VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Nhân lo i ñang ñ ng trư c nh ng tri n v ng phát tri n to l n do ti n b khoa h c và công ngh ñem l i. M t khác l i ñang ph i ñ i ñ u v i nh ng v n ñ vô cùng gay c n v tài nguyên thiên nhiên và môi trư ng. So sánh v i nhi u qu c gia trên th gi i, Vi t Nam ñang có ngu n tài nguyên nư c l c ñ a khá phong phú và ña d ng. Tuy nhiên v i ti n trình gia tăng dân s , thâm canh nông nghi p, ñ y m nh công nghi p hoá, hi n ñ i hoá, ñô th hoá, tài nguyên và môi trư ng nư c l c ñ a c a Vi t Nam ñang thay ñ i h t s c nhanh chóng và ñang ñ i m t v i nguy cơ c n ki t v s lư ng, ô nhi m v ch t lư ng, tác ñ ng tiêu c c t i cu c s ng c a nhân dân và s lành m nh v sinh thái c a c nư c. Tình tr ng này ñang di n bi n như th nào và tri n v ng s ñư c gi i quy t ra sao, ph n vi t sau ñây góp ph n tr l i câu h i quan tr ng ñó.
ð c ñi m c a tài nguyên và môi trư ng nư c l c ñ a
Thu n l i cơ b n: tài nguyên nư c tương ñ i phong phú V nư c m t, trung bình hàng năm lãnh th Vi t Nam nh n ñư c t không trung 1.944mm nư c mưa. Trong ñó kho ng 1.000mm b c hơi tr l i không trung, s còn l i hình thành trên lãnh th nư c ta m t lư ng nư c m t kho ng 310 t m3. Tính bình quân, m i ngư i dân Vi t, có 3.870m3 nư c mưa m i năm ho c 10,6m3, t c 10.600 lít nư c m i ngày. Trong lúc t i các nư c công nghi p phát tri n hi n nay, t ng nhu c u v nư c trong m t ngày bình quân theo ñ u ngư i, cũng ch vào kho ng 7.400 lít/ngư i.ngày; bao g m 340 lít cho sinh ho t, 2.540 lít cho nông nghi p và 4.520 lít cho công nghi p [45]. nư c ta, t i các ñô th l n lư ng nư c sinh ho t c p cho m i ngư i/ngày hi n nay ch m i vào kho ng 100 - 150 lít [33]. ð i v i nông thôn, m c tiêu là cung c p cho m i ngư i dân m i ngày 70 lít vào năm 2010, và 140 lít vào năm 2020. Ngu n nư c ng t t mưa ñã vư t khá xa yêu c u v c p nư c. Ngoài ngu n nư c m t t mưa, Vi t Nam hi n còn có ngu n nư c r t l n, do các con sông ñem t lãnh th các nư c ngoài vào. Lư ng nư c này ư c tính kho ng 520 t m3, g p 1,7 l n lư ng nư c ng t hình thành trong nư c. M t s sông xuyên biên gi i khác như sông Kỳ Cùng L ng Sơn, B ng Giang Cao B ng, chuy n nư c t Vi t Nam qua Trung Qu c. Tuy nhiên, lư ng này không ñáng k so v i t ng lư ng nư c hình thành trên lãnh th Vi t Nam . Các ph lưu c a sông Mê Công, như N m R m, Sê Kông, Sê Băng Hiêng, Sê San, Srê Pok chuy n m t lư ng nư c khá l n t Vi t Nam vào các nư c láng gi ng, nhưng r i t các nư c này nư c l i ch y tr v ð ng b ng sông C u Long. T ng h p ngu n nư c hình thành trên lãnh th qu c gia và t nư c ngoài ch y vào, Vi t Nam có t ng lư ng nư c m t trung bình năm b ng kho ng 830 t m3, trong ñó ph n hình thành trong nư c là 310 t , chi m 37%; ph n t nư c ngoài vào là 520 t , chi m 63%. Nư c t n t i trong sông, h , kênh, r ch, ñ m phá. T i ñây nư c ñư c lưu gi , v n chuy n, chuy n hoá, cung c p cho nhu c u c a ngư i cùng sinh v t và góp ph n t o nên tài nguyên ña d ng sinh h c và c nh s c thiên nhiên vô cùng phong phú. B ng II.1. S li u so sánh tài nguyên nư c c a m t s gi i (WRI), 2003 qu c gia c a Vi n Tài nguyên th
1 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Theo s li u và cách tính c a nư c ta thì lư ng nư c m t là 10.375m3/ngư i, chênh l ch kho ng 7% V nư c dư i ñ t, nư c ta cũng có ti m năng tương ñ i l n. T ng tr lư ng có ti m năng khai thác ñư c trên c nư c c a các t ng tr nư c trên toàn lãnh th , chưa k ph n h i ñ o, ư c tính g n 2000 m3/s, tương ng kho ng 60 t m3/năm. Tr lư ng này thay ñ i nhi u theo các vùng: d i dào nh t ð ng b ng sông H ng, ð ng b ng sông C u Long, ðông Nam B ; khá nhi u Tây Nguyên và ít hơn t i các vùng núi Tây B c, ðông B c và duyên h i B c và Nam Trung B . Tr lư ng giai ño n tìm ki m và thăm dò sơ b m i ñ t kho ng 8 t m3/năm, t c kho ng 13% t ng tr lư ng. Tính ñ n năm 1999 tr lư ng nư c ng m ñư c ñi u tra, ñánh giá và xét duy t c p công nghi p (A+B) là 1.675.930m3/ngày và 12.855.616m3/ngày c p tri n v ng (C1+C2) [19]. Hi n nay t ng lư ng ñã khai thác ch m i vào kho ng 5% t ng tr lư ng. Trong các năm t i lư ng khai thác có th lên ñ n kho ng 12 t m3/năm [32]. Vi t Nam cũng có kho ng 400 ngu n nư c khoáng và nư c nóng ñã ñư c kh o sát, trong ñó 287 ngu n ñã ñư c khai thác [3]. nư c ta tài nguyên nư c không ch có giá tr ñ i v i nhu c u sinh ho t, s n xu t, mà còn là ngu n năng lư ng s ch v i công su t ti m năng lên t i hàng v n MW; ngu n v t li u c a r t nhi u ngành s n xu t; cơ s c a các ngành th y s n, giao thông; là nhân t quan tr ng cho s phát tri n c a các h sinh thái, quy t ñ nh ch t lư ng c a cu c s ng v t ch t và tinh th n c a con ngư i. Bên c nh thu n l i cơ b n nói trên tài nguyên nư c c a nư c ta có nhi u khó khăn và ph c t p. Khó khăn th nh t: 2/3 t ng lư ng nư c m t ph thu c vào nư c ngoài Như trên ñã trình bày, 63% t ng lư ng dòng ch y nư c m t trên lãnh th Vi t Nam là t các nư c láng gi ng: Trung Qu c, Thái Lan, Mianma, Lào và Campuchia ch y vào. Các nư c này ñ u ñang trong ti n trình công nghi p hoá, hi n ñ i hoá, ñô th hoá, phát tri n nông nghi p, d ch v m t cách nhanh chóng, d n t i yêu c u t n d ng tài nguyên nư c s n sinh trên lãnh th c a
2 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
mình. Ch ñ th y văn c a các dòng sông xuyên biên gi i ch y vào nư c ta s thay ñ i. Dòng ch y nư c s có th ñư c ñi u ti t theo hư ng có khi không phù h p v i yêu c u c a nư c ta. Kh i lư ng nư c c n cho sinh ho t, canh tác, ñ y m n, giao thông th y vào mùa khô có th s không còn như trư c. Ch t lu ng nư c c a m t s dòng sông sau khi ñã ti p nh n x th i t nhi u ñô th , khu dân cư, khu nông nghi p trên các vùng thư ng lưu s không còn trong s ch như hi n nay. N u trong tương lai các qu c gia thư ng ngu n sông Mê Công s s d ng m t lưu lư ng nư c kho ng 1.200 - 1.500m3/s trong mùa khô, thì ð ng b ng sông C u Long s có nguy cơ thi u nư c. N n xâm nh p m n s ñe d a toàn vùng. Nhìn m t cách lâu dài, không th kh ng ñ nh là nư c ta s luôn luôn có tài nguyên nư c v i t ng lư ng là 830 t m3/năm, mà ph i d a ch y u trên 310 t m3/năm hình thành trên lãnh th . Lư ng nư c trên ñ u ngư i s ph i tính theo dân s n ñ nh kho ng 100 tri u ngư i. Khó khăn th hai: tài nguyên nư c phân b r t không ñ u theo không gian và th i gian Lư ng mưa trên lãnh th nư c ta phân b r t không ñ u theo không gian. Bình quân toàn lãnh th lư ng mưa năm là 1.944mm. Tuy nhiên, có nh ng nơi lư ng mưa này ñ t 8.000mm như B ch Mã (Th a Thiên - Hu ) 5.000mm như B c Quang (Hà Giang). Trong lúc ch có 700mm Phan Rang, th m chí 400mm Phan Rí. Trong t ng ph m vi lãnh th nh hơn như t nh, huy n, lư ng mưa phân b cũng r t không ñ u. T i t t c các vùng, hàng năm lư ng nư c trong kho ng ba tháng mùa lũ chi m 75 - 85% t ng lư ng nư c trong năm. Trong mùa khô, kéo dài t 5 ñ n 6 tháng, lư ng dòng ch y trên r t nhi u con sông ch vào c 15 - 20% t ng lư ng dòng ch y năm. Trong năm 2002 nhi u t nh Tây Nguyên và duyên h i Nam Trung B , trong 3 - 4 tháng h u như không có gi t mưa nào. Trong năm 2003 nhi u t nh Tây Nguyên, duyên h i mi n Trung ñ u không có mưa su t trong 3 tháng mùa hè. Lư ng dòng ch y trong sông, t ng h p c dòng ch y hình thành trong và ngoài lãnh th , cũng phân b r t không ñ u. L y theo s li u c a “H sơ ngu n nư c, 2002” [38] thì su t dòng ch y năm bình quân c a c nư c ta là 2,642 tri u m3/km2.năm. Vùng ðông B c, v i di n tích b ng 65.327km2, có su t dòng ch y năm là 0,236 tri u m3/km2. Vùng ð ng b ng sông C u Long v i di n tích b ng 39.706km2, có su t dòng ch y năm kho ng 12,79 tri u m3/km2, g p 54 l n su t c a vùng ðông B c. Khác bi t gi a các vùng khác cũng tương ñ i l n. Trong b i c nh chung c nư c như v y, s phân b nư c không ñ u theo không gian và th i gian làm cho tình tr ng thi u nư c v mùa khô và lũ l t tàn phá m nh m vào mùa mưa tr nên ñ c bi t tr m tr ng t i m t s nơi. T l gi a lưu lư ng t i ña và lưu lư ng c c ti u c a m t s con sông lên t i 1.000, th m chí 10.000 l n. Khó khăn th ba: có nhi u thiên tai nghiêm tr ng g n li n v i nư c Lũ l t là thiên tai ph bi n nh t và ác li t nh t nư c ta. Theo tài li u ghi chép c a các cơ quan qu n lý nư c thì trong th k XIX, ch riêng ð ng b ng sông H ng ñã có kho ng 30 năm l t r t l n, trong ñó 26 năm ñê t ng n sông H ng b v , 18 năm ñê h u ng n b v . M i l n v ñê gây thi t h i cho hàng ch c v n ha mùa màng, cu n trôi hàng ngàn làng xóm v i hàng ngàn sinh m nh ngư i và r t nhi u gia súc, h y ho i nhi u công trình công ích, gây b nh t t trên nhi u vùng. Trong th k XX m c d u h th ng ñê ñã ñư c tu b , kiên c hoá, nhưng do lũ l n ñã có 23 năm có s c v ñê l n gây tai h a và t n th t nghiêm tr ng. Tr n lũ v ñê năm 1971 gây ra trên ð ng b ng sông H ng thi t h i hàng tri u t n thóc, s dân b nh hư ng lên t i 2,71 tri u ngư i. Lũ do bão gây ra mi n Trung t năm 1992 ñ n 1999 ñã làm ch t 2.716 ngư i, b thương 1.655 ngư i, gây thi t h i kinh t trên 8.000 t ñ ng Vi t Nam. T 1986 ñ n 2002 ñã l n lư t x y ra trên 30 tr n lũ ñ c bi t l n trên nhi u lưu v c sông trong c nư c.
Khung II.1. Mi n Trung - lũ ch ng lên lũ Ninh Thu n: thi t h i n ng v ngư i và c a; Khánh Hoà: l c xoáy làm s p 28 ngôi nhà; Phú Yên: 3 ngư i ch t, tàu b cu n trôi ra bi n... T ng ti n tr n lũ l n v a qua chưa ñư c bao lâu, Bình ð nh và các t nh Nam Trung B l i ph i “ñón” m t cơn lũ khác, cũng không kém ph n d d n như
3 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
tr n lũ trư c. Báo cáo nhanh c a các ban phòng ch ng lũ bão Bình ð nh, Khánh Hoà, Ninh Thu n cho bi t, ñ n 16 gi ngày 13-11, ñã có 13 ngư i ch t, m t tích, hàng trăm ngôi nhà b s p hoàn toàn. V y là, lũ ñã ch ng lên lũ, tang tóc cũng ch ng lên nhau. T i Ninh Thu n mưa kéo dài trong hai ngày 12 và 13-11, ñã gây ng p l t trên 20.000 ha ñ t s n xu t, nuôi tôm, ư c tính thi t h i ban ñ u trên 10 t ñ ng. Các xã An H i, Phư c H i, Phư c Sơn, huy n Ninh Phư c, Xuân H i, huy n Ninh H i cùng hai huy n Ninh Sơn và Bác ái dư ng như b cô l p hoàn toàn, các tuy n giao thông liên xã, liên t nh Ninh Thu n - Lâm ð ng,... b chia c t. Theo báo cáo nhanh c a Ban Ch ñ o phòng ch ng bão lũ cho bi t: tính ñ n 13 gi ngày 13-11, m c nư c các sông vư t trên m c báo ñ ng 3 là 0,12m (nư c dâng cao trên m c lũ l ch s x y ra vào năm 1986 là 0,22m). xã Phư c Sơn, huy n Ninh Phư c có 70 h ñang b k t trên các ñ t cao, trông ch l c lư ng c u n n. ðo n ñư ng s t ch y qua xã Xuân H i, huy n Ninh H i, có 115m b ng p nư c t 1 - 1,5m, nên t lúc 4 gi 55 phút sáng ngày 13-11-2003 ngành ñư ng s t ñã cho d ng tàu l i. Hi n Ninh Thu n ñã có 7 ngư i ch t, 7 ngư i b thương, thi t h i n ng nh t là huy n Ninh Phư c - có ñ n 4 ngư i ch t. Tr m cung c p ñi n cho khu v c th xã Phan Rang-Tháp Chàm b ng p nư c m c báo ñ ng kh n c p và có kh năng không cung c p ñi n vào nh ng ngày ti p theo. Ngu n: Báo Lao ð ng, ngày 14-11-2003
H n hán cũng là thiên tai gây tác h i h t s c l n, trên di n r ng cho s n xu t nông, công nghi p và sinh ho t c a nhân dân. Vào mùa khô t t c các vùng trên nư c ta t ñ ng b ng, trung du ñ n mi n núi ñ u có th b h n n ng. Trong nh ng năm g n ñây, Tây Nguyên ñã liên ti p có 6 năm b h n: 1994, 1995, 1996, 1997, 1998 và 2003. ð c bi t năm 1998 di n tích cây công nghi p, cây ăn qu b h n là 111.000ha, b ch t 19.300ha, riêng cà phê b h n là 74.400ha, b ch t là 13.800ha và hơn 770.000 ngư i thi u nư c sinh ho t [38]. T i vùng L c Khu thu c t nh Cao B ng, nhân dân ñ a phương cho bi t, trong các năm 1978, 1998 mùa khô kéo dài t tháng 10 ñ n t n tháng 5 năm sau, nư c cho tr ng tr t và chăn nuôi c n ki t, nư c ăn u ng, sinh ho t cho nhân dân vô cùng khan hi m. Nhân dân ph i b h t m i vi c ñ ñi tìm nư c, “cõng” nư c v nhà ph c v ăn u ng v i m c t i thi u. Nhi u h hàng ngày ph i ñi xa 4-8km, vư t núi cao, ñèo sâu ñ “cõng” nư c, nhưng cũng ch ñáp ng ñư c kho ng 40% nhu c u t i thi u. Trong nh ng năm cu i th p k 80 c a th k XX, hàng trăm h dân vùng này ñã ph i r i b quê hương, di dân t do vào Tây Nguyên ñ ki m s ng [5]. T i các ñô th , th m chí ñô th l n như Hà N i, thành ph H Chí Minh, Hu và m t s thành ph duyên h i mi n Trung v mùa khô cũng có n n thi u gay g t nư c ăn u ng sinh ho t cho nhân dân, cũng như nư c cho s n xu t công nghi p.
Khung II.2. Thi t h i do h n t i Kiên Giang, Sóc Trăng, Ninh Thu n và ð ng Tháp Do n ng h n kéo dài, t nh Kiên Giang ñã có 20.000ha cây tr ng thi u nư c tư i; m n xâm nh p cũng gia tăng. Ngoài hàng lo t di n tích mía b ch t khô, 400ha h tiêu cũng ñang thi u nư c nghiêm tr ng, năng su t có th gi m 40 - 50%. D báo, di n tích cây tr ng ch u nh hư ng n ng h n, xâm nh p m n v n tăng trong nh ng ngày t i. T nh Sóc Trăng th nuôi hơn 35.000ha tôm sú, trong ñó, kho ng 4.000ha tôm công nghi p. Tuy nhiên, ñã có hơn 4.000ha tôm nuôi qu ng canh b thi t h i do th i ti t n ng nóng gay g t kéo dài, ñ m n tăng thêm 2 - 5‰ làm tôm b s c. Nhi u nh t là huy n M Xuyên có t i 3.200ha tôm b ch t. N ng h n gay g t làm các sông su i trên ñ a bàn huy n mi n núi B c ái, Ninh Thu n khô ki t s m. Toàn huy n b m t tr ng 122ha lúa, ngô và rau màu; nhân dân 7/9 xã thi u nư c sinh ho t tr m tr ng. T i B c Giang do không có mưa, g n 3.000ha lúa xuân chân ru ng cao ho c cu i kênh b khô h n, t p trung ch y u Yên Th 700ha và Hi p Hoà 1.600ha. Ngoài ra, t i t nh ð ng Tháp trong mùa khô này có 56 kênh t o ngu n nư c b c n ki t, trong ñó 14 kênh thi u nư c tr m tr ng, c n n o vét ngay, t p trung Tân H ng, H ng Ng , Tam Nông,... T ng chi u dài các con kênh b b i l ng, c n ki t lên t i hơn 225km, kh i lư ng kho ng 2,7 tri u m3 ñ t, ư c tính kinh phí 16 t ñ ng. Hi n t nh ñã c p 2 t ñ ng cho công tác ch ng h n, n o vét kênh
4 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
mương. Ngu n: Báo Nhân dân, ngày 22-4-2003
Khó khăn th
tư: ch t lư ng nư c ñang gi m sút t i nhi u nơi
So sánh v i m t s nơi trên th gi i thì nư c sông ngòi ph n thư ng lưu và t i m t s h l n Vi t Nam còn tương ñ i s ch. Tuy nhiên v i s phát tri n nhanh c a công nghi p hoá, ñô th hoá, gia tăng dân s nông thôn và thành th ch t lư ng nư c m t cũng như nư c ng m ñã có nh ng bi u hi n suy thoái khá nghiêm tr ng. M c ñ ô nhi m nư c m t s khu công nghi p, khu ch xu t, c m công nghi p t p trung, làng ngh ñã r t cao. Hà N i, thành ph H Chí Minh và nhi u ñô th l n và v a, các khu công nghi p m i và cũ nư c th i sinh ho t v n còn l n l n v i nư c th i công nghi p không qua x lý t p trung mà tr c ti p th i ra các ngu n ti p nh n là các sông, h , kênh, mương l thiên ñi qua các khu dân cư và s n xu t. Nư c th i t ph n l n các b nh vi n và cơ s y t cũng ñư c th i chung vào h th ng nư c th i công c ng. ð ô nhi m c a các v c nư c ti p nh n nư c th i ñ u vư t quá tiêu chu n cho phép. Ô nhi m nư c nông thôn và các khu v c s n xu t nông nghi p cũng r t nghiêm tr ng. ñây ph n l n ch t th i c a con ngư i và gia súc không ñư c x lý, b r a trôi theo dòng ch y m t, và th m xu ng ñ t, làm cho ngu n nư c m t cũng như nư c ng m b ô nhi m v m t h u cơ và vi sinh. Môi trư ng nư c nông thôn còn b ô nhi m do s d ng không h p lý và ñúng quy cách các hoá ch t nông nghi p, trong ñó có không ít hoá ch t ñ c h i. T l s h nông thôn ñư c dùng nư c h p v sinh ch m i ñ t kho ng 30 - 40% [34]. Ch kho ng 28 - 30% s h có công trình v sinh ñ t tiêu chu n.
Khung II.3. Chương trình nư c s ch và v
sinh môi trư ng nông thôn
B c Liêu
Nh ng năm g n ñây, vào mùa khô, ngư i dân B c Liêu thư ng thi u nư c sinh ho t. ð kh c ph c tình tr ng này, Nhà nư c ñã phát ñ ng nhân dân hư ng ng phong trào khoan gi ng bơm tay. Tuy nhiên, hi n nay m t s gi ng bơm tay ñã b nhi m phèn n ng, không ñ m b o v sinh khi s d ng, và n u “nhà nhà khoan gi ng” mà không có s qu n lý ch t ch c a cơ quan ch c năng thì s d n ñ n tình tr ng ngu n nư c b ô nhi m. Vì v y, trong m y năm tr l i ñây, Trung tâm Nư c sinh ho t và v sinh môi trư ng nông thôn ñã và ñang ñ u tư xây d ng các tr m c p nư c t p trung các xã, th tr n thu c 5 huy n. ð n nay, t l h dân nông thôn ñã ñư c s d ng nư c s ch ñ t 52%, tương ñương 310.000 dân. T năm 1998 ñ n nay, th c hi n chương trình m c tiêu qu c gia v nư c s ch và v sinh môi trư ng, chính quy n ñ a phương ñã th c hi n ña d ng hóa các lo i hình c p nư c. Trong ñó, chú tr ng ưu tiên xây d ng các h th ng c p nư c t p trung b ng h th ng bơm d n, ñưa nư c ñ n các h dân các c m ñi m dân cư t p trung, h n ch khoan gi ng nh l nh m b o v tài nguyên nư c ng m. ð n nay có 42 h th ng c p nư c t p trung, công su t t 50 ñ n 300m3/ngày ñêm, ñã xây d ng và ñưa vào s d ng. ð giúp nh ng h dân nghèo nông thôn ñư c s d ng nư c s ch, U ban nhân dân t nh ñã có chính sách h tr cho các h nghèo b ng các bi n pháp r t c th : Nhà nư c ñ u tư v n t 85 ñ n 90%, m i h dân nghèo ch b ra 200.000 - 300.000 ñ ng, chi m 10 - 15% là có ng d n nư c s ch kéo ñ n t n nhà dùng tho i mái; giá nư c sinh ho t kho ng 1.500 - 2.200 ñ ng/m3. Ngu n: Báo Nhân dân, ngày 16- 8-2003
Khó khăn th
năm: yêu c u v nư c ñang tăng nhanh
5 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
nư c ta, v i quá trình công nghi p hoá, hi n ñ i hoá, ñô th hoá, phát tri n nông nghi p và nâng cao ñ i s ng nhân dân, thì yêu c u v nư c ñang tăng ngày càng nhanh. Theo tài li u nghiên c u v tài nguyên nư c c a Vi t Nam do Vi n Quy ho ch th y l i h p tác v i Ngân hàng th gi i, Ngân hàng Phát tri n châu á th c hi n năm 1996, thì năm 1990 lư ng tài nguyên nư c ñư c s d ng nư c ta m i ch có 50 t m3/năm, ch m i b ng kho ng 6% t ng tài nguyên, trong ñó 92% ñư c dùng cho nông nghi p, 5% cho công nghi p và 4% cho c p nư c ñô th . Tài li u này d báo r ng lư ng nư c s d ng s tăng lên t i kho ng 65 t m3/năm vào năm 2000; 72 t m3/năm, năm 2010 (t c tăng kho ng 11%); 80 t m3/năm, năm 2020 và 87 m3/năm, năm 2030. T l nư c dùng cho nông nghi p gi m xu ng còn 75%, cho công nghi p tăng lên 16% và cho sinh ho t là 9% [41]. Nh ng tài li u nghiên c u g n ñây hơn ñã ñưa ra nh ng yêu c u cao hơn nhi u v gia tăng dùng nư c nư c ta. So sánh v i năm 2000 t ng lư ng nư c s d ng trong năm 2010 s tăng 14%, năm 2020 là 25% và năm 2030 là 38%. Riêng cho nông nghi p, ñ n năm 2010, v i di n tích tư i là 12 tri u ha, lư ng nư c c n dùng ñã là 88,8 t m3/năm. T l dân s ñư c s d ng nư c s ch hi n nay là 60%, d ki n s ñ t 80% năm 2005 và 95% năm 2010, nhu c u nư c cho sinh ho t ñương nhiên ph i tăng theo [5]. V i ñà gia tăng ñư c d báo trên ñây, ñ n năm 2030 lư ng nư c s d ng s có th lên t i g n 90 t m3/năm, t c b ng kho ng 11% t ng tài nguyên nư c, ho c 29% tài nguyên nư c hình thành trên lãnh th qu c gia.
Nh ng vi c c n làm ñ phát huy thu n l i và kh c ph c khó khăn v nguyên và môi trư ng nư c nư c ta
tài
Qua s phân tích trên có th th y là n u không tích c c b o v , khai thác h p lý tài nguyên nư c theo m t quy ho ch khoa h c thì trong nh ng th p k vào gi a th k XXI nư c ta s tr thành m t nư c có nhi u khó khăn v tài nguyên và môi trư ng nư c. ð ñ t m c ñích này c n ti n hành ngay m t s vi c sau ñây [37]. V b o v và s d ng h p lý tài nguyên nư c 1) Nâng cao nh n th c cho cán b và nhân dân v th c tr ng, ñ c ñi m tài nguyên và môi trư ng nư c nư c ta. 2) Th c hi n ñ y ñ Lu t Tài nguyên nư c, Lu t B o v môi trư ng cùng các lu t, pháp l nh, quy ñ nh liên quan t i khai thác, b o v và s d ng h p lý tài nguyên và môi trư ng nư c bao g m c nư c m t và nư c dư i ñ t. 3) Hoàn ch nh và nâng cao ch t lư ng quy ho ch lưu v c các sông; nâng cao năng l c và hi u qu ho t ñ ng c a H i ñ ng qu c gia v tài nguyên nư c và c a các ban qu n lý lưu v c sông. 4) Nâng cao hi u qu , gi m nhu c u dùng nư c c a t t c các ngành s n xu t và sinh ho t b ng các bi n pháp khoa h c, công ngh và phương th c qu n lý tiên ti n. V nông nghi p c n th c hi n các bi n pháp tư i ti t ki m nư c; gi m t n th t nư c b ng kiên c hoá h th ng kênh mương, nâng c p công trình ñ u m i và nâng cao hi u qu qu n lý; chuy n ñ i cơ c u cây tr ng, v t nuôi, ưu tiên phát tri n các cây con có nhu c u s d ng nư c th p, hi u qu kinh t cao; tích c c phòng ch ng ô nhi m nư c; s d ng các hoá ch t nông nghi p theo ñúng các quy ñ nh và hư ng d n k thu t. V công nghi p và th công nghi p theo ki u làng ngh , c n nâng cao hi u qu s d ng nư c; tái s d ng nư c; xây d ng và hoàn thi n h th ng x lý nư c th i; tích c c phòng ch ng ô nhi m nư c; th c hi n nghiêm túc lu t pháp, các quy ñ nh v qu n lý nư c th i.
6 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
V sinh ho t và các ho t ñ ng du l ch, d ch v c n th c hi n các m c tiêu c p nư c cho ñô th và nông thôn ñã ñư c xác ñ nh trong các quy t ñ nh c a Nhà nư c; s d ng nư c m t cách ti t ki m nh t; gi m nhu c u dùng nư c; c i ti n thi t b s d ng nư c; tích c c phòng ch ng ô nhi m nư c. 5) Xây d ng các h ch a nư c s d ng t ng h p, khai thác nhi u b c thang trên m t dòng sông khi có ñi u ki n thu n l i, nh m m c ñích c p nư c, ch ng h n, ngăn ng a ô nhi m m n, cung c p năng lư ng tái t o ñư c; h t s c chú ý gi m thi u và phòng tránh t i ña các tác ñ ng môi trư ng t nhiên và xã h i c a các h , ñ p, ñ c bi t là c a các h , ñ p l n. 6) G n li n vi c qu n lý tài nguyên nư c m t và nư c dư i ñ t v i qu n lý các tài nguyên thiên nhiên khác như: ñ t, r ng, khoáng s n, năng lư ng trong các quy ho ch phát tri n kinh t - xã h i các lưu v c theo hư ng b n v ng. 7) H p tác ch t ch , có hi u qu v i các nư c láng gi ng cùng chia s tài nguyên nư c trên các h th ng sông xuyên biên gi i ñ xây d ng và th c hi n các quy ho ch phát tri n chung và quy ho ch s d ng nư c, b o v ch t lư ng nư c trên các sông này. 8) ð i v i tài nguyên nư c dư i ñ t, cùng v i các phương hư ng nói trên, c n chú ý tăng cư ng công tác nghiên c u, ng d ng công ngh m i trong ñi u tra, thăm dò, khai thác, s d ng và b o v nư c ng m, áp d ng các phương th c m i, như s d ng hành lang thu nư c, gi ng tia, b sung nhân t o ñ tăng cư ng khai thác các ngu n nư c; c m tuy t ñ i vi c xây d ng các công trình chôn l p ch t th i trên ph m vi ngu n; b o v và phát tri n các công trình có kh năng làm tăng ngu n nư c ng m. V ki m soát lũ l t Trên ñ ng b ng sông H ng, sông Thái Bình, chi n lư c phòng ch ng lũ là k t h p 6 bi n pháp: 1) Tr ng và b o v r ng ñ u ngu n; 2) ñi u ti t lũ b ng các h ch a l n thư ng ngu n sông ðà, sông Lô; 3) C ng c h th ng ñê và công tác h ñê, xây d ng các ñư ng tràn c u h ñê, cho phép tràn nhưng không v ñê khi g p lũ vư t lũ thi t k ; 4) Tăng thoát lũ c a lòng d n sông H ng, sông Thái Bình; 5) Phân lũ sông ðáy; 6) S d ng các khu ch m lũ Tam Thanh, Lương Phú, Qu ng Oai, L p Th ch. Trên ð ng b ng sông C u Long là ñ m b o cu c s ng an toàn cho nhân dân và s thu n l i cho phát tri n kinh t trong môi trư ng có lũ b ng các bi n pháp: 1) Xây d ng các c m dân cư trung tâm hành chính - d ch v văn hoá - xã h i tương ñ i an toàn v lũ; 2) Xây d ng nhà vư t lũ, lên ñê bao, b o v khu dân cư, vư n cây ăn qu các khu có m c ng p nông; 3) Ch nh tr lòng sông, c a sông ñ m b o an toàn dân cư và thông thoát lũ cho c 9 c a sông k c sông Vàm C Tây; 4) M r ng kênh tr c d n thoát lũ, tích nư c dùng cho mùa ki t; 5) M r ng các l ven kênh, t o m ng lư i giao thông k t h p tuy n dân cư; 6) M r ng kh u ñ c u c ng h p lý ñ m b o thoát lũ nhanh. Nói chung là “chung s ng v i lũ, nhưng ph i ñ m b o an toàn tính m ng, tài s n cho nhân dân, n ñ nh ñư c s n xu t và ñ i s ng, phát tri n vùng ð ng b ng sông C u Long thành vùng kinh t trù phú, b n v ng”. Trên vùng ñ ng b ng ven bi n mi n Trung c n s d ng các bi n pháp: 1) Quy ho ch phát tri n kinh t - xã h i và xây d ng các công trình h t ng h p lý nh m ch ñ ng né tránh, thích nghi ñ phát tri n trong môi trư ng có nhi u thiên tai; 2) Gi m nh thi t h i v i lũ chính v , ki m soát lũ ti u mãn, lũ ñ u v , lũ cu i v b ng cách xây d ng m t s h l n trên các sông chính như Rào Quán (Qu ng Tr ), T Tr ch (Th a Thiên - Hu ), A Vương (Qu ng Nam), Nư c Trong (Qu ng Ngãi), ð nh Bình (Bình ð nh), Ba H (Phú Yên); 3) Ch nh tr lòng sông, ch ng s t l , ch ng b i l p c a sông, n ñ nh c a thông thoát lũ, phát tri n giao thông th y thu n l i; 4) Xây d ng công trình tiêu thoát ng p t i các th xã, ñô th ven bi n; 5) M r ng kh u ñ c u c ng trên các ñư ng qu c l và ñư ng s t B c Nam; 6) Th c hi n t t b n phương châm ng c u lũ v i “b n t i ch ”: v t tư t i ch , l c lư ng t i ch , h u c n t i ch , ch huy t i ch [35].
