Docstoc

FISHERIES ACQUIS CENTRE

Document Sample
FISHERIES ACQUIS CENTRE Powered By Docstoc
					    SU ÜRÜNLERĠ SEKTÖRÜNÜN AB MÜKTESEBATINA
    YASAL VE KURUMSAL UYUMUNU DESTEKLEMEK ĠÇĠN
    TEKNĠK YARDIM


SU ÜRÜNLERĠ           AVCILIĞI   VE   YETĠġTĠRĠCĠLĠĞĠ      SEKTÖR
ÇALIġMASI
NĠHAĠ RAPOR


28 ġUBAT 2007


    SU ÜRÜNLERĠ MÜKTESEBATI UYUM GRUBU RAPORU


SEKTÖR ÇALIġMASI EKĠBĠ DERLEYEN VE DÜZENLEYEN: S I M O N D I F F E Y
– PROJE EKĠP BAġKANI




Katkıda bulunanlar:
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu




ĠÇĠNDEKĠLER
ĠÇĠNDEKĠLER ....................................................................................................................................................... 4
HARĠTALAR, TABLOLAR VE ġEKĠLLER LĠSTESĠ ......................................................................................... 7
EKLER .................................................................................................................................................................... 8
AKRONĠM VE KISALTMALAR .......................................................................................................................... 9
YÖNETĠCĠ ÖZETĠ ................................................................................................................................................11
GĠRĠġ VE TEġEKKÜR .........................................................................................................................................15
SORUMLULUĞUN REDDĠ .................................................................................................................................16
ÖLÇÜ BĠRĠMLERĠ, SINIFLANDIRMA VE DÖVĠZ KURLARI ........................................................................16
1.0      GENEL EKONOMĠK ARKA PLAN ......................................................................................................17
  1.1 EKONOMĠK ÇERÇEVE ........................................................................................................................17
  1.2 MAKRO EKONOMĠK GÖSTERGELER ...............................................................................................17
     1.2.1       Gayri Safi Yurtiçi Hasıla ................................................................................................................17
     1.2.2       Enflasyon, Faiz ve Döviz Kurları ...................................................................................................19
     1.2.3       Ticari TeĢebbüsler, Ġstihdam ve Tarım Sektörü ..............................................................................19
     1.2.4       Uluslararası Rekabet Edebilirlik .....................................................................................................20
     1.2.5       Doğrudan Yabancı Yatırım, Turizm ve DıĢ Ticaret ........................................................................21
  1.3 TÜRKĠYE‘NĠN DEMOGRAFĠK YAPISI ..............................................................................................21
2.0      DEVLET PLANLAMASI .......................................................................................................................22
  2.1 ULUSAL KALKINMA HEDEFLERĠ ....................................................................................................22
  2.2 KIRSAL KALKINMA HEDEFLERĠ VE STRATEJĠSĠNĠN SEKTÖRLE ĠLGĠSĠ ................................22
  2.3 KALKINMA PLANLAMASI .................................................................................................................23
     2.3.1       Sektöre Yönelik Desteklemenin Programlanması ..........................................................................23
     2.3.2       Su Ürünleri GeliĢtirme Politika ve Planlaması ...............................................................................24
     2.3.3       Katılım Öncesi Finansman Aracı ...................................................................................................25
     2.3.4       Diğer Finansman Kaynakları..........................................................................................................26
