Việt Nam - Môi Trường Và Cuộc Sống2

VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG L I NHÀ XU T B N ð t nư c Vi t Nam tr i dài t B c ñ n Nam v i di n tích kho ng 330.000km2. Là ñ t nư c có tài nguyên thiên nhiên phong phú, ñ t ñai màu m , ñ a hình ña d ng, có ti m năng kinh t bi n. Cùng v i truy n th ng ngư i dân bao ñ i c n cù lao ñ ng, ñ t nư c Vi t Nam ñang t ng ngày t ng gi thay da ñ i th t. Hi n nay Vi t Nam là m t trong nh ng nư c có t c ñ tăng trư ng kinh t khá cao trên th gi i. Tuy nhiên, v i dân s kho ng 80 tri u ngư i, Vi t Nam ñang ñ ng trư c nh ng thách th c to l n v tài nguyên thiên nhiên và môi trư ng, các h sinh thái ñang suy thoái m c ñ nghiêm tr ng. Chính sách ñ i m i ñã ñem l i b m t m i cho n n kinh t Vi t Nam . Tuy nhiên, v i ti n trình gia tăng dân s , thâm canh nông nghi p, công nghi p hoá, hi n ñ i hoá, ñô th hoá ñang nh hư ng l n ñ i v i môi trư ng, v i khai thác tài nguyên ñ t, tài nguyên khoáng s n, tài nguyên r ng, tài nguyên bi n và các d ng tài nguyên khác. Làm th nào ñ phát tri n b n v ng, n ñ nh t i ña ngu n tài nguyên, b o v môi trư ng, b o v thiên nhiên và ña d ng sinh h c, ñang là v n ñ c p thi t ñ t ra. V i mong mu n góp ph n tìm l i gi i cho v n ñ nêu trên, H i B o v Thiên nhiên và Môi trư ng Vi t Nam (VACNE) ph i h p v i Nhà xu t b n Chính tr qu c gia xu t b n cu n sách: “Vi t Nam môi trư ng và cu c s ng”. Cu n sách là b c tranh toàn c nh v cu c s ng và môi trư ng c a Vi t Nam, trong ñó ñ c p t i tài nguyên ñ t, tài nguyên r ng, tài nguyên và môi trư ng nư c l c ñ a, bi n và vùng ven b , ña d ng sinh h c, môi trư ng ñô th và công nghi p, môi trư ng nông thôn Vi t Nam và c ng ñ ng tham gia b o v môi trư ng; cùng v i nh ng m u chuy n ñ i thư ng có tính giáo d c cao và nh ng b c nh, hình v minh h a s ng ñ ng, cu n sách ch c ch n s mang ñ n cho b n ñ c nh ng n i dung, nh ng c m nh n m i sâu s c. Xin trân tr ng gi i thi u cu n sách và mong nh n ñư c nh ng ý ki n ñóng góp c a b n ñ c. Tháng 9 năm 2004 NHÀ XU T B N CHÍNH TR QU C GIA Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG L I GI I THI U Chi n lư c qu c gia v b o v môi trư ng trong nh ng năm ñ u thiên niên k v a ñư c Chính ph Vi t Nam thông qua. Chi n lư c nêu rõ trong nh ng th p k g n ñây các ngu n tài nguyên thiên nhiên c a Vi t Nam b xu ng c p m t cách nhanh chóng, gây ra nhi u v n ñ môi trư ng và d n ñ n ch t lư ng môi trư ng c a xã h i ngày càng kém ñi. T năm 1994, cơ quan b o v môi trư ng qu c gia so n th o trình Qu c h i Vi t Nam Báo cáo hàng năm v hi n tr ng môi trư ng. M c dù các s li u môi trư ng ñư c thu th p t nhi u ngu n khác nhau k c k t qu ño ñ c t i các tr m quan tr c môi trư ng và các trư ng ñ i h c, các d li u v môi trư ng ít ñư c so sánh v i nh ng thông tin thu th p t công chúng. H i B o v Thiên nhiên và Môi trư ng Vi t Nam là m t t ch c xã h i c a nh ng nhà ho t ñ ng môi trư ng Vi t Nam. Thông qua vi c h tr tài chính cho H i B o v Thiên nhiên và Môi trư ng Vi t Nam vi t Báo cáo “Vi t Nam - Môi trư ng và Cu c s ng”, ð i s quán Th y ði n, ñ i di n cho Cơ quan H p tác Phát tri n qu c t Th y ði n, mong mu n ñóng góp cho vi c chia s thông tin t t hơn gi a các t ch c qu n chúng v i các cơ quan v môi trư ng c a Vi t Nam. Chúng tôi cũng hy v ng r ng b n Báo cáo này s cung c p thêm nhi u thông tin m i liên quan ñ n tình hình môi trư ng trong nư c cho công chúng Vi t Nam. B i vì Th y ði n là m t trong nh ng ñ i tác chính c a Chính ph Vi t Nam v h tr phát tri n trong lĩnh v c môi trư ng, chúng tôi r t vui m ng ñư c H i B o v Thiên nhiên và Môi trư ng Vi t Nam tin tư ng ñ ngh giúp ñ cho vi c so n th o m t d ng “Báo cáo hi n tr ng môi trư ng”. Thông qua vi c giúp ñ ra Báo cáo “Vi t Nam - Môi trư ng và Cu c s ng”, chúng tôi cũng hy v ng r ng s thi u h t thông tin trong xã h i v phát tri n b n v ng và b o v môi trư ng Vi t Nam s ñư c kh c ph c. T i Th y ði n, nh n th c v b o v môi trư ng b t ñ u t phong trào c a qu n chúng cách ñây vài th p k . Ngày nay, m i ngư i dân Th y ði n ñ u hi u rõ t m quan tr ng c a vi c b o v môi trư ng. Cũng như v y, khung pháp lu t c a chúng tôi trong lĩnh v c này cũng ñã ñư c phát tri n và th c thi t t. Tôi th c s mong mu n r ng trong m t th i gian không xa n a, nh n th c tương t cũng s chi m ưu th trong nhân dân Vi t Nam . B n Báo cáo này là m t bư c ñ ñi theo hư ng ñó. B o v môi trư ng là c n thi t cho s Anna Lindstedt ð is Th y ði n t i Vi t Nam s ng còn c a chúng ta! Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG L I NÓI ð U ð nh kỳ công b báo cáo hi n tr ng môi trư ng hay là báo cáo môi trư ng, là m t thông l c a h u h t các qu c gia trên th gi i, vì ñó là vi c c n thi t ñ cho các t ch c, cá nhân trong xã h i trên cơ s nâng cao nh n th c và s hi u bi t, t nguy n, t giác tham gia ho t ñ ng b o v môi trư ng. nư c ta, b t ñ u t khi ban hành Lu t B o v môi trư ng vào tháng 1 năm 1994, liên t c hàng năm B Khoa h c Công ngh và Môi trư ng ñã so n th o và trình Qu c h i báo cáo hi n tr ng môi trư ng. T năm 2002, nhi m v này ñã ñư c chuy n cho B Tài nguyên và Môi trư ng. Tuy Báo cáo không ph i là m t tài li u ñ làm vi c hay th o lu n trong Qu c h i, nhưng nó cũng r t b ích ñ i v i các ñ i bi u Qu c h i, vì nó cung c p ñư c nh ng thông tin c n thi t v hi n tr ng môi trư ng, các ch trương, bi n pháp liên quan, t o ñi u ki n ñ các ñ i bi u cân nh c các v n ñ môi trư ng trong quá trình ra quy t ñ nh. Báo cáo hi n tr ng môi trư ng c a Chính ph mang tính ch t chính th c và thiên v mô t toàn di n hi n tr ng tài nguyên và môi trư ng theo các tiêu chí và ch tiêu nh t ñ nh, ít ñi sâu vào phân tích, bình lu n ho c ph n ánh các ý ki n c a công chúng. T i nhi u nư c, các t ch c xã h i, t ch c khoa h c cũng biên so n và công b báo cáo môi trư ng ñ nói lên cách nhìn c a mình ho c phát hi n cho chính ph , cho xã h i nh ng v n ñ t n t i v môi trư ng, m t vi c làm cũng r t h u ích. Là m t t ch c xã h i - ngh nghi p trong lĩnh v c tài nguyên và môi trư ng, H i B o v Thiên nhiên và Môi trư ng Vi t Nam (VACNE) ñã có ý ñ nh xây d ng báo cáo môi trư ng theo cung cách c a m t t ch c xã h i. V i s giúp ñ và c ng tác c a Cơ quan H p tác Phát tri n qu c t Th y ði n (Sida), H i B o v Thiên nhiên và Môi trư ng Vi t Nam t ch c th c hi n D án Sida - VACNE v Báo cáo môi trư ng Vi t Nam. Báo cáo này v i tên g i "Vi t Nam - môi trư ng và cu c s ng" như là m t tài li u b sung cho Báo cáo c a Chính ph , giúp ngư i ñ c có ñi u ki n nhìn nh n các v n ñ môi trư ng dư i góc ñ c a các nhà khoa h c và các t ch c xã h i, ñ ng th i cũng cung c p cho ngư i ñ c m t s ki n th c c n thi t v tài nguyên và môi trư ng. Nư c Vi t Nam có ph n l c ñ a và vùng bi n v i nhi u h i ñ o. Riêng ph n lãnh th trên l c ñ a n m tr i dài t 8O30' B c t i 23O B c, v i di n tích vào kho ng 330.000 km2, ñ ng th 58 trên th gi i v di n tích lãnh th . V i ñ c ñi m c a v trí ñ a lý, Vi t Nam cũng là m t nư c có tài nguyên thiên nhiên tương ñ i phong phú, trong ñó có m t s khoáng s n quan tr ng, như than ñá, d u khí, ñá vôi, bôxít. V tài nguyên nư c, n u tính c lư ng nư c s n sinh t nư c ngoài thì m c ñ m b o nư c trung bình cho m t ngư i trong m t năm cũng vào lo i khá, trên m c trung bình so v i khu v c châu Á và th gi i, duy ch có v n ñ là nư c phân b không ñ ng ñ u theo không gian và th i gian. V tài nguyên sinh v t, Vi t Nam ñư c coi là m t trong 16 nư c có tính ña d ng sinh h c cao nh t. Cho nên n n kinh t qu c gia v n ph i d a nhi u vào vi c khai thác và s d ng tài nguyên thiên nhiên. V i s dân kho ng 80 tri u vào năm 2003, Vi t Nam ñ ng th 14 v dân s trên th gi i và là m t qu c gia ñ t ch t ngư i ñông, m t ñ dân s lên t i kho ng trên 200 ngư i/km2. Vì v y, s c ép lên tài nguyên thiên nhiên v n là m t v n ñ thư ng xuyên và lâu dài. Trong b i c nh th gi i ngày nay, khi nhân lo i ñ ng trư c nh ng m i ñe d a nghiêm tr ng v môi trư ng toàn c u, Vi t Nam ñã cùng c ng ñ ng qu c t cam k t ñóng góp s c mình cho s nghi p phát tri n b n v ng c a nhân lo i, th hi n rõ r t trong vi c ñoàn ñ i bi u C ng hòa xã h i ch nghĩa Vi t Nam tham gia H i ngh Thư ng ñ nh trái ñ t v môi trư ng và phát tri n t i Rio de Janeiro năm 1992. Sau H i ngh này, Vi t Nam ñã phê chu n nh ng công ư c qu c t quan tr ng v môi trư ng, như Công ư c khung c a Liên h p qu c v Thay ñ i khí h u (1994), Công ư c ða d ng sinh h c (1994) và ti p theo sau, ñã tham gia nhi u kỳ h p c a các bên ñ tri n khai th c hi n các công ư c ñó. Mư i năm sau H i ngh Rio, nh n th y nh ng h n ch trong vi c th c hi n nh ng gì ñã cam k t Rio, trong khi các v n ñ môi trư ng toàn c u v n di n ra gay g t, năm 2002, Liên h p qu c l i tri u t p H i ngh Thư ng ñ nh th gi i v phát tri n b n v ng t i Johannesburg, t i ñó Vi t Nam Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG cũng ñã cùng các nư c tái cam k t th c hi n nh ng nguyên t c trong b n Tuyên b Rio và Chương trình Ngh s 21 (Agenda 21). Nh ng n i dung này ñã ñư c l ng ghép trong các chính sách, chi n lư c, chương trình và k ho ch c a qu c gia. ði m n i b t là, ngay sau H i ngh Rio, Vi t Nam ñã thành l p h th ng cơ quan qu n lý môi trư ng (B Khoa h c, Công ngh và Môi trư ng, năm 1992. Mư i năm sau, ch c năng qu n lý môi trư ng ñư c chuy n sang B Tài nguyên và Môi trư ng, thành l p năm 2002). Và Lu t B o v môi trư ng ñ u tiên ñã ñư c ban hành t năm 1994, Lu t Tài nguyên nư c năm 1998 và Lu t B o v môi trư ng s a ñ i ñang ñư c so n th o ñ trình Qu c h i. Do ñi u ki n l ch s , xu t phát t m t nư c nghèo, l i tr i qua hàng ch c năm chi n tranh, không nh ng n n kinh t b ki t qu , mà thiên nhiên cũng b hu ho i tr m tr ng, Chính ph và nhân dân Vi t Nam ñã có r t nhi u n l c ñ kh c ph c nh ng h u qu chi n tranh, khôi ph c và phát tri n kinh t , song song v i nh ng n l c v m t môi trư ng V m t kinh t , t khi th c hi n công cu c ñ i m i vào cu i th p k 80 c a th k trư c, k t năm 1991 ñ n nay, GDP hàng năm v n tăng ñ u và m c cao, tuy có b nh hư ng nh t ñ nh c a cu c kh ng ho ng tài chính và ti n t trong các năm 1997 - 1999. Tuy nhiên, Vi t Nam v n là m t nư c nghèo, vì thu nh p bình quân hàng năm tính theo ñ u ngư i ch trên 412USD, x p th 142 trên th gi i (s li u năm 2001). V m t xã h i, tuy còn là m t nư c nghèo, nhưng trong ngót hai th p k g n ñây, cũng ñã có nh ng c i thi n ñáng k . S h nghèo theo ngư ng ñói nghèo qu c t ñã gi m t 58% năm 1993 xu ng còn 37% năm 1998. Ch s phát tri n con ngư i c a Vi t Nam cũng tăng liên t c, k t năm 1985: t 0,583 (năm 1985) lên t i 0,605 (năm 1990), 0,649 (năm 1995) và 0,688 (năm 2002 và 2003), x p h ng th 109 trên t ng s 175 nư c. V m t môi trư ng, nhi u chương trình và k ho ch qu c gia quan tr ng ñã ñư c phê duy t và th c hi n, như: K ho ch qu c gia v môi trư ng và phát tri n lâu b n cho giai ño n 1991 - 2000, K ho ch hành ñ ng ða d ng sinh h c, Chương trình 327 v ph xanh ñ t tr ng ñ i núi tr c, Chương trình 661 tr ng 5 tri u ha r ng, các k ho ch c p nư c ñô th , Chương trình qu c gia v nư c s ch và v sinh nông thôn,... ð c bi t, Vi t Nam là m t trong s các nư c ñã s m ñưa các m c tiêu phát tri n thiên niên k vào các chi n lư c và chương trình qu c gia. Tuy nhiên, vi c th c hi n cũng không d dàng. Trong b n Chi n lư c B o v môi trư ng qu c gia ñư c Th tư ng Chính ph phê duy t ngày 3-122004, có nh n ñ nh tình hình và ch ra 8 thách th c ñ i v i môi trư ng nư c ta như sau: Năm M c tăng trư ng GDP (%) 1991 5,81 1993 8,08 1995 1996 9,54 9,34 1997 8,15 1998 5,76 1999 4,77 2000 6,79 2001 6,89 2002 7,04 2003 7,24 • Nhi u v n ñ môi trư ng b c xúc chưa ñư c gi i quy t trong khi d nhi m ti p t c gia tăng; báo m c ñ ô • Thách th c trong vi c l a ch n các l i ích trư c m t v kinh t và lâu dài v môi trư ng và phát tri n b n v ng; • K t c u h t ng k thu t b o v môi trư ng l c h u, ngu n l c b o v môi trư ng c a Nhà nư c và các doanh nghi p ñ u b h n ch ; • • • • • hơn. S gia tăng dân s , di dân t do và ñói nghèo; ng yêu c u; Ý th c b o v môi trư ng trong xã h i còn th p; T ch c và năng l c qu n lý môi trư ng chưa ñáp H i nh p kinh t qu c t ñ t ra các yêu c u ngày càng cao v môi trư ng; Tác ñ ng c a các v n ñ môi trư ng toàn c u, khu v c ngày càng l n và ph c t p Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Ngoài nh ng thách th c trên, k ra còn ph i nêu lên ba v n ñ không kém ph n quan tr ng. ðó là vi c thi hành pháp lu t v môi trư ng chưa nghiêm, và có th nói là y u. Nh ng thí d trong th c t có th ch ng minh ñi u này. Nhi u nhà máy chưa ch p hành nghiêm ch nh Lu t B o v môi trư ng, chưa l p ñ t h th ng x lý nư c th i. Vi c ki m soát chưa ti n hành ñư c nhi u, vi c x lý vi ph m chưa nghiêm, làm cho nhi u nhà máy, tuy ph i n p m t kho n ti n ph t, nhưng chưa ñ n m c thúc ñ y h x lý ô nhi m, mà ch u ph t ñ ti p t c t n t i, v n v n hành s n xu t và ti p t c x nư c th i xu ng sông h , gây nhi u thi t h i khác. N n lâm t c phá r ng l y g quý v n chưa ñư c ch n ñ ng, ñôi khi chúng còn ngang nhiên ch ng l i l c lư ng ki m lâm r t quy t li t, nhưng v n chưa b nghiêm tr k p th i ñ làm gương cho k khác. Ngoài ra, mu n th c hi n vi c xã h i hoá công tác b o v môi trư ng, hi n còn thi u các văn b n pháp quy và các quy ñ nh c th v cơ ch ñ nhân dân tham gia, t vi c xây d ng và th c hi n các chính sách, quy t ñ nh v các d án l n, ñ n các ho t ñ ng c th v b o v môi trư ng, cho nên ñã d n ñ n các tình hu ng gay g t ph c t p, như v trư ng h p các bãi rác ñô th . Chính vì v y mà nguyên t c r t hay "Dân bi t, dân bàn, dân làm, dân ki m tra" trong b o v môi trư ng chưa th c s ñi ñư c vào cu c s ng. V ho t ñ ng ñ a phương, các s tài nguyên và môi trư ng t i các t nh và thành ph tr c thu c Trung ương m i ñư c thành l p, còn có nhi u vi c ph i làm v m t xây d ng t ch c, nhân l c và cơ s v t ch t, cũng như quy ñ nh v vi c phân công, ph i h p v i các s khác t i ñ a phương. Trong khi ñó thì vi c qu n lý môi trư ng, ñ c bi t là vi c ki m soát ô nhi m, th m ñ nh báo cáo ñánh giá tác ñ ng môi trư ng, x lý khi u n i và tranh ch p v môi trư ng,... v n di n ra hàng ngày và ñòi h i gi i quy t, không th ch ñ i ñư c. H u h t các thách th c là có tính ch t ch quan, b t ngu n t các h n ch và y u kém c a b n thân nư c ta. Cho nên, ñây là các thách th c c n ñư c quan tâm nh t, c n ph i tìm cho ra cách h n ch và kh c ph c chúng. B n Chi n lư c qu c gia ñã ñ ra nhi u m c tiêu c th ñ n năm 2010, trong s ñó có nh ng m c tiêu ñáng lưu ý, như: V m t h n ch m c ñ gia tăng ô nhi m: • 100% các cơ s s n xu t m i xây d ng ph i áp d ng công ngh s ch ho c ñư c trang b các thi t b gi m thi u ô nhi m, x lý ch t th i ñ t tiêu chu n môi trư ng. • 40% các khu ñô th , 70% các khu công nghi p và khu ch xu t có h th ng x lý nư c th i t p trung ñ t tiêu chu n môi trư ng; thu gom 90 % ch t th i r n sinh ho t, công nghi p và d ch v ; x lý trên 60% ch t th i nguy h i và 100% ch t th i b nh vi n. • X lý tri t ñ các cơ s gây ô nhi m nghiêm tr ng theo Quy t ñ nh s 64/2003/QðTTg c a Th tư ng Chính ph . • 30% h gia ñình, 70% doanh nghi p có d ng c phân lo i rác th i t i ngu n; 80% khu v c công c ng có thùng gom rác th i. V m t c i thi n ch t lư ng môi trư ng: • ñ nh. • sinh. 40% ñô th có h th ng tiêu thoát và x lý nư c th i riêng theo ñúng tiêu chu n quy d ng nư c sinh ho t h p v 95% dân s ñô th và 85% dân s nông thôn ñư c s • 90% các cơ s s n xu t kinh doanh ñ t tiêu chu n v sinh, an toàn lao ñ ng và có cây trong khuôn viên thu c khu v c s n xu t. V m t tài nguyên thiên nhiên: • Ph c h i 50% các khu v c khai thác khoáng s n và 40% các h sinh thái ñã b suy thoái n ng. • Nâng t l ñ t có r ng che ph ñ t 43% t ng di n tích ñ t t r ng ñ u ngu n ñã b suy thoái. nhiên, khôi ph c 50% Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG • Nâng t ng di n tích các khu b o t n thiên nhiên lên g p 1,5 l n hi n nay, ñ c bi t là các khu b o t n bi n và vùng ñ t ng p nư c. • • • • Ph c h i di n tích r ng ng p m n lên b ng 80% m c năm 1990. Tuyên truy n, giáo d c nâng cao ý th c và trách nhi m b o v môi trư ng. Tăng cư ng qu n lý nhà nư c, th ch và pháp lu t v b o v môi trư ng. ð y m nh áp d ng công c kinh t trong qu n lý môi trư ng. ð ñ t ñư c các m c tiêu trên, tám gi i pháp ch y u ñã ñư c ñ ra. ðó là: • Gi i quy t hài hoà m i quan h gi a phát tri n kinh t v i th c hi n ti n b , công b ng xã h i và b o v môi trư ng. • Tăng cư ng và ña d ng hoá ñ u tư cho b o v môi trư ng. • Tăng cư ng năng l c nghiên c u khoa h c và phát tri n công ngh v b o v môi trư ng. • • ð y m nh xã h i hoá công tác b o v môi trư ng. Tăng cư ng h p tác qu c t v b o v môi trư ng. Trong s các gi i pháp nêu trên, t th c ti n nh ng năm v a qua, có th th y gi i pháp tuyên truy n giáo d c, nâng cao nh n th c v b o v môi trư ng có vai trò cơ b n nh t, quan tr ng nh t. K t h p v i gi i pháp ñó, c n thi t ph i t o cơ h i ñ m i t ch c, cá nhân có ñi u ki n ti p c n thông tin có liên quan ñ n b o v môi trư ng. Nh ng n i dung ñư c trình bày trong các chương sau ñây có th h tr cho gi i pháp quan tr ng này. Chúng tôi xin chân thành c m ơn ð i s quán Vương qu c Th y ði n t i Vi t Nam, Cơ quan H p tác Phát tri n qu c t Th y ði n (Sida), mà tr c ti p là ông Jan - Olov Agrell, Tham tán Công s , ông Rolf Samuelsson, Bí thư th nh t và Bà ð Th Huy n, cán b Chương trình qu c gia v s tài tr và giúp ñ D án. Chúng tôi ñ c bi t hoan nghênh và c m ơn các nhà qu n lý thu c các b , ngành Trung ương và m t s ñ a phương, các nhà khoa h c thu c các trư ng ñ i h c, vi n nghiên c u, các t ch c xã h i, ñã nhi t tình giúp ñ và tham gia công vi c so n th o cu n sách. V i s h tr c a Sida, H i B o v Thiên nhiên và Môi trư ng Vi t Nam cũng ñư c Trung tâm Khoa h c và Môi trư ng c a n ð cung c p nhi u tư li u, kinh nghi m và ñóng góp ý ki n quý báu. Chúng tôi xin ghi nh n và cám ơn v s h p tác và giúp ñ này. ðây là công trình ñ u tiên thu c lo i báo cáo