7 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Tài nguyên và môi trư ng nư c trên ba lưu v c ñi n hình
Ba trư ng h p ñi n hình v hi n tr ng tài nguyên và môi trư ng nư c c a ba lưu v c sông nư c ta là: lưu v c sông ðáy - sông Nhu , trong ñó có Th ñô Hà N i và m t s khu công nghi p phía B c; lưu v c sông C u v i m t s t nh và thành ph vùng trung du phía B c; lưu v c các sông ð ng Nai - Sài Gòn, trong ñó có thành ph H Chí Minh và m t s khu công nghi p phía Nam. Tuy ba lưu v c có v trí, quy mô và tính ch t r t khác nhau, nhưng ñ u có nh ng v n ñ gay c n c n gi i quy t v lư ng và ch t c a tài nguyên nư c. Lưu v c sông Nhu - sông ðáy có di n tích trên 8.000km2 thu c các t nh và thành ph Hoà Bình, Hà N i, Hà Tây, Hà Nam, Nam ð nh, Ninh Bình, dân s trên 9 tri u ngư i, trong ñó có kho ng 3,5 tri u s ng ven sông. Th c t cho th y có r t nhi u v n ñ c n ñư c gi i quy t trong b o v tài nguyên và môi trư ng lưu v c sông Nhu - sông ðáy. Trong ñó các v n ñ c p bách nh t là: gi m thi u ô nhi m nư c sông do s n xu t công nghi p và th công nghi p; gi m thi u ô nhi m nư c do ho t ñ ng nông nghi p, ñ c bi t là ô nhi m nư c m t và nư c ng m do hoá ch t s d ng trong nông nghi p; kh c ph c các tác ñ ng x u v kinh t , xã h i ñ i v i các c ng ñ ng nhân dân sinh s ng trong vùng phân lũ sông H ng khi có lũ l n trên sông này. Lưu v c sông C u có di n tích trên 6.000km2 thu c các t nh B c K n, Thái Nguyên, Vĩnh Phúc, B c Giang, B c Ninh. Cách ñây kho ng 50 năm, sông C u còn là “Sông C u nư c ch y lơ thơ”, nhưng v i ñà gia tăng dân s , phát tri n nông nghi p, công nghi p và ñô th hoá, sông C u hi n nay ñang ph i ñ i m t v i s khan hi m nư c v mùa khô và ô nhi m nư c do ho t ñ ng công nghi p, nông nghi p và sinh ho t trên c 5 ño n chính c a sông. Sông ð ng Nai - Sài Gòn là m t h th ng sông ph c t p v i lưu v c có di n tích kho ng 36.000km2, bao g m vùng ðông Nam B , vùng cao nguyên Lâm ð ng và vùng cao c a các t nh Ninh Thu n, Bình Thu n. M t s tài li u ghép lưu v c c a các sông Vàm C ðông, Vàm C Tây và các sông ñ c l p ven bi n các t nh Ninh Thu n, Bình Thu n, Vũng Tàu vào lưu v c sông ð ng Nai - Sài Gòn. Trong trư ng h p này di n tích lưu v c s lên t i 52.639km2, trong ñó 48.471km2, trên lãnh th Vi t Nam. Lưu v c sông này có di n tích b ng 14,6% t ng di n tích c nư c, nhưng có GDP b ng 40% t ng GDP c a c nư c, do nông nghi p, công nghi p, thương nghi p và d ch v ñ u tương ñ i phát tri n. Lưu v c sông này có tr lư ng th y năng tương ñ i l n, m t ph n ñã ñư c khai thác. V ch t lư ng, nư c các vùng cao c a lưu v c sông này có ch t lư ng t t, các vùng ñô th , công nghi p thì ô nhi m nư c ñã lên t i m c cao. V mùa khô có tình tr ng thi u nư c cho sinh ho t, nông nghi p, công nghi p và ch ng xâm nh p m n.
M ts
v nñ
th i s
v
tài nguyên nư c và môi trư ng
M t s v n ñ th i s v tài nguyên nư c nư c ta hi n nay là: 1) Lũ l t nư c ta có xu th di n bi n như th nào trong th i gian t i? 2) Ngu n nư c ng m c a nư c ta s bi n ñ i như th nào trong quá trình công nghi p hoá và ñô th hoá? 3) H n hán Tây Nguyên bao gi có th kh c ph c? 4) Có ngăn ch n hoang m c hoá Nam Trung B ñư c không? 5) Xâm nh p m n nh hư ng như th nào t i s n xu t và ñ i s ng trên hai vùng châu th sông H ng và sông C u Long? 6) Hi n tư ng lún s t m t ñ t khi khai thác nư c ng m Hà N i. 7) Vi c s d ng tài nguyên nư c nư c ta ñã ñư c quy ho ch h p lý chưa? Hi n ñã có nh ng ñ xu t c a cán b khoa h c v i các cơ quan qu n lý tài nguyên nư c v vi c gi i quy t các v n ñ nêu trên và v n ñ còn c n nghiên c u ti p t c. Chi n lư c phát tri n kinh t - xã h i 2001 - 2010 c a Vi t Nam ñã kh ng ñ nh quan ñi m “Phát tri n nhanh, hi u qu và b n v ng, tăng trư ng kinh t ñi ñôi v i th c hi n ti n b , công b ng xã h i và b o v môi trư ng”. Phát tri n kinh t - xã h i v i t c ñ tương ñ i cao hi n nay c a nư c ta ch có th tr thành th c s b n v ng, khi tài nguyên và môi trư ng nư c, nhân t cơ b n c a m i ho t ñ ng phát tri n vì h nh phúc c a con ngư i và ph n vinh c a qu c gia, ñư c b o v nghiêm ng t, s d ng h p lý m t cách toàn di n c v lư ng cũng như v ch t.
8 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
V th
và ti m năng
V trí chi n lư c Là m t qu c gia ven bi n n m phía ñông bán ñ o ðông Dương, Vi t Nam có di n tích vùng bi n ñ c quy n kinh t kho ng 1.000.000km2, trên 3.000 hòn ñ o l n nh phân b t p trung ven b Tây - B c v nh B c B (Qu ng Ninh - H i Phòng) và hai qu n ñ o ngoài khơi là Trư ng Sa và Hoàng Sa. Nhi u ñ o có th xây d ng thành các trung tâm kinh t bi n - ñ o và d ch v cho các ho t ñ ng bi n xa. D i b bi n Vi t Nam kéo dài trên 3.260km (không k b các ñ o) và trung bình c 1km ñư ng b bi n có 100km2 ñ t li n, trong khi t l này c a th gi i là 1/600. Ngoài ra, c kho ng 1km2 ñ t li n thì có g n 4km2 vùng lãnh h i và ñ c quy n kinh t , g p kho ng 1,6 l n trung bình c a th gi i [13]. ðó là nh ng nét ñ c trưng cơ b n c a c u trúc và s phân hoá lãnh th Vi t Nam, t o ra cho ñ t nư c ta tính ña d ng v c nh quan thiên nhiên và ngu n l i th y sinh v t. Bi n Vi t Nam cũng chi m m t v trí ñ a chính tr r t quan tr ng trên bình ñ th gi i v i tuy n hàng h i qu c t l n t n ð Dương sang Thái Bình Dương. ðây cũng là m t vùng bi n ph c t p, luôn x y ra nh ng cu c tranh ch p kéo dài, liên quan ñ n ch quy n trên bi n. Bi n Vi t Nam còn là kho lưu gi các bí m t c a quá kh , ghi nh n nh ng trang s hùng tráng v các cu c chi n tranh gi nư c và l ch s d ng nư c c a dân t c Vi t Nam . Bi n th c s là b ph n lãnh th thiêng liêng c a T qu c Vi t Nam, là di s n thiên nhiên c a dân t c, là ch d a tinh th n và v t ch t cho ngư i dân Vi t Nam hôm nay và mai sau. Vì v y, b o v môi trư ng và tài nguyên bi n là trách nhi m c a toàn xã h i như ñã ñư c xác ñ nh trong Ch th 36 CT/TW c a B Chính tr Ban Ch p hành Trung ương ð ng C ng s n Vi t Nam năm 1998 v “Tăng cư ng công tác b o v môi trư ng trong th i kỳ công nghi p hoá, hi n ñ i hoá ñ t nư c”. ð i m t v i bi n c Vi t Nam ba m t giáp bi n, ngư i Vi t c ñã xác l p cho mình m t ngu n g c bi n ngay t trong huy n tho i qua cu c chia tay gi a L c Long Quân và Âu Cơ. Bi n cũng ñã g n bó v i ngư i dân Vi t t ngàn ñ i, là ch d a sinh k cho hàng ch c tri u ngư i. ð ng trư c bi n, bao th h ngư i Vi t ñã hình thành thói quen ng x r t ñ c trưng: khai hoang l n bi n ñ phát tri n n n văn minh nông nghi p, ph n r t nh ti n ra bi n ki m s ng b ng ngh ñánh cá. nh hư ng c a l i tư duy nông nghi p và phong cách nông dân trong cách ng x v i bi n c nói trên còn mãi cho ñ n ngày nay. Th m chí, theo Phiên An [31] “Ngay c khi s ng nh bi n, ngư dân Vi t Nam v n hư ng v nông nghi p, làng c a h ñư c t ch c nơi có ngu n nư c ng t, có ñ t ñai m u m ñ làm thêm ngh nông. Có l , ngư i Vi t ñã c kéo n p s ng c a ru ng ñ ng ra bi n và có th nhìn th y ñi u ñó trong t p quán s ng c a h ”. Bi n còn n ch a nhi u ti m năng không th nhìn th u b ng m t, bi n luôn kh c nghi t v i con ngư i, ho t ñ ng trên bi n thư ng ch u nhi u r i ro. Khai thác bi n, vì th ph i là m t ngh th c s , ñòi h i ñ u tư r t l n, không th khai thác bi n theo l i tư duy gi n ñơn và l i làm ăn nh . Môi trư ng s ng c a các loài ð n nay, trong vùng bi n Vi t Nam ñã phát hi n ñư c ch ng 11.000 loài sinh v t cư trú trong hơn 20 ki u h sinh thái ñi n hình, thu c 9 vùng ña d ng sinh h c bi n khác nhau, trong ñó ba vùng bi n: Móng Cái - ð Sơn, H i Vân ð i Lãnh và ð i Lãnh - Vũng Tàu có m c ña d ng sinh h c cao hơn các vùng còn l i. Trong t ng loài ñư c phát hi n có kho ng 6.000 loài ñ ng v t ñáy; 2.038 loài cá, trong ñó trên 100 loài cá kinh t ; 653 loài rong bi n; 657 loài ñ ng v t phù du; 537 loài th c v t phù du; 94 loài th c v t ng p m n; 225 loài tôm bi n; 14 loài c bi n; 15 loài r n bi n; 12 loài thú bi n; 5 loài rùa bi n và 43 loài chim nư c [4,14]. Các h sinh thái vùng b nư c ta có năng su t sinh h c cao và quy t ñ nh h u như toàn b năng su t sơ c p c a toàn
9 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
vùng bi n phía ngoài. Kho n l i nhu n thu n có th thu ñư c t các h sinh thái này sơ b ư c tính là 60 - 80 tri u USD/năm.Trong vùng bi n Vi t Nam có kho ng 1.122km2 r n san hô v i kho ng 310 loài san hô ñá, phân b r ng kh p t B c vào Nam, nhưng ch 20% còn m c t t và r t t t. S ng g n bó v i các vùng r n san hô là trên 2.000 loài sinh v t ñáy và cá, trong ñó có kho ng trên 400 loài cá san hô và nhi u ñ c h i s n. ðây là các vùng có ti m năng b o t n ña d ng sinh h c, du l ch sinh thái, ngu n l i sinh v t bi n và ngu n gi ng h i s n t nhiên.
R ng ng p m n còn l i kho ng 252.500ha, t p trung ven bi n ñ ng b ng sông C u Long (191.800ha). S ng dư i tán th m th c v t ng p m n là kho ng 1.600 loài sinh v t, trong ñó có nhi u th y ñ c s n ch s ng g n bó v i r ng ng p m n. Ngoài ra, r ng ng p m n còn cung c p các v t li u hoá ph m dùng làm thu c nhu m, lie làm mũ, sơn ta,... b n thân r ng ng p m n là b c tư ng t nhiên b o v b bi n kh i xói l và là b l c t nhiên các ch t ô nhi m ngu n l c ñ a do sông mang ra. Các th m c bi n phân b t B c vào Nam và ven các ñ o, ñ sâu t 0 ñ n 20m, t p trung ven bi n ñ o Phú Qu c, Côn ð o, Trư ng Sa và m t s c a sông mi n Trung. ðây cũng là h sinh thái có năng su t sinh h c cao và có ñóng góp quan tr ng v m t cung c p th c ăn và ngu n gi ng h i s n cho vùng bi n, ñ c bi t ñ i v i rùa bi n, thú bi n và cá bi n. C 1m2 th m c bi n s n sinh ra 10 lít ôxy hoà tan/ngày, cho nên ñây là nơi thu n l i cho sinh s n, ươm nuôi gi ng h i s n và là nh ng bãi h i s n quan tr ng ven b . T ng s loài cư trú trong th m c bi n thư ng cao hơn vùng bi n bên ngoài kho ng 2-8 l n. B n thân c bi n là nguyên li u s d ng trong ñ i s ng hàng ngày, như v t li u bao gói, th m ñ m, làm phân bón [13, 14]. Do n m trong ñ i chuy n ti p gi a l c ñ a và bi n, nên ba h sinh thái nhi t ñ i nêu trên có quan h m t thi t và tương h cho nhau, t o ra nh ng “dây xích sinh thái” quan tr ng trong bi n và vùng ven b , mà m t m t xích trong s chúng b tác ñ ng s nh hư ng ñ n các m t xích còn l i. Trên th c t , ít ai nghĩ r ng vi c phá r ng ng p m n trên vùng tri u ven bi n l i có nh hư ng l n ñ n ngu n l i sinh v t dư i bi n sâu hơn. M t các h sinh thái này, bi n nư c ta có nguy cơ
10 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
s tr thành “thu m c”, không còn tôm cá n a. ðó cũng là thông ñi p mà các nhà môi trư ng và b o t n thiên nhiên nư c ta ñã ñ trình Qu c h i vào năm 2000. ða d ng sinh h c bi n và các h sinh thái nói trên ñã cung c p ngu n l i h i s n to l n cho n n kinh t : kho ng 4,2 tri u t n h i s n v i kh năng khai thác 1,6 tri u t n; kho ng 0,058 tri u t n tôm bi n và 0,123 tri u t n m c. Nư c ta ñã tr thành m t trong nh ng nư c xu t kh u tôm l n trên th gi i. Tôm Vi t Nam t p trung ch y u v nh B c B và bi n Tây Nam B , ñ ng th i ñã cung c p các ti n ñ c c kỳ quan tr ng, góp ph n ñưa nư c ta tr thành m t qu c gia có ti m năng phát tri n thu s n v ng m nh. Th i gian qua, kho ng 80% lư ng th y s n khai thác ñã ñư c cung c p t vùng bi n ven b và ñã ñáp ng kho ng g n 40% lư ng prôtêin cho ngư i dân. Năm 2002, khai thác ven b ñ t kho ng 1.434.800 t n; ñã góp ph n ñưa ngành th y s n nư c ta ñ t m c kim ng nh xu t kh u 2 t USD, ñ ng v trí th ba c nư c [12]. Kho nguyên li u khoáng và các ti m năng phát tri n khác Ngoài tài nguyên sinh v t, bi n nư c ta, cũng như ph n ñáy và lòng ñ t dư i nó, ti m ch a m t ngu n tài nguyên khoáng to l n. ð n nay, ho t ñ ng khai thác d u khí ñư c duy trì t i 6 m th m l c ñ a phía Nam . S n lư ng d u thô khai thác nư c ta tăng hàng năm 30% và ngành d u khí nư c ta ñã ñ t m c khai thác 100 tri u t n d u thô vào ngày 13-2-2001, t ng s n lư ng khai thác năm 2003 ñ t: kho ng 17,6 tri u t n d u và hơn 3 t m3 khí. D c ven bi n ñã phát hi n ñư c các sa khoáng khoáng v t n ng c a các nguyên t hi m quý như titan, ziacôn và xeri, trong ñó sa khoáng Bình Ng c ñ t tr lư ng 67.679 t n. S n lư ng khai thác inmênit t các sa khoáng ven bi n c nư c là 220.000 t n/năm và ziacôn 1.500 t n/năm. Cát ven bi n làm v t li u xây d ng phân b r ng rãi, thư ng giàu th ch anh, ít t p ch t, nhưng thu c lo i cát m n, nên vi c s d ng chúng v n có nhi u h n ch và mang tính ñ a phương. G n ñây, ñã phát hi n m t s m cát dư i ñáy bi n Qu ng Ninh và H i Phòng v i tr lư ng ch ng trên 100 t t n. Cát th y tinh n i ti ng là m Vân H i (tr lư ng 7 t t n), Vĩnh Th c (20.000 t n) và m t d i cát th ch anh ng m dư i ñáy bi n Qu ng Ninh (g n 9 t t n). Vi t Nam cũng có l i th phát tri n du l ch bi n: kho ng 126 bãi cát bi n ñ p, trong ñó kho ng 20 bãi cát bi n ñ t tiêu chu n qu c t , dài 16km; ñ y là chưa k ñ n hàng trăm bãi bi n nh , ñ p, n m ven các v ng, vũng tĩnh l ng, ven các ñ o hoang sơ. Năm 1994, v nh H Long ñư c công nh n là Di s n Thiên nhiên th gi i; năm 2003 v nh Nha Trang ñư c công nh n là m t trong 29 v nh ñ p nh t th gi i; 15 khu b o t n bi n ñang ñư c quy ho ch trình Chính ph phê duy t; hai thành ph ven bi n là Hu và H i An ñư c công nh n là Di s n Văn hoá th gi i. Ngoài ra, các khu di s n th gi i Di tích M Sơn và ñ ng Phong Nha ñ u n m vùng ven bi n. Du l ch l n ñã b t ñ u phát tri n Nha Trang d a trên cơ s khai thác các giá tr d ch v c a r n san hô. Vi t Nam , c trung bình 20km b bi n có m t c a sông l n. Các vũng, v nh ven b chi m kho ng 60% ñư ng b bi n, trong ñó có 12 vũng v nh l n. ðó là nh ng ti n ñ quan tr ng ñ i v i phát tri n c ng và hàng h i nư c ta. ð n nay, Vi t Nam có 8 c ng t ng h p quan tr ng thu c các ñ a bàn: Qu ng Ninh, H i Phòng, C a Lò, ðà N ng, Quy Nhơn, Nha Trang, Vũng Tàu và Sài Gòn v i t ng năng l c b c x p trên 10 tri u t n/năm.
Các ñe d a ñ i v i môi trư ng bi n
Dân s tăng, nghèo khó và l i s ng gi n ñơn Vùng ven bi n và các ñ o c a Vi t Nam là nơi t p trung sôi ñ ng các ho t ñ ng phát tri n c a ngư i dân: trên 50% s ñô th l n, g n 60% dân s tính theo ñơn v c p t nh; ph n l n các khu công nghi p l n và các khu ch xu t, các vùng nuôi th y s n, các ho t ñ ng c ng bi n - hàng h i và du l ch s ñư c xây d ng ñây ñ n năm 2010. ði kèm các ho t ñ ng trên là s gia tăng hi n tư ng di dân t do, tăng nhu c u s d ng tài nguyên thiên nhiên và hình thành thói quen tiêu th tài nguyên lãng phí. Kho ng cách giàu nghèo gi a các c ng ñ ng nông thôn ven bi n v n ngày m t tăng. So v i c nư c, 14% c ng ñ ng dân cư các huy n ven bi n (kho ng 1,8 tri u dân, 208
11 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
xã) v n m c nghèo ñói và 6% thi u th n cơ s h t ng cơ b n m c c ng ñ ng [13]. T l nghèo ñói cao s r t khó cho vi c ñ u tư phát tri n theo hư ng công nghi p hoá, hi n ñ i hoá. Cơ c u dân cư g m nhi u ngu n, ñ n t t x , th m chí có b ph n dân cư ngoài ñ t Vi t t i. Bên c nh tính ph c t p v ngu n g c, do ph i ñ i m t hàng ngày v i tính kh c li t c a bi n c , s ng v i sóng nư c, c t ch t cu c ñ i v i con thuy n, nên tư duy c a ngư i v n chài h t s c gi n ñơn; hình thành trong các c ng ñ ng này m t l i s ng, văn hoá, phong t c, t p quán sinh ho t riêng. ði u ñó cũng giúp hình thành trong h m t b n lĩnh v ng vàng, tính c nh tranh cao trong cu c s ng, ch p nh n r i ro và xem s n v t ñánh b t ñư c như là quà t ng c a bi n tr i. Cơ s h t ng phát tri n văn hoá - xã h i (ñi n, ñư ng, trư ng, tr m,...) vùng ven bi n còn th p. M t b ph n “dân thu di n” t p trung thành các làng cá n i, chuyên s ng b ng ngh nuôi tr ng, ñánh b t và d ch v th y h i s n, trên các vùng nư c ven b như ñ m, phá, vũng, v nh kín. Trên phá Tam Giang (t nh Th a Thiên - Hu ) có g n 10.000 “dân thu di n”, còn ngay vùng lõi c a khu Di s n Thiên nhiên th gi i v nh H Long có c ba làng cá n i v i hơn 500 h gia ñình. Ch t th i sinh ho t và lư ng th c ăn dư th a trong nuôi tr ng thu s n l ng bè t các làng n i như v y cũng tác ñ ng ñ n môi trư ng chung quanh. T p quán và phong t c s ng c a cư dân ven bi n nói chung và ngư dân nói riêng ñ n nay còn l c h u, h c v n th p do không có ñi u ki n h c t p thu n l i (ña ph n con em ngư dân ch h c h t ti u h c). Ngư dân nói chung, trong l i s ng c a h không có thói quen tích lu , c h t con nư c này thì trông vào con nư c khác, ñ n khi nh n ra r ng thiên nhiên không còn hào phóng như xưa, thì m i chuy n ñã quá mu n màng. Nh n th c v môi trư ng và tài nguyên bi n c a ñ i b ph n dân cư ñây v n còn th p kém. Th ch và chính sách còn b t c p Bi n và vùng b có nhi u cơ quan qu n lý khác nhau, nhưng v n còn ch ng chéo v ch c năng và nhi m v , trong khi có nh ng m ng tr ng b b ng không ai có trách nhi m gi i quy t. Mãi ñ n cu i năm 2003, v n ñ này m i ñư c làm sáng rõ hơn qua quy t ñ nh c a Chính ph giao vi c qu n lý các khu b o t n bi n cho B Thu s n, ñ t ng p nư c cho B Tài nguyên và Môi trư ng và r ng cho B Nông nghi p và Phát tri n nông thôn. Tuy nhiên v n thi u s ph i h p gi a các cơ quan qu n lý, cơ quan khoa h c và các t ch c phi chính ph (NGO) trong vi c s d ng và qu n lý tài nguyên bi n. S tham gia c a c ng ñ ng ñ a phương vào ti n trình qu n lý còn r t th ñ ng và chưa thư ng xuyên th c hi n t t nguyên t c “dân bi t, dân bàn, dân làm, dân ki m tra”. V n ñ s h u ñ t và m t nư c vùng b chưa rõ. Lu t Thu s n m i ban hành tháng 11-2003 và ph i m t th i gian n a m i phát huy hi u l c. Tình hình th c thi pháp lu t trên bi n và vùng ven b nư c ta còn y u. Chính sách qu n lý môi trư ng bi n còn chưa ñ ng b và có h th ng, ph m vi ñi u ch nh c a các chính sách ñôi khi chưa rõ ràng, chưa sát v i thu c tính c a ñ i tư ng qu n lý. Mâu thu n l i ích trong vi c s d ng ña ngành, ña m c tiêu tài nguyên bi n và vùng ven b không nh ng không gi m, mà còn có chi u hư ng gia tăng. Ngày càng nhi u ch t th i ñ ra bi n Các ch t th i không qua x lý t các lưu v c và vùng ven bi n ñư c ñưa ra bi n ngày càng nhi u, làm cho nhi u vùng bi n ven b có nguy cơ b thi u ôxy trên di n r ng, khi n cho m t s loài sinh v t bi n b ñe d a. Hàng năm, trên 100 con sông c n cù t i ra bi n kho ng 880km3 nư c, 270 - 300 tri u t n phù sa, kéo theo nhi u ch t có th gây ô nhi m bi n, như các ch t h u cơ, dinh dư ng, kim lo i n ng và nhi u ch t ñ c h i khác t các khu dân cư t p trung, t các khu công nghi p và ñô th , t các khu nuôi tr ng thu s n ven bi n và t các vùng s n xu t nông nghi p. ð n năm 2010, d tính ch t th i s tăng r t l n vùng nư c ven b , trong ñó d u kho ng 35.160 t n/ngày, nitơ t ng s 26 - 52 t n/ngày và t ng amôni 15 - 30 t n/ngày [4, 26]. G n ñây, do s tăng nhanh v s lư ng tàu thuy n g n máy lo i nh , công su t th p, cũ k và l c h u, không trang b các máy phân ly d u - nư c, cho nên kh năng th i d u vào môi trư ng bi n nhi u hơn. Các tàu nh ch y b ng xăng d u ñã ñóng góp kho ng 70% lư ng d u th i trong bi n. Ngoài ra, ho t ñ ng tàu thương m i qua tuy n hàng h i qu c t c t qua Bi n ðông cũng th i vào bi n m t lư ng l n d u rò r , d u th i và ch t th i sinh ho t mà ñ n nay chưa th th ng
12 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
kê ñ y ñ . S c tràn d u cũng ñã x y ra, t năm 1994 - 2002 ñã xác ñ nh ñư c trên 40 v tràn d u v i s lư ng d u tràn trên 4.000 t n. ð u năm 2003 có 2 v tràn d u khu v c sông Sài Gòn và Vũng Tàu, gây thi t h i nghiêm tr ng cho môi trư ng, nh t là các vùng nuôi tr ng th y s n. Hi n nay, vùng bi n nư c ta có kho ng 340 gi ng khoan thăm dò và khai thác d u khí. Ngoài vi c th i nư c l n d u v i kh i lư ng l n, trung bình m i năm ho t ñ ng này còn phát sinh kho ng 5.600 t n rác th i d u khí, trong ñó có 20 - 30% là ch t th i r n nguy h i còn chưa có bãi ch a và nơi x lý [4, 12, 26]. Môi trư ng bi n b ô nhi m và suy thoái Báo cáo Hi n tr ng môi trư ng năm 2003 trình Qu c h i [4, 26] ñã ch ra r ng ch t lư ng môi trư ng bi n và vùng ven b ti p t c b suy gi m. Tr m tích bi n ven b là nơi trú ng c a nhi u loài sinh v t ñáy ñ c s n, nhưng ch t lư ng c a nó cũng thay ñ i. Các ñ t n ng nóng kéo dài trong các năm g n ñây, ñ c bi t trong các năm 2002 - 2003 ñã khi n cho nhi t ñ nư c bi n trong mùa hè (tháng 5 và 8) cao hơn nhi u m c thông thư ng. Nư c bi n m lên làm thay ñ i ñi u ki n sinh thái bi n và d n ñ n san hô b ch t tr ng nhi u vùng bi n trong c nư c. M t s vùng bi n ven b b ñ c hoá, tăng hàm lư ng phù sa lơ l ng và không ch nh hư ng ñ n m c m c a khách du l ch, mà còn làm gi m kh năng quang h p c a m t s sinh v t bi n và làm suy gi m ngu n gi ng h i s n t nhiên. Hàm lư ng d u trong nư c bi n t t c các khu v c bi n ñ i trong kho ng 0,14 - 1,10mg/l, còn trong tr m tích bi n ñ i trong kho ng 0,11 - 752,85ppm. Khu v c C a L c (Qu ng Ninh) hàm lư ng d u trong tr m tích cao nh t. Nư c bi n m t s khu v c có bi u hi n b “axít hoá” do ñ pH trong nư c bi n t ng m t bi n ñ i trong kho ng 6,3 - 8,2. Hàm lư ng trung bình nitrát (NO3) trong nư c bi n thu c các khu v c phía B c và Nam cao hơn giá tr cho phép 2 - 4 l n, nh t là vào mùa mưa lũ. Hàm lư ng amoni c (NH3-N) cao nh t vùng c a Ba L t (0,695mg/l), vư t quá gi i h n cho phép. Tuy n ng ñ ph t phát (PO4-P) trong nư c bi n ven b và ngoài khơi tương ñ i nh , nhưng C a L c, ð Sơn, C n C , ðà N ng, Dung Qu t, Phan Thi t, ð nh An, vào m t s th i ñi m quan tr c, cũng ñã vư t quá gi i h n quy ñ nh. Vùng bi n t Nha Trang ñ n R ch Giá thư ng xuyên có ch s khu n côli cao hơn gi i h n cho phép 1 - 9,2 l n. Trong nư c bi n khu v c mi n B c và mi n Trung hàm lư ng xianua tuy còn tương ñ i nh (0,56 - 9,00mg/l) và chưa vư t quá gi i h n cho phép nhưng cũng c n ph i c nh báo. Trong nư c bi n khu v c mi n B c hàm lư ng k m (Zn) kho ng 4,8013,31mg/l, t i khu v c mi n Trung và mi n Nam, tr s này bi n ñ i trong kho ng 9,86 38,70mg/l, cao nh t khu v c R ch Giá và ð nh An. Trong tr m tích khu v c bi n mi n B c hàm lư ng Zn vào kho ng 63,32 - 162,48 ppm. Các kim lo i khác trong nư c bi n ven b còn khá th p so v i Tiêu chu n Vi t Nam, như: hàm lư ng ñ ng (Cu), kho ng 1,00 - 8,42mg/l; chì (Pb), 1,50 - 7,74mg/l; cadimi (Cd) 0,16 - 3,49mg/l; asen (As) 0,20 - 4,00mg/l. Trong tr m tích bi n ven b , Cu bi n ñ i trong kho ng 14,48 - 44,57ppm khu v c bi n phía B c, trong kho ng 1,9465,35ppm khu v c bi n mi n Trung và 2,46 - 15,48ppm khu v c bi n phía Nam. Hàm lư ng Pb có giá tr cao nh t t i vùng bi n Ba L t (51,29ppm) và Dung Qu t (40,10ppm). Hàm lư ng Cd trong tr m tích bi n ñ i trong kho ng 0,57-1,68 ppm khu v c bi n phía B c, trong kho ng 0,35 - 1,26ppm trong vùng bi n mi n Trung và t d ng v t ñ n 0,15ppm vùng bi n phía Nam. Tr m tích vùng bi n ð Sơn có hàm lư ng Cd cao nh t (ñ t 1,68ppm). Hàm lư ng As và Hg trong tr m tích còn th p so v i tiêu chu n cho phép. Hàm lư ng thu c b o v th c v t g c clo trong nư c bi n còn th p so v i gi i h n cho phép c a Tiêu chu n Vi t Nam . Lư ng hoá ch t b o v th c v t t n lưu trong cơ th các loài thân m m hai m nh v ñư c xác ñ nh t i S m Sơn và c a Ba L t, 11,14 - 11,83mg/kg th t ngao, th p nh t t i Trà C , 1,54 mg/kg. Các ch t lindan có hàm lư ng th p nh t (t d ng v t t i 1,69mg/kg), th p hơn so v i gi i h n cho phép. Các ch t aldrin, endrin, diedrin, ñ c bi t là aldrin và endrin có h u h t các m u phân tích và luôn vư t quá gi i h n cho phép, bi n ñ i t 0,12 ñ n 3,11mg/kg. Như v y, m c dù trong nư c bi n hàm lư ng hoá ch t b o v th c v t còn th p dư i gi i h n cho phép, nhưng các loài sinh v t thân m m này ñã s d ng cơ ch l c nư c khi ăn, nên ñã tăng h s tích lu trong cơ th . nư c ta, hi n tư ng th y tri u ñ xu t hi n t tháng 6 ñ n trung tu n tháng 7 âm l ch t i vùng bi n Nam Trung B , ñ c bi t là t i Khánh Hoà, Ninh Thu n, Bình Thu n. Ngư i dân ñ a phương
13 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
ñây g i là “mùa b t báng”. Năm 2002, thu tri u ñ xu t hi n khá nhi u Nam Trung B : hơn 30km bãi bi n t Cà Ná ñ n Long Hương nh y nh a nh ng b t báng m u xám ñen d y c t c, tr n v i xác ch t c a sinh v t t o nên mùi hôi th i tanh tư i. Kh i nh y trong su t bao quanh m t s loài vi t o bi n là nguyên nhân làm cho nư c bi n ñ c quánh như cháo. Thi t h i gây ra do b t báng r t l n: nhi u ch ngư tr i tôm và cá mú tr ng tay do t t c các s n ph m trong ao ñ u ch t h t; các r n san hô ven b b ch t tr ng; xác sinh v t bi n ch t b v t lên b c ñ ng. Năm 2003, hi n tư ng thu tri u ñ vùng bi n Ninh Thu n, hi n tư ng bùng n t o Nha Trang và ðà N ng v n ti p t c ñư c ghi nh n. Nơi s ng c a các loài b phá h y Dư i s c ép c a các ho t ñ ng phát tri n c a con ngư i, di n tích r ng ng p m n ngày càng b thu h p, môi trư ng r ng b suy thoái và ngu n l i th y s n ven bi n b c n ki t. T c ñ m t r ng ng p m n do các ho t ñ ng s n xu t trong giai ño n 1985 - 2000 ư c kho ng 15.000ha/năm. Do m t r ng ng p m n, năng su t tôm nuôi qu ng canh b gi m sút, t 200 - 250kg/ha.v (năm 1980) ñ n nay ch còn 70 80kg/ha.v . Theo ư c tính, trư c ñây c 1 ha r ng ng p m n có th khai thác ñư c 700 - 1.000kg th y s n, nhưng hi n nay ch thu ñư c 1/20 so v i trư c. R n san hô ñang b khai thác quá m c b ng các phương ti n mang tính h y di t như ñánh mìn, s d ng hoá ch t ñ c ñ ñánh b t h i s n s ng trong r n, khai thác san hô làm vôi và ñ v t lưu ni m khi n cho r n b suy thoái nghiêm tr ng. Vi n Tài nguyên th gi i (2000, 2002) ñã c nh báo b c tranh m ñ m c a san hô bi n Vi t Nam : 80% r n san hô n m trong tình tr ng r i ro, trong ñó 50% tình tr ng r i ro cao. Tình tr ng trên cũng di n ra tương t v i h sinh thái th m c bi n. Ch t lư ng môi trư ng bi n thay ñ i, các nơi cư trú t nhiên c a loài b phá h y cũng ñã gây ra t n th t l n v ña d ng sinh h c vùng b : ñã có kho ng 85 loài h i s n có m c ñ nguy c p khác nhau và trên 70 loài ñã ñư c ñưa vào Sách ð Vi t Nam. Ngu n l i h i s n vùng bi n g n b có d u hi u b khai thác quá m c. Hi u su t khai thác h i s n gi m t 0,92 xu ng 0,48 t n/CV.năm. T l cá t p trong m t m lư i ngày càng tăng. Ngu n l i h i s n có xu hư ng gi m d n v tr lư ng, s n lư ng và kích thư c cá ñánh b t: trong vòng 10 năm (1984 - 1994) ñã gi m t i trên 30% tr lư ng cá ñáy. Ngoài ra, ngu n gi ng h i s n t nhiên cũng gi m sút nghiêm tr ng so v i trư c ñây.
