêîëîãèéí ÿíç á¿ðèéí
á¿ñýýð õýëáýëçýëòýé áàéäàã. Öºëèéí á¿ñýä 0 ìì-ýýñ áàãà, óìàðä
íóòãèéí çàðèì õýñãýýð 00 ìì õóð òóíàäàñ æèëä óíàäàã. Ìîíãîë îðíû
õóóðàé óóð àìüñãàë ãàíä íýðâýãäýìòãèé áîëãîæ, áàéãàëèéí íººöèéã
ò¿ðãýí çóóð õîìñäîõîä õ¿ðãýæ áàéíà.
   Óóð àìüñãàë ¿ëýìæõýí ººð÷ëºãäºâ. Æèëèéí àãààðûí äóíäàæ
òåìïåðàòóð 1.900C-2.100C-ààð íýìýãäæýý (Çóðàã 1.1).

 Çóðàã 1.1. Æèëèéí àãààðûí äóíäàæ òåìïåðàòóð, ýäèéí çàñãèéí á¿ñýýð
                       (Ë.Íàöàãäîðæ, 2006 îí)

          6
          5
          4
          3
          2
          1
          0
         -1
         -2
         -3
         -4
         -5
           1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000

                     ñ¼ ‰          —
                              ç àð— ’     »“ ’ ¼    ‚ ÀÀ’             ò
                                                              ç À› ’ —à‹




                                                                              2
            ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



1.1.2.2 Õóð òóíàäàñ

   Ñ¿¿ëèéí 65 æèëä æèëèéí õóð òóíàäàñ òºâèéí áîëîí
öºëèéí á¿ñýä 8.7 - 12.5 õ¿ðòýë õóâèàð áóóð÷, áàðóóí áîëîí
ç¿¿í á¿ñýä 3.5 - 9.3 õ¿ðòýë õóâèàð íýìýãäñýí áàéíà (1.2 Çóðàã).
àãààðûí òåìïåðàòóð ºíäºð áàéäãààñ èõýýõýí õýìæýýíèé óñ
óóðøèí àãààðò äýãääýã. ¯¿íèé íºëºº õóð òóíàäàñ íýìýãäñýí
áàðóóí áîëîí ç¿¿í á¿ñèéã áîäâîë õóð òóíàäàñ áàãàñ÷ àãààðûí
òåìïåðàòóð íýìýãäñýí áóñàä á¿ñýä èë¿¿òýé èõ þì.


      Çóðàã 1.2. Æèëèéí äóíäàæ õóð òóíàäàñ, ýäèéí çàñãèéí á¿ñýýð
                        (Ë.Íàöàãäîðæ, 2006 îí)

  500
  450
  400
  350
  300
  250
  200
  150
  100
   50
    0
     1940      1950     1960   1970    1980    1990    2000    2010

                      ñ¼ ‰     ‚ ÀÀ’          —
                                         ç àð— ’      »“ ’ ¼




   Ìîíãîë îðîíä ñ¿¿ëèéí 60 æèëä ãàí îëîíòîé òîõèîõ áîëæýý.
1999-2002 îíä äàðààëàí òîõèîñîí õ¿íä çóä íóòàã äýâñãýðèéí òàëûã
íýðìýñýí áàéíà. Èéìýýñ áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí øàëòãààí íü õ¿íèé
õ¿÷èí ç¿éëýýñ ãàäíà óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò áàéæ áîëîõûã àíõààðàõ
õýðýãòýé þì.


1.1.3 Ýêîëîãèéí á¿ñ

    Ìîíãîë îðíû áýë÷ýýðèéí ãàçàð íü èëò ÿëãàà á¿õèé óóð àìüñãàë,
óðãàìëûí áîëîí àìüòíû àéìàãòàé ºíäºð óóë, îéò õýýð, õýýð, öºëºðõºã
õýýð, öºë ãýñýí ýêîëîãèéí òàâàí á¿ñýä õóâààãääàã (Õàâñðàëò À. Çóðàã
1).




26
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



1.2 Ìàëûí íÿãòøèë

1.2.1. Ìàëûí òîî

   1990 îíä áîëñîí àðä÷èëñàí ººð÷ëºëòèéí äàðààõíààñ ¿íäýñíèé
õýìæýýíèé á¿òöèéí ººð÷ëºëò ãàð÷, íýãäë¿¿äèéí ºì÷èéã 1992 îíä
õóâü÷ëàâ. Ìàë÷èí ºðõèéí òîî îëøèð÷, ìàë÷èí ºðõ á¿ð îðëîãûí
¿íäñýí ýõ ¿¿ñâýð áîëñîí ìàëûíõàà òîîã ºñãºæ ýõýëñýí íü ºì÷ëºëèéí
øèíý õàðèëöàà ¿¿ññýíèé øóóä ¿ð äàãàâàð áîëîâ.
   Çóðàã 1. -ààñ õàðàõàä ìàëûí òîî áîëîí ìàëûí òºðëèéí á¿òýö
1980-ààä îí õ¿ðòýë õàðüöàíãóé òîãòìîë áàéæýý.

 Çóðàã 1.3 Ìàëûí ºñºëòèéí ÷èã õàíäëàãà (Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí
                      ýìõýòãýë, 1930-2008 îí)




   à) Ìàëûí òºð뺺ð




   á) Íèéò ìàë

                                                               27
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



   Õàðèí 1990 îíîîñ ýõëýí ìàëûí íèéò áîëîí õîíèí òîëãîéä
øèëæ¿¿ëñýí òîî ¿ëýìæõýí õýëáýëçýõ áîëîâ. 1990-ýýä îíû ñ¿¿ë÷
õ¿ðòýë óëñûí íèéò ìàë ñ¿ðýã ÿìàà, õîíü, àäóó, ¿õðèéí òîîíû
ºñºëòººð õºòëºãäºí îãöîì ºññºí áàéíà. Ìàëûí òîîíû îðãèë æèë
áîëîõ 1999 îíä óëñûí íèéò ìàë 69000 òîëãîéä (71 992 10 õîíèí
òîëãîé) õ¿ðñýí íü 1980 îíûõîîñ (2 771 00 òîëãîé áóþó 97860
õîíèí òîëãîé) äàðóé 10 ñàÿàð äàâæýý. Äàðààëñàí õýäýí ºâëèéí
çóäíû äàðàà ìàëûí òîî 2002 îíä 2897600 ( 1020 õîíèí òîëãîé)
áîëòîë îãöîì áóóð÷ýý. 2008 îí ãýõýä ìàëûí òîî 22800 (679960
õîíèí òîëãîé) áîëæ ñýðãýæýý. Ãýâ÷ ýíý ºñºëò ÿìàà, õîíèíû ºñºëòººð
õàíãàãäñàí áºãººä áîä ìàëûí òîîãîîð 2002 îíûõîîñ 1-16 õóâèàð
äóòóó õýâýýð ¿ëäñýí þì. ªºðººð õýëáýë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéí ìàëûí
ºñºëò íü 2000-2002 îíû çóäûí õîõèðëûã íºõºæ ÷àäààã¿é áîëíî.
   Òîîí õýëáýëçëýýñ ãàäíà ñ¿ðãèéí á¿òöýä ÷àíàðûí ººð÷ëºëò
ãàðàâ. ßìàà ºíãºðñºí 18 æèëä ìàëûí òîîíû ºñºëòèéí õºäëºë ç¿éã
çàëóóðäàã÷ áîëîâ. 1999-2002 îíû ºâëèéí çóäíààð òàâàí õîøóó ìàë
ñ¿ðõèé õîðîãäñîí ÷ ÿìàà õàìãèéí õóðäàí ºñ÷ áàéâ. 1990 îíä õîíü,
ÿìààíû õàðüöàà :1 áàéñàí áîë 200 îí ãýõýä 1:1 áîëæ, îäîî ÿìàà
äàâàñãàéëàõ õàíäëàãàòàé áîëîâ. Àäóó, ¿õýð ãýýä áîä ìàëûí òîî
çóäíû íºëººíººñ óäààí ñýðãýæ, 2008 îíä 1990 îíû ò¿âøèíä î÷æýý.


1.2.2. Áýë÷ýýðèéí òàëáàé, òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàã

   Ìàëûí òîî ºññººð àòàë áýë÷ýýðèéí ãàçàð áàãàññààð áàéíà.
Áýë÷ýýðèéí ãàçðûã òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð, õîò òîñãîí, óóë
óóðõàé, çàì çýðýã ãàçðûí ººð àíãèëàëä øèëæ¿¿ëñíýýð òàëáàé íü
áàãàñàõ ¿íäñýí øàëòãààí áîëæ áàéíà.
   Áýë÷ýýðèéí ãàçðûí õýìæýý 190-ààä îíä 10 ñàÿ ãà áàéñíàà 2007
îíä 112 ñàÿ ãà áîëòëîî áóóðñàí (D.Dorligsuren at al, 2008) áºãººä
ñ¿¿ëèéí õîðèí æèëä îãöîì õýëáýëçýëòýé áàéâ (Çóðàã 1.). 1991-
199, 1996-2000 îíä áýë÷ýýðèéí ãàçàð îãöîì íýìýãäñýí íü 1998 îíä
Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí ãàçðûí àíãèëàëä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëæ,
àéìãóóäààñ Óëààíáààòàðûí ìàõ êîìáèíàòàä òóøààõ ìàëûí òóóâðûí
çàì áîëîí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðûí îð÷íû á¿ñèéã áýë÷ýýðò
àøèãëàõûã çºâøººðñºíòýé õîëáîîòîé þì.




28
                                   ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



 Çóðàã 1.4 Áýë÷ýýðèéí òàëáàéí ººð÷ëºëò, 1930-2008 îí (Dorligsuren et al,
                                2008)




   2008 îíû áàéäëààð 218221 ãà òàëáàé á¿õèé Òóñãàé
õàìãààëàëòòàé 61 ãàçàð áàéãàà íü íèéò íóòàã äýâñãàðèéí 1 õóâüòàé
òýíöýæ áàéíà (1.1 Õ¿ñíýãò).

õ¿ñíýãò 1.1 Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðûí òîî, òàëáàé (Ä.Ìÿãìàðñ¿ðýí,
                         Ä. Ýíýáèø, 2008 îí)

                Àíãèëàë            Òîî      Òàëáàé, ãà   Òàëáàé, %
      Äàðõàí öààçàò ãàçàð           12   10’554’523        48.34
      Áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçàð    22   9’229’805         42.27
      Áàéãàëèéí íººö ãàçàð          19   1’946’270         8.91
      Áàéãàëèéí äóðñãàëò ãàçàð      8    101’723           0.48
                 Á¿ãä               61   21’832’321         100


   Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðûí òóõàé õóóëü (199 îí), Òóñãàé
õàìãààëëàëòòàé ãàçðûí îð÷íû á¿ñèéí òóõàé õóóëèàð (1997 îí)
Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëæ
áàéíà. Ýäãýýð õóóëüä çààñíààð òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðûã Äàðõàí
öààçàò ãàçàð, Áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçàð, Áàéãàëèéí íººö ãàçàð,
Áàéãàëèéí äóðñãàëò ãàçàð ãýæ àíãèëíà.
   Çàñãèéí ãàçðûí 199 îíû 169-ð òîãòîîëîîð Äàðõàí öààçàò
áîëîí áàéãàëèéí öîãöîëáîð ãàçðûí õàìãààëàëòûí íèéòëýã ãîðèìûã
áàòàëñàí. ¯¿íèé äàãóó öàã àãààðûí õ¿íäðýë òîõèîëäñîí ¿åä
õÿçãààðëàëòûí á¿ñýä ìàë îðóóëàõ, îòîð í¿¿äýë õèéõ, ºâñ õàäëàí
áýëòãýõ áîëîí áóñàä àñóóäëààð õóóëü òîãòîîìæèä íèéö¿¿ëýí ò¿ð


                                                                      29
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



æóðàì ãàðãàæ ìºðä¿¿ëýõèéã Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë õàðèóöñàí
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà, òóõàéí îðîí íóòãèéí çàñàã
çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéí óäèðäëàãà õàìòðàí çºâøèëöºæ
çîõèöóóëàõààð çààæýý. Õàðàìñàëòàé íü ýíýõ¿¿ ¿éë àæèëëàãàà
õýäýí îíîîñ õýðýãæèæ ýõýëñýí, ò¿¿íýýñ õîéø õýäýí óäàà òóñãàé
õàìãààëàëòòàé ãàçðûã îòðûí çîðèóëàëòààð àøèãëàñàí òóõàé íýãäñýí
ìýäýýëýë îäîîãîîð àëãà áàéíà.
   Ìîíãîë óëñûí Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòîä ¿íäýñëýñýí Ìîíãîë
óëñûã õºãæ¿¿ëýõ ñòðàòåãèä òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí
íèéò íóòàã äýâñãýðò ýçëýõ õýìæýýã 201 îíä 0%-ä õ¿ðãýõ çîðèëò
äýâø¿¿ëæýý. 2009-201 îíä 6.9 ñàÿ ãà òàëáàé á¿õèé 1 íóòãèéã óëñûí
òóñãàé õàìãààëàëòàíä àâàõààð òºëºâ뺺ä áàéíà. Íèéò ãàçàð íóòãèéí
0% óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàíä îðñîí òîõèîëäîëä îéðîëöîîãîîð
0, ñàÿ ãà òàëáàé áýë÷ýýðèéí àøèãëàëòààñ õàñàãäàõààð áàéíà
(Ìÿãìàðñ¿ðýí Ä., Ýíýáèø Ä., Ìîíãîë óëñûí äàðõàëñàí ãàçàð íóòãóóä,
ÓÁ., 2008 îí).
   Îëîí óëñûí õýìæýýíä àâ÷ ¿çâýë òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð
íóòãèéí ÿíç á¿ðèéí àíãèëëûã òîãòîîæ, àëü àíãèëàëä õ¿íèé ÿìàð ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëæ áîëîõûã çààñàí áàéäàã. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé
ãàçàð íóòãèéí îëîí óëñûí ñàíãààñ õ¿ðòýõ ¿¿äíýýñ òýäãýýð àíãèëàë
áîëîí ä¿ðýì æóðìûã õýðýãëýõ íü ÷óõàë þì1.


1.3 Ìîíãîëûí ìàë à�� àõóé ýðõëýõ ñèñòåì
   Ìîíãîë îðíû áàéãàëü, ýêîëîãèéí íºõöºëä ìàë ìàëëàãààíû èë¿¿
çîõèñòîé õýëáýð íü í¿¿äëèéí áîëîí õàãàñ í¿¿äëèéí áýë÷ýýðèéí ìàë
àæ àõóé ýðõëýëò þì.
1.3.1 Òýí��ýðò áà òýí��ýðò áóñ ýêîñèñòåìèéí çàã�àð

     ýðãýæèëòí¿¿ä
   Ìýðãýæèëòí¿¿ä áýë÷ýýðèéí óðãàìàëæèëòèéí õî¸ð ÿíçûí çàãâàðûã
ÿëãàæ ¿çäýã. Îí æèë¿¿äèéí òóðø óðãàìëûí óëèðëûí ºñºëòèéí òîãòìîë
õýìíýëèéã õàíãàæ ºãäºã óóð àìüñãàëûí õýâèéí íºõöºë á¿õèé ãàçàð
íóòãèéã òýíöâýðò çàãâàð õýìýýäýã. Òýíöâýðò çàãâàð á¿õèé íóòàãò ìàë
áýë÷ýýðëýëòèéí äàðàìò áýë÷ýýðèéí ÷àíàðò øóóä íºëººëºí òàëõàëæ,
óëìààð áýë÷ýýðèéí äîðîéòîëä õ¿ðãýäýã. Òýíöâýðò áóñ á¿ñ íóòàãò
èõýýõýí õýëáýëçýëòýé áàéäàã óóð àìüñãàëûí íºõöºë áýë÷ýýðèéí
÷àíàðò ìàëûí òîîíîîñ èë¿¿ íºëººòýé þì. Èéì á¿ñ íóòàãò ìàë÷èä
òîãòìîë õóâààðü áàðèìòëàí ìàë ñ¿ðãýý àâ÷ í¿¿äýëëýäýã¿é, õóð
òóíàäàñíû õýìæýý, ò¿¿íèéã äàãàí æèëýýñ æèëä ¿ëýìæ ººð÷ëºãäºæ
áàéäàã áýë÷ýýðèéí òýæýýëèéí îëäîö õ¿ðýëöýýíä íèéö¿¿ëýí í¿¿õ
øààðäëàãàòàé áîëäîã.

0
                               ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



     Ìàë÷äûí í¿¿äëèéí çàé, äàâòàìæ àãðî-ýêîëîãèéí á¿ñýýð
õýëáýëçýëòýé áàéäàã. Öºë, öºëºðõºã õýýðèéí òýíöâýðò áóñ ýêîñèñòåìä
í¿¿äëèéí òîî, çàé èõ þì. Òýíöâýðò ýêîñèñòåì á¿õèé îéò õýýðèéí
á¿ñýä çºâõºí îíöãîé òîõèîëäîëä ë ººð òèéø í¿¿õ øààðäëàãà ãàðäàã.
Óëèðëûí í¿¿äýë õèéõ øààðäëàãà õýâýýð áàéãàà áºãººä èõýâ÷ëýí 2-
1 êì-èéí õîîðîíä îéð çàéíä í¿¿äýã. Òýíöâýðò áîëîí òýíöâýðò áóñ
ýêîñèñòåì õîñîëñîí ºíäºð óóë, õýýðèéí á¿ñýä æèë æèëèéí í¿¿äýë
áàéíãûí øèíæòýé áèø áîëîâ÷ çºâõºí òààëàìæã¿é æèë ººð òèéøýý
í¿¿õ øààðäëàãà ãàðäàã. Öºë, öºëºðõºã õýýðèéí á¿ñýä îéò õýýðèéã
áîäâîë ìàë÷èä æèë, óëèðëûí í¿¿äëèéã èë¿¿ àëñ çàéíä îëîíòîé
õèéõ íü ãîë øèíæ áºãººä ìàë÷èä ìàø õîë çàéä óäààí õóãàöààãààð
í¿¿æ, çàðèìäàà õýäýí æèë íóòàãòàà ýðãýæ èðýõã¿é òîõèîëäîë áèé.
Óëèðëûí áýë÷ýýð àøèãëàõ õ¿ðýýíä ìàë÷èä áýë÷ýýðèéí óðãàöûí
õýìæýý, ÷àíàð, óñíû îëäîö áîëîí íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éëèéã õàðãàëçàí
æèëä - óäàà í¿¿æ áýë÷ýýðýý ñýëãýäýã.
   Áýë÷ýýðèéí òºëºâ áàéäàë, öàã óó𠺺ð÷ëºãäºæ àþóë ó÷ðàõ ¿åä
ìàë÷èä á¿õ ìàëàà þì óó õàãàñûã íü àâ÷ ãýð á¿ëýýðýý áóþó ãýð
á¿ëèéí çàðèì ãèø¿¿í îòîðò ãàðäàã. Îòîð óëèðëûí í¿¿äëýýñ ÿëãààòàé
íü áàéíãà, äàõèí äàâòàí õèéãýýä áàéäàãã¿é, á¿õ ãýð á¿ëýý þì óó á¿õ
ìàëàà àâ÷ ÿâäàãã¿éä îðøèíî.
   Í¿¿äýë ñóóäàë íü ÿëàíãóÿà îëîí óäàà, àëñ õîë çàéä í¿¿äýëëýõ
øààðäëàãàòàé á¿ñ íóòàãò ºðòºã çàðäàë ºíäºðòýé áàéäàã.
Ñîöèàëèçìèéí ¿åä (íýãäëèéí ¿åä) óëèðëûí, æèë æèëèéí áîëîí
ãýíýòèéí í¿¿äýë ñóóäàë õèéõýä íýãäë¿¿ä òóñëàìæ ¿ç¿¿ëæ, õ¿í õ¿÷,
òýýâðèéí õýðýãñëýýð õàíãàäàã áàéâ. Íýãäë¿¿ä òàðàõàä í¿¿äýë õèéõýä
¿ç¿¿ëäýã òóñëàìæ àëãà áîëæ, ÿëàíãóÿà ÿäóó ìàë÷äàä ñàíõ¿¿ãèéí
õ¿íä äàðàìò ó÷ðóóëàâ. ¯¿íèé óðøãààð áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð
àøèãëàõ áîëæ, áýë÷ýýð ýçýìøëèéí áàòàëãààã¿é áàéäàëòàé óÿëäàà
á¿õèé àñóóäàëòàé õîñëîñíîîð ìàë÷èä ÿëàíãóÿà ÿäóó ìàë÷èä àëñ
çàéä áàéí áàéí í¿¿õýý áîëüæ, òºâ ñóóðèí ãàçàð, çàõ çýýëèéí öýã
áàðààäàí Ẻãíºðºõ áîëîâ. Èéíõ¿¿ ìàë÷äûí í¿¿äýë ñóóäàë öººðñºí
íü áýë÷ýýðèéã ÿëàíãóÿà òºâ ñóóðèí ãàçðûí ýðãýí òîéðíû áýë÷ýýðèéã
äîðîéòóóëàõ íýã ãîë õ¿÷èí ç¿éë áîëæ áàéíà.


1.3.2. Áàéãàëèéí ãàìøãèéí íºëºº

    Áàéãàëèéí ãàìøèã Ìîíãîëûí ìàë àæ àõóéä èõýýõýí íºëººòýé.
Ìàë àæ àõóéí ñàëáàðò ñºðºã íºëººòýé, ýëáýã òîõèîëääîã áàéãàëèéí
àþóë íü çóä, ãàí, ¿åð, õ¿÷òýé ñàëõè, ìºíäºð, äóó öàõèëãààíòàé áîðîî,
õîðòîí ìýðýã÷èä, öàðöàà þì. 19, 1968, 2000-2002 îíóóäàä õàâñðàí
òîõèîñîí ãàí, çóäíààð 10. - 1.7 ñàÿ ìàë õîðîãäæýý. 1999-2000, 2000-
2002 îíû çóä ãýõýä óëñûí ýäèéí çàñàãò 1.8 òýðáóì òºãðºãèéí (69

                                                                  1
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



ñàÿ àì. äîëëàð) õîõèðîë ó÷ðóóëñàí áàéíà (UNDP, 2008).
   Çóä õýäýí äîëîî õîíîãîîñ á¿õ ë ºâºëæèí㺺 ¿ðãýëæëýõ íü áèé.
Íààøòàé òîõèîëäîëä ìàë÷èä ìàë ñ¿ðãýý çóä çóðõàí áîëîîã¿é ãàçàðò
àâàà÷äàã (ºâëèéí îòîð). Í¿¿äýë õèéõ áîëîëöîîã¿é áîëñîí ¿åä ìàëàà
¿õ¿¿ëýõã¿é áàéõ öîðûí ãàíö àðãà íü ìàë ñ¿ðãýý òýæýýõýä õ¿ðýëöýõ¿éö
õýìæýýíèé õàäëàí òýæýýë áýëòãýõ ÿâäàë þì. Íàñ ã¿éöñýí áîëîí íÿëõ
òºë ìàëûí ºâëèéí áàò áýõ õàøàà õîðîî, ñàðàâ÷, áóñàä áàéãóóëàìæóóä
áàéãàëèéí ãàìøèãòàé òýìöýõýä íü ìàë÷äàä øèéäâýðëýõ äýì áîëäîã.
Çóäûí íºëººã 纺ëëºõèéí òóëä Ìîíãîëûí Çàñãèéí ãàçðààñ àþóëààñ
õàìãààëàõ òýæýýëèéí ôîíä áàéãóóëàõ, öàã àãààðûí óðüä÷èëñàí
ñýðãèéëýõ ìýäýý ºãºõ, ìàëûã äààòãàëä õàìðóóëàõ2 çýðýã àðãà õýìæýý
àâäàã áîëîâ÷ ýíý íü ýðñäýëèéã îëèãòîé áóóðóóëæ ÷àäàõã¿é áàéíà.


1.4. ¯íäýñíèé ýäèéí çàñàãò õºäºº à�� àõóéí à÷ õîëáîãäîë
    Óëñ îðíû ýäèéí çàñàãò õºäºº àæ àõóéí ñàëáàð òóí ÷óõàë õýâýýðýý
áàéãàà áºãººä Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé 21 õóâü, ýêñïîðòûí
1 õóâü, àæèëëàõ õ¿÷íèé 8 õóâèéã õàíãàæ áàéíà. պ人 àæ àõóéí
ñàëáàðûí äîòîð ìàë àæ àõóé íî¸ëîõ áàéð ñóóðüòàé áºãººä 2007 îíä
õºäºº àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé 87 õóâèéã ¿éëäâýðëýæýý (Õàâñðàëò
Á. Õ¿ñíýãò 1).
   2008 îíû Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýãýýð ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í,
òºìñíèé õýðýãöýýã äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýýð 100 õóâü, áîëîâñðóóëñàí
ñ¿¿íèéõèéã äºíãºæ 20 õóâü, õ¿íñíèé íîãîîíûõûã 0 õóâü õàíãàæ
áàéíà (Õàâñðàëò Á. Çóðàã 2).


1.4.1. պ人ãèéí ÿäóóðàë

    Çàõ çýýëä øèëæñýíýýñ õîéø ÿëàíãóÿà õºäººä ÿäóóðàë îãöîì
ºñºâ. Óëñûí õýìýýíèé ÿäóóðëûí ò¿âøèí 1998 îíä  -ààñ ÿëüã¿é
áàãà áàéñàí áîë çóäààñ óëáààëàí 2001/2002 îíä 6.1 õóâü áîëæ
ºññºí íü òºëºâëºñºí õýìæýýòýé ä¿éõã¿é áàéãààã 2002/200 îíû
“ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí ñóäàëãàà” õàðóóëæ áàéíà. Ò¿¿íýýñ õîéø
2007 îí õ¿ðòýë ÿäóóðëûí ò¿âøèí óëñûí õýìæýýíä äºíãºæ 0.9 õóâèàð
áóóð÷, .2 õóâü áîëæ, îíöûí ººð÷ëºëò ãàðààã¿é áàéíà. 2002/200,
2007/2008 îíû õîîðîíä ÿäóóðëûí èíäåêñ 2.7 -îîñ 9.7 áîëæ 7 õóâèàð
ºññºí íü ñýòãýë çîâîîõ ¿ç¿¿ëýëò ìºí. ªºðººð õýëáýë õºäººãèéí õ¿í
àìûí òýí õàãàñ íü ÿäóó áàéíà ãýñýí ¿ã þì. Äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí
áàéäàë ÿëàíãóÿà õºðø çýðãýëäýý îðíû (Õÿòàä, ÎÕÓ) ýäèéí çàñàã
óðüä õîæèä àæèãëàãäààã¿é õàìãèéí ñàéí áàéñàí æèë¿¿äýä õºäººãèéí
ÿäóóðàë ãààðñàí íü ã¿í ò¿ãø¿¿ð òºð¿¿ëæ áóé áºãººä íèéò õºäºº àæ

2
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



àõóéí ñàëáàð áîëîí õºäººãèéí õºãæëèéí òàëààð áàðèìòëàõ áîäëîãîî
ýðãýí õàðæ øèíý÷ëýõèéã Çàñãèéí ãàçðààñ øààðäàæ áàéãàà õýðýã þì.
   Ìîíãîëûí ýäèéí çàñãèéí  á¿ñèéí äîòîð (Ç¿¿í, Íèéñëýë, Òºâ,
Õàíãàé, Áàðóóí) íèéñëýëä ÿäóóðàë õàìãèéí áàãà áàéíà. Àðâàí
îðøèí ñóóã÷èéí ãóðàâ íü ÿäóó áàéãààãààðàà òºâèéí á¿ñ äàðààãèéí
áàéðàíä îðæ áàéíà. Õ¿í àìûíõ íü òàâèàñ ÿëèã¿é áàãà õóâü ÿäóó
áàéãàà Áàðóóí, õàíãàé, ç¿¿í á¿ñ ÿäóóðëûí ò¿âøèíãýýð àäèëàâòàð
þì (UNDP, 2009).


1.5 Çàõ çýýëä øèë��ñýíýýñ ¿¿ññýí ººð÷ëºëò, ò¿¿íèé ýðãýí
òîéðîíä
   Ýíý õýñýãò ñîöèàëèçìààñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæñýíèé
¿ð äàãàâàð áîëæ, ìàë ìàëëàãààíû ñèñòåìä ãàðñàí ººð÷ëºëò¿¿äèéã
àâ÷ ¿çíý.


1.5.1. Òºðèéí ¿¿ðýã

   Çàñãèéí ãàçàð ìàë àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõýä íààøòàé áîäëîãî, õóóëü
ýðõ ç¿éí îð÷íîîð õàíãàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýýð áàéíà. 192 -
1960 îí õ¿ðòýëõ õóãàöààíä ìàë àæ àõóé ñóë äîðîé áàéñàí ÷ ãýñýí
îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ áàéãóóëëàãóóäûí
¿íäñèéã òàâüñàí áàéíà.
   Òºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñãèéí óäèðäëàãûí ¿åä (1960-
1990 îí) ìàë ñ¿ðãèéí 70 õóâü íü óëñûí áóþó õîðøîîëëûí ºì÷èíä
áàéâ. Òºðèéí áîäëîãî ìàë÷äàä ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ,
ìàëûí òîî òîëãîéã ºñãºõ, ìàë ñ¿ðãèéí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, ìàë
ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýãýýð õàíãàõ, ìàëûí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýõ, íèéë¿¿ëýõ, ìàë ñ¿ðãèéã áàéãàëèéí ãàìøãààñ õàìãààëàõ,
÷àäàâõè á¿ðä¿¿ëýõýä ÷èãëýæ áàéëàà. Ìàë àæ àõóéí ñàëáàðò óëñûí
òºñ⺺ñ ¿ëýìæõýí õýìæýýíèé õºðºí㺠îðóóëæ áàéâ.
   Ìîíãîë îðîí 1990 îíä òºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñãèéí
ñèñòåìýýñ çàõ çýýëèéí ÷ºëººò ýäèéí çàñàãò øèëæèí îðîâ. Øèëæèëò
óëñ òºð, íèéãìèéí ñóóðèéã ¿íäñýýð íü ººð÷ëºâ. 1992-199 îíä òºðèéí
ºì÷, ò¿¿íèé äîòîð ìàë ñ¿ðýã, íýãäëèéí ºì÷ õºðºí㺠õóâü÷ëàãäàæ,
÷ºëººò çàõ çýýëä øèëæèâ. Èíãýñíýýð õºäºº àæ àõóéí íýãäýë, ñàíãèéí
àæ àõóéíóóä çàäàð÷ ¿ã¿é áîëîâ. Ìàë àæ àõóéí ñàëáàð çàõ çýýëèéí
ýäèéí çàñãèéí øèíý áîäèò íºõöºëä äàñàí çîõèöîõ øààðäëàãàòàé
áîëîâ. Ýíý õóãàöààíä õºäººãèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãóóäûí
á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò òóí òîãòâîðã¿é áàéâ. Æèøýýëáýë, պ人
àæ àõóéí ÿàì 1996 - 2008 îíû õîîðîíä á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëòàà 6

                                                               
             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



óäàà ººð÷èëæýý. Ýíý õóãàöààíä îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ¿¿ðýã
ìºí èéìýðõ¿¿ õýâ æàÿãàà𠺺ð÷ëºãäºæ áàéâ.
   Çàõ çýýëä øèëæñýíèé äàðàà ìàë àæ àõóéä ¿ç¿¿ëýõ òºðèéí
äýìæëýãèéí á¿òýö ìóóäààä çîãñîîã¿é Çàñãèéí ãàçðààñ ìàë àæ àõóéí
¿éëäâýðëýë, õºäºº àæ àõóéä çàðöóóëàõ çàðäàë îãöîì áóóðàâ. Ãýõäýý
ñ¿¿ëèéí òàâàí æèëèéí òóðøèä ìàë àæ àõóéä îðóóëñàí õºðºíãº
îðóóëàëòûí õýìæýý . äàõèí ºññºí ÷ (Õ¿ñíýãò 1.2) ìàë àæ àõóéã
áîäâîë ãàçàð òàðèàëàíä èë¿¿òýé õºðºí㺠çàðæ áàéíà. Áýë÷ýýðèéí
ãàçðûã õàìãààëàõ, ñàéæðóóëàõ, çîõèñòîé àøèãëàõàä áàðàã õºðºíãº
îðóóëàõã¿é áàéíà.

      õ¿ñíýãò 1.2 2004-2008 îíä ìàë àæ àõóéí ñàëáàðò îðóóëñàí õºðºíãº
                              îðóóëàëò, ñàÿ ¥

                                             Îíû ã¿éöýòãýëýýð / ñàÿ òºãðºã./
           Àðãà õýìæýý
                                      2004       2005       2006     2007       2008
 Õºðºí㺠îðóóëàëòûí íèéò
                                  10126.4    10002.9    13907.5    35122.3     86798.1
 ä¿í
 ¯¿íýýñ      ìàë   àæ    àõóéí
                                  7674.7     7111.0     9384.8     20412.8     26072.6
 ñàëáàð
          Ìàë ¿ðæëèéí àæèë        910.0      310.5      75.2       469.5       1166.2
          Ýð÷èìæñýí ìàë àæ
                                  62.5       294.5      294.5      899.8       1040.0
          àõóéã õºãæ¿¿ëýõ
          Ìàë ýìíýëãèéí àðãà
                                  4872.2     5098.5     5167.3     5235.0      7365.1
          õýìæýýíä
 ¯¿íýýñ




          Áýë÷ýýðèéí óðãàìàë
                                  950.0      650.0      647.8      1002.7      2001.3
          õàìãààëàë
          Óñò öýãèéí     çàñâàð
                                  880        757.5      3200.0     11609.2     9500.0
          ¿éë÷èëãýý
          Õàäëàíãèéí     òîíîã,
                                  -          -          -          1196.6      5000.0
          òºõººðºìæ



1.5.2. ªì÷ õó�ü÷ëàë, çàõ çýýëèéí õºã��èë

   Äýýð äóðäñàí÷ëàí ìàë ñ¿ðãèéã îðîëöóóëàí íýãäëèéí 2.9 òýðáóì
òºãðºãèéí ºðòºã á¿õèé ºì÷èéã õóâü÷èëñàí íü ìàë àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë
áîëîí ìàë àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëòàä àñàð èõ ñºðºã
íºëºº ¿ç¿¿ëýâ. Ìàë÷èä ìàë ºì÷ëºã÷èä áîëîí õóâèðàõûí õàìò
õºäºº àæ àóõéí íýãäëýýñ àâäàã áàéñàí äýìæëýãýý àëäàâ. Õóâèéí
áèçíåñ ýðõëýã÷èä óðüä íü òºðººñ çîõèöóóëæ áàéñàí áîðëóóëàëòûí
ñóâãóóäûã ýçýãíýæ, ìàë÷äûã áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íýýð õàíãàí òýäíèé
çàðäëûã áàãàñãàõàä òóñ äýì áîëæ áàéãàà ÷ õýò èõ àøèã õîíæîîíû
òºëºº õººöºëäºæ, íýð õ¿íä íü óíàæ çýìëýãäýõ áîëîâ. Òýãñýíýýð


                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



õóâèéí íàéìàà÷èä õºäººãèéí ýäèéí çàñàãò çóó÷ëàõ ÷óõàë ¿¿ðãèéã
ººðñºä人 àâàâ. Õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû ñóäàëãààíààñ ¿çâýë ìàëûí
á¿òýýãäýõ¿¿íýý çóó÷ëàã÷äààð äàìæóóëàí áîðëóóëäàã ìàë÷äûí òîî
á¿òýýãäýõ¿¿íýý øóóä çàõ çýýëä áîðëóóëäàã ìàë÷äûí òîî îéðîëöîî
áàéíà (äýýðõè äàðààëëààð % áà 2 %). Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðûã
ñàéæðóóëàõ ãîë õºø¿¿ðýã áîëîõ çàõ çýýëèéí ¿íý õÿìä áàéãàà íü
ìàë÷äûí óðàìøèë ñîíèðõëûã äýìæèæ ÷àäàõã¿é áàéíà.


1.5.3. Íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíä ãàðñàí ººð÷ëºëò

1.5.3.1. Áîëî�ñðîë

   Õ¿í àì íü òàðõàé ñèéðýã, í¿¿äýë õºäºë㺺íä àìüäàðäàã
Ìîíãîë îðíû èðãýäèéí áè÷èã ¿ñãèéí ÷àäâàð ãàéõìààð ºíäºð þì.
Ñîöèàëèçìèéí ¿åèéí Çàñãèéí ãàçðûí õºòºëáºð¿¿ä ìàë÷äûí
áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã ìýäýãäýõ¿éö ñàéæðóóëñàí áàéíà. 197 îíä
ìàë÷äûí 2. õóâü íü áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäñàí áàéñàí áîë 1989 îíä
97 õóâü áîëæ ºñ÷ýý. Ñîöèàëèçì çàäðàí óíàñàí 1990-ýýä îíä áè÷èã
¿ñýãò òàéëàãäñàí áàéäëûí ò¿âøèí äîîøèëñîí õýäèé ÷ ñ¿¿ëèéí
æèë¿¿äýä ýðãýí ñýðãýæ áàéíà.
   Ãýõäýý áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäëûí áàéäàë ÿëàíãóÿà 1990 îíîîñ õîéø
ãàçàð á¿ð àäèëã¿é áàéãàà þì. պ人ãèéí 12 - 1 íàñíû õ¿¿õäèéí
ñóðãóóëü çàâñàðäàëò óëñûí õýìæýýíèé ñóðãóóëü çàâñàðäàëòûí 90
% - èéã ýçýëæ áàéíà. ̺í ýðýãòýé õ¿¿õäèéí ñóðãóóëü çàâñàðäàëò
îõèäûíõîîñ äàâæ áàéíà (2007 îíä 200 ýðýãòýé, 100 îõèä ñóðãóóëü
çàâñàðäæýý). Õ¿¿õäèéí ñóðãóóëü çàâñàðäàëò îëîí øàëòãààíòàé
áîëîâ÷ õàìãèéí ãîë íü ÿäóóðëààñ áîëæ áàéíà. Òºðèéí ñóðãóóëü
õ¿¿õä¿¿äèéã ¿íý òºëáºðã¿é ñóðãàäàã áîëîâ÷ ñóðàõ áè÷èã, ä¿ðýìò
õóâöàñ çýðýãò çàðäàë åð ãàðãàäàãã¿é. Ýíý ìýòèéí íýìýãäýë çàðäëûã
òºëæ äèéëýõã¿é ÿäóó ìàë÷èä çàðèìäàà õ¿¿õä¿¿äýý ñóðãóóëüä
ÿâóóëäàãã¿é áàéíà. Ãýð îðîíäîî òóñëàëöóóëàõ, ýñâýë èðýýä¿éí
ìàë÷íû àìüäðàëä õýðýãòýé óð ÷àäâàðûã ñóðãóóëüä ñóðñíààð
ýçýìøèæ ÷àäàõã¿é õýìýýí áîäñîíîîñ áîëîîä ìàë÷èí ýöýã ýõ÷¿¿ä
õ¿¿õä¿¿äýý, ÿëàíãóÿà ýðýãòýé õ¿¿õäýý ñóðãóóëüä ÿâóóëàõã¿é áàéõ íü
íýëýýä áèé (Çóðàã 1.). Ãýõäýý ìàë÷èä õ¿¿õä¿¿äèéíõýý áîëîâñðîëä
ÿëàíãóÿà îõèäîî èõ, äýýä ñóðãóóëüä ñóðãàõàä îðëîãûíõîî ¿ëýìæ
õýñãèéã çîðèóëäàã áàéíà. Ó÷èð íü áîëîâñðîëä õºðºí㺠îðóóëàõ íü
ÿäóóðëààñ çàéëñõèéõ öººí õýäýí àðãûí íýã áàéæ áîëîõ þì.




                                                               
            ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



     Çóðàã 1.5 պ人 äýõ õ¿¿õäèéí ñóðãóóëü çàâñàðäàëò, õ¿éñýýð (2007
                                îíûõîîð)




     Ýõ ñóðâàëæ: Øèíæëýõ óõààí, áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ÿàì, 2008 îí
   ªíººãèéí áîëîâñðîëûí ñèñòåì õîò, õºäººãèéí ñóðãóóëèóäûí
ÿëãààã àðèëãàæ ÷àäàõã¿é õýâýýð áàéíà. պ人ãèéí äóíä ñóðãóóëèóäàä
õè÷ýýëëýõ îð÷èí íºõöºë, õè÷ýýë çààëò õàíãàëòã¿é, ôèçèê, õèìè çýðýã
ñóóðü õè÷ýýëèéí áàãø äóòàãäàëòàé áàéíà. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ñóðãóóëèéí
áàðèëãà áàéøèí, àíãè òàíõèì òîõü ìóóòàé, êîìïüþòåð, ñóðãàëòûí
ìàòåðèàë çýðýã áàãàæ òîíîã òºõººðºìæ áàéõã¿é, ñóðàõ áè÷èã,
õè÷ýýëèéí õºòºëáºðèéí àãóóëãà íèéãìèéí øèíý ñèñòåìä íèéöýõã¿é
áàéíà.
   1990 - 2008 îíû õîîðîíä òºñºâ õàñàãäñàíààñ õºäººãèéí õ¿¿õäèéí
öýöýðëýãèéí òîî òàâèí õóâèàð öººð÷ýý (Õ¿ñíýãò 1.). ¯¿íèé óëìààñ
îëîí îëîí ýõ÷¿¿ä áàãà íàñíû õ¿¿õä¿¿äýý ãýðýýð ñóðãàõàä õ¿ð÷, àæèë
ýðõëýõýä õ¿íäðýëòýé áîëæ áàéíà.

