px_m25102010 by stojeipatrze

VIEWS: 91 PAGES: 56

									  Główne problemy, cele i kierunki programu
      wspierania rozwoju budownictwa
       mieszkaniowego do 2020 roku
Przedkładany dokument jest próbą określenia podstawowych zasad polityki wsparcia
budownictwa mieszkaniowego w średniookresowym horyzoncie czasowym do 2020 roku. W
jego treści zawarto diagnozę podstawowych problemów polskiego sektora mieszkaniowego
oraz główne dylematy stojące przed polityką mieszkaniową. Poza zidentyfikowaniem obszarów
wymagających interwencji państwa wskazano równieŜ potencjalne moŜliwości działania w
ramach wyodrębnionych i precyzyjnie zaadresowanych segmentów budownictwa
mieszkaniowego (budownictwo socjalne, budownictwo społeczne oraz budownictwo
własnościowe). Wskazuje się równieŜ obszary uzupełniające instrumenty nakierowane na
powyŜsze segmenty, w tym w szczególności koncepcję towarzyszących zmian regulacyjnych w
obszarze rynku najmu, systemu dodatków mieszkaniowych, rynkowego finansowania sektora
mieszkaniowego, zasad gospodarowania publicznym zasobem mieszkaniowym oraz zasad
gospodarowania zasobami towarzystw budownictwa społecznego. Wskazano równieŜ kwestie
dotyczące regulacji cyklu inwestycyjno-budowlanego, ze szczególnym uwzględnieniem
racjonalizacji procesu planowania przestrzennego.

Praktyczna realizacja zarysowanych w dokumencie kierunków będzie związana z
przedstawieniem przez Radę Ministrów szczegółowych projektów zmian legislacyjnych,
zarówno w zakresie instrumentów finansowego wsparcia mieszkalnictwa, jak i instrumentów
regulacyjnych. Ostateczne efekty rzeczowe będą związane głownie z moŜliwościami budŜetu
państwa, szczególnie w pierwszych latach wskazanego w dokumencie okresu.



   I. Wprowadzenie

Potrzeby mieszkaniowe naleŜą do wąskiego zakresu potrzeb, które mają wymiar powszechny,
dotyczą wszystkich i pozostają aktualne w całym okresie Ŝycia kaŜdego człowieka. NiezaleŜnie
od tego jak wielka jest skala róŜnic społecznych, „posiadanie dachu nad głową” jest dla
kaŜdego gospodarstwa domowego jednym z podstawowych, a przy tym obiektywnie
koniecznych do podjęcia, wyzwań konsumpcyjnych. Mieszkanie zapewnia bezpieczeństwo i
jest jednym z warunków umoŜliwiających usamodzielnienie się, realizację zamierzeń
związanych z załoŜeniem rodziny, jej rozwojem, realizacją osobistych planów zawodowych,
czy wręcz niejednokrotnie znalezieniem pracy w miejscu, w którym jest ona dostępna.

NaleŜąc do wąskiego zbioru dóbr podstawowych, mieszkanie jest jednocześnie dobrem
obiektywnie zaliczanym do dóbr najdroŜszych. Jest realizowaną we własnym zakresie
„inwestycją Ŝycia” lub towarem, którego pozyskanie i uŜytkowanie – niezaleŜnie od tego czy
jest to własne mieszkanie, czy mieszkanie uŜytkowane na podstawie prawa najmu – wymaga

                                             1
poniesienia i dalszego ponoszenia, najczęściej przez okres wielu kolejnych lat, wydatków
stanowiących istotną część budŜetu domowego. Dla większości wydatki te są duŜą częścią
zgromadzonych oszczędności lub uzyskiwanych dochodów osobistych, przeznaczanych na
spłatę kredytu mieszkaniowego, czynszu oraz uiszczanie bieŜących opłat związanych z
posiadanym mieszkaniem.

PowyŜsza charakterystyka mieszkania, jako bardzo drogiego dobra pierwszej potrzeby, nakłada
na władze publiczne kaŜdego kraju szczególne zobowiązanie do prowadzenia polityki
wspierającej obywateli w rozwiązywaniu problemów mieszkaniowych. Konieczność
interwencji władz publicznych w tym zakresie nigdy nie była kwestionowana. Dobrze ten stan
rzeczy oddawać moŜe wymienienie funkcji „Mieszkalnictwo i infrastruktura komunalna” w
ograniczonym do 10-ciu punktów zestawieniu podstawowych funkcji państwa COFOG1, do
którego odwołuje się m.in. Unia Europejska w klasyfikowaniu wydatków i przychodów
administracji państw członkowskich i które stanowi równieŜ jeden z punktów odniesienia dla
krajów podejmujących prace nad wprowadzeniem planowania budŜetowego w układzie
zadaniowym.

Cele i formy interwencjonizmu państwowego na rynku mieszkaniowym zmieniały się wraz z
upływem czasu. Po II wojnie w wielu krajach obecnej Unii Europejskiej podstawowym
problemem była konieczność zwiększenia liczby mieszkań, zwłaszcza dostępnych dla osób o
niewystarczających dochodach. Rozwijało się wówczas tzw. budownictwo społeczne,
realizowane najczęściej przez przedsiębiorstwa działające w formule nie dla zysku (not for
profit), we współpracy z władzami szczebla centralnego, regionalnego i lokalnego. Obecnie
większość problemów związanych z ilościowym deficytem mieszkań w tych państwach została
rozwiązana, zaś coraz większego znaczenia nabrały kwestie remontów, modernizacji i
rewitalizacji zasobów mieszkaniowych oraz poszukiwania precyzyjnych instrumentów
umoŜliwiających zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych osób najuboŜszych oraz tzw. grup
specjalnych, mających trudności na rynku z przyczyn pozaekonomicznych (osoby starsze,
osoby niepełnosprawne, imigranci).

Uznanie mieszkalnictwa za jedną z funkcji władz rządowych i samorządowych znajduje
wyraźne odzwierciedlenie równieŜ w Polsce, gdzie do problematyki potrzeb mieszkaniowych i
roli władz publicznych szeroko odnoszą się postanowienia zawarte w podstawowych aktach
prawnych, w tym Konstytucji RP. Zgodnie z art.75 ust.1 Konstytucji władze publiczne są
zobowiązane do prowadzenia polityki sprzyjającej zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych
obywateli, w szczególności (1) przeciwdziałają bezdomności, (2) wspierają rozwój
budownictwa socjalnego oraz (3) popierają działania obywateli zmierzające do uzyskania
własnego mieszkania.




1
    Classification of the Functions of Government; UN Statistics Division.

                                                          2
W warunkach gospodarki rynkowej jednym z podstawowych wyrazów skutecznej realizacji
zobowiązań władz publicznych związanych z działaniami wpływającymi na sytuację w
budownictwie mieszkaniowym i stan zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych jest niewątpliwie
rola regulatora rynku. WiąŜe się ona z określaniem takich przepisów regulujących kwestie
planowania przestrzennego, prawa budowlanego, infrastruktury towarzyszącej mieszkaniom,
funkcjonowania rynku finansowego czy zasad uŜytkowania mieszkań (w tym mieszkań
stanowiących przedmiot najmu), które będą sprzyjały, a nie stanowiły bariery dla rozwoju
budownictwa mieszkaniowego. Z racji swej powszechności, związanej z oddziaływaniem
przepisów systemowych na kaŜdy segment rynku mieszkaniowego, funkcja regulacyjna
państwa ma dla rozwoju budownictwa mieszkaniowego znaczenie zasadnicze.

Koniecznym uzupełnieniem roli regulacyjnej jest interwencja władz publicznych w wymiarze
finansowym, stanowiąca nieodzowny czynnik poprawy sytuacji mieszkaniowej. Selektywna
interwencja władz rządowych i samorządowych jest warunkiem zwiększania dostępności
mieszkań w tych segmentach rynku mieszkaniowego, w których z uwagi na uwarunkowania
społeczne i ekonomiczne odwoływanie się wyłącznie do mechanizmów rynkowych nigdy nie
będzie wystarczające.

   II. Podstawowe problemy polskiego mieszkalnictwa

Problemy mieszkaniowe w Polsce mają swój specyficzny wymiar i są w większości
nieporównywalne lub słabo porównywalne z sytuacją mieszkaniową w krajach
zachodnioeuropejskich. Przede wszystkim podstawowym problemem pozostaje deficyt
mieszkaniowy, czyli róŜnica między liczbą zamieszkałych mieszkań, a liczbą gospodarstw
domowych. Ostatnie wiarygodne dane na ten temat uzyskano w trakcie przeprowadzania
Narodowego Spisu Powszechnego w 2002 r. Wynikało z nich, Ŝe róŜnica między liczbą
zamieszkanych mieszkań a liczbą gospodarstw domowych (statystyczny deficyt mieszkaniowy)
sięga 1,7 mln, z czego ok. 1,1 mln w miastach.

Brak precyzyjnych corocznych danych dotyczących liczby gospodarstw domowych w Polsce
uniemoŜliwia dokonanie oceny wysokości aktualnego deficytu mieszkaniowego. W latach
2003-2009 przybyło w naszym kraju ok. 950 tys. mieszkań. Według projekcji Głównego
Urzędu Statystycznego w tym samym okresie liczba gospodarstw domowych zwiększyła się o
ok. 1 100 tys. Oznaczałoby to, Ŝe aktualnie statystyczny deficyt mieszkań w Polsce wynosi ok.
1 850 tys. mieszkań. Pogłębiona analiza, uwzględniająca hipotezę, Ŝe część mieszkań
teoretycznie niezamieszkałych jest w praktyce wykorzystywana w szarej strefie najmu, a takŜe
Ŝe część mieszkań teoretycznie znajdujących się w budowie, jest w praktyce zamieszkałych,
moŜe prowadzi do konkluzji, Ŝe obecnie faktyczny deficyt mieszkaniowy wynosi ok. 1,4-1,5
mln mieszkań.

NaleŜy oczywiście podkreślić, Ŝe dane ogólne powinno się interpretować z odpowiednią
ostroŜnością. Przede wszystkim warto zwrócić uwagę, Ŝe w Polsce, szczególnie na obszarach

                                             3
wiejskich, istnieje tradycja zamieszkiwania w tym samym budynku/mieszkaniu rodzin
wielopokoleniowych, co moŜe zmniejszać rzeczywiste potrzeby w zakresie liczby nowych
mieszkań. Z drugiej strony naleŜy zauwaŜyć, Ŝe na deficyt mieszkaniowy faktycznie składa się
wiele deficytów lokalnych (zarówno ilościowych jak i jakościowych), dotkliwych zwłaszcza w
największych i najbardziej dynamicznie rozwijających się miastach.

Problem braku mieszkań jest przede wszystkim problemem związanym z niedostateczną
dostępnością, rozumianą jako moŜliwość zaspokajania potrzeb mieszkaniowych przez
gospodarstwa domowe. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie w Polsce wystarcza obecnie na
ok. 0,8 m2 powierzchni mieszkania. Jeszcze gorsza sytuacja panuje w największych miastach,
gdzie za przeciętną pensję moŜna nabyć jedynie ok. 0,5-0,6 m2 mieszkania. W krajach
zachodnioeuropejskich za przeciętną pensję obywatele mogą zakupić ok. 2-3 m2 mieszkania.

Niskie dochody społeczeństwa i wysokie koszty budowy/ceny nowych mieszkań powodują, Ŝe
jedynie część społeczeństwa moŜe zaspokoić swoje potrzeby mieszkaniowe bezpośrednio na
rynku. Jednak w okresach zwiększonego popytu, spowodowanego np. zmniejszeniem
oprocentowania kredytów hipotecznych lub poprawy sytuacji na rynku pracy, na rynku
mieszkaniowym gwałtownie rosną ceny mieszkań (taka sytuacja miała miejsce w latach 2006-
2008). Jedną z głównych przyczyn takich wahań jest charakterystyczna dla rynku
mieszkaniowego nieelastyczność podaŜy rynkowej.

Obok niskiej dostępności mieszkań, powaŜnym problemem – w większości odziedziczonym po
okresie sprzed transformacji ustrojowej – jest niezadowalający standard zamieszkania. Kwestia
ta powinna być rozpatrywana w kategoriach niskiego standardu technicznego budynków
mieszkalnych, niedostatecznego wyposaŜenia mieszkań w instalacje oraz nadmiernego
zaludnienia mieszkań. W tak rozumianych warunkach substandardowych u progu okresu
transformacji ustrojowej w 1988 roku zamieszkiwało ok. 12,7 mln osób w 3,5 mln mieszkań
(33% wszystkich mieszkań). Ostatnie dane uzyskane na podstawie spisu powszechnego z 2002
roku wykazały znaczącą poprawę tej sytuacji. W roku objętym badaniem w warunkach
substandardowych zamieszkiwało juŜ tylko 6,5 mln osób w 1,8 mln mieszkań (16% mieszkań
ogółem). W kolejnych latach podstawowe wskaźniki pokazujące warunki mieszkaniowe, takie
jak wyposaŜenie mieszkań w poszczególne instalacje czy przeciętna liczba osób
przypadających na jedno mieszkanie, ulegały dalszej poprawie. Obecnie niezadowalające
parametry są charakterystyczne przede wszystkim dla obszarów wiejskich, gdzie jednak
równieŜ następuje stopniowa poprawa.

Nierozwiązanym problemem pozostaje natomiast niski stan techniczny zasobów
mieszkaniowych spowodowany zarówno niskim standardem wykonawstwa i uŜytych
materiałów w momencie powstawania budynków, jak i następującymi po budowie wieloletnimi
zaległościami remontowymi. Badanie Instytutu Rozwoju Miast z 2006 roku wykazało, Ŝe
szczególnie niski stopień pokrycia potrzeb konserwacyjno-remontowych występuje w zasobach
komunalnych i zasobach prywatnych czynszowych (ok. 30%). Najlepiej pod tym względem

                                             4
wyglądają zasoby spółdzielni mieszkaniowych. Biorąc pod uwagę stan techniczny zasobów, w
ciągu najbliŜszych kilkunastu lat naleŜałoby wycofać z eksploatacji nawet ok. 200 tys.
mieszkań. Stan techniczny zasobów mieszkaniowych wiąŜe się ściśle takŜe z coraz
waŜniejszymi wyzwaniami, takimi jak konieczność oszczędności energii, której zuŜycie w
sektorze gospodarstw domowych sięga 33% finalnego zuŜycia energii.

   III. Dotychczasowa polityka wsparcia mieszkalnictwa

Od rozpoczęcia procesu transformacji gospodarczej konstytuowaniu się rozwiązań prawnych w
sferze własności mieszkaniowej, rynku najmu i szerokiego zakresu przepisów oddziałujących
na rynek mieszkaniowy, towarzyszyła polityka państwa ukierunkowana równieŜ na
bezpośrednie wspieranie budownictwa mieszkaniowego i działań zmierzających do poprawy
stanu technicznego zasobów. WaŜnym elementem towarzyszącym procesom transformacyjnym
była równieŜ konieczność rozliczenia się państwa polskiego ze zobowiązań powziętych w
przeszłości, mających swe źródło w rozwiązaniach finansowych stosowanych w okresie
panowania doktryny socjalistycznej.

Wprowadzanym instrumentom polityki mieszkaniowej towarzyszyły takie procesy jak: prywatyzacja
mieszkań znajdujących się pierwotnie w zasobach komunalnych, zasobach zakładów pracy oraz
zasobach spółdzielni mieszkaniowych, stopniowa dominacja rynkowych źródeł kapitału niezbędnego
do sfinansowania nowych inwestycji, dynamiczne zmiany w otoczeniu regulacyjnym mieszkalnictwa
(system planowania przestrzennego, regulacja procesów budowlanych, gospodarka
nieruchomościami, system ksiąg wieczystych itp.). Niezwykle waŜnym elementem tych procesów
była równieŜ decentralizacja polityki mieszkaniowej i przeniesienie głównej części
odpowiedzialności za jej prowadzenie na samorządy gminne.

Stosowane w okresie ostatnich 20 lat instrumenty wsparcia mieszkalnictwa podlegały
znaczącym zmianom, obejmując rozwiązania ukierunkowane na:
   • zwiększanie dostępności mieszkań dla najuboŜszych, poprzez wspieranie realizacji
       inwestycji związanych z powiększaniem zasobu lokali socjalnych oraz miejsc w
       budynkach dla osób bezdomnych (segment budownictwa socjalnego);
   • zwiększenie dostępności mieszkań dla osób niezamoŜnych i średniozamoŜnych, a takŜe
       dla tzw. grup specjalnych (osoby starsze, osoby niepełnosprawne, imigranci), poprzez
       wspieranie realizacji mieszkań społecznych czynszowych, spółdzielczych lokatorskich
       oraz mieszkań chronionych (segment budownictwa społecznego);
   • zwiększenie dostępności mieszkań dla osób zainteresowanych własnością
       mieszkaniową, poprzez wspieranie pozyskiwania źródeł finansowania oraz moŜliwość
       odzyskania części wydatków poniesionych na zakup lub budowę mieszkania
       (budownictwo własnościowe);
   • poprawę stanu technicznego zasobów mieszkaniowych, poprzez wspieranie inwestycji
       termomodernizacyjnych i remontowych (cały zasób);


                                              5
   •   stopniową redukcję zobowiązań państwa z poprzednich okresów, poprzez wypłatę
       premii gwarancyjnych, wykup odsetek od tzw. starych kredytów spółdzielczych, a takŜe
       kompensacje właścicielom utraconych moŜliwości dochodowych w wyniku
       obowiązywania czynszów regulowanych.