Hư ng t i phát tri n b n v ng bi n
Các n l c chính trong qu n lý bi n Chính ph , các ngành và các ñ a phương ñã có nh ng n l c qu n lý bi n và vùng b , ñ c bi t t sau khi có Lu t B o v môi trư ng (1993). U ban Nhà nư c v bi n và h i ñ o ñã ñư c thành l p c p trung ương và m t s ñ a phương. Các chính sách và lu t pháp v qu n lý tài nguyên và môi trư ng nói chung và bi n nói riêng ñã ñư c ban hành ngày càng nhi u, trong ñó quan tr ng là các Lu t: B o v môi trư ng, Khoáng s n, ð t ñai, D u khí, Hàng h i, Tài nguyên nư c, Th y s n. Chi n lư c B o v môi trư ng qu c gia giai ño n 2001-2010, Chi n lư c B o t n và qu n lý ñ t ng p nư c qu c gia, cũng như các k ho ch hành ñ ng qu c gia v môi trư ng, v b o t n ña d ng sinh h c và ng c u s c tràn d u ñã ñư c Chính ph thông qua. ð c bi t là Ch th 36 CT/TW (1998) ñã ch ra nh ng quan ñi m l n c a ð ng và Nhà nư c v công tác b o v môi trư ng bi n. D th o Chương trình Ngh s 21 c a Vi t Nam ñã ñ c p ñ n môi trư ng bi n, vùng b và ngh cá. Hi n nay, B Tài nguyên và Môi trư ng ñang ch ñ o vi c d th o Lu t B o v môi trư ng s a ñ i; còn B Th y s n ñã và ñang chu n b Chi n lư c B o v môi trư ng ngành thu s n ñ n năm 2010, Chi n lư c Khai thác h i s n ñ n năm 2020 và K ho ch Hành ñ ng b o t n
14 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
rùa bi n Vi t Nam ñ n 2010. B Th y s n ñư c giao nhi m v qu n lý nhà nư c v các khu b o t n bi n theo tinh th n c a Ngh ñ nh 43 Nð/CP ký tháng 5-2003. B này ñang ti n hành so n th o Quy ch qu n lý các khu b o t n bi n Vi t Nam ñ trình Chính ph ban hành vào cu i năm 2004. Th i gian qua, ñ có căn c ho ch ñ nh chính sách, nhi u ho t ñ ng ñi u tra nghiên c u môi trư ng và tài nguyên bi n ñã ñư c ti n hành thông qua các chương trình ñi u tra nghiên c u c p Nhà nư c, c p ngành, t nh và h p tác qu c t . T năm 1995, h th ng quan tr c môi trư ng bi n qu c gia và m t s ñ a phương ven bi n ñã ñư c thi t l p và ñưa vào ho t ñ ng. Công c ñánh giá tác ñ ng môi trư ng ñ i v i các d án phát tri n riêng l vùng b cũng ñã ñư c áp d ng. Vai trò c a c ng ñ ng trong qu n lý tài nguyên và môi trư ng bi n và ven bi n ñư c xác nh n và ngư i dân bư c ñ u ñư c lôi cu n vào ti n trình qu n lý. R i rác cũng ñã có m t s mô hình qu n lý d a vào c ng ñ ng, ho c t qu n c a nhân dân ñ a phương thành công bư c ñ u như Khu B o t n bi n R n Trào và m t vài khu r ng ng p m n Khánh Hoà, H i Phòng; b o t n rùa Ninh Thu n. ðóng góp c a các t ch c qu n chúng - xã h i như H i Liên hi p Ph n , ðoàn Thanh niên, Thi u niên, các h i ngh nghi p ñã bư c ñ u phát huy tác d ng thông qua phong trào “vì bi n xanh quê hương”. Công tác giáo d c và ñào t o môi trư ng bi n ñã ñư c tri n khai trong c ng ñ ng và trong các b c h c. V h p tác qu c t , Vi t Nam ñã ký và tham gia nhi u công ư c qu c t có liên quan ñ n qu n lý môi trư ng và tài nguyên bi n như: Công ư c RAMSAR, Công ư c Lu t bi n, Công ư c MARPOL, Công ư c Di s n, Công ư c ða d ng sinh h c và B Quy t c ng x ngh cá trách nhi m và Quy t c ng x Bi n ðông (DOC). M c tiêu ch y u Qu n lý bi n và vùng b hi u qu ph i d a trên cơ s ti p c n h th ng, ña ngành và ti p c n h sinh thái, ph i cân nh c tính h u h n c a các h th ng t nhiên vùng b và nhu c u phát tri n c a các ngành khác nhau ñây. T góc n hìn ñó, có th hi u phát tri n b n v ng bi n và vùng b nư c ta theo m y khía c nh c th sau: - Duy trì ch t lư ng môi trư ng và b o toàn ch c năng c a các h sinh thái bi n và vùng ven b ; - Phát tri n m t n n kinh t bi n hi u qu , b o ñ m l i ích lâu dài; - B o ñ m quy n l i c a c ng ñ ng dân cư ven bi n, góp ph n xoá ñói, gi m nghèo cho ngư i dân, cân b ng hư ng d ng ngu n l i gi a các th h ; - Ch p nh n phát tri n ña ngành vùng b , t i ưu hoá vi c s d ng ña m c tiêu các h th ng tài nguyên vùng bi n, gi m thi u mâu thu n l i ích trong s d ng tài nguyên bi n và ven b . Nguyên t c cơ b n ð th c hi n ñư c các m c tiêu phát tri n b n v ng bi n và vùng b nói trên c n chú ý các nguyên t c cơ b n sau: • B o ñ m cân b ng, s d ng h p lý và b o v các h sinh thái quan tr ng ñ i v i phát tri n kinh t bi n, ñ c bi t kinh t th y s n. Coi tr ng ph c h i và b o t n ngu n l i th y s n; • ng d ng các ti n b k thu t trong s n xu t c a các ngành kinh t bi n, ñ c bi t trong khai thác bi n xa và m r ng nuôi thâm canh năng su t cao, b o ñ m an toàn sinh thái bi n và vùng b ; • Nâng cao nh n th c c ng ñ ng, lôi cu n c ng ñ ng tham gia vào s d ng và qu n lý hi u qu tài nguyên bi n và b o v môi trư ng và các h sinh thái vùng ven bi n; • Tăng cư ng th ch và chính sách qu n lý hi u qu và b n v ng theo cách ti p c n liên ngành. L ng ghép các cân nh c v môi trư ng vào các k ho ch phát tri n kinh t - xã h i bi n và vùng b ;
15 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
• Vì “Trăm sông ñ v bi n c ” cho nên ph n l n các ngu n gây tác ñ ng ñ n môi trư ng bi n l i xu t phát t bên ngoài vùng bi n qu n lý. Cho nên, qu n lý bi n hi u qu ph i g n ch t v i qu n lý lưu v c sông ven bi n, trư c h t là các lưu v c sông l n có nh hư ng quan tr ng ñ n môi trư ng bi n.
Khuy n ngh chính
Các chính sách quan tr ng và nh ng ho t ñ ng c n thi t ñ ñ m b o phát tri n kinh t bi n và ven bi n b n v ng Vi t Nam là: • Ban hành các văn b n hư ng d n c a Chính ph nh m ñ y m nh công tác quy ho ch phát tri n kinh t bi n theo ngành, vùng và l ng ghép các cân nh c môi trư ng vào t ng bư c c a quá trình quy ho ch; • Tăng cư ng chính sách h tr và c i thi n sinh k các c ng ñ ng dân cư nghèo; hoàn thi n chính sách phân c p, giao quy n s d ng, khai thác và qu n lý tài nguyên bi n và ven bi n, trư c h t là ngu n l i th y s n ven b ; • Xây d ng và hoàn thi n, ti n t i ban hành m t b lu t v các v n ñ bi n và vùng b Vi t Nam, nh m b o ñ m tính ñ ng b , lo i b s ch ng chéo và tăng cư ng cơ ch ph i h p gi a các ngành liên quan; • Th c hi n k ho ch qu n lý t ng h p vùng b bi n d a trên cơ s các chính sách liên ngành, ñi u ch nh và k t n i các ho t ñ ng phát tri n c a các ngành trên bi n và vùng ven b ; • Qu n lý tài nguyên bi n có s tham gia c a c ng ñ ng, ti n t i ñ ng qu n lý, g n li n v i nâng cao nh n th c v bi n và vùng b cho c ng ñ ng; • Thi t l p và qu n lý hi u qu các khu b o t n và các khu d tr bi n trong khuôn kh qu n lý t ng h p vùng b . Ph n ñ u ñ n năm 2012 kho ng 7-10% di n tích vùng bi n ñư c qu n lý và b o t n hi u qu theo Cam k t Johanesburg; • Tăng cư ng năng l c qu n lý nhà nư c v môi trư ng và tài nguyên bi n - ven bi n trên cơ s thi t l p m t thi t ch t ch c liên ngành; • H n ch vi c m r ng nuôi qu ng canh th y s n ven bi n, khuy n khích nuôi thâm canh, nuôi trên bi n và tri n khai các ti n b k thu t ti n b ñ tăng năng su t nuôi tr ng, gi m thi u ô nhi m bi n ven b ; • Xây d ng và áp d ng có hi u qu các tiêu chu n môi trư ng theo ngành và các ch s phát tri n b n v ng vùng b ; • Tăng cư ng năng l c và ñưa vào ho t ñ ng có hi u qu Trung tâm qu c gia; ng c u s c tràn d u
• Th c hi n có hi u qu Lu t B o v môi tư ng, Lu t Th y s n và các lu t pháp trong nư ng và qu c t có liên quan ñ n bi n. Th k XXI là k nguyên c a bi n và ñ i dương, bi n s là c u tinh c a c th gi i, vì bi n là nơi d tr cu i cùng c a loài ngư i v lương th c, th c ph m và nguyên, nhiên li u. ð u tư bao nhiêu cho bi n ñ ñ t ñu c hi u qu , b o ñ m cân b ng gi a kinh t - xã h i - môi trư ng là vi c c a các nhà ho ch ñ nh chi n lư c phát tri n. Song chúng ta ñã t ng gi gìn t ng ng n cây, t c ñ t trên ñ t li n thì cung ph i ñ i x v i bi n như v y. ð ng ñ k ñ n dăm ba cây r ng thì b ph t tù, còn ngư i phá tan hoang lòng bi n không b b t t i. Nh n di n "Vi t Nam bi n" cung chính là b t ñ u m t cách nhìn m i và ñ y ñ v chân dung kinh t Vi t Nam - m t Vi t Nam mang sóng bi n ðông hòa vào b l n c a thương trư ng qu c t theo cách ti p c n phát tri n b n v ng.
16 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
R ng là ngu n tài nguyên quý giá c a ñ t nư c
R ng là ngu n tài nguyên sinh v t quý giá nh t c a ñ t nư c ta. R ng không nh ng là cơ s phát tri n kinh t - xã h i, mà còn gi nhi u ch c năng sinh thái c c kỳ quan tr ng. Trư c ñây, ñ t nư c Vi t Nam có ñ che ph r ng khá cao, nhưng ch m i m y th p k qua, r ng ñã b suy thoái n ng n . Trong th i kỳ Pháp thu c, nhi u vùng ñ t r ng l n phía Nam ñã b khai phá ñ tr ng cà phê, cao su, chè và m t s cây công nghi p khác. Vào kho ng gi a th k XX, h u như các khu r ng thu c châu th sông H ng, m t ph n l n châu th sông C u Long, cùng v i các khu r ng trên ñ t th p ven bi n mi n Trung ñã b khai phá ñ tr ng tr t và xây d ng xóm làng. Vào lúc này, ñ che ph c a r ng còn l i vào kho ng 43 % di n tích ñ t t nhiên. Suy thoái r ng là v n ñ ñáng lo ng i Ba mươi năm chi n tranh ti p theo là giai ño n mà r ng Vi t nam b thu h p l i khá nhanh. Hơn 80 tri u lít ch t di t c cùng 13 tri u t n bom ñ n, v i kho ng 25 tri u h bom ñ n, bom cháy cùng v i ñ i xe i ñ t kh ng l ñã tiêu h y hơn 2 tri u ha r ng nhi t ñ i các lo i. Trong nh ng năm sau chi n tranh, ñ ñáp ng nhu c u c a s dân ngày càng tăng, ñ hàn g n v t thương chi n tranh, xây d ng n n kinh t còn y u c a mình, nhân dân Vi t Nam ph i ti p t c khai thác m t cách m nh m di n tích r ng còn l i. S li u thu ñư c nh phân tích nh Landsat ch p năm 1979-1981 và KATE 140 trong cùng th i gian, cho th y trong giai ño n này r ng ch còn l i 7,8 tri u ha, chi m kho ng 24% di n tích c nư c (Vi n ði u tra và Quy ho ch r ng), trong ñó kho ng 10% là r ng nguyên sinh. nhi u t nh, t l r ng t nhiên giàu còn l i r t th p, như Lai Châu còn 7,88%; Sơn La, 11,95%; và Lào Cai, 5,38%. S suy gi m v ñ che ph r ng các vùng này là do m c tăng dân s cao ñã t o nhu c u l n v lâm s n và ñ t tr ng tr t. K t qu ñã d n t i vi c bi n nhi u vùng r ng thành ñ t hoang c n c i. Nh ng khu r ng còn l i vùng núi phía B c ñã xu ng c p, tr lư ng g th p và b chia c t thành nh ng ñám r ng nh phân tán. Theo k t qu c a Vi n ði u tra và Quy ho ch r ng (1995) thì trong th i gian 20 năm, t năm 1975 ñ n năm 1995, di n tích r ng t nhiên gi m 2,8 tri u ha. ð c bi t nghiêm tr ng m t s vùng như Tây Nguyên m t 440.000ha, vùng ðông Nam B m t 308.000ha, vùng B c Khu IV cũ m t 243.000ha, vùng B c B m t 242.500ha. Nguyên nhân là do sau th i kỳ chi n tranh, dân ñ a phương tranh th ch t g làm nhà và l y ñ t tr ng tr t. Tuy có ñư c h n ch , nhưng tình tr ng m t r ng và khai thác g trái phép v n còn ti p di n cho ñ n ngày nay. Các v phá r ng Tánh Linh, Bình Thu n, Kon Tum, Gia Lai, Ngh An, B c Giang, Vư n qu c gia Phú Qu c và Vư n qu c gia Kon Ka Kinh,... ñã ch ng minh s buông l ng qu n lý c a các cơ quan có trách nhi m, ñ c bi t là các cơ quan c p phép và qu n lý khai thác. Theo s li u th ng kê chưa ñ y ñ , sáu tháng ñ u năm 2003, c nư c ñã x y ra kho ng 15 nghìn v vi ph m lâm lu t, hàng ch c v ki m lâm viên b lâm t c t n công. Do giá tr mang l i t lâm s n l n, cho nên b n lâm t c không t m t th ño n nào ñ ñ i phó, hành hung ngư i thi hành công v (Báo Nhân dân, 14-12-2003). Th t khó mà ư c tính ñư c t n th t v r ng và lâm s n hàng năm Vi t Nam . Theo tài li u th ng kê, năm 1991 có 20.257ha r ng b phá, năm 1995 gi m xu ng còn 18.914ha và năm 2000 là 3.542ha. Tuy nhiên theo Báo cáo Hi n tr ng môi trư ng Vi t Nam năm 2000 thì có th ư c tính
17 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
r ng t l m t r ng hi n nay vào kho ng 120.000 ñ n 150.000ha/năm và r ng tr ng hàng năm kho ng 200.000ha và m c tiêu là tr ng càng nhanh càng t t ñ ñ t 300.000ha/năm. Trong giai ño n t 1990 ñ n nay, chi u hư ng bi n ñ ng r ng cơ b n v n tình tr ng suy thoái, còn xa m c n ñ nh và ñ t ñư c m c c n thi t ñ b o v môi trư ng. Tuy m t s di n tích r ng th sinh t nhiên có ñư c ph c h i, nhưng nhi u di n tích r ng già và r ng tr ng chưa ñ n tu i thành th c ñã b xâm h i, ñ n ch t, “khai hoang”. T năm 1999 ñ n nay, cháy r ng ñã ñư c h n ch m nh m và vi c khai thác g trái phép ñã ki m soát ñư c m t ph n, nhưng tình tr ng m t r ng v n m c ñ nghiêm tr ng. R ng phòng h ñ u ngu n trên lưu v c nh ng con sông l n nư c ta v n ñang b phá ho i. Di n tích r ng tr ng có tăng lên hàng năm, nhưng v i s lư ng r t khiêm t n và ph n l n r ng ñư c tr ng l i v i m c ñích kinh t , s n xu t cây l y g ng n ngày, cây m c nhanh mà chưa ưu tiên tr ng r ng t i các khu v c ñ u ngu n. T n th t kinh t - xã h i vì m t r ng là r t l n S m t mát và suy gi m r ng là không th bù ñ p ñư c và ñã gây ra nhi u t n th t l n v kinh t , v công ăn vi c làm và c v phát tri n xã h i m t cách lâu dài. Các tr n l t r t l n trong nh ng năm g n ñây h u kh p các vùng c a ñ t nư c, t B c chí Nam, t mi n núi ñ n mi n ñ ng b ng ñã gây ra nhi u t n th t n ng n v tính m ng, mùa màng, nhà c a, ru ng vư n, ñư ng sá,... m t ph n quan tr ng cũng do s suy thoái r ng, nh t là r ng ñ u ngu n b tàn phá quá nhi u. Tr n lũ l n x y ra vào cu i tháng 10 năm 2003 t i các t nh mi n Trung: Qu ng Tr , Th a Thiên - Hu , Qu ng Nam, Qu ng Ngãi, Bình ð nh, Phú Yên ñã cư p ñi sinh m ng c a 52 ngư i, hàng nghìn gia ñình không còn nhà c a, hàng ch c nghìn ha lúa và hoa màu b thi t h i, ư c tính hơn 260 t ñ ng (Báo Lao ñ ng, Vietnam News, 10-2003, UNDP 13-11-2003). Tr n lũ ti p theo t i các t nh t Bình ð nh ñ n Ninh Thu n vào gi a tháng 11 năm 2003 gây thi t h i còn n ng n hơn tr n lũ trư c (VTV1, ngày 13-11-2003). Trong nh ng năm qua, h n hán x y ra nhi u nơi. Theo m t s ngư i là do nh hư ng c a hi n tư ng El Nino, nhưng cũng c n nói thêm r ng là các ho t ñ ng phát tri n kinh t thi u cân nh c ñã phá hu nhi u h sinh thái r ng, nh t là r ng ñ u ngu n ñã làm cho h u qu c a thiên tai này tăng thêm b i ph n.
Khung IV.1. H n hán
Tây Nguyên
Theo B Nông nghi p và Phát tri n nông thôn (4-2003), ð k L k b thi t h i nhi u nh t, 250.000 h dân ñây ñang lâm vào c nh ñói và r t c n s h tr . 62.000 h khác ñang ngóng tr i c u mưa và hơn hai tháng nay h ph i ñi vài cây s m i l y ñư c m t hai bình nư c. V nông nghi p, 5.790ha lúa ðông Xuân, 40.440ha cà phê, 1.420ha rau màu t p trung các huy n Krông P k, Krông Buk, Krông Năng, Ea Kar,... ñang b c n ki t ngu n nư c tư i tiêu. T nh ñã chi kho ng 40 t ñ ng và nhân dân ñ u tư 35 t ñ ng cho công tác ch ng h n, tuy nhiên v n ñành ch p nh n ñ nhi u di n tích lúa và cà phê b m t tr ng. T nh Gia Lai dù ñã trích ngân sách 800 tri u ñ ng cho công tác ch ng h n, nhưng hi n v n có 37.000 ngư i thi u lương th c, hơn 4.000 h dân v i 21.420 nhân kh u t p trung các huy n phía ðông Trư ng Sơn b khan hi m ngu n nư c sinh ho t. 998ha lúa ðông Xuân, 1.170 ha cà phê, 740ha ngô cũng ñang b n t n , héo rũ. T i Kon Tum hi n có 32.500 ngư i thi u ăn, 2.800 h dân v i 11.520 ngư i t p trung huy n Ng c H i, Kon R y, ð k Tô, Sa Th y, th xã Kon Tum b thi u nư c sinh ho t. 360ha lúa ðông Xuân, 59ha cà phê, 50ha mía cũng trong c nh khát nư c. Kon Tum ñã trích 100 tri u ñ ng t ngân sách c a t nh ñ mua 5 máy bơm và nhiên li u ph c v cho vi c bơm nư c tư i tiêu. Ngu n: Vietnam Express, ngày 19-4-2003
Nh n th c ñư c vi c m t r ng là t n th t nghiêm tr ng ñang ñe d a s c sinh s n lâu dài c a ngu n tài nguyên có kh năng tái t o, nhân dân Vi t Nam ñang th c hi n m t chương trình r ng l n nh m xanh hóa nh ng vùng ñ t b t n th t do chi n tranh và s a ch a nh ng sai l m trong
18 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
s d ng không h p lý tài nguyên thiên nhiên trong nh ng năm qua. M c tiêu là ñ n năm 2010 s ph xanh ñư c 43% di n tích c nư c, v i hy v ng ph c h i l i s cân b ng sinh thái Vi t Nam , b o t n ña d ng sinh h c và góp ph n vào vi c làm ch m quá trình nóng lên toàn c u. Trong nh ng năm qua, Chính ph , B Nông nghi p và Phát tri n nông thôn và chính quy n các ñ a phương ñã quan tâm nhi u hơn ñ n v n ñ b o v r ng và tr ng r ng. Di n tích r ng b phá có gi m so v i nh ng năm trư c, vi c tr ng r ng tăng nhanh hơn. Tuy nhiên vi c tr ng r ng hi n nay m i chú ý ñ n vi c tr ng thu n m t lo i cây, tr ng các loài cây nh p n i, mà ít chú ý t o nh ng lo i r ng h n giao v i các loài cây b n ñ a, có giá tr kinh t cao, phù h p v i ñi u ki n ñ t ñai và khí h u ñ a phương. Các chính sách h tr công tác b o v và phát tri n r ng như Quy ñ nh v giao ñ t lâm nghi p cho t ch c, h gia ñình, cá nhân s d ng n ñ nh lâu dài vào m c ñích lâm nghi p (Ngh ñ nh s 02/CP), Quy ñ nh v vi c khoán b o v r ng và phát tri n r ng (Quy t ñ nh 202/TTg), Ch th c a Chính ph v vi c tăng cư ng qu n lý b o v r ng (Ch th 286/TTg) ñã ñư c qu n chúng hoan nghênh và th c hi n. Công tác tr ng r ng và b o v r ng ñã ñư c thúc ñ y khá m nh m trong nh ng năm qua. Theo tài li u th ng kê, t năm 1990 ñ n 1999, chúng ta ñã tr ng thành r ng trung bình ñ t kho ng 86.600ha/năm. T năm 2000 ñ n nay k t qu tr ng r ng khá hơn, ñ t trung bình kho ng 130.000ha/năm. Tuy nhiên, v i t c ñ tr ng r ng như v y thì khó ñ t ñư c ch tiêu tr ng 5 tri u ha r ng trong 10 năm như k ho ch ñã ñ t ra. Trong mư i năm qua, ñ che ph r ng có chi u hư ng tăng lên: 28,8% năm 1998, 33,2% năm 2000, và ñ n cu i năm 2002 là 35,8%, nhưng trong ñó ph n l n là r ng nghèo, r ng thưa, còn r ng giàu và r ng trung bình có t l r t th p. Dù cho các chương trình tr ng r ng có ñ t ñư c s m, nhưng k t qu thành r ng th p như trong 10 năm v a qua thì cũng chưa th bù ñ p ngay ñư c m c phá r ng hi n t i và cũng khó ñ t ñư c m c tiêu ñ ra là sau cu i th p k này ñ che ph r ng ñ t 43% di n tích t nhiên c nư c, tương ñương m c che ph r ng trư c chi n tranh. Vì r ng có vai trò quan tr ng trong vi c b o t n ña d ng sinh h c và trong công cu c phát tri n b n v ng c a ñ t nư c, chúng ta c n ph i c g ng nhi u hơn n a trong công tác tr ng r ng và b o v r ng.