 õ¿ñíýãò 1.3 Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí òîî (Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí
                     ýìõýòãýë 1990, 2000, 2008)

                   1985 1990 1995      2000    2005   2008
     Á¿ãä          680    909   660     653     696    768
     պ人ãèéí     392    408   330     280     215   204


1.5.3.2. Ýð¿¿ë ìýíä

   պ人 îðîí íóòàãò ýìíýëãèéí ÷àíàðòàé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ
õºðºí㺠ìºí㺠äóòàãäàõ íü ýëáýã. Ýìíýëãèéí àæèëòàí, ÿëàíãóÿà èõ
ýì÷ äóòàãäàëòàé áàéíà. 2001 îíû ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä 1 àéìãèéí
 ñóì õ¿íèé ýì÷ã¿é, 19 àéìãèéí 77 ñóìàíä ýì÷èéí òîî õàíãàëòã¿é
áàéæýý (World Bank, 2006: 6). Àìáóëàòîðè ÿëàíãóÿà çàõ õÿçãààðûí

6
                              ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



ñóìäàä õîâîð áàéíà. Ñóìûí ò¿âøèíä àâ÷ ¿çâýë àìáóëàòîðèóäûí 
õóâü àæèëëàõã¿é áàéãàà àæýý. Ìàë÷èä õîò, àéìãèéí òºâ îðæ ýì÷ë¿¿ëæ
òýð á¿ð ÷àäàõã¿é áàéíà.
   1990-ýýä îíû ýõýýð îãöîì íýìýãäýæ áàéñàí íÿëõàñ, õ¿¿õäèéí
ýíäýë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ¿ëýìæ áàãàñ÷ áàéíà. Ýíý íü ýõ, íÿëõñûí
àñàðãàà ñàéæèð÷, äàðõëààæóóëàõ õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëñýí çýðýã
áóñàä àðãà õýìæýýíèé à÷ þì. Ãýõäýý àìüä òºðñºí 1000 õ¿¿õäèéí 17.8
íü ýíäýæ áàéãàà óëñûí äóíäæààñ õºäºº íóòàã äàõü íÿëõñûí ýíäýë
1.1 õóâèàð èõ áàéíà. պ人ãèéí ýõ÷¿¿ä, òýäíèé õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíä
õîò ñóóðèíãèéíõíààñ ìóó áàéãààã ñòàòèñòèêèéí ìýäýý õàðóóëæ áàéíà
(Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë 200; UNDP, 200; National
Center for Health Development, 2008;). պ人ãèéí ýõèéí ýíäýë (çóóí
ìÿíãàí òºðºëòºä 102 áàéãàà íü) óëñûí äóíäæààñ (89.6) äýýã¿¿ð
áàéíà (Õàâñðàëò Ã, Õ¿ñíýãò 2). Æèðýìñýí ýõ÷¿¿ä àìàðæèõààñàà ºìíº
èðäýã ýõ÷¿¿äèéí ºðºº ñóìûí òºâ áîëãîíä áàéäàã áàéñàí áîë îäîî
òýäãýýðèéí òàâèí õóâü íü àæèëëàæ áàéíà. Àìàðæèõ ýõ÷¿¿äèéí ºðºº
õààãäñàíààð ýõèéí ýíäýë èõñýõýä íýðìýýñ áîëæ áàéíà (Ìîíãîë óëñûí
ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë 200; UNDP, 200;). պ人 äýõ íÿëõñûí ýíäýë
áóóðàõã¿é áàéãàà íü õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí äîîãóóð, åðºíõèé
áîëîí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä òààðóó, ãýð àõóéí íºõöºë ñàéíã¿é,
óíäíû óñíû ýð¿¿ë àõóé ìóó çýðýãòýé õîëáîîòîé. Õ¿í àìûí äºíãºæ
1 õóâü àþóëã¿é, ýð¿¿ë àõóéí îð÷èí á¿ðäñýí íºõö뺺ð õàíãàãäñàí
áàéãàà íü õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðñäýëèéã íýìýãä¿¿ëæ, ò¿¿íèé
äîòîð õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîéãîîð íºëººëæ áàéíà (UNDP,
2007).


1.5.4. Òº�ëºðëèéã ñààðóóëàõ

   1990 îíîîñ õîéø Ìîíãîë îðîí òºâëºðºëã¿é àðä÷èëëûã áèé
áîëãîõûí òºëºº íèëýýä àëõàì õèéæ áàéíà. Òºð, Çàñãèéí ãàçðûí
áîäëîãî á¿ñèéí áîëîí õºäººãèéí õºãæëèéã äýìæèõ, á¿õ ò¿âøèíèé îëîí
íèéòèéí áàéãóóëëàãûí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà, ¿ð ºãººæèéã äýýøë¿¿ëýõ,
ñîíãîñîí Èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðëûí ¿éë àæèëëàãààã øóóä
õÿíàõ áîëîìæèéã èðãýäýä îëãîõîä ÷èãëýæ áàéíà.
   Õàðàìñàëòàé íü òºð, çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãààñ äîîðõè
ò¿âøèíä áèé áîëñîí çàñàã çàõèðãàà õîîðîíäûí äàìæëàãûí ñèñòåì
äàðààõü ãóðâàí ¿íäñýí øàëòãààíû óëìààñ ñàíõ¿¿ãèéí áèå äààñàí
áàéäëûã á¿ðä¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéíà. ¯¿íä: 1) îðîí íóòãèéí çàñàã
çàõèðãàà áîëîí øèéäâýð ãàðãàã÷ ýðõ ìýäýëòíèé çàõèðàí çàðöóóëàõ
¿¿ðýã õàðèóöëàãûí òýãø áóñ áàéäàë, 2) îðîí íóòãèéí óäèðäëàãà, çàñàã
çàõèðãàà ººðèéí îðëîãî áèé áîëãîõ ÷àäàìæ ñóë þì óó áàéõã¿é; )
Îðëîãûí äèéëýíõèéã çàðöóóëäàã òºð, çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãààñ

                                                                7
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



äîîøõè ò¿âøèíèé çàñàã çàõèðãààíû ò¿øèãëýäýã íóòàã äýâñãýðèéí
íýãæ, ò¿¿íèé óäèðäëàãà õîîðîíäûí õàðèëöààíû ñ¿ëæýý óðüä÷èëàí
òààìàãëàøã¿é, òýãø áóñ þì (World Bank, 2002).
   Òèéìýýñ Ìîíãîëûã çàñàã çàõèðãààíû òºâëºðëèéã áàãà çýðýã
çàäàëñàí áîëîâ÷ óëñ òºðèéí òºâëºðëèéã á¿ðýí ã¿éöýä ñààðóóëààã¿é,
¿íýí õýðýãòýý ñàíõ¿¿ãèéí òºâëºð뺺ñ åð àíãèæðààã¿é îðîí õýìýýí
òîäîðõîéëäîã áàéíà (McLean, 2001). Ò¿¿í÷ëýí èðãýíèé íèéãìèéí
áàéãóóëëàãóóäòàé ¿¿ðýã õàðèóöëàãà, ýðõ ìýäëýý õóâààëöàõàä îëèãòîé
àõèö ãàðãààã¿é àæýý.
   Ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûã óäèðäàõ, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã
îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíä ò¿ëõ¿¿ øèëæ¿¿ëñýí áàéíà. Óäèðäàí
÷èãë¿¿ëýõ ÷àäàâõè, íººö áîëîëöîîíû õîìñäëîîñ óëáààëàí ýäãýýð
ýðõ ìýäëèéã ã¿éöýëä¿¿ëýõ àæèë õîöîð÷, ìàë àæ àõóéí îëîí ¿éë÷èëãýý
àð÷ààã¿é äîðîéòîâ. Æèøýýëýõýä áýë÷ýýð àøèãëàëòûí æèëèéí
òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ õóóëèàð îíîãäñîí ¿¿ðýã áàéñààð àòàë
õàíäèâëàã÷äûí òºñë¿¿äèéã ýñ òîîöâîë ñóìûí óäèðäëàãààñ õèéñýí
áýë÷ýýð àøèãëàëòûí æèíõýíý òºëºâëºãºº, ìåíåæìåíò áàéõã¿é
áàéíà.
   Õàðèí ñîöèàëèçìûí ¿åèéí íýãäëèéí òîãòîëöîî ñàéí ÷àíàðûí
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áàéñíûã òýìäýãëýõ õýðýãòýé. Ãýõäýý ýíý ñèñòåì
òàòààñàíä õýò äóëäóéäàæ, ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä õýçýý ÷ òîãòâîðòîé
áàéãààã¿é þì. Èéíõ¿¿ îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíààñ ìàë÷èä
îëèãòîé ¿éë÷èëãýý àâ÷ ÷àäàõã¿é áàéãààãàà ìýäýð÷ áàéãàà íü çàðèì
òàëààð ºíãºðñºí ¿åèéí íºõöºë áàéäàë òóí ñàéí áàéñíûõ þì.


1.6. Ìàë÷äûí òîî
   Çàõ çýýëä øèëæèæ, ìàë õóâü÷èëñàíààñ õîéø ìàë÷èí ºðõèéí òîî
17000 áàéñíàà 199 îíä 28000-ä õ¿ðýí áàðàã õî¸ð äàõèí ºñ÷, äàðàà
íü òîãòìîë áóóðñààð 2007 îíä 226000 áîëæýý. 2008 îíû áàéäëààð
66190 õ¿í ìàë àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëä èäýâõòýé îðîëöîæ áàéæýý,
Ýíý íü íèéò õ¿í àìûí 1.7, èäýâõòýé àæèë ýðõëýã÷äèéí .8 õóâü
þì. Ìàë÷èí ºðõèéí òîî á¿õ àéìàãò ºññºí áºãººä ÿëàíãóÿà Àðõàíãàé,
ªâºðõàíãàé, Õºâñãºë àéìàãò íèéò ìàë÷èí ºðõèéí 26 õóâü òºâëºðñºí
áàéíà. պ人ãèéí ºðõèéí äóíäàæ õ¿í àì .8 áàéãàà íü íýã ìàë÷èí
ºðõºä äóíäæààð 2.1 ìàë÷èí îíîãäîæ áàéíà ãýñýí ¿ã þì.
   Àëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèêèéí ìýäýýãýýð áóñäààð ìàëàà
ìàëëóóëàãñäûí òîî 199 îíä 0.0 õóâü áàéñíàà 2007 îíä 2.1 õóâü
áîëæ áóóðñàí áàéíà (Çóðàã 1.6).




8
                              ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



 Çóðàã 1.6 Æèíõýíý ìàë÷èí ºðõèéí áîëîí áóñäààð ìàëàà ìàëëóóëàãñäûí
                        òîî, (1990-2007 îí)




   Ýõ ñóðâàëæ: Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë 1990-2008 îí


   Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýíýýñ ¿çýõýä ìàë÷äûí äèéëýíõ 16-29 íàñíûõ
áàéíà. Ãýõäýý ìàë÷äûí íàñíû á¿òýö àõèìàã íàñíû ìàë÷äûí òîî
íýìýãäýõ ÷èã õàíäëàãàòàéãàà𠺺ð÷ëºãäºæ áàéíà. 199 îíä ìàë÷äûí
7.7 õóâü íü 16- íàñíûõ áàéñàí áîë îäîî 8. õóâü áîëæ áóóð÷ýý
(Çóðàã 1.7).



Çóðàã 1.7 Ìàë÷äûí íàñíû á¿òöèéí ººð÷ëºëò (òýòãýâðèéí íàñíû õÿçãààð
              ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä ÿëãààòàé)




   Ýõ ñóðâàëæ: Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë 1990 - 2008 îí




                                                                9
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



   Ýíý ÷èã õàíäëàãûí ¿íäñýí øàëòãààí ìàë÷äûí îëîíõè õ¿¿õä¿¿ääýý
äýýä áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëæ, ºíäºð öàëèíòàé àæèë ýðõë¿¿ëýõèéã
ýðõýìëýäýãò îðøèíî. 200 îíä 70 ìàë÷íû äóíä ÿâóóëñàí àñóóëãà
ñóäàëãààíû ä¿í ¿¿íèéã íîòîëæ áàéíà. Õ¿¿õä¿¿äèéíõýý èðýýä¿éí
òàëààð òà ÿìàð õ¿ñýë áîäîëòîé áàéäàã âý? ãýñýí àñóóëòàä ìàë÷äûí
. õóâü íü õ¿¿õä¿¿ääýý äýýä áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëíý,  õóâü íü
õ¿¿õä¿¿äèéíõýý ººpñäèéíõ íü øèéäâýðèéã õ¿íäýòãýíý, çºâõºí 12.7
õóâü íü õ¿¿õä¿¿äýý ìàë÷èí áîëãîíî ãýæ õàðèóëæýý (Open Society
Forum, 200:118).
    ×èíýýëýã, ÿäóó ìàë÷íû ÿëãàà 1992-199 îíû õîîðîíä èõýñ÷
ýõýëñýí áºãººä 199 îíîîñ õîéø á¿ð ÷ íýìýãäæýý (National statistical
Office and World Bank 2001:28). Ìàë÷äûí ÷èíýýëýã àæ áàéäëûã
èëýðõèéëýõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí íýã íü òýäíèé îðëîãûí ýõ ñóðâàëæ áîëñîí
ìàëûí òîî þì. 1990-2007 îíû ñòàòèñòèêèéí ìýäýýíýýñ ¿çýõýä öººí
ìàëòàé ìàë÷èí ºðõèéí òîî íýìýãäæýý. Ìàë÷èí ºðõèéí 6.7 õóâü íü
0-èàñ äîîø òîëãîé ìàëòàé áºãººä íèéò ìàëûí äºíãºæ 11. õóâèéã
ºì÷èëæ áàéíà. Íèéò ìàë÷äûí .1 õóâèéã ýçýëäýã 200-ààñ äýýø
òîëãîé ìàëòàé ìàë÷èä íèéò ìàë ñ¿ðãèéí 71.6 õóâèéã ºì÷èëæ áàéíà.


1.7 պ人 à�� àõóéí ñàëáàðûí à��èëã¿éäýë
   պ人㺺ñ õîò ðóó øèëæèãñäèéí òîî íýìýãäæýý. 2000-2002 îíû
çóäíààð ìàëàà àëäñàí îëîí ìàë÷íûã îðîëöóóëàí 68.8 ìÿíãàí õ¿í
200 îíä Óëààíáààòàðò øèëæèí èðæýý. ¯¿íèé óëìààñ Óëààíáààòàðûí
õ¿í àì 2007 îíä íýã ñàÿ ãàðóéä õ¿ð÷, íèéò õ¿í àìûí 0 õóâèéã ýçëýõ
áîëîâ. պ人 àæ àõóéí ñàëáàðò àæèë ýðõëýãñäèéí òîî 2002-200
îíä 6.7 õóâü áàéñíàà 2006-2007 îíä 1.6 õóâü áîëæ áóóðñàí áàéíà
(Çóðàã 1.8).

 Çóðàã 1.8 15 þì óó ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû õ¿í àìûí àæèë ýðõëýëò (Ìîíãîë
              óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë 2004, 2008 îí)




0
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



1.7.1 Ìàë à�� àõóéí ñàëáàð äàõü à��èëã¿éäýë

   Óëñûí õýìæýýíä 0 000 - 0 000 õ¿í áóþó íèéò àæèë ýðõýëáýë
çîõèõ õ¿í àìûí  õóâü àæèëã¿é ãýæ á¿ðòãýãäñýí áîëîâ÷ áîäèò áàéäàëä
¿¿íýýñ õàâüã¿é èõ þì. ¯¿íèéã 1 îð÷èì õóâü õýìýýí ¯íäýñíèé
ñòàòèñòèêèéí ãàçàð ìýäýýëæ áàéíà (Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí
ýìõòãýë, Àçèéí õºãæëèéí áàíê, 200 îí).
   2007 îíä óëñûí õýìæýýíä 66.2 ìÿíãàí ìàë÷èí 0.2 ñàÿ ìàë
ìàëëàæ áàéâ. Íýãäëèéí ¿åèéí íîðìîîð íýã ìàë÷èí 160 òîëãîé
ìàë ìàëëàæ áàéâ. ¯¿íèéã ¿íäýñ áîëãîâîë 0.2 ñàÿ òîëãîé ìàëûã
ìàëëàõàä 21.6 ìÿíãàí ìàë÷èí øààðäëàãàòàé. Òýãâýë ìàë àæ àõóéí
ñàëáàðò 11.6 ìÿíãàí ìàë÷èí èë¿¿ áóþó àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí 1.
õóâü ãýñýí ¿ã þì.


1.8. Õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷íû ººð÷ëºëò
   1960-ààä îíîîñ õîéø ìàë àæ àõóé òºðèéí õÿíàëòàíä áàéâ.
Ñîöèàëèçìûí ¿åä á¿õ ºì÷èéí äèéëýíõèéã óëñ, õîðøîîëëûí
áàéãóóëëàãà ºì÷èëæ, íýãäë¿¿ä áýë÷ýýðèéí ãàçðûã óëàìæëàëò
ýðõèéí äàãóó àøèãëàæ áàéâ. Íýãäýë, áðèãàäèéí õóðàë áýë÷ýýðòýé
õîëáîãäñîí ìàðãààíûã äóíäûí ãàçàð íóòàã àøèãëàõ ãýðýý õýëöëèéí
äàãóó øèéäâýðëýäýã áàéâ. 1960-1990 îíä íýãäë¿¿ä óëèðëûí áîëîí
ãýíýòèéí í¿¿äýë ñóóäëûã õ¿÷ëýí çîõèöóóëæ, ºâñ òýæýýë áýëòãýæ
íººöëºõ, îòðûí á¿ñ íóòãèéã àøèãëàõ çýðãýýð áàéãàëèéí ýðñäýëýýñ
õàìãààëæ áàéâ.
   1990 îíä øèëæèëòèéí ¿å ýõýëñíýýð íýãäë¿¿ä òàðàí áóòàð÷, ºì÷
õºðºíãº, ìàë ñ¿ðãèéã íü õóâü÷ëàâ. Ãýõäýý 1992 îíä áàòàëñàí øèíý
¯íäñýí õóóëüä áýë÷ýýðèéí ãàçðûã òºðèéí ºì÷èíä áàéëãàõààð çààñàí
áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ¯íäñýí õóóëü ìàë ñ¿ðãèéã òóñãàéëàí ¿çýæ, . - ð
ç¿éëäýý “ìàë ñ¿ðýã ¿íäýñíèé áàÿëàã áºãººä òºðèéí õàìãààëàëòàíä
áàéíà” õýìýýí òóíõàãëàâ. 199 îíä àíõ áàòàëñàí, 1998, 2000 îíä
äàõèí çàñâàðëàñàí Ãàçðûí òóõàé õóóëèàð áýë÷ýýðèéí ãàçðûí
ìåíåæìåíòèéã çîõèöóóëæ èðýâ. Ýíý õóóëèéí äàãóó ñóì, ä¿¿ðãèéí
Çàñàã äàðãà èðãýäèéí ñàíàëûã õàðãàëçàí óëèðëûí áýë÷ýýðèéã æèë
áîëãîí íèéòýýð àøèãëóóëàõ àñóóäëûã õàðèóöàæ (2.2), ºâºë溺,
õàâàðæààíû äîîðõè ãàçðûã õîò àéëààð äóíäàà õàìòðàí ýçýìøèæ
áîëíî /2.7/.
   Îäîîãèéí õóóëèéí çààëòóóä íü ìàë àæ àõóéä çîðèóëæ áàéãàà
õºðºí㺠õàíãàëòã¿é, õóóëèéí çààëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã óäèðäàõ
îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ÷àäàâõè áàéõã¿éòýé õîñëîí, ¿íýí
õýðýãòýý áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàõ ñèñòåìèéã òîãòîîâ. ªºðººð
õýëáýë áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíò ñóë ýñâýë á¿ð áàéõã¿é áàéíà.

                                                               1
              ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



Òýìäýãëýãýý
     1
         (www.unep-wcmc.org/protected_areas/categories/index.html)

   2
     3 àéìãèéí 343 ìàë÷èí ºðõèéí 438.7 ìÿíãàí ìàëûã äýëõèéí
áàíêíû ñàíõ¿¿æ¿¿ëýëòòýé Ìàëûí èíäåêñæ¿¿ëñýí äààòãàëä (ÌÈÄ)
õàìðóóëñàí íü óëñûí õýìæýýíèé ìàë÷èí ºðõèéí 0.19 %, íèéò ìàëûí
1.02 % áîëæ áàéíà (ÌÈÄ äààòãóóëñàí ìàëûí çàõ çýýëèéí ¿íèéí
äààòãóóëñàí òºëáºðèéí 2-4 %-èéã øààðääàã. Òóõàéí ñóìûí íèéò
ìàëûí 6 þì óó 10 -ààñ äýýø õóâü õîðîãäñîí áîë ìàë÷èä õîõèðîëîî
äààòãàëààñ íºõºí òºë¿¿ëäýã).




2
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ:

ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄ,
ÖªËÆÈËÒ




                         
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



   Ìîíãîë îðîí õºäººãèéí ÿäóóðàë èõñýæ áàéãàà õÿìðàëààñ ãàäíà
áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí õÿìðàëûã àìñàæ áóéã ýíý á¿ëýãò õàðóóëíà.
Õ¿÷òýé äîðîéòñîí áýë÷ýýð íîöòîé àþóë ó÷ðóóëæ áàéíà. ¯¿íä: 1)
ìàëààñ îðîõ îðëîãûã áóóðóóëæ, ìàëûí òîîã îëíîîð õîðîãäóóëàõ
ãàìøãèéí (çóäûí) ýðñäýëèéã íýìýãä¿¿ëæ áàéíà. 2) í¿¿ðñòºðºã÷èéí
õóðèìòëàë þì óó áèîëîãèéí òºðºë ç¿éëèéã ÿäóóðóóëàõ çýðãýýð
ýêîñèñòåìèéí ¿éë÷èëãýýã ñóëðóóëæ áàéíà. ) óñ, ñàëõèíû ýëýãäëèéã
íýìýãä¿¿ëýí, õºðñíèé ¿ðæèë øèìèéã ýðãýëò áóöàëòã¿éãýýð àëäàãäóóëæ
áàéíà. ) óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí ÷àäàâõè, áàéãàëü îð÷èíä ìóóãààð
íºëººëæ, í¿¿äëèéí ñî¸ëä ÷ àþóë ó÷ðóóëàõààð áàéíà.


2.1. Áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíä, �ºë��èëòèéí ÷èã õàíäëàãûí
òààìàãëàë
•    Ìîíãîëûí áýë÷ýýðèéí ãàçàð ñ¿¿ëèéí 20 æèëä îãöîì õóðäàöòàé
     äîðîéòñîí
•    Ñîöèàëèçìýýñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèõ ÿâöàä
     õàðüöàíãóé õÿíàëòòàé àøèãëàæ áàéñàí áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð
     àøèãëàõ áîëñîíû ¿ð äàãàâàðààð áýë÷ýýð äîðîéòîõ íü óëàì
     ò¿ðãýññýí
•    Ìàëûí òîî ºññºí íü áýë÷ýýðèéí äààö õýòðýõýä õ¿ðãýæ áàéãàà
•    190-ººä îíîîñ õîéø õýìæñýí óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò
     áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí ÷èã õàíäëàãà áîëîí ìàë÷äûí ýìçýã
     áàéäàëä íýðìýýñ áîëñîí áàéæ áîëîõ
•    Ìàë÷èä äýä á¿òýö, óñò öýã áàðààäàí òºâëºð÷, áýë÷ýýðèéã
     óëèðëààð ñýëãýí àøèãëàõ íü áàãàññàíààñ áýë÷ýýð äîðîéòîæ
     áàéãàà
•    Öººí ìàëòàé ìàë÷èä îëîí ìàëòàé ìàë÷äûã áîäâîë áýë÷ýýðèéã
     ñýëãýæ àøèãëàõ íü áàãàññàí


2.2. Áýë÷ýýðèéí ãàçðûí äîðîéòîë: Ò¿¿íèé øàëòãààí, ÷èã
õàíäëàãà
    Ìîíãîëûí áýë÷ýýð óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò áîëîí ýêîñèñòåìèéí
ìàðóóõàí ìåíåæìåíòýä ýìçýã, ìýäðýìòãèé, ýíý õî¸ð õ¿÷èí ç¿éë áèå
áèåíèéõýý íºëººã áýõæ¿¿ëæ áàéäàã ãýäýãòýé åðºíõèé人 ñàíàë
íèéëäýã. Áèä ýíý õî¸ð õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººã àíõààðàõûí õàìò
òýäãýýðèéã á¿ðýí ÿëãàæ ñàëãàñàí ñóäàëãàà áàéõã¿é áàéãààã õ¿ëýýí
çºâøººð÷ áàéíà.
   Ñ¿¿ëèéí 6 æèëä æèëèéí äóíäàæ õóð òóíàäàñ òºâèéí áîëîí
öºëèéí á¿ñýä 12. õ¿ðòýë õóâèàð áóóð÷, áóñàä á¿ñýë 9. õ¿ðòýë
õóâèàð íýìýãäñýí ãýäãèéã ýðãýí ñàíàõ íü ç¿éòýé þì. Òýãýõýýð óóð


                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



àìüñãàëûí ººð÷ëºëò áóñàä á¿ñèéã áîäâîë öºëºðõºã õýýð, òºâèéí
á¿ñèéí áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûã òîäîðõîéëîã÷ ãîë õ¿÷èí ç¿éë áàéæ
áîëçîøã¿é ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì.
   Áýë÷ýýðèéí ãàçðûí äîðîéòëûí òàëààð èõýýõýí ìàðãàäàã áºãººä
áýë÷ýýðèéí -78 õóâü íü äîðîéòñîí õýìýýí ñóäëàà÷èä ¿çäýã
(Ä.Àâààäîðæ, 2000; Ä.Äàø áóñàä, 2006; Ö.Øèéðýâäàìáà, 2000;).
Ä.Ýðäýíýòóÿàãèéí ñàÿâòàðõàíû ñóäàëãààãààð áýë÷ýýðèéí ãàçðûí 78
îð÷èì õóâü ÿìàð íýã õýìæýýãýýð äîðîéòæýý (Ä.Ýðäýíýòóÿà, 2006).


2.2.1. Óðãàìëàí íºìðºãèéí ººð÷ëºëò

    Ìîíãîëä áýë÷ýýðèéí õÿíàëò ¿íýëãýýíèé ¿íäýñíèé ñòàíäàðò÷èëñàí
òîãòîëöîî áàéõã¿éãýýñ áýë÷ýýðèéí ãàçðûí òºëºâ áàéäàë ¿íäýñíèé
õýìæýýíä æèë æèëýýð ÿìàð áàéñíûã èëòãýõ áàòàëãààòàé ìýäýýëýë
õîìñ þì. Ãýõäýý ñîöèàëèçìûí ¿åä óëñûí õýìæýýíä ÿâóóëñàí
òîìîîõîí ýêñïåäèöýýð áýë÷ýýðèéí òºëºâ áàéäëûã ñóäàëñàí áàéíà.
Òóõàéëáàë áýë÷ýýð, óñíû íººöèéã ñóäàëñàí Ǻâëºëò-Ìîíãîëûí
1961-196 îíû íýãäñýí ýêñïåäèö, ìºí áýë÷ýýðèéí ãàçðûí ¿íäýñíèé
çóðàã ãàðãàñàí 1981-1986 îíû Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí ãàçàð çîõèîí
áàéãóóëàëòûí ýêñïåäèöèéã äóðäàæ áîëîõ þì. 2000 îíîîñ õîéø
Ãåî-ýêîëîãèéí õ¿ðýýëýíãýýñ ã¿éöýòãýñýí ºäèé òºäèé ñóäàëãààíû
¿ð ä¿íã äýýðõ õî¸ð ýêñïåäèöèéíõòýé õàðüöóóëàõóéö þì. Ýäãýýð
ìýäýý ñýëòèéí øèíæëýõ óõààíû ¿íýìøèëò áàéäàë, õóãàöààíû
õàðüöóóëàëòàä ýðãýëçýýä áàéõààðã¿é ìýò.
   Çóðàã 2.1à óðãàìëûí ç¿éëèéí òîî, ÷àíàð ñ¿ðõèé áóóðñíûã õàðóóëæ
áàéíà. 1961-2006 îíû õîîðîíä öºë, öºëºðõºã õýýðèéí á¿ñèéí
óðãàìëûí ç¿éëèéí òîî 2.6, îéò õýýðèéíõ 0 õóâèàð òóñ òóñ öººðñºí
áàéíà. Øèì òýæýýë ñàéòàé, íàðèéí ñàéõàí ºâñ óðãàìàë íü èäýìæ
ìóóòàé õîã óðãàìàë, áóò ñººãººð ñîëèãäîæ, áýë÷ýýðèéí óðãàìëàí
íºìðºãèéã ÿäóóðóóëàí á¿òýýìæèéã ýðñ áóóðóóëàõàä õ¿ðãýæýý.




                                                               
          ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



     Çóðàã 2.1à Óðãàìëûí ç¿éëèéí òîîíû ººð÷ëºëò (Ä.Aâààäîðæ, 2006;
                           Í.Ëõàãâàæàâ, 2006)




   Îéò õýýð, õýýð, öºëºðõºã õýýðò óðãàìëûí ç¿éëèéí òîî 1960-ààä
îíîîñ 1980-ààä îíû ýõíèé õàãàñûí õîîðîíä öººð÷ýý. Óðãàìëûí ç¿éë
èíãýæ öººðñºíèéã áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàñàíä þì óó ìàëûí
òîî ºññºíä õàìààòóóëæ áîëîõã¿é íü òîäîðõîé. Ó÷èð íü áýë÷ýýðèéã
äóð çîðãîîð àøèãëàõ, ìàëûí òîî òîëãîé ºñºõ ÷èã õàíäëàãààñ ºìíº
óðãàìëûí ç¿éë öººð÷ ýõýëæýý. Ýíý íü óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ¿ð
äàãàâàð áàéæ áîëîõ óó? Ýíý àñóóëòàä òîäîðõîé õàðèóëàõàä íýìýëò
ñóäàëãàà øààðäëàãàòàé.
   1980-ààä îíû ýõíýýñ ºíººã õ¿ðòýë óðãàìëûí ç¿éëèéí òîî îéò
õýýð, ºíäºð óóë, õýýð, öºëèéí á¿ñýä áàðàã àäèë õóðäàöòàé öººð÷
áàéõàä öºëºðõºã õýýðò àðàé àëãóóð áàéâ. Áàéãàà òîî ìýäýýíä
¿íäýñëýí óðãàìëûí ç¿éëèéí òîî, óðãàìëàí íºìðºãèéí áàãàñàëòàä
óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, ãàçàð àøèãëàëòûí ïðàêòèêèéí ¿ç¿¿ëñýí
íºëººã ÿëãàí òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿é þì. ¯¿íèéã ÿëãàí ñàëãàõàä
ºäèé òºäèé ñóäàëãàà õýðýãòýé.
   Ìàë÷èä, ñóäëàà÷èä áýë÷ýýðèéí óðãàö ýðñ áóóðñààð áàéãààã
òýìäýãëýñýýð èðýâ. 1961-2006 îíû õîîðîíä öºëèéí á¿ñèéí áýë÷ýýðèéí
óðãàö 28.6, õýýðèéíõ 2.2 õóâèàð òóñ òóñ áóóðñàí áàéíà (Çóðàã 2.1á).
Áýë÷ýýðèéí á¿òýýìæèéí áóóðàëòûí õóãàöàà, ÷èã õàíäëàãà óðãàìëûí
ç¿éëèéí òîîíûõòîé èæèë þì. Õàðèí 1980-ààä îíû ýõíýýñ öºëèéí
á¿ñèéí áýë÷ýýðèéí á¿òýýìæèéí áóóðàëò àðàé ààæèì áàéâ.

6
                              ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



     Çóðàã 2.1á Áýë÷ýýðèéí óðãàöûí ººð÷ëºëò (Í.Ëõàãâàæàâ, 2006;
                         Ä.Aâààäîðæ, 2006)




   Çóðàã 2.1à, 2.1á-èéí ìýäýý ýõíèé 20 æèë áîëîí õî¸ðäàõü 20
æèëèéí õîîðîíä áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí ÷èã õàíäëàãà õóðäñààã¿éã
õàðóóëæ áàéíà. Ìîíãîë îðîíä óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò 190-ººä
îíîîñ õîéø õóðäñààã¿é ìýò áºãººä ÷èã õàíäëàãà íü óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëòèéí òîãìîë õýìíýëòýé ä¿éæ áàéíà. ͺ㺺 òàëààð áýë÷ýýðèéí
ìåíåæìåíò íü ñîöèàëèçìûí ¿åä øèíæëýõ óõààíû çàð÷èì áîëîí
ìàë÷äûí í¿¿äýë ñóóäëûí íàðèéí çîõèöóóëàëòàä òóëãóóðëàæ áàéñàí
áîë çàõ çýýëä øèëæñýíýýñ õîéø áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàäàã
ãîðèìîîð ñîëèãäñîí õýìýýí á¿õ àæèãëàã÷èä ñàíàë íýãòýé ¿çýæ áàéíà.
Ýíý ººð÷ëºëò áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí àæèãëàãäàæ áóé ÷èã õàíäëàãûí
õóðäöàä íºëººëæ áàéãàà íü õàðàãäàõã¿é áàéíà.
   Óðãàìëûí ç¿éëèéí òîî, áýë÷ýýðèéí á¿òýýìæèä óäààí õóãàöààíä
ãàðñàí ººð÷ëºëòººñ ãàäíà Óðãàìàëæèëòûí íîðì÷ëîãäñîí ÿëãàâðûí
èíäåêñ-èéí (ÓÍßÈ) æèë æèëèéí ìýäýý áèé. ÓÍßÈ íü äýëõèéí
ãàäàðãààñ îéñîí ãýðëèéí ºíãºíèé ÿëãàðëûã øèíæëýõ õèéìýë äàãóóëûí
ä¿ðñëýëèéã àøèãëàí óðãàìëàí íºìðºãèéí ººð÷ëºëòèéã çàéíààñ
òàíäàí òîäîðõîéëîõ àðãà þì. Ýíý àðãûã Ìîíãîë îðíû ýêîëîãèéí
á¿ñ¿¿äèéí óðãàìàëæèëòûí ººð÷ëºëòèéã ¿íýëýõýä ñ¿¿ëèéí 27 æèëèéí
òóðø àøèãëàæ áàéíà. ÓÍßÈ ÷èã õàíäëàãûã ¿íýëýõ àøèãòàé àðãàä
òîîöîãääîã ÷ óðãàìëàí íºìðºãèéã áîäèòîéãîîð øèíæëýõèéí òóëä ýíý
àðãûã ãàçðûí ãàäàðãà äýýðõ ìýäýýëýëòýé õîñëóóëàõ øààðäëàãàòàé
áàéäàã. ÓÍßÈ çºâõºí íèéò óðãàìëàí íºìðºãèéã õýìæäýã íü ò¿¿íèé

                                                                  7
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



äîãîëäîëòîé òàë áîëíî. Ýíý àðãà îéí íºìðºãèéã ¿íýëýõýä õýðýãòýé
÷ áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûã ¿íýëýõýä èõýýõýí õÿçãààðëàãäìàë þì. Ó÷èð
íü óðãàìëàí íºìðºãèéí òîîí õýìæýý áýë÷ýýð ñàéæèðñàíààñ ãýõýýñýý
èë¿¿ áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí ¿ð äàãàâàð áîëñîí èäýìæ ìóóòàé
óðãàìàë, áóò ñººãººð õó÷èãäñàíààñ íýìýãäýæ áîëíî. ¯íýí õýðýãòýý
óðãàìëûí ç¿éëèéí á¿ðýëäýõ¿¿í ìóóäñàíààñ óðãàìàëàí íºìðºã
íýìýãäýæ áîëîõ òàëòàé. Ýíý íü “íîãîîí öºëæèëò” õýìýýõ ¿çýãäýëä
õ¿ðãýíý. Öààøèëáàë ÓÍßÈ-èéí õýìæèãäýõ¿¿í áýë÷ýýðèéí òºëºâ
áàéäàëä ¿ç¿¿ëýõ óóð àìüñãàë, õ¿íèé íºëººã çààãëàí ãàðãàäàãã¿é
áºãººä õ¿íèé îðîëöîî áàéõã¿é áàéõàä óðãàìëàí íºìðºã õýäèé
õýìæýýãýýð íýìýãäýõ òàëààð ÿìàð ÷ ìýäýýëýë ºã÷ ÷àääàãã¿é þì.
   Ñ¿¿ëèéí 27 æèëä 7-ð ñàðä àæèãëàãäñàí óðãàìëàí íºìðºãèéí
õýìæýýã ÓÍßÈ-ýýð èëýðõèéëñýíèéã Çóðàã 2.2 -îîð õàðóóëàâ. Óã
¿ç¿¿ëýëò ýêîëîãèéí á¿ñýýð èëò ÿëãààòàé áàéíà. Òýíöâýðò áóñ
ýêîñèñòåì á¿õèé öºë, öºëºðõºã õýýðèéí á¿ñèéã áîäâîë òýíöâýðò
áîëîí õîëèìîã ýêîñèñòåì á¿õèé ºíäºð óóë, îéò õýýð, õýýðèéí á¿ñýä
óðãàìëàí íºìðºã àðâèí, õýëáýëçýë èõòýé áàéíà. 198 îíîîñ ýõëýí
óðãàìëàí íºìðºã íýìýãäýõ ÷èã õàíäëàãà 1997 îí õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëæ,
äàðàà íü ÿëàíãóÿà îéò õýýðèéí á¿ñýä îãöîì áóóð÷ýý.

Çóðàã 2.2 Ñ¿¿ëèéí 27 æèëä 7 äóãààð ñàðä àæèãëàãäñàí áýë÷ýýðèéí òºëºâ
                    áàéäëûí åðºíõèé ÷èã õàíäëàãà




   ÓÍßÈ-èéí çºð÷èëò ¿ç¿¿ëýëò àéìãóóäûí ò¿âøèíä àäèë ÷èã
õàíäëàãàòàé áàéâ (Õàâñðàëò À. Çóðàã 2). Çóðàã 1.1 áîëîí 1.2-
ò áàéãàà àãààðûí òåìïåðàòóð, õóð òóíäàñòàé õàðüöóóëàõàä
óðãàìëàí íºìðºãèéí îãöîì áóóðàëò åð áóñûí ãàíäóó íºõöºë, ºíäºð
òåìïåðàòóðòàé òîõèð÷ áàéíà. Óðãàìëàí íºìðºãèéí ñýðãýëò îéò
õýýðèéí á¿ñýä ò¿ðãýí áàéõàä ºíäºð óóë, õýýðò ìàø óäààí áàéíà.
Äóíäàæ ÷èã õàíäëàãàòàé îéðòîæ î÷ñîí óóð àìüñãàëûí íºõöºëòýé
õîëáîîã¿é èéì ààæèì ñýðãýëò íü áýë÷ýýðèéí äîðîéòîë óðãàìëàí


8
                                    ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



íºìðºãèéí ñýðãýëòèéã ñààòóóëñàí ãýäýã òààìãèéã áàòàëæ áàéíà. Õàà
íýãòýý óðãàìëàí íºìðºã á¿ðýí ñýðãýëýý ÷ ãýñýí ýíý íü óðãàìëûí
òºðºë ç¿éë, èäýìæ óðüä ºìíºõ øèãýý áàéñàí ãýñýí ¿ã áèø þì. ¯¿íèéã
òîäðóóëàõàä ãàçðûí ãàäàðãà äýýðõ ìîíèòîðèíãèéí òàëáàéíóóäûí
öààøäûí ìýäýý ìàòåðèàë øààðäëàãàòàé.