3.0      KURUMSAL ÇERÇEVE ........................................................................................................................27
  3.1 SU ÜRÜNLERĠ ĠDARESĠ VE YÖNETĠMĠ ...........................................................................................27
     3.1.1       Merkez TeĢkilat, TKB, Ankara ......................................................................................................27
     3.1.2       TKB Su Ürünleri Bütçesi ...............................................................................................................29
     3.1.3       TKB TaĢra TeĢkilatı .......................................................................................................................30
     3.1.4       Önerilen Su Ürünleri Genel Müdürlüğü .........................................................................................30
  3.2 SAHĠL KORUMADAN SORUMLU KURUMLAR ..............................................................................30
  3.3 EĞĠTĠM KURUMLARI ..........................................................................................................................31
  3.4 SU ÜRÜNLERĠ SEKTÖRÜ ĠLE ĠLGĠSĠ BULUNAN DĠĞER KURUMLAR .......................................33
4.0      SEKTÖR YÖNETĠMĠNE ĠLĠġKĠN YASAL ÇERÇEVE .......................................................................34
  4.1 ARKA PLAN ..........................................................................................................................................34
  4.2 SU ÜRÜNLERĠ KANUNU (YÜRÜRLÜKTE OLAN KANUN, ÖNERĠLEN KANUN) ......................34
  4.3 SU ÜRÜNLERĠ GELĠġTĠRME POLĠTĠKASI VE NPAA .....................................................................35
  4.4 DENĠZ VE ĠÇSU BALIKÇILIĞI ĠLE ĠLGĠLĠ YASAL DÜZENLEMELER .........................................36
  4.5 BALIK SAĞLIĞI VE HĠJYENĠ ĠLE ĠLGĠLĠ YASAL DÜZENLEMELER ...........................................36
  4.6 ÇEVRE KORUMA ĠLE ĠLGĠLĠ YASAL DÜZENLEMELER ...............................................................37
  4.7 ĠLGĠLĠ DĠĞER MEVZUAT ....................................................................................................................37
5.0      DENĠZ KAYNAKLARI YÖNETĠMĠ .....................................................................................................38
  5.1 KARAYA ÇIKIġ VERĠLERĠ ..................................................................................................................39
  5.2 BALIK STOKLARININ DURUMU VE KULLANIMI .........................................................................39
     5.2.1       Karadeniz Balıkçılığı......................................................................................................................41
     5.2.2       Kabuklular ve Diğer Su Ürünleri ...................................................................................................42
     5.2.3       Balıkçılık Politikası ve Bu Politikanın Etkin Kaynak Yönetimi ile Ġlgisi ......................................43
  5.3 BALIKÇI LĠMANLARI ..........................................................................................................................45
     5.3.1       Temel Özellikleri ve Balıkçılık Yönetimindeki ĠĢlevleri ...............................................................45
     5.3.2       Liman Altyapısı ve Belirlenen Limanların Rolü ............................................................................46
     5.3.3       Liman ĠĢlemleri ve Maliyeti KarĢılama ..........................................................................................47
  5.4 AV FĠLOSU ............................................................................................................................................47
     5.4.1       Filo Büyüklüğü ve Yapısı ..............................................................................................................47
     5.4.2       Filo Yapısı ve Sınıflandırması ........................................................................................................48