Phá r ng ng p m n ñ
nuôi tôm, h u qu
sinh thái và kinh t
R ng ng p m n ñóng vai trò quan tr ng ñ i v i cu c s ng c a hàng tri u ngư i dân ven bi n Vi t Nam . ðây là nơi nuôi dư ng nhi u loài h i s n có giá tr kinh t cao như tôm bi n, cua, cá b p, sò, ngán, c hương... ðã có t i 43 loài cá ñ ho c có u trùng s ng trong r ng ng p m n Vi t Nam . R ng ng p m n là nơi cư trú và ki m ăn c a nhi u loài bò sát quý hi m như cá s u, kỳ ñà hoa, rùa bi n. M t s loài thú như rái cá, mèo r ng, kh ñuôi dài cũng r t phong phú trong r ng ng p m n. ð c bi t r ng ng p m n là nơi làm t , ki m ăn, nơi trú ñông c a nhi u loài chim nư c, chim di cư, trong ñó có m t s loài ñang b ñe d a tuy t ch ng. R ng ng p m n là b c tư ng xanh v ng ch c b o v b bi n, ñê bi n, h n ch xói l và các tác h i c a bão l t. H th ng r ch ng ch t trên m t ñ t thu hút và gi l i các tr m tích, góp ph n m r ng ñ t li n ra phía bi n, nâng d n ñ t lên; m t khác chúng là hàng rào ngăn gi nh ng ch t ô nhi m, các kim lo i n ng t các sông ñ ra bi n, b o v các sinh v t vùng ven b . M i ñe d a c a ngh nuôi tôm ñ i v i r ng ng p m n
19 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Do chưa hi u h t giá tr nhi u m t c a h sinh thái r ng ng p m n, ho c do nh ng l i ích kinh t trư c m t, ñ c bi t là ngu n l i t tôm nuôi xu t kh u, nên r ng ng p m n Vi t Nam ñã b phá nghiêm tr ng. H u qu c a vi c phá r ng ng p m n l y ñ t nuôi tôm m t cách b a bãi như hi n nay là h y ho i môi trư ng, làm suy gi m m c s ng c a nhi u ngư i dân nghèo ven bi n, nh hư ng x u ñ n ch trương xoá ñói, gi m nghèo và phát tri n b n v ng c a Chính ph . Trong g n hai th p k qua, ñư c Nhà nư c h tr và khuy n khích nên ngh nuôi tôm nư c l vùng c a sông, ven bi n phát tri n r t m nh, vư t ra ngoài t m ki m soát và qu n lý c a ngành th y s n và chính quy n m t s ñ a phương. Ví d như vi c cho ngư i thuê ñ t và phá 108ha r ng ng p m n phòng h ven bi n thu c Chương trình 327 c a Chính ph ñ xây d ng 50 ao tôm nuôi công nghi p Ti n H i (Báo Thái Bình, s 4218, ra ngày 1-9-2003); nh ng ha r ng này do ngư i dân ñã c t l c tr ng trong nhi u năm m i gi ñư c. T cu i 2002 ñ n gi a 2003, có t i 154ha r ng ng p m n phòng h ven bi n huy n Kim Sơn, t nh Ninh Bình, thu c các chương trình 327, 661 và d án tr ng r ng c a H i Ch th p ñ Vi t Nam, ñã b phá ñ làm ñ m. ði u may m n là nh các cơ quan thông tin ñ i chúng nên nhi u v phá r ng ñã ñư c phát hi n, ngăn ch n và xét x . Nhi u r ng ng p m n khá t t trư c ñây phía Tây bán ñ o Cam Ranh, các huy n Ninh Hoà, V n Ninh (Khánh Hoà) nay h u như ñã b xoá s do làm ñ m ươm và nuôi tôm. ñ m N i (Ninh Thu n), hơn 200ha r ng ng p m n , t o vành ñai r ng hàng trăm mét b o v cho ñ m không b xói l , nay ñã b thay th b ng các ñ m tôm bán thâm canh, ch còn l i vài v t ñư c và m m di n tích chưa ñ y 2ha. C n Chim n m gi a ñ m Th N i - Bình ð nh, trư c ñây có r ng ng p m n g n 200ha, là nơi cư trú c a nhi u loài h i s n, và là “th ñô” c a các loài chim (tên C n Chim b t ngu n t ñó), g n ñây ñã b g n 100 gia ñình “khai t ” ñ làm ñ m tôm. T nh ñang l p ñ án ñ ph c h i h sinh thái (Báo Lao ñ ng, s 22, ngày 22-1-2003). ð i chi u v i tài li u c a Maurand, ta th y m t s gi m sút ñáng báo ñ ng v di n tích r ng ng p m n trong 60 năm qua. Vào th i gian trư c Cách m ng Tháng Tám 1945, c nư c có 408.500ha r ng ng p m n , trong ñó có 329.000ha Nam B ; B n Tre có 48.000ha v i ñ che ph r ng là 21,75%, nay ch còn kho ng 2%; Trà Vinh có 65.000ha, ñ che ph r ng 29,20%, nay còn kho ng 3%; Sóc Trăng có 41.000ha, ñ che ph 12,72%, nay ch còn kho ng 3%; Cà Mau có 140.000ha, ñ che ph 27%, nay ch còn kho ng 11% [16,49]. Vi c phá r ng ng p m n làm ñ m tôm không ch làm suy gi m tài nguyên ña d ng sinh h c t i ch , mà còn làm m t ngu n th c ăn phong phú c a nhi u sinh v t vùng tri u, h u qu là s n lư ng cá, tôm, cua ñánh b t bi n cũng gi m. Vi c nuôi tôm thi u quy ho ch ñã gây ô nhi m t i nhi u nơi. m t s ñ a phương, nh ng ngư i nuôi tôm ñã th i nư c b n có hoá ch t ñ c t các ñ m tôm ra r ng ng p m n, làm cho cây ch t. Ví d như khu r ng phòng h 2 xã Chí Công và Bình Th nh, huy n Tuy Phong, Bình Thu n, cây b ch t nhi u do nư c th i t ñ m tôm (Nguy n Nguyên Vũ, Báo Lao ñ ng, s 190, ngày 9-72003). Tháng 8-2001 g n 6.000 l ng nuôi tôm hùm ngoài khơi làng Xuân Tú (Khánh Hoà) b ch t do các ñ m nuôi tôm sú g n ñó th i nư c có hoá ch t ñ c. G n ñây (6 tháng ñ u năm 2003), vùng ven bi n Thái Bình, Nam ð nh, nhi u bãi nuôi v ng, v ng b ch t h t, m t s gia ñình m t h t v n, m t s khác không có ti n tr ngân hàng. Nguyên nhân là do các ñ m tôm ñã th i nư c có hoá ch t ñ c h i nên v ng và các loài thân m m khác b ñ u ñ c. Nh ng ngư i dân nghèo hàng ngày “mò cua b t c” trên bãi tri u cũng b nh hư ng. D ch b nh lan tràn trong các vùng nuôi tôm 9 t nh ñ ng b ng sông C u Long nh ng năm 1994 - 1995 và vào nh ng năm 2000 - 2001 l i tái phát, làm cho hàng v n gia ñình tr l i c nh nghèo ñói là m t bài h c quá ñ t do s buông l ng qu n lý s d ng ñ t, di dân t do. M t s cơ quan, cán b do b n thân tr c l i, phá r ng nuôi tôm nên không th x lý nh ng ngư i sai ph m khác. Do thi u s ph i h p ch t ch c a các ngành th y s n và lâm nghi p, nên không nh ng m t r ng, mà s cân b ng sinh thái suy gi m và cu c s ng c a c ng ñ ng ven bi n b xáo tr n.
20 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Có th kh ng ñ nh, vi c nuôi tôm không có quy ho ch là m i ñe d a l n nh t ñ i v i h sinh thái r ng ng p m n. Nhà nư c, các ban ngành h u quan c n s m có quy ho ch t ng th , và có bi n pháp gi i quy t c th , tránh ñ tình tr ng “m t bò m i lo làm chu ng”. Khu sinh quy n r ng ng p m n C n Gi - m t ñi m sáng v ph c h i r ng Khu R ng Sát có di n tích 40.000ha thu c huy n Duyên H i, t nh ð ng Nai. Trong nh ng năm 1962-1970, ph n l n di n tích R ng Sát ñã b bom napan và ch t ñ c hoá h c c a M hu ho i. Năm 1978, di n tích r ng ch còn kho ng 4.500ha chà là ( Phoenix paludosa), 10.000ha ñ t tr ng, bùn khô n t n và 5.588ha ñ t lâm nghi p. S di n tích còn l i là th m th c v t xơ xác v i các lo i cây lùm b i. Các cây g có giá tr như ñư c, v t không còn. Trong năm 1978, thành ph H Chí Minh ñã thành l p lâm trư ng Duyên H i ñ ti n hành ph c h i r ng. Do s c ép v dân s và vi c làm n i ñô quá l n, thành ph H Chí Minh ñã thành l p các nông trư ng qu c doanh trên ñ t lâm nghi p còn hoang hoá ñ s n xu t các lo i cây lương th c và cây công nghi p, tr ng và b o v r ng m i tr ng. Nhưng do thi u kinh nghi m qu n lý và ñ c bi t là do thi u hi u bi t v s chuy n hoá c a ñ t ng p m n thành ñ t phèn, nên vi c tr ng cây nông công nghi p không thành công. Cu i năm 1989, nhi u ñơn v qu c doanh ph i tr ñ t và r ng l i cho thành ph . Tình tr ng này ñã khi n cho m t s khu r ng tr ng b xem như vô ch , b ch t phá, khai thác g c i b t h p pháp. ð ng trư c khó khăn ñó, thành ph ñã giao ñ t, giao r ng cho các h nghèo ñ a phương, ñ ng th i thành l p Ban Qu n lý r ng phòng h môi trư ng thành ph thay cho lâm trư ng ñ ñi u hành vi c b o v và ti p t c tr ng m i trên ñ t tr ng cây công nghi p và nông nghi p không có hi u qu . Các h vào ñ nh cư trong r ng ñư c chính quy n cung c p cho m t s ti n ñ xây d ng nhà , mua s m lu ñ ng nư c và m t s d ng c , xu ng thuy n ñ ñi l i. Nhi m v c a các h là b o v , qu n lý và s d ng ñ t r ng ñư c giao theo ñúng quy ch c a Ban Qu n lý r ng phòng h thành ph . 167 h nghèo, trong ñó có m t s ñã t ng ch t phá r ng vì quá nghèo, nh n khoán gi 14.198ha v i di n tích r ng tr ng là 8.502ha, 2.881ha là r ng tái sinh t nhiên và 2.814ha là ñ t khác. H ñư c tr công b o v , s d ng lâm s n ph , hư ng t l s n ph m t a thưa. Các gia ñình có nhu c u ñư c t o ñi u ki n khai thác th y s n, t n d ng các m t nư c hi n có ñ nuôi th y s n... nh th r ng ng p m n C n Gi ñư c b o v và phát tri n t t. T khi ñư c UNESCO/MAB công nh n là Khu D tr sinh quy n r ng ng p m n C n Gi (1-2000), cu c s ng c a nh ng ngư i gi r ng ñư c quan tâm nhi u hơn. Nh công tác tuyên truy n c a các cơ quan thông tin ñ i chúng và các nhà khoa h c, nên nhi u ngư i ñã hi u giá tr c a r ng ng p m n C n Gi . Mong m i chính ñáng c a nh ng ngư i gi r ng ñã ñư c ñáp ng khi thành ph cùng các t ch c, ñoàn th xã h i trong nư c, các t ch c phi chính ph th gi i ñã ñ u tư kinh phí ñ trang b h th ng pin năng lư ng m t tr i c p ñi n cho 155 h lao ñ ng, gi r ng cùng v i 14 ti u khu b o v r ng. Nư c ng t d tr ñư c tăng cư ng b i h th ng 29 b n ch a nư c 10m3. Thành ph ñã th c hi n chính sách tín d ng ưu ñãi, tín d ng thương m i cho nhân dân trong huy n C n Gi ñ giúp h n ñ nh s n xu t và cũng ñã trang b thuy n y t lưu ñ ng ñ chăm sóc s c kho cho nh ng ngư i gi r ng. Khi ñ i s n g c a nhân dân ñư c nâng cao thì áp l c x u ñ i v i r ng ng p m n cũng gi m m nh. R ng C n Gi hi n ñã tr thành khu r ng ng p m n ph c h i l n nh t Vi t Nam v i c nh quan thiên nhiên tươi ñ p và thành ph n loài ñ ng th c v t phong phú, ña d ng. Lư ng h i s n C n Gi lúc này phát tri n g p 10 t i 20 l n so v i trư c ñây. Gi ñây, C n Gi không ch ñư c bi t ñ n như nh ng cánh r ng phòng h v i các ch c năng ñi u hoà khí h u, ch ng xói l ñ t ven sông, ven bi n, nuôi dư ng các loài ñ ng v t hoang dã,... mà còn tr thành m t ñi m du l ch sinh thái h p d n, ñ ng th i tr thành mô hình h c t p, nghiên c u c a các nhà tr ng r ng trong nư c và th gi i. Th c t sinh ñ ng c a C n Gi là m t trong nh ng cách tuyên truy n t t nh t v ý th c b o v thiên nhiên, môi trư ng.
21 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
H u qu
c a chi n tranh hóa h c ñ i v i r ng
Trong cu c chi n tranh ðông Dương l n th hai, quân ñ i M ñã ti n hành m t cu c chi n tranh hoá h c t 1961 - 1972 v i quy mô l n nh t trong l ch s chi n tranh. Hơn 80 tri u lít ch t di t c và phát quang, trong ñó ph n l n là ch t ñ c da cam, là ch t có ch a t p ch t ñ c ñiôxin, ñã r i xu ng m t di n tích kho ng 24,67% t ng di n tích lãnh th Nam Vi t Nam. V i s lư ng r t l n, ch t ñ c hoá h c r i, l p ñi l p l i nhi u l n trong th i gian dài v i n ng ñ cao, không nh ng ñã làm ch t cây c i, ñ ng v t, mà còn gây ô nhi m môi trư ng trong m t th i gian dài, làm ñ o l n các h sinh thái t nhiên và ñã ñ l i m t h u qu tàn kh c lên tài nguyên r ng. Nh ng h u qu t c th i và lâu dài c a ch t ñ c hoá h c ñ i v i tài nguyên và môi trư ng r ng n i ñ a r t rõ ràng. Trong quá trình b tác ñ ng, hàng trăm loài cây ñã b trút lá, nh t là nh ng cây g l n thu c t ng nhô và t ng ưu th sinh thái thu c h d u (Dipterocarpaceae), h ñ u (Fabaceae). Nhi u loài cây g quý, hi m như giáng hương (Pterocarpus macrocarpus), g (Sindora siamensis), gõ (Afzelia xylocarpa), sao ñen (Hopea odorata)... và m t s cây h d u thu c t ng cao trong r ng ñã b ch t, d n ñ n khan hi m ngu n h t gi ng c a m t s loài cây quý. Ch có m t s ít loài có kh năng ch ng ch u v i ch t ñ c, như cây cơ nia (Irvingia malayana), cây cám (Parinari annamensis), cây c (Livistona). Tán r ng b phá v , môi trư ng r ng b thay ñ i nhanh chóng, nh ng loài cây c a r ng th sinh như tre, n a, các loài cây g ưa sáng m c nhanh, kém giá tr kinh t xu t hi n và l n át cây g b n ñ a [43]. Nhi u khu r ng ñã b phá h y n ng n do quy mô r i ch t ñ c r ng l n và l p ñi l p l i nhi u l n, kéo dài trong nhi u năm, kèm theo v i các tác ñ ng khác c a bom ñ n, máy i, bom napan ñã thiêu cháy c l p cây tái sinh t nhiên dư i tán r ng. H u qu là cây r ng b ch t ñi, các loài cây c d i như c M (Pennisetum polystachyon), c tranh (Imperata cylindrica), lau lách xâm l n. ð n nay r ng v n chưa ñư c ph c h i, nhi u băng r i ch t ñ c v n ch là nh ng tr ng c ñư c th hi n rõ trên nh v tinh và nh máy bay qua các th i kỳ khác nhau. K t qu nghiên c u cho bi t ñã có trên 3,3 tri u h a ñ t ñai t nhiên b r i ch t ñ c, (v i chi u r ng băng r i là kho ng 1.000m) trong ñó r ng n i ñ a b tác ñ ng n ng n v i nhi u m c ñ khác nhau, làm t n th t trên 100 tri u mét kh i g , trong ñó vùng ðông Nam B là vùng có trên 50% di n tích t nhiên b tác ñ ng. Chi n khu D, chi n khu C, r ng B i L i, r ng C Chi,... là nh ng vùng ñã b r i hàng tri u lít ch t ñ c cùng v i hàng tri u t n bom ñ n, trong ñó có nhi u khu r ng ñã b tri t phá hoàn toàn như khu Mã ðà, thu c t nh ð ng Nai, khu Phú Bình, Bù Gia M p thu c t nh Bình Phư c. Ch t ñ c hoá h c còn ñư c r i m t s vùng tr ng ñi m khác, như khu v c hàng rào ñi n t M c Namara thu c t nh Qu ng Tr , khu A Lư i, t nh Th a Thiên - Hu , khu Sa Th y, t nh Kon Tum, khu C n Gi (Duyên H i), thành ph H Chí Minh và khu Cà Mau t nh Minh H i. H u qu c a chi n tranh hoá h c c a M còn d n ñ n nhi u thi t h i khác v môi trư ng và tính ña d ng sinh h c. Quá trình trút lá t ñã d n ñ n hi n tư ng ñ ng dinh dư ng. Mư i ñ n 15 tri u h bom chi m kho ng 1% di n tích r ng Nam Vi t Nam làm cho l p ñ t m t b ñ o l n và thúc ñ y quá trình r a trôi ñ t. H u qu này c n tr tr c ti p ñ n di n th ph c h i r ng, và tác ñ ng x u ñ n r ng phòng h ñ u ngu n c a 28 lưu v c sông, trong ñó có: 16 lưu v c có 30% di n tích lưu v c b r i ch t ñ c; 10 lưu v c có 30 - 50% di n tích lưu v c b r i ch t ñ c; 2 lưu v c có trên 50% di n tích lưu v c b r i ch t ñ c. Ph n l n các lưu v c trên có dòng sông ng n, ñ a hình ph c t p, nhi u d c, có dòng ch y nh hư ng tr c ti p t i vùng h lưu. ði n hình là lưu v c sông Hương, sông Th ch
22 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Hãn, sông Hàn, sông Thu B n, sông Trà Khúc, sông Côn, sông V , sông C u, sông Ba,... trong nhi u năm qua ñã b lũ l t l n tàn phá. Vi c h i ph c l i nh ng khu r ng b r i ch t ñ c hoá h c là r t c p bách, nhưng cũng r t khó khăn, t n nhi u s c l c và công c a.
ða d ng sinh h c
ða d ng sinh h c là cơ s s ng còn, s th nh vư ng và s phát tri n b n v ng c a nhân lo i. Tuy nhiên, ngu n tài nguyên này nư c ta ñang xu ng c p m t cách nghiêm tr ng, làm t n h i ñ n kh năng phát tri n kinh t - xã h i c a ñ t nư c. Vi t Nam ñư c xem là m t trong nh ng nư c thu c vùng ðông Nam á giàu v ña d ng sinh h c. Do s khác bi t l n v khí h u, t vùng g n xích ñ o t i giáp vùng c n nhi t ñ i, cùng v i s ña d ng v ñ a hình, ñã t o nên tính ña d ng sinh h c cao Vi t Nam . M c dù có nh ng t n th t quan tr ng v di n tích r ng và các h sinh thái khác trong m t th i kỳ kéo dài nhi u th p k , h th c v t r ng Vi t Nam v n còn phong phú v ch ng lo i. Cho ñ n nay ñã th ng kê ñư c 11.373 loài th c v t b c cao có m ch (Vi n Sinh thái và Tài nguyên sinh v t), kho ng 1.030 loài rêu, 2.500 loài t o và 826 loài n m. Theo d ñoán c a các nhà th c v t h c, s loài th c v t b c cao có m ch ít nh t s lên ñ n 15.000 loài, trong ñó có kho ng trên 5.000 loài ñã ñư c nhân dân ta dùng làm ngu n lương th c, th c ph m, thu c ch a b nh, th c ăn cho gia súc, l y g , tinh d u và nhi u nguyên v t li u khác. Ch c r ng trong h th c v t Vi t Nam còn nhi u loài mà chúng ta chưa bi t công d ng và r t nhi u loài có ti m năng cung c p s n v t quan tr ng, ch ng h n như dư c li u. Hơn n a, h th c v t Vi t Nam có m c ñ ñ c h u cao. H th c v t Vi t Nam không có các h ñ c h u và ch có kho ng 3% s chi ñ c h u nhưng s loài ñ c h u chi m kho ng 33% s loài th c v t mi n B c Vi t Nam (Pocs Tamas, 1965) và hơn 40% t ng s loài th c v t toàn qu c (Thái Văn Tr ng, 1970). Ph n l n s loài ñ c h u này t p trung b n khu v c chính: khu v c núi cao Hoàng Liên Sơn phía B c, khu v c núi cao Ng c Linh mi n Trung, cao nguyên Lâm Viên phía Nam và khu v c r ng mưa ph n B c Trung B (B c Trư ng Sơn). Nhi u loài là ñ c h u ñ a phương, ch g p trong m t vùng r t h p v i s cá th r t nh . Các loài này thư ng r t hi m vì các khu r ng ñây thư ng b chia c t thành nh ng m nh nh hay b khai thác m t cách m nh m [2]. H ñ ng v t Vi t Nam cũng h t s c phong phú. Hi n ñã th ng kê ñư c 300 loài thú, 830 loài chim, 260 loài bò sát, 158 loài ch nhái, 547 loài cá nư c ng t, kho ng hơn 2.000 loài cá bi n và hàng ch c nghìn loài ñ ng v t không xương s ng c n, bi n và nư c ng t [2, 18, 28]. H ñ ng v t Vi t Nam không nh ng giàu v thành ph n loài mà còn có nhi u nét ñ c ñáo, ñ i di n cho vùng ðông Nam á. Cũng như th c v t gi i, ñ ng v t gi i Vi t Nam có nhi u d ng ñ c h u: hơn 100 loài và phân loài chim; 78 loài và phân loài thú ñ c h u. Có r t nhi u loài ñ ng v t có giá tr khoa h c và th c ti n cao như voi, tê giác m t s ng, bò r ng, bò tót, trâu r ng, bò xám, nai cà tông, h , báo, cu ly, vư n, vo c vá, vo c xám, vo c mông tr ng, vo c mũi h ch, vo c ñ u tr ng, s u c tr i, cò qu m cánh xanh, cò qu m l n, ngan cánh tr ng, nhi u loài trĩ, cá s u, trăn, r n và rùa bi n [48]. V m t ña d ng h sinh thái, Vi t Nam có nhi u ki u r ng khác nhau, t ki u r ng kín thư ng xanh ñ n ki u r ng r ng lá các ñ cao khác nhau, t ñai th p (lowland), c n núi (submontane), núi (montane), c n núi cao (sub-alpine), các ki u r ng núi ñ t, r ng núi ñá vôi, r ng ng p m n, r ng tràm, r ng tre n a,... Vi t Nam cũng có vùng ñ t ng p nư c khá r ng, tr i ra kh p ñ t nư c, nhưng ch y u vùng ð ng b ng sông C u Long và vùng ð ng b ng sông H ng. Ngoài ra, Vi t Nam còn có ph n n i th y và lãnh h i r ng kho ng 226.000km2 trong ñó có hàng nghìn hòn ñ o l n nh và nhi u r n san hô phong phú. Ch trong 2 năm 1992 và 1994 t i Vi t Nam ñã phát hi n ñư c hai loài thú l n cho khoa h c là loài sao la (Pseudoryx nghetinhensis) và loài mang l n hay còn g i là mang b m (Megamuntiacus
23 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
vuquangensis). C hai loài ñó ñã phát hi n ñ u tiên t i vùng r ng Hà Tĩnh nơi mà trư c ñây không lâu ñã phát hi n loài trĩ cu i cùng trên th gi i, loài gà lam ñuôi tr ng hay còn g i là gà l ng (Lophura hatinhensis). Năm 1997 m t loài thú l n m i n a cho khoa h c ñư c mô t , ñó là loài mang Trư ng Sơn (Caninmuntiacus truongsonensis) tìm th y l n ñ u tiên Vùng Hiên, thu c t nh Qu ng Nam. G n ñây chúng ta m i mô t thêm loài chà vá chân xám (Pygathrix cinerea) vùng Tây Nguyên và loài th v n (Nesolagus temminsi) phát hi n t i Vư n qu c gia Pù Mát Ngh An. Ba loài chim m i ñư c tìm th y Tây Nguyên là khư u Ng c Linh (Garrulax ngoclinhensis), khư u v n ñ u ñen (Actinodura sodangorum) và khư u Kon Ka Kinh (Garrulax kongkakingensi) [2]. Ngu n tài nguyên ña d ng sinh h c này, ñã là cơ s v ng ch c c a s t n t i c a nh ng dân t c Vi t Nam thu c nhi u th h ñã qua, và s là cơ s cho s phát tri n c a nhân dân Vi t Nam trong th i gian t i. Tuy nhiên thay vì ph i b o t n và s d ng m t cách h p lý ngu n tài nguyên quý giá này, nhi u nơi, dư i danh nghĩa phát tri n kinh t , m t s ngư i ñã và ñang khai thác tài nguyên ña d ng sinh h c quá m c và phí ph m, th m chí, còn s d ng các phương ti n hu di t như các ch t ñ c, kích ñi n,... ñ ñánh b t [30]. Vi c khai thác và buôn bán các loài ñ ng, th c v t hoang dã ñang di n ra ngày càng gay g t, chưa ki m soát ñư c, làm cho ngu n tài nguyên sinh h c c a ta ñang b c n ki t, nhi u loài ñ ng v t, th c v t quý ñang hi m d n, m t s loài có nguy cơ b tiêu di t [48]. N u bi t s d ng ñúng m c và qu n lý t t, ngu n tài nguyên sinh h c c a Vi t Nam có th tr thành tài s n r t có giá tr . ði u ñáng lo là hi n nay ngu n tài nguyên này ñang suy thoái nhanh chóng.
B ov
ña d ng sinh h c
Vi t Nam còn chưa làm ñư c nhi u trong công cu c b o v ña d ng sinh h c và xây d ng các khu b o t n thiên nhiên vì m t l ñơn gi n là ñ t nư c còn g p nhi u khó khăn. Công cu c phát tri n kinh t , s n xu t lương th c, công nghi p hóa, hi n ñ i hóa công nghi p và nông nghi p ph i ưu tiên hàng ñ u. Tuy nhiên, Chính ph nư c Vi t Nam cũng ñã chú ý ñ n nhi m v này ngay t năm 1962 v i vi c thành l p khu b o t n thiên nhiên ñ u tiên là Vư n qu c gia Cúc Phương. Nhưng r i m i công vi c ti p theo ñã b ch m tr do chi n tranh ác li t kéo dài. T năm 1983, công vi c này l i ñư c ti p t c m t cách kh n trương. Trong vài năm v a qua, công tác xây d ng các khu b o t n nư c ta ñã phát tri n khá nhanh chóng, nhi u khu b o t n thiên nhiên quan tr ng ñã ñư c Chính ph nâng c p thành vư n qu c gia. ð n nay Vi t Nam ñã có m t h th ng các khu b o t n v i 126 khu trong ñó có 27 vư n qu c gia, 60 khu b o t n thiên nhiên, g m 11 khu b o t n loài/sinh c nh, 49 khu d tr thiên nhiên, và 39 khu b o v c nh quan ñư c phân b ñ u trong c nư c v i t ng di n tích hơn 2,5 tri u ha, chi m kho ng 7,6% lãnh th t nhiên [6]. Vi t Nam cũng ñã thành l p hai khu Di s n thiên nhiên th gi i là v nh H Long và Phong Nha K Bàng; hai khu b o t n sinh quy n (MAB) là Khu D tr sinh quy n r ng ng p m n C n Gi (thành ph H Chí Minh) và Khu D tr sinh quy n Cát Tiên (ð ng Nai); khu b o t n RAMSAR Xuân Thu c a sông H ng ñ b o v ñ t ng p nư c và các loài chim di cư.
Khung IV.2. M t vài con s
v buôn bán trái phép ñ ng v t hoang dã
K t qu ñi u tra 20 ñi m nóng trong toàn qu c t B c chí Nam ñã th y r ng: T ng lư ng ñ ng v t hoang dã s ng và th t ñư c buôn bán trên ñ a bàn Vi t Nam hàng năm vào kho ng 3.050 t n, trong ñó 45-50% ñư c tiêu th trong nư c, s còn l i ñư c xu t b t h p pháp qua biên gi i Trung Qu c và các nư c ðông á khác. H u h t th t ñ ng v t hoang dã ñư c t p trung tiêu th Hà N i và thành ph H Chí Minh, mà ñi n hình là làng L M t, ch ð ng Xuân (Hà N i) và qu n Bình Chánh, ch C u M ng (thành ph H Chí Minh).