2.2.2. Óñíû íºº�èéí õîìñäîë

    Ãàäàðãûí óñíû îëîí ýõ ñóðâàëæ, ãîë ãîðõè, áóëàã øàíä øèðãýæ
àëãà áîëîõ þì óó óñíû õýìæýý áàãàñ÷ áàéãàà ýíý ÷èã õàíàäëàãà 1-ð
á¿ëýãò ø¿¿í õýëýëöñýí æèëèéí àãààðûí òåìïåðàòóð áîëîí óóðøèëò
èõýñ÷ áàéãààòàé íèéöýæ áàéíà. 1990 îíòîé õàðüöóóëàõàä 1997 îíä
ãîë ãîðõèíû 20%, áóëàã øàíäíû 2%, íóóð öººðìèéí % øèðãýæ
àëãà áîëæýý (Áàéãàëü îð÷íû ÿàì, 2007 îí). ¯¿íèéã íºõöºëä¿¿ëæ
áàéãàà õ¿÷èí ç¿éëèéí òàëààð íàðèéâ÷ëàí õèéñýí ñóäàëãàà áàéõã¿é
ó÷ðààñ æèíõýíý øàëòãààí íü òîäîðõîé áóñ áàéíà. Óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëòººñ ãàäíà íºëººëæ áàéãàà ººð õ¿÷èí ç¿éëñ áàéæ áîëîõ þì.
Óðãàìëàí íºìðºã áîëîí õºðñíèé óñ áàðèõ ÷àäâàðò ãàðñàí ººð÷ëºëò
òýäãýýðèéí íýã áàéæ áîëîõ òàëòàé. Ãàäàðãûí óñûã õîìñäóóëæ, ãîë óñûã
áîõèðäóóëàõàä óóë óóðõàéí îëáîðëîëò, ò¿¿íèéã ýðõýëäýã êîìïàíèóäûã
ãîë áóðóóòàí ãýæ çýìëýäýã. Ãýõäýý óóë óóðõàéí îëáîðëîëò ãàäàðãûí
óñíû áàãàñàëòàä ÿàæ íºëººëäãèéã ñóäëàí òîãòîîõ øààðäëàãàòàé.
   Ǻâõºí ãàäàðãûí óñíû ýõ ñóðâàëæ àëãà áîëîîä çîãñîõã¿é õóäãèéí
óñ ÷ áàãàññààð áàéíà. Ýçýìøèõ áîëîí àøèãëàõ òîäîðõîé ¿¿ðýã
áàéõã¿éí óëìààñ îëîí õóäàã ýâäýð÷, òîíîã òºõººðºìæ íü òîíîãäîæ
àëãà áîëæýý (Õ¿ñíýãò 2.1).

                  õ¿ñíýãò 2.1 Õóäãèéí õèéö, òîî (1000 ø)

                   1990 1991 1992 199 199 199 1996 2000 200 2006
Íèéò õóäàã         1.6   7.6   6. 6.     .6   .6   . 0.9 0.9      8.7
Ìåõàíèê õóäàã      2.6   22.   20.7 19.2     17.6   1.6   12     8.2   19.   10
Ãàð õóäàã          17     1.   1.6   17.1   18      20     21. 22.7    21. 28.6
Áýë÷ýýðò áàéãàà    8.                               26.   27.6 21.7    2. 2.8
Àøèãëàëòã¿é        1.1                                6.2     6.   .8   12.8    .8
    Ýõ ñóðâàëæ: Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë 1989 -2002
îí; 2008 îí;


   Çàñãèéí ãàçàð 200-2008 îíä øèíýýð õóäàã ãàðãàõ, ñýðãýýí
çàñâàðëàõàä æèë á¿ð 77.-11609.2 ñàÿ òºãðºã çàðöóóëæ áàéæýý.

                                                                                        9
          ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



Õàðàìñàëòàé íü õóäàã ãàðãàõààð ãýðýý áàéãóóëàã÷èä áóðóó ãàçàð
õóäàã ãàðãàõ íü îëîíòîé áàéâ.


2.2.3. Áýë÷ýýðèéí çîõèñã¿é ìåíå��ìåíò

   Ìîíãîëä áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí íîöòîé õÿìðàë í¿¿ðëýñíèéã
ºíºº õýð ñàéí õ¿ëýýí çºâøººðºõã¿é áàéñààð áàéíà. Áýë÷ýýðèéí
äîðîéòëûã õ¿ëýýí çºâøººð뺺 ãýõýä áóðóóã èõýâ÷ëýí óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëò ð¿¿ ò¿ëõýæ, áýë÷ýýðèéí ìàðóóõàí ìåíåæìåíò áîëîí
áýë÷ýýðèéí òàëõàãäàë íü áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí ãîë øàëòãààí áîëæ
áàéãààã îëèãòîé îéøîîæ ¿çýõã¿é áàéíà. Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò,
ºâñ óðãàìëûí áóóðàëò áîëîí õ¿íèé íºëººëºë “íýã ÷èãò õàâñðàí’
¿éë÷ëýõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëäýã òºâ ñóóðèí, óñò öýã áîëîí çàðèì íóòãèéí
îéðîëöîî ìàëûí õºëººð áýë÷ýýð òàëõëàãäàõ ÿâäàë ãàçàð àâ÷,
áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûã ò¿ðãýñãýæ áàéíà. Òýð÷ëýí òîäîðõîé õýñãèéã
õàøèæ õàìãààëàí ºí溺æ àìðààõàä óðãàìëûí óðãàö, á¿ëãýìäýëä
ãàð÷ áàéãàà ººð÷ëºëò íü (õàøààíû äîòîð) áýë÷ýýðèéã õ¿÷òýé
àøèãëàñàíû íºëººã (õàøààíû ãàäíà òàë) òîäîðõîé íîòëîí õàðóóëæ
áàéíà. Õàøñàí áýë÷ýýðèéí äîòîð, ãàäíà òàëûí õºðñ, óóð àìüñãàëûí
íºõöºë àäèë áîëîâ÷ çºâõºí áýë÷ýýð àøèãëàëò ë ÿëãààòàé áàéãàà
ó÷èð ýíý õàðüöóóëàëò ¿íýìøèëòýé þì (Çóðàã 2.).

     Çóðàã 2.3 ªí溺ñºí, ºí溺㺺ã¿é áýë÷ýýðèéí ÿëãàà (“Íîãîîí àëò”
                    òºñëèéí 2004-2008 îíû òàéëàí)




0
                                   ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



    Ìîíãîë óëñàä 199 îíä àòàð ãàçàð ýçýìøèæ, ãàçàð òàðèàëàí
ýðõëýõ àæèë ýõýëæ, 1990 îí ãýõýä 1. ñàÿ ãà ãàçðûã òàðèàëàíä
àøèãëàõ áîëñîí áàéâ. Ãýâ÷ 1990-ýýä îíû ýäèéí çàñãèéí øèëæèëòèéí
æèë¿¿äýä ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë îãöîì áóóðñàí áàéíà. 2002
îíû áàéäëààð 600 ãàðóé ìÿíãàí ãà òàðèàëàíãèéí òàëáàéã àøèãëàõã¿é
õàÿæýý. Ýíý òàëáàé õîã óðãàìàëä (òýæýýëèéí áóñ) áàðèãäàæ, ñàëõèíû
ýëýãäýëä ºðòºí ìàëûí áýë÷ýýðò òîõèðîõã¿é áîëæýý. Áýë÷ýýðèéí
òàëõàãäàë, öºëæèëòºä õ¿ðãýæ áàéãàà õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä áàéãàëèéí áîëîí
õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëýýñ óëáààòàé. Õ¿ñíýãò 2.2-ò áàéãàëèéí áîëîí õ¿íèé
íºëººí äîð ÿâàãääàã öºëæèëòèéí ¿íäñýí øàëòãààíûã æàãñààâ.

          õ¿ñíýãò 2.2 Áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí ¿íäñýí øàëòãààí

   Áàéãàëèéí ãàðàëòàé øàëòãààí           Õ¿íèé íºëººíººñ ¿¿ññýí øàëòãààí


                                            Áýë÷ýýðèéí òàëõàãäàë
 ̺ñºí ãàëàâûí äàðààõ óðò õóãàöààíû
 ººð÷ëºëò ìºñòºëòèéí áîëîí öýâäãèéí ¿å
 äàâõðàãûí õàéëàëòûã ò¿ðãýñãýñýí               Ìàëûí ÿëàíãóÿà ÿìààíû òîîã õýò
 Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, äýëõèéí          ºñãºñºí
 äóëààðàëòàé õîñîëñîí íºëºº                    Ìàë÷äûí í¿¿äýë öººðºõ (ÿäóóðàë,
      Ãàçàð ç¿éí áàéðëàë, íàð, áîðîî,     óñò öýã õîìñäîõ)
      ñàëõèíä ºðòºìòãèé áàéäàë                 Õàÿãäñàí òàðèàëàíãèéí òàëáàé,
      Ãàäàðãûí áîëîí óë õºðñíèé óñíû           õàð óðèíøëàõ ïðàêòèê
                 øëîñîí
      ò¿âøèí äîîøëîñîí (çàðèì òàëààð           Óóë       óóðõàéí      îëáîðëîëò,
      õ¿íèé íºëººòýé)                          àâòîìàøèíû çàìáàðààã¿é çàì
      Õóð òóíàäàñ áàãà, õóâààðèëàëò            (îëîí ñàëàà çàì)
      æèãä áóñ                                 Îé áîëîí áóñàä óðãàìëûí õýò
      Øàâüæíû     ÿëàíãóÿà   öàðöààíû          àøèãëàëò
      õºíººë                                   Áàéãàëü     õàìãààëàõ    ¿íäýñíèé
      Ìýðýã÷äèéí òàðõàëò                       óëàìæëàëûã öàëãàðäóóëæ îðõèñîí,  ,
                                               óóãóóë õàìòûí íèéãýìëýã þì óó
                                               ñàäàí òºðëèéí á¿ëýã çàäàðñàí
     Èäýìæ ìóóòàé óðãàìëûí äýëãýðýëò           Óðãàìàë, áóò ñººã, îé ìîäûã ò¿ëø,
     (øàðèëæ ìýòèéí õîã óðãàìàë)               áàðèëãà áàéãóóëàìæèä õýò àøèãëàõ
                                               áîëñîí


2.2.4 Áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëà��, ìàë÷äûí áàéãóóëëàãà
¿ã¿éëýãäý�� áàéãàà íü

   Íèéòèéí ýçýìøëèéí ãàçàð ãýãääýã áàéãàëèéí ýðãýí ñýðãýýãäýõ
íººöèéí äîðîéòëûí øàëòãààíû òàëààð äýëõèé íèéòýä õèéñýí 10
ãàðóé æèëèéí ñóäàëãààíû ä¿í áàéäàã. ¯¿íýýñ ¿çýõýä ýíýõ¿¿ íººöèéã

                                                                               1
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



õÿçãààðëàëò, çîõèöóóëàëòã¿é àøèãëàõ íü ò¿¿íèéã áàéíãûí øèíæòýé
äîðîéòîëä ãàðöààã¿é îðóóëäàã áàéíà. Íèéò äóíäûí íººöèéã äóð
çîðãîîð àøèãëàñàíû óëìààñ äîðîéòóóëàõûã “íèéòèéí ýçýìøëèéí
ýìãýíýë” õýìýýõ áîëæýý (Hardin, 1968). Ãýõäýý, òîäîðõîé àøèãëàã÷äàä
õÿçãààðëàëòòàé, çºâ çîõèîí áàéãóóëàëòòàé àøèãëóóëæ, äîðîéòîëä
îðóóëäàãã¿é íèéòèéí ýçýìøëèéí îëîí õýëáýð áàéäàã. Òèéìýýñ
äýýðõ íýð òîìú¸î àðàé îíîâ÷ ìóóòàé áºãººä ò¿¿íèéã “äóð çîðãîîð
àøèãëàñíû ýìãýíýë” ãýâýë äýýð þì.
   Áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàõ ¿åä ìàë÷èí á¿ð áýë÷ýýðèéã
àëõàì àëõìààð òàëõëàí äîðîéòóóëàõ õýëáýðýýð õóâüäàà àøèã
îðëîãî îëäîã ó÷ðààñ áýë÷ýýðèéí òàëõàãäàë òýäíèé õóâüä ò¿ð çóóðûí
àøèã ºãäºã. Õóâü ìàë÷èí õ¿íä áýë÷ýýðèéí äààöàä òîõèðóóëàí ìàëûí
òîîãîî öººëºõ øàëòàã áàéäàãã¿é. Ó÷èð íü áóñàä ìàë÷èä ìàëàà ìºí
àäèë öººëºõèéã çîõèöóóëàõ ìåõàíèçì áàéõã¿é þì. Áóñàä ìàë÷èí
ÿìàð áîäëîãî, çàð÷èì áàðèìòëàõ íü òóéëûí òîäîðõîé áóñ áàéäàã
áîëîõîîð ìàë÷äûí õîîðîíä çîõèöóóëàëò õèéõ ÿâäàë õ¿íäðýëòýé
áàéíà.
   Ãýõäýý 1-ð á¿ëýãò àâ÷ ¿çñýí÷ëýí áýë÷ýýðò ìàë÷äûí ¿ç¿¿ëýõ íºëºº
àãðî-ýêîëîãèéí ñèñòåìýý𠺺𠺺ð áàéäàã. Òýíöâýðò áîëîí õîëèìîã
ýêîñèñòåìä ìàëûí òîî áýë÷ýýðèéí ÷àíàðò øóóä íºëººëäºã áàéõàä
òýíöâýðò áóñ ýêîñèñòåìä ìàëûí òîî áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí õºòº÷
áîëäîãã¿é áàéíà. Èéìýýñ áóñàä õî¸ð ýêîñèñòåìèéã áîäâîë òýíöâýðò
áóñ ýêîñèñòåìä áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàõ ÿâäàë áýë÷ýýðèéí
÷àíàðò òóí áàãà àþóë ó÷ðóóëäàã.
   Íèéãìèéí ººð÷ëºëò óëàì á¿ð ã¿íçãèéðýõèéí õýðýý𠺺ð
ñàëáàðààñ øèëæèí èðýãñýä îëøðîí ìàë÷íû óëàìæëàëò èíñòèòóöèéã
ýâäýõ áóþó ýñâýë õàëæ ñîëüñíîîð í¿¿äýë÷äèéí äóíä áýë÷ýýðèéã äóð
çîðãîîð àøèãëàñàíû óðøèã èëýðäýã (Maria E. Fernandez-Gimenez and
David M.Swift, 200). Óëñ òºð, íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí îëîí õóâèðàë
ººð÷ëºëòèéí ¿ð íºëººãººð Ìîíãîëûí íèéãýì-óëñ òºð, áàéãàëü îð÷íû
ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîî ºíãºðñºí çóóíû òóðøèä àñàð èõ ººð÷ëºëòºä
ºðòæýý. ßëàíãóÿà àðä÷èëàëä øèëæñýí ñ¿¿ëèéí 1-18 æèëèéí òóðøèä
ìàë àæ àõóé áîëîí áàéãàëèéí íººöèéí ìåíåæìåíòèéí áîäëîãî, ¿éë
àæèëëàãàà ïðàêòèê ¿íäñýýðýý ººð÷ëºãäºâ.
   Ìîíãîë îðíû í¿¿äëèéí ìàë àæ àõóé ýðõëýëò íü áýë÷ýýðèéí
ãàçðûí íèéòèéí ýçýìøèë, Ìàíæèéí êîëîíè÷ëîë áîëîí 1960-ààä
îíîîñ ýõýëñýí õîðøîîëëûí ¿åèéí øàòëàí çàõèðàõ çîõèöóóëàëòààð
çàñâàð îðóóëæ áàéñàí óëàìæëàë äàäëûí õýì õýìæýý, ïðàêòèêò ÿìàãò
òóëãóóðëàæ áàéâ.
   Õîðøîîëëûí ¿åä (1960-1990 îí) áýë÷ýýð, óñ çýðýã áàéãàëèéí
íººöèéí ìåíåæìåíò òºðèéí õÿíàëòàíä áàéñàí áºãººä ò¿¿íèéã


2
                              ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



íýãäë¿¿ä óäèðäàí ã¿éöýòãýæ áàéâ. Íýãäë¿¿ä óðüä ºìíº áàéñàí äàäàë,
çóðøèë, ýðõèéã õ¿íäýòãýí áýë÷ýýðèéí ãàçàð, ºâºë溺, õàâàðæàà
îëãîõ, óëèðëûí í¿¿äýë ñóóäëûã çîõèöóóëàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ
áàéñàí áºãººä àéìàã, ñóì õîîðîíäûí í¿¿äýë ñóóäëûã íàðèéí
õÿíàí çîõèöóóëäàã áàéâ (Fernandez-Gimenez, 2006). Áýë÷ýýðèéí
ãàçðûí àøèãëàëò íü í¿¿äýë õºäºë㺺íä òóëãóóðëàæ, ìàë÷èí ºðõèéã
ìàøèíààð í¿¿ëãýí, ºâñ òýæýýë õ¿ðã¿¿ëæ áàéñàí òóë îäîîãèéíõ øèã
ãàçàð íóòãèéí áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººõ íü õàâüã¿é áàãà áàéëàà.
Íýãäë¿¿ä óñò öýã¿¿äèéã çîõèñò ãàçàðò íü áèé áîëãîæ, áýë÷ýýðèéí
ãàçðûã ñàéæðóóëæ áàéâ. Ìàë ñ¿ðãèéã íèéãýì÷èëæ, íýãäëèéí öàëèíòàé
àæèë÷èä áîëñîí ìàë÷äààð ìàëëóóëàâ. Ìàë÷èä ìàëûã òºðºë òºð뺺ð
íü ñóóðèëàí ìàëëàæ, áýë÷ýýðèéí ãàçðûã äîðîéòóóëàëã¿éãýýð
á¿òýýìæèéã íü äýýä çýðãýýð íýìýãä¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ìàë ñ¿ðãèéã õààíà
õýäèé õóãàöààãààð áýë÷ýýðë¿¿ëýõ òàëààð òîäîðõîé çààâàð çºâëºë㺺
àâäàã áàéâ. Íèéò ìàëûí òîî, ñóóðèéí ìàëûí òîî áîëîí òºðºë á¿ðèéí
ìàëûí ñ¿ðãèéí á¿òýö õàðüöàíãóé òîãòìîë áàéñàí ó÷èð áýë÷ýýðò èë¿¿
äàðàìò ó÷ðóóëäàãã¿é áàéâ. պ人 àæ àõóéí íýãäë¿¿ä õºäººãèéí õ¿í
àìûí àæ àìüäðàëûã ñàéæðóóëàõ ÷óõàë áàéãóóëëàãà áàéëàà. Íýãäýë
ìàë àæ àõóéí ¿éë÷èëãýý, åðäèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõýýñ ãàäíà ýð¿¿ë
ìýíä, áîëîâñðîë çýðýã íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýãýýð õàíãàæ áàéâ.
   Ñîöèàëèñò ñèñòåì çàäðàí óíàñíààð õºäººãèéíõíèé àìüæèðãààíä
íîöòîé íºëºº ¿ç¿¿ëýâ. Íýãäë¿¿ä òàðæ, ìàë ñ¿ðýã õóâü ìàë÷èíä
øèëæèâ. Òºðººñ çîõèöóóëæ áàéñàí áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíò ¿íýí
õýðýãòýý àëãà áîëæ, ìàë ìàëëàãààíû òîãòîëöîî íü áýë÷ýýðèéã äóð
çîðãîîð àøèãëàõ áàéäëûã áàòàëãààæóóëæ ºãºâ. Ò¿¿í÷ëýí 1992 îíû
¯íäñýí õóóëü ñîöèàëèçìûí ¿åä õÿçãààðëàæ áàéñàí ÷ºëººòýé øèëæèæ
ñóóðüøèõ ýðõèéã òóíõàãëàâ. Èíãýñíýýð:
1.   Áýë÷ýýðò íýâòðýõ, àøèãëàõ ýðõèéã çîõèöóóëàõ áàéãóóëëàãàã¿éãýýð
     ìàë ºì÷ëºã÷äèéí òîî îëøðîâ
2.   Ìàë÷èä ÿëàíãóÿà öººí ìàëòàé ºðõ¿¿ä ìàë àæ àõóéí áóñ îðëîãîîð
     àìüäðàëàà òýòãýõ ¿¿äíýýñ õîò ñóóðèí ãàçðààñ àëñëàí í¿¿õèéã
     áîëüæ, óëèðëûí ñýëãýý, æèë æèëèéí í¿¿äýë öººðºâ
.   Îòðûí á¿ñ íóòãèéí òîî, õýìæýý áàãàñàâ
.   Áýë÷ýýðèéí ãàçàð äýýðõ óñò öýãèéã ýâäëýí òîíîæ, æèíõýíý
     ýçýíã¿é, àøèãëàëòã¿éã äàëèìäóóëàí ÿëàíãóÿà óñ øàõàã÷èéã
     ñóãàëæ àâàõ áîëñîí
.   Õàäëàíãèéí òàëáàéí óñæóóëàëòûí îëîí òîíîã òºõººðºìæ
     ìóóäàæ, ýâäýðñýíèé äýýð óñàëãàà õýðýãã¿é ãàçàð íóòàãò ÷ õàäëàí
     áýëòãýë åðºíõèé人 áóóðñàí
6.   Àéìàã, ñóìäûí õèëèéã äàìæñàí ìàë÷äûí áàéíãûí áîëîí ò¿ð
     çóóðûí øèëæèëò õºäºë㺺í îãöîì íýìýãäýâ
7.   Õºðøèéíõºº áýë÷ýýð àøèãëàõ ýðõèéã õ¿íäýòãýõ óëàìæëàëò

                                                                
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



     äàäàë çàíøèë îðõèãäîõîä õ¿ðýâ
8.   Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õîîðîíäûí çºð÷èë ¿ëýìæ èõñýâ
9.   Õîðòîí ìýðýã÷èä îëøðîâ. Áýë÷ýýðèéí ãàçðûí òºëºâ áàéäàëä
     ìóóãààð íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí íýã íü õîðòîí øàâüæ,
     ìýðýã÷äèéí òàðõàëò õýòýðñýí ÿâäàë ìºí. Öàðöàà, ¿ëèéí
     öàãààí îãîòîíî æèë á¿ð ñàÿ ñàÿ ãà áýë÷ýýðèéã ñ¿éòãýæ áàéíà.
     Ìåõàíèêèéí, áèîëîãèéí áîëîí ìèêðîáèîëîãèéí àðãààð ìýðýã÷èä,
     õîðòîí øàâüæòàé òýìöýõýä çîðèóëàí æèë á¿ð óëñûí òºñ⺺ñ
     õºðºí㺠ãàðãàæ áàéíà (Õàâñðàëò Â. Õ¿ñíýãò 2).
   200 - 2008 îíä 1 àéìãèéí 26 ñóìûí íóòàã äýâñãýðèéí 81.8
ñàÿ ãà òàëáàéí öàðöàà, õîðòîí ìýðýã÷èäòýé òýìöýõýä çîðèóëàí
21.8 ñàÿ òºãðºã çàðöóóëæýý. Õàðàìñàëòàé íü ìýðýã÷èä, õîðòîí
øàâüæèéí ñ¿éòãýñýí òàëáàéí õýìæýý õàðààõàí áóóðàõã¿é áàéíà.


2.2.5. Í¿¿äýë, øèë��èëò õºäºë㺺í

2.2.5.1. Óëèðëûí í¿¿äëèéí �ººðºëò, îðîí çàéí òº�ëºðºë

   Íýãäýë òàðñàíû äàðàà áàéãóóëëàãà ¿ã¿é áîëñíîîð ãàçðûí
ýçýìøèë íàéäâàðã¿é áîëîâ. Ìàë÷èä ãàçàð îëãîõ áýë÷ýýð àøèãëàõ
ýðõýý õàìãààëàõ, ºâºë溺㺺 áàòàëãààæóóëàõ àñóóäëààð òºðä ÷,
óëàìæëàëò äàäàë çàíøèëä ÷ íàéäàæ ÷àäàõã¿é áîëîâ. Ýçýìøëèéí
ýíý íàéäâàðã¿é áàéäàë í¿¿äýë õºäºëãººíºº ººð÷ëºõºä ò¿ëõýö
áîëæýý. Ìàë÷èä ÿëàíãóÿà ÿäóó ìàë÷èä 1) ºâºë溺íèéõºº áýë÷ýýðèéã
õàìãààëàõ, 2) òºâ çàì, ñóóðèí ãàçðûí îéðîëöîî ñóóæ çàõ çýýëä
äºòëºõ ¿¿äíýýñ í¿¿õ òîî, çàéã õýò öººëæ áàéíà. Çàðèì ìàë÷èä
õàìòäàà í¿¿õýý áîëüæ, çàðèì íü æèëä õî¸ðõîí óäàà ºâºë-õàâðûí
áýë÷ýýðýýñ çóí-íàìðûí áýë÷ýýðò í¿¿õ áîëæýý1. ªºð íóòãààñ í¿¿æ
èðñýí ìàë÷èä áýë÷ýýð àøèãëàõ óëàìæëàëò ýðõèéã õ¿íäýòãýäýãã¿é
ó÷ðààñ ãàçàð ýçýìøèëòèéí àþóëã¿é áàéäëûã àëäàãäóóëàõàä íýðìýýñ
áîëæ áàéíà. Ãàçàð ýçýìøèëòèéí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ òîãòîëöîî
áàéõã¿éí óëìààñ õîò ñóóðèí ãàçàð, óñò öýãèéí îéðîëöîî ìàë ñ¿ðýã
õýò òºâëºð÷, áýë÷ýýðèéã ¿ëýìæ äîðîéòóóëàí, ýëäýâ çºð÷èë ¿¿ñýõýä
õ¿ðãýæ áàéíà.


2.2.5.2 Äîðîéòîîã¿é áýë÷ýýð ð¿¿ ìàë ñ¿ðýã øèë��èõ íü

   Ýêîëîãèéí á¿ñ¿¿äèéí áýë÷ýýðèéí ãàçðûí òàëáàé, ìàëûí òàðõàëò
¿ëýìæ õýëáýëçýëòýé þì. 2.9 ñàÿ ãà áóþó íèéò áýë÷ýýðèéí ãàçðûí
22.2 % íü áàéäàã îéò õýýðèéí á¿ñýä ãýõýä íèéò ìàë ñ¿ðãèéí 2.7 %
íü áàéíà. 16. ñàÿ ãà áýë÷ýýðòýé (1.6%) öºëèéí á¿ñýä ìàë ñ¿ðãèéí


                               ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



äºíãºæ .2 % íü áàéõ æèøýýòýé. 100 ãà äàõü ìàëûí òîî öºëèéí á¿ñýä
õîíèí òîëãîéä øèëæ¿¿ëñíýýð 20 õîíèí òîëãîé áàéõàä îéò õýýðò 111
áàéíà (Çóðàã 2., 2. ).

 Çóðàã 2.4 Ýêîëîãèéí ÿíç á¿ðèéí á¿ñèéí áýë÷ýýðèéí òàëáàé, ìàëûí òîî,
                                õóâèàð




  Çóðàã 2.5 Ýêîëîãèéí òàâàí á¿ñèéí 100 ãà-ä îíîãäîõ ìàëûí òîî, õîíèí
                               òîëãîé




   Ýäãýýð òîî áàðèìò ìàëûí òàðõàëò òóéëûí æèãä áóñ, òýíöâýðò
ýêîñèñòåì á¿õèé îéò õýýð, õýýðèéí á¿ñýä áýë÷ýýðèéí à÷ààëàë àñàð
èõ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Öààøäàà ìàë÷èä îéò õýýðèéí á¿ñ ð¿¿ þì
óó äîðîéòñîí áýë÷ýýðòýé ãàçðààñ äîðîéòîîã¿é áýë÷ýýðòýé ãàçàð ðóó
îëíîîð øèëæèí ñóóðüøèõ íü îéò õýýðèéí á¿ñèéí áýë÷ýýðèéã óäàõã¿é
äîðîéòóóëàõ àþóë òýýæ áàéíà.

                                                                   
           ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



     2.2.6. Áýë÷ýýðèéí äàà�
   Áýë÷ýýðèéí äààö ãýæ íýã ãà áýë÷ýýðò òîäîðõîé õóãàöààíä
äîðîéòîëä îðóóëàëã¿éãýýð áàðüæ áîëîõ ìàëûí òîîã (õîíèíä
øèëæ¿¿ëñýí òîëãîé) õýëíý. Èíãýõäýý áýë÷ýýðèéí á¿òýýìæèéã
õàðãàëçàæ ¿çíý. ¯íäýñíèé ñóäàëãààíä áýë÷ýýðèéí äààöûã äàðààõ
òîìú¸îãîîð îëäîã.
               Ó
     ÁÄ = ----------------; Ýíä Ó íü áýë÷ýýðèéí óðãàö êã/ãà;
           Õý õ ÁÕ
   Õý - íýã õîíèí òîëãîéí ºäºðò õýðýãëýõ ºâñ - êã; ÁÕ - áýë÷ýýðëýõ
õîíîã;
   Ãàçðûí õàðèëöàà, ãåîäèç, çóðàã ç¿éí óëñûí õýìæýýíèé ãàçàð
áýë÷ýýðèéí ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, øèíæ òºðõèéã 1999-200 îíä
¿íýëýí òîãòîîñîí áàéíà.Áýë÷ýýðèéí äààö ãàçàð ç¿éí á¿ñýýð ¿ëýìæ
ÿëãààòàé áàéíà. Óëñûí õýìæýýíä áýë÷ýýðèéí äààö 32.5 õóâèàð áóþó
16 ñàÿ õîíèí òîëãîéãîîð õýòðýýä áàéíà. Çóðàã 2.6-ä áýë÷ýýðèéí
äààöûí õýëáýëçëèéã àéìãóóäààð õàðóóëàâ. Ǻâõºí Äîðíîä,
Ñ¿õáààòàð, Áàÿíõîíãîð àéìàãò ë áýë÷ýýð àøèãëàëò äààöäàà õ¿ðýýã¿é
(2.-87.%) áàéíà. ¯ëäñýí àéìãóóäûí áýë÷ýýð àøèãëàëò 100-00 %
áàéíà. Õàðèí òîìîîõîí õîòóóäûí ýðãýí òîéðíû áýë÷ýýð àøèãëàëò
¿ëýìæ õýòýð÷ýý. Äàðõàíä 6.%, Óëààíáààòàðò 61%, Ýðäýíýòýä
á¿ð 11% áàéíà.

         Çóðàã 2.6 Àéìãóóäûí áýë÷ýýðèéí à÷ààëàë, ìàëûí íÿãòøèë




     Ýõ ñóðâàëæ: ÃÕÃÇÇÃ




6
                              ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



2.2.6.1 Äóòóó àøèãëàëòòàé áýë÷ýýðèéí ãàçàð

   Áýë÷ýýðèéí äààöûí ¿íýëãýýãýýð 16.5 ñàÿ ãà áýë÷ýýðèéí ãàçàð
äóòóó àøèãëàãäàæ áàéãàà áºãººä ¿¿íèé 3.4 ñàÿ ãà íü óñã¿éãýýñ,
13.1 ñàÿ ãà íü àëñëàãäìàë ó÷ðààñ àøèãëàãäàõã¿é áàéãààã õàðóóëñàí
áàéíà (Çóðàã 2.7). Èéì áýë÷ýýðèéí äèéëýíõ Äîðíîä àéìãèéí
Ìýíýíãèéí òàë, ò¿¿íòýé çàëãàà îðøèõ Ñ¿õáààòàð àéìãèéí
íóòàãò áàéíà. Ç¿¿í á¿ñ íóòàãò ã¿íèé óñ õîâîð, ò¿¿íèé óëìààñ óñò
öýã öººí ó÷èð õ¿í àì ñèéðýã ñóóðüøäàã. Òèéìýýñ ìàë÷èí ºðõ öººí
áºãººä èõýâ÷ëýí óñò öýã áàðààäàí ñóóäàã. Õîâîðäñîí àí àìüòíû
ºëãèé áîëîõ Àëòàéí ÷àíàä äàõü ãîâüä ìºí õ¿í àì ñèéðýã. Èéì äóòóó
àøèãëàëòòàé áýë÷ýýðèéí ãàçðûã îòðûí áýë÷ýýðò áîëîí õàäëàí
áýëòãýõýä àøèãëàõàä òîõèðîìæòîé. Ãýõäýý ýíý õàâèéí áýë÷ýýð
íóòàã òóí ýìçýã áºãººä ýêîñèñòåìèéã íü õàäãàëàí õàìãààëàõ íü
èë¿¿ çîõèñòîé þì.

    Çóðàã 2.7 Ýêîëîãèéí ÿíç á¿ðèéí á¿ñ äýõ óñíû õîìñäîëòîé áîëîí
                     àëñëàãäñàí íóòãèéí õýìæýý



                                                 Àøèãëàäàã
                                                 Àëñûí
                                                 Óñíû õ¿ðýëöýý ìóóòàé




   ÿíèé óñíû õîìñäîë, àëñëàãäìàë áàéäàë çýðýã áàéãàëèéí õ¿÷èí
ç¿éëñ áýë÷ýýð àøèãëàëòûã õÿçãààðëàã÷ öîðûí ãàíö õ¿÷èí ç¿éë
áèø þì. ͺºö áèé áîëãîõ, òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð áàéãóóëàõ
çýðãýýð áýë÷ýýðèéí ãàçðûã õóìüñààð áàéíà. Ýäãýýð ãàçàð íóòàãò
õÿçãààðëàëòòàéãààð ìàë áýë÷ýýðë¿¿ëæ áîëîõ áºãººä çýðëýã àí
àìüòíûã ºñãºí ¿ðæ¿¿ëýõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëñýí þì.
   Ìàë÷äûí áýë÷ýýð ñàéæðóóëàõàä õºðºí㺠îðóóëàõ áîëîìæ
íü ìàëûíõàà òîîíîîñ õàìààðààä ººð ººð áàéíà. Åðºíõèé人
áýë÷ýýð àøèãëàõ ýðõ íü áàòàëãààòàé áóñ áàéãààãèéí óëìààñ ìàë÷èä
áýë÷ýýð ñàéæðóóëàõàä õºðºí㺠îðóóëàõ ñîíèðõîëã¿é áàéíà. Ãýõäýý
ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä áýë÷ýýðèéí õîìñäîëûã ìýäýðñýí ìàë÷èä çîõèîí
áàéãóóëàëòàä îðæ, áýë÷ýýð àøèãëàõ ýðõýý áàòàëãààæóóëàõ áîëîí ãàð
õóäàã ãàðãàõ, ºâºë溺㺺 õàøèõ (îéò õýýðò), õàäëàí áýëòãýõ çýðãýýð
áýë÷ýýð ñàéæðóóëàõàä õºðºí㺠îðóóëàõ îðîëäëîãî õèéæ ýõýëæ
áàéíà.
                                                                   7
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



2.2.7. Ìàøèíû çàì, óóë óóðõàéí îëáîðëîëò

   Ãàçðûí àíãèëëûí 200 îíû ìýäýýëëýýð 282 ìÿíãàí ãà ãàçàð
àâòîìàøèíû çàìààð ýëýãäýæ, 12 ìÿíãàí ãà ãàçàðò àøèãò ìàëòìàëûí
îëáîðëîëò õèéæýý. Õàðèí ÃÕÃÇÇÃ-ûí ìýäýýãýýð 17 ìÿíãàí ãà
áóþó áýë÷ýýðèéí íèéò ãàçðûí 0.6 õóâü íü àâòî çàì áîëîí óóðõàéí
îëáîðëîëòîä ºðòæýý. Îëáîðëîëòûí äàðàà íºõºí ñýðãýýõ àæëûã
õàíãàëòã¿é õèéäãýýñ õºðñ ýëýãäýæ ýâäðýõýä õ¿ð÷ áàéíà.


2.3. Ä¿ãíýëò

   Áýë÷ýýðèéí ãàçðûí äîðîéòëûí áàéäàë íü Ìîíãîë îðíû èðýýä¿éä
íîöòîé ¿ð äàãàâàð àâ÷èðàõóéö áàéãàëü îð÷íû ýìçýã àñóóäàë ãýäãèéã
á¿õ ¿ç¿¿ëýëò áàòàëæ áàéíà.
   Ìîíãîë óëñàä äýëõèéí áóñàä õýñãèéã áîäâîë óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëò èë¿¿ òîä èëýð÷, àãààðûí òåìïåðàòóð äýëõèéí äóíäæààñ
õî¸ð ãàðóé äàõèí íýìýãäæýý. Óóð àìüñãàë 190-ººä îíîîñ ýõëýí
ààæèì ààæìàà𠺺ð÷ëºãäºæ áàéíà.
   1960-ààä îíû ýõíýýñ õîéø õèéñýí á¿ðýí òºãñ, íàðèéâ÷èëñàí
ãóðâàí ñóäàëãàà öºëºðõºã õýýðýýñ áóñàä á¿ñýä ñîöèàëèçìèéí
ýðèí ¿åä ÷ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí ¿åä ÷ óðãàìëûí ç¿éëèéí òîî,
áýë÷ýýðèéí á¿òýýìæ õýëáýðýëòã¿é áóóð÷ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.
   ÓÍßÈ-ýýð õýìæñýí óðãàìëàí íºìðºã íü óðãàìëûí ç¿éëèéí
á¿ðýëäýõ¿¿í ìóóäàæ áóéã äàëäàëäàã ó÷ðààñ áýë÷ýýðèéí ÷àíàðûã
õàðóóëàõ òºãñ áóñ õýìæ¿¿ð þì. ÓÍßÈ-èéí òîîí ìýäýý 1989 îíä ýõýëñýí
øèð¿¿í ãàí, çóäûí íºëººãººð óðãàìëàí íºìðºã áóóð÷, óðãàö ºíººã
õ¿ðòýë á¿ðýí ã¿éöýä ñýðãýýã¿é áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëò, õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éë õî¸óëàà áýë÷ýýðèéí äîðîéòîëä íýðìýýñ
áîëæ, áèå áèåý òýòãýí õººðºãääºã áàéæ áîëçîøã¿é áàéíà.
   Ìàë÷èä äýä á¿òýö áàðààäàí Ẻãíºð÷, ÿëàíãóÿà öººí ìàëòàé
ìàë÷èä áýë÷ýýðèéí óëèðëûí ñýëãýý õèéõýý áîëüñîí íü äýä á¿òýö,
óñò öýãèéí ýðãýí òîéðíû áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûã äààìæðóóëæ áàéíà.
Ýíý íü ÿàõ àðãàã¿é áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàõ áîëñíû áîëîí
ÿäóóðëûí ¿ð äàãàâàð áîëîõ íü òîäîðõîé. Ìàëûí òîî Ìîíãîë îðíû
äèéëýíõ õýñýãò áýë÷ýýðèéí äààöààñ õîë õýòýðòýë ºñ÷ýý.
   Áýë÷ýýðèéí äîðîéòîëä ¿ç¿¿ëýõ óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, õ¿íèé
íºëººíèé ó÷èð øàëòãààíûã òîäðóóëàõûí òóëä Ìîíãîëûí íóòàã äàÿàð
áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûã èë¿¿ íàðèéí õýìæèí òîäîðõîéëæ, îðîí çàé,
öàã õóãàöààã õàìðóóëàí íÿãò íÿìáàé òîîí ä¿í øèíæèëãýý õèéõ
øààðäëàãàòàé áàéíà.


8
                            ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



   Óóð àìüñãàë àõàð õóãàöààíä ººð÷ëºãä÷èõã¿é òóë õàìòàðñàí
¿éë àæèëëàãààãààð äàìæóóëàí áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàõ
àñóóäëûã íààøòàéãààð øèéäâýðëýæ, áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéã
ñàéæðóóëàí áýë÷ýýðèéí á¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëæ áîëîõ þì. Òèéìýýñ
ýíý ñóäàëãààíû òàéëàí áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûã ‘’ýì÷ëýí ñóâèëàõ”-ä
àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýõ áîëíî.


   Òýìäýãëýãýý
   1
    Ìàë÷äûí óëèðëûí í¿¿äëèéí òîî, çàé ìàë÷äûí äàäëàãà
òóðøëàãà, ìàëûí òîîíîîñ õàìààðàí èõýýõýí õýëáýëçýæ áàéíà.
Àðõàíãàé àéìãèéí Èõ Òàìèð ñóìûí Õºõ íóóð áàãèéí ìàë÷èí
Á.Ýíõáàòûíõ ¿¿íèé æèøýý áîëíî. Á.Ýíõáàò 70 ìàëòàé áºãººä æèëä
4 óäàà í¿¿õäýý íèéòäýý 40 êì çàé òóóëäàã áàéíà. Íýã í¿¿äëèéí çàé
4-11 êì áàéäàã áàéíà. Õàðèí ÷èíýýëýã ìàë÷èí Ö.Äîðæñ¿ðýíãèéíõ
(2300 ìàëòàé) æèëä 6 óäàà í¿¿õäýý áàãèéíõàà íóòãèéí íýã çàõààñ
íºãºº çàõ õ¿ðòýë 280 êì çàì òóóëäàã áàéíà. Åðºíõèé人 öººí
ìàë á¿õèé ìàë÷èä îëîí ìàëòàéíõààñàà öººí îéðõîí çàéä í¿¿äýã
áàéíà. Öººí ìàëòàé ìàë÷èäòàé õàðüöóóëàõàä ÷èíýýëýã ìàë÷äûí
í¿¿äëèéí òîî 4.7 äàõèí, í¿¿äëèéí çàé 6.7 äàõèí èõ áàéíà. ¯¿íèé
ãîë øàëòãààí íü ÿäóó ìàë÷èä íýìýëò îðëîãî îëîõ áîëîìæ õàéäàãò
áàéãàà áºãººä ò¿¿í÷ëýí òýä îëîí äàõèí í¿¿õ óíàà ìàøèí áàéõã¿é
þì óó áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóé ýðõëýõ òàëààð ìýäëýã, òóðøëàãà
õîìñ áàéäàãòàé õîëáîîòîé áàéíà.
   Ýõ ñóðâàëæ: Äîðëèãñ¿ðýí, 2006




                                                              9
     ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ:

     ÌÀË×ÄÛÍ ÌÝÄÐÝÌÆ, ¯ÉË
     ÀÆÈËËÀÃÀÀ




60
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



   Ìîíãîëûí ìàë÷äûí àìüæèðãààã òîãòâîðòîé ñàéæðóóëàõ ¿ð
ºãººæòýé áîäëîãî, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä ýäèéí
çàñãèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí áóñ õ¿÷èí ç¿éë, äîõèîíû ýñðýã ìàë÷èä
õýðõýí õàíäàæ áàéãààã á¿ðýí îéëãîõ øààðäëàãàòàé. ßëàíãóÿà ýäèéí
çàñãèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí áóñ ººð÷ëºëò ìàë÷äûí áýë÷ýýðèéí
ìåíåæìåíòýä õàíäàõ õàíäëàãàä ¿ëýìæõýí íºëººëæ áàéíà óó ãýäãèéã
îéëãîõ íü ÷óõàë. Ýíý á¿ëãèéí çîðèëãî ¿¿íä îðøèíî.
   Õàðàìñàëòàé íü ìàë÷äûí ìýäðýìæ, ¿éë àæèëëàãààíä íºëººëæ
áàéãàà õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí òàëààð ýäèéí çàñàã, íèéãýì, àíòðîïîëîãèéí
íàðèéí ñóäàëãàà Ìîíãîëä õàðààõàí áàéõã¿é áàéíà. Èéìä áèä
ìàë÷äûí ìýäðýìæ, ¿éë àæèëëàãààíû ýäèéí çàñãèéí áîëîí ýäèéí
çàñãèéí áóñ òàëûã îéëãîõ ¿¿äíýýñ àæèãëàãäàæ áóé ººð÷ëºëò, ÷èã
õàíäëàãûã øèíæëýõ çýðýã ººð àðãûã õýðýãëýõ õýðýãòýé áîëîâ.
Ìàë÷äûí ¿éë àæèëëàãàà, ìàëûí òîî, ¿¿íýýñ óëáààëààä áýë÷ýýðèéí
äîðîéòîëä òàòâàð þì óó òàòààñûí ¿ç¿¿ëýõ íºëººã ñóäàëñàí ç¿éë
áàéõã¿é áàéíà. Ýíý àñóóäëûã àâ÷ ¿çýõäýý óðüäà÷ òààìàãëàë, áîäîë
ýðãýö¿¿ëýëä òóëãóóðëàñàí áàéíà. Òèéìýýñ ýäãýýð àñóóäëûã ýíý
á¿ëýãò áèø 10 äóãààð á¿ëýãò øèíæëýí ¿çíý.