môi trư ng do m t t ch c xã h i - ngh nghi p th c hi n cho nên không th tránh kh i có nh ng thi u sót. R t mong ñư c s nh n xét và góp ý c a ñ c gi ñ giúp chúng tôi rút kinh nghi m và c i ti n cách làm trong tương lai. CH T CH thiên nhiên và môi trư ng Vi t Nam H ib ov GS, TS. Lê Quý An Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG DANH M C M T S CH VI T T T ADB- Ngân hàng Phát tri n châu Á CEETIA- Trung tâm K thu t Môi trư ng ðô th và khu công nghi p, ð i h c Xây d ng Hà N i CEFINEA- Trung tâm Công ngh Môi trư ng, Vi n Môi trư ng và Tài nguyên, ð i h c qu c gia thành ph H Chí Minh CITES- Công ư c v buôn bán các loài ñ ng th c v t có nguy cơ b tiêu di t CRES- Trung tâm Nghiên c u Tài nguyên và Môi trư ng, ð i h c qu c gia Hà N i CPSE- Trung tâm Dân s , Xã h i và Môi trư ng DANIDA- Cơ quan Phát tri n qu c t c a ðan M ch EPC- Trung tâm B o v Môi trư ng, Vi n K thu t Nhi t ñ i và B o v Môi trư ng EU- Liên minh châu Âu FAO- T ch c Lương th c và Nông nghi p c a Liên h p qu c FDI- ð u tư tr c ti p c a nư c ngoài FFI- T ch c ð ng th c v t qu c t GEF- Qu Môi trư ng toàn c u GEF/SGP- Chương trình Tài tr các d IMA- Liên minh Sinh v t bi n qu c t IMO- T ch c Bi n qu c t IRRI- Vi n Nghiên c u Lúa qu c t ISO- T ch c Tiêu chu n hóa qu c t IUCN- Hi p h i qu c t B o t n Thiên nhiên MARPOL- Công ư c Ch ng ô nhi m d u t NGO- T ch c phi chính ph NOAA- Cơ quan Qu n lý ð i dương và Khí quy n Hoa Kỳ ODA- Vi n tr chính th c cho phát tri n RAMSAR- Công ư c qu c t v qu n lý các vùng ñ t ng p nư c SEF- Qu Môi trư ng Sida Sida- Cơ quan H p tác Phát tri n qu c t Th y ði n SNV- T ch c Phát tri n Hà Lan VACNE- H i B o v Thiên nhiên và Môi trư ng Vi t Nam UNDP- Chương trình Phát tri n c a Liên h p qu c UNEP- Chương trình Môi trư ng c a Liên h p qu c UNESCOy ban Văn hóa, Khoa h c và Giáo d c c a Liên h p qu c UNICEF- Qu Nhi ñ ng Liên h p qu c URENCO- Công ty Môi trư ng ñô th Hà N i WB- Ngân hàng th gi i WHO- T ch c Y t th gi i WWF- Qu qu c t v b o t n thú hoang dã tàu án nh c a Qu Môi trư ng toàn c u Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG DI N TÍCH, DÂN S , M T ð DÂN CƯ CÁC T NH, THÀNH PH Theo s li u T ng ñi u tra dân s , ki m kê ñ t ñai năm 1999 S li u các t nh ð k L k, ð k Nông, ði n Biên, H u Giang, Lai Châu, C n Thơ, Lào Cai theo Ngh quy t 22/2003/QH11 ngày 16-11-2003 c a Qu c h i Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG TÓM T T ð t là m t thành ph n quan tr ng c a môi trư ng, là m t tài nguyên vô giá mà t nhiên ñã ban t ng cho con ngư i ñ phát tri n nông, lâm nghi p. ð t là tư li u s n xu t, là ñ i tư ng lao ñ ng r t ñ c thù b i tính ch t "ñ c ñáo" mà không v t th t nhiên nào có ñư c - ñó là ñ phì nhiêu. Chính nh tính ch t "ñ c ñáo" này mà các h sinh thái ñã và ñang t n t i, phát tri n, và xét cho cùng, cu c s ng c a loài ngư i cũng ph thu c vào tính ch t "ñ c ñáo" này c a ñ t. ð t cùng v i con ngư i ñã ñ ng hành qua các n n văn minh nông nghi p khác nhau, t nông nghi p thô sơ vào bu i bình minh c a loài ngư i ñ n n n nông nghi p ñ y p các ti n b v khoa h c và công ngh ngày nay. ð t ñai quý giá là v y, nhưng không ít ngư i l i có thái ñ th ơ ñ i v i thiên nhiên, v i ñ t. Do ñó, trên ph m vi toàn c u và nư c ta, di n tích ñ t nông nghi p ngày càng b thu h p do b thoái hoá, ô nhi m và chuy n ñ i m c ñích s d ng. B i v y, v n ñ ñ t ra cho chúng ta là ph i xem xét l i m i quan h c a mình v i tài nguyên ñ t, trên cơ s có nh ng gi i pháp ñi u ch nh tác ñ ng ñ n ñ t trên quan ñi m phát tri n b n v ng có cân nh c t t c các khía c nh kinh t , xã h i và môi trư ng. Vi t Nam v i kho ng 2/3 di n tích ñ t ñai t nhiên thu c v mi n núi và trung du, có ñ a hình ph c t p, nên tài nguyên ñ t r t ña d ng và phong phú. Ch tính riêng khu v c mi n núi có t i 6 nhóm và 13 lo i ñ t chính và v i s dân kho ng 80 tri u ngư i nên nư c ta ñã tr thành qu c gia khan hi m ñ t trên th gi i. Ph n này ñ c p m t cách chi ti t t i t ng nhóm ñ t, lo i ñ t, vai trò, ch c năng c a chúng, quá trình hình thành, phân b và các ñ c trưng nông h c c a chúng t mi n Nam ra mi n B c, t ñ ng b ng lên mi n núi, nh ng m t m nh, m t y u, nh ng l i th và thách th c trong s d ng và b o v tài nguyên ñ t. ð c bi t, trong nhi u năm qua do nh n th c và hi u bi t v ñ t ñai c a nhi u ngư i dân còn h n ch , ñã l m d ng và khai thác không h p lý ñúng v i ti m năng c a chúng như ñư c th hi n các ví d c th , sinh ñ ng trong nh ng "khung" c a chương này, d n ñ n nhi u di n tích ñ t ñai b thoái hoá, hoang m c hoá làm m t ñi t ng ph n ho c toàn b tính năng s n xu t, làm cho nhi u lo i ñ t v n r t màu m lúc ban ñ u, nhưng sau m t th i gian canh tác ñã tr thành nh ng lo i ñ t "có v n ñ ", có nhi u h n ch và mu n s d ng chúng có hi u qu c n thi t ph i ñ u tư ñ c i t o và b o v , r t t n kém và trong nhi u trư ng h p chưa ch c ñã thành công. B ng nh ng d n li u ña d ng, phong phú, chương này ñã ñi sâu phân tích nh ng ñi n hình t t trong thâm canh, ñ u tư khai thác ñ t theo chi u sâu, cũng như nh ng ñi n hình không t t trong qu ng canh, s d ng ño t ñai m t cách b a bãi, nh ng cái giá ph i tr khi ñ t b xói mòn, hoang m c hoá. ph n cu i c a chương này có gi i thi u nh ng bi n pháp h u hi u, phù h p và d áp d ng như nông lâm nghi p k t h p, canh tác b n v ng trên ñ t d c k t h p v i s d ng gi ng m i nh m s d ng b n v ng tài nguyên ñ t v i nh ng phương châm "ñ t nào cây y, s d ng h p lý qu ñ t trư c khi ñ c p ñ n các bi n pháp c i t o và b o v ", trong ñó v n ñ nâng cao ñ màu m th c t c a ñ t là vi c c n chú ý khi mà nư c ta ti m năng v n có c a ñ t còn nhi u nhưng l i chưa bi t cách phát huy và t n d ng. TÀI NGUYÊN ð T VÀ CÁC QUÁ TRÌNH CHÍNH TRONG ð T Vi t Nam - m t trong nh ng qu c gia khan hi m ñ t trên th gi i Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Vi t Nam có di n tích t nhiên kho ng 33.000.000ha, trong ñó, di n tích sông su i và núi ñá kho ng 1.370.100ha (chi m kho ng 4,16% di n tích ñ t t nhiên), ph n ñ t li n kho ng 31,2 tri u ha (chi m kho ng 94,5% di n tích t nhiên), x p hàng th 58 trong t ng s 200 nư c trên th gi i, nhưng vì dân s ñông (kho ng 80 tri u ngư i) nên di n tích ñ t bình quân ñ u ngư i thu c lo i r t th p, x p th 159 và b ng 1/6 bình quân c a th gi i. Di n tích ñ t canh tác v n ñã th p nhưng l i gi m theo th i gian do s c ép tăng dân s , ñô th hoá, công nghi p hoá và chuy n ñ i m c ñích s d ng (B ng I.1). B ng I.1 Gi m di n tích ñ t canh tác trên ñ u ngư i Năm Bình quân ñ u ngư i (ha/ngư i) Ngu n: H i Khoa h c ð t Vi t Nam Các quá trình chính trong ñ t c a Vi t Nam bao g m: quá trình phong hoá, trong ñó phong hoá hoá h c và sinh h c x y ra m nh hơn so v i phong hoá lý h c; quá trình mùn hoá; quá trình b i t hình thành ñ t ñ ng b ng và ñ t b ng mi n núi; quá trình glây hoá; quá trình m n hoá; quá trình phèn hoá; quá trình feralít hoá; quá trình alít; quá trình tích t sialít; quá trình th c hoá và thoái hoá ñ t. Tuỳ theo ñi u ki n ñ a hình, ñi u ki n môi trư ng và phương th c s d ng mà quá trình này hay khác chi m ưu th , quy t ñ nh ñ n hình thành nhóm, lo i ñ t v i các tính ch t ñ c trưng. Nhìn chung, ñ t c a Vi t Nam ña d ng v lo i, phong phú v kh năng s d ng. Căn c vào ngu n g c hình thành có th phân thành hai nhóm l n: nhóm ñ t ñư c hình thành do b i t (ñ t thu thành) có di n tích kho ng 8 tri u ha, chi m 28,27% t ng di n tích ñ t t nhiên, trong ñó ñ t ñ ng b ng 7 tri u ha. - Nhóm ñ t ñư c hình thành t i ch (ñ t ñ a thành) có kho ng 25 tri u ha. 1940 0,2 1960 0,16 Vi t Nam 1970 0,13 1992 0,11 2000 0,10 Các nhóm ñ t chính và s phân b Vi t Nam có nhi u nhóm và lo i ñ t khác nhau, g m 31 lo i và 13 nhóm. Riêng khu v c mi n núi chi m kho ng 25 tri u ha, bao g m 6 nhóm, 13 lo i ñ t chính phân b trên b n vành ñai cao: T T T T 25 - 50m ñ n 900 - 1.000m: 16,0 tri u ha, chi m 51,14%; 900 - 1.000m ñ n 1.800-2.000m: 3,7 tri u ha, chi m 11,8%; 1.800 - 2000m ñ n 2.800m: 0,16 tri u ha, chi m 0,47%; 2.800m ñ n 3.143m: 1.200ha, chi m 0,02%. d ng ñ t năm 2001 B ng I.2. Hi n tr ng s Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Ngu n: Niên giám Th ng kê, 2002 Nhóm ñ t mùn thô trên núi cao Trên ñ nh các dãy núi cao mà cao nh t là ñ nh Phanxipăng, v i nh ng ñi u ki n phong phú c a ñá m , khí h u l i có ph n giá l nh c a mùa ñông ôn ñ i và á nhi t ñ i, th c v t ña ph n là nh ng loài cây x l nh, ưa m. ð t ñây có t ng mùn thô dày ñ n 10-50cm n m ph trên t ng ñá m phong hoá y u, ho c n m trên t ng ñ ng nư c b glây m nh. Vì v y, ñ t này ñư c g i là ñ t mùn trên núi cao, ñ t có màu nâu ñen ho c màu vàng xám. Lo i ñ t này có di n tích không l n, ch g p trên các ñ nh núi cao vùng Hoàng Liên Sơn (Ng c Lĩnh; Ng c Áng, Chư Yang Sinh,...) và Nam Trư ng Sơn. ðúng v i tên g i c a nó, ñ t mùn núi cao r t giàu ch t h u cơ, thư ng có hàm lư ng trên 10% l p ñ t m t. N m trên mái nhà c a T qu c, vùng ñ t này c n ph i gi th m r ng che ph , v a h n ch lũ l t mùa mưa, v a gi ngu n sinh thu mùa khô, ñ ng th i b o v các loài sinh v t quý hi m. Nhóm ñ t mùn vàng ñ trên núi Ti p t c ñi xu ng nh ng vùng có ñ cao t 2.000m ñ n 900m s g p nh ng nhóm ñ t mùn vàng ñ trên núi. Nơi ñây có khí h u l nh và m, nhi t ñ trung bình t 15 - 20oC. Th m th c v t nhìn chung còn t t hơn vùng ñ i, ch có m t s lo i ñ t là ñ t mùn vàng ñ trên núi, phân b các t nh mi n núi c nư c. Do ñ a hình cao, d c, hi m tr nên ñ t thư ng b xói mòn m nh. M t khác, do quá trình phong hoá y u nên t ng ñ t không dày quá 1,5m. ð t có ph n ng chua v a ñ n chua ít, pH t 4 - 5, lân t ng s và d tiêu t nghèo ñ n trung bình, nghèo các cation ki m, ñ t có hàm lư ng mùn thô khá cao. Nhóm ñ t này thích h p cho vi c s d ng theo phương th c nông lâm k t h p v i nhi u lo i cây ăn qu ôn ñ i, cây dư c li u. Nhóm ñ t ñ vàng - feralít Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG R i ñ cao 900m xu ng vùng th tích l n nh t (kho ng g n 20 tri các t nh trung du và mi n núi c b ng sông H ng thì nh ng y u t và r ng. p ñ n 25m có nhóm ñ t ñ vàng - feralít. ðây là nhóm ñ t có di n u ha) ñư c hình thành trên nhi u lo i ñá m , phân b r ng kh p nư c và thích h p v i nhi u lo i cây tr ng. So v i ñ t vùng ð ng hình thành ñ t n i b t nh t c a vùng ñ i núi là ñ a hình, ñá m Nhóm ñ t này có r t nhi u lo i, tuỳ theo ñá m và ñ a hình, nhưng ñáng quý hơn c trong các lĩnh v c kinh t - xã h i là ñ t nâu ñ phát tri n trên ñá badan hay ñ t ñ badan. ð t nâu ñ trên badan Cách ñây vài ch c v n năm, vùng Tây Nguyên hùng vĩ, núi l a ñã ho t ñ ng liên t c. Nh ng dung nham nóng ch y t sâu trong lòng ñ t ra ngoài, l ng ñ ng l i thành nh ng t ng ñá badan. Lo i ñá này b phong hoá, t o ñi u ki n ñ các th h c cây hoa lá n i ti p nhau phát tri n và d n hình thành nên nhi u lo i ñ t ñ phì nhiêu mà chúng ta thư ng g i là ñ t ñ badan. Th c ra màu ñ là màu chi m ưu th , còn th c t , ñâu ñâu cũng b t g p nhi u màu s c có tính pha tr n: màu nâu ñ , ñ nâu, ñ vàng, ñ tím, vàng ñ ,... th hi n tính ñ c thù c a quá trình feralít phát tri n m nh. ðây là nh ng lo i ñ t t t nh t trên các vùng ñ i núi c a nư c ta - m t viên ng c ñ s và vô cùng quý giá. ð t ñ badan t p trung nhi u nh t các t nh Kon Tum, Gia Lai, ð k L k, Lâm ð ng, ð ng Nai, phía nam Bình Thu n, Phú Yên, ph n gi a c a Th a Thiên - Hu , và m t di n tích nh Qu ng Tr , Ngh An. T ng di n tích kho ng 2.425.28ha, riêng Tây Nguyên có kho ng 1 tri u ha. T ng ñ t dày l i c u trúc t t, ñ x p cao, dung tr ng th p, t l khoáng ñang phong hoá và chưa phong hoá th p. Do có nhi u sét nên kh năng gi nư c c a ñ t r t cao. Sau tr n mưa l n, qua 3 - 4 ngày lư ng nư c mà ñ t gi ñư c v n còn t i 40 - 50%. V m t hoá tính, ñ t khá giàu lân t ng s , vùng m i khai hoang, hàm lư ng lân ñ t 0,5%, các nương cà phê, trung bình là 0,2 - 0,3%, song lân d tiêu l i r t nghèo vì Fe3+, Al3+ gi ch t. Tuy nhiên ñ t chua, ñ c bi t khoáng v t sét r t ñơn ñi u, ch có kaolinít, các khoáng v t hyñrômica không còn t n t i, do ñó, ñ t r t nghèo kali. ð t ñ badan thích h p v i nhi u lo i cây tr ng, riêng "b ba" cà phê, cao su và chè ñã ñem l i cho n n kinh t qu c dân m t ngu n thu nh p ñáng k . Ngày nay, m t s vùng còn phát tri n nhi u lo i cây tr ng khác như bông, mía ñư ng, ñi u và nhi u lo i cây ăn qu có giá tr kinh t cao cũng ñang h a h n nhi u tri n v ng. ð t có kh năng gi m cao, cũng có nghĩa là ñ m cây héo l n (27 - 30%) nên vào mùa khô thư ng b h n hán nghiêm tr ng, cây tr ng thư ng b thi u nư c. Chính vì v y, ñ t này t ra "khó tính" ñ i v i m t s lo i cây tr ng, nh t là v ðông Xuân. ð t mi n r ng núi ña d ng, di n tích ñ t thì r ng nhưng khai thác và s d ng còn nhi u b t c p, c n thi t ph i có nh ng gi i pháp thích h p vì các lo i ñ t này gi vai trò quan tr ng trong phát tri n kinh t - xã h i c a nư c ta. Trong nhóm ñ t này có lo i ñ t ñ nâu phát tri n trên ñá vôi, phân b nhi u t nh như: Sơn La, Hoà Bình, Cao B ng, Qu ng Ninh, Ninh Bình,... Lo i ñ t này có ti m năng nông nghi p l n, ñ c bi t, có kh năng ph c h i nhanh sau nương r y (Khung I.1). H u h t nh ng vùng ñ t ñ nâu phát tri n trên ñá vôi còn gi ñư c ñ phì nhiêu trung bình và khá, hàm lư ng h u cơ 1,6%, N 0,15%, lân t ng s 0,14%, riêng kali nghèo 0,20% m c d u ñ t có thành ph n cơ gi i n ng 57 - 65% sét, nhưng c u trúc t t, ñ x p ñ t 50 - 51%. Khung I.1. MAI SƠN ðANG CHUY N MÌNH ð t ñ nâu phát tri n trên ñá vôi tuy b o v s d ng chưa t t nhưng ñ t và ngư i ñã vào cu c m ra nh ng tri n v ng m i. Tr m Khuy n nông Mai Sơn (Sơn La) ñã vui m ng thông báo v i chúng tôi nh ng chuy n bi n nhanh v ý th c và c g ng c a huy n. Trong kho ng 10 năm g n ñây t l che ph tăng t 30 lên 40%. ðó là do ñ t r ng ñã có ch và t c ñ tái sinh nhanh trên n n ñ t nâu ñ màu m . Trên 141.000ha ñ t t nhiên và 26.000ha ñ t Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG nông nghi p c a huy n ñã phát tri n m nh cây lâu năm g m: 1.200ha cà phê, 520ha chè, 4.000ha cây ăn qu như nhãn, na, xoài; 150ha dâu, di n tích lúa nương gi m còn 1.500ha, nhưng cây ngô lai l i "lên ngôi" chi m 6.000ha; ñã xây d ng ñ ng c , s n xu t th c ăn gia súc ñ chuy n ñ i m c ñích s d ng ñ t. Hi n ñã có 600 con bò s a, 17.000 bò th t, 11.000 trâu, 35.000 l n. ðã ti p nh n 1.500 h di dân ñ n. Ngư i nông dân ñã bi t g n cu c s ng v i ñ t ñai, s d ng chúng có hi u qu hơn. Ngu n: Báo cáo c a ñoàn Kh o sát v s d ng ñ t Tây B c, 7-2003 Nh ng lo i ñ t ñ nâu phát tri n trên ñá vôi tuy có di n tích không l n, nhưng có ñ pH trung tính ho c ít chua, thích h p v i nhi u lo i cây tr ng như ngô, l c, ñ u ñ các lo i và nhi u cây ăn qu khác. vùng này có nh ng bãi b ng, thung lũng ch a các s n ph m b i t là nh ng ti m năng l n ñ phát tri n các cây tr ng nông nghi p. Tuy nhiên, n u s d ng không ñi ñôi v i nh ng bi n pháp c i t o, ñ t v n b chua d n và c n thi t ph i có nh ng gi i pháp thích h p ñ kh chua (Khung I.2). Khung I.2. TR M KHUY N NÔNG M C CHÂU XÂY D NG MÔ HÌNH C I T O ð T CHUA TRÊN ð T RU NG HAI V Năm 2002 Tr m Khuy n nông huy n M c Châu ñã xây d ng mô hình c i t o ñ t chua v i 15ha ru ng lúa hai v b n Nà Bó, xã Hua Păng. Khu ñ t này thư ng xuyên b ng p úng, nư c ch y tràn b , m t ru ng n i váng r s t màu nâu vàng, lúa non thư ng ngh t và th i r , ñ nhánh kém, sâu b nh nhi u và năng su t th p. Cán b khuy n nông hư ng d n các h dùng vôi b t r i ñ u m t ru ng sau khi cày b a và trư c khi c y 15 - 20 ngày v i ñ nh m c: 50kg vôi b t/1.000m2. Sau ñó, cày b a l i l n n a ñ vôi th m vào ñ t, ngâm nư c 4 - 5 ngày, r i tháo c n. Tháo r a nư c trong ru ng t 2 - 3 l n và làm ñ ng b t t c các ru ng. Trư c khi c y l i cày b a k , bón lót 40kg phân lân cho 1.000m2. V i quy trình c i t o này, v Xuân 2002, 90 h nông dân b n Nà Bó ñã có m t v lúa b i thu v i gi ng lúa lai sán ưu 63. Năng su t lúa khô bình quân ñ t 7,9 t n/ha. Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Ngu n: T p chí Khuy n nông Sơn La, s 22, 12-2002 Nhóm ñ t xám b c màu ð t này có di n tích không l n ch chi m 1.791.020ha, phân b nơi giáp ranh gi a ñ ng b ng và mi n núi, b c màu là tên g i dân gian và có th hi u theo hai nghĩa: ñ t có màu xám nh t và kém màu m , ph u di n toàn cát, thành ph n cơ gi i nh , nghèo dinh dư ng. Trư c ñây, năng su t lúa trên ñ t b c màu r t th p, ñ n m c ví von hình nh "Chó ch y thò ñuôi", nhưng hi n nay l i khác. Nh ng tính ch t "nghèo, chua, khô, r n" d n d n ñư c c i thi n. Gi ñây Vĩnh Phúc, B c Giang ñ t v n còn màu xám tr ng nhưng ñ m ñà hơn, có ch t lư ng hơn, năng su t lúa không ph i vài t n mà ph bi n 5-7 t n/ha, không kém ñ t phù sa ñ ng b ng trù phú. ðông Nam B , r i rác m t s nơi duyên h i mi n Trung, Tây Nguyên, ngư i dân bi t rõ m t m nh, m t y u, t ñó c i t o l p ñ t m t, tăng lư ng h u cơ và các ch t dinh dư ng khác như: ñ m, lân và kali ñi ñôi v i áp d ng gi ng m i. Do ñ a hình cao, ñ t nh , d thoát nư c nên cũng d tăng v , d ñưa các cây tr ng khác vào, hi u qu kinh t cao hơn lúa (Khung I.3). Khung I.3. LÀM GIÀU TRÊN ð T XÁM ð t xám trên ñá m granít vùng Quỳ H p (Ngh An), trư c ñây làm nương r y, ngư i dân quanh năm xoay s s ng v i v n r ng và ñ t d c nên di n tích r ng b thu h p mau chóng. Hi n nay, dân b n ñã ñư c giao ñ t khoán r ng, màu xanh c a núi r ng ñã tr l i, hi n tư ng ñ t phá r ng không còn n a. M i vài năm qua mà ñ ng bào xã Th H p, huy n Quỳ H p, 100 h , ñã tr ng ñư c 4.800 cây ăn qu các lo i trên ñ t xám như: nhãn, v i, táo, xoài, kh ... Tr ng chu i xen v i r ng ñ tăng thu nh p và ch ng xói mòn. Ngu n: Báo cáo c a ñoàn Kh o sát v môi trư ng nông thôn KC 08.06, 2003 Nhóm ñ t phù sa Các dòng sông có vai trò quan tr ng trong quá trình hình thành và phát tri n các lo i ñ t. Ho t ñ ng c a các sông ngòi ñã t o nên các vùng ñ ng b ng, các châu th l n nh khác nhau. Theo tính toán, sông H ng và sông C u Long m i năm chuy n t i g n hai t t n phù sa, kh i lư ng phù sa này ph thu c theo mùa. Ví d , sông H ng vào mùa khô trong 1m3 nư c ch a 0,5kg phù sa, v mùa mưa lũ ch a t i 2 - 3kg. C n phù sa lơ l ng trong nư c sông ch a r t nhi u ch t dinh dư ng và là ngu n th c ăn quý giá ñ i v i cây tr ng. Ngu n phù sa c a các con sông có ch t lư ng khác nhau, ph thu c vào các lo i ñá m n m theo lưu v c và do ñó các lo i ñ t ñư c hình thành cũng r t khác nhau. Vi t Nam, tuy t ñ i ña s dân cư sinh s ng d c theo ven bi n và các ñ ng b ng phù sa trù phú. Nơi ñây xa xưa là bi n, s n ph m r a trôi t thư ng ngu n xu ng b i ñ p d n, nên tu i ñ i c a ñ t còn r t tr , chưa quá m t vài tri u năm. Có nh ng vùng r ng hàng ch c km2 như Kim Sơn (Ninh Bình) kho ng 100 năm trư c, nơi ñây v n còn là bi n. ð a phương nào có nhi u ñ t phù sa thì có nhi u thu n l i gi i quy t v n ñ lương th c, th c ph m. Không ph i ch lúa, ngô, khoai, các lo i rau màu phát tri n t t mà các lo i cây ăn qu quý hi m cũng cho hi u qu cao. Nư c ta có di n tích ñ t phù sa không nhi u, kho ng 3.400.000ha chi m hơn 10% di n tích t nhiên c nư c. ð ng b ng sông C u Long là nơi t p trung ñ t phù sa r ng l n hơn c , sau ñó ñ n ð ng b ng sông H ng, ti p ñó là nh ng ñ ng b ng ven bi n n m r i rác các t nh v i di n tích nh hơn. N u ñánh giá chung v ch t lư ng ñ t, ngoài ñ c tính x p l p, nư c ng m giàu K+, Ca2+, Mg2+, ít s t, nhôm thì m i m t vùng cũng có nh ng tính ch t ñ c thù: + ð t phù sa sông C u Long ch a lư ng sét cao; Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG + ð t phù sa sông H ng ch a nhi u limôn, ít sét, giàu Ca2+, Mg2+; + ð t phù sa m t s vùng ven bi n mi n Trung có thành ph n cơ gi i nh hơn, nghèo dinh dư ng hơn. Nhóm ñ t m n Vi t Nam do tác ñ ng c a bi n, ñã hình thành m t lo i ñ t ñ c bi t, ñó là ñ t m n. Nhóm ñ t này là “ñ t có v n ñ ", t p trung ch y u vùng ñ ng b ng ven bi n mi n B c như: Thái Bình, Thanh Hoá và vùng ven bi n mi n Nam, t các t nh B n Tre, Ti n Giang, xu ng B c Liêu, Cà Mau lên ñ n t nh Kiên Giang. D c ven bi n các t nh mi n Trung ñ t cũng b nhi m m n, nhưng do ñ a hình d c nên thu tri u tràn vào ít hơn so v i B c B và Nam B . Nhóm ñ t m n có di n tích kho ng 1 tri u ha. G i là ñ t m n vì ñ t b nhi m m n do nư c bi n và có ch a nhi u lo i mu i khác nhau, trong ñó mu i clorua bao gi cũng chi m ưu th . Căn c vào n ng ñ mu i hoà tan v i t l clo trong ñó, H i Khoa h c ð t Vi t Nam chia ñ t m n ra: (B ng I.3) ð t m n ngoài ñê bi n (ñ t m n sú v t): Di n tích 105.300ha, thư ng xuyên ng p nư c bi n và ch thích nghi v i t p ñoàn cây r ng ng p m n, như: ñư c, sú, v t, m m, b n,... Tuy có di n tích ít nhưng vô cùng quan tr ng trong vi c b o v b bi n và nuôi tr ng thu s n. B ng I.3. Phân lo i ñ t m n Ngu n: H i Khoa h c ð t Vi t Nam, 2002 ð t m n n i ñ ng g m: + ð t m n nhi u: di n tích 139.610ha, ph n l n t p trung vùng ven bi n ð ng b ng sông C u Long 102.000ha. Nh ng vùng ven bi n khác ñ u co,á nhưng di n tích ít hơn, như ðông Nam B 19.590ha, duyên h i mi n Trung 11.420ha, Khu IV cũ 6.600ha. H th ng thu l i, ch ñ thu văn cũng tác ñ ng làm thay ñ i tính ch t và di n tích ñ t m n nhi u. ð t m n trung bình và ít: di n tích 732.580ha, n m bên trong vùng m n nhi u, ñ i b ph n ñ a hình trung bình và cao còn nh hư ng c a thu tri u. ð t ñư c xây d ng các công trình tư i tiêu, nhi u vùng ñã có năng su t lúa cao. ð t này ph n l n t p trung ð ng b ng sông C u Long v i di n tích 586.420ha (80%), ð ng b ng sông H ng 53.300ha (7,3%), Khu IV cũ 38.350ha (5,2%), duyên h i mi n Trung 35.560ha (4,9%) và m t ít ðông Nam B . Nư c m n t ch có h i tr thành ngu n l i. Trư c ñây, ñ n nh ng vùng ñ t m n, dù mi n B c hay mi n Nam ñ u th y chung m t c nh là "ñ t không nuôi n i ngư i", nhưng nay ñã khác, do vi c chuy n ñ i cơ c u nông Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG nghi p và s hi u bi t c a ngư i dân v ñ t m n ñã tăng lên, ñ ng lúa trĩu h t, k t h p v i nuôi tr ng thu s n, ñ i s ng c a dân ñã ñư c c i thi n rõ r t (Khung I.4). Khung I.4. S D NG ð T M N Giáo sư Võ Tòng Xuân và nhi u nhà chuyên môn khác, nhi u l n can ngăn ngành thu l i không nên l y quá nhi u nư c t h th ng sông C u Long ñ tránh xâm nh p m n cho vùng ven bi n ð ng b ng sông C u Long,... Công cu c ng t hoá bán ñ o Cà Mau - B c Liêu,... phá hu cơ h i làm giàu nh nư c m n cho dân vùng này vì làm m t v lúa k t h p v i nuôi tr ng thu s n có l i hơn nhi u so v i làm hai v lúa. Ngu n: Nguy n ð c An, Th gi i m i, s 329, 1999 Nhóm ñ t phèn ð t phèn là m t lo i hình ñ c bi t t p trung ch y u ð ng b ng sông C u Long, nh ng nơi khác có r t ít nên nhi u ngư i dân khu v c phía B c h u như không bi t (Khung I.5). Khung I.5. ð T PHÈN - M T BÍ N ð I V I NHI U NGƯ I Sau ngày ñ t nư c th ng nh t, nhi u ngư i dân t mi n B c vào ð ng b ng sông C u Long ñ khai kh n, lúc ñ u th y ñ t b ng c tư ng như ñ t phù sa mi n B c, h ph n kh i d ng ngay l u chõng tri n khai gieo c y, be b m ñư ng, m r ng di n tích, m t th i gian không lâu, lúa chưa k p lên ñã ch t vàng, ch t cháy. Ngư i dân B c B vào ñây m i bi t th nào là ñ t phèn, bao nhiêu công s c b ra, nhưng không có ăn ch vì chưa hi u nó. Ngu n: H i Khoa h c ð t Vi t Nam, 2000 ð t phèn ñư c hình thành trên các s n ph m b i t phù sa v i v t li u sinh phèn. Vùng T giác Long Xuyên, ð ng Tháp Mư i, k c m t s nơi H i Phòng, Thái Bình khi ñào ñ t t i ñ sâu nào ñó, ngư i ta th y xu t hi n màu ñen, có mùi hôi c a khí sunphua hyñrô (H2S). N u ñ ñ t màu ñen ñó hong khô ngoài không khí s xu t hi n màu vàng và b c mùi c a ch t lưu huỳnh - ñó chính là ch t phèn g m h n h p c a sunphát nhôm và sunphát s t. Hi n tư ng này liên quan ñ n ngu n g c hình thành c a ñ t phèn. Các nhà khoa h c cho r ng, s ôxy hoá các s n ph m h u cơ ch a lưu huỳnh (xác các cây sú, v t, m m, ñư c, tràm,...) là nguyên nhân chính ñ sinh ra ch t phèn. ð t phèn ñư c xác ñ nh b i s có m t trong ph u di n ñ t hai lo i t ng chu n ñoán chính là t ng sinh phèn. ð t ch có t ng sinh phèn g i là ñ t phèn ti m tàng. ð t có t ng phèn g i là ñ t phèn hi n t i. V tính ch t c a ñ t phèn, trư c h t ph i là ñ chua. Các h p ch t h u cơ ch a lưu huỳnh b phân gi i y m khí t o nên các sunphua, khi g p không khí chúng l i b ôxy hoá thành các sunphát và axít sunphuaríc (H2SO4). Axít này công phá ph n khoáng c a ñ t t o ra sunphát nhôm (phèn nhôm) và sunphát s t (phèn s t). Hình thái ph u di n c a ñ t phèn r t ñ c trưng, và chia ra b n t ng rõ r t: t ng canh tác, t ng ñ cày, t ng ñ t cái ch a nhi u xác th c v t và cu i cùng là t ng cát l ng màu xám ñen,... Hàm lư ng h u cơ r t khác nhau, trung bình là 2,5 - 3,5%, nh ng nơi còn d u v t th c v t có th t i 5 - 6%. Hàm lư ng N t ng s ph bi n t 0,10 - 0,15%, ñ c bi t r t nghèo lân, thư ng ch kho ng 0,04 - 0,08%. Do ñó, n u bón ñúng cách, hi u l c c a phân lân r t cao. Nhìn chung, ñ phì nhiêu ti m tàng c a ñ t phèn không thua kém ñ t phù sa sông H ng và sông C u Long, nhưng vì quá chua nên năng su t cây tr ng chưa cao (Khung I.6). Khung I.6. S D NG H P LÝ ð T PHÈN Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG B n hãy cùng chúng tôi ñi thuy n trên kênh H ng Ng xuôi v Vàm C Tây - m t con sông tiêu thoát nư c phèn nên nư c sông lúc nào cũng trong v t. Vùng ñ t ñư c thoát phèn ñã phát huy ñ màu m ti m tàng, l i ñư c b sung thêm phân lân nung ch y nên hi u qu s n xu t r t cao. S ñóng góp gia tăng lương th c c a ñ t phèn ñ ng b ng sông C u Long là r t l n, không nh ng ch gi i quy t ñư c cái ăn mà còn dư th a lương th c ñ xu t kh u. Bên c nh ñó, t kênh r ch, b n có th ng m nhìn nh ng vư n cây ăn trái trĩu qu , nh ng vuông nuôi tr ng thu s n th ng cánh cò bay, nh ng r ng tràm xanh bi c v i t ng ñàn chim ñang bay v t , b n s th y nh ng nét thơ m ng c a nh ng vùng quê ñ t phèn ñ p làm sao, m t khi con ngư i ñã n m ñư c "tính bư ng b nh c a ñ t phèn" và bi t cách khai thác chúng m t cách có hi u qu hơn. Ngu n: Báo cáo c a ñ tài KC 08.06 v môi trư ng nông thôn, 2003 Nhóm ñ t cát bi n D c b bi n mi n Trung có m t d i ñ t ñ c bi t v m t th như ng: d i ñ t cát ven bi n. ðây là m t lo i ñ t nghèo, "cùng h " v i nhóm ñ t b c màu. ð t cát bi n có di n tích kho ng 538.430ha và ñư c hình thành do quá trình phong hoá t i ch c a tr m tích bi n cũ ho c trên ñá m giàu silíc (cát k t, liparít, granít,...) và b cu n trôi t s n ph m phong hoá c a các vùng núi lân c n, mà mi n Trung là dãy Trư ng Sơn. ð t cát bi n có nhi u lo i. ð t c n cát tr ng vàng di n tích 222.040ha ch y u ven bi n mi n Trung t Ngh An, Hà Tĩnh vào Phan Thi t, có nơi c n cát cao ñ n 200 - 300m, và thư ng di ñ ng. ð ng b ng sông C u Long có nh ng c n cát th p hình thành nh ng gi i vòng cung hay song song v i b bi n, nhô cao hơn vùng phù sa xung quanh. Nh ng d i cát gi ng này là nh ng khu dân cư s m u t v i nhi u cây ăn trái phong phú. ð t c n cát ñ v i di n tích 76.880 ha. ðây là m t lo i hình ñ c bi t ven bi n Bình Thu n, ñ a hình lư n sóng, d c 3 - 8o có nh ng d i cao ñ n 200m. C n cát ñ có t l sét và limôn cao hơn c n cát tr ng vàng (t l sét v t lý kho ng trên 10%). Có nơi ñư c khai phá tr ng hoa m u, các lo i d a, ñi u. Quang c nh vùng cát ñ ven bi n có nh ng nét ñ c bi t riêng, nh ng năm g n ñây, nhi u nơi ñã t o thành các khu du l ch m i. ð t cát bi n nh , t l cát chi m ñ n 85 - 90% nhưng do ñ a hình b ng, h th ng thu l i s m ñư c gi i quy t, giao thông thu n l i nên ñã th c hi n thâm canh, c i t o ñ t, chuy n d ch cơ c u cây tr ng nên nhi u vùng ñ t cát bi n hi n nay nhân dân ñã thu nh p khá (Khung I.7). ð t cát bi n r t nghèo dinh dư ng, hàm lư ng mùn thư ng dư i 0,8%, N t ng s trung bình kho ng 0,05%; lân t ng s dư i 0,04%, r t nghèo các cation ki m và ki m th , ñ t thư ng chua, pH kho ng 4,0. Tuy ñ t cát có tu i tr , nhưng l i có xu th thoái hoá nhanh, vì thành ph n cơ gi i nh , ñ c bi t kh năng gi nư c r t kém và câu ca dao truy n mi ng c a ngư i dân vùng cát áp d ng cho cây d a - m t cây tr ng ưa ñ t cát cũng ph n ánh trung th c: "Công ñâu công u ng công th a Công ñâu gánh nư c tư i d a Tam Quan". Khung I.7. LÀNG SINH THÁI TRÊN VÙNG CÁT PHONG, QU NG TR VĨNH HOÀ VÀ TRI U LĂNG, HUY N TRI U Trư c năm 1995, nơi ñây là m t vùng tr ng v ng khô c n gi a mênh mông cát tr ng, n n cát bay, cát ch y và cát nh y c m c s c hoành hành theo năm tháng. T ngày có d án phát tri n nông thôn vùng ven bi n do Vương qu c Na Uy tài tr thì ñ n nay, m i khi ng m nhìn nh ng r ng cây xanh ngút ngàn và cu c s ng ñang t ng ngày, t ng gi ñ i thay c a ngư i dân trong nh ng ngôi làng m i trên cát tr ng m i c m nh n h t s vĩ ñ i c a ngh l c con ngư i ñã c n m n, mi t mài l t tr t ng h t cát, hà hơi m vào cát, gi ñ m cho cát ñ nuôi tr ng nh ng m m xanh cu c ñ i và khoác lên mình cát tr ng m t màu xanh hy v ng c a mùa xuân no m. Ch Nguy n Th Mái Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG làng sinh thái Vĩnh Hoà v a xây c t ñư c ngôi nhà khang trang còn tươi mái ngói, khi h i v thu nh p hàng năm c a gia ñình, ch nh m tính và cho bi t m i năm thu hơn ch c tri u ñ ng. Trong ñó, thu t chăn nuôi l n m i năm 6 con, tr ng hành tím bán trên 1 tri u ñ ng, tr ng 2 sào l c (1.000m2), nuôi 500m2 ao cá, 70 - 100 con v t, gà, 5 con bò, tr ng g n 100 cây ñi u, xoài ñã cho qu bói. Vùng cát tr ng ñã h i sinh. Ngu n: H C u, T p chí B o v Môi trư ng, s 4, 2003 S D NG ð T d ng ñ t 15 năm qua Di n bi n s Tuy di n tích ñ t canh tác tính theo ñ u ngư i r t th p, nhưng Vi t Nam hi n nay l i là nư c xu t kh u nông s n có th h ng cao trên th gi i: g o ñ ng hàng th ba, cà phê cũng t ng ñ ng hàng th ba, h t tiêu ñ ng hàng ñ u, ngoài ra còn cao su thiên nhiên, ñi u, chè,... K t cu i th p k 80 c a th k trư c, bư c sang th i kỳ "ñ i m i" Vi t Nam có m t bư c ti n dài trong s n xu t nông nghi p nh có chính sách "ñ i m i" cùng v i nhi u n l c chuy n ñ i h th ng s d ng ñ t. Hình I.1. Hi n tr ng s d ng qu ñ t Trong hai th p niên qua, s n lư ng cây tr ng tăng không ph i nh tăng di n tích mà là nh vào thâm canh v i ñ u tư l n vào thu l i, m r ng di n tích tư i tiêu, ñ u tư vào phân bón và ñi u có ý nghĩa hơn c là nh thay ñ i cơ c u cây tr ng. V n là ñ ng ñ t y nhưng th m cây tr ng luôn ñư c ñ i m i: ñ ng ru ng nư c ta "c b n mùa ñ u thay áo m i". Nhưng không ch ñ ng ru ng ñ ng b ng mà c nương r y mi n núi cũng thay áo m i tuy v i m c ñ thay ñ i gi i h n hơn. V t ng th , tính ñ n năm 2000 qu ñ t nư c ta ñư c s d ng như sau (Hình I.1): Vùng ñ ng b ng châu th : có th ví Vi t Nam gi ng như m t gánh lúa mà hai ñ u Nam - B c như hai thúng lúa và gi a như chi c ñòn gánh. Thúng lúa phía B c là ð ng b ng sông H ng. D a vào thành qu thu l i hoá, mi n B th các gi ng c truy n cao cây b ng các gi ng lúa m i th p cây năng su t cao, b v b ng v Xuân gi ng m i nh ñó m ra m t v gieo tr ng m i là v ðông. Ti p theo là ti n trong v Xuân như m r ng di n tích gieo c y lúa lai, thu h p v Xuân s m và m Xuân mu n. c ñã thay Chiêm thay nh ng c i r ng v Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Thúng lúa phía Nam là ð ng b ng sông C u Long. T i ñây cùng v i quá trình ñ u tư vào các công trình th y l i t o ñi u ki n cho chuy n ñ i m i cơ c u cây tr ng thành công. Vùng ñ t phù sa ñã ti n hành tăng v , m r ng di n tích lúa ðông Xuân và Hè Thu b ng các gi ng m i năng su t cao, gi m di n tích lúa Mùa. Vùng ñ t phèn thay m t v lúa n i b ng cơ c u hai v g m v ðông Xuân và v Hè Thu v i các gi ng lúa m i năng su t cao. S n lư ng thóc vùng ð ng b ng sông C u Long trong 12 năm (1900 - 2002) tăng t 9,5 tri u t n lên 17,5 tri u t n. Vùng trung du và mi n núi nư c ta nh tình tr ng lương th c chung c nư c ñã ñư c c i thi n nên có ñi u ki n phát tri n các cây hàng hoá thay th cho t p quán phát ñ t nương r y tr ng cây lương th c ñ t túc t i ch . Di n tích các cây hàng hoá lưu niên như chè, cao su, ñi u, h tiêu, cây ăn qu , mía tăng nhanh, nh t là cây cà phê. Trên nương r y m t s t nh, cây ngô lên ngôi tr thành cây hàng hoá ng n ngày, còn di n tích lúa nương gi m. T i vùng ñ ng b ng, các gi ng lúa năng su t cao ñòi h i ph i dùng nhi u phân hoá h c, nh t là phân ñ m, d n ñ n tăng sâu b nh, hi u qu ñ u tư gi m d n. Gi ng m i có th i gian sinh trư ng ng n hơn t o ñi u ki n tăng v , ñ t không có th i gian ngh và m t s tính ch t ñ t b thoái hoá. B gi ng cũ thay gi ng m i làm gi m tính ña d ng sinh h c c a các gi ng c truy n (v n có nhi u ưu ñi m v ch t lư ng g o và tính kháng b nh). ð y là nh ng m t trái c a "Cách m ng xanh" (Khung I.8). Khung I.8. M T TRÁI C A CÁCH M NG XANH Ti n sĩ K. Lampe nguyên Giám ñ c Vi n Nghiên c u Lúa qu c t (IRRI) ghi nh n r ng các k thu t c a Cách m ng xanh ban ñ u cũng làm h i môi trư ng v i m c ñ như chi c ôtô ñ u tiên ñư c phát minh, không ai d ñoán không khí b ô nhi m nhi u như sau này. ...Trư c Cách m ng xanh có ñ n 3.000 - 3.500 gi ng lúa c truy n ñư c gieo c y. Ngày nay 80% di n tích lúa nư c ch tr ng kho ng 5 gi ng ñư c lai t o v i các gi ng h hàng v i IR8. Ch m t tr n d ch sâu b nh có th quét s ch các ñ ng lúa. Ngu n: Wilhelmina Pelegrina, The revolution that failed, 1990 Mi n núi và trung du Bi n ñ i trung du, mi n núi bao g m t (nương r y). ñ a bàn th p (ru ng thung lũng) lên ñ a bàn cao Các làng b n mi n núi, trung du thư ng s ng ven các sông su i và có m t t l nh t ñ nh ru ng thung lũng, áp d ng các k thu t thâm canh lúa như mi n xuôi ñã ñưa năng su t các ru ng thung lũng tăng lên nhi u, nh ñó ñã gi m ñư c áp l c phá r ng ñ làm nương r y. Ví d , năng su t lúa t i lòng ch o ði n Biên (có di n tích g n 6.000ha) ñ t năng su t vư t 10 t n thóc/ha.năm. R t nhi u vùng thung lũng lòng ch o khác ñ t năng su t trên 8 t n/ha.năm. G o và ngô là lương th c chính mi n núi, nhi u vùng dân t c Mông thì ngô l i là lương th c chính. Ti n b k thu t n i b t g n ñây là s xu t hi n các gi ng ngô lai và các gi ng ngô năng su t cao khác làm cho t l gi a di n tích ngô nương, lúa nương thay ñ i nghiêng v phía cây ngô. Ví d như t nh Sơn La, m t t nh hi n nay có di n tích và s n lư ng ngô ñ ng ñ u c nư c: g n 70.000ha ngô và 70 - 80% là ngô lai,... Ch sau 6 năm t năm 1995 ñ n năm 2000 di n tích ngô c a Sơn La tăng t 25.200ha lên 51.600ha, s n lư ng ngô t 45.600 t n lên 122.300 t n. Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Hình I.2. S n lư ng lúa nương và ngô (t n) c a huy n Ea Kar, ð k L k Ngu n: S Nông nghi p và Phát tri n Nông thôn ð k L k, 2000 Tình hình tăng di n tích ngô ñ i không ch x y ra các t nh mi n núi phía B c mà ngay c cao nguyên Tây Nguyên cũng v y. Ví d , huy n Ea Kar c a t nh ð k L k: ch 4 năm t năm 1995 ñ n năm 1999 di n tích lúa nương gi m t 2.088ha xu ng còn 617ha, còn ngô ñ i t kho ng 1.000ha lên 5.708ha (Hình I.2). Trong lúc di n tích và s n lư ng ngô tăng nhanh như v y các t nh mi n núi thì di n tích và s n lư ng lúa nương l i gi m nhi u. Nguyên nhân ch y u là do: M c d u c hai cây ngô và lúa nương ñ u là cây hàng năm, vi c m r ng di n tích ñ u d n ñ n xói mòn trên ñ t d c. So sánh gi a ngô và lúa nương thì ñ che ph c a ngô khá hơn nên ñ xói mòn hơn. Theo tài li u c a FAO, trên ñ t có ñ d c trung bình v i lư ng mưa hàng năm kho ng 1300mm thì lư ng ñ t b m t do xói mòn c a ngô là 12,0 t n/ha còn c a lúa nương là 25,1 t n/ha (Bertoni J. FAO. Rome, No. 8, 2000). ðòi h i ñ phì c a ñ t ñ i v i ngô và lúa nương có s khác nhau nh t ñ nh. Theo ñi u tra tính ch t ñ t, thì ngô ñòi h i ñ t có hàm lư ng Ca2+ trao ñ i và ñ no bazơ cao hơn lúa nương. Nh ng ñ a bàn mu n phát tri n m nh ngô ñ i thì ñ t ph i ñáp ng các yêu c u trên. Hình 1.3. Giá tr nông s n chính th c xu t kh u (tri u USD) cra Vi t Nam: ñ ng ñ u là g o, th nhì là cà phê Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Bên c nh nh ng tín hi u ñáng m ng v s n xu t ngô các t nh mi n núi thì vi c m r ng quá m c c a ngô ñ i lên c vùng xung y u, tr ng ngô lên t n ñ nh mà không gi cây r ng trên ch m núi, thi u các bi n pháp ki m soát xói mòn s d n ñ n suy thoái ñ phì ñ t. S bùng phát cà phê trên Tây Nguyên S bi n ñ i cây tr ng gây n tư ng nh t trên ñ t Tây Nguyên có l là s "bùng n " c a cây cà phê. Trong các nguyên nhân c a s bùng n này có nguyên nhân là s tăng giá kho ng 140 - 220% liên t c 6 năm li n so v i giá bình quân các năm trư c (Hình I.3; I.4). Hình I.4. Giá cà phê USD/t n Ngu n: Agriculture series No33, FAO, Rome, 2002 T i t nh ð k L k, t nh có di n tích cà phê l n nh t nư c, thì tình hình phát tri n cây cà phê trong kho ng 20 năm qua như sau: 1980 21.800ha Ngu n: Nguy n Xuân ð , 20031 1990 69.641ha 1995 131.119ha 2000 259.03ha nh I.9. Khai thác nư c ng m ñ tư i cho cà phê ð k L k Khác v i vùng ñ ng b ng, s phát tri n m t cây tr ng nào ñó trên ñ t d c, ngoài các v n ñ v hi u qu kinh t , s phù h p ñi u ki n khí h u, ñ t ñai, m t khía c nh r t quan tr ng n a là v n ñ b o v ñ phì ñ t, ki m soát xói mòn. ð ng v m c ñ xói mòn m t ñ t thì cà phê là cây công nghi p lưu niên ñư c coi là cây tr ng thích h p trên ñ t d c so v i các cây lương th c hàng năm khác. Theo tài li u c a FAO, trên ñ t có ñ d c trung bình và lư ng mưa kho ng 1300mm/năm, thì lư ng ñ t m t do xói mòn c a ñ t tr ng cà phê ch 0,9 t n/ha, trong lúc ñó lư ng ñ t m t trên ñ t nương r y tr ng cây lương th c hàng năm như s n là 33,9 t n/ha và lúa nương là 25,1 t n/ha. Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Là cây ch u chua nên cà phê d thích ng v i ñ t ñ i núi mà ph n l n là ñ t chua. Nh ñ u tư thâm canh nên cà phê trên Tây Nguyên có năng su t khá cao so v i m c năng su t trung bình trên th gi i. S phát tri n t c a cây cà phê trên Tây Nguyên có nh ng tác ñ ng tích c c là tăng thu nh p, tăng ngu n thu ngo i t cho ñ t nư c. Hàng năm nư c ta thu ñư c hơn 500 tri u USD ti n xu t kh u cà phê, ñ ng hàng th hai trong các m t hàng nông s n xu t kh u (ch sau g o). Tuy nhiên, vi c m r ng di n tích cây cà phê, g p 1,5 l n so v i quy ho ch ð k L k, d n ñ n nhi u di n tích r ng b phá, ñ u tư bón ñ m và khai thác nư c ng m quá m c do tình tr ng thi u nư c tư i tr m tr ng trong mùa khô,... gây h u qu x u v môi trư ng, là nh ng m t tiêu c c c a s phát tri n quá m c cây cà phê trên ñ a bàn Tây Nguyên giai ño n v a qua và hi n ñang ñư c ñi u ch nh. Di n tích tr ng cây hàng hoá lưu niên (cao su, chè, ñi u, cây ăn qu ,...) cũng m r ng. Các cây hàng hoá lưu niên, ñ m b o tán che ph quanh năm, ñ c bi t là ñ u mùa mưa, nên ñ t ít b xói mòn hơn so v i các cây hàng năm trên nương r y như lúa nương, s n, ngô, ñ u,... Trong 10 năm qua s n lư ng cao su tăng thêm 346%, chè tăng 69%. ð y là nh ng d u hi u tích c c. Như v y, trung du, mi n núi nư c ta ñang thoát d n kh i c nh ñ t nương làm r y t túc lương th c sang tr ng cây hàng hoá, ñ c bi t là cây hàng hoá lưu niên có giá tr kinh t cao. Năng su t cây tr ng và thu nh p ngày càng tăng, ñ ng th i ñ che ph cũng tăng d n. Tuy nhiên, giá c cây hàng hoá lưu niên r t bi n ñ ng nên v n ph i duy trì t l di n tích h p lý cây lương th c, nh m ñ m b o m c ñ an ninh lương th c, ñ phòng b t tr c. Ngay c nư c Nh t, giá thành s n xu t 1 t n g o lên ñ n 1.000USD nhưng không vì th mà nông dân b ru ng không tr ng lúa (Khung I.9). Khung I.9. GIÁ S N XU T G O C A M T S NƯ C TRÊN TH GI I Giá thành s n xu t 1 t n g o c a Nh t B n là 1.000USD, c a Italia là 300USD, c a các nư c ðông Nam Á như Philíppin là 80USD. Ngu n: Fresco L.O. Crop Science CABI. UK., 2001 Các xu th s d ng ñ t Qu ng canh hay thâm canh Qu ng canh và thâm canh là hai xu hư ng ñ i l p nhau. Trong thâm canh ngư i ta ñ u tư nhi u phân bón, ñ u tư gi ng t t ch u phân, cung c p nư c tho mãn yêu c u c a cây tr ng, ra s c tăng v ,... ñ khai thác ñ t nh m ñ t năng su t và s n lư ng cao. Ngư c l i, trong qu ng canh thì ngư i ta tranh th m r ng di n tích gieo tr ng và ch ñ u tư t i thi u trên m i ñơn v di n tích. V i m t nư c ñ t ch t ngư i ñông như Vi t Nam thì nh t thi t ph i chuy n t qu ng canh sang thâm canh. Tuy nhiên, trên th c t v n còn nh ng ñ a bàn ñang qu ng canh. L a ch n qu ng canh hay thâm canh l thu c m t ph n vào phân lo i "ti m năng ñ t". Hai y u t ch ñ o ñ phân lo i là ñ d c, t ng dày c a ñ t. Ngoài ra t l ñá l n, ch t lư ng ñ t, m c ñ các r i ro cũng ñư c xét ñ n. Thư ng ñơn gi n ngư i ta chia làm 8 nhóm. ð ng ñ u là nhóm 1 và 2, ñ t tương ñ i b ng ph ng, t ng ñ t dày, ñ t m n, ch t ñ t nói chung t t, thu n l i canh tác và là ñ t dành cho thâm canh. Các nhóm cu i là nhóm 7 và 8 có ñ d c l n trên 250, t ng ñ t m ng, l n nhi u ñá, ñ t chua n ng,... dành cho lâm nghi p. Như v y rõ ràng vùng ñ ng b ng châu th ph i là vùng ưu tiên thâm canh. T i mi n núi và trung du, m c ñ thâm canh nhìn chung là th p, tuỳ thu c t ng ñ a bàn và t ng lo i hình s d ng ñ t c th . Ru ng thung lũng ñư c tư i tiêu nh phát tri n mương phai th y l i và h ch a nh , là m t ñ a bàn thâm canh c a mi n núi. Th t v y, nhi u thung lũng lòng ch o ñã áp d ng thâm canh như mi n Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG xuôi và ñ t năng su t lúa khá cao bình quân t 4 - 6 t n thóc/v . Nhi u trang tr i trong c nư c (tính ñ n tháng 5-2003 c nư c có 16.500 trang tr i) ñang tr ng cây hàng hoá lưu niên như cà phê, chè, ñi u, cây ăn qu ,... áp d ng các bi n pháp h n ch xói mòn và ñ u tư nhi u phân bón ñ thâm canh. Tuy nhiên, c n có quy ho ch c th , tránh tình tr ng "vén r ng" ñ tr ng cây v i thi u B c Giang, di n tích tr ng v i thi u t 202ha (1990), ñã tăng ñ t bi n lên 13.037ha (2000), và r ng t nhiên trong giai ño n này gi m t 29.102ha xu ng 11.991ha, ñã và ñang gây nh ng h u qu môi trư ng nghiêm tr ng. Nương r y tr ng cây lương th c hàng năm như lúa nương, s n, ngô trên các tri n núi theo l i ñ t nương phát r y thư ng là qu ng canh. Theo t p quán c truy n h u như ngư i ta không bón phân. ðây là phương th c khai thác ñ phì t nhiên do r ng trư c ñó ñ l i. Có tác gi ñã quan sát th y di n ti n nương r y t i các làng b n qua nhi u năm như sau: ban ñ u ngư i ta phát r y chân núi, các năm sau nương r y c lên cao d n ñ n t n ñ nh và k t thúc vòng ñ u. Vòng th hai nương r y l i chuy n d n t ñ nh xu ng chân núi. Th c ch t ñó là ti n trình bám theo ñ phì t nhiên ñ canh tác. Khi dân s còn thưa th t, ñ t còn nhi u, chu kỳ b hoá còn dài (trên 8 năm) ñ h i ph c l i ñ phì ñ t m t ñi trong chu kỳ canh tác. Càng ngày th i gian b hoá càng rút ng n, th m chí ph i canh tác liên t c, thì kh năng duy trì năng su t cây tr ng là bài toán khá nan gi i. M t s nương r y này bư c ñ u ñã s d ng m t ít phân bón nh m n ñ nh ph n nào năng su t cây tr ng. Phân bón cũng b t ñ u dùng nhi u hơn cho các nương r y tr ng ngô lai. T i vùng ñ ng b ng, h th ng lúa tư i nư c ñư c coi là h th ng thâm canh cao châu Á. ð t phù sa có ñ phì cao, b ng ph ng, có h th ng tư i tiêu, cơ s h t ng t t, m t ñ dân s cao là ñ a bàn thu n l i ñ thâm canh. Năng su t lúa các vùng ñ ng b ng c a ta không thua kém các nư c có trình ñ thâm canh cao như Nam Tri u Tiên, Nh t B n, ðài Loan. Năng su t lúa Xuân và ðông Xuân bình quân 5 năm (1996 - 2000) c a m t s t nh vùng ñ ng b ng như sau: Nam ð nh 6,34 t n thóc/ha, Thái Bình 6,32 t n/ha, An Giang 6,08 t n/ha, C n Thơ 5,58 t n/ha. nh I.10. "Vén r ng" tr ng cây ăn qu Ng n (B c Giang) L c M t trái c a thâm canh: Thâm canh là tăng cư ng ñ u tư k thu t ñ khai thác ñ t nh m ñ t s n lư ng cao. Tuy nhiên, thâm canh không h p lý ho c nh m l i ích ño n kỳ thì s ñưa ñ n nh ng hi u qu tiêu c c. Thâm canh tăng v , ñ t ñư c gieo tr ng liên t c không ngh có th làm thoái hoá ñ t. V i năng su t 5 t n thóc trên 1ha, m i v cây lúa ñã rút ñi t ñ t 100kg ñ m nguyên ch t, 60kg lân, 200kg kali. Bình quân m i v ñ ng b ng bón kho ng 80 - 120kg ñ m, 30 - 40kg lân và ch 10kg kali. Hi n tư ng bón không cân ñ i, thiên v ñ m khá ph bi n. K t qu là ñ t b khai thác quá m c d n ñ n thi u h t nhi u nguyên t dinh dư ng khác ngoài ñ m. Thâm canh không nên theo ki u "bóc l t ñ t" mà c n ph i "b i d c ñ t". Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Dùng nhi u phân bón nh t là phân hoá h c s làm chua ñ t. Theo tài li u c a FAO lư ng axít sinh ra c n ph i trung hoà khi bón 100kg N nguyên ch t c a phân urê tương ñương 100kg vôi, c a phân sunphát ammôn tương ñương 30kg vôi. S dư th a ñ m gây ô nhi m các ngu n nư c (hi n tư ng phú dư ng các ao h ) và tích t nitơrát trong rau qu . G n ñây m t s kh o sát ñ t vùng ð ng b ng sông H ng cho th y, bên c nh m t s m t như lân d tiêu, mùn, ñ m,... trong ñ t ñư c c i thi n, nhưng ñ t có xu hư ng chua hơn, hàm lư ng K d tiêu gi m sút, m t s vùng có bi u hi n ñ t thi u lưu huỳnh. M t s gi ng nư c ng m ch a nhi u N ammôn. H u cơ hay vô cơ H u cơ hay vô cơ là hai xu hư ng khác nhau trong s d ng phân bón ñôi khi d n ñ n c c ñoan. N u ch bón thu n tuý phân khoáng sau nhi u v năng su t có bi u hi n gi m sút và ñ t b thoái hóa, chua d n. Ngư c l i, ch thu n tuý s d ng phân h u cơ thì ngu n ch t dinh dư ng cho cây tr ng tr thành m t h khép kín không cung c p ñ các nguyên t dinh dư ng c n thi t cho cây ñ ñ t ñư c năng su t cao ñáp ng nhu c u c a dân s ngày càng tăng. Nuôi bèo dâu ñ làm phân xanh là bi n pháp t ng n i ti ng m t th i trong v lúa ðông Xuân mi n B c, năm nhi u nh t có t i 500.000ha,... Hàm lư ng ñ m trong bèo dâu khá cao 3,3 - 3,6% N. Phân bón ch y u cho bèo dâu là phân lân (ph bi n là supe lân), nhi u khi ph i bón thêm phân chu ng, phân kali ho c tro b p. M c bón lân c 5 ngày m t l n, bón 5 - 10kg P2O5/ha. Trong hai tháng v ðông m t ha bèo dâu có th cho 25 kg N. ðúng là m t công ngh "l y lân nuôi ñ m" trên ñ ng ru ng. Ngoài cung c p N cho ñ t thì bón bèo dâu c i thi n nhi u v m t lý tính ñ t, làm cho ñ t tơi x p giúp cho r lúa phát tri n d dàng. Hi n nay, vi c nuôi bèo dâu không còn trong s n xu t. Giá 1kg N b ng con ñư ng bèo dâu khó c nh tranh n i giá 1kg N s n xu t trong nhà máy phân ñ m. N a tri u ha bèo dâu trên ñ ng ru ng mi n B c ñã ñi vào dĩ vãng. Tuy nhiên, vi c s d ng các ph ph m nông nghi p sau thu ho ch, (ch tính riêng rơm r kho ng 8 tri u t n/năm), s d ng phân chu ng và các ph th i khác (k c rác th i thành ph ñã qua ch bi n) còn góp ph n làm s ch môi trư ng, gi m b t chi phí s n xu t do gi m m t ph n lư ng phân hoá h c c n mua. Qu n lý dinh dư ng t ng h p (INM) Th c ti n cho th y bón ñơn ñ c phân hoá h c sau nhi u năm năng su t gi m, m t s tính ch t ñ t b thoái hoá và nông nghi p l thu c quá nhi u vào nh p kh u phân bón. Tăng t l phân h u cơ trong thành ph n phân bón làm cho ñ t t t hơn, năng su t cao hơn, gi m m t ph n giá mua phân bón. Ví d thí nghi m v i lúa: • • Bón 100kg N/ha + PK - năng su t 4.563kg/ha; Bón 75kg N/ha + 25kg N t phân xanh + PK - năng su t 5.170kg/ha. hài hòa gi a vô cơ và h u cơ, s cân ñ i gi a ñ m và các nguyên t dinh Rõ ràng c n ñ n s dư ng khác. V s hài hòa gi a vô cơ và h u cơ thì t l gi a N h u cơ/t ng s N phân bón chi m kho ng 20 25% là thích h p. Ngoài phân NPK hoá h c, phân h u cơ, (bao g m ph ph m nông nghi p, phân chu ng, phân xanh, phân rác,...), còn ph i bón b sung các nguyên t vi lư ng (thư ng là phân phun lá ch a Mo, Zn, Cu, Mn, B,...), bón các phân vi sinh v t c ñ nh ñ m ho c gi i phóng lân,... Các mô hình s d ng ñ t thành công n l i l i v a có nh ng thách a th c v t nhanh. Mưa nhi u a các lo i hình s d ng ñ t d ng ñ t b n v ng là lúa nư c lưu niên). Vi t Nam n m trong vùng nhi t ñ i m gió mùa v a có nh ng thu th c. Nhi t ñ nóng và m làm cho t c ñ sinh trư ng phát tri n c gây cho ñ t, nh t là ñ t d c, b xói mòn nghiêm tr ng. So sánh gi vùng nhi t ñ i m mưa nhi u, ngư i ta th y có hai phương th c s và r ng (ho c lo i hình tương t r ng như các trang tr i tr ng cây Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Văn minh lúa nư c Lúa g o là lương th c ch y u c a 60% dân s th gi i. Kho ng 90% di n tích tr ng lúa c a th gi i n m châu Á ñư c tr i dài trên các vùng sinh thái khác nhau t ng p l t ñ n khô h n. H th ng lúa nư c tư i ñã có l ch s vài nghìn năm châu Á và là ngu n ñóng góp chính vào s n lư ng lúa trên th gi i. H th ng lúa nư c tư i có tính an toàn và n ñ nh cao nh t trong các h canh tác lúa. Ph i chăng các con r ng kinh t châu Á cu i th k qua bư c kh i ñ u ñ u m t ph n liên quan ñ n phát tri n h canh tác lúa nư c (B ng I.4). B ng I.4. Di n tích và t l s n lư ng c a các h canh tác lúa trên th gi i Ngu n: Nosberger J. et al. CABI.UK, 2001 V yh canh tác lúa nư c tư i có nh ng ưu th n i tr i gì? Là m t h canh tác b n v ng: n ñ nh v năng su t và an toàn ñ ñ u tư thâm canh. ð m b o s n ñ nh năng su t lúa nh kh ng ch các ñi u ki n b t l i c a ngo i c nh và cũng nh ñó t o ñi u ki n t t ñ thâm canh lúa. Kho ng 70% di n tích tr ng lúa c a nư c ta ñư c tư i tiêu. H th ng tư i tiêu ñã "nhân t o hoá" m t ph n ñi u ki n t nhiên ñ canh tác lúa nư c. Nư c ta ñã có h th ng thu l i tương ñ i phát tri n bao g m hàng ngàn công trình các lo i. Trong ñó có 75 h th ng lo i v a và lo i l n, 1.017 ñ p dâng, 4.712 c ng tư i tiêu v a và l n, 2.000 tr m bơm ñi n, h th ng kênh mương t c p 1, c p 2 ñ n c p 3 ñang ñư c bê tông hoá và hàng nghìn km ñê sông và ñê bi n. Rõ ràng ñ phát tri n h canh tác lúa nư c tư i ñòi h i s ñ u tư khá l n c a nhi u th h m i t o nên m t m t b ng canh tác lúa nư c như ngày nay. H n ch lũ l t: ñê ñi u nh m b o v các cánh ñ ng lúa kh i b ng p l t, nhưng m t khác c n th y tác ñ ng ngư c l i là chính các cánh ñ ng lúa ñã góp ph n h n ch lũ l t. Các cánh ñ ng lúa ñư c bao b c b i h th ng b vùng, b th a do ñó h n ch lư ng nư c ch y tràn c a các tr n mưa và nh ñó h n ch lũ l t. Có th xem vai trò các cánh ñ ng lúa như các h ch a nư c và v b o v môi trư ng có giá tr tương ñương như các h ch a nư c nh t là các cánh ñ ng cao, ít b ng ph ng. Duy trì tài nguyên nư c: các cánh ñ ng lúa luôn lưu gi l p nư c b m t tr i r ng trên di n tích l n c a lãnh th nh ñó ñã tác ñ ng tích c c ñ n ch ñ nư c ng m. Nư c ng m ñư c các cánh ñ ng lúa duy trì ñã ñóng góp vào s n ñ nh lưu lư ng các dòng sông mùa c n và duy trì m c nư c ng m cho các gi ng nư c ph c v sinh ho t. Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG nh I.11. Mô hình tr ng lúa và cây ăn qu nh I.12. Mô hình tr ng lúa và sen Làm trong s ch môi trư ng (ñ t và khí quy n) và t o c nh quan ñ p cho vùng quê, các cánh ñ ng lúa, k c các ñ ng màu, các vư n cây còn tiêu th , phân gi i các rác th i, góp ph n gi m thi u ô nhi m ñ t. ð i v i vi c làm s ch b u không khí, ngoài ch c năng ñi u ti t khí cácbôníc (CO2), các cánh ñ ng lúa còn h p thu các khí ñ c như khí sunphuarơ (SO2) và khí ôxít nitơ (NO2). M i năm m i ha lúa h p thu ñư c 4,86kg SO2 và 7,87kg NO2. Tuy nhiên, trên bư c ñư ng phát tri n, các ñ ng b ng châu th trù phú tr ng lúa ñang ph i ñ i di n v i nh ng thách th c m i: 1. Bình quân ru ng ñ t quá th p. ð ng b ng sông H ng ch 550m2 và ð ng b ng sông C u Long ch 900m2/nhân kh u nông nghi p. 2. Kh năng tăng s n lư ng thóc b gi i h n v di n tích, gi i h n v ti m năng năng su t các gi ng. Nhi u gi ng thu n ñang b thoái hoá do nông dân t ñ gi ng gieo tr ng quá nhi u năm. 3. H canh tác lúa nư c ñang ph i c nh tranh v i lo i hình s d ng ñ t "phi lương th c" khác như nuôi cá, tr ng rau qu , tr ng hoa,... có l i nhu n cao hơn (Khung I.10). 4. S thoái hoá ñ t do bón phân không cân ñ i ho c quá thiên v s d ng phân ñ m hoá h c. Nh ng nghiên c u g n ñây v ñ phì ñ t sau nhi u năm thâm canh ð ng b ng sông H ng cho th y, bên c nh hàm lư ng lân, hàm lư ng mùn, ñ m trong ñ t ñư c c i thi n thì cũng có d u hi u ñ t nghèo d n K d tiêu, ñ chua ñ t tăng lên và nhi u vùng cây có bi u hi n ñói lưu huỳnh. Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Khung I.10. PHÁ TH ð C CANH LÚA nh I.13. Mô hình tr ng xen lúa và dưa leo ... ð phá th ñ c canh cây lúa, ña d ng Tháp ñã xây d ng nhi u mô hình s n xu ñ ng), lúa - b p (lãi 17,53 tri u), b p lai tri u, cây c nh (lãi 158,35 tri u), quýt h (lãi 115 tri u),... hoá s n ph m nông nghi p, hơn hai năm qua t nh ð ng t hi u qu kinh t cao. Ví d : Lúa - sen (lãi 18,98 tri u 2- 3 v (lãi 19,18 - 27,65 tri u), lúa - c u (lãi 28,35 ng (lãi 88,5 tri u), quýt ñư ng (lãi 96,6 tri u), nuôi cá tra Ngu n: Theo Di n ñàn Doanh nghi p, ngày 6-6-2003 Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG nh I.14. canh tác ru ng b c thang Vư n treo Babilon tr ng lúa N u so sánh v i vư n treo Babilon thì nhi u vùng kém ph n hùng vĩ. nư c ta c nh quan ru ng b c thang cũng không V h canh tác, có th nói ru ng b c thang là s m r ng h canh tác lúa nư c lên vùng ñ t d c. V ñ a hình thì ru ng b c thang là s c i d ng ñ t d c thành ñ t b ng. Hi n nay lúa nương v n ñóng vai trò r t quan tr ng trong ñ m b o an ninh lương th c mi n núi, nh t là vùng sâu, vùng xa. Tuy nhiên, vì nhi u lý do di n tích lúa nương ñang gi m d n ñ chuy n sang tr ng các cây tr ng c n khác có hi u qu hơn như ngô, bông, các cây lâu năm như cà phê, chè, cây ăn qu . Ph n di n tích lúa nương chuy n thành ru ng b c thang tr ng lúa nư c còn r t ít. So sánh dư i ñây cho th y s chuy n ñ i m t ph n di n tích canh tác ñ t d c t canh tác nương r y sang ru ng b c thang, tăng t l di n tích "lúa nư c/nương r y" là s chuy n ñ i r t cơ b n ñ n ñ nh cu c s ng và ñ m b o an ninh lương th c cho các làng b n ñ ng bào mi n núi (B ng I.5). ð ki n thi t m t khu ru ng b c thang ñòi h i nhi u lao ñ ng ñ san ph ng và làm b , ñ ng th i ph i có ngu n nư c t i ch ho c ñào mương d n v . Chính vì v y di n tích chuy n t nương r y sang ru ng b c thang không nhi u tr m t s thung lũng l n có s ñ u tư xây d ng các công trình thu l i làm ñ p dâng, h ch a (Khung I.11). Khung I.11. LAI CHÂU M R NG RU NG B C THANG T nh Lai Châu ñang có d án làm 10.000ha ru ng b c thang. M i ha Nhà nư c s h tr cho nông dân kho ng 5 tri u ñ ng. Năm 2002, huy n ði n Biên làm ñư c 111ha, huy n Bình Lư làm ñư c 314ha. D ki n có th hoàn thành s m trư c k ho ch. M i ha lúa nương ngày nay ch thu ñư c 1 t n thóc và sau vài v gieo tr ng ph i b hoá m t s năm. M i ha ru ng b c thang thu ñư c kho ng 4 t n thóc và có th canh tác liên t c không c n có th i kỳ b hoá. Ngu n: Báo cáo c a ðoàn Kh o sát v s d ng ñ t Tây B c, 7-2003 Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG B ng I.5. So sánh canh tác lúa nương v i canh tác ru ng b c thang lúa nư c Ngu n: Thái Phiên, 1998 Các trang tr i cà phê, chè, ñi u Theo tài li u c a T ng c c ð a chính năm 2000, di n tích nương r y tr ng cây hàng năm ch có 644.000ha, không nhi u so v i t ng di n tích canh tác ñ t d c và ñã gi m so v i 10 năm trư c. M t di n tích ñ t d c khá l n ñư c tr ng các cây hàng hoá lưu niên và tiêu bi u là các cây như cà phê, cao su, chè, ñi u,... Tr ng các cây này ch ng nh ng có thu nh p cao hơn các cây lương th c hàng năm, ñóng góp nhi u cho xu t kh u mà còn b o v ñ t, h n ch xói mòn. Ngoài ra, thu ho ch và ch bi n còn thu hút nhi u nhân công t o thêm công ăn vi c làm cho nhân dân trung du, mi n núi. Nh ng mô hình trang tr i này là th a k các ñ n ñi n và các nông trư ng qu c doanh trư c ñây. Cà phê: Di n tích cà phê năm 2002 lên ñ n 531,3ha. Năng su t cà phê vào lo i ñ ng ñ u th gi i. Năm 2000 xu t kh u cà phê ñ ng th hai trên th gi i, sau Braxin. S n lư ng ñ t 802.000 t n. Tuy nhiên, trên 90% là cà phê v i nên giá tr xu t kh u không cao. nh I.15. Vư n cao su ð ng Nai tư trên th gi i. Cao su: Di n tích cao su là 429.000ha và s n lư ng 331.400 t n, ñ ng th Chè: Di n tích kho ng 106.800ha, s n lư ng 89.600 t n búp khô. Năng su t chè còn th p ch b ng 60 - 65% năng su t các nư c châu Á - Thái Bình Dương. Xu t kh u năm 2000 ñ t 44.700 t n. ði u: Di n tích kho ng 250.000ha. S n lư ng ñi u năm 2000 là 67.900 t n ñ ng th ba trên th gi i sau n ð và Braxin. 