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                                    ġubat 2007
                                                                                                         Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

     5.4.3    Projeksiyon – Av Filosu Büyüklüğü ..............................................................................................51
  5.5 SU ÜRÜNLERĠ ĠZLEME, KONTROL VE DENETĠM FAALĠYETLERĠ (ĠZKD) ...............................51
     5.5.1    Uygulama ve Sahil Güvenlik Komutanlığı ....................................................................................52
     5.5.2    ĠZKD Rejiminin ĠyileĢtirilmesi ......................................................................................................53
     5.5.3    ĠZKD ve Balıkçılık Politika ve Planlaması ....................................................................................54
  5.6 DENĠZ BALIKÇILIĞI ARAġTIRMA VE GELĠġTĠRME FAALĠYETLERĠ ........................................55
     5.6.1    Bir Su Ürünleri Bilgi Sistemi GeliĢtirilmesi ..................................................................................56
     5.6.2    Gemi Ġzleme Sistemi ......................................................................................................................57
6.0      ENTEGRE KIYI ALANLARI YÖNETĠMĠ ............................................................................................57
  6.1 KIYI ALANI: KISA TANIMI .................................................................................................................58
  6.2 ÇEVRE VE KIYI BALIKÇILIĞI ...........................................................................................................58
     6.2.1    Balıkçılık Yönetimi ve KomĢu Ülkeler ..........................................................................................59
  6.3 SEKTÖRLER ARASI SORUNLAR ...........................................................................................................59
     6.3.1    Kirlilik ............................................................................................................................................59
     6.3.2    Turizm, Eğlence ve Yaban Hayatını Koruma ................................................................................60
  6.4 YETĠġTĠRĠCĠLĠK VE ÇEVRE SORUNLARI .............................................................................................60
  6.5 EKAY VE AB POLĠTĠKASI ......................................................................................................................61
  6.6 EKAY VE HÜKÜMET POLĠTĠKASI .........................................................................................................63
  6.7 KIYI KORUMA ALANLARI ....................................................................................................................63
  6.8 EKAY SÜRECĠ: ĠġBĠRLĠĞĠ VE KATILIM.................................................................................................65
     6.8.1    Uluslararası SözleĢmeler ................................................................................................................65
     6.8.2    Balıkçıların Karar Alma Sürecine Katılımının Sağlanması............................................................66
  6.9 BALIKÇILIK YÖNETĠM PLANLARI VE EKAY PLANLAMASI ..............................................................66
7.0      ĠÇSU KAYNAKLARI YÖNETĠMĠ ........................................................................................................68
  7.1 ÇEVRENĠN TEMEL ÖZELLĠKLERĠ .........................................................................................................68
  7.2 KARAYA ÇIKIġ VERĠLERĠ .....................................................................................................................70
  7.3 KULLANICI GRUPLARI ĠLE ĠLGĠLĠ BĠLGĠLER.......................................................................................71
  7.4 DOĞAL SU GÖVDELERĠNDE YAPILAN TĠCARĠ BALIKÇILIK .............................................................73
8.0      YETĠġTĠRĠCĠLĠK....................................................................................................................................74
  8.1 GĠRĠġ........................................................................................................................................................74
  8.2 YETĠġTĠRĠCĠLĠK YÖNETĠMĠ ...................................................................................................................75
     8.2.1    Su Ürünleri Kanunu ve YetiĢtiricilik Yönetmeliği .........................................................................75
  8.3 ÜRETĠM ORTAMI – TEKNĠKLER VE TÜRLER.......................................................................................77
  8.4 MEVCUT ÜRETĠM VE EĞĠLĠMLER ........................................................................................................78
     8.4.1    Yem ve Yemleme ...........................................................................................................................81
  8.5 KULUÇKAHANELER: YUMURTA VE YAVRU BALIK ÜRETĠMĠ .........................................................81
  8.6 AVCILIKLA ÜRETĠME SAĞLANAN GĠRDĠLER.....................................................................................82
     8.6.1    Orkinos Besiciliği ...........................................................................................................................82
     8.6.2    Balıklandırma/YetiĢtirme ...............................................................................................................83
  8.7 BALIK SAĞLIĞI YÖNETĠMĠ ...................................................................................................................83
     8.7.1    Temel Sorunlar ...............................................................................................................................84
  8.8 KAMU SEKTÖRÜ VE ÖZEL SEKTÖRÜN SAĞLADIĞI DESTEK VE HĠZMETLER ................................84
  8.9 ARAġTIRMA, GELĠġTĠRME VE EĞĠTĠM.................................................................................................84
9.0      SU ÜRÜNLERĠNĠN ĠġLENMESĠ, PAZARLANMASI VE DAĞITIMI ...............................................86
  9.1 AVLARIN DEĞERLENDĠRĠLMESĠ..........................................................................................................86
  9.2 DIġ TĠCARET ...........................................................................................................................................87
  9.3 TÜKETĠM KALIPLARI ............................................................................................................................89
     9.3.1    KiĢi BaĢına DüĢen Tüketim Miktarı ...............................................................................................89
     9.3.2    Tüketici Tercihleri ..........................................................................................................................90
     9.3.3    Perakende SatıĢlar ..........................................................................................................................90
  9.4 SU ÜRÜNLERĠ DAĞITIM SĠSTEMĠ .........................................................................................................91
     9.4.1    Dağıtım Zinciri ile ilgili Genel Bilgiler ..........................................................................................91
     9.4.2    Ana Sektörlere iliĢkin Pazarlama Zinciri .......................................................................................92
     9.4.3    Altyapı ............................................................................................................................................94
     9.4.4    TaĢıma ............................................................................................................................................95
  9.5 ĠġLEME SEKTÖRÜ ................................................................................................................................96
     9.5.1    GiriĢ ................................................................................................................................................96
     9.5.2    Taze ve SoğutulmuĢ Su Ürünleri....................................................................................................96
     9.5.3    DondurulmuĢ Bütün Halde ve Katma Değerleri Su Ürünleri .........................................................96
     9.5.4    KurutulmuĢ, FümelenmiĢ ve KürlenmiĢ Su Ürünleri .....................................................................97