3.1. Ìàë÷äûí ìýäðýì�� ¿éë à��èëëàãààã òîäîðõîéëîã÷
õ¿÷èí ç¿éëèéí òàëààðõè òààìàãëàë
•   Ìàë÷èä îð÷èí òîéðîíäîî ãàð÷ áàéãàà ýäèéí çàñãèéí áîëîí ýäèéí
    çàñãèéí áóñ ººð÷ëºëòºä íèéö¿¿ëýí õàðèó ¿éëäýë ¿ç¿¿ëæ áàéíà.
    Çàõ çýýëèéí ¿íý õàíø, ýäèéí çàñãèéí áóñàä äîõèîëîë áîëîí
    áýë÷ýýðèéí äîðîéòîëä íèéö¿¿ëýí ìàë ñ¿ðãèéí á¿òöèéã ººð÷èëæ
    áàéíà.
•   Ìàë÷èä îðëîãîî þóíû ò¿ð¿¿íä ìàøèí óíàà àâàõ, õ¿¿õäèéíõýý
    áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ, ìàëäàà áîëîí õýðýãëýýíäýý çàðöóóëæ
    áàéíà.
•   Ìàë÷èä ýëäýâ àðãà òåõíîëîãèéã õýðýãëýõ áîëîìæèéã îâñãîîòîé
    ø¿¿ðýí àâ÷ àøèãëàæ áàéíà.
•   պ人㺺ñ õîò ñóóðèí ðóó øèëæèí ñóóðüøèõ õºäºë㺺í íü õîòîä
    àæèë îëäîõ áîëîìæ áîëîí ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëûí áàéäëààñ
    øàëòãààëàí èõñýõ áóþó áàãàñ÷ áàéíà.
•   Õºäººíººñ õºäºº ð¿¿ øèëæèõ õºäºë㺺í äýä á¿òýö, ¿éë÷èëãýýíèé
    õ¿ðòýýìæ, ìàëûí òýæýýëèéí îëäîöîîñ õàìààð÷ áàéíà.
•   Òàòààñ, òàòâàðûí àëü àëü íü áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàõûã
    çîãñîîæ ÷àäàõã¿é þì. Òàòâàð íü ÿäóó õýñãèéí îðëîãûã óëàì
    áóóðóóëàõ ó÷èð òóí çîõèñã¿é àðãà õýìæýý áîëíî.




                                                               61
          ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



3.2. ¯íý, îðëîãî, çýýëèéí õ¿¿ãèéí íºëºº

   Áýë÷ýýðèéí óëàìæëàëò ìàë àæ àõóéòàé Ìîíãîë óëñ çàõ çýýëèéí
ýäèéí çàñãèéí øèíý íºõöºë áàéäàëä äàñàí çîõèöîõ øààðäëàãàòàé
òóëãàðàâ. Ìàë÷äûí îðëîãîä øóóä, ¿ëýìæõýí íºëººëäºã õºäºº àæ
àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë, ¿íý àñàð èõ õýëáýëçýëòýé áàéíà.
Çóðàã .1 ßìààíû òîî, íîîëóóðûí ¿íèéí õîîðîíäîõ õîëáîîã õàðóóëæ
áàéíà.

 Çóðàã 3.1 Íîîëóóðûí ¿íý áîëîí ÿìààíû òîîíû õàìààðàë (Ìîíãîë óëñûí
                      ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë)




   Íîîëóóð ìàë÷äûí îðëîãûí ¿íäñýí ýõ ñóðâàëæ þì. 1998 îíû
áàéäëààð íîîëóóð ìàë÷äûí îðëîãûí 27.7%-èéã ýçýëæ áàéâ (Í.Íÿìàà,
2001). Ìàë÷èä ãàð÷ áàéãàà ººð÷ëºëòºä ò¿ðãýí çóóð äàñàí çîõèöîæ
áàéíà. ¯¿íä:
1.   ßìàà íèéò ñ¿ðãèéí á¿òöýä  õóâèéã ýçëýõ áîëñîí íü ñ¿ðãèéí
     çîõèñòîé á¿òöèéã àëäàãäóóëàí áýë÷ýýðèéí ãàçðûã äîðîéòóóëàõàä
     õ¿ðãýæ áàéíà.
2.   1988 îíîîñ õîéø íîîëóóðûí ÷àíàð îãöîì ìóóäàâ (Õàâñðàëò Á.
     óðàã 1). Íîîëóóðûí ýêñïîðòûí ãîë çàõ çýýë áîëäîã Õÿòàä óëñ
     íîîëóóðûí ÷àíàðò òºäèé ë àíõààðäàãã¿é áàéíà.
.   ¯¿íèé óðøãààð Óëààíáààòàðûí çàõ äýýð ÷ íîîëóóðûí ÷àíàðûã
     õàðãàëçñàí ¿íý ìºðäºãääºãã¿é. Ìàë÷èä çóó÷ëàã÷äàä ýí ò¿ð¿¿í
     íîîëóóðàà õóäàëääàã. Èíãýñíýýð Óëààíáààòàðûí çàõ äýýð
     ñàéí ÷àíàðûí íîîëóóðò òºëäºã ìºí㺠ìàë÷äàä îëääîãã¿é. Òèéì
     áîëîõîîð ìàë÷èä õàòóó øèð¿¿í öàã óóðò òýñâýðòýé, òààðóóõàí
     ÷àíàðûí àðâèí íîîëóóðòàé ñýðõèéí òîîã ºñãºõèéã óðüäàë áîëãîæ
     áàéíà.

62
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



.   ¯¿íèé óëìààñ Ìîíãîë óëñ ÿìààíû íîîëóóðûã õÿìä ¿íýýð
     áîðëóóëæ áàéãàà íü ìàë÷äûí îðëîãîä ìóóãààð íºëººëæ áàéíà.


   Ǻ�ëºì��: 8 äóãààð á¿ëýãò Ìîíãîëä íîîëóóðûí íýì¿¿ ºðòºã
øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ õóâèëáàðóóäûã àâ÷
¿çíý. Èéì ¿éëäâýðëýëýýð íîîëóóðûí ÷àíàðûí çýðã¿¿äèéã àíãèëàí
ÿëãàæ, òºðºë á¿ðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýæ çàõ çýýëä ãàðãàíà.
Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðò íèéö¿¿ëýí ¿íèéã íýìýõýä ¿éëäâýðëýã÷èä
õýðõýí õàíäàõûã òîäðóóëàõûí òóëä èéìýðõ¿¿ ñèñòåìèéã òóðøèõ íü
ç¿éòýé þì.


3.2.1. Îðëîãî, çàðëàãà

   ¯íäýñíèé õýìæýýíèé çàðëàãûí ñóäàëãààíä õºäººãèéí õ¿í àìûã
ìàë÷èä, áóñàä îðøèí ñóóã÷äààð àíãèëàí ãàðãàäàãã¿é áîëîõîîð ìàë÷èí
ºðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí ìýäýý õîìñ þì. Èéìä áèä îðøèë õýñýãò àâ÷
¿çñýí 12 ìàë÷èí ºðõèéí çàðëàãûí ñóäàëãààíä ãîë÷ëîí ò¿øèãëýõ
áîëíî.
   Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ ñàðûí õºäºëìºðèéí õºëñíèé
äîîä õýìæýýã 108 ìÿíãàí òºãðºãººð òîãòîîñîí áàéíà. Ìàë÷èí ºðõ
õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýòýé òýíöýõ îðëîãî îëîõûí òóëä
200-ààñ äýýø òîîíû ìàëòàé áàéõ øààðäëàãàòàé. Íèéò ìàë÷èí ºðõèéí
6 õóâü áóþó 111. ìÿíãàí ìàë÷èí ºðõ 200 - ààñ äîîø òîëãîé ìàëòàé
áàéãààãààñ õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýòýé òýíöýõ îðëîãî
îëæ ÷àäàõã¿é áàéíà (12 ºðõèéí ñóäàëãàà). Çóðàã .2 ìàë÷èí ºðõèéí
ìàë àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëýýñ îëîõ ñàðûí öýâýð îðëîãî 12. - 86.
ìÿíãàí òºãðºã áîëîõûã õàðóóëæ áàéíà. 200-ààñ äîîø òîëãîé ìàëòàé
ìàë÷èí ºðõ îðëîãîîðîî çàðëàãàà íºõºæ ÷àäàõã¿é áàéíà. 200-00
òîëãîé ìàëòàé ºðõèéí ñàðûí àøèã 1.7 ìÿíãàí òºãðºã áîëæ áàéíà.
01 - ýýñ äýýø ìàëòàé ìàë÷èí ºðõ ñàð á¿ðèéí íèéò îðëîãîîñîî
191.2 ìÿíãà õ¿ðòýë òºãðºãèéã õàäãàëàìæèíä õàäãàëóóëàõ áîëîìæòîé
áàéíà. “12 ºðõèéí ñóäàëãààãààð àñóóëãàä îðîëöñîí ìàë÷äûí 11.
õóâü õàäãàëàìæòàé ãýæ õàðèóëæýý.




                                                               6
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



            Çóðàã 3.2 Ìàë÷èí ºðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àøèã




   ªðõèéí íèéò îðëîãîä ìàë àæ àõóéí áóñ ¿éë àæèëëàãààíààñ
îëñîí îðëîãûí ýçëýõ õóâü îëîí ìàëòàé ìàë÷èí ºðõèéã áîäâîë öººí
ìàëòàé ìàë÷èí ºðõºä èë¿¿ áàéíà (Çóðàã .). Öººí ìàëòàé ìàë÷èí
ºðõºä ò¿¿ñýí æèìñ, ãàð óðëàëûí ç¿éëñ, ìîäîí ýäëýë, ãàðààð õèéñýí
á¿òýýãäýõ¿¿í çýðãèéã áîðëóóëæ, ìàë àæ àõóéí áóñ îðëîãî îëîõ
áîëîìæ íýýãäýæ áóé íü ÷óõàë þì.

        Çóðàã 3.3 Ìàë÷èí ºðõèéí ñàðûí îðëîãî, çàðëàãûí á¿òýö




   Åðºíõèéä íü àâ÷ ¿çâýë áýë÷ýýðèéí í¿¿äëèéí ìàë àæ àõóé íü
áýë÷ýýð, óñûã ¿íýã¿é ÷ºëººòýé àøèãëàäàã áîëîõîîð ¿éëäâýðëýëèéí
çàðäàë ºíäºð áàéäàãã¿é. Ìàë÷äûí çàðëàãà õºðºí㺠îðóóëàëò,

6
                                ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



õýðýãëýý ãýñýí õî¸ð á¿ëýãò õóâààãäàæ áàéíà. Ìàë÷äûí çàðëàãûí
á¿òýö òýäíèé õºðºí㺠÷èíýýíèé áàéäëààñ øóóä õàìààð÷, ìàë àæ
àõóéí ¿éëäâýðëýëäýý îðóóëàõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý öººí
ìàëòàé ìàë÷èí ºðõòýé õàðüöóóëàõàä îëîí ìàëòàé ºðõºä èõ áàéíà
(Çóðàã .). Èéì ó÷ðààñ ¿ð àøèãòàé õºðºí㺠îðóóëàëòàä çîðèóëñàí
çàðëàãûí õàðüöàà öººí ìàëòàé ìàë÷èí ºðõèéíõèéã áîäâîë îëîí
ìàëòàé ìàë÷äûíõ ºíäºð áàéíà.
   Ìàë÷èä ¿ð àøèãòàé ºäèé òºäèé õºðºí㺠îðóóëàëò õèéäýã áºãººä
íèëýýä îíîâ÷òîé õºðºí㺠îðóóëàëò õèéäýã íü õàðàãäàæ áàéíà.
Òýýâðèéí õýðýãñýëä îðóóëäàã õºðºí㺠îðóóëàëò ¿¿íèé íýã æèøýý þì.
Ìàøèí, ìîòîöèêëòýé ìàë÷äûí òîî òóóøòàé ºñ÷ áàéíà (Õ¿ñíýãò .1).

            õ¿ñíýãò 3.1 Ìàøèí, ìîòîöèêëòýé ìàë÷äûí òîî

                Îí                2004   2005   2006    2007   2008
 Ìàøèíòàé ìàë÷íû òîî \ìÿí\       21.8    23.2   26.6   33.8    38.8
 Ìîòîöèêëòýé ìàë÷íû òîî \ìÿí\    35.7    37.8   42     53.6    63.5
   Ýõ ñóðâàëæ: Ñòàòèñòèêèéí ìýäýý


   200-ãààñ äýýø ìàëòàé ìàë÷äûí îëîíõè íü ìîòîöèêë, ìàøèíòàé
áàéíà. Òýä ìàë áîëîí ìàëûí á¿òýýãäýõ¿¿íýý áîðëóóëæ, ìàøèí,
ìîòîöèêë õóäàëäàí àâ÷ áàéíà. Ìàë÷èí ºðõèéí çàðëàãûí ººð íýã
÷óõàë õýñýã íü õ¿¿õä¿¿äèéíõ íü ÿëàíãóÿà îõèäûíõ íü áîëîâñðîë
þì1.


3.2.2. Çýýë, çýýëèéí õ¿¿

   Àéìàã, ñóìäûí òºâä ñàëáàðàà íýýñýí ãóðâàí áàíê õºäºº íóòàãò
áàéíà. պ人ãèéí ìàë÷äûí ñàíõ¿¿ãèéí ãîë ò¿íø íü Õàñ, Ìîíãîë
áàíêòàé ºðñºëääºã ÕÀÀÍ áàíê þì.
   ÕÀÀÍ áàíêíû ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí ìýäýýíýýñ ¿çýõýä òóñ áàíêíààñ
îëãîäîã çýýëèéí õýìæýý (Çóðàã .) åðºíõèé人 ºñ÷, çýýëèéí õ¿¿ ÷
(Çóðàã .) çàðèì òàëààð áóóð÷ áàéãàà àæýý.




                                                                      6
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



            Çóðàã 3.4 ÕÀÀÍ áàíêíààñ ìàë÷äûí àâñàí çýýë




                       Çóðàã 3.5 Çýýëèéí õ¿¿




   Òóñ áàíêíààñ ìàë÷äàä îëãîæ áàéãàà çýýëèéí õýìæýý íèéò îëãîñîí
çýýëòýé áàðàã øóóä õàìààðàëòàé áºãººä 2007 îíä íèéò îëãîñîí
çýýëèéí 22.0 % áîëæ áàéâ. ¯¿íèé ä¿íä 62’81 ìàë÷èí ñàðûí .7
õóâèéí õ¿¿òýé 9. òýðáóì òºãðºãèéí çýýëèéã äýýä òàë íü 12 ñàðûí
õóãàöààòàéãààð àâñàí áàéíà. Íýã ìàë÷èí äóíäæààð 1. ñàÿ òºãðºãèéí
çýýë àâ÷, 00 òºãðºãèéí õ¿¿ òºëæýý.
   Ìàë÷èä àâñàí çýýëýý ºðõèéí óëèðëûí ÷àíàðòàé õýðýãëýýíä ãîëäóó
çàðöóóëæ, ¿ð àøèãòàé õºðºí㺠îðóóëàëòàä áàãà çàðæ, èíãýñíýýð

66
                                ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýðèéã îëøðóóëæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Òóõàéëáàë çýýëýý
ºðãºí õýðýãëýýíèé ýä áàðàà àâàõ, õ¿¿õäèéí ñóðãàëò, ò¿¿íòýé õîëáîîòîé
òºëáºð òºëºõ, ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý, öàãààí ñàðûí áýëýã ñýëò àâàõàä
çàðöóóëäàã áàéíà. Çýýëýý øóóä ìàëûí òîî ºñãºõºä çàðöóóëäàã ãýñýí
øèíæ èëðýõã¿é áàéíà. Ãýõäýý ìºí㺠ñîëèëöîîíû õýðýãñýë áîëîõîîð
ìàëûí òîîã îëøðóóëàõàä øóóä áóñààð äýì áîëæ áîëîõ þì.
   Ìàë÷èä çýýëýý ºðõèéí õýðýãëýý, îéð çóóðûí õýðýãöýýò ýä áàðàà
àâàõàä ýí ò¿ð¿¿í çàðöóóëäàã íü ìàë àæ àõóéí áóñ îðëîãî îëîõ
¿¿äíýýñ æèæèã áèçíåñ ýðõëýõ çýðýãò ÷èãëýñýí ¿ð àøèãòàé õºðºíãº
îðóóëàëò õèéõ áîëîìæèéã íü õÿçãààðëàæ áàéíà.
   Mercy Corps áàéãóóëëàãà æèæèã áèçíåñ ýðõëýõ àæëûã òààòàé
íºõöºëòýé çýýë îëãîõòîé óÿëäóóëàí ñóðãàëò ÿâóóëæ, íààøòàé
òóðøëàãà õóðèìòëóóëàâ. Ýíý íü ìàë÷èä, ìàë÷èí áàéñàí õ¿ì¿¿ñ ìàë
àæ àõóéí áóñ àæèë ¿éë÷èëãýý ýðõýëæ, îðëîãî îëîõ àÿòàé áîëîìæ áèé
áîëãîõ øèíýëýã àðãà þì. “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí ñàíàà÷èëñàí
áè÷èë çýýëèéí òîãòîëöîî áîëîõ ÁÀÕ-¿¿äèéí äóíäûí ñàí ÷ ¿ð àøèãòàé
õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ ñîíèðõîëòîé íºõöëèéã ãèø¿¿ääýý ñàíàë
áîëãîæ áàéíà. ̺í ÷àíàðòàà çýýë ºã÷ àâàõäàà áóñ Ìîíãîë îðíû
õºäºº íóòàãò íýãýíò áóé áîëîîä áàéãàà áîëîìæ, áýðõøýýë, ò¿¿í÷ëýí
ºðãºí äýëãýð áàéäàã ýëäýâ õÿçãààðëàëòàä òîõèðñîí ýäèéí çàñãèéí
õóâüä àìüäðàõ ÷àäâàðòàé çàõ çýýëèéí õ¿ðýýã òîãòîîõ ÿâäàë õàìãèéí
ò¿âýãòýé àñóóäàë þì.
   Ǻâõºí çàõ çýýëèéí îð÷íûã òîäîðõîéëîõ ÿâäàë ò¿âýãòýé àñóóäàë
áèø áîãèíî õóãàöààíû çýýëèéí ñèñòåì áîëîí ìàë÷äûí áàðüöààíû
õºðºíãèéí õîìñäîë íü ìàë àæ àõóéí áóñ îðëîãî îëîõîä ¿ð àøèãòàé
õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ áîëîìæèéã ìàø õ¿÷òýé õÿçãààðëàæ áàéíà.
Ìàë÷èä çýýëèéí áàðüöàà áîëãîæ ìàë, ºâºë溺, õàâàðæàà, ¿íýò ýðäýíýñ,
ìàëûí á¿òýýãäýõ¿¿í, ò¿¿õèé ýä ìàòåðèàëûã ºã÷ áàéíà. Áàíêóóä 200 - 2008
îíû õîîðîíä ìàëûã áàðüöàà áîëãîí àâäàã áîëñîí ÷ 2008 îíä ìàë, ÿìààíû
íîîëóóðûí ¿íý îãöîì óíàñíààð îëîí ìàë÷èí ºðõ çýýëýý ýðã¿¿ëýí òºëºõ
÷àäâàðã¿é áîëæýý. ¯¿íèé óëìààñ ìàë÷äûí áàíêíààñ çýýë àâàõ öààøäûí
áîëîìæ óëàì õÿçãààðëàãäàâ. Ìàëûã öààøäàà áàðüöàà áîëãîæ àâàõã¿é,
áàíêíààñ ìàë÷äàä îëãîõ çýýë ¿ëýìæ áàãàñíà õýìýýí ¿çýæ áàéíà.
    Ìàë àæ àõóéí áóñ îðëîãî îëîõ áîëîìæîîð íýí õîìñ öººí ìàëòàé
ìàë÷äûí õóâüä áàðüöààíû õºðºíãºã¿é, çýýëèéí õ¿¿ ºíäºð, àâñàí çýýëèéã
ýðã¿¿ëýí òºëºõ õóãàöàà áîãèíî áàéäãèéí óëìààñ çýýë àâàõàä õ¿íäðýëòýé
áàéíà.
   ªíãºðñºí æèë¿¿äýä áàíêíû çýýëèéí õ¿¿ ýðñ áóóðàâ (Çóðàã .). Ãýõäýý
Ìîíãîëä çýýëèéí õ¿¿ãèéí íýãäñýí ñèñòåì áàéõã¿é, ìàë÷äûí òºëºõ õ¿¿ãèéí
õýìæýý ¿ëýìæõýí õýëáýëçýëòýé òóë çýýëèéí õ¿¿ãèéí áóóðàëò á¿õ áàíêàíä
õàìààðàëòàé áóñ þì. Ãýñýí õýäèé ÷ ìàë÷èä çýýëèéí õ¿¿ãèéí åðºíõèé


                                                                    67
          ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



áóóðàëòààñ ¿ð øèì õ¿ðòýæ áàéãàà þì. Èéíõ¿¿ çàðèì òàëààð çýýëèéí
õ¿¿ áóóðñíû ¿ð äàãàâàðààð áàíêíû çýýë àâàõ ìàë÷äûí ýðýëò õýðýãöýý
íýìýãäýæ áàéíà. Ýíý íü ýäèéí çàñãèéí ýëäýâ äîõèîëîëä çîõèñòîé õàðèó
¿éëäýë ¿ç¿¿ëýõ íºõöºë áîëîõ þì. Íýìæ ìàë õóäàëäàí àâ÷, ìàë ñ¿ðãýý
îëøðóóëàõ çîðèëãîîð çýýë àâ÷ áàéãàà íü òºäèé ë ìýäýãäýõã¿é áàéíà.
Èéíõ¿¿ áàíêíû çýýëèéí õ¿¿ áóóðñíààñ áýë÷ýýðèéí äîðîéòîë èõñýíý ãýõ
áàðèìò íîòîëãîî àëãà áàéíà.


3.3. Òàò�àð
    ÓÈÕ ìàë á¿õèé èðãýäýýñ àâàõ îðëîãûí òàòâàðûã öóöëàõ òóõàé
Çàñãèéí ãàçðûí ñàíàëûã 2009 îíä áàòëàñàí íü ìàëûí òàòâàðûã öóöàëñàí
ãýñýí ¿ã þì. Ýíý øèéäâýð ìàë÷äàä ìýäýãäýõ¿éö íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéãàà
ýñýõèéã ¿íýëýõýä äýíä¿¿ ýðò áàéíà. Òèéìýýñ ºíãºðñºí ¿åèéí àæèãëàëòàä
òóëãóóðëàí äîîðõè àñóóäëóóäûã àâ÷ ¿çñýí áîëíî.


3.3.1. Ìàëûí òàò�àðûí îðëîãî

   Ìàë á¿õèé èðãýäýýñ àâàõ òàòâàðûí õýìæýý àéìãóóäààð ÿëãààòàé
áàéñàí áºãººä õîíèíä øèëæ¿¿ëñýí ìàë á¿ðò 0-100 òºã-èéí õîîðîíä
õýëáýëçäýã. Íýãäñýí íîðìîîð ìàë÷èí ºðõèéí ãèø¿¿í á¿ðèéí õîíèíä
øèëæ¿¿ëñýí 20 ìàë òàòâàðààñ ÷ºëººëºãäºíº. Ìàëûí òàòâàðûí
õýìæýý áàãà áºãººä ìàë÷äûí àìüæèðãààíä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõýýðã¿é
þì. Óëñûí òºñºâò ìàë àæ àõóéí òàòâàðûí ýçëýõ õýìæýý 200 îíä 2.7
õóâü áàéñíàà 2007 îíä 1.8 õóâü áîëæ áóóð÷ýý (Çóðàã .6). Ýíý íü óëñûí
òºñºâò ýäèéí çàñãèéí áóñàä ñàëáàðûí ýçëýõ õóâü ºñ÷ áàéãààãààñ
óëáààòàé.

Çóðàã 3.6 Çàñãèéí ãàçðûí òºâëºðñºí òºñºâò ìàëûí òàòâàðûí ýçëýõ õóâü




     Ýõ ñóðâàëæ: “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí ñóìäûí ìýäýý


68
                              ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



   Ñóìûí ò¿âøèíä ìàëûí òàòâàð òºñâèéí îðëîãûí ÷óõàë ýõ ¿¿ñâýð
áºãººä ñóìûí òºñâèéí îðëîãûí äºðºâíèé íýãýýñ ãóðàâíû íýãèéã
ýçýëäýã (Çóðàã .7).

      Çóðàã 3.7 Ñóìûí òºñºâò ìàëûí òàòâàðûí ýçëýõ äóíäàæ õóâü




   Çàñãèéí ãàçàð ñàÿâòàðõàí ìàëûí òàòâàðûã öóöàëñàí íü óëñûí òºñºâò
òºäèé ë èõ ÿëãàà ãàðàõã¿é (îéðîëöîîãîîð 2%) þì. Ãýõäýý ñóìäûí õóâüä
ìàëûí òàòâàð îðëîãûí ÷óõàë ýõ ¿¿ñâýð áàéâ. Çàñãèéí ãàçàð ñóìäûí
îðëîãûã èíãýæ áóóðóóëñíàà çàñàã çàõèðãàà õîîðîíäûí ñàíõ¿¿ãèéí øèíý
çºâøèëöºë õèéí íºõºí òºëºõ ó÷èðòàé áîëíî. Ìàëûí òàòâàðûã èíãýæ
áóóðóóëñíû õàðèó áîëãîæ ìàë÷èä ìàëàà ºñãºõ àâààñ áàéãàëü îð÷èíä
ñºðºã íºëºº ó÷ðóóëæ áîëîõûã áàñ òýìäýãë¿¿øòýé.


3.3.2. Ìàëûí òàò�àð òºëºëò, ÷ºëººëºëò

     Ìàëûí òàòâàðûã öóöëàõààñ ºìíº ìàë÷äûí òºëæ áàéñàí
òàòâàðûí õýìæýý íýìýãäýæ, òàòâàðûí ÷ºëººëºëò áóóð÷ áàéñàí íü
õàðüöàíãóé öººí ìàë÷íû ãàðò îëîí ìàë òºâëºð÷, òýäíèé ìàëûí
äèéëýíõ òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ õÿçãààðààñ äàâæ ãàðñàíòàé õîëáîîòîé
(Çóðàã .8). Ýíý õóãàöààíä ìàëûí òîî, õºäººãèéí ÿäóóðàë íýìýãäýæ
áàéñàí íü òîäîðõîé áîëîõîîð áèä áàÿí õîîñíû ÿëãàà õºäººä ýðñ
íýìýãäñýíèéã òîîöîõã¿é áàéæ áîëîõ þì.




                                                                69
          ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



             Çóðàã 3.8 Ìàëûí òàòâàðààñ ÷ºëººëºëòèéí õóâü




     Ýõ ñóðâàëæ: “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí ñóìäûí ìýäýý


3.3.3. Ìàëûí áîëîí áóñàä òàò�àðûí íºëºº

    Õýäèéâýýð îäîîãîîð ìàëûí òàòâàðûã öóöàëñàí ÷ ãýñýí ìàëûí
òàòâàðûí òàëààð õýëýëöñýýð áàéíà. Ìàðãààíòàé çàðèì àñóóäàë
ãýâýë: ìàëûí òàòâàðûã áýë÷ýýð àøèãëàëòûí òºëáºðººñ ÿëãààòàé
òîãòîîõ; õîò, õºäººãèéí áîëîí áàÿí, ÿäóó ìàë÷äûí òýãø áàéäëûã
õàíãàõ; áýë÷ýýðèéí òºëáºðèéã òîãòâîðòîé ìåíåæìåíòèéã íýâòð¿¿ëýõ
ñàíõ¿¿ãèéí õºø¿¿ðýã áîëãîõ; òàòâàð, òºëáºðèéí ìºíãèéã õºäººãèéí
õºãæèë, áýë÷ýýð ñàéæðóóëàõàä çîðèóëæ ýðã¿¿ëýí îðóóëàõ; òàâèóë ìàë
áîëîí íàñ ã¿éöñýí ýð ìàëûí2 òàòâàðûã ºíäºð òîãòîîõ; áýë÷ýýðèéí
ãàçðûí äààöààñ õýòýðñýí òîîíû ìàëä ºíäºð òàòâàð îíîîõ; ìàë÷äààñ
àâàõ òàòâàðûã á¿ðýí õàëàõ; öºëæèëòèéí ÷èã õàíäëàãûã ººð÷ëºõºä
òàòâàð, òºëáºð îíîîõîîñîî èë¿¿ ñàíõ¿¿ãèéí óðàìøóóëàëä àíõààðàë
òºâëºð¿¿ëýõ çýðýã áîëíî. Ñàíõ¿¿ãèéí ýëäýâ àðãà õýìæýýã ìàë÷èä
õýðõýí õ¿ëýýí àâ÷, õàðèó ¿éëäýë õèéõ áîë ãýñýí òààìàãëàëóóäûí
äèéëýíõ íü áîäîë ýðã¿¿öýëä òóëãóóðëàæ áàéíà.
   Õýä õýäýí ñàíàë ìàëûí òîîã öººëºõ þì óó ñ¿ðãèéí á¿òöèéã
ººð÷ëºõ, ¿¿íýýñ óëáààëàí áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûã áàãàñãàõ ¿¿äíýýñ
ìàëûí òàòâàð þì óó ýð ìàëä îíîîõ òàòâàðûí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõèéã
ýðýëõèéëæ áàéíà. Ñàíàë áîëãîæ áàéãàà òàòâàðûí òºðë¿¿ä õ¿ëýýãäýæ
áàéãàà ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ ýñýõèéã õàðóóëñàí ñóäàëãàà áàéõã¿é áàéíà.
Ãýõäýý èéì òàòâàð òºëáºð õºäºº íóòàãò ìàø ºíäºð, òîãòìîë ò¿âøèíä


70
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



í¿¿ðëýýä áàéãàà ÿäóóðëûã íýìýãä¿¿ëýõ íü òîäîðõîé þì. Òàâèóë ìàëûí
ýçýä áîëîõ õîò, ñóóðèíä àìüäðàã÷äûí äèéëýíõ ÷ áàñ ÿäóó áàéæ áîëîõ
òóë òýäýíä îíîîõ òàòâàðûã èõýñãýõ íü ÷ ¿¿íä áàñ õàìààðíà. Òèéì
ó÷ðààñ äýýð äóðäñàí òàòâàð, òºëáºðèéã ýíý óäàà õýðýãëýõèéã çºâëºæ
áîëîõã¿é áàéíà.
   Îëîí ìàëòàé ºðõºä ýñâýë áýë÷ýýðèéí äààöààñ õýòýðñýí ìàëä
þì óó òóõàéí áýë÷ýýðèéã õýòð¿¿ëæ àøèãëàõàä îíîîõ òàòâàðûã ºíäºð
áàéëãàæ, ºñãºí íýìýãä¿¿ëýõ òàòâàð îíîîõ íü èë¿¿ íààøòàé ñàíàë
áàéæ áîëíî. ¯¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ õàìãèéí ýíãèéí àðãà íü îäîîãîîð
ìºðäºæ áàéãàà òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ ìàëûí òîîã ýðñ áàãàñãàõ ÿâäàë
áàéæ áîëîõ þì. ªñãºí íýìýãä¿¿ëýõ òàòâàðûí èë¿¿ íàðèéí á¿òýö áàñ
áàéæ áîëíî.
   Ãýõäýý ºñãºí íýìýãä¿¿ëýõ òàòâàð îíîîõ àëèâàà ñàíàëûã
õýðýãæ¿¿ëýõèéí ºìíº õàðãàëçàí ¿çýæ, ìàø íàðèéí ñóäëàõ õî¸ð
àñóóäàë áàéíà. ¯¿íä:
•   ªñãºí íýìýãä¿¿ëýõ èéì òàòâàðûã Ìîíãîëûí íºõöºëä àëáàäàí
    õýðýãæ¿¿ëæ áîëîõ óó? Ýñâýë ìàëàà õ¿¿õä¿¿ääýý øèëæ¿¿ëýõ
    çýðãýýð òàòâàðààñ àìàðõàí áóëòàõ óó?
•   Ìàë÷äûí õàìòûí íèéãýìëýãèéí èë¿¿ á¿òýýë÷ ãèø¿¿äèéí íóðóóí
    äýýð áóóõ ºñãºí íýìýãä¿¿ëýõ òàòâàðûí ñºðºã ¿ð äàãàâàð þó áàéæ
    áîëîõ âý?
   Õýðýâ ìàë÷äûã ìàëûí òîîãîî öººëºõ õºø¿¿ðýã áîëãîí òàòâàðûã
õýðýãëýæ áîëîõã¿é áîë ¿¿íèé îðîíä ºâºë, õàâðûí áýë÷ýýðò íü
òîõèðóóëàí ìàëûí òîîã øóóä õÿçãààðëàõ ººð áîäëîãûã õýðýãëýõ
øààðäëàãàòàé íü òîäîðõîé. Èéì ñàíàëûã õ¿÷ëýí õýðýãæ¿¿ëýõ ìàë÷íû
õ¿÷òýé áàéãóóëëàãà øààðäëàãàòàé áîëîõûã àðûí á¿ëã¿¿äýä àâ÷ ¿çíý.


3.4. Äý�øèëò àðãà à��èëëàãàà, òåõíîëîãèéã õýðýãëýõ
   Ýíý õýñýãò ìàë÷èä áîëîìæ ãàðâàë äýâøèëòòýé àðãà àæèëëàãàà,
òåõíîëîãèéã õ¿ëýýí àâàõûã õ¿ñ÷ áàéíà óó ýñâýë áýë÷ýýðèéã äóð
çîðãîîð àøèãëàõ çýðýã ñààä òýýãýýñ áîëîîä òýäãýýðèéã àøèãëàæ
÷àäàõã¿é áàéíà óó ãýäýã òàëààð ÿðèëöàíà.


3.4.1. Äîðîéòñîí áýë÷ýýðèéã ºí��ºº�� íºõºí ñýðãýýõ

   Õ¿÷òýé äîðîéòñîí áýë÷ýýðèéã ºí溺æ àìðààõàä õýäýí æèëèéí
äàðàà ñýðãýæ áàéíà. Ýíý íü òóí íààøòàé ¿ð ä¿í áºãººä ìàë÷èä
ºí溺æ àìðààñàí áýë÷ýýðèéí óðãàìëûí á¿ëãýìäëèéí èëò ÿëãààã
¿çýýä èéì àðãûã õýðýãëýõèéã çîðüæ áàéíà. Èíãýõèéí òóëä òóõàéí

                                                               71
           ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



ãàçðûã ìàë÷äûí õàìòûí àæèëëàãààãààð þì óó õóâü õ¿íä îëãîõ, ýñâýë
õàøèæ õàìãààëàõ, ºí溺ñºí áýë÷ýýðò ìàë áýë÷ýýõã¿é áàéõ æóðàì
òîãòîîæ áàòàëãààæóóëàõ õýðýãòýé.


3.4.2. Óëèðëûí í¿¿äýë

   Ìàë÷èä áýë÷ýýðèéí ãàçðûí á¿òýýìæèéã õýâèéí õàäãàëàõûí òóëä
óëèðëûí ñýëãýý õèéõ øààðäëàãàòàéã òóí ñàéí îéëãîäîã. Õàðèí ºâºë,
õàâðûí áýë÷ýýðèéí ¿íý öýí áîëîí í¿¿ñýí õîéãóóð áóñàä ìàë÷äûí
ìàë ºâºë, õàâðûíõ íü áýë÷ýýðèéã èääýãýýñ ¿¿äýýä ìàë÷èä óëèðëûí
ñýëãýý õèéõýý áîëèîä áàéíà. Èéì àñóóäàë áàéõã¿é áîë ìàë÷äûí
îëîíõè óëàìæëàëò óëèðëûí ñýëãýýíèé ñèñòåìä ýðãýí îðîõîä áýëýí
áàéíà. Õîâä àéìãèéí Äóóò ñóìûí ÁÀÕ-¿¿ä áýë÷ýýðýý çààâàë óëèðëààð
ñýëãýí àøèãëàõàä øèëæñýí íü ¿¿íèé òîä èëðýë þì.


3.4.3. Ìàëûí àøèã øèìèéã íýìýãä¿¿ëýõ áîëîì��

   Õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí á¿õ ãàçðûí
ìàë÷èäòàé õèéñýí ÿðèëöëàãààñ õàðàõàä ìàë÷èä èë¿¿ àøèã øèìòýé
¿¿ëäðèéí ìàëûã àøèãëàí ìàë ñ¿ðãèéíõýý ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõûã
ñîíèðõîæ áàéãàà íü èëò áàéâ. Îëîí òºñëèéí òóðøëàãà ¿¿íòýé íèéöýæ
áàéíà. Òóõàéëáàë “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð õýýð, öºëºðõºã õýýð, îéò
õýýðèéí á¿ñèéí  ñóìûí ìàë÷äûí ìàëëàäàã íóòãèéí õîíèíû àìüäûí
æèíã íýìýãä¿¿ëýõ òóðøèëòàä ¯çýì÷èí, Áàÿä ¿¿ëäýð, áàðãà îìãèéí
õóöûã 2007 îíîîñ àøèãëàæ áàéíà (Õ¿ñíýãò .2).

õ¿ñíýãò 3.2 Àðâèí àøèã øèìò ¿¿ëäðèéí õóöûã àøèãëàí íóòãèéí õîíèíû
àøèã øèìèéã íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæ (“Íîãîîí àëò” õºòºëáºð, 2007-2008 îíû
                              òàéëàí)

                                Íóòãèéí
                                               1-ð ¿åèéí
  Ýêîëîãèéí      ¯¿ëäýð,       ¿¿ëäðèéí 7                    Íýìýãäñýí
                                                7 ñàðòàé
     á¿ñ        îìãèéí õó�   ñàðòàé õóðãàíû                   ��èí, %
                                              õóðãàíû ��èí
                                 ��èí, êã
Õýýð               Áàðãà         0-           8-2         21-
Îéò õýýð           Áàÿä          29-6           -         16-17
Öºëºðõºã õýýð
                  ¯çýì÷èí        27-           8-7         28-29
steppe


   2008 îíû áàéäëààð ºíäºð àøèã øèìò ¿¿ëäðèéí õóöíû 7 ñàðòàé
õóðãà íóòãèéí ¿¿ëäðèéí ÷àöóóòíààñàà 16. - .0 õóâèàð èë¿¿ æèí
äàðæ áàéíà. Ýíý ¿ç¿¿ëýëò àðâèí àøèã øèìò ¿¿ëäýð, îìãóóä íóòãèéí

72
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



õîíèíû ìàõàí àøèã øèìèéã íýìýãä¿¿ëýõ óäàìøëûí ÷àäàâõèòàéã
áàòàëæ áàéíà.
   2008 îíû áàéäëààð áàéãàëü ýêîëîãèéí  á¿ñýä ìàõ, íîîñíû
÷èãëýëèéí 1 ¿¿ëäýð, îìãèéí õîíèéã ¿ðæ¿¿ëæ áàéíà. Ýäãýýð ¿¿ëäýð,
îìãèéí õîíèéã àìüäûí æèíãýýð íü àíãèëàí á¿ñ¿¿äýä öºì ñ¿ðýã
á¿ðä¿¿ëæ, õàíãàëòòàé òîîíû öýâýð ¿¿ëäðèéí õýýëò¿¿ëýã÷ áîéæóóëàí
òóõàéí á¿ñèéí ìàëûí ÷àíàðûã ñàéæðóóëæ áîëîõ þì. Õýýðèéí á¿ñýä
ãýõýä æèë òóòàì 6 ìÿíãàí ýì õîíèéã õýýëò¿¿ëýõýä ¿çýì÷èí ¿¿ëäýð,
áàðãà îìãèéí 10700 õóö øààðäëàãàòàé.
   Áàéãàëèéí á¿ñèéí ãàçàð ç¿éí îíöëîã áîëîí ¿¿ëäýð, îìãèéí
õîíèíû àøèã øèìèéã õàðãàëçàí ¿çâýë íóòãèéí õîíèíû àìüäûí æèíã
10-20 õóâèàð íýìýãä¿¿ëáýë  á¿ñèéí íèéò õîíèíû àìüäûí æèí æèëä
8900 òîííîîð íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæ áàéãàà þì (1998 îíîîñ õîéøõè
ñòàòèñòèêèéí ìýäýýã àøèãëàñàíààð).