90% s n lư ng ñi u ñư c xu t kh u. Cây ñi u l i có th tr ng trên các vùng ñ t khó khăn như khô h n, ñ phì th p. - Vư n cây ăn qu : Ngoài nh ng vư n cây ăn qu l n ð ng b ng sông C u Long thì trung du mi n núi phía B c xu t hi n các vùng cây ăn qu m i như v i thi u L c Ng n, m n B c Hà, m n M c Châu, cam quýt B c Quang,... Di n tích vư n cây ăn qu c a c nư c năm 2002 kho ng 643.500ha. Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG nh I.16. Vư n tiêu Tây Nguyên - Vư n lu ng, vư n qu : Lu ng tr ng khá ph bi n mi n núi t nh Thanh Hoá. Tác d ng b o v ñ t h n ch xói mòn c a các vư n lu ng khá n i b t, tuy nhiên v c i thi n ñ phì thì thua các r ng cây g . Tuy là cây lâm nghi p nhưng th i gian khai thác kinh doanh khá s m, ch sau b n năm là b t ñ u khai thác. Di n tích qu Yên Bái kho ng 15.000ha. Vư n qu có ñ che ph t t l i là cây lâu năm nên ñ t ít b xói mòn. Th i gian ñưa vào khai thác khá dài ph i ñ n 15 năm m i ñ n bóc v nhưng có th khai thác d n cây non trong quá trình t a thưa. Hàm lư ng mùn trong ñ t sau khi tr ng qu tuy có tăng nhưng tinh d u lá qu t n dư nh hư ng x u ñ n cây tr ng ti p theo. Nh ng h n ch trong s d ng ñ t Trên bư c ñư ng công nghi p hoá, hi n ñ i hoá ñ t nư c cũng như phát tri n th trư ng h i nh p v i th gi i, n n nông nghi p c a ta ñang ph i ñ i m t v i nh ng thách th c. Ngoài nh ng thách th c như t phá r ng phát nương làm r y, s xói mòn và thoái hoá ñ t, tình tr ng thi u ngu n nư c tư i mùa khô, v n ñ ki m soát sâu b nh, ñ m t các ngu n gen quý,... thì còn nh ng thách th c khác như m t ñ t do ñô th hoá, m t b ph n nông dân không có ñ t, tình tr ng ñ t canh tác v a ít l i v a manh mún,... Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG nh I.17. Vư n v i L c Ng n, B c Giang nh I.18. R ng qu - M t ñ t do ñô th hoá Yên Bái ðô th m r ng l i gia tăng s c ép lên s ñ t nông nghi p còn l i. Ph n ñ t m t này l i thư ng thu c nhóm ñ t t t c a ñ t nông nghi p vì các ñô th thư ng n m nh ng vùng ñ ng b ng châu th trù phú. Qu ñ t dành cho nhà , ñư ng sá và các cơ s h t ng chi m 10% di n tích ñ t các nư c công nghi p và kho ng dư i 5% di n tích ñ t các nư c ñang phát tri n. Tính bình quân trên th gi i thì nhà , ñư ng sá và cơ s h t ng chi m kho ng 0,025ha/ngư i. Ch 10 năm t năm 1990 ñ n năm 2000, vùng ð ng b ng sông H ng, nơi t c ñ ñô th hoá di n ra sôi ñ ng nh t c nư c thì ph n ñ t dành cho cơ s h t ng và nhà tăng thêm 63.780ha chi m 4,31% di n tích ñ t t nhiên nghĩa là m i năm m t kho ng 0,43% ñ t t nhiên. vùng ven ñô, nhi u nông dân thuê mư n ngư i làm ru ng, ñ ñi làm vi c khác có thu nh p cao hơn, ñ t ñai ñ lãng phí, không khai thác h t ti m năng (Khung I.12). Khung I.12. LÚA KHÔNG AI G T Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Nông dân T Sơn (B c Ninh) tr nên ít quan tâm ñ n mùa v . ð n mùa lúa chín, nhi u th a ru ng c t t hơn lúa, không ai g t. Ch Ch t ch H i Ph n T Sơn cho bi t, bây gi ngu n thu chính là ngh th công, nông dân nhi u nhà ñã là tri u phú, ch thuê ngư i làm ru ng ñ gi ñ t. Tình tr ng làm qua loa ñ gi ñ t ch ñ n bù cũng ñang phát tri n các xã M Trì, C Nhu , T Liêm, Hà N i. M i sào ñ t gi i to làm khu th thao M Trì ñư c ñ n bù t 30 tri u ñ n 70 tri u ñ ng tuỳ h ng ñ t. Do ñư c ñ n bù, nhi u ngôi nhà ki u bi t th xinh x n ñã m c lên Phú ðô, nhân dân g i là " nhà Sea Games". Ch Dung (Phú ðô) cho bi t, giá bán ñ t sang tay cho ngư i trên ph ñ n làm nhà còn cao hơn nhi u giá ñ n bù. Ngu n: Nguy n ðình Hoè, 2003 (Trích trong H i th o ñ tài KC 08.06 v môi trư ng nông thôn Vi t Nam) - Tình tr ng nông dân không có ñ t 20 năm qua t n n kinh t bao c p bư c sang n n kinh t th trư ng, ñi u khó tránh kh i là hi n tư ng phân hoá giàu nghèo, d n ñ n m t b ph n nh nông dân tr thành không có ru ng. M c dù so v i các nư c khác trong vùng, t l nông dân không có ñ t c a nư c ta r t th p, nhưng c n kh c ph c s m. Trư c tình tr ng ñó, Nhà nư c ñã có nh ng quy t sách m nh b o, ñ c bi t là các vùng dân t c ít ngư i. các t nh, ñ t canh tác v a ít l i v a manh mún. Di n tích ñ t canh tác c a m i nông h Vi t Nam vào lo i nh so v i m c bình quân trên th gi i và c bình quân trong vùng. Quy mô trang tr i M là 184ha, Pháp là 29ha, Nh t là 1,2ha, n ð là 1,82, Bănglañét là 0,88ha, Inñônêxia là 0,59ha. Bình quân ñ t canh tác/nhân kh u nông nghi p ð ng b ng sông H ng là 0,055ha, ð ng b ng sông C u Long là 0,09ha. Như v y quy mô trang tr i ð ng b ng sông H ng ch kho ng 0,3ha, ñã th l i manh mún. Theo th ng kê, trong toàn qu c hi n có kho ng 72 tri u th a ru ng cho trên 10 tri u h , bình quân m i h có trên 7 th a, th m chí có h canh tác trên 15 - 20 th a. Quy mô nh và manh mún này h n ch vi c áp d ng các ti n b k thu t ñ hi n ñ i hoá n n nông nghi p. Ngay c vi c làm ñ t b ng cơ gi i nh và qu n lý nư c tư i cũng r t ph c t p. Nhà nư c ñang có cu c v n ñ ng "d n ñi n ñ i th a" gi a các h nông dân ñ kh c ph c tình tr ng này. ð t là m t thành ph n quan tr ng c a môi trư ng, là m t tài nguyên vô giá mà t nhiên ñã ban t ng cho con ngư i ñ phát tri n nông, lâm nghi p. ð t là tư li u s n xu t, là ñ i tư ng lao ñ ng r t ñ c thù b i tính ch t "ñ c ñáo" mà không v t th t nhiên nào có ñư c - ñó là ñ phì nhiêu. Chính nh tính ch t "ñ c ñáo" này mà các h sinh thái ñã và ñang t n t i, phát tri n, và xét cho cùng, cu c s ng c a loài ngư i cũng ph thu c vào tính ch t "ñ c ñáo" này c a ñ t. ð t cùng v i con ngư i ñã ñ ng hành qua các n n văn minh nông nghi p khác nhau, t nông nghi p thô sơ vào bu i bình minh c a loài ngư i ñ n n n nông nghi p ñ y p các ti n b v khoa h c và công ngh ngày nay. ð t ñai quý giá là v y, nhưng không ít ngư i l i có thái ñ th ơ ñ i v i thiên nhiên, v i ñ t. Do ñó, trên ph m vi toàn c u và nư c ta, di n tích ñ t nông nghi p ngày càng b thu h p do b thoái hoá, ô nhi m và chuy n ñ i m c ñích s d ng. B i v y, v n ñ ñ t ra cho chúng ta là ph i xem xét l i m i quan h c a mình v i tài nguyên ñ t, trên cơ s có nh ng gi i pháp ñi u ch nh tác ñ ng ñ n ñ t trên quan ñi m phát tri n b n v ng có cân nh c t t c các khía c nh kinh t , xã h i và môi trư ng. Vi t Nam v i kho ng 2/3 di n tích ñ t ñai t nhiên thu c v mi n núi và trung du, có ñ a hình ph c t p, nên tài nguyên ñ t r t ña d ng và phong phú. Ch tính riêng khu v c mi n núi có t i 6 nhóm và 13 lo i ñ t chính và v i s dân kho ng 80 tri u ngư i nên nư c ta ñã tr thành qu c gia khan hi m ñ t trên th gi i. Ph n này ñ c p m t cách chi ti t t i t ng nhóm ñ t, lo i ñ t, vai trò, ch c năng c a chúng, quá trình hình thành, phân b và các ñ c trưng nông h c c a chúng t mi n Nam ra mi n B c, t ñ ng Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG b ng lên mi n núi, nh ng m t m nh, m t y u, nh ng l i th và thách th c trong s v tài nguyên ñ t. d ng và b o ð c bi t, trong nhi u năm qua do nh n th c và hi u bi t v ñ t ñai c a nhi u ngư i dân còn h n ch , ñã l m d ng và khai thác không h p lý ñúng v i ti m năng c a chúng như ñư c th hi n các ví d c th , sinh ñ ng trong nh ng "khung" c a chương này, d n ñ n nhi u di n tích ñ t ñai b thoái hoá, hoang m c hoá làm m t ñi t ng ph n ho c toàn b tính năng s n xu t, làm cho nhi u lo i ñ t v n r t màu m lúc ban ñ u, nhưng sau m t th i gian canh tác ñã tr thành nh ng lo i ñ t "có v n ñ ", có nhi u h n ch và mu n s d ng chúng có hi u qu c n thi t ph i ñ u tư ñ c i t o và b o v , r t t n kém và trong nhi u trư ng h p chưa ch c ñã thành công. B ng nh ng d n li u ña d ng, phong phú, chương này ñã ñi sâu phân tích nh ng ñi n hình t t trong thâm canh, ñ u tư khai thác ñ t theo chi u sâu, cũng như nh ng ñi n hình không t t trong qu ng canh, s d ng ño t ñai m t cách b a bãi, nh ng cái giá ph i tr khi ñ t b xói mòn, hoang m c hoá. ph n cu i c a chương này có gi i thi u nh ng bi n pháp h u hi u, phù h p và d áp d ng như nông lâm nghi p k t h p, canh tác b n v ng trên ñ t d c k t h p v i s d ng gi ng m i nh m s d ng b n v ng tài nguyên ñ t v i nh ng phương châm "ñ t nào cây y, s d ng h p lý qu ñ t trư c khi ñ c p ñ n các bi n pháp c i t o và b o v ", trong ñó v n ñ nâng cao ñ màu m th c t c a ñ t là vi c c n chú ý khi mà nư c ta ti m năng v n có c a ñ t còn nhi u nhưng l i chưa bi t cách phát huy và t n d ng. SUY THOÁI VÀ Ô NHI M ð T ð t t t và ñ t x u Cùng ñi u ki n ngo i c nh như nhau, có ñ t cây c i t t tươi, năng su t cao, có ñ t cây m c c n c i, năng su t th p, ñôi khi b th t thu. ð t nuôi dư ng cây tr ng, "M kho thì con kh e". ð t t t là ñ t có kh năng cho năng su t cao - ñ y là ñ t "kho ". Ngư c l i là ñ t x u hay ñ t y u - "ñ t có v n ñ ". ð i v i "ñ t có v n ñ " thì ph i tìm ra các "y u t h n ch ", ti p ñó là x p h ng các y u t h n ch xem các y u t nào là ch ñ o, y u t nào là th y u. Ch t lư ng ñ t hay s c kh e c a ñ t là m t ch s lành m nh v môi trư ng, nói lên tình hình chung c a các tính ch t và quá trình. Thu t ng "s c kh e c a ñ t" cùng ñ ng nghĩa v i ch t lư ng ñ t (Khung I.13 và khung I.14). Khung I.13. CÁC CH TIÊU V S C KH E C A ð T/CH T LƯ NG ð T Ch tiêu là y u t giúp xác ñ nh ñi u ki n chính y u ñ nh n bi t v n ñ . Ch tiêu v ch t lư ng ñ t là nh ng ñ c tính, ch c năng, ho c ñi u ki n ñ bi u th s c kh e chung c a ñ t. Nh ng y u t ñó có th quan h tr c ti p t i ñ t, ho c là liên quan ñ n cái gì ñó nh hư ng t i ñ t, như cây tr ng và nư c. M t s tiêu chí v ch t lư ng ñ t như sau: ð t Tính ch t hóa h c: - ð chua - Kh năng h p th dinh dư ng (dung tích h p th ) - Hàm lư ng mu i Tính ch t v t lý: - ð kh ng - H t k t b n trong nư c - S c gi Tính ch t sinh h c: - Lư ng và lo i ch t h u cơ - S lư ng, lo i hình, và ch c năng c a vi sinh v t m Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG - Ho t tính sinh h c - Ho t ñ ng c a enzym Cây tr ng - Năng su t - Tình hình sinh trư ng c a cây -S Nư c phát tri n c a b r - Ch t lư ng nư c m t - Ch t lư ng nư c ng m Ngu n: Thái Phiên, 1998 Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Khung I.14. NGƯ I NÔNG DÂN MÔ T - T ng ñ t m t sâu và màu x m - ð t tơi x p - D làm ñ t -ð t m - Phơi nhanh khô - Ch a nhi u mùn/h u cơ - Ít b xói mòn - Có th có nhi u giun Ngu n: Lê Văn Khoa, 2000 Nh ng lo i ñ t có ch t lư ng x u V CH T LƯ NG ð T Căn c vào ch t lư ng ñ t g m có các nhóm ñ t: ñ t cát bi n, ñ t m n, ñ t phèn, ñ t l y và than bùn, ñ t xám b c màu, ñ t xám vùng bán khô h n, ñ t ñ vàng feralít, ñ t mùn vàng ñ trên núi, ñ t xói mòn trơ s i ñá, thu c "ñ t có v n ñ ". Nhìn chung, "ñ t có v n ñ " là nh ng lo i ñ t có m t ho c nhi u nh ng y u t gi i h n cho sinh trư ng c a cây tr ng, cho vi c s d ng và b o v như: nghèo dinh dư ng, t ng ñ t m ng, l n nhi u s i ñá, m n, phèn, chua, ch a nhi u ch t ñ c, thư ng xuyên ng p nư c,... ñòi h i ph i ti n hành nh ng bi n pháp c i t o thì m i s d ng có hi u qu (B ng I.6). B ng I.6. ð c tính m t s lo i ñ t "có v n ñ " Ngu n: H i Khoa h c ð t Vi t Nam, 2000 Nh ng lo i ñ t ñang kh e tr thành y u Vì có s khác nhau khá l n gi a ñ t mi n núi và ñ t ñ ng b ng nên các tiêu chí ñánh giá ñ t kho , ñ t y u gi a chúng cũng có s khác bi t. ði n hình cho nhóm ñ t v n r t kh e có th nhanh chóng tr thành ñ t có v n ñ (s c kh e y u d n ñi, th m chí ñ t b "ch t" không th tái s d ng ñư c) là nhóm ñ t ñ vàng - feralít vùng núi và trung du. ð t r ng sau khi khai hoang, n u không tuân th nghiêm ng t các bi n pháp canh tác ch ng xói mòn thì ch sau 3 - 5 năm ñã tr thành ñ t có v n ñ , th hi n năng su t cây tr ng Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG gi m d n r i ti n t i b hóa theo ch ñ du canh. Phân tích các ch tiêu bi u th ch t lư ng ñ t như ñ chua, các ch t dinh dư ng ña lư ng (N, P, K), trung lư ng như Ca, Mg, S, và các ch t vi lư ng ñ u gi m so v i ñ t r ng sau khi khai phá ñ n kho ng 15 - 25%. ð t phù sa sông H ng là ñ t tr ng lúa lý tư ng nh t, th mà qua quá trình thâm canh, s d ng ñ t không h p lý ñã làm cho nhi u vùng ñ t b thoái hoá t i m c không còn nh ng ñ c tính ñi n hình c a ñ t phù sa như: t l sét gi m xu ng còn dư i 13%, hàm lư ng h u cơ kho ng 1%, ñ m t ng s 0,08%, lân t ng s 0,07%, canxi và magiê 2 - 4 mili ñương lư ng, pH kho ng 4,5. Ph c h i các lo i ñ t này khá t n kém, m t th i gian, mà khó mang l i k t qu mong mu n. Như v y, trong quá trình canh tác luôn luôn ñ phì nhiêu, hay tăng s c s n xu t ho c gi hoá làm cho nh ng tính ch t ñ t t nhiên v tơi x p hơn, b t chua, gi m ñ c t , tăng kh tiêu cho cây,... di n ra hai quá trình th c hoá và thoái hoá, xét v m t m s c s n xu t c a ñ t, xét v m t s d ng. S th c n dĩ không thích h p v i cây tr ng ñư c c i thi n, ñ t năng h p thu trao ñ i, cung ng ñ dinh dư ng d Ngư c l i v i th c hoá là quá trình thoái hoá, theo ñó các y u t thu n l i c gi m d n, ñ t nghèo ki t ñi ñ n hoàn toàn m t s c s n xu t v i nh ng cây tr ng nh t ñ nh. Có c i t o cũng vô cùng t n kém và trong trư ng h p x u nh t ph i b hoá. Như v y, thành t o ñ t là quá trình r t lâu dài, trong khi thoái hoá ñ t thì r t nhanh chóng ch c n m t hành ñ ng b t c n b t phát là có th làm m t l p ñ t canh tác hình thành t hàng ngàn năm trư c. C hai quá trình th c hoá và thoái hoá ñ u tác ñ ng ñ n hai hình thái ñ phì nhiêu, nhưng c i thi n ñ phì nhiêu ti m tàng là m t khó khăn l n thư ng vư t ra kh i t m tác ñ ng c a m t th h con ngư i, ch ng h n thay ñ i thành ph n c p h t, keo khoáng phân tán cao, tính ñ m c a ñ t th p. ð t vùng núi Vì sao ñ t mi n núi thư ng b y u s c kho ? Trong ñi u ki n t nhiên, khi chưa có tác ñ ng c a con ngư i, ñ t mi n núi luôn luôn ñư c che ph b i m t t m th m th c v t mà ph bi n là r ng cây các lo i. Tr i qua hàng trăm năm, hàng nghìn năm l p th m th c v t ñã t o nên m t t ng ñ t m t nhi u mùn, nhi u ch t dinh dư ng, có c u trúc, kh năng gi màu và gi m t t. "ð ng xanh ta thi u ñ t cày Nghe r ng l m ñ t lên ñây v i r ng" (Hoàng Trung Thông, Bài ca v hoang) Khi con ngư i phát r y, khai hoang ñ canh tác, l p th m r ng b bi n m t, ñ t b tác ñ ng c a các tr n mưa x i x , gây xói mòn, r a trôi và ñ t d n b thoái hoá. T c ñ thoái hoá nhanh hay ch m ph thu c vào m c ñ che ph , ñ d c, dòng ch y b m t và kh năng ch ng ch i c a ñ t. L p ph th c v t, ñ c bi t là th m th c v t r ng nhi t ñ i là chi c áo t t nh t b o v cho ñ t kh i b ho c gi m b t xói mòn. Theo k t qu nghiên c u c a nhi u tác gi thì lư ng ñ t b xói mòn dư i th m r ng là ít nh t. Sau khi phá r ng ñ tr ng cây ng n ngày trên cùng ñ d c do ñ che ph khác nhau thì lư ng ñ t b xói mòn cũng khác nhau (B ng I.7). B ng I.7. Lư ng ñ t b xói mòn và m t ñ che ph Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Ngu n: Thái Phiên Như v y, ñ t tr ng chè x rãnh theo ñư ng ñ ng m c lư ng ñ t m t ch 3 - 5 t n/ha; trong khi ñ ñ t tr ng tr c không có cây che ph lư ng ñ t b xói mòn tăng g p 5 - 10 l n, th m chí g p 20 30 l n so v i ñ t ñư c cây che ph . Vì v y, ta có th cho ñ t và ngăn s c công phá (b h t nh và d b quy vi c ch ng xói mòn b o v ñ t vào hai y u t cơ b n là: t o l p ph th c v t c n t c ñ dòng ch y m t khi mưa. Gi t nư c mưa tr c ti p rơi xu ng m t ñ t có n toé) r t m nh làm phá v c u trúc ñ t, các h t ñ t to s b tách r i ra thành các nư c cu n trôi ñi. Khi mưa nư c r t ñ c là do các h t nh lơ l ng này. T c ng có câu "Nư c ch y ñá mòn", nói lên s c m nh c a nư c. C ng như ñá mà còn ph i ch u mòn hu ng h là m m như ñ t. Các nhà khoa h c d tính r ng, trong ñi u ki n t nhiên ñ hình thành m t l p ñ t m t dày kho ng 2,5cm t ñá bi n thành ñ t tr ng tr t ph i m t 300 năm. Trong ñi u ki n canh tác ñ t b xáo tr n làm cho ñ t thoáng hơn nên th i h n hình thành ñ t có th rút ng n l i kho ng 30 năm. Như v y, ngư ng ñ t b xói mòn có th ch p nh n ñư c là kho ng 1,8 t n/ha.năm (N. Hudson, 1985). Th mà ch trong kho ng th i gian ng n m t vài năm v i cư ng ñ mưa l n ñã làm trôi ñi l p ñ t m t y. Qu th t là m t s hoang phí c a c i thiên nhiên ñã ban t ng cho loài ngư i! Th c t cho th y, n u tuân th các bi n pháp ngăn c n t c ñ dòng ch y như làm ru ng b c thang, t o các b c n b ng các băng cây xanh, băng c , b ñá ñ ngăn c n dòng ch y ñ u có th gi m b t lư ng ñ t b xói mòn và gi m cho cây tr ng. Các bi n pháp ñó ñã ngăn c n ñư c t c ñ dòng ch y m t. Xói mòn ñ t ñư c chia ra thành: xói mòn m t, xói mòn rãnh, trong ñó có nh ng rãnh xói mòn to thành các ñư ng