Przez wiele lat podstawowe formy wspierania mieszkalnictwa opierały się na instrumentach
podatkowych. Rozwinięty system ulg i zwolnień w podatkach dochodowych był pod względem
rozmiarów wsparcia finansowego główną formą pomocy państwa w zaspokajaniu potrzeb
mieszkaniowych, przede wszystkim ukierunkowaną na wsparcie budownictwa własnościowego
oraz inwestycji związanych z poprawą stanu technicznego zasobów mieszkaniowych (w tym
ostatnim przypadku do 1997 r. wraz z systemem dotacji termomodernizacyjnych dla
spółdzielni mieszkaniowych).

Rozwinięty system ulg mieszkaniowych w podatkach dochodowych miał swoje istotne
znaczenie w początkowym okresie transformacji ustrojowej, w sytuacji braku dostępnego
kredytu rynkowego (ze względu na wysokie stopy procentowe i niedostatecznie rozwinięty
system bankowości komercyjnej). W celu pobudzania budownictwa mieszkaniowego, które
szczególnie w połowie lat 90-tych znajdowało się w głębokim kryzysie, przyjęto więc
instrumenty stymulacyjne kierowane do osób, które dysponując środkami finansowymi mogły
je przeznaczyć na inwestycje mieszkaniowe, w tym takŜe inwestycje w dodatkowe mieszkania
na komercyjny wynajem. W ramach systemu podatków dochodowych obowiązywały: (1) tzw.
„duŜa ulga budowlana” w PIT, obejmująca inwestycyjne wydatki mieszkaniowe (1992-2001, z
tytułu praw nabytych do 2004 r.); (2) ulga w PIT z tytułu wydatków na zakup gruntów pod
budowę budynku mieszkalnego (1992-2001, z tytułu praw nabytych do 2004 r.), (3) ulga w
PIT na czynszowe budownictwo wielorodzinne (1992-2000, z tytułu praw nabytych do 2003
r.); (4) ulga w CIT na czynszowe budownictwo wielorodzinne (1992-1998, z tytułu praw
nabytych do 2001 r.), (5) ulga odsetkowa (2002-2006). Cechą wspólną charakteryzującą co do
zasady powyŜsze rozwiązania był wymóg wcześniejszego posiadania środków i poniesienie
wydatków, zaś ich konstrukcja powodowała, Ŝe zazwyczaj większa pomoc była kierowana do
grup ludności o najwyŜszych dochodach, płacących najwyŜsze podatki dochodowe.

Istotnym uzupełnieniem ulg mających na celu zwiększenie efektów budownictwa
mieszkaniowego była ponadto ulga z tytułu wydatków na remont i modernizację budynku lub
lokalu mieszkalnego. Cel funkcjonowania tej ulgi był odrębny od pozostałych ulg, lecz
adresowanie było w duŜej mierze toŜsame, chociaŜ oczywiście, ze względu na specyfikę
działań będących przedmiotem odliczeń, była zdecydowanie bardziej dostępna.

W poszczególnych latach obowiązywania ulg mieszkaniowych korzystało z nich po kilka
milionów podatników. W wyniku ich stosowania wyhamowaniu uległ spadek efektów
budownictwa mieszkaniowego, a z czasem nastąpił coroczny wzrost tych efektów. Nastąpiło to
jednak dość duŜym kosztem dla budŜetu, szacowanym średniorocznie na ok. 1,3 mld zł w
latach 1993-1995, 3,7 mld zł w latach 1996-2000 oraz 4,4 mld w latach 2001-2005. W związku

                                            6
z tym efektywność stosowania tego typu instrumentów z punktu widzenia przezwycięŜenia
podstawowych problemów polskiego sektora mieszkaniowego – szczególnie związanych z tą
częścią problemów, jakie dotyczyły deficytów mieszkań dostępnych dla osób o niskim i
średnim poziomie dochodów - była dyskusyjna.

Modyfikacja systemu podatkowych instrumentów wsparcia mieszkalnictwa, a począwszy od
2006 roku zupełne wycofanie się państwa z instrumentu ulgi mieszkaniowej w PIT (kaŜda
zmiana wiązała się oczywiście z zachowaniem praw nabytych), wpisywały się zazwyczaj w
szerszy kontekst reform finansów publicznych. Zmiany te odzwierciedlały ewoluowanie rynku
finansowania mieszkalnictwa, którego waŜnym momentem było w końcu lat 90-tych powstanie
warunków dla rozwoju z kaŜdym rokiem coraz bardziej dostępnych kredytów hipotecznych.
Konsekwentnie teŜ w ostatnim okresie stosowania podatkowych ulg budowlanych pomoc
państwa dla gospodarstw domowych opierała się juŜ wyłącznie na pomocy w spłacie
zadłuŜenia kredytowego (ulga odsetkowa w PIT w latach 2002-2006).

Ulgom, jak równieŜ późniejszemu procesowi likwidacji ulg stosowanych w podatkach
dochodowych, towarzyszyła preferencyjna dla mieszkalnictwa konstrukcja podatku VAT,
przewidująca opodatkowanie mieszkalnictwa stawką obniŜoną, oraz do połowy 2004 r.
wyłączenie dostawy gruntów z zakresu przedmiotu VAT (zmienione w efekcie ujednolicenia
systemu VAT po wejściu Polski do Unii Europejskiej). ObniŜona (7%) stawka podatku VAT
utrzymana została równieŜ po wejściu naszego kraju do Unii Europejskiej, obejmując dostawę,
budowę, remont, modernizację, termomodernizację lub przebudowę obiektów budowlanych
lub ich części na podstawie derogacji traktatowych w całym zasobie oraz – stosownie do
regulacji systemowych UE – konkretnie w odniesieniu do obiektów budowlanych lub ich
części objętych społecznym programem mieszkaniowym. W tym ostatnim przypadku obniŜona
stawka jest w całości stosowana do budynków mieszkalnych jednorodzinnych, których
powierzchnia uŜytkowa nie przekracza 300 m2 oraz do lokali mieszkalnych, których
powierzchnia uŜytkowa nie przekracza 150 m2.

Ponadto od 2006 roku wprowadzono nową moŜliwość zwrotu części wydatków poniesionych
na zakup materiałów budowlanych, które do dnia 30 kwietnia 2004 r. były opodatkowane
stawką podatku od towarów i usług w wysokości 7 %, a od dnia 1 maja 2004 r. są
opodatkowane podstawową stawką podatku VAT. Program ten – przy wymiarze wsparcia
związany co prawda z kontekstem prawa podatkowego (róŜnica stawek VAT), ale mający
charakter bezpośrednich wydatków budŜetowych nie powiązanych z zasadami rozliczenia
podatku – pociąga za sobą relatywnie duŜe wydatki budŜetowe oscylujące w latach 2008-2009
w okolicach 1 mld zł rocznie.

W połowie lat 90-tych podjęte zostały pierwsze próby wprowadzenia     programów
wspierających budownictwo mieszkaniowe w ograniczonym, zdefiniowanym segmentowo
zakresie, współfinansowanych w formie bezpośrednich wydatków z budŜetu państwa.


                                            7
Pierwszym programem o takim charakterze był kompleksowy system wsparcia podaŜy
mieszkań na wynajem o umiarkowanych czynszach. W ramach programu stworzone zostały
ramy instytucjonalne wspieranego segmentu rynku (towarzystwa budownictwa społecznego
jako nowa grupa inwestorów, Krajowy Fundusz Mieszkaniowy) wraz z dedykowanym
instrumentem wsparcia (preferencyjny kredyt na budowę mieszkań) oraz towarzyszącym
instrumentem wspierającym powstawanie infrastruktury technicznej związanej z budową
mieszkań (wsparcie gmin w zbrojeniu gruntów, pierwotnie ograniczone do społecznego
budownictwa na wynajem).

Wraz ze stabilizacją makroekonomiczną, zmieniło się otoczenie polityki mieszkaniowej.
Spadek inflacji i rynkowych stóp procentowych otworzył moŜliwość finansowania inwestycji
mieszkaniowych z kapitału poŜyczonego w bankach komercyjnych (kredyty hipoteczne).
Jednocześnie następowała reforma finansów publicznych, której jednym z głównych
elementów była stopniowa rezygnacja z rozwiniętego systemu ulg podatkowych. Państwo
wycofywało się z szerokiego wspierania mieszkalnictwa za pomocą instrumentów
podatkowych na rzecz lepiej adresowanych, dedykowanych poszczególnym segmentom
instrumentów. Zbiegło się to równieŜ ze stopniową decentralizacją kompetencji i środków,
równieŜ w sferze mieszkaniowej, ze szczebla centralnego do samorządów gminnych.

Począwszy od 2008 r. zestaw selektywnych programów wspierających gospodarstwa domowe
w zaspokajaniu własnych potrzeb mieszkaniowych – innych niŜ szeroko adresowane
instrumenty podatkowe, system dodatków mieszkaniowych oraz wydatki budŜetowe związane
z realizacją historycznych zobowiązań mieszkaniowych państwa – objął po raz pierwszy od
rozpoczęcia przemian gospodarczych w 1990 r. wszystkie podstawowe segmenty rynku
mieszkaniowego. Tworzyły je instrumenty wsparcia budownictwa socjalnego i mieszkań
społecznych czynszowych, pomocy dla rodzin zaspokajających potrzeby mieszkaniowe w
formie własnego mieszkania, pomocy gminom w rozwoju infrastruktury towarzyszącej
budownictwu mieszkaniowemu, jak równieŜ programy ukierunkowane na wsparcie inwestycji
remontowych oraz przedsięwzięć termomodernizacyjnych.

Rozwiązania te uzupełniał system dodatków mieszkaniowych, obowiązująca obniŜona stawka
VAT na mieszkalnictwo, system rekompensaty podstawowej stawki VAT na materiały
budowlane, pomoc państwa w spłacie kredytów mieszkaniowych „starego portfela” oraz
mechanizm refundacji premii gwarancyjnych związanych z systematycznym oszczędzaniem na
mieszkanie w okresie PRL.




                                           8
Dedykowane programy polityki mieszkaniowej w okresie 2008-2009
Nowe mieszkania na wynajem –              Realizowany od 2004 r. program wsparcia gmin w budowie lokali socjalnych, w formie
budownictwo mieszkaniowe dla              dofinansowania części kosztów budowy, remontów lub adaptacji budynków mających na
najuboŜszych                              celu powiększenie tej części mieszkaniowych zasobów gmin, jaką są lokale socjalne.
                                          WdroŜenie rozwiązań systemowych ustawy uchwalonej w 2006 r. poprzedziła realizacja
                                          programu pilotaŜowego w latach 2004-2006. W ramach programu wsparcia finansowane są
                                          równieŜ analogiczne przedsięwzięcia, których przedmiotem są mieszkania chronione,
                                          noclegownie lub domy dla bezdomnych. Do końca I półrocza. 2010 r. wsparcie udzielone
                                          w ramach programu, w tym programu pilotaŜowego, pozwoliło objąć finansowaniem
                                          utworzenie ok. 11 tys. lokali mieszkalnych oraz ok. 900. miejsc w noclegowniach i domach
                                          dla bezdomnych.

Nowe mieszkania na wynajem –              Wprowadzony w połowie lat 90-tych program wsparcia społecznego budownictwa
budownictwo mieszkaniowe w segmencie      czynszowego i spółdzielczego lokatorskiego, w formie preferencyjnych kredytów dla
dostępnym (lokale na wynajem o            towarzystw budownictwa społecznego i spółdzielni mieszkaniowych. W ramach programu
ograniczonym czynszu)                     do końca 2009 r. przedmiotem finansowania było 92,6 tys. mieszkań na wynajem o
                                          umiarkowanym czynszu oraz spółdzielczych mieszkań lokatorskich

Nowe mieszkania na własność –             Wprowadzony w 2006 r. program preferencyjnych kredytów mieszkaniowych, w formie
budownictwo mieszkaniowe o                dopłat do oprocentowania kredytu mieszkaniowego przysługujących przez okres 8 lat od
umiarkowanym standardzie (lokale          zaciągnięcia kredytu w wysokości ok. 50% naleŜnych odsetek. Programem objęte
mieszkalne o ograniczonych                wyłącznie rodziny (małŜeństwa, osoby samotnie wychowujące dziecko), które zaspokajają
powierzchniach i cenie/koszcie budowy)    potrzeby mieszkaniowe poprzez zakup mieszkania lub budowę domu jednorodzinnego, pod
                                          warunkiem, Ŝe kredytowane przedsięwzięcie spełnia warunki dotyczące nie przekraczania
                                          określonych w ustawie kosztów budowy/ceny oraz powierzchni uŜytkowej. Przepisy nie
                                          ograniczają przedmiotu kredytowania wyłącznie do zakupu nowych mieszkań. W ramach
                                          programu do końca II kw. 2010 r. przedmiotem finansowania było 70,3 tys. mieszkań, z
                                          czego 27,6 tys. nowych lokali mieszkalnych i budowanych domów jednorodzinnych.

Infrastruktura techniczna związana z      Instrument wprowadzony w 1995 roku wraz z systemem wsparcia budownictwa
budownictwem mieszkaniowym –              społecznego na wynajem. W jego ramach gminy mogły się ubiegać o preferencyjny kredyt
zbrojenie gruntów przez gminy             na sfinansowanie infrastruktury technicznej towarzyszącej budownictwu mieszkaniowemu.
                                          Do końca I kw. 2010 gminy zaciągnęły w ramach programu 103 preferencyjne kredyty.

Istniejący zasób mieszkaniowy –           Realizowany od 1999 r., szeroko adresowany program mający na celu ograniczanie
ograniczenie zapotrzebowania na energię   zapotrzebowania na energię w segmencie mieszkaniowym, w formie premii udzielanej na
                                          spłatę części kwoty kredytu zaciągniętego w szczególności na termomodernizację budynku
                                          mieszkalnego. Program, realizowany w oparciu o przepisy ustawy z dnia 18 grudnia 1998
                                          r. o wspieraniu przedsięwzięć termomodernizacyjnych, zastąpił system dotacji dla
                                          spółdzielni mieszkaniowych finansowany do końca 1997 r. ze środków budŜetu państwa
                                          oraz funkcjonujący w 1998 r. instrument dotacji dla sprzedawców ciepła dostarczających je
                                          gestorom zasobów mieszkaniowych. W ramach programu wsparcia przedsięwzięć
                                          termomodernizacyjnych do końca I. kw. 2010 r. zostało przyznanych ponad 17,4 tys.
                                          premii termomodernizacyjnych, na przedsięwzięcia o łącznej o wartości 6,7 mlnd zł.

Istniejący zasób mieszkaniowy – poprawa   Realizowany od 2009 r. nowy program wsparcia przedsięwzięć remontowych w formie
stanu technicznego i powstrzymanie        premii remontowej udzielanej ze środków Funduszu Termomodernizacji i Remontów na
procesu degradacji w najstarszej części   spłatę części kwoty kredytu zaciągniętego na poprawę stanu technicznego budynku
zasobów                                   wielorodzinnego. Programem zostały objęte wyłącznie te spośród najstarszych budynków
                                          wielorodzinnych, których uŜytkowanie rozpoczęto przed 14 sierpnia 1961 roku i które
                                          naleŜą do osób fizycznych, wspólnot mieszkaniowych z większościowym udziałem osób
                                          fizycznych, spółdzielni mieszkaniowych oraz towarzystw budownictwa społecznego.




Pomimo stosunkowo szerokiego zakresu dostępnych form wsparcia mieszkalnictwa w Polsce,
efekty rzeczowe programów polityki mieszkaniowej są w odniesieniu do potrzeb niewielkie, a
ich wpływ na wyraźną poprawę poziomu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych w
priorytetowych społecznie segmentach wsparcia jest zdecydowanie niewystarczający. Właśnie
wskazany w poprzednim zdaniu aspekt oceny polityki wsparcia budŜetowego mieszkalnictwa
wydaje się najwłaściwszą miarą stosunkowo niskiej skuteczności finansowych działań władz

                                                               9
publicznych. Podstawowym problemem w Polsce nie jest juŜ bowiem wyłącznie zbyt niska
liczba nowobudowanych mieszkań. Obecne efekty budownictwa mieszkaniowego, oscylujące
w granicach 160-165 tys. rocznie są na najwyŜszym poziomie od rozpoczęcia transformacji
ustrojowej. Na tym tle, przy występującej oczywiście nadal duŜej potrzebie poprawy
ilościowych wskaźników zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, jako zasadniczy jawi się
przede wszystkim problem bardzo niskiego udziału w efektach ogółem tego budownictwa
mieszkaniowego, które jest dedykowane dla gospodarstw domowych nie będących w stanie
samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb mieszkaniowych na rynku.2

Interwencyjna funkcja władz publicznych w zakresie wsparcia najbardziej problemowych
obszarów w mieszkalnictwie nie odzwierciedlała w ostatnich latach zarówno ogólnej
koniunktury budownictwa mieszkaniowego, jak równieŜ – co wymaga wyraźnego podkreślenia
– samej liczby instrumentów wsparcia mieszkalnictwa adresowanych właśnie do tych
segmentów rynku, co wyraźnie oddaje poniŜsze zestawienie.

                                                            2006-2007             2008-2009         2010 (szacowane)
                                            2000-2005             struktura             struktura            struktura
                                                        mln zł                mln zł                mln zł
                                                                     (%)                   (%)                  (%)
Wydatki budŜetowe na wsparcie budownictwa
                                              54,2       98,0        2,9       70,0        1,8       20,0       1,1
socjalnego (część 18)
Wydatki budŜetowe na wsparcie budownictwa
                                             1 814,4    761,2       22,8      370,0        9,4        0          0
społecznego na wynajem (część 18)
Wydatki budŜetowe wspierające budownictwo
                                               03         03         0,03      60,0        1,5      275,0      15,1
własnościowe (część 18)
Wydatki budŜetowe związane ze zwrotem
                                               0        1 127,9     33,8      2001,7      50,9      1 000,0    54,9
róŜnicy stawek VAT
Wydatki budŜetowe na termomodernizacje
                                              201,6     422,9       12,7      379,3        9,7        0          0
(część 18)
Stare zobowiązania (część 18)                6 608,4    924,4       27,7      1048,8      26,7      527,8      29,0
Suma                                         8 678,6    3 334,0     100,0     3 929,8     100,0     1 822,8    100,0



W tym względzie występowała i nadal występuje wyraźna dysproporcja pomiędzy
deklarowanymi priorytetami wsparcia (liczba programów, juŜ obecnie występujące podstawy
do kompleksowego podejścia segmentowego) a rzeczywistą strukturą wydatków
przeznaczanych corocznie na wsparcie mieszkalnictwa.