3.4.4. Õîëáîî

   ¯íäýñíèé ¿¿ðýí òåëåôîíû  ñòàíö Ìîíãîë îðíû äèéëýíõ íóòãèéã
õàìàðñàí ºðãºí ñ¿ëæýý áèé áîëãîâ. Îëîí ìàë÷èí øèíý áîëîìæèéã
àøèãëàõ ÷àäâàðòàéãàà õàðóóëæ, ò¿ðãýí çóóð óòàñòàé áîëæ, a) ãýð
á¿ëèéíõýíòýéãýý õîëáîî áàðèõ, á) ¿íèéí ìýäýý àâàõ, â) ìàëûí òýæýýë
áàéãàà ãàçðûí òóõàé ìýäýýëýë àâàõ, ã) àëäñàí ìàëûí òàëààð àñóóæ
ñóðàãëàõ çýðýãò àøèãëàæ áàéíà. Îð÷èí ¿åèéí õîëáîîíû òåõíîëîãè
ìàë÷äûí àìüäðàë àõóéä îíöãîé íºëºº ¿ç¿¿ëæ ýõëýýä áàéíà.


3.5. Øèë��èõ õºäºë㺺í
   1990-ýýä îíû ýõýýð çàõ çýýëä øèëæñýíýýñ øàëòãààëàí ýäèéí
çàñãèéí öî÷èð öîõèëò áîëñíû çýðýãöýý 1992 îíû ¯íäñýí õóóëèàð
äóðòàé ãàçðàà ñóóðüøèõûã çºâøººðñºí íü äîòîîäûí ºðãºí õ¿ðýýòýé
øèëæèëò õºäºë㺺íèé ýõëýëèéã òàâèâ. Äîòîîäûí õî¸ð ÿíçûí øèëæèõ
õºäºë㺺í áàéãààãèéí íýã íü õîò, õºäººãèéí õîîðîíä õî¸ð òèéø
÷èãëýñýí äàðààëñàí øèëæèëò, íºãºº íü äîðîéòñîí áýë÷ýýðèéã îðõèí
õýýð, îéò õýýðèéí á¿ñèéí á¿òýýìæ ñàéòàé áýë÷ýýð ð¿¿ þì óó àøèãò
ìàëòìàë îëáîðëîõ íóòàã ðóó øèëæèõ õºäºë㺺í þì.
   Ýäèéí çàñãèéí õ¿íäðýë áýðõøýýë 1990-ýýä îíû ýõýýð îëîí õ¿í
àæèëã¿é áîëñîíòîé õàâñðàí õ¿í çîíûã õîòîîñ õºäºº ð¿¿ õóøóóðàõàä
õ¿ðãýæ, ìàë ìàëëàõ àæèë àìüäðàëûí áàòàëãàà áîëîí õóâèðàâ.
Ðîññàáèéí (Rossabi, 200:121) ¿çýæ áàéãààãààð øèëæèëò õºäºë㺺íèé
ýíý äàâàëãàà õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðò àæèëëàãñäûí ýçëýõ õóâü áóóð÷
áàéñàí ÷èã õàíäëàãûã ýðã¿¿ëýâ. 1990 îíä 17 000 ìàë÷èí áàéñàí

                                                               7
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



áîë 199 îíä õî¸ð, 1998 îíä ãóðàâ äàõèí îëøèð÷ýý. Ãýõäýý óëñûí
íèéò ìàëûí ãóðàâíû íýã áóþó îéðîëöîîãîîð 10 îð÷èì ñàÿ ìàëûã àâ÷
îäñîí 1999-ººñ 2002 îíû õîîðîíä òîõèîñîí äàðààëñàí ãóðâàí çóäûí
äàðàà õîòîîñ õºäºº ð¿¿ õóéëðàõ ÷èã õàíäëàãûã áàñ ýðã¿¿ëñýí þì.
ßëàíãóÿà òóðøëàãà áàãàòàé ìàë÷èä áàéãàëèéí ýíý ãàìøãèéã äàâàí
òóóëàõ áýëòãýë ìóóòàé áàéæ, õ¿íä öîõèëò àìñ÷ýý. Òýä ìàëûíõàà
äèéëýíõèéã þì óó á¿ãäèéã õîðîãäóóëààä õîò áàðààäàõààñ ººð àðãàã¿é
áîëñîí áàéíà. Èéíõ¿¿ øèæèëò õºäºë㺺íèé ÷èãëýë ººð÷ëºãäºâ.
Ãýõäýý çóäûí õàðãàé õºäººíººñ õîò ðóó ò¿ëõýõ öîðûí ãàíö õ¿÷èí
ç¿éë áàéãààã¿é þì. Õîòîä àæèë îëîõ ìàãàäëàë èë¿¿, õîò ñóóðèíû
ýðãýí òîéðîíä ìàëûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýëä íýâòðýõ áîëîìæòîé,
ò¿¿í÷ëýí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ, áîëîâñðîë îëæ
àâàõ çýðýã îëîí õ¿÷èí ç¿éë õîò ðóó òýì¿¿ëýõ õºø¿¿ðýã áîëæ áàéâ
(Population teaching and research center, 2009).
   Òàòàõ õ¿÷ áîëñîí ýäèéí çàñãèéí áîëîìæóóä ìàë÷äûí óëèðëûí
í¿¿äýë ñóóäëûã ÷ ººð÷ëºâ. Ìàë÷èä Ìîíãîë îðíû òóñãààðëàãäìàë
õýñýãò îðøèõ çàõ çýýëä ìàëûí á¿òýýãäýõ¿¿í ÿëàíãÿà ñ¿¿ öàãààí
èäýýãýý áîðëóóëàõ ãýæ çóíû öàãò õîò ñóóðèíãèéí îð÷èì þì óó çàì
áàðààäàí íóòàãëàõ áîëîâ. Ìàë÷èä á¿òýýãäýõ¿¿íýý áîðëóóëàõ, ìîðü,
òýìýý, öàà áóãàà õºëñººð óíóóëàõ, õºòº÷ õèéõ ãýæ àÿëàë æóóë÷ëàëûí
÷èãëýë äàãàí æóóë÷íû áààçóóäûí îéðîëöîî áàñ Ẻãíºðºõ áîëîâ.
Èéìýðõ¿¿ øèéäâýð¿¿ä òààòàé äýä á¿òöýä áàéäàã íèéãýì, ýäèéí
çàñãèéí íààøòàé áîëîìæóóäûã çîõèñòîé ìýäýðñíèé òóñãàë þì.


3.5.1. Õîò��èëò

   1990-ýýä îíîîñ ãàçàð àâñàí äîòîîäûí øèëæèëò õºäºë㺺íèé ãîë
¿ð äàãàâàð íü õîò ºðãºæèí òýëýõýä õ¿ðãýâ. Óëààíáààòàð, Ýðäýíýò,
Äàðõàí çýðýã õîòóóä õºäººãººñ õîò ðóó øèëæèõ ãîë ÷èãëýë áîëæ áàéíà.
Øèëæèõ õºäºë㺺íèé ãîë óðñãàë ÷èãëýë áîëñîí Óëààíáààòàðûí õ¿í
àì 2008 îí ãýõýä íýã ñàÿ ãàðóéä õ¿ð÷, îðøèí ñóóã÷äûí ãóðàâíû íýã
íü õºäººíèéõíººñ á¿ðäýõ áîëîâ. Õ¿í àì õîòîîñ õºäºº ð¿¿ øèëæèõ
õàíäëàãà èëýð÷ áàéñàí 1990 - ýýä îíû äóíä ¿åèéã ýñ òîîöâîë 1999-
2002 îíû çóäûí óðøãààð Óëààíáààòàð ðóó øèëæèãñäèéí òîî áàéíãà
ºñ÷, 200 îíä ãýõýä õºäººíººñ 68.8 ìÿíãàí õ¿í øèëæèæ èðæýý
(Çóðàã .9).




7
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



        Çóðàã 3.9 Óëààíáààòàð ðóó øèëæèí ñóóðüøèã÷äûí òîî




   Äîòîîäûí øèëæèëò õºäºë㺺íèé òàëààð õèéñýí ñàÿõàíû
äýëãýðýíã¿é ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä õ¿í àìûí õîò ðóó øèëæèõ ãîë
øàëòãààí íü õºãæèë äýâøëèéã áàðààäàõ õ¿ñýë ýðìýëçýë, õîòîä ñóóäàã
õàìààòàí ñàäàíãóóäààñàà äýìæëýã àâàõ, õ¿¿õä¿¿ääýý áîëîâñðîë
ýçýìø¿¿ëýõýä îðøèæ áàéíà. Õîò ðóó òàòàõ õ¿÷ áàñ õºäººãèéí
àæèëã¿éäýë, ìàëûí õîðîãäîë, àìüæèðãààíû äîðîéòîë çýðýã ò¿ëõýã÷
õ¿÷èí ç¿éëòýé õàâñðàí ¿éë÷ëýâ. 1990-ýýä îíä øèëæèãñäèéí äîòîð
õ¿éñèéí õàðüöàà òîä èëýð÷, ýðýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë çàëóó á¿ñã¿é÷¿¿ä
îëíîîðîî øèëæèæ áàéñàí áîë îäîî ýíý ÿëãàà àðèëñàí áàéíà
(Population Teaching and Research Center, 2009).
   Èéíõ¿¿ õ¿í çîí õîò ðóó øèëæèí ñóóðüøèõ áîëñîí íü õîòûí íèéãýì,
ýäèéí çàñãèéí íààøòàé áîëîìæèéã àøèãëàõ ãýñýí, áàñ ìýäýýæýýð
õºäººãèéí ÿäóóðàë ãààðñàíààñ äàéæñàí ýäèéí çàñãèéí çîõèñòîé
õàðèó ¿éëäýë ãýäýã íü òîäîðõîé þì.
   Ãýõäýý õîò ðóó øèëæèõ õºäºë㺺íèé óðñãàë íü õîòûí äýä á¿òýö,
îð÷èí íºõöºëä í¿ñýð äàðàìò áèé áîëãîâ. Ýë áàéäàë õîòîä àæèë
îëæ, òºâèéí íºõöëèéí ¿ð øèìèéã õ¿ðòýæ ÷àäààã¿é õîòûí ÿäóóñûí
àíãè äàâõðàãûã áàñ òýëýâ. պ人ä ÿäóóðàë èõñýæ, õîò ñóóðèí ðóó
õóøóóðàí òýì¿¿ëæ, óëìààð õîòûí ÿäóóñûí ýãíýýã ìºí íýìæ áàéãààã
çîãñîîõ, ò¿¿í÷ëýí õºäºº íóòàãò àæëûí áàéð áèé áîëãîõ, îðëîãî
íýìýãä¿¿ëýõ, äýä á¿òýö õºãæ¿¿ëýõ, íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ
çýðýã íü øèíý áîäëîãî, õºòºëáºð áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ íýã
çàéëøã¿é øàëòãààí áîëæ áàéíà.
   Áýë÷ýýðèéí ãàçàð äîðîéòîæ, ÿäóóðàë ãàçàð àâñíû óëìààñ ìàë÷èä
äîðîéòñîí áýë÷ýýðýý îðõèí ñàéí áýë÷ýýð íóòàã ðóó ¿ðãýëæëýí
øèëæèí í¿¿æ, ýöýñò íü õîò ðóó øèëæèõ þì óó ãàð àðãààð àøèãò
ìàëòìàë îëáîðëîõ çýðýã ìàë ìàëëàõààñ ººð àæèë ýðõëýõýýñ àðãàã¿é

                                                               7
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



áîëæ áàéíà. ªíººãèéí ýäèéí çàñãèéí õÿìðàë õîò ðóó øèëæèõ ÷èã
õàíäëàãûã áàãàñãàõ þì óó ò¿¿ãýýð ÷ çîãñîõã¿é õºäºº ð¿¿ ýðãýýä
øèëæèõ õàíäëàãûã íýìýãä¿¿ëæ áîëîõ þì.
   Ìîíãîëûí ìàë÷èä, ìàë÷èí ºðõ¿¿ä, òýäãýýðèéí õ¿¿õä¿¿ä ýäèéí
çàñàã, íèéãìèéí áèé áîëñîí ººð÷ëºëòèéã ñîðãîã ìýäðýí øèëæèëò
õºäºë㺺í õèéäýã íü òîäîðõîé áàéíà.


3.6. Äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí õÿìðàë
   Ìîíãîëûí ýêñïîðòûí ãîë á¿òýýãäýõ¿¿í íü àëò, çýñ, íîîëóóð áîëîõîîð
óëñ îðíû ýäèéí çàñàã ãàäíû õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýñ èõýýõýí õàðààò áàéäàã.
Äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí õÿìðàë Ìîíãîëûí ãàäààä õóäàëäàà, áàðèëãà,
óóë óóðõàéí ñàëáàðò ñ¿ðõèé ñºðºãººð íºëººëºâ. Òóõàéëáàë äýëõèéí
ýäèéí çàñãèéí õÿìðàë òàòâàðûí îðëîãûí àëäàãäëààð äàìæèí óëñûí
òºñºâò õ¿÷òýé äàðàìò ó÷ðóóëæ, èíôëÿöèéí ò¿âøèí (óðüä ºìíºõººñ
áóóð÷ áàéãàà), õºäºëìºðèéí çàõ çýýëä ìóóãààð íºëººëæ áàéíà.
   Ìàë àæ àóõéí ñàëáàð ÷ õÿìðàëä ºðòºâ. Ìàëûí ò¿¿õèé ýäèéí ¿íý
ò¿ð óíàñíû óëìààñ ìàë÷äûí îðëîãî îãöîì áàãàñàâ. Ãýõäýý 2008 îíû
ºìíºõ ò¿âøèíä õ¿ð÷ ñýðãýýã¿é áàéíà. Ìàë÷èä ìàëûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿íý óíàñíû óëìààñ ìàëàà óðüäàõààñ èõ õýìæýýãýýð áîðëóóëàâ.
¯íý áóóðàõàä ¿éëäâýðëýã÷äèéí õèéâýë çîõèõ õàðèó ¿éëäëèéí ýñðýã
ÿëàíãóÿà ÿìàà, õîíèéã èë¿¿òýé áîðëóóëàâ. Ìýäýýæ, ýíý ¿íèéí
áóóðàëò 2007 îíû ºðõèéí ñóäàëãààíû ñ¿¿ë÷èéí õýìæèëòýýñ õîéø
ÿäóóðëûã óëàì äààìæðóóëñàí íü ãàðöààã¿é.
   Ìàë÷èä áîëîí õºäººãèéí áóñàä îðøèí ñóóã÷èä õºäºëìºðèéí çàõ
çýýëýýñ õîõèðîë àìññàí áàéæ áîëîõ þì. Ó÷èð íü íýãä, õºäººãèéí
ÿäóóðëààñ äàéæèõèéã îðîëäñîí ìàë÷èí áàéñàí õ¿ì¿¿ñèéã øèíãýýõ
÷àäàâõè áàãà áàéñàí, õî¸ðò, ¿éëäâýðèéí ãàçðóóä õààãäàæ, õ¿ì¿¿ñ
õºäºº ð¿¿ ýðãýí øèëæèõ áîëñíîîð ìàë÷äûí äóíä àæèëã¿éäýë èõýññýí
áàéæ áîëîõ þì. Ãýõäýý ìàë ìàëëàõ íü àìüæèðãààíû áàòàëãàà
áàéæ ÷àäàõàà áîëüæ, õÿìðàëûí äàéðàëòûí äàðàà õîò ðóó øèëæèõ
õºäºë㺺í õóðäàññàí ãýõ òàéëàí ìýäýý õîìñ áàéíà.
   Ìàë÷äûí îðëîãî áàãàñ÷, ìàëûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý óíàæ, øèíý
çàõ çýýëèéã áîîãäóóëàõ áîëñíû óëìààñ ìàëûã áàðüöààíä àâàõûã
áîëüñîí ó÷èð äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëûí ìàë àæ àõóéä ¿ç¿¿ëæ
áàéãàà äàðàìò íü çýýëèéí ýðãýí òºëºëòºä öîõèëò áîëîâ.
   Ýäèéí çàñãèéí õÿìðàë õºäººãèéíõíèé àìüæèðãààíä äàðàìò
¿ç¿¿ëæ áóé íü òîäîðõîé. Ãýõäýý ýíý õÿìðàë ìàë àæ àõóéä á¿òöèéí
ÿìàð ¿ð äàãàâàð àâ÷ðàõûã áèä îäîîãîîð ìýäýõã¿é áàéíà.



76
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



3.7. Ä¿ãíýëò

   Ìàë÷èä ¿íèéí ººð÷ëºëò, ¿ð ºãººæòýé øèíýëýã ç¿éëñ, ñàéí äýä
á¿òýö, õîòûí ºðãºæèëòòýé õîëáîîòîé øèëæèëò õºäºë㺺í çýðýã ýäèéí
çàñãèéí äîõèî, áîëîìæèíä õóâü õóâèàðàà çîõèöîæ áàéãààã ýíý á¿ëýã
õàðóóëàâ. Ìàë÷èä ººð÷ëºëò, øèíý÷ëýëòýä íýýëòòýé õàíäàæ, îð÷èí
¿åèéí àìüäðàëûí õýâ ìàÿãèéí ¿ð øèìèéã õ¿ðòýõèéã õ¿ñ÷ áàéíà.
   Ìàë÷èä ¿ð õ¿¿õä¿¿ääýý ñàéí ñàéõàí, åð áóñûí àìüäðàëûã õ¿ñ÷,
òýäíèé áîëîâñðîëä õºðºí㺠îðóóëæ áàéíà. Ìàë÷èä áîëîìæòîé ¿åä
ìàë àæ àõóéí áóñ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ñîíèðõîëòîé áàéãàà ÷
òèéì áîëîìæ õîìñ áàéíà. Îðîí íóòàãò á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîâñðóóëàõàä
çîðèóëñàí õàðüöàíãóé äàâóó òàëòàé, òîõèðîìæòîé îð÷èíã ñîíãîæ
òîãòîîõ íü ìàë÷èí õ¿íä õýö¿¿ þì.
   Ìàë÷èä ñàéí ÷àíàðûí (çýðýãëýë òîãòîîñîí) á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýæ, áîðëóóëàõûã ñîíèðõîõã¿é áàéíà. Á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
÷àíàðààñ íü õàìààðóóëæ ¿íýëäýã áîëîõ õ¿ðòýë ñàéí ÷àíàðûí
á¿òýýãäýõ¿¿íä (æèøýý íü çýðýãëýë) õºðºí㺠îðóóëàõ ñîíèðõîë áèé
áîëîõã¿é íü òîäîðõîé.
   պ人ãèéí òóõàéí íºõöºëä ¿ð àøèãòàé õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ
îðîí çàé õîìñ áàéíà. Òèéìýýñ õºäºº íóòàãò áàíêíû çýýë îðëîãûí
øèíý ýõ ¿¿ñâýð îëîõ áîëîìæèéã ìàë÷äàä íýýæ ºãºõã¿é áàéíà.
   Äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí õÿìðàë á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéã îãöîì
óíàãàæ, ýäèéí çàñãèéí ºðãºí õ¿ðýýíä àæèë ýðõëýõ áîëîìæèéã
õÿçãààðëàæ áàéãàà áîëîõîîð õºäººãèéí ÿäóóðëûã öààøèä
èäýâõæ¿¿ëýõ íü ãàðöààã¿é þì. Ìàë÷èä ýäèéí çàñãèéí ººð÷ëºëòèéã
ò¿ðãýí ìýäýðäýãèéã õàðãàëçàæ ¿çâýë ìàë÷äûí ¿éë õºäëºëèéã èë¿¿
òîãòâîðòîé ÷èãëýëä çàëàõóéö ýäèéí çàñãèéí óðàìøóóëàë, õºø¿¿ðãèéã
õýðýãëýæ áîëîõ óó?
   Ìàëûí ¿íý íýìýãäâýë ìàëûí òîîã ºñãºõ ìàãàäëàë ºíäºð
áºãººä ìàëûí òîîã õÿíàõ þì óó ìàë ìàëëàãààíû àðãà àæèëëàãààã
ñàéæðóóëàõ ººð àðãà áàéõã¿é áîë áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûã ò¿ðãýòãýõ
áîëíî. Íîîëóóðûí ¿íý ºññºíººð ÿìàà äàâàìãàéëàõàä õ¿ðãýæ,
ñ¿ðãèéí á¿òöèéã ò¿ðãýí çóó𠺺ð÷èëæ, áýë÷ýýðèéí ÷àíàðò ñºðºã
íºëºº ¿ç¿¿ëýýä áàéãàà íü èëò áèëýý. Òèéìýýñ áýë÷ýýðèéí
äîðîéòëûã áàãàñãàõûí òóëä òàòâàð õýðýãëýõ ýñýõ òóõàé àñóóëò ãàð÷
áàéíà. Ìîíãîëûí õºäººä ÿäóóðàë îãöîì ºñ÷ áàéãàà ¿åä òàòâàðûã
íýìýãä¿¿ëýõ íü íààøòàé õóâèëáàð áèø ãýäãèéã áèä îëæ òîãòîîâ. Ó÷èð
íü ºíäºð òàòâàð ÿäóóðëûã óëàì äýâýðãýõ áîëíî. Èõ ñàéíäàà ë îëîí
ìàëòàé ìàë÷íààð ºíäºð òàòâàð òºë¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ºñãºí íýìýãä¿¿ëýõ
òàòâàðûã õàðãàëçàí ¿çýæ áîëîõ þì. Ãýõäýý ºñãºí íýìýãä¿¿ëýõ òàòâàð
íèéöòýé ýñýõèéã õàðààõàí ñóäëààã¿é áàéíà.


                                                               77
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



Òýìäýãëýãýý:
    1
      ”Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí “125 ºðõèéí ñóäàëãàà”-íä ÿíç
á¿ðèéí ìàë÷èí ºðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí òàëààð èë¿¿ ñîíèðõîëòîé
ìýäýý áèé.
   2
     Ìàë÷èä íàñ ã¿éöñýí ýð ìàëûã áàéëãààä áàéäãèéí íýã øàëòãààí
íü áàéãàëèéí õýö¿¿ áýðõýä (ãàí, çóä) ýð ìàë òýñâýðòýéíõ þì. Îëîí
ìàë÷èí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð íü òààðóó ÷ ãýñýí ýð ìàëûí òîîã
öººëºõººñºº îëøðóóëàõûã óðüäàë áîëãîæ èðæýý. Èë¿¿ òýñâýð
õàòóóæèëòàé ìàëûí òîîã ºñãºõ íü çàõ çýýë äýýð á¿òýýãäýõ¿¿íèé
÷àíàð ñàéí áàéëàà ÷ áàãààð ¿íýëäýãò òºäèé áóñ óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëò, áýë÷ýýðèéí äîðîéòëîîñ áàñ áîëæ áàéíà. Íàñ ã¿éöñýí
ýð ìàë (òýìýýíýýñ áóñàä) õîíèí òîëãîéä øèëæ¿¿ëñíýýð 13.9 ñàÿ
áàéíà. Ýäãýýðèéã áîðëóóëáàë 764.5 òýðáóì òºãðºã áîëæ, ìàë àæ
àõóéí áóñ ¿éë àæèëëàãààíä õºðºí㺠îðóóëàõ áîëîìæòîé. Ò¿¿íýýñ
ãàäíà 8.4 ñàÿ ãà áýë÷ýýðèéí ãàçðûí äàðàìòûã áóóðóóëàõ þì.




78
ĪЪÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ:

ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ
ÌåÍåÆÌåÍÒÈÉÍ ÒåÕÍÎËÎÃÈÉÍ
ØÈÉÄÝË




                           79
          ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



   Ýíý á¿ëýãò óëèðëûí í¿¿äëèéã æèíõýíýýð íü õèéæ ñýðãýýõ,
áýë÷ýýðèéã õàøèæ õàìãààëàõ, ºí溺æ àìðààõ áîëîí áýë÷ýýðèéã
ñàéæðóóëàõ áóñàä ÿíç á¿ðèéí àðãà çýðýã áýë÷ýýðèéí äîðîéòîë,
öºëæèëòèéã áóóðóóëàõ òåõíîëîãèéí øèéäýë áàéãàà ýñýõèéã
øèíæèëíý. Ò¿¿í÷ëýí çàì çàñàõ, óñò öýã ãàðãàõàä õºðºí㺠îðóóëàëò
õèéæ äóòóó àøèãëàëòòàé áýë÷ýýðèéã àøèãëàõ áîëîìæ áàéãàà ýñýõèéã
õÿíàæ ¿çíý. Öààøèëáàë, õàäëàí áýëòãýõ àæëûã ºâëèéí ýðñäýëèéã
纺ëð¿¿ëýõ ãîë ¿íäýñ ñóóðü áîëîõ òàëààð õýëýëöýíý. Ò¿¿í÷ëýí ýäãýýð
øèéäëèéã õóâü õ¿í õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿ ýñâýë õàìòûí õ¿÷ýýð õýðýãæ¿¿ëýõ
øààðäëàãàòàé þó ãýäãèéã àíõààðíà
   “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð áýë÷ýýð ñàéæðóóëàõ àðãà òåõíîëîãèéí
òàëààð îëîí òàéëàí ãàðãàæýý1. Òèéìýýñ ýäãýýð òàéëàíã òîâ÷èëñîí
õýëáýðýýð ø¿¿í õýëýëöýíý. ªíººã õ¿ðòýë òóðøñàí áýë÷ýýð
ñàéæðóóëàõ àðãà òåõíîëîãèóäûí ýäèéí çàñãèéí ºðòºã, àìüäðàõ
÷àäâàðûã íü ¿íýëýýã¿é áàéíà. Óã òºñëèéã öààøèä ¿ðãýëæë¿¿ëýõýä
ýíý àñóóäëûã õàðãàëçàæ ¿çâýë çîõèíî.


4.1. Òààìàãëàë
•    Îð÷èí ¿åèéí òóðøèëò ñóäàëãàà áîëîí ìàë÷äûí óëàìæëàëò
     ìýäëýã òóðøëàãà íü áýë÷ýýðèéí äîðîéòîë, öºëæèëòèéã áóóðóóëàõ
     òåõíîëîãèéí øèéäëèéí ºðãºí áààç ñóóðü áîëæ, çàì, óñò öýãò
     õºðºí㺠îðóóëàí äóòóó àøèãëàëòòàé áýë÷ýýðèéã àøèãëàõ, õàäëàí
     áýëòãýëèéã õºõ¿¿ëýí äýìæèæ áàéíà.
•    Ìàë÷äûí õàìòûí ¿éë àæèëëàãààã ºðí¿¿ëýõã¿éãýýð áýë÷ýýð
     ñàéæðóóëàõ òåõíîëîãèéí øèéäë¿¿äèéã ºðãºí õ¿ðýýòýé
     õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäàõã¿é. Òèéìýýñ ìàë÷äûí õàìòûí àæèëëàãààã
     ýðõëýõ áàéãóóëëàãûã áèé áîëãîõ íü áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð
     àøèãëàõ ÿâäëûã õÿíàõàä õýðýãòýé òºäèéã¿é áàñ áýë÷ýýðèéí
     ãàçðûí áîëîí ìàëûí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ òåõíîëãîèéí øèéäëèéã
     õýðýãæ¿¿ëýõýä çàéëøã¿é ÷óõàë áàéíà.


4.2.Áàéãàëü îð÷íû ìîíèòîðèíã

4.2.1. ¯íäýñíèé ìîíèòîðèíãèéí äýä á¿òý�

   Óñ, öàã óóð, îð÷íû øèíæèëãýýíèé ãàçàð öàã óóð, óóð àìüñãàë,
áýë÷ýýð, óñ, öºëæèëòèéí ÷èãëýëýýð äàðààõ ìîíèòîðèíãèéã õèéæ
áàéíà. ¯¿íä:
•   Öàã óóðûí 122 ñòàíö  öàã òóòàìä, 19 õàðóóë ºäðèéí õóãàöààíä
    6 öàã òóòàìä àæèãëàëò õèéæ áàéíà.
•   Áýë÷ýýðèéí óðãàìëûí õàøààëñàí òàëáàéí àæèãëàëòûã óðãàìëûí

80
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



    óðãàëòûí õóãàöààíä 120 ñòàíöàä, õàøààëààã¿é òàëáàéä á¿õ 16
    ñòàíö æèëèéí òóðø õèéæ áàéíà.
•   Óëààí áóóäàéí ºñºëòèéí àæèãëàëòûã 1, òºìñíèéõèéã 1, õ¿íñíèé
    íîãîîíûõûã 2 ñàëáàðò õèéæ áàéíà.
•   Áýë÷ýýðèéí õºðñíèé ÷èéãèéí ìîíèòîðèíãèéã , áóóäàéíõûã 1,
    òºìñíèéõèéã 1 òàëáàðò òóñ òóñ õèéæ áàéíà.
•   Áýë÷ýýðèéí óðãàìëûí õºíººëò õîðòîí øàâüæ áîëîí òàðèìàë
    óðãàìëûí ºâ÷íººñ ¿¿äýëòýé õîõèðîëûã 08 òàëáàðò àæèãëàæ
    áàéíà.
•   Áýë÷ýýðèéí òºëºâ áàéäëûí áîëîí äîðîéòëûí ìîíèòîðèíãèéã
    óëñûí õýìæýýíä 100 îð÷èì çîãñîîë öýãò õèéæ áàéíà.
    Áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí ìîíèòîðèíã íü Öºëæèëòòýé òýìöýõ
    ¿íäýñíèé õºòºëáºðò çààñàí÷ëàí öºëæèëòèéí ìîíèòîðèíãèéí
    ¿ç¿¿ëýëò áîëîõ þì.
•   Öàã óóðûí àæèãëàëòûã Ìîíãîëûí ýêîëîãèéí á¿ñ¿¿äèéã
    òºëººë¿¿ëýí Áóëãàí, Òºâ, ªìíºãîâü àéìãèéí íóòàãò ñîíãîæ
    àâñàí 8 ñàëáàðò õèéæ áàéíà.
•   Óñíû ãîðèì, ÷àíàð, áèîëîãèéí õÿíàëò øèíæèëãýýã 116 ñòàíöèä,
    íóóðûíõûã 16, ãàçàð äîîðõè óñíûõûã 2, áóëãèéíõèéã 12 õàðóóëä
    õèéæ áàéíà.
•   Òàâàíáîãä, Öàìáàãàðàâ, ̺íõõàéðõàíä ìºñòëèéí áîëîí óóð
    àìüñãàëûí õÿíàëò øèíæèëãýýã õèéæ áàéíà.
   Ìýäýýëýë òîîöîîëëûí òºâ õèéìýë äàãóóëûí ìýäýý õ¿ëýýí àâ÷
áîëîâñðóóëàõ, áàéãàëü îð÷íû ìîíèòîðèíãèä àøèãëàõ ¿éë àæèëëàãààã
ã¿éöýòãýæ áàéíà. NOAA òºðëèéí öóâðàë õèéìýë äàãóóëààñ 1971
îíîîñ õîéø ä¿ðñ ìýäýý, òîîí ìýäýý õ¿ëýýí àâ÷, áàéãàëü îð÷íû
ìîíèòîðèíãèä àøèãëàí áýë÷ýýðèéí óðãàìàëæèëò, ãàíãèéí áàéäàë,
öàñàí á¿ðõ¿¿ë, îéí ò¿éìðèéã çóðàãëàæ áàéíà.
   ÁÍÕÀÓ-ûí øèíý FY-2C/2D áàéðàí õèéìýë äàãóóë, ÀÍÓ-ûí TERRA
áîëîí AQUA õèéìýë äàãóóëóóäûí ìýäýýã 2007 îíä ¯íäýñíèé ãàçàð
ç¿éí ìýäýýëëèéí òºâä õ¿ëýýí àâàõ áîëñíîîð Ìîíãîë óëñ Ãîëëàíäûí
Çàñãèéí ãàçðûí òóñëàìæòàéãààð õèéìýë äàãóóëûí íàðèéâ÷èëñàí
ìýäýý àøèãëàõ áîëîëöîîòîé áîëñîí þì2.


4.2.2.Áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ìîíèòîðèíã

   Ìîíãîë îðîí ºíººäºð áýë÷ýýðèéí ìîíèòîðèíãèéí ¿íäýñíèé
òîãòîëöîî áèé áîëãîõîä àñàð èõ õºðºí㺠ìºíãº, õ¿í õ¿÷ çàðæ
áàéíà. Õàðàìñàëòàé íü õýýðèéí òàëáàéä õýìæèëò õèéõýä õýðýãëýæ
áàéãàà àðãóóä íü îëîí óëñûí æèøèãòýé íèéöýõã¿é, îðîí íóòãèéí
áîëîí ¿íäýñíèé ò¿âøèíä øààðäëàãàòàé íàðèéâ÷èëñàí ìýäýýëëýýð
õàíãàæ ÷àäàõã¿é, õýìæèëò¿¿ä íü èòãýë ¿íýìøèë ìóóòàé áàéíà.
Õàíäèâëàã÷äûí òºñë¿¿ä áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ìîíèòîðèíãèéí
                                                               81
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



¿íäýñíèé òîãòîëöîîíä òºäèéã¿é ºíºº õýð çîõèöóóëàãäààã¿é áàéãàà
îðîí íóòãèéí ìîíèòîðèíã õèéõýä ÷ õºðºí㺠îðóóëñààð áàéíà.
   Áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ìîíèòîðèíãèéí íàéäâàðòàé ñèñòåì
áýë÷ýýðèéí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíòèéí íî¸í íóðóó áºãººä òèéì
ñ¿ëæýý áèé áîëãîõ õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã çîõèöóóëàõ øààðäëàãàòàé
áàéíà. Áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ìîíèòîðèíãèéí èéì òîãòîëöîî
òóõàéí ãàçàð íóòãèéí îíöëîã óðãàìëûí á¿ëãýìäë¿¿äèéã ýêîëîãèéí
ìýäýýëýëòýé õàðüöóóëàõ áîëîìæ îëãîäîã. Ýíýõ¿¿ ä¿í øèíæèëãýýíä
òóëãóóðëàí òóõàéí ãàçàð íóòàãò õýðýãæ¿¿ëáýë çîõèõ ìåíåæìåíòèéí
á¿òýýìæèéí ÷àäàâõèéã óðüä÷èëàí õàðæ áîëíî. Æèíõýíý áîëîí
óðüä÷èëàí òààìàãëàñàí ã¿éöýòãýëèéí õàðüöóóëàëòûã äàðàà íü
áýë÷ýýðèéí äààö, áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí ÷àíàðûã ¿íýëýõýä
àøèãëàæ áîëíî. Ãàçàð äýýð õèéäýã óðò õóãàöààíû, àìüäðàõ
÷àäâàðòàé ìîíèòîðèíãèéí ìýäýýëýë íü óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò
áîëîí áýë÷ýýðèéí ÷àíàðò ¿ç¿¿ëýõ òóñ òóñûí íºëººã ÿëãàæ ìýäýõýä
ãîë ò¿ëõ¿¿ð áºãººä áýë÷ýýðèéí òàëõëàãäëûí òàëààðõ ìýäëýãèéã
äýýøë¿¿ëýõýä òóñàëäàã. Ýöýñò íü áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí
àìüäðàõ ÷àäâàðòàé, õ¿÷èí òºãºëäºð ¿íýëãýý ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûí
¿ð àøèã, àþóëã¿é áàéäëûã ñàéæðóóëàõàä çàéëøã¿é ÷óõàë.
   Ìîíãîë óëñàä áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí èéì ñèñòåìèéã
íýâòð¿¿ëæ õýðýãæ¿¿ëýõ íü òåõíîëîãèéí áýëòãýë, áîäëîãûí äýìæëýã,
çàñàã çàõèðãààíû øàò øàòàíä çºâøèëöëèéã øààðäñàí óðò õóãàöààíû
àæèë þì. Ìîíèòîðèíãèéí ìýäýýëýë õóðèìòëóóëàõ òóëãàìäñàí
õýðýãöýý øààðäëàãààñ ¿çâýë îéëãîëò ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëýõ
çîðèëãîîð áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàðèìæààëñàí, õóðäàâ÷èëñàí
   ¿íýëãýýã óðò õóãàöààíû, èë¿¿ íàðèéâ÷èëñàí ìîíèòîðèíã áîëãîí
ºðãºòãºæ áîëíî. “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð 2006 îíîîñ õîéø ÀÍÓ-òàé
ýíý àñóóäëààð õàìòðàí àæèëëàæ, áàéãàëèéí íººöèéí ¿íäýñíèé
ìîíèòîðèíãèéí íèéöòýé, íýãäñýí àðãà÷ëàë áèé áîëãîõ, ¿íäýñíèé
ìýðãýøñýí àæèëòíóóäûã ñóðãàæ áýëòãýõ, øààðäëàãàòàé òåõíèê
õýðýãñýë, òîíîã òºõººðºì溺ð õàíãàõ, áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí
¿íäýñíèé õýìæýýíèé ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ, ¿íäýñíèé
ñóäëàà÷äûí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõýä àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëæ èðýâ.
   “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí ñàíàà÷ëàãààð ¿íäýñíèé õýìæýýíèé
ìîíèòîðèíãèéí àìüäðàõ ÷àäâàðòàé, íèéòëýã íýã ñèñòåì á¿ðä¿¿ëýõýä
á¿õ íººöèéã äàé÷ëàõ ¿¿äíýýñ ýëäýâ ñàíàà÷ëàãà, çàð÷ìóóäûã çàíãèäàí
çîõèöóóëàõ çîðèëãî á¿õèé õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäûí òºëººëºë
îðîëöñîí àæëûí õýñýã 2009 îíä áàéãóóëàãäààä áàéíà.




82
                                    ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



4.3.Áýë÷ýýð ñàé��ðóóëàëò

4.3.1. Áýë÷ýýðèéã ºí��ºº�� àìðààõ

   Ѻðºã, çàðèì òàëààð ýðãýæ íºõºãäºøã¿é ÿâöûã õºðñíèé íººö
àëäàãäàæ ¿ã¿é áîëîõîîñ ºìíº çîãñîîõûí òóëä äîðîéòñîí áýë÷ýýðèéã
ñýðãýýõ ÿâäàë õîéøëóóëøã¿é àñóóäàë áîëæ áàéíà. ªí溺æ àìðààñàí
(õàøèæ ìàëûí õºëººñ ÷ºëººëñºí) äîðîéòñîí áýë÷ýýðèéí ýðãýí ñýðãýõ
÷àäàâõèéã òóðøèæ, áýë÷ýýðèéã ºí溺æ àìðààñàí õóãàöàà ýêîëîãèéí
òºðºë á¿ðèéí á¿ñýä ÿíç á¿ðèéí çýðãýýð äîðîéòñîí áýë÷ýýðò (óðãàö,
óðãàìëûí ç¿éëèéí á¿ðýëäýõ¿¿í, õàëöãàé ãàçðûí õýìæýýíä) õýðõýí
íºëººëäãèéã õýìæèí ñóäëàâ.
   Óðãàìëûí ÿíç á¿ðèéí á¿ëãýìäë¿¿äèéí áàéãàëèéí á¿òýýìæèä óóð
àìüñãàë õ¿÷òýé íºëººëæ áàéíà. Á¿òýýìæ çºâõºí ýêîëîãèéí á¿ñýýð
õýëáýëçýýä çîãñîõã¿é, óóð àìüñãàëûí õóâüñàìòãàé áàéäàë áàñ æèë
æèëèéí á¿òýýìæèéí õýëáýëçëèéã õ¿÷òýé ºäººæ áàéíà. Õàòààñàí
áèîìàññûí æèëèéí óðãàö áàéðøëààñ õàìààðàí 1ò/ãà -ãààñ ò/ãà-ãèéí
õîîðîíä õýëáýëçýæ, íýã ãàçðûí æèë æèëèéí óðãàö õàìãèéí áàãààñàà
200% õ¿ðòýë õýëáýëçýæ áàéíà.
   Áýë÷ýýðèéã äàõèí äàõèí àøèãëàõ (æèëä 2-îîñ äýýø) íü óðãàìëûí
óðãàöûã 2 õóâèàð áóóðóóëæ, á¿òýýìæèä õ¿÷òýé ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëæ
áàéíà. Èéì ñºðºã íºëºº áýë÷ýýðèéã àøèãëàõ õóãàöàà óðòñàõàä
óëàì íýìýãäýæ áàéâ. Õ¿÷òýé äîðîéòñîí áýë÷ýýðèéã õýäýí æèëýýð
ºí溺æ àìðààâàë áýë÷ýýðèéí ñýðãýëòèéí õóâüä íààøòàé ¿ð ä¿í ãàð÷
áàéãààã õàðóóëàâ. ªí溺æ àìðààñàí áýë÷ýýðèéí óðãàö (Õ¿ñíýãò .1),
ïðîòåèíèé àãóóëàìæ (Çóðàã .1) äýýøèëæ áàéíà.