24 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
T ng doanh thu hàng năm do hi n tư ng buôn bán b t h p pháp ñ ng v t hoang dã mang l i ư c tính 66,5 tri u ñôla, trong ñó 21 tri u ñôla ti n lãi. S ti n lãi do buôn bán ñ ng v t hoang dã b t h p pháp l n hơn 31 l n so v i ngân sách c a các cơ quan ch c năng và các t ch c b o t n qu c t ñ u tư cho giám sát, b o t n ñ ng v t hoang dã hàng năm. S lãi này l n g p kho ng 3,2 l n t ng ngân sách c a Nhà nư c dành cho ngành ki m lâm và g p 4 l n so v i s ti n ph t mà các ngành ch c năng b t gi ñư c. T ng doanh thu ư c tính do buôn bán ñ ng v t hoang dã b t h p pháp l n g p 12 l n t ng doanh thu do buôn bán h p pháp ñ ng v t hoang dã ñem l i (5,2 tri u ñôla, năm 2000). Nghiên c u cũng cho th y r ng, s lư ng ñ ng v t s ng và th t tiêu th n i ñ a và qua biên gi i b phát hi n, b t gi bình quân t năm 1997 ñ n năm 2002 m i ch b ng 3,1% so v i th c t . Ngu n: TS. Nguy n Văn Song, ð i h c Nông nghi p I Hà N i
Còn nhi u h sinh thái ñi n hình, nhi u loài ñ ng, th c v t quý hi m có nguy cơ b tiêu di t còn n m ngoài h th ng các khu b o t n hi n có. Vi t Nam còn có vùng bi n ðông r ng l n v i nhi u r n san hô phong phú, nhi u ñ m phá và tài nguyên sinh v t th y sinh ña d ng c n ñư c b o v . Vì th trong h th ng khu b o t n qu c gia, cũng c n lưu ý xây d ng các khu b o t n h sinh thái bi n, h sinh thái ñ t ng p nư c cùng tài nguyên sinh v t ñó. Ngoài vi c thành l p các khu b o t n, Vi t Nam cũng ñang th c hi n m t s d án ñ c bi t, b ng cách khuy n khích nhân dân tham gia b o v m t s loài ñ ng v t quý, hi m ñang có nguy cơ b tiêu di t, như b o v loài gà lam ñuôi tr ng vùng K G , Hà Tĩnh, loài vo c mông tr ng Cúc Phương, Ninh Bình, loài vo c mũi h ch Na Hang, Tuyên Quang, loài h Th a Thiên - Hu và Chư Mom Rây Kon Tum, vo c ñ u tr ng Cát Bà, H i Phòng, tê giác m t s ng Cát Tiên. Có th nói r ng, m t khi nhân dân hi u ñư c t m quan tr ng c a vi c b o v , thì công vi c b o v s có nhi u tri n v ng ñ t k t qu . Kinh nghi m cho th y r ng, ñ th c hi n công tác b o t n, ñi u quan tr ng hơn h t là không t o thêm s ñ i l p gi a nhân dân ñ a phương và cơ quan qu n lý khu b o t n. Cơ quan này ph i c ng tác v i nhân dân m t cách ch t ch , ch p nh n nh ng yêu c u chính ñáng c a h và t o ñi u ki n ñ h ñư c hư ng nh ng l i ích tr c ti p t khu b o t n. C n thi t ph i xây d ng vùng ñ m, t o thêm công ăn vi c làm h p lý cho nhân dân ñó, giúp h gi m b t nh ng khó khăn trong cu c s ng ñ h t nguy n gi m d n s c ép lên khu b o t n và tham gia tích c c vào vi c b o v r ng vì l i ích thi t th c c a h [29]. M t s khu b o t n và vư n qu c gia ñã th c hi n các phương hư ng nêu trên và bư c ñ u ñ t k t qu kh quan. ðã có nhi u mô hình t t v tr ng r ng, b o v r ng, s d ng h p lý tài nguyên thiên nhiên, c n t ch c ph bi n r ng rãi nh ng mô hình này. ð ng th i ph i ñ y m nh vi c tuyên truy n giáo d c nâng cao nh n th c c a m i ngư i v ña d ng sinh h c ñ i v i cu c s ng và tăng quy n ch ñ ng và trách nhi m c a h trong vi c qu n lý, s d ng và b o v ngu n tài nguyên thiên nhiên. B ng cách này, chúng ta d n d n xã h i hoá công tác b o v r ng, b o v thiên nhiên và ña d ng sinh h c. Nư c ta ñang g p nhi u khó khăn trong công vi c b o v r ng và ña d ng sinh h c, b o v thiên nhiên và s d ng m t cách b n v ng tài nguyên thiên nhiên. Th thách quan tr ng nh t ñ i v i nư c ta trong công cu c b o v là s m tìm ñư c bi n pháp ngăn ch n k p th i s suy thoái c a r ng nhi t ñ i, suy thoái các h sinh thái ñi n hình cùng v i h ñ ng v t và h th c v t phong phú ñó. Nư c ta là m t trong nh ng nư c nghèo trên th gi i, dân s l i ñông. ð duy trì cu c s ng trư c m t, nhi u ngư i bu c ph i khai thác b ng m i cách các tài nguyên thiên nhiên, trong nhi u trư ng h p ñã làm suy thoái nghiêm tr ng tài nguyên thiên nhiên và môi trư ng và gây t n h i l n cho phát tri n trong tương lai. ð gi i quy t v n ñ b o v thiên nhiên, b o v r ng, b o v ña d ng sinh h c, k c nh ng
25 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
gi ng cây tr ng, v t nuôi, c u các loài kh i n n di t vong, không ph i ch tăng cư ng giáo d c, th c thi pháp lu t, nâng cao k t hu t và tìm v n ñ u tư, mà còn ph i chú ý ñ n c i thi n m c s ng c a m i ngư i dân, nh t là nh ng ngư i dân nghèo. ð ng th i ph i nâng cao nh n th c c a h v b o v môi trư ng, r ng, các h sinh thái ñi n hình, s d ng h p lý và b n v ng tài nguyên thiên nhiên, k c ñ t, r ng, nư c, các loài ñ ng th c v t, làm cho h hi u trách nhi m b o v và ñư c quy n quy t ñ nh v cách s d ng tài nguyên thiên nhiên t t nh t vì cu c s ng c a h , c a con cháu h và cho c c ng ñ ng. Vì r ng và ña d ng sinh h c có vai trò quan tr ng trong công cu c phát tri n b n v ng c a ñ t nư c, c n ph i c g ng nhi u hơn n a trong công tác tr ng r ng, b o v r ng và b o v ña d ng sinh h c. ð có th hoàn thành ñư c nhi m v khó khăn này c n ph i ñ ng viên ñư c s ñ ng tâm c a ñông ñ o nhân dân v i nh n th c sâu s c v v n ñ môi trư ng. Phát ñ ng phong trào r ng rãi trong toàn dân v b o v r ng, b o v ña d ng sinh h c, b o t n và s d ng h p lý tài nguyên thiên nhiên, ñ ng th i ñ y m nh chương trình k ho ch hoá gia ñình và s m hoàn thành công cu c xoá ñói gi m nghèo. C n b sung, hoàn thi n chính sách giao ñ t, giao r ng, chính sách ñ i v i ngư i làm công tác qu n lý b o v r ng, chính sách hư ng l i c a nh ng ngư i s n xu t, b o v r ng. C n ñ cao ý th c trách nhi m, quy n h n c a chính quy n ñ a phương, nơi nào ñ x y ra phá r ng, chính quy n nơi ñó ph i ch u trách nhi m chính.
26 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
ðô th hóa và môi trư ng
Quá trình ñô th hóa t 1990 ñ n nay Sau năm 1990 cùng v i nh ng chuy n bi n tích c c v m t kinh t - xã h i, m ng lư i ñô th qu c gia ñã ñư c m r ng và phát tri n nhanh. Năm 1990 c nư c m i có kho ng 500 ñô th l n nh , ñ n năm 2000 ñã có 649 ñô th và ñ n năm 2003 ñã tăng lên 656 ñô th . Tăng trư ng dân s ñô th t 11,87 tri u ngư i năm 1986 lên 18 tri u ngư i năm 1999 và kho ng 20 tri u ngư i năm 2002, nâng t l dân ñô th t 19,3% năm 1986 lên 25,3 % năm 2002 [8, 35]. Tuy v y, ñô th hoá Vi t Nam còn m c th p so v i khu v c và trên th gi i. M ts v nñ môi trư ng b c xúc trong quá trình ñô th hóa Phát tri n h t ng ñô th ch m hơn gia tăng dân s Nhi u làng xã ñư c ñô th hoá nhanh thành phư ng, cùng v i dân di cư t nông thôn vào thành th ngày càng tăng, ñã gây ra nhi u v n ñ gay c n ñô th , như thi u nhà , d ch v , thông tin, giáo d c, chăm sóc y t , giao thông, c p thoát nư c, vi c làm và gia tăng ô nhi m môi trư ng, t n n xã h i. “Xóm li u, xóm b i” - ung nh t c a ñô th hi n ñ i Di n tích nhà bình quân ñ u ngư i t i các ñô th nư c ta còn quá th p (bình quân 5,4m2/ngư i). Ch t lư ng nhà không b o ñ m, các ñi u ki n v h t ng, môi trư ng ñ u kém c i. Nhà “ chu t” còn chi m t tr ng cao t i các ñô th . Cung c u nhà - ñ t ñô th m t cân ñ i nghiêm tr ng, c ng v i nh ng tác ñ ng c a chính sách không h p lý và qu n lý y u kém, làm cho giá ñ t, giá nhà quá cao so v i thu nh p c a nhân dân ñô th [11]. Vì v y b c tranh ñô th ñã có ñ i l p th t s các nhà cao t ng, các nhà không ph i ñ chu t”, nhà trên và ven kênh r ch v i di n h th ng h t ng k thu t r t th p kém, b Ch t v n chưa ñư c yên thân Công tác quy ho ch các nghĩa trang, nghĩa ñ a ñô th còn tuỳ ti n; các khu nghĩa trang, nghĩa ñ a ñ u n m sát các khu dân cư, hi n tư ng l n chi m ñ t nghĩa trang di n ra khá ph bi n. Vi c l n chi m ñ t và chôn c t l n x n ñã d n ñ n tình tr ng lãng phí qu ñ t r t l n và khi phát tri n ñô th và giao thông thư ng g p ph i v n ñ r t nan gi i là di chuy n m m ñ gi i phóng m t b ng. “Lá ph i” c a ñô th b tàn phá T i nhi u ñô th trong quá trình phát tri n ñã m c sai l m là các vành ñai xanh, di n tích cây xanh, di n tích m t nư c ao h không ñư c b o t n, nên ch tiêu ñ t tr ng cây xanh hi n nay trong các ñô th quá th p, trung bình m i ñ t 0,5m2/ngư i. T i hai thành ph l n là Hà N i và thành ph H Chí Minh con s này cũng không quá 2 m2/ngư i, ch b ng kho ng 1/5 - 1/10 ch tiêu cây xanh c a các thành ph tiên ti n trong khu v c. K t qu phân tích nh v tinh cho th y sau 10 năm phát tri n (1986 - 1996), di n tích ñ t cây xanh c a 4 qu n n i thành cũ c a Hà N i ñã gi m 12%; di n tích m t nư c ao, h gi m 64,5%, ngư c l i, di n tích xây d ng nhà tăng thêm 22,4% [8]. ðây là m t trong nh ng nguyên nhân ch y u gây ra úng ng p Hà N i trong mùa mưa. Giao thông ñô th và môi trư ng T c ñ phát tri n h th ng h t ng giao thông ñô th ch m hơn r t nhi u so v i t c ñ ñô th hoá và t c ñ gia tăng phương ti n giao thông cơ gi i. Di n tích ñ t giao thông ñô th không ñ , m ng gi a m t bên là t c ñ phát tri n ngày càng nhanh , m t bên là s t n t i m ñ m c a các dãy nhà “ tích kho ng 2 - 4m2/ngư i, nhà l p x p, t m b , ô nhi m môi trư ng nghiêm tr ng.
27 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
lư i ñư ng giao thông phân b không ñ ng ñ u, thông s k thu t tuy n ñư ng r t th p, hành lang ñư ng thư ng b l n chi m. Theo s li u th ng kê, t i các ñô th l n, các ch tiêu v h t ng giao thông cũng r t th p, ch ñáp ng ñư c kho ng 35 - 40% nhu c u c n thi t. T i Hà N i, di n tích ñ t giao thông kho ng 7,8%, m t ñ ñư ng ñ t 3,89km/km2; t i thành ph H Chí Minh di n tích ñ t giao thông kho ng 7,5%, m t ñ ñư ng ñ t 3,88km/km2 ch b ng kho ng m t n a so v i các thành ph hi n ñ i trong khu v c. M t s h u qu chính c a hi n tr ng giao thông ñô th y u kém là: tai n n giao thông, ùn t c giao thông, ô nhi m không khí và ti ng n.
Công nghi p hóa và môi trư ng
Trong 10 năm qua và 20 năm t i, công nghi p hóa nư c ta phát tri n tương ñ i nhanh. Các ngành phát tri n m nh là khai thác khoáng s n, ñ c bi t là d u khí, s n xu t v t li u xây d ng, ch bi n nông - lâm - thu s n, d t may, da giày, cơ khí, hóa ch t và năng lư ng ñi n. H u h t các cơ s công nghi p cũ ñ u có công ngh và thi t b l c h u, tiêu hao nguyên li u và năng lư ng l n, gây ô nhi m môi trư ng nghiêm tr ng. Các cơ s công nghi p m i, nói chung có công ngh và thi t b hi n ñ i, nhưng ñ u tư cho b o v môi trư ng chưa tương x ng, nên m t s cơ s v n gây ô nhi m môi trư ng. Phát tri n các khu công nghi p Tính ñ n cu i năm 2003 nư c ta ñã có 82 khu công nghi p ñư c xây d ng v i t ng di n tích kho ng 15.800ha (không k khu Dung Qu t). Khu v c t p trung nhi u khu công nghi p nh t là mi n ðông Nam B . Khu v c này hi n có 42 khu công nghi p v i di n tích 10.001ha. ð ng b ng sông H ng là khu v c ñ ng th hai, có 17 khu công nghi p, v i di n tích 2.441ha. Vùng duyên h i mi n Trung có 14 khu công nghi p, v i di n tích 2.112ha. Vùng Tây Nguyên có 1 khu công nghi p v i di n tích 181ha, vùng trung du mi n núi phía B c có 2 khu công nghi p v i di n tích 139ha [40]. Hi u qu s d ng ñ t c a các khu công nghi p còn r t th p do thành l p quá nhi u. Tính ñ n tháng 12 năm 2002, m i có 45% di n tích ñ t khu công nghi p có th cho thuê ñ s n xu t, di n tích ñã cho thuê kho ng 4.831ha. Nhìn chung, các khu công nghi p ñã góp ph n thúc ñ y phát tri n công nghi p, tăng trư ng kinh t . Năm 2002, doanh thu c a khu v c này ñ t kho ng 18% t ng kim ng ch xu t kh u c a c nư c. Quy t ñ nh 64 Th tư ng Chính ph ñã ra Quy t ñ nh s 64/2003/Qð-TTg v “K ho ch x lý tri t ñ các cơ s gây ô nhi m môi trư ng nghiêm tr ng”. M c tiêu trư c m t c a k ho ch là ñ n năm 2007 t p trung x lý tri t ñ 439 cơ c gây ô nhi m nghiêm tr ng, trong ñó 284 là cơ s s n xu t kinh doanh. M c tiêu lâu dài c a k ho ch là ñ n năm 2012 s ti p t c x lý 3.856 cơ s gây ô nhi m môi trư ng nghiêm tr ng còn l i và các cơ s m i phát sinh, ñ ng th i ñ y m nh công tác phòng ng a, ngăn ch n ô nhi m.
Môi trư ng nư c ñô th và công nghi p
C p nư c T l dân s ñư c c p nư c còn th p, 60 - 70% ñ i v i ñô th lo i I, II; 40 - 50% ñ i v i ñô th lo i III, nhưng lư ng nư c th c t ñư c c p theo ñ u ngư i ch ñ t 40 - 50% tiêu chu n. H u h t các h th ng c p nư c ñã ñư c xây d ng t lâu, ch p vá và xu ng c p nghiêm tr ng; th t thoát nư c t i 30 - 40%. Thoát nư c
28 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Các h th ng thoát nư c th i ñ u chung v i h th ng thu gom nư c mưa, c bùn rác, nư c c ng ñ u x vào m t h th ng thoát nư c chung và không ñư c x lý trư c khi ñ th i vào ngu n nư c. T l dân s ñư c s d ng các h th ng thoát nư c t i các trung tâm ñô th ñang còn th p, vào kho ng 50 - 60% t i thành ph H Chí Minh, 35 - 40% t i Hà N i và H i Phòng; th m chí còn th p hơn n a các ñô th nh hơn. Nhi u ñư ng ph không có h th ng thoát nư c mưa và nư c th i sinh ho t nên thư ng b ng p úng khi mưa và ñ ng nư c th i sinh ho t thư ng xuyên. Tr n mưa có cư ng ñ trên 300mm, ngày 2 - 4-8-2001 t i Hà N i, tr n mưa có cư ng ñ x p x 300mm, ngày 20 - 21-6-2002 t i thành ph H Chí Minh, ñã gây nhi u ñi m úng ng p trong thành ph v i th i gian kéo dài t 1 - 3 ngày. Nư c th i Nư c th i sinh ho t chi m kho ng 80% t ng s nư c th i các thành ph , là m t nguyên nhân chính gây nên tình tr ng ô nhi m nư c và v n ñ này có xu hư ng càng ngày càng x u ñi. Tình tr ng ô nhi m nư c rõ ràng nh t là Hà N i, thành ph H Chí Minh, H i Phòng, ðà N ng, Hu , Nam ð nh, H i Dương và các thành ph , th xã l n khác. Trong s 82 khu công nghi p m i, ch kho ng 20 khu công ngh i p có tr m x lý nư c th i t p trung. ðó là Khu Công nghi p B c Thăng Long, Khu Công nghi p N i Bài Hà N i; Khu Công nghi p Nomura H i Phòng; Khu Công nghi p Vi t Nam-Xingapo Bình Dương,... Trong s các doanh nghi p s n xu t công nghi p ñã ñư c kh o sát năm 2002, có t i 90% s doanh nghi p không ñ t yêu c u v tiêu chu n nư c th i x ra môi trư ng; 73% s doanh nghi p x nư c th i không ñ t tiêu chu n do không có các công trình và thi t b x lý nư c th i; 60% s công trình x lý nư c th i ho t ñ ng v n hành không ñ t yêu c u. M t s b nh vi n trong các ñô th l n ñã ñư c ñ u tư xây d ng các tr m x lý nư c th i riêng, song t l còn th p. Hàng lo t các d án thoát nư c, v sinh cho các ñô th b t ñ u ñư c nghiên c u tri n khai, các h th ng thu gom, chia tách nư c th i, các tr m x lý nư c th i cho ñô th ñã ñư c ñưa vào k ho ch ñ u tư, nhưng tính kh thi còn th p vì thi u ngu n v n và g p khó khăn v k thu t. Hi n tr ng môi trư ng nư c m t các ñô th và khu công nghi p Cho ñ n nay v n chưa có con sông nào ch y qua vùng ñô th và khu công nghi p b x p vào lo i ô nhi m n ng, ngo i tr m t s ño n sông ch y qua ñô th và khu công nghi p l n và ti p nh n tr c ti p lư ng nư c th i r t l n t các vùng này như sông Nhu Hà N i, sông Th V i thành ph H Chí Minh. Tuy nhiên cũng ñã x y ra ô nhi m môi trư ng nư c m t s ño n sông khác và tình tr ng ô nhi m s tăng nhanh n u không có bi n pháp b o v (Hình V.1). T i các con sông ñư c s d ng vào m c ñích c p nư c cho nông nghi p v mùa mưa, lư ng nư c sông dâng cao, mang theo nhi u phù sa, là ngu n dinh dư ng t t cho tr ng tr t. V mùa mưa hàm lư ng ch t lơ l ng khá cao s gây khó khăn cho vi c s d ng nư c ñ c p cho công nghi p ho c sinh ho t. V mùa khô m c nư c sông h h th p, lưu lư ng nh gây nên tình tr ng thi u nư c, nư c b ô nhi m nhi u hơn, m c nư c h th p gây nên hi n tư ng xâm nh p m n.
29 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Các sông, N ng, H i nh ñã có Nhiêu L c
h , kênh, mương n i thành c a Hà N i, thành ph H Chí Minh, H i Phòng, Hu , ðà Dương,... ñ u b ô nhi m nư c m c ñ báo ñ ng. Nư c m t s kênh, mương, sông màu ñen và b c mùi hôi th i, như các sông Tô L ch, Kim Ngưu,... Hà N i; các kênh - Th Nghè, Tân Hoá - Lò G m - Tàu H ,... thành ph H Chí Minh.
Khung V.1. Nư c m t Ch t lư ng nư c c a m t s các con sông mi n B c Ph n l n các sông c a h th ng sông H ng có các ch tiêu ô nhi m ñ u th p hơn giá tr cho phép theo Tiêu chu n Vi t Nam 5942-1995. Tuy nhiên c c b t i m t s ñi m x ven sông, như các ñi m x nư c c a Nhà máy Gi y Bãi B ng, Nhà máy Supe ph tphát Lâm Thao, t i Khu Công nghi p Vi t Trì, thì m t s ch tiêu ô nhi m vư t m c gi i h n cho phép. ðo n sông H ng t Diên H ng t i ngã ba Vi t Trì v mùa c n nhi u ch tiêu v ô nhi m vư t tiêu chu n cho phép ñ i v i nư c m t lo i A: Hàm lư ng COD vư t 2,37 l n; BOD vư t 3,83 l n; NO2 vư t 1,4 l n; NH4+ vư t 2 l n; s lư ng coliform trong nư c cao, không ñ m b o tiêu chu n c p nư c cho ăn u ng và sinh ho t. T i c u Vi t Trì, NO2 cao hơn tiêu chu n cho phép ñ i v i nư c m t lo i A t 4 - 20 l n. ðo n sông C u ch y qua th xã Thái Nguyên có hàm lư ng BOD, COD trong nư c cao, hàm lư ng ôxy hoà tan th p, hàm lư ng H2S có khi t i 7,8 - 12mg/l, hàm lư ng NO2 cao hơn tiêu chu n cho phép ñ i v i nư c c p lo i A là 5 -10 l n, hàm lư ng NH4+ cao hơn tiêu chu n cho phép ñ i v i nư c c p lo i A 2 l n. Sông Thương, t i khu v c c u B c Giang: BOD cao hơn tiêu chu n cho phép ñ i v i nư c c p lo i A 2,68 l n; COD cao hơn tiêu chu n cho phép 1,85 l n; ñ c bi t NO2 vư t 70 - 200 l n tiêu chu n cho phép ñ i v i nư c c p lo i A. Sông C m, sông Tam B c thu c khu v c thành ph H i Phòng có m c ñ ô nhi m ñáng k . Ch t lư ng nư c các sông mi n Trung Các sông mi n Trung có ñ c ñi m: sông ng n, ñ d c l n, lũ quét thư ng x y ra, gây nhi u thi t h i v ngư i và tài s n cho nhân dân, nói chung ch t lư ng nư c các sông mi n Trung t t hơn các sông mi n B c và mi n Nam. Nư c các sông Nam B Nư c sông ð ng Nai t i Hoá An, c u Cát Lái, Phư c Khánh, ð ng Tranh có hàm lư ng d u t i 0,30,4mg/l, trong khi ñó quy ñ nh ñ i v i ngu n c p nư c lo i A là không ñư c ch a d u. Nư c sông Sài Gòn: BOD, COD t i c u Phú Cư ng vư t so v i tiêu chu n cho phép 2-4 l n, hàm lư ng các ch t dinh dư ng như nitơ vư t quy ñ nh nhi u l n, nh t là t i B n Nhà R ng. Lư ng
30 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
coliform vư t t i 50-100 l n. Sông Th V i là kho ch a nư c th i công nghi p c a khu v c phát tri n kinh t phía Nam . Hàm lư ng ôxy hoà tan DO dư i 2mg/l chi u dài 16 km và dư i 1mg/l kho ng chi u dài 10km. T i Gò D u BOD và COD ñ u vư t m c quy ñ nh 10-15 l n so v i ngu n lo i A, 2-5 l n so v i lo i B. N ng ñ các ch t dinh dư ng như nitơ, ph tpho cũng vư t quá m c gi i h n cho phép. Ngu n: K t qu quan tr c c a các tr m quan tr c và phân tích môi trư ng qu c gia [4, 24]
Nư c ng m Theo m t s tài li u kh o sát và nghiên c u v ñ a ch t th y văn ñã ñư c công b , tr lư ng ti m năng c a các ph c h ch a nư c ng m nư c ta tương ñ i phong phú nhưng phân b không ñ u theo các ñ a phương. Hi n nay, hàng năm có th khai thác trên dư i 1 t m3 (kho ng 2 - 3 tri u m3/ngày), kho ng 30% t ng lư ng nư c c p cho các ñô th nư c ta hi n nay ñư c khai thác t ngu n nư c ng m. Ch t lư ng nư c ng m nói chung còn t t, tr m t s nơi có hàm lư ng s t và mănggan cao, ñòi h i ph i x lý c n th n trư c khi dùng ñ ăn u ng.
Khung V.2. Nư c ng m Hi n tư ng xâm nh p m n (nhi m m n) nư c ng m khá ph bi n các vùng ven bi n Vi t Nam, như Qu ng Ninh, H i Phòng, Thái Bình, Thanh Hoá, Vinh, Hu , ðà N ng, Nha Trang, Phan Rang, thành ph H Chí Minh, Ti n Giang, B n Tre, Cà Mau, Kiên Giang,... M t s vùng tuy xa bi n, nhưng do t n t i các t ng hay th u kính nư c m n chôn vùi c , nên khi khai thác nư c ng t có th kéo nư c m n vào công trình l y nư c, như H i Dương, Hưng Yên, Hà Tây, B c Giang, Long An,... Các nguyên t kim lo i n ng như As ñã có m t trong m t s m u nư c ng m Hà N i và m t s t nh ph c n. Ngu n: Báo cáo Hi n tr ng môi trư ng Vi t Nam, năm 2003
Các gi i pháp phòng ng a và gi m thi u ô nhi m môi trư ng nư c • C n ph i xây d ng b sung th ch , lu t pháp, chính sách môi trư ng,... nh m t o ra nh ng quy ñ nh, tiêu chu n môi trư ng, tiêu chu n x th i, tiêu chu n công ngh h p lý (thân thi n v i môi trư ng); • Th c hi n m t cách nghiêm túc quy ñ nh thu phí nư c th i ñã ñư c ban hành; • Tăng cư ng các bi n pháp t ch c, tài chính theo hư ng qu n lý t ng h p tài nguyên nư c theo t ng lưu v c sông; • Ti n hành thư ng xuyên vi c thanh tra và quan tr c ô nhi m môi trư ng nư c; lý • Tăng cư ng ñ u tư cho h th ng c p thoát nư c và phát tri n công ngh , k thu t x môi trư ng nư c phù h p v i ñi u ki n nư c ta.
Ô nhi m không khí
Ô nhi m không khí do ho t ñ ng công nghi p Các cơ s công nghi p cũ (ñư c xây d ng trư c năm 1975) ñ u là cơ s v a và nh , công ngh s n xu t l c h u, m t s cơ s có thi t b l c b i, h u như chưa có thi t b x lý khí th i ñ c h i. Các cơ s này l i r t phân tán, do quá trình ñô th hoá, nay ñã vào khu n i thành c a nhi u thành ph . thành ph H Chí Minh có kho ng 500 xí nghi p trong t ng s hơn 700 cơ s công nghi p n m trong n i thành, thành ph Hà N i có kho ng 200 xí nghi p trong t ng s kho ng
31 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
300 cơ s công nghi p n m trong n i thành. Trong các năm g n ñây ngu n ô nhi m t ho t ñ ng công nghi p n m trong n i thành có ph n gi m b t do các t nh, thành ñã tích c c th c hi n ch th x lý tri t ñ các cơ s gây ô nhi m nghiêm tr ng n m xen k trong các khu dân cư. Cơ s công nghi p m i: Ph n l n các cơ s công nghi p m i ñư c t p trung vào 82 khu công nghi p. Trư c khi xây d ng d án ñ u ñã ti n hành “ðánh giá tác ñ ng môi trư ng”, nên ph n l n ñã ñ m b o ñ t tiêu chu n ch t lư ng môi trư ng. Tuy v y, còn nhi u xí nghi p m i, ñ c bi t là các nhà máy nhi t ñi n than, d u, chưa x lý tri t ñ các khí th i (SO2, NO2, CO) nên ñã gây ra ô nhi m môi trư ng không khí xung quanh. Ô nhi m không khí do ho t ñ ng giao thông v n t i Trư c năm 1980 kho ng 80 - 90% dân ñô th ñi l i b ng xe ñ p, ngày nay, ngư c l i kho ng 80% dân ñô th ñi l i b ng xe máy, xe ô tô con. Theo s li u c a Phòng C nh sát giao thông, năm 1990 Hà N i có 34.222 xe ôtô, năm 1995 có 60.231 xe, năm 2000 có 130.746 xe. Như v y sau 10 năm s lư ng ôtô Hà N i tăng lên g n 4 l n. V xe máy Hà N i năm 1996 m i có kho ng 600.000 xe, năm 2001 g n 1 tri u, năm 2002 tăng t i hơn 1,3 tri u xe, bình quân kho ng 1 xe máy/2 ngư i dân.
S lư ng xe máy ñô th tăng lên r t nhanh, không nh ng làm tăng nhanh ngu n th i gây ô nhi m không khí mà còn gây ra t c ngh n giao thông nhi u ñô th l n. Hà N i có kho ng 40 ñi m thư ng xuyên b ùn t c giao thông, thành ph H Chí Minh là 80 ñi m. Khi t c ngh n giao thông, m c ñ ô nhi m hơi xăng d u và khí CO có th tăng lên g p 4-5 l n lúc bình thư ng. Ô nhi m không khí do ho t ñ ng xây d ng Các ho t ñ ng xây d ng như ñào, l p ñ t, ñ p phá công trình cũ, làm rơi vãi v t li u xây d ng trong quá trình v n chuy n, thư ng gây ô nhi m r t tr m tr ng ñ i v i môi trư ng không khí xung quanh, ñ c bi t là ô nhi m b i. N ng ñ b i trong không khí các nơi có ho t ñ ng xây d ng vư t tr s tiêu chu n cho phép t i 10 - 20 l n. Ô nhi m không khí do ñun n u c a nhân dân các ñô th l n như Hà N i, thành ph H Chí Minh, H i Phòng, ðà N ng, ñ c bi t là các thành ph và th xã c a các t nh phía Nam, m t s l n gia ñình có m c s ng cao ñã chuy n t ñun n u b ng than, d u sang ñun n u b ng b p gas. B p gas gây ô nhi m không khí ít hơn nhi u so v i ñun n u b ng than, d u. Ô nhi m b i H u h t các ñô th nư c ta ñ u b ô nhi m b i, nhi u nơi b ô nhi m b i tr m tr ng t i m c báo ñ ng. N ng ñ b i trong không khí các thành ph l n như Hà N i, thành ph H Chí Minh, H i Phòng, ðà N ng trung bình l n hơn tr s tiêu chu n cho phép t 2 ñ n 3 l n. các nút giao
32 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
thông thu c các ñô th này n ng ñ b i l n hơn tiêu chu n cho phép t 2 ñ n 5 l n. các khu ñô th m i ñang di n ra quá trình thi công xây d ng nhà c a, ñư ng sá và h t ng k thu t n ng ñ b i thư ng vư t tiêu chu n cho phép t 10 - 20 l n .