Bez faktycznej korekty kierunków polityki wsparcia, sama kontynuacja rosnącego trendu
rocznych efektów budownictwa mieszkaniowego nie daje Ŝadnej gwarancji równoległej
poprawy stanu ilościowego mieszkań w segmentach, które przede wszystkim stanowią
odpowiedź na wyraźnie występujące w Polsce problemy społeczne4.

2
  Na wagę tej kwestii zwraca równieŜ uwagę Rezolucja Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 19 lutego 2010 r.
w sprawie Rozwoju Budownictwa Mieszkaniowego na lata 2010-2020.
3
  Zasadnicze formy wsparcia w ramach ulg podatkowych.
4
  W latach 2008 i 2009 wybudowano odpowiednio 5,9 tys. i 7,8 tys. mieszkań wspomaganych przez władze
publiczne (mieszkania komunalne oraz mieszkania społeczne czynszowe), co stanowiło tylko 3,7% i 4,9%
efektów budownictwa mieszkaniowego w tych latach. Utrzymanie obecnego poziomu budownictwa
przeznaczonego dla tych osób nie jest więc w stanie w pespektywie najbliŜszego dziesięciolecia zapewnić
zauwaŜalnego zaspokojenia występujących w tym zakresie potrzeb, odzwierciedlonych chociaŜby w liczbie rodzin

                                                          10
Odpowiednio przemodelowanym instrumentom wsparcia wybranych segmentów
mieszkalnictwa powinny równolegle towarzyszyć zmiany regulacyjne, mające na celu
optymalizację wykorzystania juŜ istniejącego lub tworzonego zasobu publicznego. Mowa tu
przede wszystkim o mieszkaniach stanowiących mieszkaniowy zasób gmin, których
gospodarowanie podlega szczególnym zasadom. Obecnie zasób ten wynosi ok. 1 150 tys.
mieszkań.

Selekcja najemców odbywa się jedynie na etapie kwalifikowania do podpisania umowy najmu.
Gminy stosują w tym zakresie róŜne kryteria, z których podstawowym jest kryterium
dochodowe. W momencie podpisania umowy najmu, mieszkanie praktycznie zostaje
wyłączone z zasobów, za pomocą których gminy mogą realizować lokalna politykę
mieszkaniową. Dzieje się tak z kilku powodów: 1) umowa o najem mieszkania komunalnego
jest podpisywana na czas nieokreślony (z wyłączeniem lokali socjalnych); 2) w okresie trwania
najmu gmina nie ma instrumentów umoŜliwiających weryfikację dochodów najemców, co
powoduje, Ŝe w mieszkaniach komunalnych mogą zamieszkiwać osoby stosunkowo zamoŜne,
które mogłyby nabyć lub wynająć mieszkanie na rynku, 3) w przypadku śmierci najemcy,
prawo najmu uzyskują osoby najbliŜsze, nawet, gdy nie spełniają kryteriów określonych przez
gminy.

Wśród czynników uniemoŜliwiających gminom prowadzenie racjonalnej polityki
mieszkaniowej naleŜy równieŜ wskazać polityczny charakter decyzji o wysokość czynszów w
zasobach komunalnych, który sprawia, Ŝe obecna wysokość stawek czynszowych nie pokrywa
kosztów utrzymania zasobów. Dodatkowo, pole manewru gmin ogranicza równieŜ konieczność
wypłacania dodatków mieszkaniowych nie tylko lokatorom, ale równieŜ właścicielom
mieszkań. NaleŜy równieŜ wspomnieć o obowiązku gmin dotyczącym zapewnienia mieszkań
socjalnych osobom eksmitowanym zasobów innych właścicieli. Obok osób uprawnionych do
lokalu socjalnego decyzją sądu istnieje równieŜ katalog grup ludności, którym lokal socjalny
naleŜy się bez względu na ich aktualną sytuacje dochodową i osobistą.

Wskazane powyŜej ograniczenia regulacyjne i częściowo finansowe (wysokość czynszów,
dodatki mieszkaniowe) sprawiają, Ŝe odzysk mieszkań komunalnych jest zdecydowanie
niewystarczający do zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych osób oczekujących na moŜliwość
najmu lokalu od gminy. Według szacunków IRM, na koniec 2008 roku na listach oczekujących
było ok. 125 tys. rodzin, z czego 75 tys. oczekiwało na lokale socjalne. Zarówno działalność
inwestycyjna samorządów gminnych prowadząca do powiększenia zasobów mieszkaniowych,
jak i moŜliwość odzyskania mieszkania od dotychczasowych najemców jest całkowicie
niewystarczająca, aby zaspokoić potrzeby mieszkaniowe w tym zakresie.

Odpowiednie regulacje powinny równieŜ objąć zasoby wybudowane ze wsparciem środków
publicznych przez towarzystwa budownictwa społecznego. Przede wszystkim naleŜy

zarejestrowanych na listach oczekujących na wynajem mieszkania od gminy lub towarzystwa budownictwa
społecznego.

                                                11
umoŜliwić towarzystwom wyodrębnianie na własność mieszkań wybudowanych z udziałem
preferencyjnych kredytów zaciąganych w Banku Gospodarstwa Krajowego (do 2009 r. ze
środków Krajowego Funduszu Mieszkaniowego), a następnie ich sprzedaŜ najemcom-
partycypantom.. Dotyczy to równieŜ mieszkań wybudowanych przez spółdzielnie
mieszkaniowe, do których lokatorom przysługuje obecnie spółdzielcze lokatorskie prawo do
lokalu. Dodatkowo, naleŜy równieŜ zmienić zasady dotyczące ustalania czynszów w zasobach
towarzystw budownictwa społecznego, a takŜe uszczegółowić i doprecyzować regulacje
dotyczące łączenia, podziału, przekształcenia, rozwiązania lub upadłości towarzystw, z
uwzględnieniem ich specyfiki jako przedsiębiorstw posiadających zasób mieszkaniowy słuŜący
zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych. Dalszy rozwój tego typu budownictwa naleŜy widziec
we współpracy z samorządami gminnymi, w ramach przedsięwzięć realizowanych na zasadach
partnerstwa publiczno-prywatnego.



   IV. Podstawowe wnioski wynikające z realizacji dotychczasowego modelu polityki
       mieszkaniowej

RozwaŜania prowadzone w poprzednich rozdziałach skłaniają do konkluzji, Ŝe naleŜy
ponownie zdefiniować priorytety polityki mieszkaniowej państwa i zasady wspierania
mieszkalnictwa ze środków publicznych. Analiza dotychczasowych instrumentów polityki
mieszkaniowej państwa, a takŜe uzyskanych dzięki tej polityce efektów pozwala sformułować
poniŜsze wnioski:

1. Niska efektywność stosowanych instrumentów w kontekście pomocy „wykluczonym z
   rynku”. Pomimo szerokiego zakresu stosowanych instrumentów finansowania
   mieszkalnictwa, zarówno bezpośrednich jak i podatkowych, uzyskiwane efekty są
   zdecydowanie niezadowalające, w szczególności z punktu widzenia zwiększenia
   dostępności do mieszkań dla osób o dochodach niewystarczających do samodzielnego
   zaspokajania swoich potrzeb mieszkaniowych. Pomimo istnienia programów stanowiących
   duŜą część polityki społecznej państwa (budownictwo socjalne i społeczne), ich
   finansowanie jest niewielkie i w małym zakresie zaspokaja istniejące problemy.
2. Nieselektywne adresowanie wydatków budŜetowych. Pomimo funkcjonowania
   instrumentów dedykowanych wszystkim grupom społeczeństwa, zdecydowana większość
   środków budŜetowych kierowana do sektora mieszkaniowego pochłania wsparcie działań
   podejmowanych przez osoby relatywnie zamoŜne, z których część bez pomocy państwa i
   tak prowadziłaby działania inwestycyjne. Przedsięwzięcia wymagające największej
   pomocy budŜetowej (budownictwo socjalne, budownictwo społeczne) są finansowane na
   minimalnym poziomie, co znacznie ogranicza efekty rzeczowe tego sektora i nie wpływa
   zasadniczo na rozwiązywanie podstawowych problemów mieszkaniowych i redukcję
   istniejących potrzeb społecznych. Polityka wspierania finansowego rynku nie słuŜy wobec
   tego dobrze podstawowym celom, rozumianym w kategorii uzupełniania rozwiązań
   rynkowych. Przykładowo, w 2009 r. na wsparcie budownictwa socjalnego przeznaczonego

                                           12
   dla osób najuboŜszych wydatkowano 45 mln zł, natomiast mechanizm tzw. „zwrotu VAT”
   kosztował budŜet państwa 1 mld zł.
3. Ograniczona efektywność relacji „wsparcie budownictwa – generowanie dochodów budŜetu
   państwa w przyszłości”. Występujący związek pomiędzy wspomaganiem inwestycji w
   budownictwie mieszkaniowym, a generowaniem przyszłych wpływów do budŜetu państwa z
   tytułu kapitałochłonnych procesów inwestycyjnych w tym obszarze (m.in. wpływy z VAT,
   podatków dochodowych, wyposaŜenie mieszkania) jest istotną cechą, która powinna być brana
   pod uwagę w ramach realizowanej polityki mieszkaniowej. Związek ten jest jednak czytelny i
   faktyczny przede wszystkim w tych obszarach rynku, w których uruchomienie wydatków z
   budŜetu państwa wprost warunkuje realizację wspomaganych inwestycji. Bezpośredni związek
   w tym zakresie koncentruje się więc przede wszystkim w Polsce na obszarach problemowych,
   gdzie – jak pokazuje wieloletni okres realizacji takich programów jak budownictwo społeczne
   czynszowe czy wsparcie budownictwa socjalnego (w tym w latach 2004-2005 w ramach
   programu pilotaŜowego) – liczba budowanych mieszkań zaleŜy wprost od poziomu wsparcia
   budŜetowego. Pomijając kwestie społeczne, stanowiące podstawową rację uzasadniającą
   konieczność interwencyjnej roli władz publicznych w segmentach społecznie uzasadnionych,
   równieŜ istniejąca struktura wydatków nie pozwala więc wykorzystać w pełni potencjału, jaki
   dla szerszych uwarunkowań gospodarczych i budŜetowych wiąŜe się z aktywną polityką
   państwa w zakresie finansowania mieszkalnictwa.
4. Korekty programów adresowanych sektorowo – uwarunkowania wewnętrzne. RównieŜ część
   istniejących programów wsparcia wymaga znacznych korekt, zarówno jeŜeli chodzi o przedmiot
   wsparcia, jak i konstrukcję instrumentów finansowania. W szczególności dotyczy to programu
   budownictwa społecznego, realizowanego dotychczas głównie przez towarzystwa budownictwa
   społecznego. Nowe rozwiązania powinny umoŜliwić efektywniejszą realizację głównych celów
   funkcjonowania tego segmentu, z jednoczesnym umoŜliwieniem najemcom realizacji ich ambicji
   dotyczących docelowego uzyskania mieszkania na własność. NaleŜy równieŜ w pełni
   wykorzystać potencjał tego sektora, prowadząc do wzrostu liczby podmiotów realizujących ten
   rodzaj budownictwa oraz zwiększyć liczbę oddawanych do uŜytkowania mieszkań.
5. Korekty programów adresowanych sektorowo – uwarunkowania zewnętrzne. Korekty
   istniejących programów są równieŜ związane z oddziaływaniem otoczenia pozasektorowego,
   zwłaszcza w sytuacji spowolnienia gospodarczego. Szczególnie istotna w tym kontekście
   była likwidacja w 2009 roku Krajowego Funduszu Mieszkaniowego (motywowana
   wzmocnieniem roli Banku Gospodarstwa Krajowego w łagodzeniu skutków zaburzeń na
   rynku finansowym), która zrodziła konieczność zaprojektowania nowej formuły
   funkcjonowania budownictwa społecznego oraz pomocy gminom w tworzeniu infrastruktury
   technicznej towarzyszącej budownictwu mieszkaniowemu. Modyfikacje powinny dotknąć
   takŜe program „Rodzina na Swoim”. NaleŜy zwiększyć oddziaływanie tego instrumentu na
   procesy demograficzne (zakładanie rodziny, dzietność kobiet), jednocześnie skuteczniej
   realizować politykę pobudzania inwestycji mieszkaniowych w okresach spowolnienia
   gospodarczego. Wspieranie komercyjnego budownictwa mieszkaniowego w okresie
   oŜywienia mija się z celem i moŜe powodować jedynie zwiększenie cen rynkowych. Dlatego


                                             13
   docelowo naleŜy wygasić program, a termin tego wygaszenia powinien być skorelowany z
   tendencjami rynkowymi.
6. Uelastycznienie zasad gospodarowania mieszkaniowymi zasobami gmin. Obecne zasady
   ograniczają moŜliwości samorządów gminnych w zakresie zaspokajania potrzeb
   mieszkaniowych osób oczekujących na moŜliwość najmu lokalu komunalnego, jednocześnie
   nadmiernie uprzywilowują najemców komunalnych, korzystających ze swoistej renty
   sytuacyjnej. Wpływają równieŜ niekorzystnie na egzekucję wyroków sądowych dotyczących
   eksmitowania do lokali socjalnych oraz nie zachęcają gmin do prowadzenia racjonalnej
   polityki czynszowej, umoŜliwiającej m.in. uzyskiwanie przychodów, które mogłyby posłuŜyć
   na nowe inwestycje i utrzymywanie istniejącego zasobu w odpowiednim stanie technicznym.
7. Uelastycznienie zasad gospodarowania zasobami towarzystw budownictwa społecznego.
   Obecne regulacje usztywniają gospodarowanie zasobami TBS, uniemoŜliwiając sprzedaŜ
   lokali i odpowiednie podwyŜszanie naleŜności czynszowych w celu pozyskania środków na
   nowe inwestycje oraz właściwe gospodarowanie istniejącym zasobem. Nie dostarczają
   równieŜ gminom bodźców do aktywniejszego angaŜowania się w nowe inwestycje w wyniku
   których powstają dostępne cenowo mieszkania na wynajem.




                                            14
   V. Polityka wsparcia mieszkalnictwa w latach 2011-2020

Podstawowymi celami, na osiągnięciu których powinna się koncentrować polityka
mieszkaniowa w okresie najbliŜszych 10 lat, będą:
   − likwidacja deficytów ilościowych w segmencie mieszkań socjalnych i osób
      wymagających innej społecznej pomocy mieszkaniowej;
   − wprowadzenie efektywnych form podaŜy mieszkań dostępnych cenowo w segmencie
      mieszkań na wynajem oraz budownictwie własnościowym;
   − eliminacja podstawowych ryzyk związanych z rozwojem prywatnego budownictwa
      mieszkań na wynajem;
   − obniŜenie kosztów budowy mieszkań i racjonalizacja przestrzenno-funkcjonalna
      nowych zasobów mieszkalnych poprzez stworzenie odpowiedniego zasobu uzbrojonych
      gruntów pod budownictwo mieszkaniowe;
   − likwidacja luki remontowej;
   − ograniczenie zapotrzebowania na energię w sektorze mieszkaniowym;
   − racjonalizacja zasad gospodarowania publicznym zasobem mieszkaniowym oraz
      zasobami towarzystw budownictwa społecznego.

Podstawowymi kierunkami działań polityki mieszkaniowej powinny być:
   − precyzyjna w adresowaniu segmentacja instrumentów finansowego wsparcia
      mieszkalnictwa;
   − instrumenty wsparcia spójne z funkcją i zadaniami samorządów terytorialnych;
   − koncentracja środków budŜetowych na obszarach priorytetowych społecznie z punktu
      widzenia wspomagającej rynek funkcji władz publicznych, tj. podstawowych
      segmentach (budownictwo socjalne) i obszarach problemowych (utrzymanie zasobu);
   − prymat czasowy koniecznych działań eliminujących bariery prawne, ograniczające
      efektywność pomocy państwa, lub zapewnienie, w ramach konstrukcji danego
      instrumentu finansowania i towarzyszących rozwiązań regulacyjnych, selektywnej
      eliminacji takich barier;
   − wieloletnie podstawy finansowania – zapewnienie koniecznych środków w ramach
      budŜetu zadaniowego;
   − zmiana struktury wydatków budŜetowych, skoncentrowana na zakończeniu procesu
      realizacji zobowiązań historycznych oraz znaczącym zwiększeniu środków
      finansujących programy interwencyjne;
   − uelastycznienie zasad najmu w mieszkaniowym zasobie gmin i zasobach towarzystw
      budownictwa spolecznego, z jednoczesną racjonalizacją polityki czynszowej i zasad
      wypłacania dodatków mieszkaniowych;
   − wprowadzenie rozwiązań umoŜliwiających kontynuowanie społecznego budownictwa
      czynszowego.




                                          15
SEGMENT I:        BUDOWNICTWO SOCJALNE

W ramach wsparcia segmentu budownictwa socjalnego zakłada się, Ŝe państwo uczestniczyło
będzie w powstawaniu noclegowni i domów dla bezdomnych oraz w tworzeniu lokali
socjalnych.