 õ¿ñíýãò 4.1 Òàâàí æèë ºí溺ñºí íóãûí áýë÷ýýðèéí óðãàìàëæèëä ãàðñàí
                    ººð÷ëºëò (Øààìàð, îéò õýýð)

                           Óðãàìëûí                              Çóíû äýýä óðãàöàä
 Áýë÷ýýðèéí                                        Çóíû äýýä
                  Æèë    ç¿éëèéí íèéò Á¿ðõýö, %                    ¿åòíèé ýçëýõ
  õýâ øèíæ                                        óðãàö, êã/ãà
                              òîî                                       (%)
Óëààí òîëãîéò-    2004       33          80          2276              18.9
àëàã ºâñò         2008       47          90         3854.4             37.9
                  2004       4           40           376               9.7
Õèàã- àëàã ºâñò
                  2008       12          73         3062.7             24.24
   Ýõ ñóðâàëæ: “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí òàéëàí, 2004-2008 îí

   Ãýâ÷ ºí溺æ àìðààõ õóãàöààíä áýë÷ýýðèéí ñýðãýëòýä íºëººëæ
áóé õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã îéëãîõûí òóëä íýìæ ä¿í øèíæèëãýý õèéõ
øààðäëàãàòàé.


                                                                                8
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



Çóðàã 4.1 Áîòóóëü-àëàã ºâñò áýë÷ýýðèéã äºðâºí æèë ºí溺õºä óðãàìëûí
              ïðîòåèíèéí àãóóëàìæèä ãàðñàí ººð÷ëàëò




   Áýë÷ýýðèéã ºí溺æ àìðààõ áîëîí áóðóó àøèãëàñíû íºëººã
õàðüöóóëàõ ¿¿äíýýñ áýë÷ýýðèéí õýñýã ãàçðûã õàøèæ, äîòîð, ãàäíà
òàëûí    áýë÷ýýðèéã ìàë÷äàä ¿ç¿¿ëýí áýë÷ýýðèéí òàëõàãäëûí
(ìºëæ¿¿ëýõèéí) ñºðºã íºëººã òîä õàðóóëàí òàíèóëæ áîëíî. Áýë÷ýýð
àøèãëàëòûí õýñã¿¿äèéí ìàë÷èä õàøñàí áýë÷ýýðèéí äîòîð ãàäíà
òàëûí óðãàìëûí á¿ëãýìäýë ýðñ ÿëãààòàé áàéãààã ¿çýýä ýðãýö¿¿ëýí
áîäîõîä õ¿ðäýã (Çóðàã 2.). Øèíý÷ëýí ººð÷èëñºí áýë÷ýýðèéí
ìåíåæìåíòèéí ýåðýã íºëººã èíãýæ òàíèóëàõ íü ìàë÷äûí áýë÷ýýðýý
ñàéæðóóëàõ ãýñýí óðàì çîðèãèéã ñýðãýýõ õ¿÷òýé õºø¿¿ðýã áîëæ
áàéíà.
   Èéìýýñ áýë÷ýýðèéã ºí溺æ àìðààõ íü áýë÷ýýðèéã ñàéæðóóëàõ
èðýýä¿éòýé àðãà ìºí. Ãýõäýý ¿¿íèéã äàí ãàíö õóâü õóâèéí ñàíàà÷ëàãààð
õýðýãæ¿¿ëýõ ç¿éë áèø. Õóâü ìàë÷èí þì óó õýñýã á¿ëýãò áýë÷ýýð îëãîõ,
ýñâýë õàøèõ áóþó á¿õ ìàë÷äûí íèéòëýã çºâøèëöëºëººð áýë÷ýýðèéã
ºí溺æ àìðààõ õóãàöààã àëáàäàí õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí õàìòûí
¿éë àæèëëàãààã èëò øààðäàæ áàéíà.




8
                                   ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



4.3.2. Áýë÷ýýðèéã óëèðëààð ñýëãýí àøèãëàõ

   Áýë÷ýýðèéã ñýëãýí àøèãëàõ óëèðëûí í¿¿äýë ñóóäàë áîë Ìîíãîë
óëñûí óëàìæëàëò, í¿¿äëèéí ìàë àæ àõóéí îíöëîã øèíæ þì. Ìîíãîë
îðíû ãàçàð ç¿éí íºõöëèéã õàðãàëçàæ ¿çâýë áýë÷ýýðèéã ñýëãýí àøèãëàõ
ÿâäàë áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíä, á¿òýýìæèä ÷óõàë øààðäëàãàòàé.
պ人 àæ àõóéí íýãäýë òàðñàíû äàðàà ìàë÷äûí í¿¿äýë ñóóäàë
öººðñºí íü ñóóðèí áàéäàëòàé ìàë ìàëëàãààã õºõ¿¿ëæ, áýë÷ýýðèéí
äàðàìòûã ¿ëýìæ èõýñãýí ýöñèéí ýöýñò áýë÷ýýðèéí äîðîéòîëä õ¿ðãýõ
áîëîâ.
    Áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäýä óëèðëûí ñýëãýý õýðõýí íºëººëäºãèéã
ªâºðõàíãàé àéìãèéí Óÿíãà ñóìûí õî¸ð õîò àéëûí í¿¿äýë
õºäºë㺺íèéã äºðâºí æèëèéí òóðø õàðüöóóëñàí ñóäàëãààãààð
øèíæèëæ ¿çñýí áàéíà. Õî¸ð õîò àéë áýë÷ýýðýý óëèðëààð ñýëãýí
àøèãëàäàã òîîãîîðîî ÿëãààòàé. Íýã õîò àéë íü õàâàðæààíäàà 
äóãààð ñàðûí 2-íîîñ  ä¿ãýýð ñàðûí 26 õ¿ðòýë, çóñëàíäàà 9 ñàðûí
ýõýí õ¿ðòýë, íàìàðæààíäàà 10 äóãààð ñàðûí ñ¿¿ë÷ õ¿ðòýë áàéãààä
ºâºë溺í人 áóóäàã áàéâ. Õî¸ðäàõü õîò àéë ºâºë-õàâàð, çóí, íàìàð
ãýñýí ãóðâàí óëèðëûí ñýëãýýãýýð áýë÷ýýð àøèãëàæ áàéâ.
   ĺðâºí æèëèéí ñóäàëãààíû ýöýñò ãýõýä íýã äýõ õîò àéë ºâºë溺-
õàâàðæààíäàà 780 õîíîã, õî¸ðäàõü íü 129 õîíîã áàéæýý. Íýã äýõ õîò
àéëûí áýë÷ýýðèéí óðãàö 10 - 280 êã/ãà áàéõàä õî¸ðäàõü õîò àéëûíõ
70 - 80 êã/ãà áàéíà. ªâºë溺, õàâàðæààíäàà öººí õîíîã áàéñàí íýã
äýõ õîò àéëûí áýë÷ýýðèéí çóíû äýýä óðãàöàä ýçëýõ ¿åòýí õî¸ðäàõü
õîò àéëûíõààñ äàðóé 1-6 %-èàð èë¿¿ áàéíà (Õ¿ñíýãò .2).

 õ¿ñíýãò 4.2 ªâºë溺, õàâàðæààíä ñóóõ õóãàöàà áýë÷ýýðò íºëººëºõ íü
                       (×.Îþóíöýöýã, 2000 îí)

           ªâºë溺-õàâàðæààíä                      Àæ àõóéí á¿ëãýýð (%)
                              Áýë÷ýýðèéí
 Õîò àéë     áàéñàí õóãàöàà,
                              óðãàö, êã/ãà ¯åòýí, áóóðöàãòàí Øàðèëæ, àëàã ºâñ
                 õîíîã
    1             780           130-280          85-90              15-10
   2              1259            70-80         44-56             56-44
  Ǻ𿿠          479             140           41-36             41-34


   Óëèðëûí óëàìæëàëò ñýëãýýã ñýðãýýõ íü áýë÷ýýðèéí ãàçðûã
óëèðëààð ºí溺æ àìðààõ ÷óõàë àðãà õýðýãñýë ìºí. Ýíý íü õî¸ð
õýëáýðèéí õàìòûí ¿éë àæèëëàãààã øààðäàíà. Íýãä, òóõàéí íóòãèéí
á¿õ ìàë÷èä, Òóõàéëáàë Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñãèéí (ÁÀÕ) ìàë÷èä
áýë÷ýýðèéã óëèðëààð ñýëãýí àøèãëàõ òàëààð íèéòýýð çºâøèëöºæ
òîõèðîõ; õî¸ðò, õýðâýý çàðèì ìàë÷èí ºðõ äýíä¿¿ ÿäóó, í¿¿æ ñóóõ óíàà
õºñºãã¿é þì óó õºäºëìºð ýðõëýí îðëîãîî íýìýãä¿¿ëæ áîëîõóéö ãàçàð

                                                                           8
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



¿ëäýõ øààðäëàãàòàé áîë òýäíèéã í¿¿æ ñóóõàä íü òóñëàõ òóõàé, ýñâýë
ìàëûã íü àâààä í¿¿æ ÷àäàõ ººð ìàë÷èíä ºãºõ òàëààð çºâøèëöºëä
õ¿ðñýí áàéõ øààðäëàãàòàé, ýíý íü òàâèóë ìàë ìàëëàäàã ìàë÷èäòàé
àäèë þì.


4.3.3. Îòðûí íºº� áýë÷ýýð

   Ñîöèàëèçìûí ¿åä àéìàã äóíäûí áîëîí ñóì äóíäûí îòðûí íººö
íóòãèéã Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé òîãòîîëîîð òîãòîîäîã áàéëàà. Îòðûí
íººö íóòàã ìàë ñ¿ðãèéã ãàí, çóäààñ óðüä÷èëàí õàìãààëàõàä ÷óõàë
¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. Îëîíõè îòðûí íººö íóòàãò èðýõ ìàë÷äûí
îíöãîé íºõöºëä àøèãëàõ ñóóö áàðüæ, õóäàã ãàðãàæ áàéâ. 1990 îíä
íýãäë¿¿ä òàðñàíû äàðàà îòðûí íººö íóòãèéí ñèñòåì áàñ çàäàð÷, óñíû
íººö á¿õèé îòðûí á¿ñ íóòãèéã ìàë÷èä ýçëýí ñóóõ áîëñîí áàéíà.
   Àþóëã¿éí íººö áýë÷ýýðèéã ýðã¿¿ëýí ñýðãýýõ ÿâäàë í¿¿äëèéí
òîãòâîðòîé ìàë àæ àõóé ýðõëýõýä ìàø ÷óõàë áºãººä ÁÀÕ-èéí õèëèéã
òîäîðõîéëîõîîñ ºìíº õèë çààãèéã íü òîãòîîñîí áàéõ ó÷èðòàé ÷óõàë
çîðèëò ìºí. “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð, Õ¿íñ, õºäºº àæ àõóé, õºíãºí
¿éëäâýðèéí ÿàìíû (ÕÕÀÀÕ¯ß) õîîðîíä Îòðûí á¿ñ íóòãèéí òóõàé
Ãýðýýã 2008 îíä áàéãóóëæ, ãàðûí ¿ñýã çóðàâ. ÕÕÀÀÕ¯ß ãóðâàí
àéìàãò óðüä íü àøèãëàæ áàéñàí àéìàã äóíäûí îòðûí íººö íóòãèéí
áýë÷ýýðèéí òºëºâ áàéäàë, á¿òýýìæèéã ¿íýëýí òîãòîîõ ýðõèéã
îëãîñîí áàéíà. Ãýðýý ¸ñîîð “Íîãîîí àëò” òºñºë ÕÕÀÀÕ¯ß-íû Îòðûí
çàõèðãààòàé öààøäàà íÿãò õàìòðàí àæèëëàõ áîëíî. Îòðûí çàõèðãàà
îòðûí íººö íóòãèéã áàéãóóëæ, àæèëëóóëàõûí òóëä ÁÀÕ-¿¿äòýé
õàìòàð÷ àæèëëàíà.
   Íèëýýä õýìæýýíèé ãàçàð íóòàãò áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí çýðýã
ºíäºð, ìàëûí íÿãòøèë õýòýðñýí áàéãàà íü îòðûí íººö íóòãèéã
ñýðãýýõýä ãîë ñààä áýðõøýýë áîëæ áàéíà. Ýíý íü îëîí æèë õÿìðàëòàé
áàéäàë ¿ðãýëæèëæ, îòðûí íººö áýë÷ýýðò ìàë îðóóëàõààñ ººð
àðãàã¿éä õ¿ðãýõ áèç ýý. Îòðûí á¿ñ íóòãèéã ñýðãýýõ àæèë òýíä õ¿ðýõ
çóðâàñ çàìûã áàñ òîãòîîõûã øààðäàíà. Èéì àðãà õýìæýý àâàõã¿é
áîë îòðûí íóòàãò î÷èõ ìàë ñ¿ðýã çàìäàà áóñàä ìàë÷äûí ºâºë溺,
õàâàðæààíû áýë÷ýýðèéã äîðîéòóóëàõ þì óó óñòãàõ áîëíî. Îòðûí
á¿ñ íóòãèéí ¿ð øèìèéã õ¿ðòýõ á¿õ ìàë÷íûã îðîëöóóëàí õàìòàðñàí
øèéäâýð ãàðãàõã¿éãýýð îòðûí á¿ñ íóòãèéã ñýðãýýõ àæèë õýðýãæèõã¿é
þì. Îòðûí á¿ñ íóòãèéí ìåíåæìåíò, àøèãëàëòûí õÿíàëò íü àéìàã,
ñóì, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû äýìæëýãèéã õ¿ëýýí ¿íýí õýðýãòýý
ººðñäèé㺺 õ¿÷ëýí áàéæ á¿òýõ àæèë þì. ªðãºí óóäàì îòðûí á¿ñ
íóòãèéã ýðãýýí ñýðãýýõýä Çàñãèéí ãàçðûí õ¿÷òýé îðîëöîî, óäèðäëàãà
áàñ õýðýãòýé.


86
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



4.3.4. Äóòóó àøèãëàëòòàé áýë÷ýýð äýõ õóäàã

   Ãàçðûí õàðèëöàà, ãåîäèç, çóðàã ç¿éí ãàçàð (ÃÕÃÇÇÃ) óëñûí
õýìæýýíèé áýë÷ýýðèéí ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, øèíæ òºðõèéã 1999-
200 îíä ¿íýëýí òîãòîîæýý. Äóòóó àøèãëàãäàæ áàéãàà 16. ñàÿ ãà
áýë÷ýýðèéí òàâíû íýã íü áóþó . ñàÿ ãà íü óñã¿éãýýñ, 1.1 ñàÿ ãà
íü àëñëàãäìàë ó÷ðààñ àøèãëàãäàõã¿é áàéãàà àæýý. 1990 - 2007 îíû
õîîðîíä ãîë ãîðõè, íóóðûí 20 - 2 % øèðãýí àëãà áîëæýý. ¯¿í äýýð
ã¿íèé óñíû ò¿âøèíãèéí äîîøëîëò, õóäãèéí øèðãýëò íýðìýýñ áîëæ
áàéíà. Óñ áàéõã¿éãýýñ çóí, íàìðûí áýë÷ýýðèéí ãàçðûã õóìüæ, óñò
öýãèéí îéðîëöîî ìàë ñ¿ðýã óëàì Ẻãíºðºõºä õ¿ðãýæ, áýë÷ýýðèéã
òàëõàëæ áàéíà.
   Óñíû õîìñäîëòîé õîëáîîòîé òåõíîëîãèéí øèéäýë ãýâýë ã¿íèé
õóäàã ãàðãàõ, áàéãàà õóäãèéã çàñ÷ ñýëáýõ ÿâäàë þì. Õýäèéâýýð
Çàñãèéí ãàçàð õóäàã ãàðãàõ àæëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ þì óó õàì ñàíõ¿¿æèëò
õèéäýã áîëîâ÷, õóäãóóäûí ¿éë÷èëãýý, àøèãëàëò, õàìãààëàëò íîöòîé
àñóóäàë áîëîîä áàéíà. Ìîíãîëä ýíý àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä õî¸ð
àðãà õýðýãëýæ áàéíà. Íýã íü õóäãèéã õóâü õ¿ì¿¿ñò õàðèóöóóëàí ºã÷,
àøèãëóóëñíû òºëáºð àâ÷ áàéõûã çºâøººðºõ ÿâäàë þì. Ýíý íü òýãø
áóñ áàéíà ãýñýí õýë àì äàãóóëàõ áºãººä ò¿¿íèéã øèéäâýðëýõ õýðýãòýé
áîëíî. ͺ㺺 õóâèëáàð íü õóäãèéí ¿ð øèìèéã õ¿ðòýõ á¿õ õ¿ì¿¿ñò
õàìòàä íü, äóíä íü àøèãëóóëàõ þì. Íóòàã äýâñãàðò òóëãóóðëàñàí
ÁÀÕ-¿¿ä ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð íýãäñýí ìàë÷íû á¿ëã¿¿äèéã áîäâîë
ýíý õóâèëáàðûã èë¿¿òýé õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé ìýò. Ó÷èð íü õóäãèéã
àøèãëàã÷èä á¿ãäýýðýý ÁÀÕ-èéí ãèø¿¿í áàéõ áîëíî. Õàìòûí ¿éë
àæèëëàãààã çºâõºí õóäãèéã àøèãëàõàä áóñ ò¿¿íèéã òºëºâëºõ, ãýðýý
õýëöýë áàéãóóëàõ, óõàæ ãàðãàõàä áàñ õýðýãëýâýë õóäãèéí àøèãëàëò
õàìãààëàëò ñàéí áàéäãèéã îëîí óëñûí òóðøëàãà ìºí õàðóóëæ áàéíà.
ßàãààä ãýâýë èéì õàìòûí ¿éë àæèëëàãàà õàìòðàã÷äûã ººðñäèéí
õóäãèéí èë¿¿ õ¿÷òýé “ºì÷ëºã÷” áîëîõîä õ¿ðãýäýã. Äýýðõ õóâèëáàðûã
èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýòýé õýðýãëýõýä õàìòûí íèéãýìëýã¿¿äèéã äýìæèõ
õàì ñàíõ¿¿æèëòèéí ñàéí ìåõàíèçì øààðäëàãàòàé.
   Õóäàã ãàðãàæ, äóòóó àøèãëàëòòàé áýë÷ýýðèéã øèíýýð íýýõäýý
çºâõºí Áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí òºëºâëºãººãººð àæèëëàõ ÁÀÕ-
¿¿äèéí ìýäýëä ºã÷ àøèãëóóëàõ øààðäëàãàòàé. Ýñ òýãâýë òýð áýë÷ýýð
óäàõã¿é áàñ äîðîéòîí òàëõëàãäàõ áîëíî. Òåõíîëîãè, ýäèéí çàñàã,
áàéãàëü îð÷íû ó÷èð øàëòãààíû ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çâýë õóäàã ãàðãàõ þì óó
íºõºí ñýðãýýõ õºòºëáºð¿¿äèéã òºëºâëºæ õýðýãæ¿¿ëýõ àæèë õàìòûí
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ õ¿÷òýé ÷àäàâõè á¿ðä¿¿ëýõèéã øààðääàã.




                                                               87
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



4.4. Òý��ýýë ¿éëä�ýðëýë
   Ìîíãîë îðîí ãàí, çóä çýðýã óðüä÷èëàí òààìàãëàøã¿é, äàõèí äàâòàí
òîõèîäîã áàéãàëèéí ãàìøèãò ºðòºìòãèé þì. Çóíäàà õóð òóíàäàñ áàãà
óíàñíààñ á¿òýýìæ íü áóóðñàí áýë÷ýýð þì óó ìºñ, öàñààð õó÷èãäñàí
áýë÷ýýð ìàë ñ¿ðãèéã õ¿ðýëöýõ¿éö òýæýýëýýð õàíãàæ ÷àäàõã¿é áîëæ,
ìàë òóðààëä îðñíîîñ þì óó óóð àìüñãàëûí õàòóó øèð¿¿í íºõöëèéã
öààøèä òýñ÷ ãàðàõ ÷àäâàðã¿é áîëñíîîñ ¿õýæ õîðîãääîã. Õàäëàí ºâñ,
íýìýãäýë òýæýýë áýëòãýõ íü ýðñäýëèéã 纺ëð¿¿ëýõ ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éë
áàéñààð èðýâ. Õàðàìñàëòàé íü ñîöèàëèñò ñèñòåì çàäðàí óíàñíààñ
õîéø õàäëàí òýæýýë áýëòãýë çàìáàðààãàà àëäàæ, ãàìøãèéí ¿ð
äàãàâàðûã òýýæ áàéíà. 1999 - 2002 îíû ºâºë òîõèîñîí çóäíààð ºâñ
òýæýýëèéí íººöã¿éãýýñ ãîëëîí øàëòààëæ, 10 ñàÿ òîëãîé ìàë ¿õýæ
õîðîãäîí îëîí ìàë÷íûã õîîñðóóëàâ.
   Ñîöèàëèçìûí ¿åä 22 ñàÿ òîëãîé ìàëä çîðèóëàí æèë á¿ð 1.1 ñàÿ
òîíí òýæýýëèéí íýãæòýé òýíöýõ òýæýýë áýëòãýæ áàéâ. Òýæýýëèéí
íººöèéí òýí õàãàñûã ýð÷èìæñýí ñóóðèí ìàë àæ àõóéä (ãîë òºëºâ
ñ¿¿íèé ¿õýðò) çàðöóóëæ áàéâ. 1990 îíîîñ ºìíº æèë á¿ð 200000
ãàðóé ãà-ä òýæýýëèéí óðãàìàë òàðèàëæ áàéëàà. Íèéò òýæýýëèéí
á¿òöýä ¿éëäâýðèéí àðãààð áýëòãýñýí òýæýýë 6. õóâèéã ýçýëæ áàéâ.
Ñîöèàëèçìûí ¿åèéí ñóì, íýãäë¿¿äýä òýæýýëèéí òºðºëæñºí 1 àæ
àõóé, õàäëàíãèéí îëîí òîîíû ìåõàíèêæñàí ñàëàà, óëñûí òýæýýëèéí
19 ¿éëäâýð, òýæýýëèéí 00 öåõ àæèëëàæ áàéâ. Ýäãýýð ¿éëäâýð,
öåõ, àæ àõóéä æèë á¿ð 20-280 òîíí õîðãîëæèí, áàãñàðìàë, õîëèìîã
òýæýýë ¿éëäâýðëýæ áàéëàà (Õàâñðàëò Á. Çóðàã ). 1990 îíîîñ õîéø
òýæýýëèéí ¿éëäâýð¿¿ä õóâü÷ëàãäàæ, òýæýýëèéí àæ àõóé, öåõ¿¿ä
çàäðàí óíàæ, òýæýýëèéí óðãàìàë òàðèàëàõàà áîëüñîí áàéíà.
   Ñàéí ÷àíàðûí ºâñ þì óó äàðøèéã íýìæ áýëòãýõ íü ìàë ñ¿ðãèéí
àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõàä ÷óõàë õóâü íýìýð îðóóëæ, ìàë÷èí ºðõèéí
àìüæèðãààã äîðîéòóóëàõààñ óðüä÷èëàí õàìãààëàõàä òóñ äýì áîëíî.
Ñ¿¿íèé ¿õðèéí ñàéí ÷àíàðûí òýæýýë áýëòãýñýíýýð õîò îð÷ìûí ìàë
ñ¿ðãýýñ íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ áîëîìæ
îëãîæ, èíãýñíýýð ìàë÷äàä íýìýãäýë îðëîãî îðóóëàí, õýðýãëýã÷äèéí
ñ¿¿íèé õàíãàìæèéã òîãòâîðæóóëàõàä òóñëàíà.
   “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð õàäëàí áýëòãýë ÷óõàë áîëîõûã èø
¿íäýñ áîëãîí òýæýýë ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèí ò¿¿íèéã ñýðãýýõ àðãà
õóâèëáàðûã ñóäàëñàí áîëíî.




88
                               ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



4.4.1. Òý��ýýë ¿éëä�ýðëýëèéã ñýðãýýõýä ¿ç¿¿ëñýí äýì��ëýã

   “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð ºíäºð óóëûí á¿ñèéí òóðøèëòûí ñóìàíä
(Áàÿí-ªëãèé àéìãèéí Öýíãýë) õàäëàí áýëòãýõ àæëûã ñàíàà÷ëàí
õèéëãýâ. 200 - 2008 îíû õîîðîíä 69 ìàë÷èí ºðõèéí îðîëöîîòîéãîîð
õàøñàí áîëîí óñàëñàí õàäëàíãèéí òàëáàéãààñ 729.8 òîí ºâñ õàäàæ
àâ÷ýý.
   ̺í íîãîîí òýæýýë ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèâ. “Íîãîîí àëò”
õºòºëáºðººñ õàíãàñàí òýæýýëèéí íýã íàñò óðãàìëûí ¿ðèéã 12
ìàë÷èí ºðõ 200-2008 îíû õîîðîíä òàðèàëæ, 61.6 òîíí íîãîîí
òýæýýë õóðààí àâ÷ýý. Èéì õýìæýýíèé íîãîîí òýæýýë íýã ºäºðò
211000 õîíèí òîëãîéä íýìýãäýë òýæýýë áîëãîí ºãºõºä õ¿ðýëöýõ¿éö
þì.
    ªíäºð óóë, îéò õýýðèéí á¿ñèéí óñàëãààã¿é íºõöºëä òýæýýëèéí
íýã íàñò óðãàìëûã íîãîîí òýæýýëä áîëîí äàðøèíä çîðèóëàí òàðèõ
çîõèñòîé õóãàöààã òîãòîîõ çîðèëãîîð ÿíç á¿ðèéí ñîðòûí 9 ç¿éë
óðãàìëûí (îâú¸îñ, õºõ òàðèà, àðâàé, íàðàí öýöýã, ñóäàí ºâñ, ýðäýíý
øèø, ðàïñ, øàð áóóðöàã, âàíäóé) ¿ðèéã Áîðíóóðò (îéò õýýð) çóðãàäóãààð
ñàðûí , 1, 2, äîëîîäóãààð ñàðûí -íä òàðèàëàâ. Öýöýãëýëòèéí
¿åä íü èõ õýìæýýíèé íîãîîí óðãàö, ºâñ õóðààæ àâàõûí òóëä îâú¸îñ,
íàðàí öýöýã, ñóäàí ºâñ, øàð áóóðöàã, âàíäóéã äîëîîäóãààð ñàðûí
-íä (2007-2008 îíû äóíäæààð), àðâàéã çóðãààäóãààð ñàðûí 2-íä,
ýðäýíý øèø, ðàïñûã çóðãààäóãààð ñàðûí 1-íä òàðèõàä çîõèñòîé
áàéíà. Îâú¸îñ, õºõ òàðèàã ºíäºð óóëûí á¿ñýä äîëîîäóãààð ñàðûí -
íä, ñóäàí ºâñ (ÎÕÓ, ªâºðìîíãîëûí), ýðäýíý øèøèéã ºíäºð óóë áîëîí
îéò õýýðò çóðãààäóãààð ñàðûí 1-íä òàðèõàä èõ õýìæýýíèé íîãîîí
óðãàö ºã÷ áàéíà.

4.4.2. Áýë÷ýýðèéã íºõºí ñýðãýýõýä àøèãëàõ íóòãèéí ¿åòýí,
áóóð�àãòíû ¿ð ò¿¿õ

    Ìîíãîë óëñàä òýæýýë ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ãàçàð
àøèãëàëòûí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõàä ÷èãëýñýí äîðõè õýäýí
çîðèëòûã áèåë¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé òýæýýëèéí óðãàìëûí ¿ðèéí
íººö áàéõã¿é áàéíà. ¯¿íä: 1) îëîí íàñò óðãàìëûã òýæýýëä òàðèàëàõ;
2) õàÿãäñàí òàðèàëàíãèéí òàëáàéã íºõºí ñýðãýýõ; ) äîðîéòñîí
áýë÷ýýðèéã ¿ð íýìýðëýí òàðüæ íºõºí ñýðãýýõ; Áóñàä îðíû îð÷èí
¿åèéí ñîðòóóäààñ ãàäíà íóòãèéí ¿åòýí, áóóðöàãòàí Ìîíãîë îðíû
áàéãàëèéí íºõöºëä îíöãîé çîõèöñîí ãýæ ¿çäýã. Òèéìýýñ íóòãèéí
¿åòýí, áóóðöàãòíû ¿ðèéã ò¿¿õ íü ãàçðûí òîãòâîðòîé àøèãëàëò, òýæýýë
¿éëäâýðëýëä õýðýãëýõ ¿ðèéí òóëãàìäñàí ýðýëò õýðýãöýýã áèåë¿¿ëýõ
¿¿äíýýñ ¿ð ¿ðæ¿¿ëýõ àæëûí ¿íäýñ áîëîõ áîëîìæòîé þì (Õ¿ñíýãò
.).

                                                                  89
             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



                õ¿ñíýãò 4.3 Íóòãèéí ¿åòýí óðãàìëûí ò¿¿ñýí ¿ð

     ------------------------------------------------------------------------------------------
                                                                Ò¿¿ñýí ¿ð, êã
                                                           -----------------------------------
                                    2006 îí                 2007 îí                 2008 îí


     Ñàìàí åðõºã                                            1.9                     .0
     Ñèáðü õÿëãàíà                  81.0                    -                       12.0
     Ñîãîîâîð                       -                       -                       .0


    Äýýðõ çîðèëòûã áèåë¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ íóòãèéí óðãàìëûí ç¿éëèéã
çºâ ñîíãîõûí òóëä “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð ¿åòýí, áóóðöàãòíû íóòãèéí
áîëîí îð÷èí ¿åèéí ñîðò, äýýæèéã ¿íýëýí øàëãàðóóëàõ àæèë õèéâ.
¯íýëñýí óðãàìëûí ç¿éë¿¿äýýñ íóòãèéí Ñèáèðèéí ºëºí (Stipa sibirica),
Ìîíãîë åðõºã (Agropyron mongolicum) õóóðàé õýýðò, Ìîíãîë åðõºã
(Agropyron mongolicum), Ñàìàí åðõºã (Agropyron cristatum) îéò õýýðò
èë¿¿ ñàéí ¿ç¿¿ëýëòòýé áàéâ. Áóðãàëòàé ñîðòûí öàðãàñ (Medicago
varia) ýêîëîãèéí ýíý õî¸ð á¿ñèéí àëü àëèíä ñàéí áóóðöàãòíààð
øàëãàðëàà.
    Óðãàìëûí ç¿éë¿¿äèéã ýêîëîãèéí ÿíç á¿ðèéí á¿ñýä òîõèðîõ
áàéäëààð íü òóðøñàí òºäèéã¿é áàñ Ìîíãîë îðíû óóð àìüñãàëûí
õàòóó øèð¿¿í íºõöºëä ñàéòàð çîõèöñîí ¿åòýí, áóóðöàãòíû ¿ð
¿éëäâýðëýõ àðãà òåõíîëîãèéã áîëîâñðóóëàâ. Õýä õýäýí óðãàìëûí ¿ð
¿ðæ¿¿ëãèéí òàëáàðûã áèé áîëãîâ. Ãýõäýý ¿ð ¿ðæ¿¿ëãèéí òàëáàðóóäàä
¿ðèéí óðãàö, ¿ðèéí ÷àíàðûã ò¿ëõ¿¿ õÿçãààðëàã÷ ãîë õ¿÷èí ç¿éë íü
õîã óðãàìàë áîëîõûã àæèãëàëò õàðóóëàâ. ¯ðæ¿¿ëñýí óðãàìëûí ¿ðèéã
äîðîéòñîí áýë÷ýýðèéã ñàéæðóóëàõ, õàÿãäñàí òàðèàëàíãèéí òàëáàéã
íºõºí ñýðãýýõ þì óó òýæýýë ¿éëäâýðëýõýä àøèãëàíà.


4.4.3. Áýë÷ýýðèéã ¿ð íýìýðëýí òàðü�� ñàé��ðóóëàõ

   Õ¿÷òýé äîðîéòñîí áýë÷ýýðèéã íºõºí ñýðãýýõ íü õ¿íä àæèë
þì. Ãàðàõ ¿ð ä¿íã óðüä÷èëàí õàðàõ, íààøòàé ¿ð ä¿íä õ¿ðýõýä
øààðäëàãàòàé àðãà õýðýãñëèéí àëü àëü íü õî¸ð õ¿÷èí ç¿éëýýñ,
Òóõàéëáàë áýë÷ýýðèéí äîðîéòëûí çýðýã, òóõàéí ãàçðûí ýêîëîãèéí
íºõö뺺ñ (óóð àìüñãàë, õºðñ) èõýýõýí õàìààðàëòàé áàéäàã.
   “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðººñ õèéñýí ¿ð íýìýðëýí òàðèõ ºðãºí
òóðøèëò õ¿÷òýé äîðîéòëûí óëìààñ áýë÷ýýðýýñ íýãýíò àëãà áîëñîí
ãîë ãîë ¿åòýí, áóóðöàãòàí óðãàìëûã ýðãýýæ ñýðãýýíý ãýäýã Ìîíãîëûí

90
                               ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



õàòóó øèð¿¿í íºõöºëä ¿íýõýýð áýðõ áîëîõûã íîòëîâ. Óðãàìëûí
íºõºí ñýðãýëòèéã ñààòóóëàã÷ íü íýãä áàðàã á¿õ öóõóéöûã ìºõººäºã
çóíû õóóðàé, õàëóóí óóð àìüñãàë, íºãººõ íü áèåæèæ àìæààã¿é
áàéãàà æèæèã öóõóéöóóäòàé ºðñºëäºí äàðàíãóéëäàã óðãàìëûí
õî¸ðäîã÷ á¿ëãýìäë¿¿ä þì. ¯ð öàöààä ìàëààð ãèøã¿¿ëýõ çýðýã çàðèì
àðãà òåõíîëîãè áýë÷ýýðèéã ¿ð íýìýðëýí òàðüæ ñàéæðóóëàõ áóñàä
òåõíîëîãèîñ èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéãàà ÷ íýãýíò íºõºí ñýðãýýõ àæèë
¿íýõýýð õýö¿¿ ó÷èð áýë÷ýýðèéí äîðîéòëîîñ ñýðãèéëýõ ÿâäàë ãîë
çîðèëò õýâýýð ¿ëäýæ áàéíà.


4.4.4. Áîðäîî õýðýãëýõ

   Õàäëàíãèéí òàëáàéã áîðäîõîä á¿òýýìæ íü íýìýãäýæ áàéãààã
òóðøèëò õàðóóëàâ. Áîðäîî õýðýãëýýã¿é õÿíàëòûí äýâñýãòýé
õàðüöóóëàõàä áóóöààð (0ò/ãà) áîðäñîí òàëáàéí óðãàö 200 îíä 9.8,
2006 îíä 26.7 õóâèàð òóñ òóñ íýìýãäñýí áàéíà. Õàäëàíãèéí òàëáàéã
áóóö, àçîò-ôîñôîðòîé õîëüæ áîðäîõîä óðãàö íü 200 îíä 8.8, 2006
îíä 6. õóâèàð íýìýãäæýý (Çóðàã .2). ¯¿íýýñ ¿çýõýä áîðäîî õýðýãëýí
õàäëàíãèéí óðãàöûã íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæ áàéíà. Ãýõäýý áýë÷ýýð
ñàéæðóóëàõ ºðãºí õ¿ðýýòýé àðãà òåõíîëîãè õýðýãëýõ ¿åä ºðãºí óóäàì
áýë÷ýýðèéí ãàçðûã áîðäîõ àæëûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ìàë÷äûí õàìòûí
¿éë àæèëëàãààã øààðäàíà.

           Çóðàã 4.2 Áîðäîîíû ¿ð íºëººã õàðüöóóëñàí áàéäàë




                                                                 91
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



4.4.5. Óñàëãàà

   Õàäëàíãèéí òàëáàéã óñëàõàä áîðäîî õýðýãëýñýíòýé àäèë óðãàöûã
íýìýãä¿¿ëæ áàéíà. “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð Áàÿí-ºëãèé àéìãèéí Öýíãýë
ñóìûí “Õàð Òàòàð” - ûí óñàëãààíû ñèñòåìèéã ñýðãýýí çàñâàðëàæ,
2008 îíä 600 ãà áýë÷ýýðèéã óñæóóëñàíààð òàâàí áàãèéí ìàë÷èä ¿ð
øèìèéã íü õ¿ðòýâ. Óñàëãàà õèéñíýýð õàäëàíãèéí òàëáàéí ãà - ãèéí
óðãàö 20 äàõèí íýìýãäýâ (Õàâñðàëò Â. Õ¿ñíýãò ).
   Óñàëãààíû àæèë ìàë÷äûí õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíààñ èõýýõýí
õàìààðàëòàé. Õóäàã ãàðãàõ àæëûã òºðººñ äîîø ÷èãëýñýí ¿éë
àæèëëàãààãààð çîõèîí áàéãóóëàõ ãýñíýýñ ìàë÷äûí õàìòûí
íèéãýìëýã¿¿äýä ººðñ人 òºëºâëºæ õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæ îëãîâîë
èë¿¿ ºãººæòýé áàéæ áîëîõ þì.


4.5. Àòàðøñàí òàðèàëàíãèéí òàëáàéã íºõºí ñýðãýýõ

4.5.1 Áýë÷ýýð áîëãîí õó�èðãàõ

   Ñîöèàëèçìûí òºãñãºëººñ õîéø Ìîíãîëä ¿ëýìæõýí õýìæýýíèé
òàðèàëàíãèéí òàëáàéã àøèãëàëòã¿é õàÿæýý. Ìîíãîë óëñ 199 îíîîñ
àòàð ãàçàð ýçýìøèõ àæëûã ºðí¿¿ëæ, 1. ñàÿ ãà ãàçàð õàãàëæýý.
2002 îíû áàéäëààð 600 ãàðóé ìÿíãàí ãà òàðèàëàíãèéí òàëáàéã
àøèãëàëã¿é õàÿñàí áàéíà. Ýíý òàëáàé õîã óðãàìàëä (èäýìæ ìóóòàé)
áàðèãäàæ, áýë÷ýýðò òîõèðîõã¿é áîëæýý. Õàÿãäñàí òàëáàéí óðãàìëàí
íºìðºãèéã íºõºí ñýðãýýõ àæèë õàíãàëòã¿éãýýñ í¿öãýí õºðñ óñ,
ñàëõèíä ýëýãäñýýð áàéíà. Õàÿãäñàí òàðèàëàíãèéí òàëáàé òýæýýë
¿éëäâýðëýëä àøèãëàãäàõã¿é áàéãàà íººö þì.
   Àòàðøñàí òàðèàëàíãèéí òàëáàéã íºõºí ñýðãýýæ áýë÷ýýðèéí ãàçàð
áîëãîõîä õ¿íä õ¿÷èð áºãººä ýíý ÷èãò õýäýí æèë õ¿÷èí ÷àðìàéëò
ãàðãàæ áàéãàà õýäèé ÷ óðãàìëàí íºìðºãèéã íºõºí ñýðãýýõ îëèãòîé
àðãà òåõíîëîãèéã ºíºº õ¿ðòýë áîëîâñðóóëæ ÷àäààã¿é áàéíà. Ýíý íü
íýã òàëààñ òàðüñàí îëîí íàñòûí ¿ðýýñ øèíý óðãàìàë óðãàí ãàðàõûã
ñààòóóëàã÷ óóð àìüñãàëûí õ¿íä øèð¿¿í íºõöºëòýé, íºãºº òàëààñ
ýíý àæèëä Ìîíãîëûí óóð àìüñãàëûí õàòóó øèð¿¿í íºõöºëä äàñàí
çîõèöîîã¿é áàéæ ìýäýõ ¿åòýí, áóóðöàãòíûã òóðøèõ çýðýã çºâõºí
õàðüöàíãóé õÿìä, ýíãèéí àðãà òåõíîëîãèéã õýðýãëýæ áàéñàíòàé
õîëáîîòîé. Èéìä àòàðøñàí òàðèàëàíãèéí òàëáàéí óðãàìëàí
íºìðºãèéã õóóðàé óóð àìüñãàëûí îð÷èíä íºõºí ñýðãýýõ ÷àäàìæ á¿õèé
àðãûã áîëîâñðóóëàõ ¿¿äíýýñ èë¿¿ ¿íýòýé, ñ¿¿ëèéí ¿åèéí íàðèéí
òåõíîëîãèéã òóðøèõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Õàÿãäñàí òàðèàëàíãèéí
òàëáàéí äîðîéòîë íîöòîé àñóóäàë ó÷ðààñ ò¿¿íèéã øèéäâýðëýõèéí
òóëä öààøèä õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàõ ó÷èðòàé. Óóë óóðõàéí îëáîðëîñîí

92
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



ãàçðûã àìæèëòòàé íºõºí ñýðãýýæ áàéãàà áîëîí òýæýýëèéí îëîí
íàñò óðãàìàë àìæèëòòàé òàðèàëæ áàéãàà êîìïàíèóäûí òóðøëàãûã
öýãíýæ àøèãëàõ íü ÷óõàë. ͺ㺺òýéã¿¿ð õîã óðãàìëûã óñòãàõûí òóëä
óðèíøëàõ, õºðñíèé óñûã íýìýãä¿¿ëýõ çýðýã àæèë òóðøèëòûí íýã õýñýã
áàéõ áîëíî. Õàÿãäñàí òàðèàëàíãèéí òàëáàéí õîã óðãàìàëòàé òýìöýõ
çîõèñòîé òåõíîëîãè áîëîâñðóóëàõàä ãîëëîí àíõààðâàë çîõèíî.