mương thoát nư c và xói mòn rãnh nh . Xói mòn m t làm cho l p ñ t m t m t d n ñi m t cách âm th m, l ng l , n u không ñ ý thì thư ng b b qua. Lư ng ñ t b xói mòn thư ng ph thu c vào ch ñ canh tác. Trong m t th i gian dài, ch ñ du canh vùng ñ i núi nư c ta ñã ñ l i h u qu là t ñ t r ng, sau khi khai phá tr ng cây ng n ngày, chu kỳ ñ t b hóa ñ ph c h i ñ phì nhiêu b rút ng n, nên hi n có kho ng 17,7 tri u ha ñ t d c b suy thoái các m c ñ khác nhau. T ng ñ t c m ng d n trong quá trình canh tác (B ng I.8). B ng I.8. Phân b ñ t d c và ñ t b thoái hóa do xói mòn các vùng Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Ngu n: H i khoa h c ð t Vi t Nam , 2000 V mùa mưa mi n núi thư ng có hi n tư ng trư t ñ t, làm l p ñư ng sá, tr ng i giao thông, và gây ra lũ quét. Trên nh ng lo i ñ t có thành ph n cơ gi i nh , nh ng tr n mưa l n thư ng gây nên trư t ñ t, nhi u lúc gây nguy hi m v i nh ng gia ñình các chân núi (Khung I.15). Khung I.15. LŨ QUÉT Lũ quét thư ng x y ra vùng núi n i li n v i các thung lũng. Sơn La, t ngày 26 ñ n ngày 28 tháng 7 năm 1991 mưa l n x y ra lưu v c sông N m La (lư ng mưa 403mm) trong th i gian ng n. Nư c lũ r t nhanh tràn t trên d c xu ng phá ho i nhi u công trình ki n trúc d c theo sông. Nư c cu n theo bùn, ñá và cây c i xu ng h lưu, l p c hang ñ ng ñá vôi, nư c sông lên nhanh ñ t ng t cu n trôi nhi u nhà dân, c u c ng, c a c i và tính m ng ngư i dân. Tai n n ñó ñã cư p ñi sinh m ng c a 36 ngư i, 102 ngôi nhà, 3 chi c c u, và 50.000ha ñ t ru ng b vùi l p b i ñ t cát. Tính ra thi t h i lên t i 30 t ñ ng. M t hi n tư ng lũ quét n a là Trư ng Sơn. Sông Long ð i b t ngu n t vùng núi cao 1.300m ch y qua thung lũng Trư ng Sơn, nơi h i t c a ba sông nhánh. Thung lũng bao b c b i các núi ñá vôi cao 300 - 500m so v i m t bi n. Phía cu i thung lũng lòng sông h p hơn do b ch n b i hai núi ñá vôi c n tr nư c ch y, cho ñ n khi lòng sông ñ y bùn ñá cây c i, thì thung lũng Trư ng Sơn như là m t h ch a nư c. Tr n mưa kéo dài t ngày 5 ñ n ngày 10 tháng 10 năm 1992, v i lư ng mưa 1.333mm. ð c bi t ch trong 5 ti ng ñ ng h lư ng mưa t i 320mm. M c nư c lên nhanh t i 10m/gi , t c ñ dòng ch y cao nh t là 7m/giây. 17 làng d c b sông b thi t h i, 29 ngư i ch t, c a c i b cu n trôi, tính ra thi t h i t i 5 t ñ ng. Lũ quét và trư t ñ t thư ng x y ra vùng thư ng ngu n các sông su i nh bé, núi d c và thung lũng h p, núi ñá, l p ph th c v t thưa th t, t ng ñ t m ng, dòng ch y m t tích lu nhanh. Ngu n: Nguy n ð ch Dĩ, 2003 Tình tr ng chung trên ñ t d c, nh t là vùng núi cao, kho ng 1/3 di n tích phía trên d c thư ng có l p ñ t m ng dư i 10 - 30cm th m chí các t ng ñá l n nh xen l n ñ t mà m t s ngư i thư ng nói "do ñá m c lên". Qua th i gian canh tác không h p lý, l p ñ t m t b trôi xu ng phía chân ñ i núi làm cho ñ phì ñ t không ñ ng ñ u, năng su t cây tr ng phía trên d c thư ng th p hơn phía dư i d c do ñ màu m c a ñ t gi m sút. Quan sát nhi u vùng du canh theo ki u ñ t nương làm r y, ch c l b h t ta th y r t nhi u ñá l ra ngoài ñ t. ð t r y thư ng ñư c ti n hành vào ñ u mùa mưa nên n u b nh ng tr n mưa ñ u mùa v i cư ng ñ m nh thì ph n l n ñ t và dinh dư ng b trôi ñi và ñá c th nhô ra. H u qu trong toàn qu c ñã có trên n a tri u ha ñ t xói mòn, trơ s i ñá. ð t suy dinh dư ng Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Hàng năm s n lư ng cây tr ng ñã l y ñi t ñ t m t lư ng ch t dinh dư ng l n hơn r t nhi u so v i lư ng ch t dinh dư ng ñư c bù l i thông qua bón phân, tu n hoàn h u cơ và ho t ñ ng c a vi sinh v t. Ngoài ra, lư ng dinh dư ng trong ñ t còn m t ñi do xói mòn ñ t. Trong nhi u trư ng h p lư ng ch t dinh dư ng m t ñi do xói mòn còn l n g p nhi u l n so v i lư ng dinh dư ng do cây l y ñi. nh I.21. S t l ñ t Ví d , cây s n ñư c tr ng trên các lo i ñ t ñ i có ñ phì nhiêu th p. L p ph th c v t c a cây s n trong mùa mưa r t kém, t i ña ch kho ng 50 - 60%. Trong ñi u ki n tr ng s n thu n, ñ có năng su t s n hàng năm kho ng 15 t n c , lư ng dinh dư ng do cây s n l y ñi kho ng 62 - 153kg N, 83 - 181kg P2O5, 87 - 147kg K2O trên m i ha. T p quán canh tác s n trên ñ t ñ i c a bà con nông dân thư ng không bón phân, nên ñ t càng ngày càng b thoái hoá. Hi n t i r t nhi u t nh mi n núi trong c nư c ñang phát tri n m nh tr ng s n công nghi p ph c v xu t kh u, n u ch bi t tr ng mà không ñi ñôi v i các bi n pháp thâm canh, ch ng xói mòn thì h u qu s vô cùng nghiêm tr ng, mà Thái Lan là m t bài h c xương máu. Nhi u nơi ngư i nông dân ñã kh c ph c b ng cách tr ng xen cây l c v i cây s n. S d ng thân lá l c xen vùi vào ñ t có th hoàn tr l i m t ngu n dinh dư ng kho ng 30 - 50% lư ng dinh dư ng do cây l y ñi t ñ t. Cây l c v a là b n c a ngư i v a là b n c a ñ t. Các tài li u v k t qu nghiên c u cân b ng dinh dư ng trên ñ t d c ña ph n là cho k t qu cân b ng âm, t c là dinh dư ng cây l y ñi ñ u l n hơn dinh dư ng do bón phân và các y u t ñ u vào khác ñưa vào ñ t. Như v y, con ngư i n ñ t quá nhi u, và c n ph i sòng ph ng gi a ngư i và ñ t theo nguyên t c "có vay thì có tr ". Ti n m t t t mang Hãy làm m t con tính ư c lư ng v t n th t do xói mòn trên ñ t d c, n u l y lư ng xói mòn t i thi u bình quân là 10 t n/ha.năm v i hàm lư ng ch t dinh dư ng trung bình theo lư ng ñ t trôi là C=2%, N = 0,18%, P205 = 0,08%, K2O = 0,05% ñ quy ra lư ng phân bón tương ñương thì thi t h i do xói mòn là r t l n (B ng I.9). B ng I.9. Ư c tính thi t h i t i thi u do xói mòn trên ñ t d c Ngu n: H i Khoa h cð t Vi t Nam, 2000 Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Gi th , nư c ta ch có 10 tri u ha ñ t b xói mòn v i lư ng ñ t m t ño bình quân là 10 t n ñ t/ha.năm, thì hàng năm ñã m t ñi m t lư ng dinh dư ng cho cây tr ng tương ñương v i giá tr phân bón ph i mua là 10 tri u ha x 60.000 ñ ng/ha = 600 t ñ ng. ðó là chưa tính lư ng dinh dư ng m t ñi do r a trôi, do nư c th m theo chi u sâu. Trong th c t , thi t h i v xói mòn ñ t còn l n hơn nhi u. S li u theo dõi trên ñ t phi n th ch d c kho ng 15o t i Hoà Sơn, Lương Sơn, Hoà Bình sau 6 năm canh tác cây ng n ngày trên ñ t canh tác không áp d ng các bi n pháp ch ng xói mòn, t n th t tính b ng ti n như sau: • • • • 4.757kg h u cơ, tương ñương v i 23 t n phân chu ng x 100.000ñ/t = 2.300.000ñ 141kg N tương ñương v i 313kg urê x 2.500ñ/kg = 783.000ñ 245kg P2O5 tương ñương v i 1531kg phân lân Văn ði n x 1.000ñ = 1.531.000ñ 313kg K2O tương ñương v i 521kg KCl x 2.000ñ/kg = 1.043.000ñ C ng: 5.657.000 ñ/ha.6 năm Như v y t n th t do xói mòn hàng năm lên ñ n kho ng 1 tri u ñ ng/ha. Trong ñi u ki n có áp d ng các bi n pháp ch ng xói mòn ñơn gi n như t o băng cây xanh ñ ng m c, làm mương b ,... lư ng t n th t do xói mòn gi m ñi 50 - 70% so v i ñ i ch ng. Theo tính toán c a các tr m thu văn, hàng năm ñ t b cu n trôi ra bi n tương ñương kho ng 100.000 t n ñ m, 60.000 t n lân, 200.000 t n kali và 1 tri u t n mùn. Lư ng dinh dư ng ñó tính ra ti n ñ mua phân bón tương ñương thì hàng năm do xói mòn ta ñã m t ñi trên 500 t ñ ng. Trong th c t giá tr m t ñi còn l n hơn nhi u, vì lư ng ñ t và dinh dư ng m t ñi ñó ch ng th nào và ch ng bao gi bù l i ñư c. Trên 7,7 tri u ha ñ t tr ng ñ i núi tr c trong toàn qu c là h u qu n ng n c a quá trình phá r ng, tuỳ ti n trong s d ng ñ t. Hư ng m i trong qu n lý xói mòn ñ t Cùng v i vi c m r ng s n xu t trên di n tích l n c a các trang tr i và chuy n ñ i ñ t gi a các nông h , vi c nghiên c u b o v ñ t cũng theo hư ng m i là qu n lý xói mòn ñ t trên ph m vi lưu v c (Khung I.16). Khung I.16. KHÁI NI M V QU N LÝ LƯU V C Qu n lý lưu v c ñư c dùng ñ xác ñ nh ranh gi i t nhiên khép kín. M c tiêu c a nghiên c u lưu v c là b o v tài nguyên ñ t và nư c trong m i liên quan gi a thư ng ngu n và h ngu n vì l i ích chung c a toàn dân. Nhi u lúc không ph i do yêu c u c a nh ng ngư i s d ng ñ t thư ng ngu n. Cách ti p c n v qu n lý lưu v c là "tính c ng ñ ng" cùng m c tiêu v b o v , qu n lý, s d ng b n v ng tài nguyên ñ t. ði u này r t có l i trong vi c b o v ph c h i ñ t d c. Trong m i trư ng h p, vi c s d ng qu n lý các di n tích c n ñư c gi i quy t m t cách riêng bi t sao cho có l i ñ i v i ngư i dân và ñ cho h t quy t ñ nh gi i pháp thích h p. M t s nư c châu Á như Trung Qu c, n ð , Inñônêxia, Nêpan, Xri Lanca, ñã th c hi n qu n lý lưu v c như nh ng bi n pháp cơ b n c a chính sách b o v ñ t và nư c. Ví như Inñônêxia, ho t ñ ng ch ng thoái hoá ñ t và r ng t p trung ưu tiên 39 lưu v c theo quy ho ch t ng th dài h n 25 năm. Chương trình qu n lý t ng h p lưu v c ñư c phát tri n v i s tham gia c a các cơ quan có liên quan, và s ñư c th c hi n t i 12 lưu v c ưu tiên. Chương trình c i thi n ñ t và r ng thoái hoá nh m ph c h i 1,9 tri u ha r ng và 4,9 tri u ha ñ t thoái hoá theo hư ng s d ng ñ t b n v ng, như ñ nh canh cho 500.000 gia ñình ñang du canh. Các nư c khác trong khu v c, trong ñó có Vi t Nam cũng ñang th c hi n k ho ch qu n lý các lưu v c nh các ñ a phương v i s tham gia c a ngư i dân. R t nhi u nơi, các lưu v c nh là ñơn v l p k ho ch và th c hi n theo quy ho ch t ng th c a qu c gia trong s phát tri n c a lưu v c. Ngu n: Alan G. Brown, 1997 Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG nh I.22. Xói mòn ñ t ð t vùng ñ ng b ng Nhi u ngư i l m tư ng r ng, ñ t ñ ng b ng là nh ng ñ t t t, không ho c r t ít nh ng "ñ t có v n ñ ", nhưng trong th c t trên ñ t b ng phù sa tr ng lúa cũng x y ra nhi u v n ñ làm suy thoái và ô nhi m ñ t nh hư ng x u ñ n s n xu t nông nghi p. M t trong nh ng v n ñ ñó là quá trình ñ t b nhi m m n. ven bi n v mùa khô do m c nư c b c n, n u không có các công trình ngăn m n h p lý, khi th y tri u lên nư c bi n tràn theo sông xâm nh p vào ñ t li n. V mùa mưa bão nư c bi n có th tràn vào ñ t li n làm ñ t nhi m m n. Th t v y, nhi u t nh thu c ð ng b ng sông C u Long, t năm 1999 ñ n nay ñã b xâm nh p m n n ng. Các t nh Ti n Giang, B n Tre, Trà Vinh có t i 80.000ha ñ t nông nghi p b nhi m m n. ðà N ng ñ u năm 2001, do sông ñ i dòng ch y làm cho nư c m n xâm nh p sâu vào trong ñ t li n, làm hàng trăm ha ñ t b nhi m m n, th m chí gây m n hoá c ngu n nư c sinh ho t (ñ m n tăng 7 l n so v i trư c ñây). ð ng b ng sông H ng trong mùa khô s xâm nh p m n cũng tr nên ph bi n ñã nh hư ng x u ñ n s n xu t nông nghi p, làm tr ng i cho nuôi tr ng thu h i s n (B ng I.10). B ng I.10. Tình hình xâm nh p m n m t s con sông châu th sông H ng Ngu n: Chu ðinh Hoàng, 1993 * 0,1%; 0,4% = ñ m n; Lmax = chi u dài xâm nh p t i ña;Lmin - xâm nh p t i thi u Do ñó, qu n lý nư c c a các công trình th y l i ngăn m n và qu n lý nư c m t ru ng có ý nghĩa quy t ñ nh ñ i v i vi c ki m soát mu i trong ñ t m n. Nhìn chung, ñ t m n có ñ phì ti m tàng cao, nhưng do ñ t có ch a nhi u mu i tan ñ c h i cho cây tr ng, nên ph i áp d ng ñ ng b các bi n pháp c i t o, mà trư c h t là bi n pháp thu l i, bi n pháp sinh h c và bi n pháp hoá h c (bón th ch cao). B ng nh ng kinh nghi m th c t , nông dân các t nh Thái Bình, H i Phòng, Ninh Bình, Nam ð nh;... ñã có truy n th ng c i t o và s d ng ñ t m n b ng t p ñoàn cây con h p lý (Hình I.5). Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Hình I.5. Phương th c l n bi n ð t phù sa tr ng lúa có m t lo i ñ c bi t g i là ñ t phèn, trư c ñây chua m n. mi n B c thư ng g i là ñ t ð t này có ph n ng trung tính, nhưng n u khai thác không h p lý thì s hoá phèn r t nhanh. Tr ng lúa trên ñ t này ph i kh c ph c y u t h n ch là r t chua và r t nghèo lân. Thư ng là ph i dùng bi n pháp thu l i, dùng nư c ng t ñ r a phèn, ém phèn. Trên ñ t này qu n lý nư c và bón phân lân là nh ng y u t hàng ñ u ñ tăng năng su t lúa. Lo i ñ t này r t "bư ng b nh", n u qu n lý chăm sóc không t t có th "n i gi n" làm ch t cây. R t nhi u di n tích ñ t phèn tr ng lúa n u ñ m t ru ng thi u nư c, khô h n, thì các ch t ñ c t ng sâu s leo lên t ng m t ngay l p t c, làm ch t cây (Khung I.17). Khung I.17. VÙNG PHÈN N NG ð NG THÁP MƯ I ð ng Tháp Mư i là vùng ñ t phèn và trũng có di n tích 697.000ha. S n lư ng lúa 20 năm qua tăng hơn 5 l n t 0,57 tri u t n lên 2,93 tri u t n. Tuy nhiên, v n còn 9,3% di n tích thu c lo i phèn n ng còn nhi u khó khăn. V ðông Xuân, nh sau m y tháng ng p l t, ñ t ñư c r a phèn nên năng su t ñ t khá cao (4,9t n/ha), ngư c l i v Hè Thu thi u nư c ng t, ñ t b c phèn nên năng su t th p hơn nhi u (2,4 t n/ha). M t s cơ c u cây tr ng ph bi n trên vùng phèn n ng (ti u vùng ng p sâu và ti u vùng ng p nông) như sau: Cơ c u cây tr ng Lúa ðông Xuân - Hè Thu Lúa ðông Xuân - ñay Hè Thu Lúa ðông Xuân - b hóa Khoai m Tràm % di n tích vùng ng p sâu 42,0 3,4 25,4 1,3 23,1 % di n tích vùng ng p nông 7,3 3,2 40,0 3,4 d a (6,3) Ngu n: Nguy n Văn Th c, Vi n Khoa h c K thu t nông nghi p mi n Nam , 2002 ð ng b ng sông H ng, ñã có th i kỳ ngư i nông dân ch chú ý bón phân ñ m, nhưng năng su t v n th p. Khi bón phân cân ñ i h u cơ, ñ m, lân, kali và các nguyên t dinh dư ng khác, ñ c bi t ñ i v i các gi ng lúa m i, h ñã thu ñư c năng su t cao và n ñ nh. Ngư i nông dân ñã hi u ra r ng "cho ñ t ăn nhi u nhưng không ñ ch t". ð t lúa thư ng xuyên ng p nư c, nên có quá trình r a trôi dinh dư ng theo chi u sâu, ñ c bi t khi mùa khô ñ n n u ta không làm ñ t k p th i ñ cho ñ t n t n thì hi n tư ng r a trôi theo chi u sâu càng x y ra m nh m , làm suy gi m ñ màu m c a ñ t r t rõ r t. Hi n tư ng này x y ra m t cách âm th m, các ch t dinh dư ng c chui theo nư c vào lòng ñ t. Các ch t r a trôi theo cách này là ñ m amôn, các mu i kali, các ion ph tphát, các cation ki m th (Ca, Mg) và c nh ng h t sét. Tuỳ theo m c ñ r a trôi khác nhau trong quá trình hình thành ñ t, l p ñ t m t ñã b thay ñ i v thành ph n cơ gi i, cát chi m ưu th , hàm lư ng dinh dư ng trong ñ t r t th p, ñ t ng sang Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG màu tr ng nên có tên g i là "ñ t b c màu". Ngoài ra, tuy ch có tính c c b , ñ t tr ng tr t cũng b ô nhi m do nhi u nguyên nhân khác nhau (Khung I.18). Khung I.18. Ô NHI M ð T Nguyên nhân chính gây ô nhi m ñ t Vi t Nam là s d ng không h p lý phân bón, hoá ch t b o v th c v t và kích thích sinh trư ng, các ch t th i không qua x lý các vùng ñông dân cư, ñô th và khu công nghi p và các ch t ñ c do chi n tranh ñ l i. Các lo i hình ô nhi m ch y u là: ô nhi m ñ t do s d ng phân hoá h c, phân tươi, ô nhi m ñ t do hoá ch t b o v th c v t, ô nhi m ñ t do nư c th i ñô th và khu công nghi p, ô nhi m ñ t do các ch t ñ c trong chi n tranh ñ l i. M c ñ ô nhi m b i các ch t l ng, r n và khí m t s nơi khá nghiêm tr ng. Tuy nhiên, v quy mô vùng b ô nhi m không l n, ch x y ra ven m t s thành ph l n, khu công nghi p và nh ng nơi gia công kim lo i không có công ngh x lý ch t th i ñ c h i và nh ng nơi chuyên canh, thâm canh s d ng phân bón và hoá ch t b o v th c v t không h p lý, không có s qu n lý ch t ch . Ngu n: Lê Thái B t, Tài li u t p hu n v môi trư ng, C c B o v Môi trư ng, 2002 ð ng b ng sông C u Long: bài toán thiên niên k - làm giàu b ng nh ng tr n l t Sông Mê Công dài 4.480km có m t lưu v c bao la phân b trên lãnh th c a 5 qu c gia. Dòng sông hùng vĩ này không nh ng cho ta cá tôm, ñi u ki n d dàng trong giao thông v n t i thu mà còn cho ta v a thóc kh ng l , vì c n phù sa ñã ñem l i cho ñ t m t ngu n b sung phì nhiêu, m t kho vàng vô giá. B n ñ c hãy tư ng tư ng: v mùa khô, trong 1m3 nư c sông ch ch a 10 - 20g c n phù sa; ñ n mùa lũ l t, lư ng c n này lên t i 400 - 500g. Hàm lư ng các ch t dinh dư ng tăng lên rõ r t do các khoáng hoà tan thư ng ngu n ch y v : c m t lít nư c sông trung bình ch a 2,4mg ñ m và 0,6mg lân d ng hoà tan. Ch tính riêng lư ng ñ m hoà tan ñó, trong kh i nư c tràn ng p 2 tri u ha ñ ng b ng ñã lên t i 48.000 t n ñ m nguyên ch t, tương ñương v i 10 v n t n urê hay 25 v n t n ñ m sunphát. Ngoài ra, trong 1,5 t m3 c n phù sa này còn ch a bi t bao nhiêu lân, canxi và magiê, vì c m i kg phù sa có 1,5mg lân, 16mg canxi và 3mg magiê. Lo i ñ t ñư c hình thành trên c n c a h th ng sông này là ñ t phù sa. Tr i qua hàng ch c v n năm, ñ t phù sa ñư c hình thành và hàng năm nư c l t l i b i thêm l p phù sa m i. Trong s g n 4 tri u ha ñ t t nhiên thì 2 tri u ha ñư c hình thành trong môi trư ng nư c ng t. S phân b và tính ch t ñ t tuân th m t s quy lu t sau: nh I.23. Nuôi tôm qu ng canh c i ti n B c Liêu - Do lũ l t tràn xu ng t phía B c, nên ñ t phía B c có m t l p dày phù sa m i ñ u ngu n, h t thô; l t t i s m và nư c cũng rút ñi s m hơn. Mi n h lưu, s n ph m b i t m n nên ñ t n ng hơn. Trong cùng m t vùng, ñ t ven sông có ñ a hình cao hơn ñ t xa sông, nên d thoát nư c hơn và cũng vì v y, ch t h u cơ ít hơn; các h t cát và limon l ng ñ ng ngay ven sông nên ñ t có thành Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG ph n cơ gi i nh . vùng xa sông, ñ t trũng, th p và b úng nư c nhi u hơn, nên giàu ch t h u cơ, thành ph n cơ gi i n ng vì các h t sét di chuy n ñ n ñó m i l ng ñ ng xu ng. Thu l i - bài toán thiên niên k ñ i v i s d ng ñ t ð ng b ng sông C u Long: Vi t Nam có 2 tri u ha ñ t phèn, trong ñó t i 1,8 tri u ha phân b ð ng b ng sông C u Long. ðây là v n ñ t r t quý, n u chúng ta bi t "tính chúng và hi u chúng”, gi ng như m t cô gái xinh ñ p nhưng l i r t bư ng b nh”. N u như ñ t phù sa ng t c a ð ng b ng sông H ng, ñ tăng hi u qu s d ng ñ t bà con nông dân thư ng cày i, x p i làm n ng ñ ñ m và lân d tiêu tăng lên, nh I.24. Nuôi tôm thâm canh b ng Sông C u Long Cho lúa xanh t t, cho ñ i m no" ð ng "Bao gi cho ñ t th y tr i thì ngư c l i, ñ i v i ñ t phèn l i c c kỳ nguy hi m, b n th b c m t n m ñ t phèn lên b ru ng và vài hôm sau g p tr i khô hanh, nhìn l i s th y xu t hi n màu vàng rơm, ng i th y mùi c a ch t lưu huỳnh (H2S), và pH ñ t lúc này b ng 2 ho c dư i 2, không m t sinh v t nào có th t n t i ñư c. Như v y, nói t i ñ t phèn, t c là nói t i ñ chua. V nguyên t c, ñ kh chua ta có th dùng vôi, nhưng không lâu dài và r t t n kém. V l i, ð ng b ng