Ô nhi m khí SO2 Nói chung, n ng ñ khí SO2 trung bình các ñô th và khu công nghi p nư c ta còn th p hơn tr s tiêu chu n cho phép, tr m t s nơi b ô nhi m có tính c c b , như xung quanh các lò nung g ch ngói th công, xi măng lò ñ ng, xí nghi p gang thép, nhi t ñi n. Ô nhi m các khí CO, NO2 các thành ph l n như Hà N i, thành NO2 trung bình ngày ñ u nh hơn tr s trong ñô th n ng ñ khí CO và khí NO2 Tiên Hoàng - ði n Biên Ph (thành ph Ô nhi m chì (Pb) Th c hi n Ch th 24/2000/CT-TTg c a Th tư ng Chính ph , nư c ta ñã s d ng xăng không pha chì t ngày 1-7-2001. S li u quan tr c ô nhi m giao thông cho th y n ng ñ chì trong không khí Hà N i trung bình năm 2002 gi m kho ng 40 - 45% so v i cùng th i kỳ năm trư c. Tương t , thành ph H Chí Minh n ng ñ này gi m kho ng 50%. Mưa axít (l ng ñ ng axít) K t qu quan tr c mưa axít 2002 [7] cho th y t t c 9/9 ñ a ñi m quan tr c mưa axít (Lào Cai, Hà N i, Qu ng Ngãi, Nha Trang, Biên Hoà, thành ph H Chí Minh, Bình Dương, Vũng Tàu và M Tho) ñ u xu t hi n các tr n mưa v i pH 5,5 (mưa axít). T l (%) s ngày nư c mưa có pH 5,5 Biên Hoà và Bình Dương là l n nh t (bi n thiên trong 3 năm là 27 - 64 %). Lào Cai, bi n thiên t l (%) s m u ngày mưa có pH 5,5 trong 3 năm là 3 - 15%; Hà N i: 3 - 8,5%; Vũng Tàu: 4 - 16%; thành ph H Chí Minh, năm 2000: 63%, năm 2001: 33%, năm 2002: 1,9%. T l s m u ngày mưa axít th p nh t xu t hi n các ñ a ñi m Qu ng Ngãi, Nha Trang và M Tho (0% 4%). Ô nhi m ti ng n ñô th M c n c nh các ñư ng ph l n và các nút giao thông l n vào kho ng 82 - 85 dBA, như ngã tư ði n Biên Ph - ðinh Tiên Hoàng (thành ph H Chí Minh). Các ñư ng ph và khu v c có m c n kho ng 80 dBA là qu c l 5 t i Sài ð ng (Hà N i); ñư ng Nguy n Trãi (Vinh); khu c nh Nhà máy Ôxy ð ng Nai (Biên Hoà II); ngã tư Phú L i th xã Th D u M t; khu v c c ng B nh vi n Quân ñoàn 4 (Bình Dương),... ða s các ñư ng ph còn l i có m c n t 65 ñ n 75 dBA. ph H Chí Minh, ðà N ng, H i Phòng, n ng ñ khí CO và tiêu chu n cho phép. Tuy v y m t s nút giao thông l n ñã vư t tr s tiêu chu n cho phép, như ngã tư ðinh H Chí Minh).
33 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Các gi i pháp b o v môi trư ng không khí Gi m thi u ô nhi m b i là yêu c u b c bách nh t: Trư c h t là ph i b o ñ m m t ñư ng s ch s , tránh ñ t cát rơi vãi khi v n chuy n v t li u, khi ñào l p s a ch a ñư ng sá, c ng rãnh; khi s a ch a, xây d ng nhà c a và tích c c gi gìn v sinh ñô th . - Gi m thi u ô nhi m khí SO2: Bi n pháp ch y u ñ gi m thi u khí SO2 là thay th các nhiên li u than và d u n ng b ng khí hoá l ng và d u nh trong các lò ñ t công nghi p. Trong trư ng h p c n thi t thì s d ng các thi t b x lý khí SO2 công nghi p. - Gi m thi u ti ng n: Kinh nghi m qu c t cho th y 2 bi n pháp hi u qu nh t ñ gi m ti ng n ñô th là không c p phép lưu hành cho các xe không ñ t tiêu chu n môi trư ng và c m t t c các xe s d ng còi khi ch y trong trung tâm thành ph .
Ch t th i r n ñô th và công nghi p
Ch t th i r n ñô th S li u th ng kê t các t nh, thành ph , các năm 2001- 2002 cho th y lư ng ch t th i r n bình quân kho ng t 0,8 ñ n 1,2kg/ngư i.ngày các ñô th l n, còn m t s ñô th nh dao ñ ng t 0,5 ñ n 0,7kg/ngư i.ngày.
T l các ch t có trong rác th i không n ñ nh, bi n ñ ng theo m i ñ a ñi m thu gom rác, ph thu c vào m c s ng và phong cách tiêu dùng c a nhân dân m i ñô th . Tính trung bình, các ch t h u cơ chi m 45 - 60% t ng lư ng ch t th i; nilon, ch t d o chi m kho ng 6 - 16%, ñ m trung bình c a rác th i kho ng 46 - 52% (Hình V.3). Ch t th i công nghi p nguy h i Theo báo cáo c a C c Môi trư ng thì t ng lư ng ch t th i công nghi p nguy h i phát sinh m i năm t i 3 vùng kinh t tr ng ñi m kho ng 113.118 t n. Ch t th i nguy h i phát sinh vùng tr ng ñi m kinh t phía Nam l n kho ng g p 3 l n vùng tr ng ñi m phát tri n kinh t phía B c và l n g p kho ng 20 l n khu v c tr ng ñi m phát tri n kinh t mi n Trung (B ng V.1). B ng V.1. Lu ng phát sinh ch t th i công nghi p nguy h i ð a phương Vùng Kinh t tr ng ñi m phía B c Hà N i Kh i lư ng (t n/năm) 28.379 24.000
34 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
H i Phòng Qu ng Ninh Vùng Kinh t tr ng ñi m mi n Trung ðà N ng Qu ng Nam Qu ng Ngãi Vùng kinh t tr ng ñi m phía Nam Thành ph H Chí Minh ð ng Nai Bà R a – Vũng Tàu T ng lư ng 4.620 119 4.117 2.257 1.768 92 80.332 44.413 33.976 1.943 113.188 Ngu n: Báo cáo c a C c Môi trư ng, 2002 Ch t th i r n y t Lư ng ch t th i r n y t nguy h i phát sinh trên ph m vi c nư c ư c tính kho ng 34 t n/ngày ñêm. Trong ñó 1/3 lư ng ch t th i y t nguy h i t p trung Hà N i và thành ph H Chí Minh, 2/3 còn l i các t nh, thành khác. Qu n lý ch t th i r n ñô th và công nghi p H u h t rác th i ñô th không ñư c phân lo i t i ngu n, mà ñư c thu gom l n l n, sau ñó ñư c v n chuy n ñ n bãi chôn l p. T l thu gom năm 2002 ñ t 70 - 75% t ng lư ng rác th i phát sinh các thành ph l n, kho ng 30 - 50% các ñô th nh . T l thu gom chung toàn qu c vào kho ng 55%. Công tác phân lo i rác y t t i các b nh vi n ñã ñư c c i thi n hơn. nhi u nơi, như Hà N i, thành ph H Chí Minh ñã s d ng các phương ti n chuyên dùng có thùng ch a kín, k c h th ng làm l nh bên trong ñ lưu gi t m th i và v n chuy n. T i các cơ s s n xu t v a và nh , v n ñ thu gom lưu ch a ch t th i nguy h i chưa ñư c quan tâm. Ch nh ng công ty liên doanh, ho c công ty do nư c ngoài ñ u tư, công tác này m i th c s ñư c chú tr ng. X lý và tiêu h y ch t th i r n ñô th Vi c x lý ch t th i r n ñô th cho ñ n nay ch y u v n là th i ñ vào các bãi th i l thiên, không có s ki m soát k thu t, mùi hôi và nư c rác là ngu n gây ô nhi m môi trư ng ñ t, nư c, và không khí. M i ch có 32/64 t nh, thành có d án ñ u tư xây d ng bãi chôn l p h p v sinh, trong ñó 13 ñô th ñã ñư c ñ u tư xây d ng. X lý và tiêu h y ch t th i công nghi p nguy h i phía B c, hi n m i ch có m t lò ñ t ch t th i công nghi p nguy h i v i công su t 150kg/gi l p ñ t t i Khu Liên h p X lý ch t th i r n t i Nam Sơn, Sóc Sơn, Hà N i, do Trung tâm K thu t Môi trư ng ñô th và Khu công nghi p, ð i h c Xây d ng Hà N i nghiên c u, thi t k và xây l p th nghi m. T i Khu Liên h p X lý ch t th i r n này URENCO Hà N i ñã xây d ng bãi chôn l p ch t th i công nghi p nguy h i ñúng k thu t. Còn l i các nơi khác, h u h t các lo i ch t th i này m i ch ñư c lưu gi ngay t i cơ s s n xu t ho c x lý t m th i. các t nh phía Nam , nh ng năm g n ñây ñã hình thành khá nhi u các cơ s tư nhân tham gia vào ho t ñ ng x lý ch t th i nguy h i. Tuy nhiên h u h t các cơ s tư nhân ñ u chưa có ñ y ñ phương ti n v t ch t ñ tiêu h y hay x lý tri t ñ ch t th i nguy h i mà h ñã thu gom.
35 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
X
lý và tiêu h y ch t th i y t nguy h i
Tính ñ n tháng 9 năm 2003 toàn qu c có 47 lò ñ t ch t th i y t s n xu t t i nư c ngoài ñư c l p ñ t và v n hành. S lư ng lò ñ t s n xu t trong nư c là 14 lò v i công su t x lý dao ñ ng t 20kg/gi ñ n 50kg/gi . Ngoài phương pháp x lý ch t th i y t b ng ñ t, thành ph Buôn Ma Thu t ñã l p ñ t h th ng x lý ch t th i y t b ng h th ng hơi nóng. Các gi i pháp phòng ng a và gi m thi u ch t th i r n • Tri n khai r ng rãi công tác phân lo i rác th i ngay t i ngu n phát sinh s góp ph n gi m b t gánh n ng cho thu gom và x lý ch t th i ñô th ; • Xây d ng hư ng d n v công tác qu n lý ch t th i r n nói chung, ch t th i nguy h i nói riêng và ph bi n r ng rãi các hư ng d n này; • Tăng cư ng khung th ch , k c phát tri n h th ng thu phí ch t th i ñ cân b ng chi phí cho qu n lý ch t th i r n; • M r ng chương trình nâng cao nh n th c v qu n lý ch t th i r n cho c ng ñ ng, ñ c bi t là ñ i v i các công ty là ch ngu n th i; • • Tăng cư ng ngu n l c giám sát và cư ng ch th c hi n quy ch qu n lý ch t th i r n. ð u tư cơ s v t ch t ñ x lý và tiêu h y ch t th i r n theo phương th c h p v sinh.
36 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Nhìn chung nông thôn Vi t Nam có c nh quan thiên nhiên phong phú, ña d ng, giàu v giá tr văn hóa, trong lành v môi trư ng. Tuy nhiên, hi n t i, nông thôn Vi t Nam ñang ch u tác ñ ng sâu s c c a quá trình phát tri n, hư ng t i xã h i công nghi p hoá, hi n ñ i hoá ñang di n ra nư c ta. Nhi u tác ñ ng di n ra hàng ngày thay ñ i t n g c cách làm ăn, cách nghĩ c a con ngư i cũng như môi trư ng s ng c a h . Các v n ñ liên quan t i ñ i s ng và môi trư ng ñang là nh ng thách th c ñ i v i nông thôn Vi t Nam, c n ph i gi i quy t như: xoá ñói gi m nghèo; tăng s n lư ng lương th c d n t i tăng s d ng phân bón và hoá ch t ph c v nông nghi p; v n ñ nư c s ch và v sinh môi trư ng. ð c bi t các ho t ñ ng s n xu t ngh các làng còn mang tính t phát, thi u k ho ch và làm suy gi m ch t lư ng môi trư ng. Các v n ñ môi trư ng n i b t nh t, t p trung s quan tâm c a c ng ñ ng cũng như c a Chính ph t i khu v c nông thôn hi n nay là: cung c p nư c s ch và v sinh môi trư ng; s d ng hoá ch t nông nghi p và môi trư ng t i các làng ngh ...
V nñ
nư c s ch và v
sinh môi trư ng nông thôn
nông thôn
Hi n tr ng s
d ng nư c s ch
Cho t i nay, v n còn hơn 60% dân s nông thôn chưa có nư c s ch ñ dùng. Vi c s d ng nư c m t các sông, h , ao ñã nhi m b n, nhi m phèn, nhi m m n, tình tr ng khô h n, thi u nư c cho sinh ho t và s n xu t ñang di n ra gay g t khu v c nông thôn. Hi n có kho ng 44.000 h gia ñình (kho ng 216.000 ngư i) s ng các vùng thi u nư c sinh ho t nghiêm tr ng như ð c L c, Gia Lai, Ninh Thu n. T i các vùng khác t l h dân ñư c s d ng nư c s ch r t th p như B c K n (24%), ð ng Tháp (25%), Tây Ninh (28%) [22]. Do s phân b nư c ng m và nư c m t không ñ ng ñ u, ph thu c vào lư ng mưa hàng năm, nên nhi u khu v c khác cũng r t thi u nư c. Dân cư nhi u nơi các t nh Tây Nguyên, Lào Cai, B c K n, hàng năm thư ng thi u nư c ít nh t 1 - 2 tháng trong mùa khô. T i các t nh mi n Trung, như Qu ng Bình, Qu ng Tr , Qu ng Nam , Qu ng Ngãi,... nhân dân nông thôn thư ng g p nhi u khó khăn do h n hán, ñ c bi t là do thi u nư c sinh ho t. Nhi u nơi ngư i dân ph i ñi l y nư c t nh ng ñ a ñi m cách xa nơi 5 - 7km. ð c bi t, trong ñ t h n hán kéo dài t mùa ñông 2003 t i mùa xuân 2004, ð ng b ng B c B thi u nư c nghiêm tr ng, m ch t trên di n tích r ng, làm gi m ñáng k năng su t lúa. Hi n nay, hơn 70% s h s ng vùng ng p lũ ð ng b ng sông C u Long ph i thư ng xuyên dùng nư c không ñ m b o v sinh, các b nh lây lan theo ñư ng nư c tăng theo các năm t i vùng ng p lũ. T i vùng nông thôn các t nh Long An, ð ng Tháp, Ti n Giang,.. thu c ð ng b ng sông C u Long ph n l n nư c b nhi m phèn. Nư c gi ng ph i khoan sâu t i 300m m i có th s d ng ñư c. Ch t lư ng nư c ng m vùng nông thôn c a hai t nh Nam ð nh, Hà Nam thu c ð ng b ng B c B , ph n l n không ñ t tiêu chu n v sinh. Hàm lư ng NH4+ dao ñ ng kho ng 6,15 - 111,9mg/l, hàm lư ng các ch t h u cơ kho ng 2,56 - 88,8 mg/l [4]. M t s nơi ð ng b ng B c B trong nư c ng m khai thác ñã phát hi n asen là ch t ñ c nguy hi m ñ i v i s c kho con ngư i. Hi n tr ng v sinh môi trư ng nông thôn
37 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Tình tr ng v sinh môi trư ng nông thôn, ngoài nh hư ng c a vi c thi u nư c s ch, còn ch u nh hư ng t các khu v c chăn nuôi, tr ng tr t, các bãi rác và các khu v c làng ngh . Khu v c chăn nuôi hàng năm s n sinh ra trên 100.000.000 t n phân và s lư ng l n nư c th i chăn nuôi gây m t v sinh môi trư ng. Ô nhi m do ch t th i tr ng tr t cùng v i ch t th i chăn nuôi ñã nh hư ng t i v sinh môi trư ng, gây mùi hôi th i, ô nhi m môi trư ng nư c, ñ t và không khí t i các làng quê. ð c bi t nhi u d ch b nh xu t phát t các vùng nông thôn như s t xu t huy t, viêm não, cúm virút, cúm gà lan tràn trên nhi u t nh, gây thi t h i l n v kinh t , ñe d a s c kho dân cư nông thôn.
Khung VI.1. Di n bi n d ch cúm gia c m t i Vi t Nam • Cu i tháng 12-2003, d ch cúm gia c m xu t hi n ñ u tiên t i tr i gà gi ng c a Công ty C ph n Hà Tây, sau ñó b t ñ u xu t hi n t i các t nh ð ng b ng sông C u Long. • Gi a tháng 1-2004, d ch xu t hi n t i thành ph H Chí Minh sau ñó lan r ng sang các t nh mi n ðông Nam B và m t s t nh phía B c, t nh mi n Trung và Tây Nguyên. • ð u tháng 2-2004, d ch phát tri n nhanh và trên quy mô r ng. Bình quân m i ngày có 150 - 230 xã, 15 - 20 huy n phát sinh d ch m i v i s gia c m ph i tiêu hu m i ngày lên t i 2 - 3 tri u con. • sinh Ngày 6-2-2004 ñư c ghi nh n là ngày d ch lên ñ n cao ñi m, có 267 xã và 20 huy n phát d ch m i v i 4 tri u gia c m b tiêu h y.
• T ngày 11-2 ñ n 20-2, d ch có chi u hư ng gi m d n, không có thêm huy n, t nh m i phát sinh d ch. Bình quân m i ngày còn 20 - 30 xã phát sinh d ch m i. S gia c m b tiêu h y gi m xu ng còn 0,2 - 0,7 tri u con. Ngày 30-3, công b h t d ch trên ñ a bàn c nư c. Ngu n: Báo Lao ñ ng, ngày 13-4-2004
Năm 1998, c nư c có 973.923 ca tiêu ch y thì năm 2001 ñã là 1.055.178 ca và năm 2002 là 1.062.440 ca. Cu i năm 2000 ð ng b ng sông C u Long ñã xu t hi n b nh d ch t làm nhi u ngư i ch t. Trong 6 tháng ñ u năm 2003 có b nh d ch viêm não c p, lây truy n qua ñư ng tiêu hoá, 33 trư ng h p trong 323 trư ng h p m c b nh ñã t vong. nông thôn Vi t Nam, t l ngư i nhi m giun sán, ñư c x p vào lo i cao nh t th gi i, 100% tr em t 4 - 14 tu i nông thôn mi n B c có giun ñũa, 50 - 80% có giun móc. Trong 6 tháng c a năm 2003 có 9.286 trư ng h p m c b nh s t xu t huy t, trong ñó 22 ngư i ch t. ð t d ch cúm gà l n nh t t trư c t i nay Vi t Nam (do vi rút H5N1) ñã di n ra t cu i tháng 12-2003 t i cu i tháng 3-2004. D ch cúm này ñã lan r ng trên 57 t nh thành, 38 tri u con gà và gia c m trong t ng s 250 tri u gia c m trong c nư c ñã b tiêu hu , ch y u b ng bi n pháp chôn l p. m t s ñ a phương, do không tuân th ñúng hư ng d n c a Nhà nư c, nên ñã có nh ng h chôn gia c m không ñúng quy cách, gây ô nhi m nghiêm tr ng cho môi trư ng khu v c dân cư lân c n. T i Long An, kho ng 3.000 h gây s c xì hơi, nh hư ng t i môi trư ng n ng n , nhi u khu v c, dân cư ph i di chuy n t m th i kh i nơi cư trú.
Hoá ch t s
S
d ng trong nông nghi p và v n ñ
môi trư ng
môi trư ng
d ng phân bón và v n ñ
Phân bón hoá h c s d ng Vi t Nam nhi u nh t là urê, sunphát amôn, NPK, DAD, supe lân, KCl,… v a nh p kh u, v a t s n xu t trong nư c, t i các nhà máy s n xu t phân bón. Hi n nay môi trư ng nông thôn ch u s c ép l n c a vi c s d ng phân bón hoá h c và hoá ch t b o v th c v t.
38 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Hi n hàng năm, nông nghi p Vi t Nam s d ng kho ng 3 tri u t n phân bón. Phân bón r t ña d ng v ch ng lo i, như phân hoá h c, phân h u cơ, phân vi sinh, phân trung lư ng, phân vi lư ng v i ch t lư ng khó ki m soát.
Khung VI.2. Nh n nháo th trư ng và ch t lư ng phân bón • Th trư ng phân bón nư c ta có lúc, có ch khó ki m soát. N n s n xu t, tiêu th phân gi ñã nh hư ng r t l n ñ n ngư i nông dân và h sinh thái ñ ng ru ng. • Theo ki m tra c a m t s s nông nghi p và phát tri n nông thôn (H i Dương, An Giang, Ti n Giang, B n Tre) th y 40 % m u phân ki m tra không ñ t tiêu chu n ch t lư ng. K t qu ki m tra c a 9 chi c c tiêu chu n ño lư ng ch t lư ng, cho th y 46% m u phân không ñ t tiêu chu n. K t qu ki m tra liên ngành (B Nông nghi p và Phát tri n nông thôn - B Khoa h c Công ngh và Môi trư ng) cho th y 80% phân bón không ñ m b o ch t lư ng. • Năng l c s n xu t phân bón c a ta còn y u kém và không cân ñ i. Phân ñ m (urê) ñáp ng ñư c 10% so v i nhu c u c a s n xu t, phân lân 60 - 70%, phân kali ph i nh p hoàn toàn. Ph n l n ti n xu t kh u g o dùng ñ nh p kh u phân bón (trên 500 tri u USD hàng năm ). Ngu n: Vietnam Economic News 6-2001
Nhi u k t qu nghiên c u ñã ch ra r ng cây tr ng ch s d ng h u hi u t i ña 30% lư ng phân bón vào ñ t, ph n còn l i s b r a trôi theo nư c ho c n m l i trên ñ t, gây ô nhi m môi trư ng. Do ch y theo l i nhu n, nông dân m t s vùng ñã bón phân ñ m không h n ch , làm cho hàm lư ng NO3- trong m t s lo i rau qu quá cao: c i b p 867mg/kg, càr t 190mg/kg, hành tây 180mg/kg. M t ví d khác có th nêu lên là v n ñ s d ng phân supe lân. Trong phân supe lân thư ng còn kho ng 5% axít H2SO4 t do, khi ñi vào môi trư ng ñ t s làm gi m ñ pH c a ñ t. ð ng b ng sông H ng sau 10 năm bón phân hoá h c (1990 - 2000) trung bình ñ chua c a ñ t pH KCl gi m 4,5 % [4]. Phân h u cơ (phân chu ng, phân b c, phân rác h u cơ) n u không ñư c x lý b o qu n và s d ng ñúng s gây ô nhi m môi trư ng. Nông dân m t s vùng tr ng rau ngo i thành (T Liêm, Thanh Trì, Hà N i) còn s d ng phân b c tươi (7 - 12 t n bón cho 1 ha) gây ô nhi m ñ t, nư c. ð t ñư c bón phân b c s ch a nhi u ký sinh trùng, giun sán (3 - 27 tr ng/100 g ñ t), vi khu n êcôli (2100/100g) trong nư c m t ao h công c ng, ñ u ti m n nhi u tác nhân gây b nh trong nư c. Hóa ch t b o v th c v t Hi n nay có kho ng 450 h p ch t ñư c dùng làm hoá ch t b o v th c v t, v i nhi u thương hi u khác nhau. M t s lo i ñư c s d ng ph bi n là aldrin, diedrin, iteptachlo, lindan, endrin, wofatox, monito, bassa, methamidophos, parathion, methyl. Các thu c b o v th c v t ñư c s d ng, v ch ng lo i khá ña d ng, v s lư ng ñã gia tăng không ng ng. Hi n nay, hàng năm c nư c s d ng t i hơn 30.000 t n/năm thu c b o v th c v t các lo i. Các công ty s n xu t thu c b o v th c v t Vi t Nam (39 cơ s ) ch làm nhi m v sang chai, ñóng gói, vì v y ñã t o nên nhi u y u t không an toàn v cung ng thu c, cũng như ch t lư ng, ch ng lo i thu c. Hi n nay nhu c u v thu c b o v th c v t luôn ñư c ñáp ng b ng m i cách. Thu c b o v th c v t nh p l u ñang là m i quan tâm l n c a các nhà qu n lý môi trư ng và th trư ng Vi t Nam . Ví d như v nh p l u 1600 chai thu c methamidophos c m s d ng t Trung Qu c vào Vi t Nam t i ðông Anh, Hà N i; thu 1,1 t n thu c methamidophos di t chu t t i Hu ,... (Báo Lao ñ ng, ngày 20-9-2002). B ng VI.1. Tình tr ng s TT Tình tr ng s d ng thu c b o v th c v t T l %
d ng
39 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
1 2 3 4 5 6 Mua thu c b o v th c v t Có nơi c t gi S b o qu n d ng thu c do không hư ng d n Hi u bi t ñ y ñ v s th trư ng t do 70,5 4 19 94 23,3 100 Ngu n: B môn Thu c b o v th c v t, vi n B o v th c v t, 2002 Thu c b o v th c v t không còn là m t hàng ñ c quy n c a Nhà nư c, tư nhân ñã chi m ưu th trong vi c mua bán v n chuy n thu c b o v th c v t. Ngư i dân buôn bán v n chuy n thu c b o v th c v t m t cách tuỳ ti n, b ng ôtô, xe máy, xe th ,... Là hoá ch t ñ c h i, ch t ngư i, v y mà ai cũng có th mua, có th tìm ki m d dàng ngoài ch , làm cho công tác qu n lý thu c b o v th c v t r t khó khăn. Hóa ch t b o v th c v t còn giúp cho nh ng vi c làm tiêu c c, như t t , ñ u ñ c, nhi m ñ c th c ph m,... gây hoang mang trong xã h i. M t v n ñ n i c m là s t n ñ ng c a thu c b o v th c v t. Theo th ng kê c a c c b o v th c v t thì có kho ng 45 - 50% t ng lư ng thu c b o v th c v t ñang t n ñ ng t i các kho cũ b b quên, do buôn l u khi b truy ñu i v t l i, các kho hàng c a ñ i lý ho c c a công ty tư nhân,... Phương pháp x lý ch y u là thiêu ñ t lò 2 c p. Trung tâm X lý môi trư ng, B Qu c phòng ñã x lý 10 t n thu c b o v th c v t L ng sơn, 4 t n H i phòng, 6 t n B c Giang. Nhi u k t qu nghiên c u cho th y các thu c b o v th c v t ñư c s d ng nhi u nh t Vi t Nam là nhóm lân h u cơ (56%), ph bi n nh t là wofatox (25 - 38%), monito (18,38 - 92%), nhóm cacbamát (padan s d ng nhi u nh t (3,9 - 16,4%)), sau ñó là các nhóm thu c tr sâu n m b nh (vadiam 67%). T n su t phun thu c tr sâu có th 1 - 3 l n cho v lúa, 28 - 30 l n cho tr ng rau, 15 - 30 l n cho tr ng chè [9].
d ng thu c b o v th c v t t do
Có d ng c pha ch thu c V t bao thu c t
40 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
H u h t các hoá ch t b o v th c v t ñư c s d ng d ng phun tr c ti p, t ñó bay hơi, phân rã, hoà tan, h p th ,... và ñi vào môi trư ng. ði u ki n môi trư ng ñ t (pH, ñ m, nhi t ñ , thành ph n h u cơ) quy t ñ nh s chuy n hoá các ch t trên vào môi trư ng. S t n lưu c a các hoá ch t b o v th c v t trong môi trư ng làm tăng tác h i c a chúng ñ i v i sinh v t và ngư i. S t n lưu dư lư ng thu c b o v th c v t trong môi tru ng và trong rau ñang là v n ñ b c xúc ñư c nhân dân quan tâm, báo chí ñã ñ c p nhi u l n. Nguyên nhân chính là do s d ng thu c b o v th c v t quá m c yêu c u, ho c th i gian cách ly không ñ . Tình tr ng nhi m ñ c thu c b o v th c v t có th do tr c ti p s n xu t và s d ng thu c b o v th c v t, do nhi m ñ c theo con ñư ng th c ph m ho c qua môi trư ng s ng. Ví d Báo Lao ñ ng, ngày 15-6-2001 ñưa tin do di ch ng c a ngư i cha nhi m ñ c thu c b o v th c v t, hai con c a ch Hoa ph i ngâm mình trong nư c khi tr i nóng, ngay c lúc ăn cơm như ngư i cá. Ho c ông Tr n Duy H i, làm th kho thu c b o v th c v t trong su t 25 năm, b n thân ông và ba ñ a con ñ u b b nh dòn xương hành h . Theo Nguy n Th H ng Tú (2000), ñi u tra 1982 ngư i ti p xúc v i thu c b o v th c v t, phát hi n có 26,1% trư ng h p b m t m i, 20,4% ng a da, 20,3% - ñau ñ u, 19,9% - l m gi ng, hoa m t, 19,8% - h ng khô, 13,2% - m t ng . Báo Hà N i m i ngày 21-3-2001 ñưa tin khám s c kho 175 ngư i nông dân phun thu c b o v th c v t có 76% - chóng m t, 35,5% - m n ng a, 17,7% - bu n nôn, 20% - kém ăn.
Khung VI.3. Dư lư ng hoá ch t b o v
th c v t trong rau ngo i thành Hà N i
41 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
• M t s hoá ch t b o v th c v t ñã b c m như DDT, monito v n còn phát hi n trong rau.