4.5.2. Òý��ýýëèéí òàðèìàë òàðèàëàõ

    “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð îâú¸îñ, íàðàíöýöýã, ýðäýíýøèø çýðýã
òýæýýëèéí íýã íàñò, ò¿¿í÷ëýí òýæýýëèéí îëîí íàñò óðãàìëûí
¿ðèéã èìïîðòîîð îðóóëæ, ºâºë, õàâàð õýðýãëýõ íýìýãäýë òýæýýë
¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõ, ìàë÷èäòàé õàì ñàíõ¿¿æèëò õèéõ ¿íäñýí äýýð
õàäëàí áýëòãýëèéí ñèñòåìèéã öààøèä ñàéæðóóëàõ ¿¿äíýýñ ìàë÷èä,
àæ àõóéí íýãæèä òàðààæ ºãñºí áàéíà. Íýìýãäýë òýæýýë ¿éëäâýðëýëèéã
ºðãºòãºõºä ÷èãëýñýí íóãàëáàð òàíèëöóóëãóóäûã áýëòãýí õýâë¿¿ëæýý.
Òýæýýëèéí îëîí ç¿éë óðãàìëûã óðãàëòûí ÿíç á¿ðèéí íºõöºëä
(ýêîëîãèéí ÿíç á¿ðèéí á¿ñèéí óñàëãààòàé óñàëãààã¿é íºõöºëä)
òóðøèí øàëãàðóóëñàí áàéíà. ªíäºð óóëûí á¿ñýä îâú¸îñûí óðãàö
èë¿¿ áàéõàä îéò õýýðèéí á¿ñèéí óñàëãààã¿é íºõöºëä íàðàíöýöýã,
óñàëãààòàé íºõöºëä ýðäýíý øèø, ñóäàí ºâñ óðãàö ñàéòàé áàéâ.
   Õàÿãäñàí òàðèàëàíãèéí òàëáàéä òýæýýëèéí óðãàìàë òàðèõàä
ãàçðûã õóâü õ¿íä ò¿ðýýñèéí ãýðýýãýýð îëãîõ, ýñâýë ÁÀÕ áîëîí
õîðøîîä äóíäûí ñàíãèéí ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã àâàí òýæýýë
¿éëäâýðëýë ýðõëýõ ãýñýí õî¸ð õóâèëáàðûã òóðøèõ íü ç¿éòýé.
Ãýõäýý àëü õóâèëáàðò íü ìåíåæìåíòèéí ÿìàð ñèñòåì òîõèðîõûã
òîäîðõîéëîõûí òóëä öààøäûí ñóäàëãàà øààðäëàãàòàé.


4.6. Ä¿ãíýëò

   Óëàìæëàëò ìýäëýã äàäëàãààñ ¿¿äýëòýé áîëîí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí
òóðøèëò, ñóäàëãààãààð àøèãòàé áîëîõ íü íîòëîãäñîí áýë÷ýýðèéí
òîãòâîðòîé ìåíåæìåíòýä àøèãëàæ áîëîõóéö òåõíîëîãèéí îëîí
õóâèëáàð áàéíà. Ýäãýýðò áýë÷ýýðèéã ºí溺æ àìðààõ, óëèðëûí
ñýëãýý õèéõ, îòðûí íººö áýë÷ýýð áèé áîëãîõ, òîõèðîõ ç¿éë óðãàìëûí
¿ðèéã íýìýðëýí òàðèõ, áîðäîî, óñàëãàà õýðýãëýõ çýðýã áýë÷ýýðèéí
á¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëæ áîëîõ òåõíîëîãèóä îðæ áàéíà. Ãýõäýý Ìîíãîë
îðíû óóð àìüñãàëûí íºõöºëä äîðîéòñîí áýë÷ýýð þì óó õàÿãäñàí
òàðèàëàíãèéí òàëáàéã íºõºí ñýðãýýõ àæèë òºâºãòýé áîëîõ íü
õàðàãäàâ. Öààøäûí ñóäàëãàà áýë÷ýýðèéã õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõ
àæëûí îëîëòûã ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýõ ó÷èðòàé áºãººä áýë÷ýýðèéã

                                                               9
             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



äîðîéòóóëàõààñ çàéëñõèéõ íü áýë÷ýýðèéí á¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëýõ
õàìãèéí ñàéí àðãà áîëîõ íü ìàðãààíã¿é þì.
   Ýðñäýëèéã 纺ëð¿¿ëýõ ñòðàòåãèéí õî¸ð ãîë öºì áîëñîí òýæýýë
¿éëäâýðëýë, îòðûí á¿ñ íóòãèéí òºëºâëºëòèéã äàõèí ñýðãýýõýä
äýìæëýã òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé áàéíà. Çîðèëòûíõ íü öàð õ¿ðýýã
õàðãàëçàæ ¿çâýë òýæýýë ¿éëäâýðëýõ áîëîí áýë÷ýýð ñàéæðóóëàõàä
õàìòûí ¿éë àæèëëàãàà õàìãèéí ÷óõàë þì. Òåõíîëîãèéí Íîó - õàó,
òýæýýëèéí íýã áà îëîí íàñò óðãàìëûí ¿ðýýð õàíãàõ àñóóäàë ìàë÷äûã
òýæýýë ¿éëäâýðëýëä òàòàí îðîëöóóëàõàä áàñ ÷óõàë.
   Ýêîëîãèéí ìîíèòîðèíã áîëîí áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿íýëãýý
áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí øèéäâýðëýõ àðãà õýðýãñýë ìºí. Ýíý
àðãà õýðýãñýë óðãàìëûí ç¿éëèéí òàëààðõè ýêîëîãèéí Íîó-õàóòàé
õàâñðàí óëñ òºðèéí ò¿âøèíä áîëîí îðîí íóòãèéí ìåíåæìåíòèéí
ò¿âøèíä øèéäâýð ãàðãàõàä ìýäëýãèéí ñóóðèéã á¿ðä¿¿ëäýã. Èéìä
ìîíèòîðèíãèéí ñ¿ëæýý áèé áîëãîõ àæëûã öààøèä äýìæèæ, õ¿÷èí
÷àðìàéëòûã óëàì ºðãºòãºâºë çîõèíî.


Òýìäýãëýãýý
     1
         “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí 200-2008 îíû òàéëàí
     2
    Óðãàìëàí áîëîí öàñàí á¿ðõ¿¿ë, îéí ò¿éìýðòýé ãàçàð íóòãèéí
òàëààðõ áàéíãà øèíý÷èëñýí ìýäýýëëèéã (www.icc.mn) - ýýñ îëæ ¿çíý
¿¿.




9
ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ:

ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ
ÌåÍåÆÌåÍÒÈÉÍ ÑÓÓÐÜ
ÈÍÑÒÈÒÓÖÈ




                        9
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



   Íèéòèéí àøèãëàëòûí áàéãàëèéí îëîí òºðëèéí íººö (îé, áýë÷ýýð,
çàãàñ, óñ, àãààð çýðýã) ÷ºëººòýé, äóð çîðãîîð àøèãëàí ò¿éâýýõ àþóëä
ºðòºæ, òýäãýýðèéã õýòð¿¿ëýí àøèãëàñàíààð íººöººñ îëîõ îðëîãûã
ñàðíèóëàí àëãà áîëãîäîãèéã ýäèéí çàñãèéí îíîë áîëîí äýëõèé
íèéòèéí ïðàêòèê õàðóóëæ áàéíà (Gordon, 19). Ýäãýýð íººö ýäèéí
çàñãèéí óòãààðàà õýí õ¿íã¿é ºðñºëäºí àøèãëàõ ýä àãóóðñ ìýò þì.
Áàéãàëèéí íººöèéã äóð çîðãîîð àøèãëàõûã àðèëãàõ íýã àðãà íü á¿ðýí
õóâü÷ëàõ ÿâäàë (Hardin, 1968) ìºí ÷ òýð áîëãîí á¿òýýä áàéäàãã¿é,
ÿëàíãóÿà æèëèéí òóðø þì óó æèë äàìíàí ìàëàà äàãàí í¿¿äýëëýõèéã
øààðääàã Ìîíãîëûí áýë÷ýýðèéí õóâüä á¿ð ÷ õ¿íä þì.            Ãýõäýý
õàìòûí ìåíåæìåíòýýð äàìæóóëàí õýðýãæ¿¿ëæ, íººöèéí õèë çààã,
àøèãëàõ ýðõ, àøèãëàëòààñ ÷ºëººëºõ àðãà õýìæýý áîëîí õÿíàëò
òàâèõ ä¿ðýì æóðìûã íü íàðèéí òîäîðõîéëîí íèéòèéí îëîí íººöèéã
òîãòâîðòîéãîîð àøèãëàí çîõèîí áàéãóóëñàí íü áèé (Ostrom, 1990,
2009).
   Ýíýõ¿¿ á¿ëýãò ÿìàð íýã òààìàãëàëûã òóðøèæ øàëãààã¿é áîëíî.
¯¿íèé îðîíä Ìîíãîë îðíû áýë÷ýýðèéí ãàçðûã äóð çîðãîîð àøèãëàäàã
àñóóäëûã íààøòàé øèéäâýðëýõ ¿¿äíýýñ ìàë÷èä áîëîí îðîí íóòãèéí
çàñàã çàõèðãààã çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðóóëàõààð çýõýæ áóé ãîë ãîë
õàíäëàãóóäûã òàéëáàðëàõ áîëíî. Äýëõèéí áàíêíû ñàíõ¿¿æèëòòýé
Òîãòâîðòîé àìüæèðãàà òºñºë, ͯÁ-ààñ õýðýãæ¿¿ëæ áóé Öºëæèëòòýé
òýìöýõ ãàçðûí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíò òºñëèéí õýðýãëýæ áàéãàà
àðãà çàð÷ìûã àâ÷ ¿çýõèéí õàìò íóòàã äýâñãýðò òóëãóóðëàñàí ìàë÷íû
áàéãóóëëàãà áèé áîëãîæ, áýë÷ýýðèéí ãàçðûã áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí
õýñã¿¿äýä çîðèóëàí çààãëàí çóðàãëàõ ãýñýí “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí
èòãýë ¿íýìøèë òºð¿¿ëæ áóé õàíäëàãàä àíõààðëàà õàíäóóëàõ áîëíî.
Ãàçðûí õàðèëöàà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçàð ýíýõ¿¿ õàíäëàãûã 2006
îíîîñ õîéø æèøèã çàð÷èì áîëãîí äýìæèæ èðýâ.
   Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñýã, ò¿¿íèé áàéãóóëëàãóóä Ìîíãîëûí íèéò
íóòàã äýâñãýðò ºðãºí õ¿ðýýòýé áàéãóóëàãäàæ, áýë÷ýýðèéí àøèãëàëò
áîëîí ìàë àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë, òýäãýýðèéã ñàéæðóóëàõàä îðîéëîí
îðîëöîæ áóé ó÷èð ÁÀÕ-èéí òîãòîëöîîíû ä¿ð òºðõ èòãýë ¿íýìøèë
òºð¿¿ëæ áàéíà. Òºñëèéí ñóìäàä ÁÀÕ-èéí òîãòîëöîî ÿìàð äýâøèëä
õ¿ðñýíèéã, ò¿¿í÷ëýí îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû óäèðäëàãàä áîëîí
ìàë÷äûí ñàéí äóðûí á¿ëã¿¿äýä äóëäóéäàõ õàíäëàãàòàé ò¿¿íèé ¿ð
ä¿íã õàðüöóóëñíûã çóðãààäóãààð á¿ëýãò õàðóóëàõ áîëíî.


5.1. ¯íäýñëýë
   Ìîíãîëûí áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí ïðàêòèêèéã Ìàíæèéí
íî¸ðõëûí, õîðüäóãààð çóóíû ýõýí ¿åèéí òóñãààð òîãòíîëûí, õºäºº
àæ àõóéí íýãäëèéí, ÷ºëººò çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí øèëæèëòèéí

96
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



ãýñýí äºðâºí ¿åä õóâààæ áîëíî (Upton, 200:86).
   Ìàíæèéí íî¸ðõëûí ¿åä îðîí íóòãèéí íî¸ä, ÿçãóóðòíóóä áîëîí
áóääûí ñ¿ì, ñàíâààðòíóóä æèëèéí áýë÷ýýðèéí õóâààðü, ìàë÷äûí
óëèðëûí í¿¿äëèéã õÿíàæ áàéâ. Òýä èõ õýìæýýíèé ìàë ñ¿ðãèéã ºì÷èëæ,
ìàëàà æèðèéí õàðö õàìæëàãà àðäóóäààð ìàëëóóëæ áàéëàà. Ìàë÷èä
ººðèéí ãýñýí öººí ìàëòàé áàéñàí áºãººä òóõàéí õîøóó íóòãàà îðõèí
ÿâàõ ýðõã¿é áàéâ (Sneath, 200).
   1921 îíä àðäûí õóâüñãàë ÿëñíààð ôåîäëûí ýíý ñèñòåì íóðàí
óíàæýý. Ìàë ñ¿ðãèéã õ¿í àìä òàðààí ºãñºí ÷ ãàçàð òºðèéí ìýäýëä
¿ëäýâ. Äýýðýýñ ÷èãëýñýí áîñîî õÿíàëò ìàë÷èí ºðõ¿¿äèéí (õîò àéë)
àëáàí áóñ çîõèöóóëàëò áîëæ áàéëàà. Ìîíãîëûí òºð 190-ààä îíä
õàìòðàëæóóëàõ õºòºëáºðèéã ýõë¿¿ëñýí áîëîâ÷ ò¿ãýí äýëãýð÷ ÷àäàëã¿é
áàéñààð õýðýãæýýã¿é þì. Õàìòðàëæóóëàõ õî¸ðäàõü îðîëäëîãî 190-
èàä îíû ñ¿¿ë÷ýýð àìæèëò îëæ, íýãäýëæèõ õºäºë㺺í ÿëàâ. Ìàë÷èä
íýãäëèéí äîòîð áðèãàäóóäààð çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðîâ. Íýãäýë
ñóìûí íèéò íóòàã äýâñãýðèéã õàìðàõ áîëîâ. Ìàë ñ¿ðýã íýãäëèéí
ºì÷ áàéñàí áºãººä íýãäëèéí öàëèíò àæèëòàí áîëñîí ìàë÷èä ìàëûã
òºðºëæ¿¿ëýí ñóóðèëæ ìàëëàæ áàéâ. Ìàíæèéí íî¸ðõëûí ¿åèéíõ
øèã ìàë÷äàä ãýð îðíû õýðýãöýýíäýý çîðèóëñàí öººí òîîíû ìàëòàé
áàéõûã çºâøººðäºã áàéâ. Íýãäëèéí ¿åä ìàë àæ àõóé ýðõëýõ õýä
õýäýí øèíý÷ëýë, øèíý ñàíàà÷ëàãûã íýâòð¿¿ëæ, áýë÷ýýð àøèãëàëòûí
çîõèöóóëàëòûã áèé áîëãîñîí áàéíà. Íýãäýë áýë÷ýýðèéã óëèðëààð
îëãîæ, óëèðëûí í¿¿äýë ñóóäëûã òºëºâëºí àð òàëûí äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ,
òýæýýëèéí íººö áîëîí øààðäëàãàòàé ¿åä àøèãëàõ íººö áýë÷ýýðèéã
áèé áîëãîæ, ìàë ýìíýëýã, ¿ðæëèéí àæëûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áàéâ.
Íýãäýë ýð¿¿ë ìýíä, ñóðãóóëü çýðýã ìàë àæ àõóéí áóñ ¿éë÷èëãýýãýýð
áàñ õàíãàæ áàéëàà.
   Íýãäë¿¿ä ÷ºëººò çàõ çýýëä øèëæèõ øèëæèëòèéí íýã õýñýã áîëæ,
1990-ýýä îíä çàäðàí óíàâ. Ìàë õóâü÷ëàãäñàí áîëîâ÷ áýë÷ýýð 1992
îíû ¿íäñýí õóóëüä çààñíààð òºðèéí ºì÷ õýâýýð ¿ëäýâ. Íýãäë¿¿ä
çàäàðñíààð áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíò áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò
¿ç¿¿ëæ áàéñàí çîõèöóóëàëò ñóëðàõ þì óó á¿ð àëãà áîëîâ. ¯¿íèé
¿ð äàãàâàðààð ¿éëäâýðëýëèéí á¿õèé ë ïðîöåññ, ýðñäýë, øèéäâýð
ãàðãàëò ìàë÷äûí íóðóóí äýýð áóóâ. Õîò àéë íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí
æèæèã íýãæ, ãàçàð àøèãëàëòûã çîõèöóóëàõ óëàìæëàëò, àëáàí áóñ õýì
õýìæýý áîëîí õóâèðàâ. ¯¿íýýñ ºìíº äóðäñàí÷ëàí áýë÷ýýðèéí ãàçðûí
àøèãëàëòàä ãàðñàí ýäãýýð òîìîîõîí ººð÷ëºëòèéí ¿ð äàãàâàðààð
óðüä íü çºâõºí íýã þì óó õî¸ð óëèðàëä àøèãëàäàã áàéñàí îíöãîé ¿åä
àøèãëàõ çîðèóëàëòòàé íººö áýë÷ýýðèéí ãàçðûã óëèðàë õàðãàëçàõã¿é,
æèë òîéðîí àøèãëàõ ÿâäàë èõýñ÷, õîò ñóóðèí, óñò öýãèéí ýðãýí
òîéðîíä ìàë ñ¿ðýã îëíîîðîî Ẻãíºð÷, óëèðëûí í¿¿äýë, ñóóäëûí òîî
öººð÷, çàé íü àÿíäàà áîãèíîñîâ.

                                                               97
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



   Øèëæèòèéí ¿åýñ õîéø áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòòýé õîëáîîòîé õýä
õýäýí õóóëü òîãòîîìæ ¿éë÷èëæ áàéíà. 199 îíä áàòàëæ, 1998, 2002
îíä çàñâàðëàñàí Ãàçðûí òóõàé õóóëü áýë÷ýýðèéí ãàçðûí àøèãëàëòûã
çîõèöóóëæ áàéãàà ºíººãèéí õóóëü ýðõ ç¿éí ñóóðü íü þì. Ýíý õóóëèàð
ãàçàð àøèãëàëò, ýçýìøèëò, ºì÷ëºëèéí ÿëãààã òîãòîîæ, õîò ñóóðèíä
õóâü õ¿íä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ, íýã õ¿íä 0.07 ãà æèæèã ãàçàð îëãîõ áîëîí
ºâºë溺, õàâàðæààíû äîðõè ãàçðûã õàìòààð ýçýìøèõèéã çºâøººð÷ýý.
Ãýõäýý áýë÷ýýðèéã õóâü õ¿íä þì óó õàìò îëîíä ºì÷ë¿¿ëýõèéã
õîðèãëîñîí áàéíà. Ýíý õóóëèàð áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí ýðõ
ìýäëèéã àéìàã, ñóìûí çàñàã äàðãàä îëãîæ, Ãàçðûí õàðèëöàà,
áàðèëãà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçàðòàé çîõèöóóëàëò õèéí áýë÷ýýðèéí
ìåíåæìåíòèéí òóõàéí æèëèéí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëæ áàéõààð
çààæýý. Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíä ñàíõ¿¿ãèéí õàíãàëòòàé íººö,
óäèäëàãûí ÷àäâàð áàéõã¿éãýýñ ýíý çààëòûã õýðýãæ¿¿õýä õ¿íäðýë
áýðõøýýëòýé þì.
   Áýë÷ýýðèéí àøèãëàëò, ìåíåæìåíòèéí òºëºâëºëòèéã îðîí
íóòãèéí ò¿âøíèé áàéãóóëëàãóóäàä øèëæ¿¿ëñýí áºãººä òýäãýýðèéí
¿éë àæèëëàãààíû áîëîí äàâõàöñàí õèë çààã á¿õèé àþóëã¿éí íººö,
ãàçðûí ìåíåæìåíòèéí õýâòýý çîõèöóóëàëò ñóë áàéíà. Ãàçðûí òóõàé
õóóëüä ñóì, áàãèéí çàñàã äàðãà ìåíåæìåíòèéí æèëèéí òºëºâëºãººã
ìàë÷èäòàé çºâëºí áîëîâñðóóëæ áàéõààð çààñàí áîëîâ÷ ýíý íü ¸ñ
òºäèé ýðõ ìýäýë áºãººä ìàë÷èä òºëºâëºëòèéí ïðîöåññò èäýâõòýé
îðîëöîõ õóóëèéí ýðõ áàéõã¿é þì. Õàìòûí îðîëöîîíä òóëãóóðàñàí
áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíò õèéõ õóóëèéí ¿íäýñ áàéõã¿é ÷ ãýñýí
õàíäèâëàã÷ îðíóóäûí òºñë¿¿ä áàéãàëèéí íººöèéí ìåíåæìåíòèéã
îðîëöîîíû àðãà õýðýãëýí õýðýãæ¿¿ëæ, ñóìûí çàñàã äàðãà áîëîí
ìàë÷äûí á¿ëã¿¿äèéí õîîðîíä ãýðýýíä òóëãóóðëñàí õàìòûí
àæèëëàãààã õºõ¿¿ëýí äýìæèæ áàéíà. Õóóëü ýðõ ç¿éí ¿íäýñ èõýýõýí
á¿ðõýã áàéãàà íü õàíäèâëàã÷äûí òºñë¿¿ä õóóëèéí ¿íäñýýñ çàðèìäàà
ò¿ð¿¿ëýõýä õ¿ðãýæ áàéíà (Hannam, 2008).


5.2. Õàíäè�ëàã÷ îðíû òºñë¿¿äèéí õýðýãëý�� áóé çàð÷èì
   Ìîíãîë óëñ 1999 îíîîñ ýõëýí ¿íýí õýðýãòýý õàìòûí íèéãýìëýãò
òóëãóóðëàñàí áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéã òóðøèõ òàëáàð áîëæ,
õàíäèâëàã÷ îðíóóä, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿æèëòòýé
12 òºñºë, õºòºëáºðèéí äýìæëýãýýð 2000 ãàðóé “ìàë÷íû á¿ëýã”,
“áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñýã” áàéãóóëæýý. Ìàë÷íû ýíý á¿ëã¿¿ä õóóëü
ýðõ ç¿éí òóñãàé ñòàòóñ áàéõã¿é ó÷ðààñ õîðøîî (11 %), òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãààð (18.0 %) á¿ðòã¿¿ëæ, äèéëýíõ íü åð á¿ðòãýëã¿é (71.0 %)
¿ëäæýý (Mau and Chantsallkham, 2006).


98
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



   Ýäãýýð òºñºë áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõ àæëûã
ìàë÷äûí àìüæèðãààíû åðºíõèé ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëýõ, ìàë àæ àõóéí
ñàëáàðò ÷àäàâõè, óð ÷àäâàð áèé áîëãîõ, ìàëûí ºðòºã øèíãýñýí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñ¿ëæýýã ºðãºòãºõòýé õîñëóóëàõàä ÷èãë¿¿ëæ èðýâ.
   Õàíäèâëàã÷äûí ñàíõ¿¿æèëòòýé ìàë÷íû á¿ëãèéí àñóóäëààðõè
ãóðâàí òºñºë ¿íäñýí çàð÷èì, õàíäëàãóóäûã àøèãëàæ áàéíà. Íýãäýõ
íü õî¸ðäàõü ¿å øàòàíäàà îðæ, óëñ äàÿàð ºðãºæ¿¿ëýõýýð áîëñîí
Äýëõèéí áàíêíû Òîãòâîðòîé àìüæèðãàà òºñºë (ÒÀÒ) þì. ÒÀÒ Çàñãèéí
ãàçðààñ áàòàëñàí àðãà÷ëàë, õºòºëáºðèéã àøèãëàæ áàéíà. Óã òºñºë
ñóì á¿ðèéí ãàçðûí çóðãèéã ¿éëäýæ, áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí
òºëºâëºãººã áýëòãýõ àæèëä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëäýã. Ýíý ¿éë àæèëëàãààã
ñóìûí çàõèðãàà, áàãèéí çàñàã äàðãà íàð óäèðäàæ, ñóìûí ãàçðûí
äààìàë äýìæèæ òóñàëäàã. Òºëºâëºãººã ñóìûí áîëîí áàãèéí çàñàã
äàðãà íàð òîëãîéëîí õýðýãæ¿¿ëíý. Èéìýýñ ÒÀÒ ñóìûí çàñàã çàõèðãàà
áîëîí ìàë÷äûí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëæ áàéíà.
ÒÀÒ áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí òºëºâëºãºº, ò¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í
õýñã¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîí àìüæèðãààã äýýøë¿¿ëýõ òºñëèéã
äýìæèõ ¿¿äíýýñ ñàéí äóðûí ìàë÷íû á¿ëã¿¿äèéã áàéãóóëäàã.
   Õî¸ðäàõü íü Öºëæèëòòýé òýìöýõ ãàçðûí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíò
òºñëèéí (ÖÒÃÒÌÒ) çàð÷èì þì. Òóñ òºñºë þóí ò¿ð¿¿í ñàäàí òºðëèéí
áàéäàë, õóäàã þì óó ºâëèéí áýë÷ýýð çýðýã ãîë íººöèéã õàìòðàí
àøèãëàõ áîëîí õàìòûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ íèéòëýã ñîíèðõîëäîî
òóëãóóðëàí çîõèîí áàéãóóëàãäñàí ñàéí äóðûí ìàë÷íû á¿ëã¿¿äèéã
áèé áîëãîäîã. Ýäãýýð á¿ëã¿¿ä èõýâ÷ëýí íèëýýä æèæèã, 8-ààñ äýýä
òàë íü 20 ºðõººñ á¿ðääýã. Ýíý çàð÷ìûí ñóë òàë íü á¿ëãèéí ãèø¿¿í
ºðõ¿¿ä èõýâ÷ëýí ãèø¿¿í áóñ ºðõ¿¿äòýé îðîí çàéí õóâüä õîëèëäîí
áàéðøèæ, íèéãìèéí/ õàìò îëíû áîëîí íººöèéí ìåíåæìåíòèéí õèë
çààãèéí õîîðîíäûí ñàéí çîõèöîëäîîíä õ¿ðãýæ ÷àääàãã¿éä îðøèíî
(Fernandez-Gimenez et al., 2008).
   Ãóðàâäàõü çàð÷èì íü ØÕÀ-èéí ñàíõ¿¿æèëòýýð õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà
“Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñãèéí òîãòîëöîî
(öààøèä ÁÀÕÒ ãýõ) þì. “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð ¿éë àæèëëàãààãàà
õàðüöàíãóé æèæèã, ñàéí äóðûí ìàë÷íû á¿ëã¿¿äèéã äýìæèõýýñ ýõýëñýí.
Ýäãýýð á¿ëýã îðëîãî íýìýãä¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, á¿ëãèéíõýý
õýìæýýíä ººð áóñàä ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ ÷àäàõàà õàðóóëñàí. Ãýâ÷ ýäãýýð
á¿ëýã áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí ãîë àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä
òýðã¿¿ëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ îíîâ÷òîé áàéãóóëëàãà áèø þì. Èéìýýñ
“Íîãîî Àëò” õºòºëáºð òóõàéí íóòãèéí áýë÷ýýðèéã óëàìæëàí àøèãëàæ
èðñýí á¿õ àøèãëàã÷èä Áýë÷ýýð àøèãëàëòûí õýñýãò (ÁÀÕ) íýãäýí
çîõèîí áàéãóóëàãäàõ íóòàã äýâñãýðò ñóóðèëàõ çàð÷èìä øèëæèâ. Ýíý
çàð÷ìààð áîë ñóìûí íèéò íóòàã äýâñãýðèéã (îòðûí íººö áýë÷ýýðèéã
îðîëöóóëàõã¿éãýýð) áýë÷ýýðèéí íýãæ òàëáàðò õóâààæ ÁÀÕ-¿¿äýä

                                                               99
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



îëãîíî. Ìàë÷èä, ñóì, áàãèéí óäèðäëàãà, ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà,
òºñëèéí òºëººëëèéã îðîëöóóëàí áýë÷ýýðèéí íýãæ òàëáàðûí õèëèéã
òîãòîîæ, áýë÷ýýðèéí ãàçðûí õóâààðèëíà. Òóõàéí íýãæ òàëáàðûí íóòàã
äýâñãýðò ºâºë溺, õàâàðæàà íü áàéäàã ìàë÷èä òýð ÁÀÕ-èéí ãèø¿¿í
áîëíî (ÁÀÕ-èéí òóõàé ìýäýýëëèéã Õàâñðàëò Å. Õ¿ñíýãò - ààñ ¿ç).
   ÁÀÕÒ íü ñóìûí ò¿âøèíä Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñãèéí õîëáîî
(ÁÀÕÕ) ò¿¿íä íýãäýõ ¿íäñýí íýãæ áàéãóóëëàãà áîëîõ ÁÀÕ-¿¿äýýñ
á¿ðäýíý. ÁÀÕ-èéí ãèø¿¿ä òîäîðõîé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõààð ñàéí
äóðûí ìàë÷íû á¿ëýã áàéãóóëæ áîëîõ áîëîâ÷ áýë÷ýýð àøèãëàëòûí
òºëºâëºãººã áýëòãýõ íü ÁÀÕ á¿ðèéí çîðèëò ìºí. ÁÀÕ á¿ð ýðãýëòèéí
ñàí á¿ðä¿¿ëæ, õºðºíãèéã ñóìûí ò¿âøèíä õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîî
(ÕÇÕ) õýëáýðýýð àøèãëàíà. ÁÀÕ-¿¿ä áýë÷ýýð àøèãëàëòûí áîëîí ¿éë
àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ ñàíàà÷ëàãûã ãàðãàíà. ÁÀÕ-
¿¿ä ñóìûí ò¿âøèíä ÁÀÕÕ-íû äýìæëýãèéã àâ÷, ñóì, áàãèéí çàñàã
äàðãà íàð, èðãýäèéí áîëîí íèéòèéí õóðàë, ìýðãýæèëòí¿¿äòýé íÿãò
õàìòðàí àæèëëàíà. Áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí òºëºâëºãººãººð
(ÁÌÒ) áýë÷ýýðèéã óëèðëààð ñýëãýõ, ºí溺æ àìðààõ áîëîí
áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí áóñàä òåõíîëîãèéí øèíæòýé àðãà
õýìæýýã çîõèöóóëíà. ÁÀÕ-¿¿ä áýë÷ýýðèéí íýãæ òàëáàðò îðæ ãàðàõ
óëèðëûí áîëîí áàéíãûí í¿¿äýë ñóóäëûí òàëààð ÁÀÕ-èéí ãèø¿¿í
áóñ ìàë÷èäòàé õýëýëöýí òîõèð÷ õýðýãæ¿¿ëíý. ÁÀÕÕ íü íýã òàëààñ
ÁÀÕ-èéí àõëàã÷ íàðûí ¿éë àæèëëàãààã á¿ëýãëýí çîõèöóóëàõ, íºãºº
òàëààñ áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí òåõíîëîãèéí íîó-õàóãààð õàíãàõ
òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà þì. ÁÀÕÕ-íû òýðã¿¿í ÌÁÌÕ-íû ñóðãàëòàíä
õàìðàãäàæ, ÁÀÕ-èéí àõëàã÷ íàðûí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëíý. ÁÀÕÕ-íû
òýðã¿¿í Õîëáîîã äàðãàëààä çîãñîõã¿é áàñ ÁÀÕ-èéí ýðãýëòèéí ñàíãèéí
õºðºíãèéã çîõèöóóëàõ õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîîã óäèðäàíà.
   ÁÀÕÒ-íû ¿çýë áàðèìòëàëûí õ¿÷òýé òàë íü îðøèí ñóóãàà ãàçàð
íóòàã, àøèãëàõ íººöèéí áàéðøëààðàà ãèø¿¿í÷ëýëýý òîãòîîæ,
áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñýã, íººö àøèãëàëòûí íýãæ òàëáàðûí îðîí
çàéí áîëîí íèéãìèéí õèë õÿçãààðûí õîîðîíä èë¿¿ íèéöèéã á¿ðä¿¿ëæ
äýìæäýãò îðøèíî. ÁÀÕÒ-íû òºâºãòýé àñóóäàë íü ÁÀÕ-èéí õýìæýý
(0-100 ºðõ) þì. ÁÀÕ-èéí ãèø¿¿ä èõýâ÷ëýí îéð ñàäàí òºðëèéí
þì óó íèéãìèéí áóñàä õýëõýý õîëáîî áàéäàãã¿é ó÷èð õîîðîíäîî
õàðèëöàõ àñóóäàë èë¿¿ õ¿íäðýëòýé, ¿éë àæèëëàãààíû çàðäàë ºíäºð
áàéäàã. Ñàÿíààñ ýíý àñóóäëûã õºíäºæ, òóõàéëáàë àøèã ñîíèðõîë
þì óó çîðèëãî íýãòýé ìàë÷äûí æèæèã á¿ëãèéã õýðõýí áàéãóóëæ,
ÁÀÕ-èéí áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí äàëáààí äîð ¿éë àæèëëàãààã
íü àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð õýëýëöýæ áàéíà. “Íîãîîí àëò”
õºòºëáºð ýõýí ¿åäýý ìàë÷äûí õàìòûí íèéãýìëýã á¿ðä¿¿ëýõýä
ìºí áýðõøýýëòýé òóëãàð÷ áàéâ. Ìýäýýëýë õîìñòîé ìàë÷äûí ºðãºí
îðîëöîî ñóë áàéñíààñ ìàë÷äûí õàìòûí íèéãýìëýãèéã á¿ðä¿¿ëýõýä

100
                            ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýõ àæèë íýí èõ øààðäàãäàæ áàéâ. Ãýõäýý ÁÀÕ-èéí
çàð÷ìûí ¿çýë áàðèìòëàëûí òîäîðõîé áàéäàë, ò¿¿íèéã îðîëöîîíû
àðãàä òóëãóóðëàí áîëãîîìæòîé íýâòð¿¿ëæ ýõýëñíýýð áýë÷ýýð
àøèãëàã÷äûí õýñãèéí òîãòîëöîîã òºñëèéí øèíý ñóìäàä ñàÿõíààñ
ãàéõàëòàé ò¿ðãýí, õÿëáàðõàí á¿ðä¿¿ëýâ.


5.3. Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñãèéí òîãòîë�îîíû
�ààøäûí òºëº�øëèéí òºñººëºë
   ÁÀÕÒ-íû öààøäûí òºñººë뺺ð áîë ÁÀÕ-¿¿ä áýë÷ýýðèéí
òîãòâîðòîé ìåíåæìåíò, áýë÷ýýðèéã ñàéæðóóëàõ àæëûã ãîëëîí
òºëºâëºæ, ã¿éöýòãýã÷ íü ÁÀÕ-¿¿ä áàéõ þì. ÁÀÕ-¿¿ä îðîí íóòãèéí
çàñàã çàõèðãàà, ìýðãýæèëòí¿¿ä áîëîí õàìòûí ñàíõ¿¿æèëòèéí
äýìæëýãòýéãýýð áýë÷ýýðèéí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíòèéã õýðýãæ¿¿ëýõ,
áýë÷ýýðèéí ãàçðûí á¿òýýìæ, ìàë ñ¿ðãèéí àøèã øèìèéã äýýøë¿¿ëýõ
÷àäàâõèòàé áîëíî. ßëàíãóÿà ñóðãàëòàíä õàìðàãäàæ, àæëàà õèéíãýý
ñóðàëöàí, õóóëü ýðõ ç¿éí òààòàé îð÷èíä äóëäóéäàí, îðîí íóòãèéí
çàñàã çàõèðãàà, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýãñýäòýé õàìòðàí àæèëëàæ äýìæëýã
àâñàíààð ÁÀÕ-¿¿ä, ÁÀÕÕ-îîä äàðààõ çîðèëòûã áèåë¿¿ëýõ àæèëëàãàà
ÿâóóëíà. ¯¿íä:
•   Ìàë÷äûí òîãòâîðòîé àìüæèðãàà, ñàéí ñàéõàí àæ àìüäðàëûã
    äýìæèõ îëîí öîãö àñóóäëûã øèéäâýðëýõ ¿¿äíýýñ íèéãìèéí
    êàïèòàë, èíñòèòóöèéí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ;
•   Áýë÷ýýðèéã àøèãëàõ, ýçýìøèõ ýðõèéã òºëºâø¿¿ëýõ;
•   Áýë÷ýýðèéí óëèðëûí ñýëãýý, æèë æèëèéí í¿¿äýë ñóóäëûã äýìæèí
    çîõèöóóëàõ;
•   Áýë÷ýýðèéí    òîãòâîðòîé   ìåíåæìåíò     õèéõ   òåõíîëîãèéí
    øèéäë¿¿äèéã õýðýãëýõ;
•   Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààòàé õàìòðàí òîõèðîëöîæ òîãòîîñîí
    îòðûí íººö íóòãèéã õàìãààëàõ;
•   Õºãæëèéí ¿ð øèìèéã õóâààðèëàõàä õ¿éñèéí òýíöâýð, òýãø
    áàéäëûã áàðèìòëàõ;
•   Ǻð÷èë ìàðãààíààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ;
•   Îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýðèéã îëøðóóëàõ, íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí
    á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéã õºõ¿¿ëýí äýìæèõ;
•                                   ààðäëàãàòàé
    Ìàëûí íÿãòøèëèéã çîõèöóóëàõ, øààðäëàãàòàé ãàçàð ìàëûí òîîã
    öººð¿¿ëýõ




                                                             101
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



5.4. Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñãèéí òîãòîë�îîíû ò¿íø
áàéãóóëëàãóóä

5.4.1.Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààòàé çîõè�î�� à��èëëàõ

   ÁÀÕ, ÁÀÕÕ áîëîí ñóìûí çàñàã çàõèðãàà (ãàçðûí äààìàë,
íýâòð¿¿ëýõ òºâèéí àæèëòàí, ñóìûí çàñàã äàðãà, ÈÒÕ) õîîðîíäîî íÿãò
õàìòðàí àæèëëàõ øààðäëàãàòàé. ÁÀÕ-¿¿ä, ÁÀÕÕ áýë÷ýýð àøèãëàõ
ýðõ îëãîõ áîëîí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíèé òàëààð
äîòðîî áîëîí ººð õîîðîíäîî çºâøèëöºí òîõèð÷ ÷àäàõ áîëîâ÷, ýðõ íü
àëáàí ¸ñîîð îëãîãäîæ, áàòàëãààæñàí áàéõ ó÷èðòàé. ÁÀÕ-¿¿ä, ÁÀÕÕ
íóòãèéí õèë çààã áîëîí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíèé
òàëààð òîõèðîëöîæ ÷àäàõã¿é òîõèîëäîëä ñóìûí çàñàã çàõèðãàà
òóñëàí äýìæèæ òîõèðîëöîîíä õ¿ðãýíý. Ñóìûí çàñàã çàõèðãàà ñóìûí
äîòîð áîëîí ñóì äàìíàí õèéõ í¿¿äëèéã Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð
íóòãèéí çàõèðãàà, îòðûí á¿ñ íóòãèéí çàõèðãàà ãýõ ìýò ãàçàðòàé
õýëýëöýí òîõèðîõîä ìºí òóñàëíà.
   Ýöñèéí ýöýñò çºâõºí ñóìûí çàñàã çàõèðãàà ë áýë÷ýýð àøèãëàõ
ýðõèéã îëãîí, ò¿¿íèéã àëáàäàí õýðýãæ¿¿ëæ, ìºðäºëòèéã íü õÿíàæ,
õóóëü áóñ ¿éëäëèéã õîðèãëîæ ÷àäíà.