sông C u Long thì l y ñâu ra vôi ñ bón ru ng! Do ñó, ñ c i t o và s d ng ñ t phèn thì thu l i là gi i pháp có hi u qu lâu dài và kinh t nh t. T nhi u ñ i nay, ngư i nông dân vùng ñ t phèn ñã bi t t n d ng ngu n nư c ñ chinh ph c tính "bư ng b nh" c a ñ t phèn v i phương châm: "cày chùi, b a nông, gi nư c m t ñ ng". Cày chùi, b a nông ñ không làm ôxy hoá t ng sinh phèn, còn gi nư c m t ñ ng ñ "ém phèn". Lũ là m t hi n tư ng t nhiên di n bi n theo nh ng quy lu t riêng c a nó. Tác ñ ng c a lũ cũng có m t h i và cũng có m t l i ñ i v i kinh t - xã h i và môi trư ng. Do ñó, không th và cũng không nên lo i b mà ph i "s ng chung v i lũ". Su t quá trình hình thành và phát tri n ð ng b ng sông C u Long, ngư i dân nơi ñây ñã hành x như v y. T ch th ñ ng chung s ng v i lũ, ñ n ch ñ ng chung s ng v i lũ có ki m soát lũ. Tuy nhiên, vì s thúc bách c a yêu c u phát tri n s n xu t, nh t là s n xu t lúa ñ ñ m b o an ninh lương th c cho c nư c và cung c p hàng hoá cho xu t kh u; vì thi u hi u bi t, thi u tuân th quy lu t t nhiên c a di n bi n lũ, nên ki m soát lũ có ph n thái quá nhi u công trình ép lũ và c n tr dòng ch y c a lũ làm cho lũ nghiêm tr ng hơn, gây thi t h i nhi u hơn trong nh ng tr n lũ l n. Công b ng mà nói, h th ng công trình ngăn lũ tràn qua biên gi i vào T giác Long Xuyên và thoát lũ v v nh Thái Lan có th có nh ng ñi u ch nh nh t ñ nh, nhưng v cơ b n là ñúng, có tác d ng tích c c, thi t th c, ñã ñư c ki m ch ng qua tr n lũ năm 2000. Do ñó c n t p trung ñ u tư hoàn t t nhanh các h ng m c công trình còn l i ñ phát huy tác d ng t t hơn cho các tr n lũ l n ti p theo. ð c bi t, m t h th ng công trình ch c năng như v y ngăn lũ tràn qua biên gi i và thoát lũ cho vùng ð ng Tháp Mư i trên th c t v n còn là bài toán chưa gi i. Cũng nh có nh ng gi i pháp thu l i mà ð ng b ng sông C u Long ñã có ñi u ki n ñ chuy n ñ i m nh cơ c u s n xu t nông nghi p. Hi n nay hai v lúa: ðông Xuân và Hè Thu ñang là b ph n ch l c c a s n xu t lúa g o vùng lũ trên n n ñ t phèn v n r t khó tính. V ðông Xuân là v ăn ch c có năng su t, ch t lư ng và hi u qu nh t nên n ñ nh di n tích. V Hè Thu thi u v ng ch c hơn so v i v ðông Xuân, nh t là v Hè Thu trên nh ng chân ru ng lũ v s m và ng p sâu, r t b p bênh, nên thu h p. ð phù h p v i ñi u ki n sinh thái và có ñi u ki n thâm Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG canh, thay vào ñó b ng cây tr ng, v t nuôi khác, như nuôi cá, tôm trong h th ng canh tác lúa - cá ho c tôm. Nh ng mô hình: nh I.25. C n cát Ninh Thu n Lúa + cá; lúa + tôm nư c ng t; lúa + tôm nư c l ñang phát tri n r t nhanh, h a h n nhi u tri n v ng. Còn nh ng vùng ng p sâu, không thích h p v i cây lúa hi n ñang ñư c tr d n ñ t ñai cho cây tràm (Melaleuca) k t h p v i th y s n t nhiên và d tr ñi u ti t nư c. vùng ng p nông thích h p v i cây ăn trái, cây công nghi p, ngư i nông dân trong cơ ch th trư ng ñã và ñang th m d n câu châm ngôn: "Nh t canh trì, nhì canh viên, ba canh ñi n", xây d ng h th ng b bao kiên c ch ng lũ tri t ñ b o v vư n cây và nuôi tôm, cá. Cây ăn trái có giá tr khai thác tài nguyên ñ t cao, n u k t h p v i thu s n trong vư n cây thì hi u qu kinh t còn cao hơn nhi u so v i tr ng lúa. ð t cát ven bi n Nhóm ñ t cát có ñ t c n cát tr ng và vàng, vàng, ñ t c n cát ñ . Nh ng c n cát này thư ng r t cao, có màu tr ng ho c vàng. Thư ng t o nên hai sư n d c, sư n d c ñ ng quay v phía ñ t li n, sư n d c tho i quay ra bi n. Nên tr ng cây ch n gió (phi lao, keo lá tràm,...) ngăn c n s di ñ ng c a các c n cát (Khung I.19). Khung I.19. V N S NG ðƯ C V I CÁT DI ð NG XU ðĂNG S l n chi m cát trong các làng m c và ñ ng ru ng do th nh hành gió tây, m t s trang tr i trù phú d c theo b sông ñã d n b chôn vùi b i cát bay, làm hư h i mùa màng và máy móc. Nh ng gi ng ñào, kênh mương ñ u b l p ñ y và nhà c a b chôn vùi. K sinh nhai h n ch và ngư i dân bu c ph i di cư vì s gi m sút l p ph th c v t do ch t cây, chăn th quá m c và áp l c dân s ñ n ñ t ñai. Hành ñ ng: "Cái khó ló cái khôn", ngư i dân ñã hành ñ ng m t cách khôn khéo là xây d ng h th ng b o v b ng vi c tr ng hàng ñôi, hàng ba các băng cây ñương (Psidium cattlêiamm), b ch ñàn và keo d u ñ ch n gió cho các nông tr i và ñư c c ng ñ ng hư ng ng m nh m . Nh ng ho t ñ ng b tr khác g m chương trình ho t ñ ng c a ph n ñ tăng ho t ñ ng thu nh p; chương trình phát tri n nâng cao nh n th c và tinh th n t c u mình; các ho t ñ ng nghiên c u ñ tuy n ch n nh ng cây tr ng thích h p cho các băng ch n. K v di lý t qu : C ng ñ ng ho t ñ ng có hi u qu d a trên h th ng ki m soát xói mòn gió ñư c xác l p i s nh t trí cao, ñ t nông nghi p ñư c c i t o, năng su t lúa mì tăng 50 - 100%, ngăn ch n s cư c a hàng ngàn ngư i. Tăng cư ng năng l c và c ng ñ ng t tin, s n sàng ki m soát và qu n môi trư ng cho m t phương th c làm ăn b n v ng. Ngu n: John Bets, 1995 Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG ðây là vùng cát l n nh t ñang ñư c b i ñ p hàng năm do gió và sóng bi n vun lên. T t c các vùng cát ñ u cao hơn ñ ng ru ng t 3 - 6m, có nơi ñ n 15m, n m xen k v i ñ ng ru ng. Do ñó, khi có mưa to gió l n cát d dàng tràn xu ng, l p ñ y nhà c a, ru ng vư n c a nhân dân. Vùng cát ven bi n ñang ti p t c m r ng do các hi n tư ng: cát bay, cát ch y và cát nh y. C ba d ng di chuy n cát này làm cho m t ñ t luôn luôn b xáo tr n, trung bình t i ñ sâu 35cm, cây tr ng b vùi l p, không s ng ñư c trên cát. Do ñó, mu n c i t o vùng ñ t cát thành ñ t tr ng tr t ñư c ph i có ba y u t : cát ph i n ñ nh không b xáo tr n; cát có ñ m thích h p và cát ph i có lư ng dinh dư ng nh t ñ nh. B i v y, c n ph i h p ñ ng b ba gi i pháp sau: bi n pháp thu l i, bi n pháp lâm nghi p và bi n pháp nông nghi p (Hình I.6). Hình I.6. Bi n pháp c i t o ñ t cát Di n tích ñ t cát bi n chưa ñư c s d ng còn r t l n, lâu ñã bi t l a ch n nh ng lo i cây tr ng thích ng v i vùng ñ t kho ng 30 - 40%, nhân dân ta t này, bao g m: - Cây l y g và cây ăn qu : phi lao là lo i cây có tính ch ng ch u cao, có th phát tri n ngay nh ng vùng có ñ n cát di ñ ng ñ ch ng cát bay và cũng có tác d ng gi cát l i khi cát theo sóng tràn vào b . Không ph i là cây h ñ u nhưng phi lao có th c ñ nh 58,5kg ñ m/ha.năm t khí tr i vì r c a chúng có n t s n. Thư ng phi lao ñư c tr ng xen v i các lo i cây thân g khác như b ch ñàn, xoan, cây bông gòn, và các lo i cây th p như d a d i, c hương bài (c Vetive),... các lo i cây có c như khoai lang, s n,... Qu ng Bình là nơi n n cát di ñ ng x y ra m nh nh t. T lâu, nơi này ñã có lâm trư ng chuyên tr ng r ng phi lao ch ng cát di ñ ng. Vùng này cũng có th tr ng các lo i cây ăn qu như ñào l n h t (cây ñi u), xoài, d a và các lo i cây ăn qu khác như mít, h ng, na, cam, chanh, nhãn,... - Các lo i cây tr ng ng n ngày: l c, v ng, kê, các lo i cây hoa màu ng n ngày (khoai lang, s n, ngô, thu c lá, ñ u xanh, khoai tây), các lo i rau, dưa h u,... nh I.26. Nuôi tôm trên cát Ninh Th ân Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG G n ñây, vi c nuôi tôm sú trên bãi cát ven bi n các t nh Nam Trung B ñã và ñang phát tri n m nh. Ví d , Ninh Thu n năm 2000 có 5ha nuôi tôm trên cát v i s n lư ng 15 t n tôm thì năm 2001 ñã tăng lên 120ha v i s n lư ng là 500 t n. ð n h t năm 2003 di n tích nuôi tôm 12 t nh ven bi n mi n Trung ñã tăng lên 1.072ha v i s n lư ng 4.709 t n. Tuy nhiên, do không có quy ho ch, và k thu t nuôi, nên nhi u v n ñ môi trư ng n y sinh như di n tích r ng phòng h ven bi n gi m sút, m n hóa và suy gi m, ô nhi m nư c ng m ng t. KHAI THÁC KHOÁNG S N VÀ TÀI NGUYÊN ð T M t ñ t b t n thương Khai thác khoáng s n là quá trình con ngư i b ng phương pháp khai thác l thiên ho c h m lò ñưa khoáng s n t lòng ñ t ph c v phát tri n kinh t - xã h i. Các hình th c khai thác bao g m: khai thác th công, khai thác quy mô nh và khai thác quy mô v a. Quá trình khai thác khoáng s n thư ng qua ba bư c: m c a m , khai thác và ñóng c a m . Như v y, t t c các công ño n khai thác ñ u tác ñ ng ñ n tài nguyên và môi trư ng ñ t. Trong quá trình khai thác b ng cơ gi i ho c th công ñòi h i các thi t b cho h m lò, cho sàng tuy n, xăng d u cho các ñ u máy ñiêden, toa goòng, các lo i xe v n t i, các lo i máy g t hay hoá ch t,... ñ u có tác ñ ng ñ n môi trư ng ñ t Hơn n a, công ngh khai thác hi n nay chưa h p lý, ñ c bi t các m kim lo i và các khu m ñang khai thác h u h t n m vùng núi và trung du. Vì v y, vi c khai thác khoáng s n trư c h t tác ñ ng ñ n r ng và ñ t r ng xung quanh vùng m . Các bi u hi n suy thoái môi trư ng th hi n các m t sau ñây: Gi m di n tích ñ t r ng, gia tăng suy thoái ñ t Khai thác khoáng s n ñã làm thu h p ñáng k di n tích ñ t nông lâm nghi p và nh hư ng ñ n s n xu t như: chi m d ng ñ t nông, lâm nghi p ñ làm khai trư ng (B ng I.11), bãi th i, th i các ch t th i r n như cát, ñá, s i, bùn ra ñ t nông nghi p, th i nư c t các h tuy n làm ô nhi m ñ t nông nghi p và gi m sút năng su t cây tr ng (B ng I.12). Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG B ng I.11. Di n tích r ng và ñ t r ng b thu h p, thoái hoá m ts m Ngu n: Nguy n ð c Quý, T p chí Ho t ñ ng Khoa h c, s 4, 1996 B ng I.12. M c ñ ô nhi m ñ t nông nghi p do khai thác m Ngu n: Nguy n ð c Quý, T p chí Ho t ñ ng Khoa h c, s 4, 1996 Hi n nay trong khu v c Hòn Gai -C m Ph có kho ng 30 m than l n nh ñang ho t ñ ng, bình quân kho ng 2.000ha, có 1 m v i t ng di n tích là 175km2, chi m 28,7% t ng di n tích ñ t t nhiên c a thành ph H Long và th xã C m Ph . Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Hòn Gai, Nam ñư ng 18A (C m Ph ) trong giai ño n 1970 - 1997, các ho t ñ ng khai thác than ñã làm m t kho ng 2.900ha (trung bình m i năm m t 100 - 110ha) ñ t r ng các lo i, trong ñó kho ng 2.000ha b m t do m v a, ñ ñ t ñá th i. ð che ph r ng t nhiên t 33,7% năm 1970 gi m xu ng 6,7% (1985) và 4,7% (1997) (B ng I.13). B ng I.13. Bi n ñ ng ñ che ph r ng khu v c Hòn Gai - C m Ph Ngu n: Tr n Yêm, Lu n án Ti n sĩ, 2000 T i khu v c C m Ph , trư c năm 1975 vi c khai trư ng ñư c m r ng ch y u v phía tây - nam (kho ng 100ha) và phía tây (25ha). Sau 1975 vi c khai trư ng và bãi th i phát tri n v phía b c kho ng 435ha, phía tây - b c 265ha và phía ñông 75ha (B ng I.14). B ng I.14. Di n tích khai trư ng, bãi th i và di n tích ñ ðơn v : ha th i ra bi n vùng C m Ph Ngu n: Nguy n ð ch Dĩ, 2003 Do ñ c thù c a khai thác m là m t ho t ñ ng công nghi p không gi ng các ho t ñ ng công nghi p khác v nhi u m t, như ph i di d i m t kh i lư ng l n ñ t ñá ra kh i lòng ñ t t o nên m t kho ng tr ng r t l n và r t sâu. M t kh i lư ng l n ch t th i r n ñư c hình thành do nh ng v t li u có ích thư ng ch chi m m t ph n nh c a kh i lư ng qu ng ñư c khai thác, d n ñ n nhi u khi kh i lư ng ñ t ñá th i vư t kh i lư ng qu ng n m trong lòng ñ t. Quá trình b c xúc, tuy n r a qu ng, làm ñ t tơi x p t o ñi u ki n thu n l i cho phong hoá và hoá tách các khoáng v t kim lo i ch a trong ñó. Vì v y, có nh hư ng l n ñ n môi trư ng, không ch khi cơ s ñang ho t ñ ng mà còn ti p di n v lâu dài sau khi cơ s ng ng ho t ñ ng. Môi trư ng ch u nh hư ng l n nh t trong khu m moong khai thác là ch t th i r n, không s d ng ñư c cho các m c ñích khác, ñã t o nên trên b m t ñ a hình m p mô, xen k gi a các h sâu và các ñ ng ñ t ñá. ð c bi t nh ng khu v c khai thác "th ph ", tình hình còn khó khăn hơn nhi u. M t s di n tích ñ t xung quanh các bãi th i qu ng có th b b i l p do s t l , xói mòn c a ñ t ñá t các bãi th i, gây thoái hoá l p ñ t m t. Các c n ñ ng cu i, ñá th i trong quá trình khai thác vàng trên lòng sông ngăn c n, thay ñ i dòng ch y gây s xói l ñ t b sông, ñê ñi u, gây úng l t c c b . Vi c ñ b ñ t ñá th i t o ti n ñ cho mưa lũ b i l p các sông su i, các thung lũng và ñ ng ru ng phía chân bãi th i và các khu v c lân c n. Quá trình san l p m t b ng, xây d ng nhà t m ho c th công, ho c cơ gi i ñ u gây ti ng n, gây b i làm ô nhi m môi trư ng không khí, ô nhi m ngu n nư c cũng như làm ñ o l n môi trư ng ñ t t o nên m t vùng "ñ t mư n". Vùng "ñ t mư n" khi có mưa l n thư ng gây ra các dòng bùn di chuy n xu ng vùng th p, vùng ñ t canh tác, gây tác h i t i hoa màu, ru ng vư n, nhà c a, vào mùa mưa lũ thư ng gây ra lũ bùn ñá, gây thi t h i t i môi trư ng kinh t và môi trư ng xã h i. Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Vi c d n m t b ng xây d ng cơ s h t ng ph c v vi c m m cũng làm cho qu ñ t nông lâm nghi p b m t, ho c thay ñ i ñ a hình. Cho ñ n nay vi c gi i quy t các h u qu v môi trư ng m t cách ch ñ ng ñ i v i các m ñã ng ng và s p ng ng khai thác còn nhi u b t c p vì trư c ñây v n ñ b o v và hoàn ph c môi trư ng trong quá trình phát tri n khoáng s n (t khi m m ñ n khi ng ng khai thác) chưa ñư c ñ t ra m t cách ñúng m c trong các phương án khai thác m . G n ñây b t ñ u có m t s m ñã ng ng khai thác thì ngoài vi c san g t m t cách tương ñ i m t s di n tích m có th san g t ñư c, các di n tích còn l i h u như ñ nguyên hi n trư ng, chưa có phương án s d ng ñ t ñai có hi u qu v kinh t và môi trư ng. Các h B u Long, Ki n Khê và s p t i là các m Ga Loi (Hu ), Long Th ,... ñư c thành t o do k t qu t t y u c a vi c ñào sâu moong khai thác so v i b m t chung c a ñ a hình. Trư c m t, s t n t i c a các h ch a nư c này th hi n s thay ñ i theo xu hư ng tích c c v môi trư ng c nh quan và ñi u ki n vi khí h u khu v c. CÁC BI N PHÁP S D NG H P LÝ ð T ðAI Tìm l i chi c áo khoác cho ñ t Trong t nhiên ñ t ñai, con ngư i và th gi i sinh v t ñ u s ng d a vào nhau. R ng nuôi ñ t và nư c, ñ t và nư c nuôi cây và con, cây và con nuôi ngư i và nhi u sinh v t khác. M t khác, nhu c u s ng trong môi trư ng lành m nh d ch u c a t nhiên tr nên b c thi t, nh t là khí h u nhi t ñ i m nư c ta. Nguy n v ng này cô ñ ng trong quan ñi m "Thiên nhân h p nh t" mà Kh ng T ñã phát bi u trư c ñây và nư c ta Bác H luôn luôn khuyên dân th c hi n, chú tr ng c 2 thành t sinh thái: tr ng cây và tr ng ngư i. Rõ ràng, gi a r ng và ñ t luôn có m i quan h khăng khít, còn r ng là còn ñ t, màu xanh c a c cây thì ñó có s s ng và màu xanh c a hy v ng. ñâu trên ñ t có vùng ñ i núi, các ñ t phát tri n dư i th m r ng cao l n, cho dù là r ng th sinh hay nguyên sinh, ñ u ch a lư ng h u cơ cao t ng m t. Lư ng h u cơ tuy gi m d n theo chi u sâu, nhưng nó làm cho ñ t tơi x p, có k t c u viên, r cây l i càng ăn sâu hơn, t ng ñ t dày hơn. N u không ñ t nương thì lư ng h u cơ thu ñư c bình quân trên 1ha là 20 t n v i lư ng ñ m kho ng 40 - 60kg; lư ng kali 30 - 50kg. Sau khi ñ t thì h u cơ cháy g n h t, ñ m còn l i kho ng 10kg, ch có kali ñư c chuy n hoá thành khoáng dư i d ng tro nên m t không ñáng k . M t v n ñ khác c n ph i nh n m nh là khi ñ t m t "chi c áo khoác", thư ng th y trên nh ng ñ t tr ng ñ i núi tr c, nhi t ñ m t ñ t tăng lên thì quá trình phân gi i và khoáng hoá ch t h u cơ l i càng x y ra nhanh chóng (B ng I.15). B ng I.15. Các y u t b tác ñ ng khi phát, ñ t r ng làm nương r y Ngu n: Nguy n T Siêm, 1999 Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Do ñó, vi c tr l i “chi c áo khoác” cho ñ t là m t gi i pháp tiên quy t cho m t n n nông nghi p b n v ng trên ñ t d c (Khung I.20). Nh ng bi n pháp ñó là: - T o ra nh ng h th ng thích h p cho t ng lo i ñ t nh ng ñi u ki n t nhiên khác nhau: luân canh, xen canh, ñ c bi t chú ý ñ n t p ñoàn cây b ñ u ñ ch ng xói mòn và c i thi n ñ phì nhiêu ñ t. - Tr ng cây ng n ngày ph i k t h p v i cây dài ngày, n u có th theo phương th c nông, lâm nghi p k t h p. Khung I.20. CÁC H TH NG S N XU T B N V NG TRÊN ð T D C S n xu t + B o t n = B n v ng B o t n ñ t ñư c hi u là: B o t n ñ t = Ki m soát xói mòn + Duy trì ñ phì nhiêu Ngu n: Phương trình s d ng ñ t b n v ng (Young, 1989) khu v c mi n núi, chúng ta ñã có c t p ñoàn cây phân xanh như c t khí, keo d u,... ñư c tr ng theo băng, v a có tác d ng ch ng xói mòn, v a là ngu n dinh dư ng quý giá cung c p cho ñ t d ng h u cơ nhi u ưu vi t so v i phân khoáng (B ng I.15). Nh ng b c tranh ñ p như v y trong nông nghi p hi n nay không còn n a, hi u qu nhanh hơn, ti n l i hơn. ðây th c s là m t xu th không lành m nh bèo hoa dâu c l ng l m t ñi, còn cây làm phân xanh thì ph i là lo i cây có kh năng cho nhi u m c ñích cùng m t lúc. Thay vào ñó là các lo i phân khoáng cho trong nông nghi p, s c n thi t ph i tìm ra thang thu c hi u nghi m ñ ch a tr căn b nh này. S c m nh c a con ngư i và ánh sáng c a khoa h c (ña d ng và th ng nh t) Thiên nhiên ch a ñ y nh ng bí n, r t kh t khe nhưng cũng r t hào phóng. T bao ñ i nay, trong s d ng ñ t, ông cha ta ñã tích lu ñư c nhi u kinh nghi m, ñúc k t l i thành nh ng câu ng ngôn, truy n t ñ i này qua ñ i khác như: "ñ t nào cây y", "khoai ñ t l , m ñ t quen"... Hi n nay, nh ng kinh nghi m này ñã ñư c ánh sáng c a khoa h c và công ngh làm sáng t (Hình I.7). S hoà quy n gi a nh ng kinh nghi m truy n th ng v i khoa h c, công ngh hi n ñ i ñã t o ra nh ng giá tr m i trong s d ng ñ t. Th t v y, nói t i s d ng ñ t h p lý, nh t thi t ph i ñi ñôi v i b o v và b i dư ng ñ t, song mu n b o v ñ t m t cách cơ b n không th ch áp d ng m t bi n pháp duy nh t. N u ch áp d ng bi n pháp ñơn ñ c, thi u tính t ng h p thì bi n pháp ñó s mang l i hi u qu th p và không ít trư ng h p m t s m t y u c a bi n pháp ñó s nhanh chóng b c l và ngay t c kh c b các m c tiêu chung ph ñ nh. Hãy l y m t ví d : n u ch áp d ng bi n pháp công trình như làm ru ng b c thang mà không tr ng cây b ñ u, cây phân xanh thì cũng không th làm cho ñ t màu m , không nâng cao và n ñ nh ñư c năng su t cây tr ng và vô hình trung b quên m t l c lư ng b o v ñ t v ng ch c, b quên nh ng "nhà máy s n xu t phân bón kh ng l ", b quên nh ng v t li u c i t o lý tính ñ t,... mà t t c nh ng v t li u ñó l i do thiên nhiên ban t ng cho chúng ta, thông qua con ñư ng quang h p, con ñư ng ñ ng hoá ñ m t khí tr i. M t khác, khi nói t i khai thác ti m năng c a ñ t ñai, c a thiên nhiên ta thư ng s d ng bi n pháp sinh h c nh m tăng hàm lư ng h u cơ cho ñ t, ti n t i cân b ng v t ch t, song n u không s d ng m t lư ng phân bón hoá h c giai ño n ñ u, ñ cây phân xanh m c kho , phát tán m nh thì làm sao t o ra lư ng ch t xanh ñáng k ñ thúc ñ y nhanh quá trình cân b ng y. Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Hi n nay, dư i ánh sáng c a khoa h c và công ngh ngư i ta th y r ng, trong các h th ng s d ng ñ t tính ña d ng sinh h c bao g m: ña d ng v ngu n gen, ña d ng loài và ña d ng h sinh thái có ý nghĩa c c kỳ quan tr ng cho m t n n nông nghi p b n v ng. Nh ng lo i hình canh tác như: nông, lâm nghi p k t h p; vư n - ao chu ng (VAC); canh tác nông nghi p b n v ng trên ñ t d c (SALT); vư n r ng, làng sinh thái (Khung I.21)... tuy không xa l ñ i v i cha ông chúng ta trong n n nông nghi p sinh thái trư c ñây, nhưng ñã b lãng quên trong các h th ng s d ng ñ t g n v i cơ ch th trư ng, thì g n ñây l i tr nên thân quen ñ i v i ñông ñ o bà con nông dân m i mi n c a ñ t nư c. T t c các lo i hình s n xu t này tuy có khác nhau v h p ph n, nhưng có cái chung là l y ña d ng sinh h c và c u trúc nông, lâm k t h p làm nòng c t. V y nông, lâm k t h p là gì? Khung I.21. LÀNG SINH THÁI - NƠI G N K T C NG ð NG V I MÔI TRƯ NG Cu c s ng c a ngư i dân nh ng vùng "ñ t có v n ñ " vô cùng kh n khó, cái nghèo, cái ñói luôn vây quanh h . ð ng trư c tình hình ñó, vi c t o d ng các "làng sinh thái" là bi n pháp h u hi u ñ n ñ nh cu c s ng và có m t môi trư ng b n v ng. Làng kinh t sinh thái ñư c xác ñ nh theo công th c: ð c trưng sinh thái + Ki n th c b n ñ a + Ki n th c khoa h c = Mô hình làng kinh t sinh thái. ðó là làng sinh thái H p Nh t, xã Ba Vì, Hà Tây trên vùng ñ t d c v i ngư i Dao xu ng núi ñ nh canh. Trư c ñây, do hoàn toàn ph thu c vào thiên nhiên nên cu c s ng c a ñ ng bào Dao r t th p. T khi xu ng núi (1993) xây d ng "làng sinh thái" ñ n nay, b m t c thay ñ i. M t màu xanh mát m t c a ru ng b c thang, c a nh ng vư nh ng ñ i tr c nh c nh i. Cái nghèo, cái ñói ñã d n ñi vào dĩ vãng ñ m no hơn, cơ s h t ng phát tri n, trình ñ hi u bi t c a bà con ñư v t ch t và tinh th n. Ngu n: Minh Vi n, Nh ng bài vi t hay v môi trư ng, 2002 Nông, lâm k t h p là tên g i c a các h th ng s d ng ñ t mà trong ñó, vi c gieo tr ng và qu n lý có suy nghĩ và khôn khéo nh ng cây tr ng lâu năm (cây r ng, cây công nghi p dài ngày, cây ăn qu ) trong s ph i h p hài hoà, h p lý v i nh ng cây tr ng nông nghi p ng n ngày, v i gia súc, theo th i gian và không gian ñ t o ra h th ng b n v ng v m t tài nguyên - sinh thái; kinh t xã h i và môi trư ng (Hình I.7). Như v y, nông, lâm k t h p là m t phương th c ti p c n ñ s d ng ñ t b n v ng. Nó r t phù h p v i vi c qu n lý ñ t ñai vùng ñ i núi, v n có nhi u các y u t gi i h n cho canh tác (Khung I.22). a H p Nh t ñã t ng bư c n cây ăn trái ñã d n che ph thay vào ñó là m t cu c s ng c nâng cao, thay ñ i c v Khung I.22. VAI TRÒ C A NÔNG, LÂM K T H P TRONG C I THI N VÀ DUY TRÌ ð NHIÊU ð T PHÌ • S k t h p cây dài ngày, cây ng n ngày, trong ñó có các cây b ñ u làm tăng ch t h u cơ và ñ m cho ñ t. • Các ch t dinh dư ng t ng ñ t sâu, ñư c cây dài ngày hút thu và bi n ñ i chúng t ng ñ t m t thông qua ph n rơi r ng, c t t a, tàn tích r , hình thành chu trình dinh dư ng, nuôi cây ng n ngày. • Cung c p ñ ng b và t ng h p các ch t dinh dư ng cho cây tr ng, thông qua kh năng công phá m nh các ch t khoáng b i các cây dài ngày. • Cây dài ngày cùng cây ng n ngày t o ñ che ph ñ t, gi m l c ñ p c a h t mưa phá v c u trúc ñ t, có tác d ng ch ng xói mòn và r a trôi do dòng ch y b m t. • Các h th ng nông, lâm k t h p vùng sâu, vùng xa, nơi có nhi u dân t c thi u s sinh s ng, góp ph n nâng cao thu nh p, n ñ nh ñ i s ng, gi m áp l c vào r ng do du canh, Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG du cư. • H n ch ñáng k s phá ho i c a sâu h i do vi c tr ng xen nhi u loài cây, t o tính ña d ng sinh h c cao, do ñó các s n ph m nông nghi p an toàn và không gây ô nhi m môi trư ng. Ngu n: FAO, Qu n lý tài nguyên ñ t d c ðông Nam châu Á, 1995 Trong quá kh cha ông chúng ta cũng ñã th c hi n nhi u lo i hình s n xu t, mang ñ m ñà màu s c sinh thái, ñó là "vư n trên ao dư i", "vư n trư c ao sau" và ngày nay khoa h c ñã hình tư ng hoá thành lo i hình s d ng ñ t vư n - ao - chu ng (VAC), ho c RVAC, ch m t h th ng canh tác g m: r ng - vư n - ao - chu ng, mà trong ñó có s k t h p ch t ch gi a ho t ñ ng làm vư n, nuôi cá và chăn nuôi gia súc, gia c m (Hình I.8). VAC là m t h sinh thái khép kín, có kh năng quay vòng v t ch t nhanh, t o ra m i quan h khăng khít, qua l i gi a các thành ph n (Hình I.9). Vi n Dinh dư ng ñã ñi u tra và so sánh hai nhóm h , có làm và không làm VAC ñ th y rõ tác d ng tích c c c a lo i hình s n xu t này (B ng I.17). B ng I.16. Các ñ c trưng c a phân khoáng và các ngu n dinh dư ng h u cơ Ngu n: FAO, Qu n lý tài nguyên ñ t d c B ng I.17. So sánh 2 nhóm h ðông Nam châu Á, 1995 có VAC và không có VAC Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Ngu n: Vi n Dinh Dư ng, 1998 * Tiêu th so v i s n xu t Nh ng năm g n ñây, nhi u t ch c phi chính ph ho t ñ ng t i Vi t Nam ñã và ñang khuy n cáo các mô hình canh tác nông nghi p b n v ng trên ñ t d c, g i t t là mô hình SALT, mà c t lõi là phương th c nông, lâm k t h p, bao g m: - Ph n c ng g m lâm ph n trên ñ nh v i nh ng cây r ng, cây ăn qu ho c các cây tr ng dài ngày khác và nh ng băng kép cây b ñ u ña m c ñích (cây keo ñ u, cây ñ u công, cây c t khí,...) tr ng theo ñư ng ñ ng m c ñ làm phân xanh, th c ăn gia súc, ch ng xói mòn, gi m, (B ng I.16), t o ñi u ki n sinh thái hài hoà và gi m sâu h i (Khung I.23). Khung I.23. CÁC CH C NĂNG LÝ SINH C A BĂNG CÂY S NG - Gi m chi u dài sư n d c; gi m t c ñ dòng ch y và kéo dài th i gian ñ nư c th m l c. - Gi m xói mòn ñ t và r a trôi b m t. - T o ñi u ki n ñ l ng ñ ng các s n ph m xói mòn, gi l i các ch t dinh dư ng và ki n t o b c thang d n. Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG - Duy trì, t o m i và tăng ñ phì nhiêu ñ t do các băng cây s ng h ñ u c ñ nh nitơ t - Cho phép gieo tr ng và canh tác n ñ nh trên ñ t d c. - Băng cây s ng ñem l i nhi u l i ích: qu và h t, th c ăn gia súc, phân xanh, c i ñun, ti n m t và c i t o ñ t. Ngu n: Alan G.Brown, 1997 - Ph n m m bao g m nh ng cây lương th c, th c ph m ng n ngày khác nhau, tuỳ theo s thích c a nông h , ñư c tr ng vào ph n ñ t n m xen k gi a các băng kép cây b ñ u (Hình I.10). Nh ng lo i hình này hi n ñang ñư c phát tri n m nh m c nư c và h a h n nhi u k t qu t t ñ p (Khung I.24). Khung I.24. SALT SALT - m t lo i hình nông nghi p tái sinh trên ñ t d c. Nông nghi p tái sinh trên ñ t d c là m t th c ti n nh m c i thi n ngu n tài nguyên ñ t d c ñ tăng s c s n xu t c a ñ t và sinh l i nhi u hơn. ð c trưng n i b t c a nó là xúc ti n vi c s d ng các ngu n tài nguyên d i dào, s n có ñ a phương và gi m thi u ñ u tư t bên ngoài. Ngu n: Harold R. Watson, 1994 nhi u vùng núi và trung du kh p trong khí tr i. Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG Nhà nư c và nhân dân cùng làm b t c qu c gia nào thì ñ t ñai luôn là nh ng v n ñ xã h i b c xúc nh t. Nh n rõ ñư c t m quan tr ng c a v n ñ này, ð ng và Nhà nư c ta ñã t p trung tháo g nh ng khó khăn, mà bư c ñ t phá ñ u tiên là "Lu t ð t ñai" ñã ñư c Qu c h i thông qua năm 1993, s a ñ i năm 1998; năm 2000 và năm 2003 l i ñưa ra l y ý ki n r ng kh p c a toàn dân, và s a ñ i trong kỳ h p Qu c h i vào tháng 10 năm 2003. ði u ñó ch ng t , v n ñ ñ t ñai là m t v n ñ xã h i nóng b ng. Bên c nh ñó, nhi u b lu t liên quan khác cũng ñã ñư c ban hành, ví d , Lu t B o v và phát tri n r ng (1991); Lu t B o v môi trư ng (1994),... ð c bi t ngay sau chi n tranh ch ng M k t thúc, Th tư ng Chính ph ñã ban hành Quy t ñ nh s 278, ngày 11-7-1975 v tiêu chu n s d ng ñ t d c (B ng I.18). B ng I.18. Tiêu chu n s ngày 11-7-1975 d ng ñ t theo Quy t ñ nh s 278 c a Th tương Chính ph , S li u b ng I.17 cho th y, nhóm A làm VAC mang tính ch t s n xu t hàng hóa, ngoài vi c tiêu th trong gia ñình còn thu thêm ti m m t g p 2 l n so v i nhóm B, s n xu t ch y u ñ t cung t c p. ð t o cho ngư i dân ñ a phương có ñi u ki n tham gia ngh r ng, năm 1968, Ban Bí thư Trung ương ð ng ra Ch th s 18/CT/TW v i n i dung: "Nhà nư c c n giao cho h p tác xã m t s ñ t hoang ho c r ng cây ñ h p tác xã kinh doanh ngh r ng, h p tác xã ñư c hư ng l i tuỳ theo công s c b ra". Th c hi n ch th nói trên, ñã có g n 4.000 h p tác xã nông nghi p ñư c giao 2,5 tri u ha ñ t lâm nghi p, trong ñó có 1,25 tri u ha r ng t nhiên. Cùng v i chính sách "khoán 100"; chính sách "khoán 10" trong th p niên nh ng năm 80 c a th k trư c, l n ñ u tiên Chính ph ban hành Quy t ñ nh 184/HðBT(1982) cho phép giao ñ t r ng cho h nông dân làm vư n r ng, v i h n m c 1ha/h . Th c hi n quy t ñ nh này ñã có g n 350.000 h nông dân kh p trong c nư c ñư c giao ñ t. H u h t di n tích ñ t giao cho các h , ch sau vài năm r ng ñã ñư c tr ng ho c khoanh nuôi tái sinh t nhiên thành nh ng vư n r ng xanh t t. Tuy nhiên, vi c giao ñ t ch ñư c th c hi n r ng kh p và bài b n k t sau khi có Lu t ð t ñai và Ngh ñ nh 02/CP (1994) v vi c giao ñ t nông lâm nghi p cho các t ch c, h gia ñình, cá nhân s d ng n ñ nh lâu dài v i h n ñ nh 50 năm cho ñ t lâm nghi p và 20 năm cho ñ t nông nghi p. ð n nay, 100% ñ t nông nghi p ñã ñư c giao và ph n l n ñ t lâm nghi p cũng ñã có ch . Có th nói, chính sách giao ñ t, giao r ng c a ð ng và Nhà nư c ta là "ñòn b y" và là" bà ñ " cho m i thành công c a nư c ta Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG trong lĩnh v c s d ng hi u qu và qu n lý b n v ng tài nguyên ñ t, t m t nư c ph i nh p kh u lương th c 500 - 800 nghìn t n m i năm thành m t nư c s n xu t ñ lương th c, ñáp ng nhu c u trong nư c, có d tr và m i năm xu t kh u 3 - 4 tri u t n, ñưa s h nghèo t 30% (1998) xu ng 14,3% (2003); t ch có 13,3 tri u ha ñ t tr ng ñ i tr c v i m t ñ che ph tương ng là 28% năm 1998, ñ n 2003 gi m còn 7,7 tri u ha và m t ñ che ph là 35,8%. Hi n nay, trong cơ ch th trư ng, và v i phương châm "ñ u tư, khai thác ñ t theo chi u sâu", "liên k t 4 nhà”: nhà nông, nhà qu n lý, nhà khoa h c, nhà doanh nghi p và phong trào 50 tri u ñ ng cho 1 ha khu v c ð ng b ng sông H ng, ch c ch n s có nh ng bư c ñ t phá m i trong vi c s d ng và qu n lý hi u qu tài nguyên ñ t, mà trư c h t ph i m nh d n chuy n ñ i cơ c u s n xu t nông nghi p, thay ñ i cơ c u di n tích gieo tr ng theo hư ng gi m di n tích cây lương th c, tăng di n tích các lo i cây th c ph m, cây công nghi p, cây ăn qu , chăn nuôi và nuôi tr ng thu s n có giá tr kinh t cao (Khung I.25). Hư ng s n xu t chuy n t th c t qu ng canh sang chuyên canh cao ñ ñáp ng yêu c u c a m t n n nông nghi p s n xu t hàng hoá. Cơ c u s n xu t nông nghi p ph i ña d ng hoá s n ph m, v a ñ m b o ñáp ng th trư ng và v a tham gia h i nh p có hi u qu vào n n kinh t toàn c u. Khung I.25. M I NĂM THU 40 TRI U ð NG T CHĂN NUÔI Bây gi ông Vàng Khua Pao b n Co Nghè B, xã Co M , huy n Thu n Châu n i lên là m t trong nh ng gia ñình ngư i Mông có m c thu nh p cao t chăn nuôi. V i ngu n nhân l c d i dào trong gia ñình, phát huy l i th các ñ ng c r ng l n, tươi t t vùng cao, ông Pao ñã ñ u tư nuôi 8 con bò, 9 con trâu và 10 con dê trên trang tr i có di n tích 40ha. ðàn gia súc nhà ông phát tri n r t nhanh, m i năm tr ti n bán trâu, bò nhà ông thu trên 18 tri u ñ ng, y là chưa k 2.000m2 ao th cá, g n 100 con gà v t và 6ha di n tích nương tr ng ngô lúa. T ng thu năm 2002 trên 40 tri u ñ ng lãi ròng t chăn nuôi. Năm 2003 gia ñình ph n ñ u thu 50 55 tri u ñ ng. Nh chuy n ñ i cơ c u cây tr ng v t nuôi ñúng hư ng, ñ i s ng gia ñình ông Pao ñã tr nên khá gi , mua s m nhi u ti n nghi sinh ho t ñ t ti n ph c v sinh ho t. Ngu n: T p chí Khuy n nông Sơn La, s 24, 6-2003 LÀM GÌ ð QU N LÝ B N V NG ð T ðAI? Nhìn chung, công tác qu n lý ñ t ñai còn r t y u kém, ñ t b l n chi m, khai thác b a bãi, khi c n thi t s d ng vào các m c ñích khác, Nhà nư c thu h i và ph i ñ n bù v i giá quá ñ t. Nhà nư c ph i chi m t kho n ti n r t l n ñ "mua l i ñ t c a chính mình". M t ngh ch lý n a là nhi u lo i ñ t phù sa màu m , ñư c quy ho ch ñ xây d ng các công trình, trong khi ñó l i r t t n kém ti n c a, s c l c và th i gian ñ c i t o ñ t x u mà trong nhi u trư ng h p không ñ t ñư c k t qu mong mu n. Do ñó: 1. C n có quy ho ch s d ng ñ t h p lý. Ngoài quy ho ch t ng th r t c n quy ho ch chi ti t có giá tr th c ti n cao ñ n c p xã, c n g n li n quy ho ch s d ng ñ t v i các ngành công nghi p và d ch v như du l ch, ch bi n nông s n, phát tri n ngành ngh th công mà th trư ng ñòi h i. 2. Th c hi n t t vi c giao ñ t, giao r ng cho các t ch c h gia ñình, cá nhân s d ng n ñ nh, lâu dài theo quy ho ch, k ho ch c a Nhà nư c. Xác ñ nh rõ, công khai và tăng quy n s d ng ñ t. ðây là khâu ñ t phá, là v n ñ trung tâm then ch t và cũng là bi n pháp v kinh t , qu n lý ñ b o v và s d ng có hi u qu ñ t ñai. Giao ñ t giao r ng c n k t h p ch t ch v i quy ho ch s d ng ñ t trong vùng, nh t là quy ho ch vùng nguyên li u cho công nghi p ch bi n sau thu ho ch. 3. Tăng cư ng qu n lý ñ t ñai v s lư ng và ch t lư ng, mà nòng c t là qu n lý t ng h p v i s liên k t c a nhi u ngành, nhi u lĩnh v c theo phương châm "ti t ki m ñ t", ñ c bi t ñ t cho xây d ng các công trình công c ng và nhà . Dành ñ t t t cho s n xu t nông nghi p lâu dài. 4. C n có các chương trình, d án nghiên c u và tri n khai v qu n lý, s d ng ñ t lâu dài, g n k t ch t ch v i các chương trình phát tri n kinh t - xã h i ph m vi vĩ mô (toàn qu c) và vi mô (t ng vùng ñ c thù). C n thi t có nh ng chương trình nghiên c u t ng h p dài h n v b o v và Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG nâng cao ñ phì nhiêu ñ t, k t h p gi a chuy n giao công ngh tiên ti n v i các tri th c b n ñ a, ñ m b o s d ng ñ t b n v ng, thích h p cho t ng vùng v i ñi u ki n khai thác khí h u và k thu t canh tác khác nhau. 5. C n phát tri n m nh th trư ng v quy n s d ng ñ t. ð ng th i tăng cư ng qu n lý th trư ng b t ñ ng s n. Nghiêm ch nh thi hành Lu t ð t ñai, k t h p v i các bi n pháp chính sách, nh m khuy n khích vi c qu n lý, s d ng ñ t ñúng m c ñích. Kiên quy t thu h i l i ñ t t các trư ng h p s d ng ñ t sai m c ñích. K T LU N G n 200 năm tăng dân s s nhân lo i. Th thành hi n th v trư c, nhà kinh t Thomas Malthus (1776-1883) ñã tiên ñoán r ng, t c ñ gia vư t quá t c ñ s n xu t lương th c, th c ph m và th m h a ñói khát s ñ n v i i gian qua ñi, dân s th gi i t 1 t nay ñã lên 6 t ngư i, l i tiên ñoán ñã không c, không m t th m h a nào có tính toàn c u như v y x y ra. Năm mươi năm v trư c, dân s Vi t Nam m i ch có 20 tri u. Dư i ách th ng tr ngo i bang, năm 1945 ñã có 2 tri u ngư i ð ng b ng B c B ch t ñói. Năm mươi năm sau, dân s ñã lên 80 tri u, nhưng ch t lư ng cu c s ng l i t t hơn: tu i th kéo dài, t l tr em ch t y u gi m, kh u ph n ăn nhi u calo hơn. ð ng b ng h t c nh "chiêm khê mùa th i", "s ng ngâm da, ch t ngâm xương". ð t phèn không còn là vùng hoang vu mà tr thành v a thóc. ð t b c màu không còn là cánh ñ ng "chó ch y thò ñuôi" mà lúa màu t t tươi trù phú như vùng phù sa ng t. Nư c bi n không còn là m i ñe do cho vùng ven bi n mà tr thành ngu n l i thu s n có giá tr ,... Mi n núi ñã ñư c tr l i màu xanh b ng vi c khoanh nuôi và tr ng m i 5 tri u ha r ng. Di n tích ñ t nương r y gi m, di n tích trang tr i cây hàng hoá lâu năm tăng. Rõ ràng, tuy còn nh ng y u kém trong qu n lý ñ t ñai nhưng ñ t ñã ñư c s d ng t t hơn, hi u qu hơn. ð t ñai là tài s n hàng ñ u c a m t qu c gia, ñó là tài s n c a chúng ta hôm nay và c a các th h mai sau. Không ñ cho ñ t thoái hoá! Hãy làm cho ñ t màu m hơn! TÀI LI U THAM KH O 1. B Nông nghi p và Phát tri n nông thôn: H i th o qu c gia v khuy n nông và khuy n lâm, Nxb. Nông nghi p, 1998. 2. 3. 4. 5. C c B o v Môi trư ng: Nh ng bài vi t hay v môi trư ng, 2002. ð tài Môi trư ng nông thôn Vi t Nam, mã s KS.08.06, 2004: Báo cáo T ng k t nhánh ñ tài t nh Ninh Thu n và t nh B c Giang. H i Khoa h c ð t Vi t Nam: ð t Vi t Nam, Nxb. Nông nghi p, 2000. H i Khoa h c ð t Vi t Nam: ð t Vi t Nam. B n chú gi i b n ñ t l 1/1.000.000, Nxb. Nông nghi p, 1996. 6. 7. Lê Văn Khoa và các tác gi : ð t và môi trư ng, Nxb. Giáo d c, 2000. mi n núi, Nxb. Giáo Lê Văn Khoa và các tác gi : Môi trư ng và phát tri n b n v ng d c, 1997. Lê Văn Khoa: Nông nghi p và môi trư ng, Nxb. Giáo d c, 2001. 8. 9. 10. 11. 12. 13. Lê Văn Khoa và các tác gi : Khoa h c và môi trư ng, Nxb. Giáo d c, 2002. Lê Văn Khoa: Sinh thái và môi trư ng ð t, Nxb. ð i h c qu c gia Hà N i, 2004. Niên giám Th ng kê năm 2002, Nxb. Th ng kê Hà N i, 2003. Siêm: Canh tác b o v ñ t d c Vi t Nam , Nxb. Nông Thái Phiên, Nguy n T nghi p, 1998. Nguy n T Siêm, Thái Phiên: ð t ñ i núi Vi t Nam - thoái hóa và ph c h i, Nxb. Nông nghi p, 1999. Convert to PDF by Outdoorwalker VI T NAM – MÔI TRƯ NG VÀ CU C S NG 14. 15. 16. Bùi Tâm Trung, Tr n H u Tâm: Vì nư c s ch cho c ng ñ ng, H i B o v Thiên nhiên và Môi trư ng Th ñô, 2003. y ban Khoa h c, Công ngh và Môi trư ng c a Qu c h i: H i th o vì s b n v ng c a Vi t Nam , 2003. phát tri n Vi n Nông hóa th như ng: Nh ng thông tin cơ b n v các lo i ñ t chính Vi t Nam, Nxb. Th gi i, 2001. 17. 18. 1976. Nguy n Vy: ð t nào cây y, Nxb. Khoa h c và K thu t, 1982. Nguy n Vy, ð ðình Thu n: Các lo i ñ t chính nư c ta, Nxb. Khoa h c và K thu t, 19. 20. Ellis S. and Mellor A: Soils and Environment. Routledge, London, 1995. Garon B R. Calvet R. Prost: Soils pollution, Processes and Dynamics. Springer, London, 1996. 21. 22. Productive use of saline land, ACIAR - Proceedings, No.42, Australia , 1991. E.K. Sadanandan Nambiar, Alan G.Brown: Management of soils, Nutrients and water in tropical Plantation Forest. Published by ACIAR, Australia, 1997. Convert to PDF by Outdoorwalker