• Các m u rau l y vùng rau s ch ðông Anh ñã phát hi n 1/10 m u b p c i có lư ng monitor vư t ngư ng cho phép (1,15mg/kg). • 2/20 m u ñ u ñũa có hàm lư ng sherpa vư t ngư ng cho phép (0,2 - 0,25mg/kg). • T i Hà N i, Chi c c B o v th c v t ñã phân tích 6 m u rau mu ng thì có 4 m u có dư lư ng methamidophos vư t m c cho phép. • Phân tích ñ t m t s nơi thu c ð ng b ng sông H ng: ðông Anh, Thanh Trì, Gia Lâm (Hà N i) và ñ t vùng thâm canh cao Nguyên Xá - ðông Hưng (Thái Bình), th y có dư lư ng c a diazinon, fenobucard, atrazin, simazine, dimethoate, parathionmethyl, fenitrothion, nhưng ñ u dư i ngư ng cho phép. Ngu n: Nguy n Xuân Thành, Lu n án Ti n sĩ, ð i h c Khoa h c T nhiên, ð i h c qu c gia Hà N i, 2002
Làng ngh
Vi t Nam trư c nh ng thách th c v
môi trư ng
Theo s li u g n ñây nh t, hi n c nư c có 1450 làng ngh , phân b 58 t nh và thành ph trong c nư c, riêng ñ a bàn ð ng b ng sông H ng có kho ng 800 làng. Các t nh có s lư ng làng ngh ñông là: Hà Tây có 280 làng, Thái Bình có 187 làng, B c Ninh có 59 làng, H i Dương có 65 làng, Nam ð nh có 90 làng, Thanh Hoá có 127 làng. Theo ư c tính, trong vòng 10 năm qua, làng ngh nông thôn Vi t Nam ñã có t c ñ cao v tăng trư ng t ng s n ph m, trung bình kho ng 8%/năm tính theo giá tr ñ u ra. Các ngành ngh ch y u ñư c phát tri n làng ngh như sau: Làng ngh là gi i pháp phát tri n kinh t nông thôn r t có hi u qu . Lao ñ ng ngh t i các làng ñã gi i quy t ñư c v n ñ lao ñ ng dư th a và lao ñ ng trong th i gian nông nhàn. Có 27% s h nông dân s n xu t nông nghi p kiêm các ngành ngh và 13% s h chuyên v ngành ngh . Theo th ng kê, các làng ngh ñã thu hút t i 10 tri u lao ñ ng thư ng xuyên. Bên c nh ñó, thu nh p t ho t ñ ng ngh là ngu n thu nh p ñáng k v i các h nông dân. nhi u làng ngh , ho t ñ ng ngh không còn là ngh ph mà ñã tr thành ngh chính v i c gia ñình, hay m t s lao ñ ng chính trong gia ñình. Bên c nh nh ng d u hi u ñáng m ng trong phát tri n ngh th công nông thôn Vi t Nam , m t n i lo l ng và day d t không kém ph n quan tr ng là nguy cơ ô nhi m môi trư ng t các làng ngh . Nguy cơ này phát sinh chính t ñ c thù c a ho t ñ ng làng ngh như: quy mô nh , manh mún; công ngh th công, l c h u, không ñ ng b ; phát tri n t phát, ch y u ch u chi ph i c a th trư ng và m t th c t quan tr ng n a là s thi u hi u bi t c a nh ng ngư i dân v tác h i c a ô nhi m môi trư ng ñ n s c kho c a chính b n thân mình và nh ng ngư i xung quanh. ði u ki n môi trư ng lao ñ ng c a ngu i dân làng ngh nói chung r t kém, s ng và s n xu t cùng m t ñ a ñi m, ñi u ki n lao ñ ng t i t , thi t b máy móc l c h u, th công, trình ñ văn hoá th p, truy n ngh ch y u theo kinh nghi m th c t . B ng VI.2. Phân b các lo i hình ngh các vùng nông thôn Vi t Nam Tái ch ph li u 61 24 Th công m ngh 404 121 V t li u xây d ng, g m s 17 9 Ngh khác 222 77
Ươm tơ, d t nhu m, ñ da Mi n B c Mi n Trung 138 24
Ch bi n nông s n th c ph m 134 42
42 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Mi n Nam T ng c ng 11 173 21 197 5 90 93 618 5 31 42 341
Ngu n: Vi n Khoa h c và Công ngh môi trư ng (INEST), ð tài KC 08-09, 2004 Ô nhi m môi trư ng do ho t ñ ng s n xu t t i m t s Làng ngh ch bi n nông s n, th c ph m Ngu n gây ô nhi m không khí ñ c trưng nh t c a làng ngh ch bi n nông s n th c ph m là mùi hôi th i c a nguyên v t li u t n ñ ng lâu ngày; s phân hu c a các h p ch t h u cơ trong ch t th i r n và nư c th i, t các c ng rãnh kênh mương; b i nguyên li u phát tán trong không khí. Ngoài ra, b i, khí th i sinh ra do ñ t m t lư ng l n nhiên li u than c i cũng là ngu n gây ô nhi m quan tr ng t i môi trư ng không khí. Nư c th i c a các làng ngh này có ñ c tính chung là r t giàu ch t h u cơ, d phân hu sinh h c. Ví d như nư c th i c a quá trình s n xu t tinh b t t s n có hàm lư ng ô nhi m r t cao (COD = 13.300 - 20.000mg/l; BOD5 = 5.500 - 125.000mg/l). Cho ñ n nay, ph n l n nư c th i t i các làng ngh ñ u th i th ng ra ngoài, không qua b t kỳ khâu x lý nào. Nư c th i này t n ñ ng c ng rãnh, ng m xu ng lòng ñ t gây ô nhi m môi trư ng ñ t và suy gi m ch t lư ng nư c ng m. Ch t lư ng nư c ng m, ph n l n ñ u có d u hi u b ô nhi m v i hàm lư ng COD, TS, NH4 trong nư c gi ng cao. Nư c gi ng c a làng Tân ð và Ninh Vân còn nhi m vi khu n coliform, ñ c bi t nư c gi ng c a làng ngh s n xu t nư c m m H i Thanh (Thanh Hoá) ñã b ô nhi m nghiêm tr ng (COD = 186mg/l), dân làng ñ u ph i mua nư c ng t t nơi khác ñ s d ng [10]. Làng ngh v t li u xây d ng và g m s Các tác ñ ng ch y u ñ n môi trư ng do ho t ñ ng c a các làng ngh s n xu t v t li u xây d ng là ô nhi m không khí vì b i và khói lò nung. Các lò nung thư ng không ñư c thi t k ñúng quy cách nên nhiên li u cháy không h t, t o ra các khí CO, SO2,... B i phát sinh t khâu khai thác, gia công ñ t nguyên li u, v n chuy n vào lò, ra lò và b c d s n ph m. lo i hình làng ngh
Khung VI.4. Vân Chàng - M t trái c a m t làng ngh
trù phú
Ai ñã m t l n ñ n Vân Chàng (xã Nam Giang , Nam Tr c , Nam ð nh) thì không th quên ñư c n tư ng v môi trư ng nơi ñây. Ngay t ñ u làng, nh ng ti ng ñ ng m m ñ p vào tai, mùi n ng n ng, khó th bao ph không khí trong làng. Sông Vân Chàng, nơi ñón nh n t t c ngu n nư c th i c a “n n công nghi p làng” có màu ñen k t, mùi hôi r t khó ch u và ñ lưu thông c a dòng nư c r t th p. Rãnh nư c d n nư c th i t các h dân làm ngh nhôm, rèn s t, ñ c s t màu vàng sánh. M t h làm ngh cô nhôm t i ñây cho bi t “B i bám thành l p dày trên mái nhà, khi tr i mưa s hoà tan lư ng hoá ch t ñ c h i bám trên mái, n u x i vào chân tay s b ph ng r p r t rát”. Nư c th i t do ra h , ao, ng m vào vào lòng ñ t, c không khí, ñ t, nư c ñ u b ô nhi m n ng n . C 14 b m làng Vân Chàng, hàng ngày th i ra sông 40 - 50m3 nư c th i, chưa ñư c x lý, có ch a nhi u lo i axít m nh và ñ c bi t có hàm lư ng ch t ñ c xianua vư t 65 - 117 l n so v i tiêu chu n cho phép. Nhi u b nh nguy hi m ñư c phát hi n t i Vân Chàng, hơn 90% dân s m c các b nh ngoài da, viêm ng a, ñau m t h t, nhi u ngư i ch t vì b nh ung thư. R t nhi u ch em ph n ñ non ho c con ch t y u, ñ c bi t là các ca ñ quái thai có chi u hư ng tăng lên trong các năm g n ñây. Tu i th trung bình c a ngư i dân Vân Chàng là 55, th p hơn nhi u so v i tu i th trung bình c nư c. Hi n t i hàng ngày, hàng gi ngư i dân Vân Chàng v n ph i bám l y “ ngh ” mà s ng. Nguy hi m là v y, nhưng n u b ngh h s s ng ra sao? Các bi n pháp gi i quy t v n còn ñang ñư c
43 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
bàn ñ nh và bi t ñ n bao gi , ngư i dân Vân Chàng m i thoát kh i ô nhi m do chính h gây ra? Ngu n: Theo Báo “Th gi i thương m i”, s 77, ngày 28-6-2003
Khí th i ñ c h i t các lò g ch th công còn làm nh hư ng ñ n mùa màng và hoa màu c a nông dân t i làng ngh và c các vùng lân c n, t o nên xung ñ t vì môi trư ng trong các c ng ñ ng như ñã x y ra vùng giáp gi i B c Ninh - B c Giang. Ngoài ra vi c khai thác ñ t b a bãi không theo quy ho ch, gây thoái hoá ñ t, phá hu th m th c v t, tăng nguy cơ xói mòn và gi m ñ phì c a ñ t, nh hư ng ñ n ch t lư ng mùa màng. Làng ngh tái ch ch t th i r n Nhóm làng ngh này t n d ng ph li u và ch t th i làm nguyên li u cho s n xu t, nh ñó gi m chi phí ñ u tư và gi m lư ng ch t th i ñi vào môi trư ng. ð i v i các làng ngh tái ch gi y, ô nhi m ch y u là t nư c th i. Nư c th i phát sinh không qua x lý mà ch y th ng vào các v c nư c m t. Tính riêng 2 làng ngh Dương và Phú Lâm (B c Ninh) m i ngày th i vào ngu n nư c m t kho ng 1450-3000kg COD và hơn 3000kg b t gi y. ð i v i môi trư ng không khí, ô nhi m các làng ngh tái ch gi y ch y u là b i, hơi ki m, hơi Clo và hơi H2S. T i m t s v trí s n xu t, hàm lư ng Cl2 vư t tiêu chu n cho phép t i 3 l n, hơi H2S t i các bãi rác, c ng rãnh vư t tiêu chu n cho phép 1-3 l n [9]. ð i v i các làng ngh tái ch nh a, trong quá trình công ngh s d ng r t nhi u nư c ñ r a ph li u. Lư ng nư c này ư c tính kho ng 20 - 25m3/t n nh a ph li u. Tính riêng làng ngh tái ch nh a Minh Khai, Hưng Yên, hàng năm th i ra kho ng 455.000 m3 nư c th i. Thành ph n c a nư c th i này g m nhi u lo i h p ch t vô cơ, h u cơ bám dính trên nh a trong quá trình s d ng cũ, trong ñó có c các ch t ñ c h i, vi sinh v t gây b nh. Trong công ngh tái ch nh a, khí ô nhi m phát sinh t công ño n gia nhi t trong quá trình t o h t, ñùn túi thư ng làm nh a cháy sinh khí ñ c như HCl, HCN, CO, HC,... B i phát sinh t khâu xay nghi n, phơi, thu gom, phân lo i và t các cơ s dùng than ñ gia nhi t trong quá trình s n xu t. B ng VI.3. Ư c tính t i lư ng ô nhi m c a m t s TT 1 2 3 4 5 Tên làng ngh Khai Thái, Hà Tây D Tr ch, Hưng Yên Tân Yên, Bình Dương ð ng Tân, Thanh Hóa Ki n Khê, Hà Nam Lư ng s n ph m/năm 170 tri u viên 9,7 tri u viên 967 tri u viên 49.680 t n vôi 19.000 t n vôi B i t n/năm 3.774 215 21.467 131 598 CO t n/năm 477,7 27,2 2.717 216 985 làng ngh s n xu t g ch và nung vôi NO2 t n/năm 339,16 26,9 2.688 122 556
SO2 t n/năm 72,93 6,9 691 162,7 556
Ngu n: Vi n Khoa h c và Công ngh môi trư ng, INEST, 2003 T i các làng ngh tái ch kim lo i, tuy lư ng nư c s d ng không nhi u, nhưng nư c th i t quá trình t y r a và m kim lo i có hàm lư ng các ch t ñ c h i khá cao, ñ c bi t là các kim lo i n ng. Ngoài ra, b i trong không khí phát sinh t khâu phân lo i, gia công sơ b , t y g , n u, cán, kéo, ñúc. ð c bi t là khu v c bên c nh các lò ñúc thép, hàm lư ng b i vư t tiêu chu n cho phép t i 10 - 15 l n. Trong không khí t i các làng ngh này luôn phát hi n ñư c hơi hoá ch t như Clo, HCN,
44 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
HCl, H2SO4, SO2, CO, NO gây nh hư ng ñáng k ñ n s c kho ngư i lao ñ ng và dân cư làng ngh . Làng ngh d t nhu m Thành ph n các ch t ô nhi m trong nư c th i bao g m các t p ch t t nhiên, tách ra t s i v i: ch t b n, d u, sáp, h p ch t ch a nitơ, pectin trong quá trình n u t y, chu i tơ. Kho ng 10 30% lư ng thu c nhu m và lư ng hoá ch t s d ng b th i ra ngoài cùng v i nư c th i. B i bông sinh ra trong quá trình giàn s i, ñánh ng, xe s i, d t v i. Hơi hoá ch t phát sinh trong quá trình n u, t y, nhu m do s d ng hoá ch t nhi t ñ cao và h u h t các thi t b s n xu t ñ u là thi t b h . Khí th i lò ñ t ch a nhi u thành ph n ô nhi m môi trư ng không khí, như CO2, SO2, CO, NOx và b i. T i các làng ngh d t nhu m, hi n chưa có cơ s nào có h th ng hút b i, thông gió ñ gi m lư ng b i bông trong khu v c s n xu t [10. Làng ngh th công m ngh T i m t s làng ngh th công m ngh , lư ng nư c tiêu th tuy không l n, nhưng có ch a hàm lư ng ch t ô nhi m r t cao. T i làng ngh sơn mài H Thái (Hà Tây), trong nư c th i hàm lư ng COD, BOD và SS ñ u cao hơn tiêu chu n cho phép t 1,8 ñ n 3,5 l n [10]. ð i v i làng ngh ch m b c, nư c th i t công ño n m có s d ng nhi u lo i hoá ch t như axít H2SO4, HNO3, các mu i thu ngân, mu i b c, xianua, hóa ch t cho công ño n cư m bóng. Cũng như h u h t các làng ngh khác, ngu n nư c th i này không ñư c x lý và cho th i ra theo h th ng mương chung. Ô nhi m b i t các làng ngh s n xu t g m s và ch tác ñá m ngh ch y u do s d ng nguyên li u là ñ t ñá. Ô nhi m các khí th i lò ñ t như CO, CO2, SO2, NOx do s d ng các lò ñ t th công có hi u su t ñ t th p và không có h th ng x lý khói lò. ð i v i các làng ngh sơn mài, mây tre ñan, ñ g m ngh , các s n ph m thư ng ñư c s y, ngâm t m b ng hoá ch t, các hóa ch t này gây ô nhi m không khí và nư c. S c kho c a ngư i lao ñ ng tr c ti p và ngư i dân s ng trong làng ngh b nh hư ng x u rõ ràng, nh t là vào th i ñi m s n xu t cao ñi m. T l nh ng ngư i nhi m b nh do ngh nghi p và do s ng trong môi trư ng b ô nhi m (như các b nh ñư ng hô h p, tiêu hoá, gan, th n và c ung thư) ñ u cao hơn các làng thu n nông g p 2 - 3 l n [10].
M ts
V
ñ nh hư ng và gi i pháp ñ i v i các v n ñ
sinh môi trư ng nông thôn
môi trư ng nông thôn
nư c s ch và v
Cho t i 2003, Chương trình qu c gia v nư c s ch và v sinh môi trư ng nông thôn ñã cho xây d ng thêm kho ng 520.900 công trình c p nư c s ch cho 10,5 tri u ngư i. T l dân s có cơ h i s d ng nư c s ch ñã tăng t 32% lên 50% trên toàn qu c. Chương trình ñã xây d ng 1.228.000 h xí, nâng t l h có h xí h p v sinh t 27% (1998) lên 37% (2003); 516.500 chu ng tr i chăn nuôi, nâng t l chu ng tr i h p v sinh t 5% (1998) lên 15% (2003); 33 làng sinh thái v i ñi u ki n t t v v sinh, môi trư ng nông thôn. Chương trình ñ t m c tiêu ph n ñ u t i 2005 có 80% dân s ñư c hư ng nư c s ch; 50% h gia ñình có h xí h p v sinh; 30% chu ng tr i ñư c x lý ch t th i; phát tri n năng lư ng do biogas ñ c i thi n ñi u ki n v sinh, dùng cho sinh ho t gia ñình, ti t ki m nhiên li u, gi m b nh t t, c i thi n môi trư ng s ng. ð th c hi n t t chương trình, c n thi t ti p t c ñ y m nh các mô hình cung c p nư c s ch và v sinh môi trư ng thích h p, như gi ng ñào, gi ng khoan, xây d ng lu ch a nư c mưa t i vùng khan hi m nư c ng m ho c ngu n nư c m t. Xây d ng mô hình c p nư c t ch y phù h p v i vùng núi, mô hình c p nư c t p trung quy mô v a và nh , có ki m soát ch t lư ng ngu n nư c t i vùng ð ng b ng B c B , Nam B và ven bi n mi n Trung. G n cung c p nư c s ch v i qu n lý toàn di n ngu n nư c c p, x lý các ngu n nư c nhi m h p ch t ch a nitơ, asen,... C n ñ y m nh vi c xã h i hóa cung c p nư c s ch và v sinh môi trư ng thông qua tăng cư ng giáo d c
45 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
truy n thông, l ng ghép chương trình cung c p nư c s ch và v sinh môi trư ng v i các chương trình phát tri n kinh t , y t , giáo d c; khuy n khích s tham gia c a các t ch c kinh t xã h i vào chương trình cung c p nư c s ch và v sinh môi trư ng. V hóa ch t ph c v nông nghi p Khuy n khích phát tri n s d ng các phân bón h u cơ t các ch t th i chăn nuôi và nông nghi p. Nhà nư c c n có các văn b n pháp quy ki m soát vi c s n xu t, lưu thông phân bón và qu n lý s d ng phân bón, ñ gi m tác ñ ng c a phân bón t i môi trư ng và s c kh e con ngư i. Chuy n giao k thu t s d ng bón phân ñúng ñ n ñ tránh dư th a phân bón và nâng cao hi u qu phân bón cho cây tr ng, tăng l i nhu n kinh t cho nông dân, khuy n khích vi c qu n lý dinh dư ng cây tr ng t ng h p (bón phân theo k t qu phân tích môi trư ng ñ t, s d ng gi ng cây tr ng thích h p, cân ñ i (N:P:K và h u cơ), s l n bón phù h p, qu n lý nư c thích h p, qu n lý t t ch t h u cơ ñ t ). V i hóa ch t b o v th c v t, Chính ph ñã có nhi u chính sách, ngh ñ nh, văn b n nh m tăng cư ng qu n lý và ki m soát thu c b o v th c v t. H i ñ ng Tư v n qu c gia v hóa ch t b o v th c v t ñã ñư c thành l p (1994) ñ tư v n v ch ng lo i thu c ñư c phép h n ch hay c m s d ng, nh m ñ m b o an toàn ñ i v i ngư i và môi trư ng. C n ñi u ch nh m t s quy ñ nh chưa h p lý. C n ñi u ch nh s phân công nhi m v , quy n h n còn ch ng chéo l n nhau gi a các b , ngành liên quan. C n thi t ph i b sung, s a ñ i và hoàn thi n các văn b n pháp quy v kinh doanh, qu n lý, s d ng và c m s d ng các thu c b o v th c v t có ñ ñ c cao, gây ô nhi m môi trư ng và s c kh e con ngư i. Khuy n khích s d ng thu c b o v th c v t có ngu n g c sinh h c. Xây d ng h th ng qu n lý và thanh tra các ho t ñ ng liên quan t i hóa ch t b o v th c v t. ð ng th i c n tăng cư ng th c hi n chương trình IPM trên ñ ng ru ng (Intergrated Pest Management) ñ s d ng h p lý thu c b o v th c v t và b o v s c kh e c ng ñ ng. Tăng cư ng công tác tuyên truy n nâng cao nh n th c v ñ c h i môi trư ng do thu c b o v th c v t v i các ñ i tư ng có liên quan. Tìm ki m gi i pháp phân lo i, x lý các hoá ch t b o v t n ñ ng ñúng k thu t. Hư ng d n bi n pháp an toàn thu c b o v th c v t t khâu s n xu t, v n chuy n và s d ng ñúng quy cách trên ñ ng ru ng. V môi trư ng các làng ngh Chính ph Vi t Nam ñã có m t s chính sách h tr phát tri n làng ngh , ñ c bi t là t i các ñ a phương có m t ñ làng ngh t p trung cao, như Hà Tây, B c Ninh; m t s văn b n quy ñ nh v b o t n và phát tri n các làng ngh truy n th ng, tôn vinh các ngh nhân. Nhi u ñ a phương ñã tri n khai xây d ng các c m công nghi p làng ngh t p trung, nhi u cơ quan nghiên c u và qu n lý ñã t p trung vào gi i pháp c i thi n môi trư ng t i m t s làng ngh , nhưng hi u qu c a các vi c làm này không cao do còn thi u nh ng quy ñ nh c th . Trư c h t c n t o ñi u ki n cho các làng ngh phát tri n s n xu t m t cách có quy ho ch và h p lý. K t h p phát tri n làng ngh v i ho t ñ ng du l ch mang ñ c thù văn hóa Vi t Nam, xây d ng các c m công nghi p v a và nh nông thôn, thích h p v i các làng ngh ti u th công nghi p v a thu n ti n cho quy ho ch t ng th mà v n gi ñư c l i th c a s n xu t t i làng. T i các c m công nghi p làng ngh c n có h th ng x lý ch t th i t p trung, áp d ng các gi i pháp c i thi n môi trư ng phù h p v i quy mô s n xu t nh , gi m tiêu th nguyên li u, có x lý sơ b ch t th i. ð ng th i tăng cư ng giáo d c, nâng cao nh n th c b o v môi trư ng, phát tri n các ngh m i thân thi n v i môi trư ng, h n ch ho c xoá b các ngành ngh gây ô nhi m môi trư ng nghiêm tr ng trong làng ngh .
K t lu n
Thông qua di n bi n hi n tr ng cung c p nư c s ch và v sinh môi trư ng, s d ng hoá ch t trong nông nghi p và ho t ñ ng c a các làng ngh có th th y ch t lư ng môi trư ng nông thôn Vi t Nam ñang có nhi u di n bi n ph c t p theo chi u hư ng tiêu c c. Các v n ñ trên ch th c
46 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
s ñư c gi i quy t m t cách có hi u qu n u có s tham gia tích c c c a Chính ph , chính quy n ñ a phương và s nâng cao hi u bi t và ng h tích c c c a bà con dân cư s ng t i nông thôn.
47 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Vai trò c a c ng ñ ng trong công tác b o v
môi trư ng
Trong các ch trương chính sách c a ð ng, Nhà nư c ñã xác ñ nh vai trò quan tr ng c a c ng ñ ng trong công tác b o v môi trư ng. Ch th s 36/CT-TW c a Ban Ch p hành Trung ương ð ng C ng s n Vi t Nam ngày 25-6-1998 ñã xác ñ nh: “B o v môi trư ng là s nghi p c a toàn ð ng, toàn quân, toàn dân”. Quy t ñ nh s 256/2003/Qð-TTg, ngày 3-12-2003 c a Th tư ng Chính ph phê duy t Chi n lư c B o v môi trư ng qu c gia năm 2010 và ñ nh hư ng ñ n năm 2020 cũng nêu “B o v môi trư ng là nhi m v c a toàn xã h i, c a các c p, các ngành, các t ch c, c ng ñ ng và c a m i ngư i dân”. Và Quy t ñ nh s 22/2002/Qð-TTg c a Th tư ng Chính ph v “Tư v n, ph n bi n và giám ñ nh xã h i” ñã xác ñ nh vai trò c a các t ch c chính tr , xã h i, ngh nghi p trong vi c tham gia ñóng góp ý ki n và th c hi n các chính sách, các k ho ch, các d án phát tri n kinh t , xã h i và môi trư ng. Các t ch c c ng ñ ng Vi t Nam Các t ch c c ng ñ ng Vi t Nam ngày càng phát tri n. V t ch c xã h i-ngh nghi p, hi n có kho ng trên 40 h i và hàng trăm trung tâm ho t ñ ng trong lĩnh v c khoa h c và công ngh . Các t ch c này ñã ñóng góp ý ki n xây d ng các chính sách, lu t pháp v b o v môi trư ng, như Lu t B o v môi trư ng, K ho ch Hành ñ ng ña d ng sinh h c, Chi n lư c B o v môi trư ng qu c gia,... ñã th c hi n nhi u ho t ñ ng t i các ñ a phương trong c nư c, thông qua các ñ tài nghiên c u, các d án phát tri n trong các lĩnh v c s n xu t, xã h i và b o v môi trư ng. Thí d , H i Khoa h c K thu t Lâm nghi p Vi t Nam ñã th c hi n nhi u d án b o v r ng và xây d ng các khu b o t n thiên nhiên. Các t ch c chính tr - xã h i, như H i Nông dân Vi t Nam, H i Liên hi p Ph n Vi t Nam, có h th ng t ch c t trung ương t i cơ s , nên phát huy ñư c vai trò quan tr ng trong vi c huy ñ ng h i viên cùng nhân dân ñ a phương th c hi n nhi u ho t ñ ng b o v môi trư ng t i ñ a phương.
Khung VII.1. Ngư i Mông b o t n loài, gi ng thú r ng Ngư i Mông r t có ý th c b o t n loài gi ng thú r ng. ý th c ñó do ñư c rèn luy n, giáo d c mà có và ñã tr thành t giác. Khi ñi săn dù trong nhà c n th c ăn, nhưng n u g p con ho ng ch a, l n r ng ch a, thì h không b n chúng bao gi . N u ch ng may b n ph i chúng, h ph i làm l cúng và ân h n su t ñ i. Theo l i k c a bà Giàng Th Tráng, U viên Thư ng v Huy n u Bát Xát, Lào Cai, Trung tâm Dân s , Xã h i và Môi trư ng (CPSE), 1998
C ng ñ ng ñ a phương là ngu n ñóng góp ý ki n cho các ch trương, chính sách c a Nhà nư c và các d án ñ u tư, là ngư i th c hi n, ngư i ki m tra giám sát vi c th c hi n, tri n khai các d án, các ch trương chính sách t i ñ a phương, t i c ng ñ ng. C ng ñ ng ñ a phương cũng là cơ s ñ th c hi n xã h i hóa công tác b o v môi trư ng, th c hi n ch trương dân bi t, dân bàn, dân làm, dân ki m tra, phát huy dân ch t cơ s [17]. Truy n th ng b o v thiên nhiên c a các c ng ñ ng Trong l ch s phát tri n c a ñ t nư c, các c ng ñ ng dân t c Vi t Nam ñã có truy n th ng lâu ñ i trong vi c s ng hài hoà v i thiên nhiên, b o v môi trư ng, v a b o t n thiên nhiên v a khai thác m t cách h p lý. Trong b o v r ng và s d ng b n v ng tài nguyên, c ng ñ ng ñã có nhi u
48 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
kinh nghi m, tri th c b n ñ a và nhi u phương pháp sáng t o, trong ñó có vi c quy ñ nh các hương ư c. Hương ư c do nhân dân ñ a phương t nguy n quy ñ nh và thi hành, nh m b o v r ng, khai thác tài nguyên r ng m t cách h p lý, gi gìn ña d ng sinh h c cho th h ñang s ng và các th h tương lai. Nh ng quy ñ nh v môi trư ng trong các hương ư c ñã góp ph n quan tr ng vào công tác b o v môi trư ng các ñ a phương, tăng cư ng ý th c b o v môi trư ng c a m i ngư i dân trong c ng ñ ng làng xã.
Trong quy ñ nh c a m t t b n H p Thành, xã Xá Lư ng, huy n Tương Dương, t nh Ngh An, thu c khu ñ m c a Vư n qu c gia Pù Mát, có ghi m t ñi u: “không b n vư n, mang, n u chúng m c b y thì ph i th ra”. Theo l i k c a c Tri u Văn Quan (1967) t i làng Beng, m t làng ngư i Dao xã B o Hà, huy n B o Yên, t nh Lào Cai, thì khi trong b n b n ñư c m t con nai, ngư i tr c ti p b n nai ch ñư c hư ng m t cái ñùi trư c c a con nai ñ tr công săn b n, còn toàn b ph n còn l i thu c v c ng ñ ng, vì c c ng ñ ng ñã góp ph n b o v r ng và b o v nai. S nai ñư c b n m i năm t i ña ch là 3 con. Khi con nai th 3 b b n r i, c b n s làm l k t thúc mùa b n nai trong năm ñó. Ai vi ph m s b làng ph t r t n ng. Có nh ng c ng ñ ng ñã v n d ng hương ư c thành quy ư c b o v môi trư ng. Quy ư c b o v môi trư ng quy ñ nh c th nh ng gì ñư c làm, nh ng gì không ñư c làm và cách th c c ng ñ ng x lý vi ph m. Các quy ư c b o v môi trư ng r t ña d ng, và phù h p v i t ng vùng, t ng ñ a phương. Quy ư c b o v môi trư ng còn ñư c s d ng trong xây d ng làng văn hóa. Phong trào toàn dân xây d ng ñ i s ng văn hóa ñư c ph bi n r ng kh p. Làng văn hoá nào, trong quy ư c cũng có quy ñ nh gi gìn c nh quan môi trư ng s ch ñ p, như làng văn hóa B n Chanh, huy n Văn Ch n, làng văn hóa c a dân t c Thái, th xã Nghĩa L , v i nh ng con ñư ng làng s ch s r p bóng hoa ban tr ng. Bên c nh các hương ư c, nhi u c ng ñ ng còn áp d ng các bi n pháp b o v môi trư ng như xây d ng m ng lư i c a c ng ñ ng b o v r ng ñ h tr ho t ñ ng c a ki m lâm. Ho t ñ ng chính c a m ng lư i là tuyên truy n giáo d c, phát hi n s c , thông tin v i các c p lãnh ñ o và các ngành chuyên môn, tham gia x lý, gi i quy t s c . Các c ng ñ ng ñã phát huy phong t c, t p quán b o v r ng ñ a phương. mi n núi, nơi g n bó nhi u v i r ng và thiên nhiên, các s n ph m t r ng, t thiên nhiên ñ u mang nét văn hóa ñ c trưng ñ i v i m i dân t c. R ng thiêng, các cây g quý t o thêm ngu n s c m nh cho các dân t c Êñê, Gia Lai. Có các lo i cây r ng chuyên ñư c dùng làm tang tr ng ñã t o nên ti ng tr ng ñ c trưng c a dân t c Thái, ngư i dân
49 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
xã Mư ng Mùn - Lai Châu r t trân tr ng, gi gìn và t hào v khu r ng hi n còn 20 cây g pơ mu ñư ng kính t 1,5 - 2m, cao t 30 - 40m. Trong ñi u ki n hi n nay khi t c ñ dân s ñang tăng lên, s c ép v i tài nguyên thiên nhiên càng l n, nh ng phong t c t p quán t t trong vi c b o v r ng c n ñư c phát huy, ph bi n r ng rãi. Ho t ñ ng b o v môi trư ng ñ a phương c a các c ng ñ ng Các c ng ñ ng r t linh ho t trong gi gìn truy n th ng c a ñi phương, t vi c giáo d c c ng ñ ng, gia ñình, tư v n n i b , trao ñ i sách, báo v các n i dung liên quan ñ n b o v r ng, ñ n vi c tham gia các bu i t p luy n ch ng cháy r ng, tôn tr ng nh ng ngư i thi hành công v v b o v r ng c ng ñ ng. Vi c xây d ng và phát tri n kinh t vùng ñ m là bi n pháp t ng h p quan tr ng ñ huy ñ ng c ng ñ ng th c hi n m c tiêu b o t n và phát tri n kinh t nh m nâng cao m c s ng c a h . Ho t ñ ng kinh t t i vùng ñ m c n ñư c s h tr v n t nhi u ngu n. Các d án xây d ng vùng ñ m thư ng có ngu n v n t các qu c a các t ch c qu c t ; t ngân sách nhà nư c trong các chương trình xóa ñói gi m nghèo, tr ng r ng, cung c p nư c s ch và v sinh môi trư ng. Nhi u d án ñư c th c hi n vùng ñ m thu c các vư n qu c gia ñã và ñang có tác d ng phát tri n kinh t -xã h i, t o nên nh ng nhân t nh hư ng t t cho công tác b o v môi trư ng r ng c a các vư n này. Các d án phát tri n nông, lâm nghi p, chăn nuôi, th trâu bò có qu n lý ñang phát tri n, gi i quy t ñư c mâu thu n gi a phát tri n và b o v r ng. Tên, danh m c các d án ñ u ñư c ban qu n lý d án công b rõ ràng. Các m c tiêu, các ho t ñ ng, n i dung c a t ng d án ñư c thông báo c th ñ ngư i dân ñ a phư ng ñư c bi t, ñư c tham gia ý ki n và cùng th c hi n. Vư n qu c gia Pù Mát ñã thi t l p ñư c 2.164ha vư n h và vư n r ng. Hà Giang, vư n r ng thư ng là che â- b ch ñàn ho c chè - m . B c Giang, vư n r ng trên ñ nh ñ i bao g m các lo i cây ña d ng như trám, d , tre,... Lào Cai, vư n r ng thư ng là các lo i cây l y g , bên dư i tr ng song, mây và các lo i cây làm thu c như th o qu , cam th o; th nh tho ng ñã có h tr ng các cây thu c quý như sâm, hoàng liên,... Nhi u vư n cây ăn qu , cây ñ c s n cũng ñư c h tr phát tri n ñ ñ m b o thu nh p b n v ng cho các gia ñình. Nhi u ru ng b c thang ñã ñư c xây d ng. T i b n H p Thành, xã Xá Lư ng, huy n Tương Dương, t nh Ngh An, hơn 100 h ngư i Mông s ng du canh du cư trong r ng Pù Mát ñã ñư c t p h p l i, l p b n, khai hoang, xây dưng ru ng lúa nư c. T i vùng ñ m c a Vư n qu c gia Pù Mát, vi c chăn th trâu bò ñư c phát tri n có s qu n lý c a các dòng h , ñã t ng bư c gi i quy t ñư c mâu thu n gi a phát tri n ñàn gia súc và b o v r ng. Các hình th c ho t ñ ng v môi trư ng c a các c ng ñ ng Các c ng ñ ng ñ a phương r t linh ho t trong vi c khai thác, s d ng ngu n v n ñ b o v môi trư ng. H s d ng nhi u hình th c huy ñ ng v n t dân cư, t các doanh nghi p, t o ra ngu n tài chính cho công tác b o v môi trư ng. ðây là bi n pháp mang tính th c ti n, v a tr c ti p t o ra ngu n v n, v a nâng cao ý th c c a ngư i dân. M t s mô hình như: mô hình doanh nghi p ho t ñ ng công ích chuyên trách thu gom, v n chuy n, x lý ch t th i. M t s bi n pháp như vi c các doanh nghi p nhà nư c chuyên trách v môi trư ng ti n hành thu phí b o v môi trư ng t c ng ñ ng, bao g m thu phí v sinh môi trư ng, thu phí nư c th i. Ngu n kinh phí này b sung ngu n thu cho ngân sách, góp ph n cho công tác b o v môi trư ng ñ a phương. M t mô hình ñã tr thành khá ph bi n là t , ñ i, h p tác xã ho t ñ ng công ích, chuyên trách thu gom, v n chuy n ch t th i. Mô hình này thư ng do chính quy n xã, phư ng kh i xư ng, thành l p các t , ñ i chuyên làm công tác thu gom ch t th i và v n chuy n ñ n bãi rác. Các t , ñ i này thu phí thu gom t các h gia ñình theo m c ñ a phương quy ñ nh. ði n hình là ñ i chuyên trách v sinh môi trư ng xã Th ch Kim, huy n Th ch Hà, t nh Hà Tĩnh, ñư c thành l p t năm 1998, trên cơ s l y thu bù chi, t t qu n môi trư ng phư ng H ng H i, thành ph H Long, Qu ng Ninh. Hà N i có t thu gom rác dân l p phư ng Nhân Chính, qu n Thanh Xuân. phư ng ð o Long, th xã Phan Rang các t v sinh thu gom rác th i cũng ñư c thành l p và ho t ñ ng có hi u qu c v môi trư ng và v kinh t .