5.4.2. Õ¿íñ õºäºº à�� àõóé, õºíãºí ¿éëä�ýðèéí ÿàì

   Õ¿íñ, õºäºº àæ àõóé, õºíãºí ¿éëäâýðèéí ÿàì (ÕÕÀÀÕ¯ß) áîë
ÁÀÕÒ-íä ÿëàíãóÿà àéìàã, ñóìûí áîëîí àéìàã, ñóì äóíäûí îòðûí
á¿ñ íóòãèéí òºëºâëºëò, ìåíåæìåíò, çîõèöóóëàëòûí ãîë îðîëöîã÷
ò¿íø ìºí. ÕÕÀÀÕ¯ß-íû ÷àäàâõè õÿçãààðëàãäìàë, îðîí íóòàãò
äîðâèòîé íºëºº ¿ç¿¿ëýõ¿éö õ¿í õ¿÷ õàíãàëòã¿é þì. Øâåéöàðèéí
õºãæëèéí àãåíòëàã “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðººð äàìæóóëàí ÕÕÀÀÕ¯ß-
íû Áýë÷ýýð, òýæýýëèéí õýëòñèéã äýìæèæ, ºíãºðñºí æèëýýñ Îòðûí
á¿ñ íóòãèéí ÷èãëýëýýð õàìòðàí àæèëëàõààð áîëîâ. “Íîãîîí àëò”
õºòºëáºð ìàë÷äûí ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ, øèíæëýõ óõààí
òåõíîëîãèéí îëîëòûã ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýã ºðãºòãºõ,
áýë÷ýýðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿íäýñíèé ìîíèòîðèíãèéí ñèñòåì áèé
áîëãîõ, Áýë÷ýýðèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ áîëîâñðóóëàõàä òóñëàõ
òàëààð ÕÕÀÀÕ¯ß-òàé õýëýëöýí òîõèðîëöîîä áàéíà.




102
                            ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



5.4.3 Ãàçðûí õàðèë�àà, áàðèëãà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçàð
(ÃÕÁÃÇÇÃ)

   ÃÕÁÃÇÇÃ ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí àñóóäàë õàðèóöñàí àãåíòëàã
áºãººä ñóìûí ãàçðûí äààìëóóä àéìãèéí Ãàçðûí õàðèëöàà, õîò
áàéãóóëàëòûí àëáàíä òàéëàãíàäàã. Òèéìýýñ ÃÕÁÃÇÇÃ õàìòûí
íèéãýìëýãò òóëãóóðëàñàí áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
àæëûí ãîë ò¿íø þì. “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð ÃÕÁÃÇÇÃ-ûã äýìæèæ
õýä õýäýí ÷èãëýëýýð õàìòðàí àæèëëàæ èðýâ. Ýõëýýä ãàçðûí áîëîí
áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ àðãà÷ëàëûã
õàìòðàí áîëîâñðóóëàâ. Äàðàà íü õî¸ð òàë á¿õ àéìàã, ñóìûí
ãàçðûí äààìëóóäûí ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàâ. Ò¿¿í÷ëýí “Íîãîîí
àëò” õºòºëáºð ÃÕÁÃÇÇÃ-ûí Ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí õýëòñèéí
÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ, òýíäýõèéí 10 àæèëòíûã
àíãëè õýëíèé äàìæààíä ñóðãàâ. Ýöýñò íü òóñ õºòºëáºð áýë÷ýýðèéí
ìåíåæìåíòèéí àñóóäàë õàðèóöñàí íýã ìýðãýæèëòíèéã ÃÕÁÃÇÇÃ-ò
àæèëëóóëàõàä ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿¿ëýâ.
   ̺í ÃÕÁÃÇÇÃ-ûã ªâºð Ìîíãîëûí õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäòàé
õèéæ õàìòûí àæèëëàãààã áýõæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýâ. ÃÕÁÃÇÇÃ
îäîî Áýë÷ýýðèéí ìîíèòîðèíã, ¿íýëãýýíèé ÷èãëýëýýð ìýðãýæèëòýí
õàðèëöàí ñîëèëöîæ áàéíà.


5.4.4 Ìîíãîëûí Áýë÷ýýðèéí Ìåíå��ìåíòèéí Õîëáîî (ÌÁÌÕ)

   ÌÁÌÕ ìàë÷èä, ÁÀÕ-¿¿ä, ÁÀÕÕ, òºðèéí áàéãóóëëàãà (ÒÁÁ), èõ,
äýýä ñóðãóóëèóä, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóä áîëîí áóñàä
îðîëöîãñäûí áýë÷ýýðèéí ãàçðûí çîõèñòîé ìåíåæìåíòèéí ÷èãëýëýýð
ÿâóóëæ áàéãàà ¿éë àæèëëàãààã óÿëäàí çîõèöóóëäàã. ÌÁÌÕ ÁÀÕÒ-
èéí íî¸í íóðóó áîëñîí ÁÀÕÕ, ÒÁÁ-ûã ñóìûí ò¿âøèíä ñàíàà÷ëàí
áàéãóóëæ, ñóðãàëò, íîó-õàóãààð õàíãàæ áàéíà. ÌÁÌÕ çàðèì òàëààð
“Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í áîëæ, 2007
îíä áàéãóóëäñàí áîëíî. Òóñ õîëáîî “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðòýé
íÿãò õàìòðàí àæèëëàæ, äýëõèéí 19 îðíû 120 òºëººëºã÷ îðîëöñîí
Îëîí óëñûí áýë÷ýýðèéí èõ õóðëûã çîõèîí áàéãóóëàõàä èäýâõòýé
îðîëöñîí áèëýý. Ìîíãîë óëñàä çîõèîí áàéãóóëñàí Èõ õóðëûí äàðààõ
àÿëàëûí ¿åýð òóñ õóðëûí òºëººëºã÷èä “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí
õýýðèéí òóðøèëò ñîðèëòûí àæèëòàé òàíèëöàæ, ñàíàë áîäëîî
ñîëèëöîâ. Òóñ õîëáîî ÀÍÓ-ûí Êîëîðàäîãèéí Èõ Ñóðãóóëüòàé
õàìòðàí “Õàìòûí íèéãýìëýãò òóëãóóðëàñàí áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíò”
ñýäýâò ñåìèíàðûã ìºí Ìîíãîëä çîõèîí áàéãóóëñíààð ñåìèíàðò
îðîëöîãñîä Êîëîðàäîãèéí èõ ñóðãóóëèéí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áýë÷ýýðèéí
ìåíåæìåíòèéí õàìòàðñàí ñóäàëãààíû õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëàâ.

                                                             10
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



ÌÁÌÕ ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõààñ ãàäíà
ìýäëýã ò¿ãýýõ èäýâõòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. Õîëáîî
“Íîãîîí àëò” ñîíèíã ãàðãàæ ýõëýýä áàéãàà áºãººä îäîîãîîð õî¸ð
äóãààð ãàðãààä áàéíà.


5.4.5 Ìàë à�� àõóéí ýðäýì øèí��èëãýýíèé õ¿ðýýëýí (ÌÀÀÝØÕ)

   “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð ÌÀÀÝØÕ-òýé õàìòðàí àæèëëàñíààð ÁÀÕÒ-ã
áîëîâñðóóëàõàä íààøòàé òóñ äýì áîëñîí þì. Õàðèëöàí îéëëãîëöëûí
ñàíàìæ áè÷ãèéí äàãóó ÌÀÀÝØÕ òýðã¿¿ëýõ ýðäýìòäýý òóñ õºòºëáºðèéí
õýýðèéí òóðøèëò ñóäàëãààíû àæèëä çºâëºõººð àæèëëóóëæ áàéíà.
Õºòºëáºðèéí çàëóó ñóäëàà÷äûã ÌÀÀÝØÕ-ä àæèëëóóëæ áàéãàà íü
òýäýíä ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã òàéëáàðëàõ ÷èãëýëýýð ìýäëýã, òóðøëàãàà
àðâèæóóëàõ áîëîìæ îëãîæ áàéíà. Øâåéöàðèéí õºãæëèéí àãåíòëàã
ÌÀÀÝØÕ-ä æèëäýý 1000 äýýæèíä çàäëàí øèíæèëãýý õèéõ õ¿÷èí
÷àäàë á¿õèé Òýæýýë ¿íýëãýýíèé ëàáîðàòîðè áàéãóóëàõàä ñàíõ¿¿ãèéí
äýìæëýã ¿ç¿¿ëýâ. Òóñ ëàáîðàòîðè íü Óëñûí õýìæýýíèé èòãýìæëýãäñýí
ëàáîðàòîðè áîëñíû çýðýãöýý öààøäàà îëîí óëñûí èòãýìæëýãäñýí
ëàáîðàòîðè áîëæ ºðãºæèõ þì.


5.4.6 Ìîíãîëûí òý��ýýëèéí óðãàìëûí ¿ð ¿éëä�ýðëýã÷äèéí
õîëáîî (ÌÒÓ¯¯Õ)

    Ìîíãîëûí Òýæýýëèéí óðãàìëûí ¿ð ¿éëäâýðëýã÷äèéí Õîëáîî
“Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí äýìæëýãòýéãýýð 200 îíä ÒÁÁ-ûí
ñòàòóñòàéãààð áàéãóóëàãäñàí. ÌÒÓ¯¯Õ-íû ãîë çîðèëãî íü òýæýýëèéí
íýã, îëîí íàñò óðãàìëûí ¿ðèéí íººö áèé áîëãîõ, òýæýýë ¿éëäâýðëýëèéã
íýìýãä¿¿ëýõ, äîðîéòñîí áýë÷ýýð, àòàðøñàí òàðèàëàíãèéí òàëáàéí
óðãàìëàí íºìðºãèéã íºõºí ñýðãýýõýä íü ìàë÷èä, êîìïàíè, àæ àõóéí
íýãæ áàéãóóëëàãûã ¿ðýýð õàíãàõàä îðøèíî. ͺ㺺 íýã çîðèëãî íü
ýäãýýð áàéãóóëëàãà, ìàë÷äàä áîëîìæèéí, òîãòâîðòîé ¿íý á¿õèé ¿ð
íèéë¿¿ëýõ ÿâäàë þì. “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí äýìæëýãòýéãýýð
òóñ Õîëáîî 200-2008 îíä òýæýýëèéí óðãàìëûí 218, òí ¿ðèéã
áýëòãýí 8 áàéãóóëëàãà, àæ àõóé íýãæ, èðãýäýä õºíãºëòòýé áîëîí
çàõ çýýëèéí ¿íýýð õóäàëäàí íèéë¿¿ëæ òàðèóëñíààð 66,7 òí íîãîîí
òýæýýë, 197,1 òí ºâñ, 1872,0 òí äàðø áýëòã¿¿ëñýí áàéíà.
   Òóñ Õîëáîî “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä õèéõ Íîãîîí òýæýýë
áýëòãýõ, òýæýýëèéí íýã, îëîí íàñò óðãàìëûí ç¿éëèéã øàëãàðóóëàõ,
¿ð ¿ðæ¿¿ëýõ, äîðîéòñîí áýë÷ýýð, òàðèàëàíãèéí àòàðøñàí òàëáàéí
óðãàìëàí íºìðºãèéã íºõºí ñýðãýýõ õýýðèéí òóðøèëò ñîðèëòûí
àæëûã õàðèóöàí ã¿éöýòãýæ áàéãàà þì. “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí

10
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



äýìæëýãòýéãýýð òóñ Õîëáîî Áîðíóóð ñóìûí íóòàãò 107 ãà ãàçðûã
õàøèæ,  ç¿éëèéí óðãàìëûã 9 ãà-ä òàðèàëæ, 2009 îíä 8 ãà-ä íýìæ
òàðèõ áýëòãýë àæëûã õàíãààä áàéíà. ÕÕÀÀÕ¯ß-íû õ¿ñýëòýýð ÌÒÓ¯¯Õ
òýæýýëèéí íýã, îëîí íàñò óðãàìëûí ¿ð ¿ðæ¿¿ëýõ àæëûã ºðãºòãºõººð
àæèëëàæ áàéíà. Òóñ õîëáîî òýæýýëèéí óðãàìëûí ¿ð ¿éëäâýðëýëèéí
ñèñòåìèéã ñýðãýýõ, òýæýýë ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ, äîðîéòñîí
áýë÷ýýð, òàðèàëàíãèéí àòàðøñàí òàëáàéã íºõºí ñýðãýýõ, ìýäëýã,
òóðøëàãûã ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõýä øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý.


5.4.7 Ìîíãîë Ñàðëàã Íèéãýìëýã

   “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð ñàðëàã ¿ðæ¿¿ëýã÷èä áîëîí áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð¿¿ä, ñóäàëãààíû áàéãóóëëàãûí õàìòûí àæèëëàãààã
ñàéæðóóëàõ, ñàðëàãèéí íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýëèéã ºðãºòãºõ øààðäëàãàòàé áàéãààã õàðãàëçàí ¿çýýä
Ñàðëàã íèéãýìëýãèéã 2007 îíä áàéãóóëàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýí þì. Òóñ
íèéãýìëýã “Ñàðëàãèéí íîîëóóð” æèæèã òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëæ, ìàë÷äûí
îðëîãûã íýìýãä¿¿ëýõ íààøòàé ¿ð ä¿íä õ¿ðýâ. Øâåéöàðèéí õºãæëèéí
Àãåíòëàã, “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí äýìæëýãýýð òóñ Õîëáîî Íîîñ
áîëîâñðóóëàõ áàãà îâðûí ¿éëäâýð, Ìýðãýæëèéí ñóðãàëòûí òºâèéã
Àðõàíãàé àéìãèéí Èõ Òàìèð ñóìàíä (“Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéã
õýðýãæ¿¿ëýäýã ñóì) áàéãóóëàâ.
   Ñóðãàã÷ áàãø íàðûã áýëòãýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëñíû äàðàà òóñ
õîëáîî ñàðëàãèéí õººâºð ñàìíàõ, íîîëóóð àíãèëàõ ñóðãàëòóóäûã
çîõèîí áàéãóóëæ,  àéìãèéí íèéò 20 ñóìûí 61 ìàë÷èí ºðõèéã
òºëººëñºí 78 ìàë÷íûã õàìðóóëàâ. Èõ Òàìèðò çîõèîí áàéãóóëñàí
ñàðëàãèéí õººâðèéí ¿çýñãýëýí, äóóäëàãà õóäàëäààíû ¿åýð ìàë÷èä
ñàðëàãèéí õººâºð áîëîâñðóóëäàã  êîìïàíèä 1.7 òí õººâºð
õóäàëäñàí áàéíà. Ìàë÷èä 1-ð çýðãèéí 1 êã õººâðèéã 700-000 òºã.,
2-ð çýðãèéíõèéã 200-2700 òºã., -ð çýðãèéíõèéã 920-100 òºã-ººð
õóäàëäæýý.


5.5 Áýë÷ýýð àøèãëàã÷äûí õýñãèéí òîãòîë�îîíû îëîëò
àì��èëò
   ÁÀÕ-¿¿ä “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí áàðèìòàëæ áàéãàà çàð÷ìûí
äàãóó àøèãëàæ áóé áýë÷ýýðèéíõýý õèëèéã ººðñ人 òîãòîîæ,
óëàìæëàëò äàäàë þì óó áàéãàà áýë÷ýýðèéí ãàçðûã á¿õ ãèø¿¿í
àäèë òýãø àøèãëàõààð õýëýëöýæ òîõèðñîí øèíý òîõèðîëöîîíäîî
òóëãóóðëàí ä¿ðýì æóðìàà áîëîâñðóóëæ áàéíà. Àøèãëàõ áýë÷ýýðèéíõýý
õèë çààãèéã ìàë÷èä ººðñ人 òîãòîîæ áàéãàà íü áýë÷ýýðèéã äóð

                                                              10
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



çîðãîîð ÷ºëººòýé àøèãëàõûí õîð óðøãèéã àðèëãàõ ÷óõàë àëõàì áîëæ
áàéíà. Áýë÷ýýðèéí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíòèéí ÷èãëýëýýð ÁÀÕ-¿¿äèéí
îëñîí àíõíû àìæèëòûã õàðæ áîëîõîîð áàéíà.
   “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð ìàë÷äûí îðîëöîîòîéãîîð áýë÷ýýð
àøèãëàëòûí íýãæèéí õèëèéã òîãòîîõ àðãàç¿éã áîëîâñðóóëàõ àæèëä
îðîëöñîí áîëíî. Ãàçðûí õàðèëöàà, áàðèëãà, ãåîäåçè, çóðàãç¿éí
ãàçàð “Ñóìûí òóõàéí æèëèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãºº”
íýðòýé ýíýõ¿¿ àðãà÷ëàëûã 2006 îíä àëáàí ¸ñîîð áàòëàí ãàðãàâ.
Äýëõèéí áàíêíû ñàíõ¿¿æèëòòýé Ãàçðûí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíò òºñºë
Çàñãèéí ãàçðûí àëáàí ¸ñíû ýíý àðãà÷ëàëûã õýðýãëýæ áàéãàà áºãººä
ãàçðûí çóðàã ¿éëäýõ áîëîí áóñàä òåõíèêèéí àæëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ
áàéíà. Òóñ àðãà÷ëàëûã àøèãëàí 2007-2008 îíä 1 àéìãèéí 276 ñóìûí
ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëæ, 6.9 ñàÿ ãà
áýë÷ýýðèéí ãàçðûã áýë÷ýýð àøèãëàëòûí 288 íýãæèä õóâààæýý.
Ãýõäýý ýíý àðãà÷ëàëûã õýðýãæ¿¿ëýõýä àõèö ãàð÷ áàéãàà ÷ ãýñýí ýíý
àæèëä ìàë÷äûí îðîëöîîíû áàéäàë áîëîí ãàçðûí òºëºâëºëòèéã
õýðýãæ¿¿ëýõýä ñóìäûí õºðºíãº íººö õàíãàëòòàé áàéñàí ýñýõòýé
õîëáîîòîé õýä õýäýí àñóóäàë áàéãàà þì.
    Òóõàéí ãàçàð íóòãèéí áàéãàëèéí îíöëîã, óëàìæëàëààñ õàìààðàí
áýë÷ýýð àøèãëàëòûí íýãæèéí õèëèéã òîãòîîõ îëîí õóâèëáàð
áàéæ áîëîõ íü “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ áóé ñóìäàä
àæèãëàãäàâ. ¯¿íä: 1) çºâõºí ºâºë溺, õàâàðæààíû áýë÷ýýðèéã
õóâààõ (6%); 2) Çóí, íàìðûí óëèðàëä àøèãëàõ íóòãèéã õàðãàëçàí
õèëèéã òîãîîõ (9%); ) Æèëèéí äºðâºí óëèðëûí ñýëãýýíèé íóòãèéã
õàìðóóëàí áýë÷ýýð àøèãëàëòûí íýãæèéã áàéãóóëàõ (2%). Íèéò ÁÀÕ-
èéí 90% íü áàãèéí õèëèéí õ¿ðýýíä ÁÀÕ-èéí õèëèéã òîãòîîñîí áàéâ2.
ªºðñäèéí òîãòîîñîí õèë çààãèéí õ¿ðýýíä àìüäàð÷ áàéãàà ìàë÷èä
ÁÀÕ-èéí ãèø¿¿í áîëîõ áºãººä òóõàéí íóòàãò îëîí æèë àìüäàð÷ áóé
íýã ÷ ìàë÷íûã ÁÀÕ-èéí ãèø¿¿íýýñ õàñ÷ áîëîõã¿é. Ýíý áîë õàìòûí
íèéãýìëýãò òóëãóóðëàñàí íººö àøèãëàõ çàð÷ìûã õ¿ëýýí çºâøººðºõ
çàéëøã¿é øààðäëàãà þì.
    ÁÀÕ-ãýýð çîõèîí áàéãóóëàãäñàí ìàë÷èä õàðèëöàí õ¿ëýýõ ¿¿ðýã,
õàðèóöëàãààð áèå áèåòýéãýý õîëáîãääîã. Ñàäàí òºðëèéí õýëõýý,
íèéãìèéí óëàìæëàëò õýì õýìæýý, ¿íýò ÷àíàð, ñ¿ëæýýãýýð òîãòîîãäñîí
áè÷èãäýýã¿é õóóëèóä ÷ áàñ ìàë÷äûã æèæèã á¿ëýã õýëáýðò íýãòãýí
õîëáîõ íü áèé. ͺ㺺òýéã¿¿ð ÁÀÕ-¿¿äèéí äèéëýíõ íü ãîë ãîðõè, óñò
öýãèéí ýðãýí òîéðíû íóòãèéã íèéòýýð àøèãëàõòàé õîëáîãäñîí ¿éë
àæèëëàãààíû äýã æóðàìòàé áàéäàã. Çóíû áýë÷ýýðèéã óñò öýã áàðààäàí
àøèãëàñíààñ ¿¿äýí óñíû õîìñäîë ¿¿ñýõýýñ áîëîí áàéãàëü öàã óóðûí
õ¿íä íºõö뺺ñ äàéæèí ºâëèéí öàãò í¿¿äýë ñóóäàë õèéäãýýñ áîëîîä
ãîë òºëºâ ýíý äýã æóðàì çºð÷èãäºõ íü áèé.
   ÁÀÕ-¿¿ä îäîî áîëòîë ä¿ðýì æóðàì áàòëàõ, àëèâàà ýòãýýäýä

106
                              ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



øèéòãýëèéí ìåõàíèçì õýðýãëýõ ýðõç¿éí ñòàòóñ, ýðõ ìýäýë áàéõã¿é
áàéíà. Çàðèì á¿ëãèéí ìàë÷èä òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà (ÒÁÁ) þì óó
õîðøîîëîë õýëáýðýýð á¿ðòã¿¿ëáýë õóóëèéí ñóáúåêò áàéäëààð ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëîìæòîé ãýæ ¿çäýã.
   “Áèäíèé áîäîæ áàéãààãààð ÁÀÕ õóóëèéí ýòãýýäèéí ñòàòóñòàé
áîëáîë áýë÷ýýðèéí àøèãëàëò, ìåíåæìåíòèéí ä¿ðìèéã òîãòîîõ
àëáàí ¸ñíû ýðõòýé, õóóëü ¸ñíû á¿ðýí ýðõ ìýäýëòýé áîëíî.” - õýìýýí
Òºâ àéìãèéí ªíäºðøèðýýò ñóìûí “Áýðõ” ÁÀÕ-èéí ìàë÷èä ¿çýæ
áàéíà.
   “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð ìàë÷äàä òýòãýëãèéí çýýë îëãîõ, òýäíèéã
áàíêíû çýýëýýñ õàðààò áóñ áàéëãàõ, ìàë÷äûí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà,
èòãýëöëèéã äýýøë¿¿ëýõ, Áýë÷ýýð àøèãëàëòûí õýñãèéí ñàíõ¿¿ãèéí
÷àäàâõèéã äýýøë¿¿ëýõ, ÁÀÕ-èéí ººðèé㺺 ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ÷àäàâõèéã
áýõæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ÁÀÕ-èéí äóíäûí ñàíã áàéãóóëàõûã äýìæèí
àæèëëàæ áàéíà. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä 8 ÁÀÕ-èéí 10 ºðõ õàäãàëàìæ,
çýýëèéí ñèñòåìä øóóä íýãäýí îðæ, 2000 ãàðóé ºðõ õºíãºëºëòòýé
çýýë àâ÷ ¿ð øèìèéã íü õ¿ðòæýý1. “Íîãîîí àëò” õºòºëáºð ñàéí çîõèîí
áàéãóóëàãäñàí á¿õ ÁÀÕ-ò óðàìøèë áîëãîí òýíö¿¿ õýìæýýíèé ñàí
á¿ðä¿¿ëæ, õàäãàëàìæèéí 0 õóâèéã îëãîñîí áàéíà. Èéì äóíäûí ñàí
áàéãóóëæ, ýðãýëòýíä îðóóëñíààð ìàë÷èä á¿ëýã õýñãýýðýý õºäºë㺺íä
îðæ, áàíêóóä ÁÀÕ-¿¿äýä íàéðñàã áèø ýñâýë çàéëøã¿é õýðýãöýý ãàðàõ
¿åä òýð äîð íü çýýë îëãîäîãã¿é áîëîõîîð ìàë÷èí ºðõ¿¿äèéí èòãýë
¿íýìøèë ÷ íýìýãäýæ áàéíà. Ýíý àðãà õýìæýý ìºí óðüä ºìíº íü á¿ðýí
òºãñ îéëãîäîãã¿é áàéñàí õàäãàëàìæòàé áîëîõ óðàì çîðèãèéã ìàë÷äàä
òºð¿¿ëæ ºãºâ. Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí îëîí àðãà õýìæýý áàéãàà ÷ ýðãýëòèéí
ñàíãèéí ¿ð ºãººæèéã ¿íýëýõäýý áîëãîîìæòîé õàíäàõ õýðýãòýé þì.
“Íîãîîí àëò” õºòºëáºð ýõíèé øàòàíäàà áàéãàà áºãººä øèíýëýã àëõìûã
ñàéøààí õ¿ëýýí àâ÷, òîìîîõîí ººð÷ëºëò àæèãëàãäàõààð õóãàöàà
ºíãºðººã¿é áàéíà. Ò¿¿ãýýð ÷ çîãñîõã¿é õàäãàëàìæ, çýýë, îðëîãî îëîõ,
áèçíåñ ýðõëýõ, áîðëóóëàëòûí ÷èãëýýðõ ñóðãàëò õàíãàëòã¿é áàéíà.
Õºòºëáºð õî¸ðäàõü ¿å øàòíûõàà ¿éë àæèëëàãààíä äóíäûí ñàíãèéí
ýðãýëòèéí àñóóäàëä èë¿¿ àíõààðàõ þì.
   Çàðèì ÁÀÕ îòðîîð èðñýí ìàë÷äààñ áýë÷ýýðèéí òºëáºð àâàõ
îðîëäëîãî õèéñýí áºãººä õóðààñàí ìºí㺺 äóíäûí ñàíä òóøààæ
áàéíà.
   “Íîãîîí àëò” õºòºëáºðèéí I ¿å øàòàíä óñæóóëàëòûí ñèñòåì
áàéãóóëàõ, õàäëàíãèéí òàëáàéã õàøèæ õàìãààëàõ, çàì çàñàõ,
ãàð áîëîí èíæåíåðèéí õóäãèéã ñýðãýýí çàñâàðëàæ àøèãëàëòàíä
îðóóëàõ çýðýã ¿éë àæèëëàãààã ìàë÷äûí áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ¿íäñýí äýýð àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýâ. Çàâõàí àéìãèéí
Òýëìýí ñóìàíä çàðèì ìàøèí òåõíèêèéã íèéë¿¿ëæ, ãèø¿¿ääýý
¿éë÷ëýõ òåõíèêèéí õîðøîîíû ¿íäýñ ñóóðèéã òàâèâ.

                                                               107
         ÌÎÍÃÎËÛÍ ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ ÕÎËÁÎÎ



   Èõýíõ íóòàãò ÁÀÕ-¿¿ä ÁÀÕ-èéí õîëáîî õýìýýõ ºðãºí õ¿ðýýòýé
áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà äî𠺺ðñ人 íýãäýæ çîõèîí áàéãóóëàëòàä
îðæ ýõëýýä áàéíà. Òóñ õîëáîî ÁÀÕ-¿¿äèéí áàéð ñóóðèéã óëñ òºðèéí
ò¿âøèíä ºì㺺ëºí áýõæ¿¿ëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. ̺í ÁÀÕ-¿¿äèéí
áîëîí àéìàã õîîðîíäûí ìàë÷äûí í¿¿äýë, ÁÀÕ-¿¿ä áîëîí ñóì
õîîðîíäûí çºð÷ëèéí ìåíåæìåíòèéã çîõèöóóëàõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý.
Öààøèä ñóäàëæ ¿ç¿¿øòýé ÁÀÕÕ-íû ººð íýã ¿¿ðýã áîë ãèø¿¿ääýý
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ àñóóäàë þì.


5.6 Ä¿ãíýëò
   Õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóä Ìîíãîëä õàìòûí çàð÷èìä òóëãóóðëàñàí
áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéã íýâòð¿¿ëýõ ãóðâàí ¿íäñýí õàíäëàãûã
õýðýãëýñýí áàéíà. Òîãòâîðòîé àìüæèðãàà òºñºë (ÒÀÒ) áîëîí ÁÀÕÒ íü
ÃÕÁÃÇÇÃ-ûí áàòàëñàí áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí íóòàã äýâñãýðèéí
çàð÷èìä ò¿øèãëýäýã áºãººä ¿¿íèéã Áýë÷ýýðèéí òóõàé õóóëèéí òºñºëä
îðóóëæýý. ÒÀÒ áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí òºëºâëºãººã ìàë÷äûí
á¿ëãèéí îðîëöîîòîéãîîð áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä
îðîí íóòãèéí óäèðäëàãà, ÷àäàâõèä òóëãóóðëàäàã áàéõàä ÁÀÕÒ íü
ìàë÷äàä ò¿øèãëýí äîîðîîñ äýýø ÷èãëýñýí èë¿¿ ýð÷èìëýã õàíäëàãûã
õýðýãëýæ áàéíà. Èéì íºõöºëä áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéã òºëºâëºõ,
õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã îðîí íóòãèéí Áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéí õîëáîî,
ò¿¿íèé ñóðãàæ áýëòãýñýí ÒÁÁ áîëîí îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû
äýìæëýã á¿õèé ÁÀÕ-¿¿ä, ÁÀÕÕ óäèðäàíà. ͺ㺺 òàëààñ Ãàçðûí
òîãòâîðòîé ìåíåæìåíò, öºëæèëòòýé òýìöýõ òºñºë (ÃÒÌÖÒÒ) ìàë÷äûí
ñàéí äóðûí á¿ëã¿¿äýä òóëãóóðëàæ áàéíà. Ìàë÷äûí ñàéí äóðûí
á¿ëã¿¿ä õýìæýýíèé õóâüä áàãà, ñàäàí òºðëèéí õýëõýý õîëáîîíä
òóëãóóðëàäàãèéíõàà õóâüä èë¿¿ íÿãò ýâëýëäýí íýãääýã ìýò áîëîâ÷
èéì á¿ëã¿¿äèéí çàãâàð áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàõ ÿâäëûã
çîãñîîæ ÷àäàõ íü ýðãýëçýýòýé þì.
   ÁÀÕÒ-íû ãîë øèíýëýã òàë íü íóòàã äýâñãýðò ò¿øèãëýñýí ìàë÷äûí
á¿õýë á¿òýí áàéãóóëëàãà áîëñîíä îðøèíî. Áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéã
óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíààñ ìàë÷äàä
ººðñäºä íü øèëæ¿¿ëýõýä èéì áàéãóóëëàãà øààðäëàãàòàé. Òóõàéí
íóòãèéí á¿õ ìàë÷èí íýã áàéãóóëëàãàä õàðüÿàëàãäàæ áàéæ ë õîîðîíäîî
áîëîí áóñàä ÁÀÕ-¿¿äòýé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí àñóóäëààð õýëöýë
áàéãóóëæ, áýë÷ýýðèéã äóð çîðãîîð àøèãëàõ ÿâäëûã õÿíàëòäàà àâ÷
õÿçãààðëàæ ÷àäíà. Ãýõäýý ÁÀÕ-¿¿ä ìåíåæìåíòèéí ¿éë àæèëëàãààã
äàíãààðàà ã¿éöýòãýæ ÷àäàõã¿é þì. ÁÀÕ-èéí õ¿ðýýíä áîëîí ÁÀÕ-
¿¿äèéí õîîðîíä õàðèëöàí òîõèðîëöñîí ä¿ðýì æóðìûã õ¿÷ëýí
õýðýãæ¿¿ëýõýä òóñëàõ ¿¿ðýãòýé, ºíººã õ¿ðòýë áýë÷ýýð àøèãëàõ ýðõèéã
îëãîõ ýðõ ìýäýëòýé áàéñààð èðñýí àéìàã, ñóìäûí çàñàã çàõèðãààíû

108
                             ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



äýìæëýã, õàìòûí àæèëëàãàà ÁÀÕ-¿¿äýä íýí õýðýãòýé áàéíà. Ò¿¿íýýñ
ãàäíà ÁÀÕÕ, ÒÁÁ-ûí àæèëòíóóäûí òåõíîëîãèéí õ¿÷òýé äýìæëýã ÁÀÕ-
¿¿äýä øààðäëàãàòàé áàéíà. ÒÀÒ áîëîí ÃÒÌÖÒÒ-èéí õýðýãëýæ áàéãàà
çàð÷ìûã áîäâîë ÁÀÕÒ ìàë÷äûí ò¿âøèíä ¿ëýìæ ýð÷èìòýé çîõèîí
áàéãóóëàëòûí õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàæ áàéãàà íü òîäîðõîé þì.
   Ýäãýýð ãóðâàí çàð÷èì ìàë÷äûã äýìæäýã áàéãóóëëàãóóäûí õ¿ðýýíä
¿éë÷èëæ áàéíà. “Íîãîîí àëò” òºñºë èéì îëîí áàéãóóëëàãàòàé ýð÷èìòýé
õàìòðàí àæèëëàæ, òýäýíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áàéíà. Òóõàéëáàë òóñ
òºñºë ÁÀÕ-¿¿äýä áýë÷ýýð îëãîõ æèøèã çàð÷ìóóäûã áîëîâñðóóëàõàä
íü ÃÕÁÃÇÇÃ-ò äýìæëýã ¿ç¿¿ëýâ. Ãýõäýý áýë÷ýýðèéí õèëèéã òîãòîîõ,
ºâºë溺 õàâàðæàà áîëîí íèéò áýë÷ýýðèéí ãàçðûã îëãîõ àñóóäàë
ýêîëîãèéí á¿ñ¿¿äýýð õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. Áýë÷ýýðèéí õèëèéã
òîãòîîæ ÁÀÕ-¿¿äýä îëãîõ íü íàðèéí òºâºãòýé àñóóäàë ìºí áºãººä
ýíý ¿éë ÿâöûã íààøòàéãààð õÿíàæ, òóñàëæ äýìæèõ ÷àäàâõè ñóìäûí
óäèðäëàãàä áàéõã¿é áàéãàà íü ñàíàà çîâîîæ áàéíà.


Òýìäýãëýãýý
   1
     “Íèéòèéí íººö”, “íèéòèéí ºì÷” ãýñýí íýð òîìú¸îíû õýðýãëýý
çàðèìäàà áóäëèàí õóòãàäàã. “Íèéòèéí íººö” ãýäýã íü òóõàéí
íººöèéí ýäèéí çàñàã, ýêîëîãèéí øèíæ ÷àíàðûã ãàðãàäàã áîë,
“íèéòèéí ºì÷” íü õóóëü ¸ñíû ýçýìøëèéí õýëáýð áàéäàã. ͺºö õóâü
õóâèéí þì óó õàìòûí ýçýìøëèéíõ áàéæ áîëîõ áºãººä ò¿¿íä òºðºë
á¿ðèéí ýðõ ìýäëèéí öóãëóóëãà íýãäýí íèéëäýã (Ostrom, 200:339).
Ýäãýýðýýñ àøèãëàõ, ýçýìøèõ, ºì÷ëºõ ýðõ îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé.
Ýçýìøèë íü áóñäûã îðóóëàõã¿é áàéõ ýðõ ìºí áîëîâ÷ ºì÷ëºõòýé
àäèë õóäàëäàõ þì óó ò¿ðýýñëýõ ýðõã¿é. Àðãà òåõíèêèéí õóâüä àâ÷
¿çâýë àøèãëàã÷äûí õýñãèéí ìýäëèéí íèéòèéí ýçýìøëèéí íººö íü
äóð çîðãîîð àøèãëàõ õýëáýð áèø þì. Ó÷èð íü íººöèéí àøèãëàëò
íèéòèéí ýçýìøëèéí çàðèì õýëáýðýýð õÿçãààðëàãääàã. Íèéòèéí
ºì÷èéã àøèãëàõ, ýçýìøèõ çºâøèëöºë íü íººöèéí òîãòâîðòîé
ýçýìøëèéí õºø¿¿ðãèéã áèé áîëãîäîã òºëºâëºëòèéí àþóëã¿é
áàéäëààð õàíãàäàã.

   2
     “Íîãîîí àëò” Áýë÷ýýðèéí          ýêîñèñòåìèéí     óäèðäëàãà
õºòºëáºðèéí òàéëàí, 2008 îí

   3
     ÁÀÕ-èéí ãèø¿¿ä äóíäûí ñàíãààñàà ñàðä 2 %-èéí õ¿¿òýé
çýýëèéã íýã óäàà äýýä òàë íü 3 ñàðûí õóãàöààãààð àâäàã. Ãýòýë
áàíêíû çýýëèéí ñàðûí õ¿¿ 2.8-3.5% áàéäàã (Èõ Òàìèð ñóìûí ÒÁÁ
-ûí òýðã¿¿íèé ÿðèà)

                                                              109
      ÇÓÐÃÀÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ:

      ÁÝË×ÝÝÐÈÉÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ
      ÌåÍåÆÌåÍÒ ÕÈÉÕÝÄ ÍÓÒÀÃ
      ÄÝÂÑÃÝÐÒ ÒÓËÃÓÓÐËÀÑÀÍ
      ÕÀÌÒÛÍ ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ
      ïÉÖÝÒÃÝÕ ÁÎËÎÌÆ




110
                              ÌÎÍÃÎËÛÍ ÌÀË×ÄÛÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ



   Áèä Òàâäóãààð á¿ëýãò Ìîíãîëûí áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíò õèéõ
áàéãóóëëàãûí òàëààð àâ÷ ¿çýí, õàíäèâëàã÷äûí ãàðãàñàí ãóðâàí
ººð ñàíàà÷ëàãà áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíò õèéõ áàéãóóëëàãûí ñ¿ëæýý
áàéõã¿é áàéãààä õýðõýí õàíäñàíûã õýëýëöñýí áèëýý. Òóñ á¿ëýãò
õàìòûí íèéãýìëýãò òóëãóóðëàñàí áýë÷ýýðèéí ìåíåæìåíòèéã
àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîí õàìòûí áàéãóóëëàãóóäûí òîãòâîðò ¿éë
àæèëëàãààã õàíãàõóéö íºõöë¿¿äèéí òàëààð õèéñýí òóñãàé ñóäàëãààíû
ãîë ãîë ¿ð ä¿íã áàçàæ ãàðãàñàí. “Õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû ñóäàëãàà”
ãýñýí ýíýõ¿¿ ñóäàëãàà “Ìàë÷äûí àìüæèðãààíû ñóäàëãàà”-íû íýìýëò
õýñýã áîëîâ÷ õàìòûí áàéãóóëëàãóóäûã èë¿¿ íàðèéâ÷ëàí ñóäàëñàí
áîëíî.
    Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààãààð õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíä òóëãóóðëàñàí
ÁÀÕ-èéí òîãòîëöîî íü 1) áýë÷ýýðèéí áîëîí ìàëûí á¿òýýìæèéã
äýýøë¿¿ëñíýýð ìàë÷äûí àìüæèðãààã ñàéæðóóëàõàä äîðâèòîé õóâü
íýìýð îðóóëæ áàéíà óó? (2) áýë÷ýýðèéí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíò
õèéõýä ºíººãèéí ¿ð ºãººæã¿é çîõèöóóëàëòûã îðëîæ ÷àäàõ óó?
ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàõûã õè÷ýýñýí þì. Öààøèëáàë òîãòâîðòîé
àìüæèðãààíä íºëººëºõ ÷óõàë óðüäà÷ íºõöºë áîëñîí ÁÀÕ-¿¿ä áîëîí
ìàë÷íû á¿ëã¿¿äèéí õàìòäàà àæèëëàæ, ñóðàëöàõ ÷àäàâõèéã ¿íýëíý.
Ìàë÷íû á¿ëãèéí áàéãóóëëàãûã áèé áîëãîõîä íóòàã äýâñãýðò òóëãóóðëàõ
çàð÷ìûã õýðýãëýõ íü áýë÷ýýðèéí áîëîí ìàë àæ àõóéí òîãòâîðòîé
ìåíåæìåíòýä õ¿ðãýæ, ýäãýýð á¿ëã¿¿ä íü a) áèå äààñàí á) îðîí íóòãèéí
çàñàã çàõèðãààíû äýìæëýã àâäàã â) ººðñäèéí ¿éë àæèëëàãààíäàà
àðãà ç¿éí çºâëºìæ, ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã àâàõ áîëîìæòîé áàéíà
ãýñýí òààìàãëàë ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû ¿íäýñ áîëæ áàéãàà þì. Õàìòûí
¿éë àæèëëàãààíû ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí ìàë÷íû áàéãóóëëàãóóä íü
õàíäèâëàã÷äûí îðîëöîîòîéãîîð áàéãóóëàãäàæ öààä òàë íü çóðãààí
æèë îðøèí áàéãàà áºãººä õàíäèâëàã÷äûí òºñëèéí äýìæëýãòýéãýýð
¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéãàà ó÷èð äýýðõ òààìàãëàëûã áàòëàõ þì
óó íÿöààõ áîëîìæã¿é þì.
   Äýýð äóðäñàí õî¸ð ¿íäñýí àñóóëòàä õàðèóëàõûí òóëä Ìîíãîë
óëñûí àãðî-ýêîëîãèéí òàâàí á¿ñèéí äºðâèéã íü õàìàðñàí ýêîëîãè,
ýäèéí çàñãèéí øèíæýýðýý ÿëãààòàé çóðãààí õýñýãò (ºíäºð óóë, îéò
õýýð, òàðèàëàí ýðõýëäýã îéò õýýð, òºâèéí õýýð, ìà