Noclegownie i domy dla bezdomnych słuŜą do udzielania noclegu lub całodobowego
schronienia osobom bezdomnym. Według danych za 2009 rok w Polsce istniało 205 takich
instytucji, dysponujących ok. 8 tys. miejsc. Większość z tych miejsc znajdowała się w
schroniskach prowadzonych przez organizacje poŜytku publicznego (ok. 55%), pozostałe były
zarządzane przez samorządy gminne. W roku 2009 r. z tej formy pomocy skorzystało ok. 16,6
tys. bezdomnych. Bardzo trudno jest szacować precyzyjnie jakie są faktyczne potrzeby w
zakresie pomocy dla osób bezdomnych prowadzonej w tej formie. Według róŜnych szacunków
w Polsce jest od 30 do 300 tys. osób bezdomnych, najbardziej wiarygodne dane mówią o ok.
70-80 tys. takich osób.

Lokale socjalne stanowią część zasobu mieszkaniowego gmin i są przeznaczone dla osób
najuboŜszych, osób o szczególnie cięŜkiej sytuacji Ŝyciowej oraz osób eksmitowanych z innych
zasobów, np. z powodu nieregularnego opłacania stawek czynszowych. W odróŜnieniu od
pozostałych zasobów gminnych, umowy najmu w lokalach socjalnych są podpisywane na czas
oznaczony i przedłuŜane jedynie wówczas, kiedy najemcy nadal spełniają określone przez
gminę kryteria (np. dochodowe). Według ostatnich dostępnych danych, na koniec 2007 roku
gminy posiadały 57 tys. mieszkań socjalnych. Według badań Instytutu Rozwoju Miast w 2008
roku liczba gospodarstw domowych oczekujących na przydział mieszkania gminnego wynosi
ok. 125 tys., z czego 75 tys. dotyczy rodzin oczekujących na lokal socjalny.

Proponuje się, Ŝeby wsparcie segmentu realizowane było w oparciu o zwiększone
zaangaŜowanie środków budŜetu państwa na kontynuację programu wsparcia budownictwa
socjalnego. W okresie trzech lat jego funkcjonowania (2007-2009) do realizacji
zakwalifikowane zostały przedsięwzięcia na łączną kwotę finansowego wsparcia w wysokości
ok. 150 mln złotych, w wyniku których przewiduje się powstanie blisko 6 tys. lokali socjalnych
oraz ponad 400 miejsc noclegowych. Dotychczasowe efekty rzeczowe, zarówno w kontekście
szacowanego obecnie deficytu lokali socjalnych, jak i zapotrzebowań samych gmin (złoŜone
wnioski), są zatem daleko niewystarczające.

Przewiduje się utrzymanie obecnego systemu wsparcia w dotychczasowym kształcie przy
znaczącym, w porównaniu do obecnej skali dofinansowania FD, zwiększeniu dotacji
budŜetowej na ten cel, co pozwoliłoby na stopniowe dochodzenie do rocznych rezultatów
programu w wysokości ok. 7,5 tys. lokali socjalnych (od 2015 roku) oraz 400 miejsc w
noclegowniach.




                                             16
Instrument 1:    Wsparcie budownictwa socjalnego – propozycja rozwiązania




Podstawa prawna: 1) ustawa z dnia 8 grudnia 2006 r. o finansowym wsparciu tworzenia
lokali socjalnych, mieszkań chronionych, noclegowni i domów dla bezdomnych (Dz. U. Nr
251, poz. 1844, z późn. zm.);

Przedmiot wsparcia: tworzenie lokali socjalnych w wyniku realizacji przedsięwzięcia


polegającego na budowie budynków, r PokaŜ pulpit.scf emoncie, przebudowie lub adaptacji
istniejących budynków, zakupie lokali mieszkalnych lub budynków mieszkalnych, a takŜe
udziale w inwestycji prowadzonej przez towarzystwo budownictwa społecznego.

Forma wsparcia: finansowe wsparcie z Funduszu Dopłat na tworzenie lokali socjalnych w
wysokości 30-50 % kosztów przedsięwzięcia, w zaleŜności od jego rodzaju. MoŜliwe jest takŜe
pozyskiwanie przy udziale finansowego wsparcia mieszkań komunalnych nie posiadających
statusu lokali socjalnych, pod warunkiem równoległego wydzielenia z posiadanego juŜ zasobu
mieszkaniowego odpowiedniego zasobu lokali socjalnych (rozwiązanie umoŜliwiające gminom
racjonalne zarządzanie posiadanym zasobem).

Beneficjenci wsparcia:
       bezpośredni: gminy,
       adresaci końcowi: rodziny i osoby wymagające pomocy w uzyskaniu mieszkania,
       uprawnione do zamieszkania w lokalu socjalnym.

Środki budŜetowe: coroczne zasilenie Funduszu Dopłat z budŜetu państwa.

Status: kontynuacja, zmiany przepisów




                                            17
Instrument 2:    Wsparcie budownictwa dla osób bezdomnych – propozycja rozwiązania




Podstawa legislacyjna: ustawa z dnia 8 grudnia 2006 r. o finansowym wsparciu tworzenia
lokali socjalnych, mieszkań chronionych, noclegowni i domów dla bezdomnych (Dz. U. Nr
251, poz. 1844, z późn. zm.).

Przedmiot wsparcia: tworzenie noclegowni lub domów dla bezdomnych (lub zwiększenie
powierzchni uŜytkowej pomieszczeń, w tym sypialni, w istniejącej noclegowni lub domu dla
bezdomnych) w wyniku realizacji przedsięwzięcia polegającego na budowie budynków, a
takŜe na remoncie, przebudowie lub adaptacji istniejących juŜ budynków.

Forma wsparcia: finansowe wsparcie z Funduszu Dopłat na tworzenie noclegowni i domów
dla bezdomnych w wysokości 40-50 % kosztów przedsięwzięcia, w zaleŜności od jego rodzaju.
Program przewiduje wyodrębnianie w planie finansowym Funduszu Dopłat odrębnej (od
wsparcia lokali socjalnych i mieszkań chronionych) puli środków przeznaczonych na
finansowe wsparcie przedsięwzięć polegających na tworzeniu noclegowni i domów dla
bezdomnych. Przewiduje się niewielką korektę zasady podziału na odrębne pule środków,
uwzględniającą sytuację okresowego braku złoŜonych wniosków na wsparcie udzielane na
tworzenie noclegowni i domów dla bezdomnych.

Beneficjenci wsparcia:
       bezpośrednio: gminy, związki międzygminne i organizacje poŜytku publicznego;
       adresaci końcowi: osoby bezdomne i wymagające pomocy w uzyskaniu schronienia.

Środki budŜetowe: coroczne zasilenie Funduszu Dopłat z budŜetu państwa.

Status: kontynuacja




                                           18
SEGMENT II: SPOŁECZNE BUDOWNICTWO NA WYNAJEM



Planuje się zaprojektowanie przepisów określających system realizacji przedsięwzięć
budownictwa mieszkaniowego w formule mieszkań na wynajem, z docelowym przeniesieniem
własności na najemcę, który będzie równieŜ częściowo uczestniczył w kosztach budowy (na
wzór obecnej partycypacji w nowobudowanych mieszkaniach towarzystw budownictwa
społecznego). System będzie mógł być stosowany przez wszystkich inwestorów w ramach
określonych w przepisach formuł rozliczania kosztów inwestycji, praw właściciela i najemcy,
sposobu uczestniczenia w kosztach utrzymania zasobu itp.

Zakłada się, Ŝe nowy model SGM będzie z załoŜenia adresowany do gospodarstw domowych
osiągających dochody uniemoŜliwiające zaciągnięcie kredytu komercyjnego na zakup
własnego mieszkania. Jednocześnie beneficjenci są w stanie podołać wszystkim kosztom
związanym z utrzymaniem lokalu i spłatą przypadających na niego zobowiązań. Jest to
instrument dostosowany przede wszystkim do sytuacji osób młodych, rozwijających karierę
zawodową i mających w planach załoŜenie lub powiększenie rodziny.

Na chwilę obecną nie zaprojektowano odpowiedniego instrumentu finansowania ze środków
budŜetu państwa przedsięwzięć realizowanych w formule SGM. Zaproponowanymi
rozwiązaniami powinny się natomiast zainteresować samorządy gminne. Obserwacja
funkcjonowania nowego systemu być moŜe w przyszłości będzie rodzić za sobą konieczność
zaprojektowania odpowiednio adresowanego instrumentu wsparcia podobnych przedsięwzięć
równieŜ ze środków budŜetu państwa.

Równoległym instrumentem będzie działalność Banku Gospodarstwa Krajowego związana z
realizacją programów rządowych popierania budownictwa mieszkaniowego, zgodnie z art. 15 a
ustawy z dnia 26 października 1995 r. o niektórych formach popierania budownictwa
mieszkaniowego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.). Na podstawie powyŜszego
przepisu BGK udziela, na warunkach preferencyjnych, kredytów towarzystwom budownictwa
społecznego i spółdzielniom mieszkaniowym na realizację przedsięwzięć mających na celu
budowę lokali mieszkalnych na wynajem. Warunki i tryb udzielania tych kredytów, a takŜe
wysokość ich oprocentowania określi rozporządzenie wykonawcze.

Ponadto, instrumentem wsparcia segmentu społecznego budownictwa na wynajem będzie
forma wsparcia tworzenia zasobu mieszkań chronionych, realizowana w oparciu o rozwiązania
ustawy z dnia 8 grudnia 2006 r. o finansowym wsparciu tworzenia lokali socjalnych, mieszkań
chronionych, noclegowni i domów dla bezdomnych. Mieszkania chronione, określone obecnie
w art. 53 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, stanowią formę pomocy
społecznej przygotowującą osoby tam przebywające, pod opieką specjalistów, do prowadzenia
samodzielnego Ŝycia lub zastępującą pobyt w placówce zapewniającej całodobową opiekę.


                                            19
Tym samym kryteria przyznawania pomocy w postaci mieszkania chronionego są w duŜej
mierze odmienne od zasad przydzielania lokali socjalnych lub mieszkań na wynajem w zasobie
społecznym: pobyt w mieszkaniu chronionym moŜe być przyznany osobie, która ze względu na
trudną sytuację Ŝyciową, wiek, niepełnosprawność lub chorobę potrzebuje wsparcia w
funkcjonowaniu w codziennym Ŝyciu. Z uwagi na rosnące zapotrzebowanie na tego rodzaju
formę zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych w kolejnych latach5, jak równieŜ prowadzone
obecnie w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej prace nad poświęceniem mieszkaniom
chronionym odrębnej regulacji prawnej (opracowywane załoŜenia do ustawy) w okresie
objętym niniejszymi załoŜeniami przyjęto istotny w stosunku do obecnego wzrost efektów
rzeczowych programu wsparcia w tym segmencie rynku.




5
  Wymagający opieki ludzie starsi. W szerokim zakresie, wraz z rozwojem gospodarczym prawdopodobna
ewolucja modelu opieki społecznej w kierunku wykorzystującym w większym stopniu niŜ obecnie – poza
placówkami zbiorowego zamieszkania – równieŜ odpowiednio dostosowanego zasobu mieszkań.

                                               20
                     Wprowadzenie nowej formuły realizacji inwestycji mieszkaniowych,
  Instrument 1:      zakładajacej dochodzenie do własności mieszkania poprzez najem –
                     propozycja rozwiazania

Podstawa prawna: nowa ustawa o społecznych grupach mieszkaniowych

Przedmiot wsparcia : budownictwo mieszkaniowe w ramach nowego systemu wieloletniego
dochodzenia do prawa własności lokalu mieszkalnego poprzez najem (społeczne grupy
mieszkaniowe).

Forma wsparcia: udział samorządów gminnych (rzeczowy i finansowy) w realizacji
budownictwa mieszkaniowego na wynajem z docelowym przekształceniem w budownictwo
własnościowe. W przyszłości ewentualne zaprojektowanie instrumentu wsparcia ze srodkow
budŜetu panstwa.

Beneficjenci działania:
       bezpośrednio: inwestorzy realizujący przedsięwzięcia mieszkaniowe w formule SGM
       adresaci końcowi: gospodarstwa domowe nieposiadające zdolności kredytowej,
       docelowo zainteresowane uzyskaniem własności mieszkaniowej



Środki budŜetowe: Brak. Ewentualne wsparcie ze strony samorządów gminnych.

Status: wprowadzenie zmian w 2011 r.




                                          21
Instrument 2:     Wsparcie budownictwa mieszkań chronionych – propozycja rozwiązania




Podstawa prawna: ustawa z dnia 8 grudnia 2006 r. o finansowym wsparciu tworzenia lokali
socjalnych, mieszkań chronionych, noclegowni i domów dla bezdomnych (Dz. U. Nr 251, poz.
1844, z późn. zm.).

Przedmiot wsparcia: tworzenie mieszkań chronionych w wyniku realizacji przedsięwzięcia
polegającego na budowie budynków, remoncie, przebudowie lub adaptacji istniejących
budynków, zakupie lokali mieszkalnych lub budynków mieszkalnych, a takŜe udziale w
inwestycji prowadzonej przez towarzystwo budownictwa społecznego.

Forma wsparcia: finansowe wsparcie z Funduszu Dopłat na tworzenie mieszkań chronionych
w wysokości 30-50 % kosztów przedsięwzięcia, w zaleŜności od jego rodzaju. Mieszkania
chronione zgodnie z art. 53 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U.
z 2009 r. Nr 175, poz. 1362, z późn. zm.) stanowią formę pomocy społecznej przygotowującą
osoby tam przebywające, pod opieką specjalistów, do prowadzenia samodzielnego Ŝycia lub
zastępującą pobyt w placówce zapewniającej całodobową opiekę. W przypadku gmin moŜliwe
jest takŜe pozyskiwanie przy udziale finansowego wsparcia mieszkań komunalnych nie
posiadających statusu mieszkań chronionych, pod warunkiem równoległego wydzielenia z
posiadanego juŜ zasobu mieszkaniowego odpowiedniego zasobu takich mieszkań (rozwiązanie
analogiczne, jak w przypadku finansowego wsparcia na tworzenie lokali socjalnych,
umoŜliwiające gminom racjonalne zarządzanie posiadanym zasobem).

Beneficjenci wsparcia:
       bezpośrednio: gminy, związki międzygminne, powiaty, organizacje poŜytku
       publicznego;
       adresaci końcowi: osoby (w tym osoby starsze i niepełnosprawne) wymagające pomocy
       w formie mieszkania chronionego.

Środki budŜetowe: coroczne zasilenie Funduszu Dopłat z budŜetu państwa.

Status: kontynuacja




                                             22
                 Preferencyjne kredyty udzielane towarzystwom budownictwa społecznego
Instrument 3:
                 i spółdzielniom mieszkaniowym – propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: 1) ustawa z dnia 26 października 1995 r. o niektórych formach popierania
budownictwa mieszkaniowego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.); 2) ustawa z
dnia 2 kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez
Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne, ustawy o Banku Gospodarstwa Krajowego oraz
niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 65, poz. 545).

Przedmiot wsparcia: przedsięwzięcia inwestycyjno-budowlane mające na celu budowę lokali
mieszkalnych na wynajem

Forma wsparcia: kredyt udzielany przez Bank Gospodarstwa Krajowego, pokrywający do
70% kosztów inwestycji, o rocznej stopie oprocentowania nie przekraczającej wysokości stopy
redyskonta weksli,

Beneficjenci wsparcia:
       bezpośrednio: towarzystwa budownictwa społecznego, spółdzielnie mieszkaniowe;
       adresaci końcowi: gospodarstwa domowe o niskich i średnich dochodach, osoby
       migrujące w poszukiwaniu pracy.

Środki budŜetowe: zasilenie funduszu statutowego Banku Gospodarstwa Krajowego –
terminy, wysokość i zasady wykorzystania ustalane w planie rzeczowo-finansowym realizacji
programu przygotowywanym przez Bank, w trybie art.. 15c. ustawy o niektórych formach
popierania budownictwa mieszkaniowego.

Status: kontynuacja na zmodyfikowanych zasadach po likwidacji w 2009 roku Krajowego
Funduszu Mieszkaniowego.




                                            23
SEGMENT III:        SPOŁECZNE BUDOWNICTWO WŁASNOŚCIOWE



Ze względu na zarysowaną w części diagnostycznej konieczność zmiany paradygmatu polityki
mieszkaniowej państwa, która powinna zakładać większe wsparcie kierowane do sektora
mieszkań na wynajem, zakłada się docelowe wygaszenie instrumentu wsparcia budownictwa
własnościowego, jakim jest funkcjonujący od 2006 roku program „Rodzina na swoim”.
Naturalnym kontynuatorem celów zawartych w powyŜszym programie powinien być system
docelowego nabywania własności przez najem, który w postaci koncepcji SGM został
zarysowany w poprzednio omawianym segmencie.

Zakłada się, Ŝe wnioski o kredyt w programie „Rodzina na swoim” będą mogły być składane
wyłącznie w okresie do końca 2012 roku. W ostatnich latach funkcjonowania programu
podlegałby on jednocześnie korektom ustawowym, mającym na celu zwiększenie efektywności
społecznej i ekonomicznej funkcjonujących rozwiązań6. W tym zakresie przewiduje się:
   - poszerzenie beneficjantów programu o jednoosobowe gospodarstwa domowe na
       „pierwsze mieszkanie”;
   - ograniczenie beneficjentów programu do osób o wieku nie przekraczającym 35 lat;
   - ograniczenie zakresu finansowanych transakcji mieszkaniowych do transakcji rynku
       pierwotnego;
   - korekta wskaźników cen/kosztów budowy (ograniczenie na zasadzie ogólnej,
       wprowadzenie formuły korygującej „w górę” dla miejscowości przyległych do duŜych
       rynków lokalnych /stolice województw/ oraz dla byłych miast wojewódzkich);
   - korekta limitów maksymalnej powierzchni mieszkania oraz powierzchniowego
       parametru kalkulacji dopłat (w związku z poszerzeniem zakresu podmiotowego ustawy
       o jednoosobowe gospodarstwa domowe);
   - eliminacja moŜliwości naduŜywania rozwiązań programu, poprzez pozbawienie prawa
       do dopłat w przypadku uzyskania innego lokalu (z wyjątkiem nabycia spadku).