50 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Huy ñ ng v n cho c ng ñ ng phát tri n kinh t xã h i và b o v môi trư ng
Huy ñ ng v n cho c ng ñ ng phát tri n kinh t - xã h i và b o v môi trư ng thông qua hình th c qu là m t mô hình tiên ti n và hi u qu ñư c nhi u nơi s d ng. Phương th c cho vay v n ñ ñ u tư cho phát tri n kinh t c a c ng ñ ng dân cư là m t hư ng ñi r t quan tr ng trong vi c nâng cao ñ i s ng ngư i dân, góp ph n b o v môi trư ng ñ a phương. Các d án cho vay v n theo hư ng phát tri n các mô hình kinh t trang tr i, tr ng r ng, c i t o ñ t ñ i, ñ t tr ng ñ tr ng cây ăn qu , cây công nghi p, chăn nuôi, tr ng cây lâu năm k t h p v i b o v r ng ñã ñem l i nhi u k t qu c th . Vi c ñơn gi n hóa các th t c cho vay, c p v n ñ n ngư i dân, hay t ch c cho vay v n thông qua các t ch c ñoàn th như H i Nông dân, H i Ph n , H i C u chi n binh. V i m t t nh nghèo như Lai Châu, ñ a bàn r ng, phân tán, hi m tr , vi c cho các c ng ñ ng nghèo vay v n là m t hư ng ñi ñúng, quan tr ng trong phát huy vai trò c a c ng ñ ng ñ i v i ñ i s ng c a b n thân h và môi trư ng ñ a phương. Các ngu n v n ñư c c ng ñ ng s d ng quay vòng, h tr m t s ñi u ki n kinh phí cho các ho t ñ ng b o v môi trư ng. S d ng v n quay vòng làm cho s h ñư c hư ng s tr giúp tăng lên, góp ph n th c hi n công b ng xã h i và nâng cao tình ñoàn k t trong c ng ñ ng. Trong hơn 6 năm qua, Qu Môi trư ng Sida (SEF) ñã tài tr hơn 100 d án cho các c ng ñ ng, trong ñó hàng ch c d án ñã s d ng có k t qu hình th c v n quay vòng. M t s mô hình quay vòng v n h tr cho các ho t ñ ng có sinh lãi như chăn nuôi l n, x lý ch t th i b ng biogas, tr ng cây ăn trái, nuôi ong. M t s khác ph c v các ho t ñ ng không sinh lãi, nhưng r t c n thi t cho c ng ñ ng như khoan gi ng nư c, xây h xí v sinh. Hình th c v n quay vòng ñã phát huy hi u qu t i m t s nơi như t i xã M L c, huy n Tam Bình, t nh Vĩnh Long. ñây, m t d án ñã ch n 50 h ñ h tr kinh phí xây d ng mô hình s d ng túi biogas và máy s lúa theo hàng, gi m chi phí s n xu t 369.690.000 ñ ng/năm và gi m ñư c 2 t n thu c b o v th c v t/năm. T i xã Lương An Trà, huy n Tri Tôn, t nh An Giang, 34 h ñư c ñ u tư làm nhà v sinh t ho i v i v n h tr là 600.000 ñ ng, tr d n trong 12 tháng không tính lãi và ti p t c quay vòng v n. ð n nay trong toàn xã ñã có 86 h có c u tiêu h p v sinh, 176 h l p mái và vách che nhà t m vư t k ho ch d án ñ t ra trư c ñây. Vi c khó khăn nh t là cách th c qu n lý v n quay vòng. C n ph i có quy ch ch t ch v vi c s d ng qu , có s công nh n và giúp ñ c a chính quy n ñ a phương.
Vai trò c a c ng ñ ng trong vi c gi i quy t các xung ñ t môi trư ng
Xung ñ t môi trư ng Xung ñ t môi trư ng là m t d ng xung ñ t xã h i liên quan ñ n ho t ñ ng qu n lý, s d ng tài nguyên và b o v môi trư ng. Xung ñ t môi trư ng thư ng x y ra do thi u thông tin, không có s gi i thích, th a thu n, trao ñ i nên d n t i xung ñ t v l i ích. Ví d khi xây d ng bãi rác th i Kiêu K , Gia Lâm ñã cho th y t vi c thi u trao ñ i thông tin, ñã d n ñ n s b t h p tác gi a ngư i dân v i chính quy n ñ a phương. Do không cung c p thông tin trư c cho ngư i dân v d án bãi rác th i ñ t trên quê hương h , nên khi có hàng trăm xe rác t Hà N i ùn ùn kéo v ñây, gây nên tình tr ng ô nhi m môi trư ng, nhân dân ñ a phương b t bình ñã d ng l u b t, ch n ñư ng các xe rác, d n ñ n vi c chính quy n ñ a phương ph i cư ng ch gi i to . Nhi u ngư i dân ñ a phương ñã kéo lên khi u n i vư t c p U ban nhân dân thành ph Hà N i. Mâu thu n do v xung ñ t ñã ñư c gi i quy t nhưng các gi i pháp ñã có v n chưa hoàn toàn th a ñáng. D ng xung ñ t trong quy ho ch, xây d ng, v n hành và qu n lý các bãi rác th i thư ng x y ra các ñô th , thành ph , th tr n, các khu ñông dân cư Vi t Nam. Nguyên nhân nhi u cu c xung ñ t môi trư ng thư ng do thi u chú ý l y ý ki n c a c ng ñ ng. S tham gia c a c ng ñ ng không nh ng ñ m b o ñư c l i ích c a h mà còn phát huy vai trò qu n lý c a h . Kinh nghi m cho th y thi u s tham gia c a các c ng ñ ng thì khó có th gi i quy t ñư c mâu thu n gi a b o v môi trư ng và phát tri n kinh t - xã h i. Do không có s
51 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
tham gia c a c ng ñ ng trong vi c l p d án nên trong nhi u d ích gi a ch d án và dân cư nơi xây d ng d án. án ñã n y sinh xung ñ t v l i
Mâu thu n cũng có th x y ra gi a c ng ñ ng v i các cơ quan qu n lý nhà nư c trong vi c khai thác tài nguyên và b o v môi trư ng, như mâu thu n gi a ngư i dân s ng trong khu b o t n thiên nhiên v i ban qu n lý khu b o t n. ð gi i quy t mâu thu n này ph i th c hi n các bi n pháp như h tr phát tri n kinh t vùng ñ m, tăng cư ng năng l c c a cơ quan qu n lý, hoàn thi n chính sách và quy ñ nh v b o v thiên nhiên. Xung ñ t gi a ngư i dân và ban qu n lý các vư n qu c gia, các khu b o t n ñư c gi m b t khi ñ i s ng c a nh ng ngư i dân xung quanh vùng ñ m ñư c nâng lên. T i xã L c Trì, huy n Phúc L c thu c khu ñ m Vư n qu c gia B ch Mã, Ban giám ñ c vư n ñã tích c c h tr k thu t cho ngư i dân phát tri n s n xu t, xây d ng vư n r ng c a gia ñình, nên nhân dân r t ph n kh i s n xu t, không vào r ng c a vư n qu c gia ñ n g , ñ t c i n a, mà tr thành l c lư ng ngăn ch n lâm t c r t t t. Xung ñ t cũng có th x y ra gi a các cá nhân trong c ng ñ ng, ho c gi a m t b ph n c ng ñ ng v i cơ s s n xu t, kinh doanh ho t ñ ng t i ñ a phương. Các doanh nghi p vì l i ích kinh doanh, thư ng không quan tâm t i các bi n pháp x lý ô nhi m, nên gây ô nhi m môi trư ng cho c ng ñ ng sinh s ng t i ñ a phương. Có nh ng xung ñ t môi trư ng do n n kinh t th trư ng. Vì m c tiêu kinh t mà chính c ng ñ ng cũng góp ph n làm ô nhi m môi trư ng và n y sinh nh ng mâu thu n trong c ng ñ ng. Các làng ngh truy n th ng, do phương th c s n xu t th công, nên h u như không có h th ng l c, x lý ô nhi m khí th i, nư c th i trư c khi ñưa ra môi trư ng, gây ô nhi m n ng n . Tuy nhiên, vì l i ích kinh t , m t s h dân v n ph i ti p t c s n xu t kinh doanh mà không có s l a ch n nào khác. Ngư i ch u ô nhi m là toàn b nhân dân trong làng. V i các h th ng giá tr khác nhau, gi a các nhóm xã h i khác nhau cũng có xung ñ t môi trư ng, như xung ñ t gi a ngư i làm ngư nghi p và ngư i làm nông nghi p trên cùng m t vùng ñ t ng p nư c. Gi a ho t ñ ng nông nghi p và công nghi p cũng có th có xung ñ t. Ho t ñ ng công nghi p có th làm nh hư ng ñ n vi c s n xu t nông nghi p. Các ch t th i t m t s nhà máy có th làm ô nhi m ngu n nư c c a h th ng tư i tiêu, qua ñó nh hư ng ñ n năng su t canh tác nông nghi p và nuôi tr ng th y s n. Mâu thu n này thư ng ph i gi i quy t b ng bi n pháp thương lư ng, ñ n bù cho c ng ñ ng, bu c các cơ s kinh doanh th c hi n các ho t ñ ng b o v môi trư ng theo quy ñ nh c a pháp lu t.
Phong trào tình nguy n
Các ho t ñ ng b o v môi trư ng c a c ng ñ ng ñang di n ra kh p nơi do nh n th c c a công chúng v môi trư ng ngày càng ñư c nâng cao. Phong trào tình nguy n cũng là m t ho t ñ ng t các c ng ñ ng cơ s . Có nhi u phong trào r ng l n c a các t ch c xã h i l n, nhưng cũng có nh ng phong trào nh , l t ng làng xã, ph phư ng; th m chí có c nh ng ngư i tình nguy n th m l ng c ng hi n cho s nghi p b o v môi trư ng, t vi c tr ng cây xanh, b o v ña d ng sinh h c cho t i các chi n d ch kh c ph c h u qu thiên tai. Các ñ i tình nguy n xanh c a thanh niên, sinh viên, v i các ho t ñ ng tuyên truy n, ph bi n giáo d c môi trư ng t i các ñ ng bào vùng sâu, vùng xa, giúp h nâng cao nh n th c v môi trư ng, c i thi n môi trư ng s ng, thúc ñ y các ho t ñ ng phát tri n kinh t - xã h i, xây d ng các làng văn hóa là nh ng thí d c th . Nh ng ngư i tình nguy n th m l ng cũng nêu r t nhi u ñi n hình t t. Ch Nghèng xã Quang Phú, t nh Qu ng Bình, hàng ch c năm tr i ch cùng v i nhi u ch em khác ñã bi n m t bãi cát tr ng hoang vu trư c ñây tr thành m t vùng có r ng phi lao, dương li u, b ch ñàn xanh mát. ð huy ñ ng s tham gia c a các c ng ñ ng thì v n ñ giáo d c môi trư ng là c n thi t; giáo d c ñây bao g m c giáo d c trong nhà trư ng và giáo d c ngoài xã h i. Giáo d c môi trư ng trong nhà trư ng ñang ñư c tri n khai dư i s ch ñ o c a Chính ph trong k ho ch t nay ñ n 2010.
52 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG
Giáo d c môi trư ng trong nhà trư ng bao g m t vi c ñào t o nh ng cán b chuyên môn v các lĩnh v c có liên quan ñ n tài nguyên và môi trư ng, t i các trư ng ñ i h c, cao ñ ng ñ n vi c ñưa giáo d c môi trư ng vào các c p, b c và ngành h c. Các chương trình giáo d c môi trư ng ñư c tri n khai r ng kh p dư i s ch ñ o c a Chính ph , có s tr giúp c a m t s t ch c qu c t . Giáo d c môi trư ng ñư c ti n hành theo phương th c l ng ghép v i các môn h c như: ñ o ñ c, ti ng Vi t, lao ñ ng k thu t, khoa h c t nhiên, khoa h c xã h i, gi ng d y như m t môn h c chính khóa, và ñưa vào các ho t ñ ng ngo i khóa.
Khung VII.2. Mùa hè tình nguy n 2003
thành ph
H
Chí Minh
…Cùng v i hàng ngàn ñ i sinh viên, thanh niên tình nguy n ho t ñ ng trên ñ a bàn thành ph và các t nh khác, như: Gia Lai, Kon Tum, Phú Yên, B n Tre, Vĩnh Long, Trà Vinh,... sau g n m t tháng tích c c ho t ñ ng, hàng trăm ngàn lư t sinh viên thành ph mang tên Bác ñã th c hi n t t m c tiêu c a chi n d ch: dân thương - Làm dân tin - ði dân nh . ðây cũng là m c tiêu ph n ñ u c a tu i tr thành ph qua mư i mùa hè tình nguy n. Các ñ i thanh niên tình nguy n ñ n huy n Ti u C n (Trà Vinh) và ch ñ ng g p các nhà sư t i các chùa trên ñ a bàn ñ gi i thi u v Mùa hè tình nguy n, xin phép cùng các v tr ng cây, d n d p, s a ch a ñư ng ñi,... R i các vi c làm thi t th c khác c a sinh viên tình nguy n, như xây m i, s a ch a nhà c a cho bà con dân t c thi u s có hoàn c nh khó khăn; d y các em thi u nhi h c văn hoá, h c hát, m c ñư ng ñi n cho các nhà dân,… Các sinh viên tình nguy n huy n Trà Cú còn nh cán b ðoàn và nhân dân ñ a phương d ch các bài hát thi u nhi ra ti ng Khơme ñ d y cho các em nh . Ch m y hôm là các em ñã thu c r t nhi u bài, c khi hoàng hôn buông xu ng là các anh ch sinh viên tình nguy n và ñông ñ o thi u nhi l i cùng hát vang nh ng bài ca trong sáng b ng c ti ng Khơme và ti ng Vi t. Các sinh viên tình nguy n c a thành ph còn ñưa nư c t khe su i v thung lũng, c u nh ng cánh ñ ng b t ñ u khô c n c a bà con các buôn làng thu c huy n Sông Hinh (Phú Yên), kh i công xây d ng 180 căn nhà tình nghĩa t ng các bà con nghèo, gia ñình chính sách B n Tre; chuy n giao ti n b khoa h c - k thu t cho thanh niên chín làng c a xã Kong Chieng, huy n Mang Yang (Gia Lai). Chi n d ch tình nguy n năm nay ñã k t thúc, nhưng nh ng k ni m, tình c m, d u n, công trình thanh niên mà các b n tr thành ph mang tên Bác t ng nhân dân các xã nghèo không bao gi phai nh t,... Theo bài c a ðinh Song Linh, ñăng trên Báo Nhân dân, s ra ngày 25-8-2003
Giáo d c môi trư ng ngoài xã h i r t ña d ng và th c hi n theo nhi u hình th c sinh ñ ng, bao g m các hình th c giáo d c do các h i, các ñoàn th t ch c, các hình th c do c ng ñ ng t ch c, và các ho t ñ ng truy n thông trên các phương ti n thông tin ñ i chúng. Các cơ quan thông tin ñ i chúng có vai trò r t quan tr ng và ñã phát huy tác d ng trong vi c hư ng d n dư lu n, cung c p thông tin, nh t là nêu nh ng v n ñ t n t i c n ph i ñư c gi i quy t. Tuy nhiên, vi c nêu và mô t s ki n v n còn ñ m nét hơn là ñ xu t nh ng gi i pháp. Vi t Nam là nư c có nhi u dân t c, cho nên công tác truy n thông môi trư ng b ng các ti ng dân t c c n ñư c chú ý hơn n a. ð tăng cư ng s tham gia c a công chúng và c a các c ng ñ ng, Nhà nư c c n có thêm nh ng gi i pháp, như tuyên truy n giáo d c ñ nâng cao nh n th c cho m i ngư i; t o ñi u ki n ti p c n thông tin cho công chúng; thi hành lu t pháp m t cách nghiêm minh, hoàn thi n khung pháp lý v các t ch c c ng ñ ng và các t ch c phi chính ph . C th là xây d ng và hoàn thi n h th ng chính sách và pháp lu t v xã h i hoá b o v môi trư ng, các quy ñ nh v quy n h n và trách nhi m cũng như vai trò tư v n, ph n bi n và giám ñ nh xã h i c a các t ch c phi chính ph , t ch c qu n chúng và t ch c chính tr - xã h i [1].
53 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG TÀI LI U THAM KH O 1. Lê Quý An: Bàn v xã h i hóa công tác b o v môi trư ng, Báo Nhân dân 5-6-1998. 2. Ban Khoa giáo Trung ương, Liên hi p Các H i Khoa h c và K thu t Vi t Nam, ð i h c
qu c gia Hà N i, Trung tâm Nghiên c u Giáo d c và Phát tri n: B o v môi trư ng và phát tri n b n v ng Vi t Nam, Nxb. Chính tr qu c gia, 2003.
3. 4. 5. 6. 7. 8.
B Tài nguyên và Môi trư ng, Ngân hàng th gi i, Danida: Báo cáo di n bi n môi trư ng Vi t Nam, Hà N i, 2003. B Tài nguyên và Môi trư ng: Báo cáo hi n tr ng môi trư ng Vi t Nam. Lưu tr nguyên và Môi trư ng, Hà N i, 2001 - 2003. t i B Tài
Lê Th c Cán: C p nư c sinh ho t cho vùng L c Khu Cao B ng, Báo cáo t i H i th o v tài nguyên nư c, Vi n Môi trư ng và Phát tri n b n v ng, Hà N i, 2003. C ng hoà Xã h i ch nghĩa Vi t Nam: Chi n lư c qu n lý h th ng khu b o t n thiên nhiên Vi t Nam ñ n năm 2010, Hà N i, 2003. C c B o v Môi trư ng: Báo cáo k t qu quan tr c và phân tích môi trư ng c a các tr m quan tr c môi trư ng qu c gia, 1995 - 2003. Ph m Ng c ðăng và Ph m H i Hà: Bàn v xây d ng ñô th sinh thái “Ki n trúc Vi t Nam”, s 4, 2002. nư c ta, T p chí
9.
nhau.
ð tài KC-08-06, 2004: Môi trư ng nông thôn Vi t Nam theo các vùng sinh thái khác
10. 11.
ð tài KC-08-09, 2001-2004: Nghiên c u cơ s khoa h c và th c ti n nh m ñ xu t các chính sách và gi i pháp c i thi n môi trư ng làng ngh Vi t Nam. Lưu ð c H i và nh ng ngư i khác: D án ði u tra, kh o sát, ñánh giá hi n tr ng và ñ nh hư ng b o v môi trư ng ñô th , Trung tâm Nghiên c u và Quy ho ch môi trư ng ñô th - nông thôn, Vi n Quy ho ch ñô th - nông thôn, B Xây d ng, 2000.
12.
Nguy n Chu H i và H Thu Minh: Cơ s khoa h c, pháp lý và tình hình th c thi các quy ñ nh c a Công ư c 1982 c a Liên h p qu c v Lu t Bi n trong lĩnh v c ngh cá Vi t Nam, Báo cáo lưu tr t i Ban Biên gi i, B Ngo i giao, Hà N i, 2003.
13.
Nguy n Chu H i và nh ng ngư i khác: Nghiên c u xây d ng gi i pháp qu n lý t ng h p vùng b bi n Vi t Nam, b o ñ m an toàn sinh thái và phát tri n b n v ng, Báo cáo ñ tài c p Nhà nư c KH-06-07, lưu tr t i B Khoa h c và Công ngh , Hà N i, 2000.
14. 15. 16.
Nguy n Chu H i và nh ng ngư i khác: Hi n tr ng môi trư ng bi n và vùng ven b Vi t Nam năm 2001, Báo cáo hàng năm trình Qu c h i, 2001. H i khoa h c ð t Vi t Nam: ð t Vi t Nam, Nxb. Nông nghi p, Hà N i, 2000. Phan Nguyên H ng (ch biên): R ng ng p m n Vi t Nam, Nxb. Nông nghi p, Hà N i,
1999.
17. 18. 19. 20. 21.
Nguy n ð c Hy: Phát tri n b n v ng trong t m nhìn c a th i ñ i, Nxb. B Văn hóa và Thông tin, Hà N i, 2003. ð ng Huy Huỳnh, ðào Văn Ti n, Cao Văn Sung, Hoàng Minh Khiên, Ph m Tr ng nh: Danh l c các loài thú (Mammalia) Vi t Nam, Nxb. Khoa h c và K thu t Hà N i, 1994. Lê Văn Khoa và các tác gi : ð t và Môi trư ng, Nxb. Giáo d c, Hà N i, 2002. Lê Văn Khoa và các tác gi : Khoa h c Môi trư ng, Nxb. Giáo d c, Hà N i, 2002.
Nguy n Kim Ng c, Nguy n Thư ng Hùng: Nư c ng m s bi n ñ i như th nào trong quá trình công nghi p hoá, ñô th hoá ñ t nư c, Báo cáo t i H i th o v tài nguyên nư c, Vi n Môi trư ng và Phát tri n b n v ng, Hà N i, 2003.
54 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG 22. 23. 24.
Ph m Khôi Nguyên: Nhi m v c p thi t v cung c p nư c s ch cho nhân dân. T p chí Nư c s ch và V sinh môi trư ng, s 22, 2003. Ph m Nh t: Thú linh trư ng c a Vi t Nam, Nxb. Nông nghi p, Hà N i, 2002. Tr n Hi u Nhu : Tình hình ch t lư ng ngu n nư c m t và s ô nhi m môi trư ng nư c t i khu v c ñô th và công nghi p Vi t Nam, Tuy n t p h i th o “Môi trư ng ñô th , công nghi p và nông thôn” do H i Môi trư ng xây d ng Vi t Nam, ð i h c Ki n trúc và Vi n B o h lao ñ ng t ch c, Hà N i, 2000.
25. 26. 27.
T ng c c Th ng kê: Niên giám th ng kê năm 2002, Nxb. Th ng kê, Hà N i, 2003.
Ph m Văn Ninh và nh ng ngư i khác: Hi n tr ng môi trư ng bi n Vi t Nam năm 2003. Báo cáo lưu tr t i V Môi trư ng, Hà N i, 2003. hái Phiên - Nguy n T nghi p, Hà N i , 1998. Siêm: Canh tác b n v ng trên ñ t d c Vi t Nam, Nxb. Nông
28. 29. 30.
Võ Quý, Nguy n C : Danh l c chim Vi t Nam, Nxb. Nông nghi p, Hà N i, 1999.
Võ Quý, ðư ng Nguyên Th y: Xây d ng vùng ñ m xã Kỳ Thư ng, b o v môi trư ng, Chương trình Khoa h c và công ngh c p Nhà nư c v b o v môi trư ng (KT.02), Hà N i, 1995. Ph m Bình Quy n, Trương Quang H c, Ph m Vi t Hùng: Các nguyên nhân sâu xa c a s suy thoái ña d ng sinh h c Vi t Nam. Thông tin Chuyên ñ khoa h c, công ngh và kinh t nông nghi p và phát tri n nông thôn, B Nông nghi p và Phát tri n Nông thôn, s 3, 1999.
31. 32. 33. 34. 35.
Sài Gòn Ti p th : Ph trương báo T t, thành ph H Chí Minh, 2003. Siêm - Thái Phiên: ð t ñ i núi Vi t Nam - Thoái hoá và ph c h i, Nxb. Nông
Nguy n T nghi p, 1999.
Tr n H u Tâm: V n ñ cung c p nư c s ch c a thành ph Hà N i, T p chí B o v môi trư ng, s 5, 2003 Chu Thái Thành: Nư c s ch và nhu c u b c thi t cung c p nư c s ch cho nhân dân, T p chí B o v môi trư ng, s 5, 2003. Tr nh Huy Th c: Phát tri n nhà ñô th theo d án là gi i pháp cơ b n và quy t ñ nh ñ phát tri n ñô th b n v ng, văn minh. Tài li u H i ngh Qu n lý ki n trúc, quy ho ch xây d ng và phát tri n ñô th c a B Xây d ng, di n ra t i Hà N i, 2003.
36. 37.
Trung tâm Nghiên c u Tài nguyên và Môi trư ng, ð i h c Qu c gia Hà N i, H i th o qu c gia: Nghiên c u phát tri n b n v ng mi n núi Vi t Nam, Nxb. Nông nghi p, 1999. Ngô ðình Tu n: Lũ l t s gi m b t hay ngày càng ác li t, Báo cáo t i H i th o v tài nguyên nư c, Vi n Môi trư ng và Phát tri n b n v ng, Hà N i, 2003.
38. 39. 40.
Ngô ðình Tu n: H n hán Tây Nguyên bao gi có th kh c ph c, Báo cáo t i H i th o v tài nguyên nư c, Vi n Môi trư ng và Phát tri n b n v ng, Hà N i, 2003. U ban Khoa h c, Công ngh và Môi trư ng c a Qu c h i: H i th o vì s v ng c a Vi t Nam, 2003. phát tri n b n
Vi n Chi n lư c, chính sách công nghi p, B Công nghi p: D th o báo cáo t ng h p D án “Quy ho ch t ng th phát tri n các ngành công nghi p Vi t Nam theo các vùng lãnh th ñ n năm 2010” , Hà N i, 2002.
41. 42.
Vi n Quy ho ch thu l i, Ngân hàng th gi i, Ngân hàng Phát tri n châu Á: ðánh giá Tài nguyên nư c Vi t Nam, Hà N i, 1996. Vi n Nông hoá th như ng: Nh ng thông tin cơ b n v các lo i ñ t chính Vi t Nam, Nxb. Th gi i, 2001.
55 Convert to PDF by Outdoorwalker
VI T NAM - MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG 43.
Bui Thi Lang, Burke A., Dwernychuk L.W., Phung Tuu Boi, Vo Quy and Westing A.H., 2002. Long-Term Consequences of the Vietnam War - Ecosystem report. Stockholm: Vietnam Environmental Conference, 26-28 July 2002.
44. 45. 46.
Garon B., Calvet R., Prost R., 1996. Soils Pollution, Processes and Dynamics. Springer, London. Gilbert M.Master. Introduction to Environmental Science and Technology. Prentice - Hall International Edition. New Jersy, 1991. Maurand, P., 1943. L’Indochine forestiere Les forets de l’Indochine - Exploitation, Defrichement Aménagement Reconstitution des forets Utilisation des bois Sous - produits forestiers. Le Gouvernement Général de l’Indochine Institu des recherches agronomiques et forestiers de l’Indochine. Hanoi, Imprimerie d’Extreme Orient: 185-186.
47. 48. 49.
MOF, 1991. Vietnam Forestry Sector Review Tropical Forestry Action Programme. Main Report. Vo Quy, Le Thac Can, 1994. Conservation of the Forest Resources and the Greater Biodiversity of Vietnam. Asian Journal of Environment Management, Vol 2, No 2, Hongkong. Vu Trung Tang, Phan Nguyen Hong, 1998. The role of mangroves to biodiversity and marine sources. In: Phan Nguyen Hong (ed.) Proceedings of the national workshop: Sustainable and economically efficient utilization of natural resources in the mangrove ecosystem. Nha Trang City, 1 - 3 Nov, 1998. CRES/ACTMANG. Agricultural Publishing House, Hanoi, 1999.
56 Convert to PDF by Outdoorwalker