6
  Zgodnie z projektem załoŜeń nowelizacji ustawy o finansowym wsparciu rodzin w nabywaniu własnego
mieszkania.

                                               24
                        Preferencyjny kredyt mieszkaniowy na zakup lub budowę
Instrument 1:           mieszkania/domu jednorodzinnego (program „Rodzina na swoim”) –
                        propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: znowelizowana ustawa z dnia 8 września 2006 r. o finansowym wsparciu
rodzin w nabywaniu własnego mieszkania (Dz. U. Nr 183, poz. 1354 z późn. zm.).

Przedmiot wsparcia: zakup mieszkania lub domu jednorodzinnego, budowa domu
jednorodzinnego, adaptacja budynku na cele mieszkalne, pod warunkiem zgodności
kredytowanej inwestycji z ustawowymi limitami maksymalnej kosztów/ceny mieszkania oraz
powierzchni uŜytkowej. Począwszy od II poł. 2011 r. zakup wyłącznie na rynku pierwotnym.

Forma wsparcia: dopłaty do odsetek udzielane na okres 8 lat od kredytów udzielanych przez
banki komercyjne na zakup mieszkania/domu na rynku pierwotnym, budowę domu
jednorodzinnego lub adaptację budynku na cele mieszkalne.

Beneficjenci wsparcia:
       gospodarstwa domowe (rodziny, osoby samotne) w wieku do 35 lat zaspokajające
       potrzeby mieszkaniowe przez zakup mieszkania/domu, budowę domu jednorodzinnego
       lub adaptację budynku na cele mieszkalne.

Środki budŜetowe: zasilenie Funduszu Dopłat.

Status: kontynuacja – zmiany przepisów, wygaszanie instrumentu wsparcia7.




7
    Okres udzielania kredytów do końca 2012 r.

                                                 25
UTRZYMANIE ZASOBÓW MIESZKANIOWYCH

W ramach wsparcia segmentu istniejących zasobów mieszkaniowych państwo powinno nadal
stymulować realizację przedsięwzięć mających na celu poprawę stanu technicznego
najstarszych budynków mieszkaniowych, ze szczególnym uwzględnieniem ich
termomodernizacji. Podstawę prawną odpowiedniego programu rządowego stanowi w tym
zakresie ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i remontów.
Program ten integruje dobrze rozwijający się od kilku lat program termomodernizacji, z
nowymi elementami wsparcia działalności remontowej i modernizacyjnej. Obejmuje on dwa
główne moduły – wsparcie przedsięwzięć termomodernizacyjnych i wsparcie przedsięwzięć
remontowych. Wprowadza on takŜe dodatkowe wsparcie dla właścicieli budynków
mieszkalnych objętych w przeszłości czynszem regulowanym.

Wsparcie będzie w kaŜdym przypadku udzielane w postaci tzw. premii, czyli spłaty części
kredytu wykorzystanego na realizację przedsięwzięcia. Spłata ta będzie dokonywana ze
środków Funduszu Remontów i Termomodernizacji, obsługiwanego przez Bank Gospodarstwa
Krajowego i zasilanego ze środków budŜetu państwa. Dodatkowo, w przypadku właścicieli
budynków objętych w przeszłości czynszem regulowanym, istnieje moŜliwość uzyskania
refinansowania całości lub części kosztów poprawy stanu technicznego budynku jedynie na
podstawie faktur, bez konieczności korzystania z ustawowo określonych źródeł ich
finansowania.

Zakłada się, Ŝe wraz z innymi działaniami podejmowanymi na rzecz poprawy stanu
technicznego i termomodernizacji istniejących zasobów, program wspierania przedsięwzięć
termomodernizacyjnych i remontowych w sposób zauwaŜalny przyczyni się do ograniczenia
skutków tzw. luki remontowej, dzięki czemu uda się uratować przed nieodwracalnym
zuŜyciem technicznym i moralnym tę część spośród najstarszych zasobów mieszkaniowych,
których dalsze utrzymywanie ma jeszcze sens z ekonomicznego punktu widzenia. Program ten
ma bowiem charakter komplementarny w stosunku do innych działań i instrumentów, w tym
zwłaszcza w stosunku do działań przewidzianych na lata 2007-2013 w ramach
współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej, tzw. Regionalnych Programów
Operacyjnych. Mając to na uwadze przewiduje się, Ŝe program termomodernizacji i remontów
będzie wymagał wprowadzenia odpowiednich modyfikacji nie później, niŜ do czasu wejścia w
Ŝycie unijnych uregulowań dotyczących wspierania mieszkalnictwa w kolejnym okresie
programowania, a więc w okresie 2014-2020.




                                          26
Instrument 1:    Wspieranie inwestycji termomodernizacyjnych – propozycja rozwiązania




Podstawa prawna: ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i
remontów (Dz. U. nr 223, poz. 1459 z późn. zm.).

Przedmiot wsparcia: przedsięwzięcia temomodernizacyjne, w wyniku których następuje:
  1) zmniejszenie zapotrzebowania na energię potrzebną do ogrzewania i podgrzewania wody
     uŜytkowej oraz ogrzewania, dostarczaną do budynków mieszkalnych, budynków
     zbiorowego zamieszkania oraz budynków stanowiących własność jednostek samorządu
     terytorialnego słuŜących do wykonywania przez nie zadań publicznych;
  2) zmniejszenie strat energii pierwotnej w lokalnych sieciach ciepłowniczych oraz
     zasilających je lokalnych źródłach ciepła;
  3) wykonanie przyłącza technicznego do scentralizowanego źródła ciepła, w związku z
     likwidacja lokalnego źródła ciepła;
  4) zamiana źródeł energii na źródła odnawialne lub zastosowanie wysokosprawnej
     kogeneracji.

Forma wsparcia: premia na spłatę części kredytu zaciągniętego na realizację przedsięwzięcia
termomodernizacyjnego, w wysokości 20% wykorzystanej kwoty kredytu, jednak nie większej
niŜ 16% kosztów poniesionych na realizację przedsięwzięcia, i nie większej niŜ dwukrotność
przewidywanych rocznych oszczędności kosztów energii.

Beneficjenci wsparcia:
       bezpośrednio: właściciel lub zarządca budynku, lokalnej sieci ciepłowniczej lub
       lokalnego źródła ciepła, z wyłączeniem jednostki budŜetowej i zakładu budŜetowego;
       adresaci końcowi: osoby zamieszkujące w termomodernizowanych zasobach
       mieszkaniowych.

Środki budŜetowe: zasilenie Funduszu Termomodernizacji i Remontów.

Status: kontynuacja




                                            27
                 Wspieranie remontów w zasobie wielorodzinnym – propozycja
Instrument 2:
                 rozwiązania



Podstawa prawna: ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i
remontów (Dz. U. nr 223, poz. 1459 z późn. zm.)

Przedmiot wsparcia: przedsięwzięcia remontowe, związane z termomodernizacją i
realizowane w budynkach wielorodzinnych, których uŜytkowanie rozpoczęto przez 14 sierpnia
1961 roku, obejmujące remont, przebudowę lub wyposaŜenie w instalacje i urządzenia
wymagane zgodnie z przepisami techniczno-budowlanymi dla oddawanych do uŜytkowania
budynków mieszkalnych, a takŜe obejmujące wymianę okien i balkonów, nawet jeśli nie naleŜą
one do części wspólnej budynku.

Forma wsparcia: premia na spłatę części kredytu zaciągniętego na realizację przedsięwzięcia
remontowego w wysokości 20% wykorzystanej kwoty kredytu, jednak nie większej niŜ 15%
kosztów poniesionych na realizację przedsięwzięcia.

Beneficjenci wsparcia:
       bezpośrednio: osoby fizyczne, wspólnoty mieszkaniowe z większościowym udziałem
       osób fizycznych, spółdzielnie mieszkaniowe, towarzystwa budownictwa społecznego;
       adresaci końcowi: osoby zamieszkujące w remontowanych zasobach mieszkaniowych.

Środki budŜetowe: zasilenie Funduszu Termomodernizacji i Remontów.

Status: kontynuacja




                                            28
                 Kompensacja właścicielom nieruchomości utraconych przychodów z
                 tytułu obowiązywania regulowanych czynszów, ukierunkowana na
Instrument 3:
                 poprawę stanu technicznego budynków mieszkalnych – propozycja
                 rozwiązania



Podstawa prawna: ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i
remontów (Dz. U. nr 223, poz. 1459 z późn. zm.)

Przedmiot wsparcia: przedsięwzięcie remontowe, obejmujące remont budynku
wielorodzinnego, a takŜe jego przebudowę, wymianę okien i balkonów lub wyposaŜenie w
instalacje i urządzenia aktualnie wymagane zgodnie z przepisami techniczno-budowalnymi,
bądź remont budynku mieszkalnego jednorodzinnego, jeśli w okresie pomiędzy 12 listopada
1994 r. a 25 kwietnia 2005 r. w budynku takim znajdował się co najmniej jeden lokal
kwaterunkowy.

Forma wsparcia: premia kompensacyjna na refinansowanie całości lub części kosztów
przedsięwzięcia remontowego lub remontu budynku mieszkalnego jednorodzinnego.

Beneficjenci wsparcia:
       osoby fizyczne, które są właścicielami budynku mieszkalnego z co najmniej jednym
       lokalem kwaterunkowym albo właścicielami części budynku mieszkalnego i w dniu 25
       kwietnia 2005 r. były właścicielami tego budynku mieszkalnego albo tej części
       budynku mieszkalnego, albo nabyły ten budynek albo tę część budynku w drodze
       spadkobrania od osoby będącej w tym dniu właścicielem.

Środki budŜetowe: zasilenie Funduszu Termomodernizacji i Remontów.

Status: kontynuacja




                                          29
OGÓLNE INSTRUMENTY SEKTOROWE

Zakłada się, Ŝe podstawowym instrumentem wsparcia sektora mieszkaniowego w szerokim
zakresie oddziaływania na rynek będzie system obniŜonej do 7% stawki podatku VAT. Mając
na względzie jedne z najniŜszych w państwach UE wysokości wskaźników
odzwierciedlających stan zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, przewiduje się utrzymanie
szerokiego zakresu stosowania obniŜonej stawki podatku VAT na mieszkalnictwo, w ramach
tzw. budownictwa społecznego w znaczeniu ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od
towarów i usług.

Przy załoŜeniu utrzymania obowiązujących przepisów dyrektywy VAT, po dniu 31 grudnia
2010 r. stawka podstawowa VAT będzie stosowana w przypadkach obiektów o powierzchni
przekraczającej 150 m2 dla lokali i 300 m2 dla budynków mieszkalnych jednorodzinnych.
ObniŜona do 7% stawka VAT będzie obejmowała dostawę (sprzedaŜ), budowę, remont,
modernizację, termomodernizację lub przebudowę obiektów budowlanych lub ich części, jeŜeli
lokal/dom jednorodzinny spełnia kryteria powierzchniowe. W przypadku obiektów
przekraczających limit powierzchniowy stawka podstawowa znajdzie zastosowanie jedynie do
tej części podstawy opodatkowania, która odpowiada powierzchni uŜytkowej przekraczającej
limit powierzchniowy określony dla definicji budownictwa społecznego.

Mając na względzie 10-letni horyzont czasowy proponowanych rozwiązań naleŜy podkreślić,
Ŝe problematyka dotycząca opodatkowania VAT w mieszkalnictwie od wielu lat jest
przedmiotem dyskusji prowadzonych na forum państw Unii Europejskiej. Rozpatrując kwestie
rozwiązań, jakie będą stosowane w Polsce po roku 2010 naleŜy zatem stwierdzić, Ŝe będą one
w duŜej mierze uzaleŜnione od ewentualnych zmian w tej materii, jakie zapadną na forum
państw UE. W przypadku liberalizacji rozwiązań dyrektywy w ww. zakresie (dotychczasowy
kierunek rozwaŜań związanych z problemem VAT w mieszkalnictwie) w załoŜeniach zakłada
się moŜliwe liberalne, odpowiadające ewolucji systemu VAT, opodatkowanie mieszkalnictwa
na gruncie rozwiązań krajowych.

Drugim instrumentem wsparcia mieszkalnictwa o szerokim zakresie oddziaływania na rynek
powinien być nowy program wsparcia tworzenia infrastruktury towarzyszącej budownictwu
mieszkaniowemu. Dotychczasowy model wsparcia, opierający się na instrumencie pomocy
zwrotnej w formie preferencyjnych kredytów udzielanych przez Bank Gospodarstwa
Krajowego ze środków Krajowego Funduszu Mieszkaniowego, pomimo znaczącego poziomu
preferencji (w ostatnim okresie obowiązywania kredyt w wysokości 1%) jest rzadko
wykorzystywany przez gminy. Składa się na to szereg uwarunkowań, wśród których moŜna
wymienić co najmniej:
    - zwrotny charakter wsparcia przedsięwzięć infrastruktury towarzyszącej budownictwu
       mieszkaniowemu, konkurujących dodatkowo o środki z szeregiem waŜnych potrzeb
       infrastrukturalnych, w znacznej mierze objętych pomocą bezzwrotną ze środków Unii
       Europejskiej;

                                           30
    - niepostrzeganie co do zasady inwestycji związanych z poprawą uwarunkowań
      lokalnych dla budownictwa mieszkaniowego jako działań o charakterze priorytetu
      (równoległe zaniedbania duŜej części gmin związane z planowaniem przestrzennym; w
      warunkach rosnącej koniunktury na rynku budownictwa mieszkaniowego
      „bezkonfliktowe” przerzucenie kosztów na nabywców mieszkań – przewaga popytu);
    - rosnący poziom zadłuŜenia miast.

Dostrzegając duŜą wagę tworzenia przyjaznych warunków lokalnych dla rozwoju nowych
inwestycji budownictwa mieszkaniowego, w załoŜeniach proponuje się wprowadzenie w
okresie najbliŜszych kilku lat nowych form wsparcia gmin w ww. zakresie, w szczególności w
formie bezpośredniego wsparcia pokrywającego część kosztów inwestycji związanych z
przygotowaniem gruntów pod budownictwo mieszkaniowe. Wprowadzenie nowej formy
wsparcia jednostek samorządu terytorialnego będzie jednak musiało zostać poprzedzone
uprzednim zdefiniowaniem zasad rozwoju przestrzennego i polityki rozwoju miast w Polsce
(brak konsekwentnej wizji odpowiadającej na pytania „gdzie budować” i „jak powinny
rozwijać się miasta”). Ponadto wymagane jest uprzednio podjęcie przez same gminy działań
poprawiających – w kontekście prawa lokalnego – warunki inwestowania w mieszkalnictwie.
Bez uprzedniej, trwałej zmiany dotychczasowych zapóźnień Polski w obu ww. obszarach,
intensywne promowanie środkami budŜetu państwa inwestycji dotyczących zbrojenia gruntów
pod budownictwo mieszkaniowe miałoby charakter „działań punktowych”, naruszając
dodatkowo optymalną kolejność działań, jakie powinny podejmować władze publiczne w
ramach realizowanych funkcji, w tym funkcji związanej z polityką wpierania mieszkalnictwa8.
Zakłada się wstępnie, Ŝe nowy instrument wsparcia gmin (bezpośrednio równieŜ innych
inwestorów priorytetowych segmentów polityki wsparcia) zostanie wdroŜony z początkiem
2014 r.

Zakłada się równieŜ, Ŝe uzupełnieniem instrumentu bezpośredniego dofinansowania kosztów
tworzenia inwestycji pod budownictwo mieszkaniowe będzie systemowa, instytucjonalna
forma wsparcia wybranych gmin, o liczbie mieszkańców ograniczonej do 30 tys. osób (wstępne
załoŜenia w tym zakresie zostaną doprecyzowane na etapie szczegółowych prac nad
instrumentem), w pozyskiwaniu na rynku kapitałowym środków finansujących inwestycje
związane z tworzeniem infrastruktury pod budownictwo mieszkaniowe.




8
  Prymat czasowy związany z uprzednią eliminacją barier niewymagających duŜych nakładów publicznych i
zaleŜnych wyłącznie od władzy publicznej przed wsparciem finansowym – skutkiem odwrotnej kolejności niska
efektywność i wyŜsze koszty.

                                                   31
                 ObniŜona stawka podatku VAT w budownictwie społecznym –
Instrument 1:
                 propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr
54, poz. 535 z późn. zm.).

Przedmiot wsparcia: dostawa, budowa, remont, modernizacja, termomodernizacja lub
przebudowa obiektów budowlanych lub ich części zaliczonych do budownictwa objętego
społecznym programem mieszkaniowym w rozumieniu w ustawy VAT.

Forma wsparcia: obniŜona do poziomu 7% stawka podatku VAT, stosowana w całości do
budynków mieszkalnych jednorodzinnych, których powierzchnia uŜytkowa nie przekracza 300
m2 oraz do lokali mieszkalnych, których powierzchnia uŜytkowa nie przekracza 150 m2.

Beneficjenci wsparcia:
       bezpośrednio: płatnicy podatku VAT;
       adresaci końcowi: nabywcy towarów i usług objętych podatkiem VAT, osoby fizyczne
       budujące lub remontujące lokale/budynki mieszkalne.

Środki budŜetowe: utracone wpływy budŜetowe.

Status: kontynuacja.




                                          32
                     Wsparcie   rozwoju    infrastruktury  towarzyszącej                 budownictwu
Instrument 2:
                     mieszkaniowemu – propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: nowa ustawa o wsparciu tworzenia infrastruktury technicznej
towarzyszącej budownictwu mieszkaniowemu.

Przedmiot wsparcia: przygotowanie infrastruktury technicznej na gruntach przeznaczonych
pod budownictwo mieszkaniowe.

Forma wsparcia: 1) dofinansowanie ze środków Funduszu Dopłat kosztów budowy
infrastruktury technicznej towarzyszącej budownictwu mieszkaniowemu na poziomie 15%
kosztów inwestycji; 2) tworzenie warunków dla pozyskiwania przez małe gminy (kryterium
liczby mieszkańców) zewnętrznych źródeł finansowania inwestycji związanych z
tworzeniem infrastruktury pod budownictwo mieszkaniowe, poprzez ukonstytuowanie
przez państwo instytucjonalnego animatora rynku obligacji komunalnych emitowanych na
ww. cel (dedykowany fundusz w BGK, obligacje emitowane na rzecz funduszu przez Bank,
środki z emisji przeznaczone na nabywanie obligacji emitowanych przez małe gminy, na
warunkach określonych w nowej ustawie).

Beneficjenci wsparcia:
       bezpośrednio: gminy, w ograniczonym zakresie bezpośrednio inni inwestorzy
       budownictwa mieszkaniowego w priorytetowych segmentach polityki wsparcia
       mieszkalnictwa;
       adresaci końcowi: gospodarstwa domowe zaspokajające potrzeby mieszkaniowe przez
       zakup lub wynajem mieszkania i budowę domu jednorodzinnego.

Środki budŜetowe: 1) zasilenie Funduszu Dopłat; 2) zasilenie jednorazowe funduszu
utworzonego w formule „Bond Bank”, w tym na pokrycie kosztów pierwszej emisji.

Efekty programu i wydatki budŜetowe:

Status: nowy program – rozpoczęcie realizacji w 2015 r. 9




9
  Uprzednie zmiany w obszarze regulacyjnym związane kompleksową weryfikacją przepisów inwestycyjnych,
zdefiniowaniem koncepcji polityki miejskiej, w tym przestrzennych kierunków rozwoju, oraz radykalną poprawą
uwarunkowań inwestycyjnych związanych z planowaniem i zagospodarowaniem przestrzennym.

                                                    33
PODSTAWOWE DZIAŁANIA TOWARZYSZĄCE RACJONALIZACJI STRUKTURY
WYDATKÓW BUDśETOWYCH NA MIESZKALNICTWO

Podstawowe działania towarzyszące wprowadzeniu instrumentów polityki mieszkaniowej,
zakładanych w niniejszym dokumencie w okresie najbliŜszych 10-ciu lat, koncentrowały się
będą na docelowej zmianie struktury wydatków publicznych na mieszkalnictwo. Propozycje w
tym względzie nie mają charakteru jednorodnego.

Pierwsza grupa działań skoncentrowana będzie na dalszym przyśpieszeniu procesu
wywiązywania się państwa ze zobowiązań mieszkaniowych sięgających w swej genezie okresu
PRL, a dotyczących (1) refundacji bankom wypłacanych premii gwarancyjnych z tytułu
likwidacji ksiąŜeczek mieszkaniowych oraz (2) pomocy państwa w spłacie przez członków
spółdzielni mieszkaniowych kredytów tzw. „starego portfela”. Wprowadzone w 2009 r. zmiany
w przepisach, na podstawie których udzielana jest gospodarstwom domowym pomoc, są
istotnym wyrazem ww. kierunku działań, który – w zaleŜności od wniosków wynikających z
bieŜącego monitoringu obu ww. programów historycznych – powinien być, jeśli będzie
zachodziła taka potrzeba, kontynuowany równieŜ w kolejnych latach poprzez podobne w swym
charakterze, uzasadnione korekty prawne.

W 2009 roku zarówno w przypadku pomocy państwa w spłacie starych kredytów
spółdzielczych, jak i programu refundacji premii gwarancyjnych dla posiadaczy ksiąŜeczek
mieszkaniowych, wprowadzone zmiany poszerzyły zakres wsparcia i intensywność środków
budŜetowych finansujących corocznie ten obszar polityki mieszkaniowej, przyśpieszając w
perspektywie najbliŜszych lat proces pełnej realizacji zobowiązań przejętych przez państwo w
okresie zawirowań transformacji ustrojowej. Efektem wprowadzonych zmian było:
  - poszerzenie zakresu przedsięwzięć uprawniających do premii gwarancyjnej o
      ograniczone w swym zakresie przedmiotowym inwestycje związane z remontami lokalu
      mieszkalnego/budynku mieszkalnego,
  - poszerzenie zakresu przedsięwzięć uprawniających do premii gwarancyjnej o wydatki
      poniesione przez właściciela ksiąŜeczki na wkład własny przy zaciąganym kredycie
      mieszkaniowym,
  - poprawa warunków spłaty zadłuŜenia spółdzielców.

Zgodnie z dołączonym projektem załoŜeń projektu ustawy o społecznym zasobie mieszkań
czynszowych, społecznych grupach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw
kolejnym etapem zmian usprawniających proces realizacji zobowiązań państwa, w
jednoczesnym powiązaniu z celem poprawy stanu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych,
będzie wprowadzenie, moŜliwości uzyskania premii gwarancyjnej w związku z poniesieniem
wydatku na partycypację lokatora w kosztach budowy mieszkania realizowanego w ramach
społecznych grup mieszkaniowych.

Proponuje się, aby drugim kierunkiem działań zakładanych w tym zakresie było wygaszenie, z
początkiem 2014 r., systemu zwrotu osobom fizycznym niektórych wydatków związanych z

                                            34
budownictwem mieszkaniowym, obowiązującego w oparciu o przepisy ustawy z dnia 29
sierpnia 2005 r. o zwrocie osobom fizycznym niektórych wydatków związanych z budownictwem
mieszkaniowym (Dz. U. Nr 177, poz. 1468 z późn. zm.). Zwrot przysługuje obecnie osobom
fizycznym w związku z wydatkami poniesionymi na zakup materiałów budowlanych w ramach
inwestycji realizowanych w systemie gospodarczym. Systemem zwrotu VAT objęte są te
materiały budowlane, które do dnia 30 kwietnia 2004 r. były opodatkowane stawką podatku od
towarów i usług w wysokości 7%, a od dnia 1 maja 2004 r. są opodatkowane stawką w
wysokości 22%.        Szczegółowy wykaz materiałów zawiera obwieszczenie Ministra
Infrastruktury z dnia 8 września 2010 r. Osoba fizyczna moŜe ubiegać się o zwrot części
wydatków poniesionych w związku z (1) budową budynku mieszkalnego, (2) nadbudową lub
rozbudową budynku na cele mieszkalne lub przebudową (przystosowaniem) budynku
niemieszkalnego, jego części lub pomieszczenia niemieszkalnego na cele mieszkalne, w
wyniku których powstał lokal mieszkalny, oraz (3) remontem budynku mieszkalnego lub
lokalu mieszkalnego. Kwota zwrotu jest limitowana w okresach pięcioletnich (po upływie 5 lat
ulega odnowieniu). Wysokość limitu uzaleŜniona jest od rodzaju inwestycji, ceny 1 m2
powierzchni uŜytkowej mieszkania ogłaszanej przez Prezesa GUS na potrzeby obliczenia
premii gwarancyjnej oraz ewentualnego korzystania w przeszłości z ulg mieszkaniowych w
podatku dochodowym.

Z uwagi na genezę wprowadzenia rozwiązań oraz zasady wymiaru kwoty wsparcia system,
określany potocznie „zwrotem VAT”, jest powiązany w swej konstrukcji z przepisami
podatkowymi, stanowiąc jednak bezpośrednią pozycję w wydatkach budŜetu państwa na
mieszkalnictwo. Po kilkuletnim okresie od czasu wprowadzenia rozwiązań pozycja tych
wydatków w ogólnej strukturze finansowania mieszkalnictwa środkami budŜetowymi jest
dominująca. Obecnie stanowią one rocznie niemal 125% kwoty wszystkich wydatków
przeznaczonych na wsparcie mieszkalnictwa w ramach dedykowanej części 18. budŜetu, w tym
niemal dwukrotnie przekraczają kwotę wydatków budŜetowych ww. części przeznaczonych na
realizację zobowiązań historycznych (premie gwarancyjne, pomoc w spłacie kredytów „starego
portfela”) oraz czterokrotnie wydatki związane z obsługą programu „Rodzina na Swoim” wg
planów na 2010 r. Nie negując uzasadnienia dla powszechnych i szeroko stosowanych
instrumentów wspierających mieszkalnictwo, w obecnych uwarunkowaniach budŜetowych
powyŜsza sytuacja z kaŜdym kolejnym rokiem utwierdza status polityki mieszkaniowej jako
swoistego „zakładnika” historycznych rozwiązań podatkowych, ograniczając moŜliwości
wprowadzenia aktywnych form wsparcia priorytetowych społecznie segmentów rynku, oraz –
pomimo pozytywnych w ostatnich latach zmian na rynku kredytów mieszkaniowych –
koncentrując pomoc budŜetową nadal na wspieraniu względnie zamoŜnej części społeczeństwa.

Biorąc pod uwagę docelowe przesuniecie akcentów wsparcia mieszkalnictwa, intensyfikujące
pomoc finansową w priorytetowych segmentach wsparcia oraz podstawowych obszarach
problemowych, w kontekście uwarunkowań finansowania nowych programów zakłada się
obowiązywanie systemu zwrotu wydatków do końca 2013 roku, tj. do czasu zakończenia
kilkuletniego okresu implementacji nowych instrumentów polityki mieszkaniowej.

                                            35
                 Kontynuacja procesu wygaszania zobowiązań państwa związanych z
Działanie 1:     pomocą w spłacie spółdzielczych kredytów mieszkaniowych „starego
                 portfela” – propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: ustawa z dnia 30 listopada 1995 roku o pomocy państwa w spłacie
niektórych kredytów mieszkaniowych, udzielaniu premii gwarancyjnych oraz refundacji
bankom wypłaconych premii gwarancyjnych (Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1115 z późn. zm.).

Przedmiot wsparcia: oddłuŜenie spółdzielczych lokali mieszkalnych dające moŜliwość
ustanawiania odrębnej własności lokali członkom spółdzielni.

Forma wsparcia: pomoc państwa w spłacie zadłuŜenia z tytułu kredytów mieszkaniowych
tzw. starego portfela, zaciąganych głównie przez spółdzielnie mieszkaniowe do 31 maja 1992
roku, poprzez:
   1) wykupienie bieŜącego oprocentowania naliczonego od zadłuŜenia bankowego, tym
        samym kredytobiorca (członek spółdzielni) dokonuje spłaty naleŜności głównej bez
        oprocentowania,
   2) wykup części odsetek skapitalizowanych,
   3) system umorzeń znacznej części zadłuŜenia budŜetowego z tytułu przejściowego
        wykupienia odsetek (moŜliwość umorzenia 85% w sytuacji spłaty zadłuŜenia na
        preferencyjnych warunkach obowiązujących do końca 2012 roku).

Beneficjenci wsparcia:
       spółdzielnie mieszkaniowe, kredytobiorcy indywidualni, w tym przede wszystkim
       członkowie spółdzielni mieszkaniowych posiadających zadłuŜone lokale mieszkalne.

Środki budŜetowe: corocznie planowane wydatki na wykup naliczonego przez banki
oprocentowania zadłuŜenia z tytułu kredytu mieszkaniowego oraz na wynagrodzenia naleŜne
bankom za administrowanie i egzekwowanie zadłuŜenia z tytułu przejściowego wykupienia
odsetek.

Status: kontynuacja, docelowo wygaszenie.




                                            36
                 Kontynuacja procesu wygaszania zobowiązań państwa związanych z
Działanie 2:     systemem oszczędzaniem na cele mieszkaniowe w okresie PRL –
                 propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: 1) ustawa z dnia 30 listopada 1995 r. o pomocy państwa w spłacie
niektórych kredytów mieszkaniowych, udzielaniu premii gwarancyjnych oraz refundacji
bankom wypłaconych premii gwarancyjnych (Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1115 z późn. zm.);
2) nowelizacja ustawy.

Przedmiot wsparcia: w zaleŜności od celu inwestycyjnego stanowiącego uzasadnienie
dla likwidacji ksiąŜeczki mieszkaniowej:
    - bezpośrednie źródło finansowania nowych inwestycji (finansowanie kosztów
        budowy/zakupu nowego mieszkania),
    - inne cele mieszkaniowe, w tym częściowo związane z nowymi inwestycjami (zakup
        mieszkania na rynku wtórnym, wkład własny przy kredycie na zakup mieszkania lub
        budowę domu, partycypacja w ramach programu budowy mieszkań na wynajem,
        całkowita spłatę zadłuŜenia obciąŜającego lokal, remonty polegające na wymianie
        okien, instalacji gazowej lub elektrycznej, wpłaty na fundusz remontowy),
    - po wprowadzeniu systemu SGM partycypacja lokatora/przyszłego właściciela
        mieszkania (wymagane zmiany prawne).

Forma wsparcia: premia gwarancyjna wypłacana właścicielom ksiąŜeczek mieszkaniowych
w związku z likwidacją tych ksiąŜeczek na cele mieszkaniowe.

Beneficjenci wsparcia:
       osoby fizyczne, które są posiadaczami wkładu oszczędnościowego gromadzonego
       na rachunku bankowym na cele mieszkaniowe, którego imienny dowód stanowi
       ksiąŜeczka mieszkaniowa wystawiona do dnia 23 października 1990 r.

Środki budŜetowe: corocznie planowane wydatki w budŜecie państwa na refundację premii
gwarancyjnych.

Status: kontynuacja, docelowo wygaszenie.




                                            37
                     Wygaszenie systemu zwrotu osobom fizycznym części wydatków
Działanie 3:
                     związanych z budownictwem mieszkaniowym – propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: 1) ustawa z dnia 29 sierpnia 2005 r. o zwrocie osobom fizycznym
niektórych wydatków związanych z budownictwem mieszkaniowym (Dz. U. Nr 177, poz. 1468
z późn. zm.); 2) nowelizacja ustawy.

Przedmiot wsparcia: budowa budynku mieszkalnego, nadbudowa lub rozbudowa budynku na
cele mieszkalne lub przebudowa (przystosowanie) budynku niemieszkalnego, jego części lub
pomieszczenia niemieszkalnego na cele mieszkalne, w wyniku których powstał lokal
mieszkalny, remont budynku mieszkalnego lub lokalu mieszkalnego.

Forma wsparcia: zwrot części wydatków poniesionych na zakup materiałów budowlanych,
które do dnia 30 kwietnia 2004 r. były opodatkowane stawką podatku od towarów i usług w
wysokości 7 %, a od dnia 1 maja 2004 r. są opodatkowane podatkiem VAT. Wysokość zwrotu
jest obliczana na podstawie wynikającej z faktur kwoty podatku VAT.

Beneficjenci wsparcia:
       osoby fizyczne budujące lub remontujące lokale/budynki mieszkalne.

Środki budŜetowe: bezpośrednie wydatki z budŜetu państwa.

Status: kontynuacja systemu do końca 2013 r.; po tej dacie zamknięcie systemu z
zachowaniem praw nabytych10.




10
  Objęcie systemem zwrotu VAT wydatków poniesionych i udokumentowanych fakturami wystawionymi do dnia
31 grudnia 2013 r. Osoby, które poniosły do końca 2013 r. udokumentowane fakturami wydatki umoŜliwiające
występowanie o zwrot uzyskiwałyby go z zachowaniem dotychczasowych zasad, w szczególności z
uwzględnieniem pięcioletnich limitów kwoty zwrotu liczonych od daty złoŜenia pierwszego wniosku o zwrot oraz
zasady, zgodnie z którą wniosek moŜe być składany nie częściej niŜ raz w roku. Zastosowanie powyŜszych zasad
pozwoli z jednej strony na uzyskanie zwrotu tym osobom, które poniosły wydatki uprawniające do wystąpienia o
zwrot VAT zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami, tj. maksymalnie w okresie 5 lat od poniesienia
wydatków, a z drugiej strony - w pewnym stopniu, poprzez utrzymanie limitów kwoty zwrotu i częstotliwości
występowania o zwrot – złagodzi skutki dla budŜetu państwa związane z wygaszaniem systemu.

                                                    38
PODSTAWOWE RYNKOWE INSTRUMENTY FINANSOWANIA

W ramach moŜliwości poszukiwania rynkowych instrumentów powiązanych z finansowaniem
szeroko pojętego mieszkalnictwa, refleksji wymaga sytuacja gospodarstw domowych w
starszym wieku, posiadających prawo własności mieszkania, jednocześnie osiągających
dochody na poziomie nieumoŜliwiającym zaspokajanie wszystkich potrzeb Ŝyciowych,
proponuje się W przypadku tych osób wiek nie daje juŜ moŜliwości sprzedaŜy mieszkania i
zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych na szeroko rozumianym rynku najmu. Jednocześnie
starsze gospodarstwa domowe mogą ucierpieć w wyniku koniecznej - z punktu widzenia
racjonalizacji systemu - likwidacji dodatków mieszkaniowych dla właścicieli. Rozwiązaniem
skierowanym do tej grupy osób powinien być funkcjonujący juŜ w wielu krajach instrument
tzw. odwróconej hipoteki (reverse mortgage), pozwalający na wykorzystanie kapitału
zgromadzonego w posiadanej nieruchomości. Zainteresowany kredytobiorca moŜe otrzymywać
od instytucji kredytującej kwotę kredytu (jednorazowo lub w ratach). Po jego śmierci
spadkobiercy otrzymają propozycję spłaty kredytu i zachowania prawa do nieruchomości, a
jeŜeli z tej moŜliwości nie skorzystają, nieruchomość zostanie przejęta przez kredytodawcę.

Wprowadzenie powyŜszych regulacji będzie miało nie tylko pozytywny wpływ na dochody
osób starszych, a takŜe na budŜet (ze względu na zmniejszenie liczby osób korzystających ze
świadczeń społecznych), ale równieŜ moŜe wpłynąć na oŜywienie rynku nieruchomości
wskutek bardziej efektywnej gospodarki nieruchomościami, zwiększenia ich dostępności i
racjonalizacji cen.




                                            39
                 Wprowadzenie usługi odwróconego kredytu hipotecznego (reverse
Działanie 1:
                 mortgage)


Podstawa prawna: ustawa o odwróconym kredycie hipotecznym

Przedmiot działania: system wykorzystania kapitału zgromadzonego w posiadanej
nieruchomości, umoŜliwiający otrzymanie kredytu pod zastaw posiadanego mieszkania, nawet
przy braku posiadania zdolności kredytowej.

Forma działania:     uregulowanie   zasad     wykonywania   usługi   odwróconego   kredytu
hipotecznego

Beneficjenci działania:
       bezpośrednio: banki oraz instytucje ustawowo upowaŜnione do udzielania odwróconych
       kredytów hipotecznych
       adresaci końcowi: osoby starsze (po 60. roku Ŝycia) posiadające prawo własności albo
       wieczystego uŜytkowania nieruchomości lub spółdzielcze własnościowe prawo do
       lokalu.

Środki budŜetowe: Brak. Ewentualne oszczędności budŜetu wynikające ze zmniejszenia
liczby osób pobierających świadczenia społeczne.

Status: Wprowadzenie regulacji w 2011 roku.




                                              40
PODSTAWOWE ZMIANY ZASAD REGULUJĄCYCH RYNEK NAJMU MIESZKAŃ


 1)   Zmiana definicji     mieszkaniowego       zasobu   gminy   i   publicznego   zasobu
      mieszkaniowego


Jako mieszkaniowy zasób gminy ustawa definiuje obecnie lokale stanowiące zarówno własność
gminy jak i gminnych osób prawnych lub spółek handlowych utworzonych z udziałem gminy,
z wyjątkiem towarzystw budownictwa społecznego, a takŜe lokale pozostające w posiadaniu
samoistnym tych podmiotów.

Proponuje się ograniczenie tak zdefiniowanego zasobu wyłącznie do lokali w stosunku do
których gminie przysługuje prawo własności oraz tych, które pozostają w jej posiadaniu
samoistnym. Analogicznie jak dla gmin, zmiana powinna dotyczyć publicznego zasobu
mieszkaniowego tj. objąć lokale stanowiące własność innych jednostek samorządu
terytorialnego oraz Skarbu Państwa.

Oczekuje się, Ŝe zmiana taka wyeliminuje nieuzasadniony obowiązek stosowania gminnej
polityki mieszkaniowej prowadzonej na podstawie uchwały rady np. gminy, powiatu, itp. w
stosunku do zasobów osób prawnych, w tym równieŜ w tych, w których gminy, inne jednostki
samorządu terytorialnego lub Skarb Państwa, wyzbyły się posiadanych udziałów. W
konsekwencji gminy będą realizować politykę mieszkaniową opartą o stosowne uchwały w
zasobach własnych oraz w będących własnością podmiotów innych, którymi gminy
dysponować będą na podstawie umów cywilno – prawnych. Skutkiem takiej deregulacji będzie
rozszerzenie instytucji podnajmu, w szczególności w odniesieniu do gmin, które posiadają
niewielki zasób mieszkaniowy.

Proponuje się, aby nowa definicja mieszkaniowego zasobu gminy i publicznego zasobu
mieszkaniowego zaczęła obowiązywać w terminie do 1 roku od dnia wejścia zmian w Ŝycie
ustawy.

 2)   UmoŜliwienie gminie i innym jednostkom samorządu terytorialnego zawierania
      umów najmu lokali mieszkalnych na czas oznaczony

Ustawa o ochronie praw lokatorów (...), dopuszcza moŜliwość zawierania na czas oznaczony
umów o odpłatne uŜywanie lokali wchodzących w skład mieszkaniowego zasobu gminy lub
innych jednostek samorządu terytorialnego, wyłącznie w odniesieniu do lokali socjalnych i
związanych ze stosunkiem pracy oraz jeŜeli zawarcia umowy na czas oznaczony Ŝąda sam
lokator. W pozostałych przypadkach umowy mogą być zawierane wyłącznie na czas
nieoznaczony.




                                           41
Proponuje się odejście od wymienionych ograniczeń i dopuszczenie zawierania umów najmu
lokali mieszkalnych na czas oznaczony. Stosowanie takiego rozwiązania znajduje uzasadnienie
w obiektywnym interesie mieszkańców gminy lub innych jednostek samorządu terytorialnego i
decydowaniu o ewentualnym przedłuŜaniu takiej umowy na podstawie oceny aktualnej sytuacji
materialnej i rodzinnej.


 3)   Wprowadzenie zasady, Ŝe czynsz w publicznym zasobie mieszkaniowym powinien
      pokrywać co najmniej koszty utrzymania nieruchomości

W większości przypadków, czynsze w publicznym zasobie mieszkaniowym, są nie tylko
znacznie niŜsze od funkcjonujących w pozostałych zasobach, a często nie pokrywają
racjonalnych kosztów utrzymania zasobów. Oznacza to konieczność dofinansowywania
utrzymania tych zasobów lub dalsze pogarszanie ich stanu.

Biorąc pod uwagę obowiązujące od 2005 r. moŜliwości stosowania obniŜek czynszu w
publicznym zasobie mieszkaniowym dla gospodarstw domowych o niskich dochodach oraz
funkcjonujący system dodatków mieszkaniowych, nie znajduje uzasadnienia dalsze
występowanie takich dysproporcji czynszowych między publicznym i pozostałym zasobem
mieszkaniowym.


 4)   Oddanie do wyłącznej właściwości sądu orzekania o uprawnieniach do otrzymania
      lokalu socjalnego

Obecnie ochrona przed eksmisją zakłada moŜliwość przyznania prawa do lokalu socjalnego na
podstawie klauzuli generalnej wymienionej w art. 14 ust. 3 ustawy o ochronie praw lokatorów
(..), w oparciu o badanie przez sąd z urzędu sytuacji rodzinnej i materialnej lokatora. Ustawa
wymienia równieŜ katalog osób, w stosunku do których przyznanie prawa do lokalu socjalnego
jest dla sądu obligatoryjne. Bezwzględnie sformułowany katalog uprawnionych osób nie
pozwala na dokonanie przez sąd jakiejkolwiek oceny, czy przyznanie prawa do lokalu
socjalnego jest rzeczywiście usprawiedliwione.

Proponuje się rezygnację z ustawowego określania katalogu osób, którym obecnie sąd musi
przyznać lokal socjalny i wprowadzenie ustalania prawa do lokalu socjalnego na podstawie
rzeczywistej sytuacji lokatora.




                                             42
 5)      Zapewnienie właścicielowi mieszkania moŜliwości wskazania osobie uprawnionej,
         wstępującej w stosunek najmu, lokalu innego niŜ dotychczasowy11


Wstąpienie w stosunek najmu określonych osób zamieszkujących z najemcą w chwili jego
śmierci skutkuje pozbawieniem właściciela wpływu na określoną treść tego stosunku, bowiem
uprawniony z mocy prawa wstępuje w sytuację dotychczasowego najemcy.

Proponuje się przyjęcie rozwiązania, które zapewniałoby właścicielowi moŜliwość
racjonalnego gospodarowania swoim zasobem, poprzez umoŜliwienie wskazania wstępującemu
w najem lokalu innego niŜ ten w którym dotychczas zamieszkiwał, odpowiedniego do jego
sytuacji materialnej i rodzinnej.


 6)      Reforma systemu dodatków mieszkaniowych polegająca na utrzymaniu dodatków
         tylko dla lokatorów a w przypadku właścicieli lokali na moŜliwości otrzymywania
         zwrotnej pomocy mieszkaniowej

Analizując systemy pomocy mieszkaniowej funkcjonujące w innych krajach europejskich
naleŜy stwierdzić, iŜ w większości państw europejskich stosujących dodatki mieszkaniowe,
korzystają z nich przede wszystkim lokatorzy mieszkań. System dodatków mieszkaniowych
obowiązujący w Polsce obejmuje równieŜ właścicieli domów i mieszkań oraz członków
spółdzielni i osób niebędących członkami, posiadających spółdzielcze własnościowe prawo do
lokalu mieszkalnego.

Proponowane ograniczenie uprawnienia do dodatków mieszkaniowych tylko do lokatorów
pozwoli na wygospodarowanie środków na zwiększenie wysokości wypłacanych dodatków
mieszkaniowych i zrekompensowanie wzrostu czynszów, m. in. z przyczyn o których mowa w
pkt. 3.

Zakłada się stopniowe obniŜanie dodatku mieszkaniowego dla właścicieli lokali i osób
posiadających spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego przez okres 2 do 3 lat
od wejścia w Ŝycie zmian; na poziomie 75% przysługującego dodatku w 1-ym roku, 50% w 2-
im roku i 25%w 3-im roku.




  11
       w sytuacji, o której mowa w art. 691 ustawy Kodeks cywilny.




                                                       43
                    Zmiana definicji mieszkaniowego zasobu gminy i publicznego zasobu
Działanie 1:
                    mieszkaniowego – propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: nowelizacja ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów,
mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2005 r. Nr 31 poz. 266,
z późn. zm.).

Przedmiot działania: definicja mieszkaniowego zasobu gminy i publicznego zasobu
mieszkaniowego.

Forma działania: ograniczenie mieszkaniowego zasobu gminy wyłącznie do lokali w stosunku
do których gminie przysługuje prawo własności oraz tych, które pozostają w jej posiadaniu
samoistnym. Analogicznie jak dla gmin, zmiana powinna dotyczyć publicznego zasobu
mieszkaniowego tj. objąć lokale stanowiące własność innych jednostek samorządu
terytorialnego oraz Skarbu Państwa. Ewentualne wykorzystanie dla realizacji zadań gminy
zasobów, które przestaną wchodzić w skład mieszkaniowego zasobu gminy, będzie mogło
mieć miejsce na zasadach określonych w umowach.

Beneficjenci działania:
       bezpośrednio: gmina, właściciele lokali z publicznego zasobu mieszkaniowego,
       adresaci końcowi: osoby prawne lub spółki handlowe utworzone z udziałem gminy
       będący właścicielami lokali mieszkalnych, osoby wynajmujące takie lokale

Środki budŜetowe: brak

Status: wprowadzenie zmian w 2011 roku z jednoczesnym zachowaniem maksymalnie
jednorocznego vacatio legis.




                                            44
                    UmoŜliwienie gminie i innym jednostkom samorządu terytorialnego
Działanie 2:        zawierania umów najmu lokali mieszkalnych na czas oznaczony –
                    propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: nowelizacja ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów,
mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31 poz. 266,
z późn. zm.).

Przedmiot działania: czas trwania umów o odpłatne uŜywanie lokali wchodzących w skład
mieszkaniowego zasobu gminy.

Forma działania: odejście ograniczeń dotyczących obowiązku zawierania umowy najmu w
publicznym zasobie mieszkaniowym jedynie na czas nieoznaczony i dopuszczenie zawierania
umów najmu lokali mieszkalnych na czas oznaczony. Stosowanie takiego rozwiązania znajduje
uzasadnienie w obiektywnym interesie gminy lub innych jednostek samorządu terytorialnego i
decydowaniu o ewentualnym przedłuŜaniu takiej umowy na podstawie oceny aktualnej sytuacji
materialnej i rodzinnej.

Beneficjenci działania:
       bezpośrednio: gminy oraz pozostałe jednostki samorządu terytorialnego.
       adresaci końcowi: osoby oczekujące na moŜliwość najmu mieszkania komunalnego

Środki budŜetowe: brak

Status: wprowadzenie zmian w 2011 roku z jednoczesnym zachowaniem maksymalnie
jednorocznego vacatio legis.




                                           45
                    Wprowadzenie zasady, Ŝe czynsz w publicznym zasobie
  Działanie 3:      mieszkaniowym powinien pokrywać co najmniej koszty utrzymania
                    nieruchomości – propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: nowelizacja ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów,
mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2005 r. Nr 31. poz. 266
z późn. zm.)

Przedmiot działania: sposób ustalania wysokości czynszów w lokalach wchodzących w skład
publicznego zasobu mieszkaniowego.

Forma działania: ustalenie minimalnej wysokości czynszu na poziomie zapewniającym
pokrycie pełnych kosztów utrzymania zasobów, z zachowaniem zasady, iŜ gospodarstwa
najsłabsze ekonomicznie mogą korzystać z obniŜek czynszu oraz systemu dodatków
mieszkaniowych.

Beneficjenci działania:
       bezpośrednio: gminy oraz pozostałe jednostki samorządu terytorialnego;
       adresaci końcowi: oczekujący na przyznanie lokalu komunalnego i korzystający z
       takich lokali, bowiem zwiększone wpływy z czynszów pozwolą na poprawę stanu
       istniejących zasobów oraz realizację nowego budownictwa komunalnego.

Środki budŜetowe: zwiększenie wpływów z czynszów do budŜetów gmin i innych jednostek
samorządu terytorialnego, zaprzestanie dofinansowywania utrzymania lokali mieszkalnych
przez te jednostki.

Status: wprowadzenie zmian w 2011 r.




                                            46
                 Oddanie do wyłącznej właściwości sądu orzekania o uprawnieniach do
Działanie 4:
                 otrzymania lokalu socjalnego – propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: nowelizacja ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów,
mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31 poz. 266,
z późn. zm.).

Przedmiot działania: katalog osób uprawnionych do otrzymania lokalu socjalnego.

Forma działania: ograniczenie katalogu osób uprawnionych do otrzymania z mocy prawa
lokalu socjalnego na podstawie wyroku sądowego.

Beneficjenci działania:
       bezpośrednio: osoby wobec których sąd orzeka o uprawnieniu do otrzymania lokalu
       socjalnego
       adresaci końcowi: gminy – jako podmioty odpowiedzialne za zapewnienie lokalu
       socjalnego

Środki budŜetowe: zmniejszenie katalogu osób, wobec których sąd zmuszony jest orzec o
uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego i pozostawienie sądom wyłącznej decyzji w tych
sprawach, wpłynie na zmniejszenie listy osób oczekujących na zawarcie stosownej umowy
najmu lokalu socjalnego. Ponadto, gmina nie będzie zmuszona do wypłacania odszkodowań
właścicielom mieszkań, z tytułu niezapewnienia lokalu socjalnego byłym lokatorom.

Status: wprowadzenie zmian w 2011 roku z jednoczesnym zachowaniem maksymalnie
jednorocznego vacatio legis.




                                           47
                 Zapewnienie właścicielowi mieszkania moŜliwości wskazania osobie
Działanie 5:     uprawnionej, wstępującej w stosunek najmu, lokalu innego niŜ
                 dotychczasowy – propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: nowelizacja ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr
16, poz. 93, z późn. zm.).

Przedmiot działania: uprawnienie do wstępowania w najem lokalu w przypadku śmierci
dotychczasowego najemcy.

Forma działania: przyjęcie rozwiązania, które zapewniałoby właścicielowi moŜliwość
racjonalnego gospodarowania swoim zasobem, poprzez umoŜliwienie wskazania wstępującemu
w najem po śmierci dotychczasowego głównego najemcy, lokalu innego niŜ ten w którym
dotychczas zamieszkiwał, odpowiedniego do jego sytuacji materialnej i rodzinnej.

Beneficjenci działania:
       bezpośrednio: właściciele lokali mieszkalnych, osoby uprawnione do wstąpienia w
       najem w razie śmierci najemcy lokalu mieszkalnego
       adresaci końcowi: brak

Środki budŜetowe: brak

Status: wprowadzenie zmian w 2011 roku z jednoczesnym zachowaniem maksymalnie
jednorocznego vacatio legis.




                                          48
                  Reforma systemu dodatków mieszkaniowych polegająca na utrzymaniu
                  dodatków tylko dla lokatorów, a w przypadku właścicieli lokali na
Działanie 6:
                  moŜliwości otrzymywania zwrotnej pomocy mieszkaniowej – propozycja
                  rozwiązania

Podstawa prawna: nowelizacja ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach
mieszkaniowych (Dz. U. Nr 71, poz. 734, z późn. zm.)

Przedmiot działania: katalog osób uprawnionych do otrzymania dodatku mieszkaniowego.

Forma działania: ograniczenie katalogu osób uprawnionych do otrzymania dodatków
mieszkaniowych poprzez wyłączenie właścicieli domów i mieszkań oraz członków spółdzielni
i osób niebędących członkami, posiadających spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. Po
upływie okresu przejściowego w którym będą ograniczane wysokości dodatków
mieszkaniowych dla właścicieli, uprawnienia do dodatków mieszkaniowych przysługiwać będą
tylko lokatorom. Dla właścicieli, którzy znajdą się w trudnej sytuacji finansowej gminy będą
mogły udzielać fakultatywnej zwrotnej pomocy mieszkaniowej.

Beneficjenci działania:
       bezpośrednio: gminy.
       adresaci końcowi: najemcy lokali, poniewaŜ będą mogli otrzymywać wyŜsze dodatki
       mieszkaniowe w związku z podwyŜszą czynszów za lokale komunalne.

Środki budŜetowe: oszczędności w budŜetach gmin z uwagi na zmniejszenie ilości osób
uprawnionych do otrzymywania dodatków mieszkaniowych. Ograniczenie uprawnionych do
otrzymywania dodatków mieszkaniowych pozwoli na wygospodarowanie środków na
zwiększenie wysokości wypłacanych dodatków mieszkaniowych i zrekompensowanie wzrostu
czynszów w gminach.


Status: Zakłada się stopniowe obniŜanie dodatku mieszkaniowego dla właścicieli lokali i osób
posiadających spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego przez okres 2 do 3 lat
od wejścia w Ŝycie zmian w 2011 roku; na poziomie 75% przysługującego dodatku w 1-ym
roku, 50% w 2-im roku i 25%w 3-im roku.




                                             49
PODSTAWOWE     ZMIANY   ZASAD   GOSPODAROWANIA                                           ZASOBEM
SPOŁECZNYCH MIESZKAŃ CZYNSZOWYCH12

 1)    Zmiany dotyczące zasad zbywania mieszkań wybudowanych z udziałem kredytu z
       Krajowego Funduszu Mieszkaniowego (KFM)

Z aktualnego stanu prawnego wynika brak moŜliwości zbywania, wybudowanych z udziałem
kredytu udzielonego ze środków KFM lub BGK w ramach rządowych programów popierania
budownictwa mieszkaniowego, mieszkań na wynajem towarzystw budownictwa społecznego
(TBS) i spółdzielni mieszkaniowych oraz przekształcenia spółdzielczych lokatorskich praw do
lokalu mieszkalnego.

Proponowane zmiany polegałyby na umoŜliwieniu:
   1) przekształcania spółdzielczych lokatorskich praw do lokali wybudowanych z udziałem
      środków publicznych w prawo własności;
   2) zbywania przez towarzystwa budownictwa społecznego lokali wybudowanych z
      udziałem środków publicznych i z udziałem partycypantów.

Decyzję dotyczącą sprzedaŜy lokali podejmowałby właściciel zasobu, w ramach
szczegółowych zasad określonych w ustawie. Proponuje się, aby zmiany dotyczące zasad
zbywania mieszkań wybudowanych z udziałem kredytu z KFM weszły w Ŝycie w terminie 12
miesięcy od dnia wejścia zmian w Ŝycie ustawy.

 2)    Zmiany dotyczące reguł ustalania czynszów w zasobach TBS

Obecnie wysokość czynszów w zasobach towarzystw budownictwa społecznego określana jest
przez odpowiednie organy w taki sposób, aby suma czynszów za najem wszystkich lokali
eksploatowanych przez towarzystwo pozwalała na pokrycie kosztów eksploatacji i remontów
budynków oraz spłatę kredytu zaciągniętego na budowę. Jednocześnie ustalona w ten sposób
stawka czynszu za 1 m2 powierzchni uŜytkowej lokalu nie mogła przekroczyć w skali roku 4%
wartości odtworzeniowej lokalu.

Proponuje się wprowadzenie sposobu i trybu ustalania czynszów przez towarzystwa
budownictwa społecznego na podstawie ogólnych zasad określonych w ustawie z dnia 21
czerwca 2001 roku o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie
Kodeksu cywilnego. W ramach tych regulacji towarzystwa będą mogły stosować zróŜnicowane
wysokości stawek czynszu w oparciu rodzaj zasobu. Ponadto, nie będzie obowiązywać
ograniczenie maksymalnej wysokości stawek czynszowych. Jednocześnie lokatorzy zyskają
moŜliwości, w ramach określonych w przepisach zasad, kwestionowania wysokości
ewentualnych podwyŜek czynszów.

12
  Przedstawione zmiany będą mogły być wprowadzone wyłącznie przy utrzymaniu zasady ochrony praw
nabytych

                                                  50
 3)   Określenie zasad przystępowania do działalności z gminami w zakresie
      budownictwa mieszkań społecznych w ramach przedsięwzięć publiczno-
      prywatnych

W istniejącym systemie współpraca pomiędzy samorządami gminnymi i towarzystwami
budownictwa społecznego odbywa się na zasadach przekazywania przez gminy do towarzystw
środków (np. w formie partycypacji lub aportów gruntowych i pienięŜnych) umoŜliwiających
realizację przedsięwzięcia mieszkaniowego. Powstały w ten sposób zasób pozostaje własnością
towarzystwa.

W ramach przedsięwzięć realizowanych w formule partnerstwa publiczno-prywatnego gmina
pozostawałaby właścicielem zasobu. Towarzystwo budownictwa społecznego zajmowałoby się
bezpośrednią realizacją procesu inwestycyjnego, a następnie zarządzaniem powstałym w
ramach przedsięwzięcia zasobem. Najemca byłby stroną umowy z TBS, jednak na warunkach
określonych w odpowiedniej umowie pomiędzy gminą i towarzystwem.

 4)    Uszczegółowienie i doprecyzowanie regulacji dotyczących TBS w odniesieniu do
       łączenia, podziału, rozwiązania lub upadłości

Dotychczasowe przepisy dotyczące łączenia, podziału, przekształcania, rozwiązania i upadłości
towarzystw budownictwa społecznego nie uwzględniają specyfiki TBS-ów jako
przedsiębiorstw posiadających zasób mieszkaniowy, który słuŜy zaspokojeniu potrzeb
mieszkaniowych niektórych grup ludności. Towarzystwa obowiązują ogólne reguły, określone
w kodeksie spółek handlowych i prawie upadłościowym i naprawczym.

W celu wzmocnienia ochrony najemców zamieszkujących w zasobach towarzystw
budownictwa społecznego przewiduje się wprowadzenie następujących regulacji:
   - w przypadku łączenia spółek obowiązywać będzie zasada, Ŝe towarzystwo
      budownictwa społecznego moŜe się połączyć tylko z innym towarzystwem
      budownictwa społecznego i w wyniku połączenia tych towarzystw powstanie
      towarzystwo budownictwa społecznego;
   - w przypadku podziału towarzystwa budownictwa społecznego, nowopowstałe podmioty
      będą musiały prowadzić działalność jako towarzystwa budownictwa społecznego;
   - towarzystwo budownictwa społecznego – jako spółka kapitałowa – moŜe się
      przekształcić jedynie w inną spółkę kapitałową (spółka z ograniczoną
      odpowiedzialnością tylko w spółkę akcyjną, spółka akcyjna tylko w spółkę z
      ograniczoną odpowiedzialnością);
   - w przypadku rozwiązania lub upadłości spółki przewiduje się wyłączenie mieszkań
      wybudowanych przez towarzystwa z niektórych procedur likwidacyjnych lub
      upadłościowych, z jednoczesnym wprowadzeniem pewnych zobowiązań dotyczących
      przejmowania zasobów mieszkaniowych likwidowanych podmiotów.


                                             51
                    UmoŜliwienie zbywania mieszkań wybudowanych z udziałem
  Działanie 1:      preferencyjnego kredytu z Krajowego Funduszu Mieszkaniowego lub
                    Banku Gospodarstwa Krajowego – propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: 1) nowelizacja ustawy z dnia 26 października 1995 r. o niektórych formach
popierania budownictwa mieszkaniowego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.), 2)
nowelizacja ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. z 2003
r., Nr 119, poz. 1116 z późn. zm.).

Przedmiot działania: wyodrębnianie na własność lokali wybudowanych z udziałem środków
publicznych.
Obowiązujące przepisy stanowią, Ŝe lokale mieszkalne wybudowane przy wykorzystaniu
preferencyjnych kredytów ze środków Krajowego Funduszu Mieszkaniowego lub Banku
Gospodarstwa Krajowego (w ramach realizacji programów rządowych popierania
budownictwa mieszkaniowego) nie mogą być, pod rygorem niewaŜności, wyodrębnione na
własność, a takŜe nie moŜe być do nich ustanowione spółdzielcze własnościowe prawo do
lokalu.

Forma działania: 1) umoŜliwienie przekształcania spółdzielczych lokatorskich praw do lokali
wybudowanych z udziałem środków publicznych w prawo własności, 2) umoŜliwienie
wyodrębniania na własność i zbywania przez towarzystwa budownictwa społecznego lokali
wybudowanych z udziałem środków publicznych i udziałem partycypantów.



Beneficjenci działania:
       bezpośrednio: spółdzielnie mieszkaniowe i towarzystwa budownictwa społecznego
       adresaci końcowi: 1) lokatorzy i spółdzielcy zamieszkujący w lokalach wybudowanych
       z udziałem kredytu KFM lub BGK, 2) Bank Gospodarstwa Krajowego



Środki budŜetowe: w zaleŜności od przyjętego wariantu trybu zbywania mieszkań
wybudowanych z udziałem środków publicznych, moŜliwe dodatkowe wpływy do Funduszu
Dopłat.

Status: wprowadzenie zmian w 2011 r.




                                            52
                    Zmiana reguł ustalania czynszów w zasobach towarzystw budownictwa
  Działanie 2:
                    społecznego – propozycja rozwiązania



Podstawa prawna: 1) nowelizacja ustawy z dnia 26 października 1995 r. o niektórych formach
popierania budownictwa mieszkaniowego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.).

Przedmiot działania: sposób i tryb ustalania czynszów w zasobach towarzystw budownictwa
społecznego.
Zgodnie z obowiązującymi regulacjami, wysokość czynszów w zasobach towarzystw
budownictwa społecznego określana jest przez odpowiednie organy (zgromadzenie
wspólników, walne zgromadzenie akcjonariuszy lub walne zgromadzenie) w taki sposób, aby
suma czynszów za najem wszystkich lokali eksploatowanych przez towarzystwo pozwalała na
pokrycie kosztów eksploatacji i remontów budynków oraz spłatę kredytu zaciągniętego na
budowę. Jednocześnie ustalona w ten sposób stawka czynszu za 1 m2 powierzchni uŜytkowej
lokalu nie moŜe przekroczyć w skali roku 4% wartości odtworzeniowej lokalu.


Forma działania: sposób i tryb ustalania wysokości czynszów oraz ich podwyŜszania będzie
określony przez ogólne zasady obowiązujące na podstawie ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r.
ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego.



Beneficjenci działania:
       bezpośrednio: towarzystwa budownictwa społecznego



Środki budŜetowe: Brak.

Status: wprowadzenie zmian w 2011 r.




                                           53
                    Wykorzystanie moŜliwości budowy mieszkań społecznych we
  Działanie 3:      współpracy z gminami w ramach przedsięwzięć PPP – propozycja
                    rozwiązania


Podstawa prawna: ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o partnerstwie publiczno-prywatnym (Dz.
U. z 2009 r., Nr 19, poz. 100 z późn. zm.)


Przedmiot działania: realizacja społecznych mieszkań czynszowych w ramach współpracy
inwestora (np. towarzystwa budownictwa społecznego) z samorządem gminnym.
Obecnie współpraca ta polega głownie na dostarczaniu przez gminy środków, na przykład w
formie partycypacji lub aportu gruntowego i pienięŜnego, na realizację inwestycji
mieszkaniowej, która pozostaje własnością towarzystwa budownictwa społecznego.

Forma działania: wykorzystanie istniejących przepisów dotyczących realizacji inwestycji w
formule partnerstwa publiczno-prywatnego (PPP). W ramach tej formuły przepisy prawne
dopuszczają m.in. realizację przedsięwzięć polegających na budowie lub remoncie obiektu
budowlanego.

Beneficjenci działania:
       bezpośrednio: samorządy gminne, przedsiębiorstwa realizujące budownictwo społeczne
       (w tym towarzystwa budownictwa społecznego)
       adresaci końcowi: osoby niezamoŜne, uprawnione do najmu mieszka społecznych



Środki budŜetowe: Brak wsparcia z budŜetu centralnego. Ewentualne wydatki z budŜetów
samorządowych będą zaleŜały od zainteresowania samorządów gminnych.

Status: moŜliwość podejmowania działań w obecnych uwarunkowaniach prawnych.




                                           54
                     Uszczegółowienie i doprecyzowanie regulacji dotyczących towarzystw
  Działanie 4:       budownictwa społecznego w odniesieniu do łączenia, podziału,
                     przekształcania, rozwiązania lub upadłości – propozycja rozwiązania


Podstawa prawna: nowelizacja ustawy z dnia 26 października 1995 r. o niektórych formach
popierania budownictwa mieszkaniowego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.).


Przedmiot działania: łączenie, podział, przekształcenie, rozwiązanie i upadłość towarzystw
budownictwa społecznego.
Obecne przepisy dotyczące łączenia, podziału, przekształcania, rozwiązania i upadłości spółek
kapitałowych są określone w kodeksie spółek handlowych i prawie upadłościowym i
naprawczym. Przepisy nie przewidują specjalnego trybu postępowania w odniesieniu do
towarzystw budownictwa społecznego.


Forma działania: 1) w przypadku łączenia spółek obowiązywać będzie zasada, Ŝe
towarzystwo budownictwa społecznego moŜe się połączyć tylko z innym towarzystwem
budownictwa społecznego i w wyniku połączenia tych towarzystw powstanie towarzystwo
budownictwa społecznego; 2) w przypadku podziału towarzystwa budownictwa społecznego,
nowopowstałe podmioty będą musiały prowadzić działalność jako towarzystwa budownictwa
społecznego; 3) towarzystwo budownictwa społecznego – jako spółka kapitałowa – moŜe się
przekształcić jedynie w inną spółkę kapitałową (spółka z ograniczoną odpowiedzialnością tylko
w spółkę akcyjną, spółka akcyjna tylko w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością);
4) w przypadku rozwiązania lub upadłości spółki przewiduje się wyłączenie mieszkań
wybudowanych przez towarzystwa z niektórych procedur likwidacyjnych lub upadłościowych,
z jednoczesnym wprowadzeniem pewnych zobowiązań dotyczących przejmowania zasobów
mieszkaniowych likwidowanych podmiotów.

Beneficjenci działania:
       bezpośrednio: towarzystwa budownictwa społecznego, właściciele/udziałowcy
       towarzystw, w tym samorządy gminne
       adresaci końcowi: osoby zamieszkujące w zasobach towarzystw budownictwa
       społecznego



Środki budŜetowe: Brak.

Status: wprowadzenie zmian w 2011 r.




                                             55
VI. Pozostałe otoczenie regulacyjne polityki wsparcia mieszkalnictwa

Głębokiej refleksji strategicznej wymaga równieŜ problem racjonalizacji polityki przestrzennej
i określenia wykraczającej poza okres 10 lat polityki związanej z dalszym rozwojem miast (w
tym powstawania nowych ośrodków miejskich), powiązanej z polityką regionalną, kierunkami
rozwoju zabudowy miejskiej (w jej ramach mieszkalnictwa) i szeroko rozumianej
infrastruktury technicznej, komunikacyjnej i społecznej. Bez uporządkowania, a
niejednokrotnie po raz pierwszy od rozpoczęcia procesu transformacji gospodarczej wyraźnego
zdefiniowania tych kwestii w Polsce, określanie na kolejnych 10 lat kierunków zgodnie z
którymi powinien rozwijać się w tym okresie cały sektor budownictwa mieszkaniowego byłoby
obarczone błędem. Prace nad określeniem strategicznego wizji rozwoju kraju, odpowiadające
przyjętej przez Radę Ministrów w listopadzie 2009 r. strukturze planu uporządkowania strategii
rozwoju, są dopiero prowadzone. Obejmują one równieŜ zagadnienia poświęcone rozwojowi
metropolii i centrów miast, racjonalizacji uŜytkowania przestrzeni i procesom urbanizacji13.

W wymiarze krótkookresowym udzieleniu strategicznej odpowiedzi „gdzie budować”
towarzyszyć będzie nadal proces weryfikacji i koniecznych zmian prawnych, będących w
końcu skuteczną odpowiedzią na tak często podnoszone postulaty wskazujące na konieczność
uproszczenia, spójności i jednoznaczności całego systemu przepisów prawnych związanych z
realizacją inwestycji budowlanych. Zmiana jakości w tym ostatnim zakresie zaleŜała będzie
oczywiście – szczególnie w zakresie planowania przestrzennego i racjonalnej, a zarazem
zgodnej z celem społecznym, gospodarki zasobem publicznym – od samych samorządów
lokalnych. Co najmniej rozwaŜenia w tym względzie wymaga idea uwzględnienia przy
parametryzacji nowych instrumentów wspierających samorządy lokalne takich rozwiązań,
które uzaleŜniałyby w jakimś stopniu wysokość przekazywanej gminom pomocy od
minimalnego zakresu koniecznych działań samej gminy, bez których to działań zaangaŜowanie
prywatnych podmiotów w budownictwo mieszkaniowe i poprawa stanu zaspokojenia
lokalnych potrzeb mieszkaniowych nigdy nie będzie procesem optymalnym w stosunku do
moŜliwości. Koszty zaniechania działań w tej części funkcji władz publicznych ponoszą
wszyscy uczestnicy rynku.

We wskazanych powyŜej obszarach, równolegle z dookreśleniem zasad wspierania
mieszkalnictwa, prowadzone będą prace dotyczące, między innymi, regulacji rynku najmu,
planowania przestrzennego, gospodarowania nieruchomościami i prawa budowlanego. W
szczególności dokonywany będzie szczegółowy przegląd powyŜszych regulacji pod kątem
diagnozowania ewentualnych barier prawnych ograniczających rozwój budownictwa
mieszkaniowego.

13
  Koordynatorem prowadzonych obecnie prac nad „Krajową strategią rozwoju regionalnego . Regiony – miasta –
obszary wiejskie” jest Minister Rozwoju Regionalnego. Dokument ten obejmował będzie m.in. zagadnienia
rozwoju obszarów wiejskich, miast i metropolii oraz problematykę związaną z zapewnieniem ładu przestrzennego.
Ponadto drugą przygotowywaną strategią obejmującą w omawianym w załoŜeniach kontekście bezpośrednio
zagadnienia mieszkalnictwa będzie „Strategia rozwoju kapitałów ludzkich” – koordynatorem prac nad tym
projektem jest Przewodniczący Stałego Komitetu Rady Ministrów.

                                                     56

								
To top