                                                            Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

     9.5.5      Balık Unu ve Yağı ..........................................................................................................................97
     9.5.6      Balık Yemi .....................................................................................................................................97
     9.5.7      Su Ürünleri Konserve Sanayisi ......................................................................................................98
  9.6 SU ÜRÜNLERĠ FĠYATLARI .................................................................................................................98
  9.7 PAZARLAMA VE ÜRETĠM TEKNOLOJĠSĠNE YAPILAN YATIRIMLAR .......................................99
  9.8 KALĠTE GÜVENCE .............................................................................................................................100
     9.8.1      Hijyen ve Hıfzıssıhha Yönetmelikleri ..........................................................................................100
  9.9 TĠCARET TARĠFELERĠ .......................................................................................................................101
10.0     EKONOMĠK VE SOSYAL ANALĠZ ...................................................................................................103
  10.1       GĠRĠġ ................................................................................................................................................103
  10.2       SU ÜRÜNLERĠ AVCILIĞININ EKONOMĠK YAPISI ...................................................................103
     10.2.1 Karadeniz Av Filosu .........................................................................................................................103
     10.2.2 Ege Denizi ve Akdeniz‘de Artizanal Balıkçılık ................................................................................104
     10.2.3 Marmara Denizi Karides Filosu ........................................................................................................107
  10.3       YETĠġTĠRĠCĠLĠK SEKTÖRÜNÜN EKONOMĠK YAPISI .............................................................109
     10.3.1 Orkinos Besiciliği..............................................................................................................................111
  10.4       ĠÇSU ÜRÜNLERĠ AVCILIĞI VE YETĠġTĠRĠCĠLĠĞĠNĠN EKONOMĠK YAPISI .........................112
  10.5       SU ÜRÜNLERĠ ĠġLEME VE PAZARLAMASININ EKONOMĠK YAPISI ...................................113
  10.6       YARDIMCI SANAYĠLER ...............................................................................................................114
  10.7       SOSYAL KONULAR .......................................................................................................................114
     10.7.1     Su Ürünleri Ġstihdam Yapısı .........................................................................................................115
     10.7.2     Balıkçıların Sosyal Güvenlik Durumu .........................................................................................116
     10.7.3     Kredi Kullanımı ...........................................................................................................................117
     10.7.4     Gelir, Tasarruf ve ÇalıĢma KoĢulları............................................................................................117
     10.7.5     Eğitim ...........................................................................................................................................118
     10.7.6 Kadınların Rolü ...............................................................................................................................119
  10.8       ÇEġĠTLENDĠRME POTANSĠYELĠ (ALTERNATĠF GELĠR KAYNAKLARI) .............................119
11.0         GELĠġTĠRME SEÇENEKLERĠ .......................................................................................................121
  11.1       PAYDAġ SWOT ANALĠZĠ..............................................................................................................121
  11.2       PLANLAMA SÜRECĠ VE FĠNANSMAN MEKANĠZMALARINA UYUM..................................121
  11.3       ÖNEMLĠ KURUMSAL KONULAR VE POLĠTĠKA KONULARI ĠLE AB'YE KATILIM ............122
  11.4       TEMEL SORUNLAR, ĠHTĠYAÇLAR, ÇÖZÜMLER VE ÖNCELĠKLER......................................122
     11.4.1 Kaynak ve Filo Yönetimi ................................................................................................................122
     11.4.2 YetiĢtiricilik .......................................................................................................................................124
     11.4.3 ĠĢleme ve Pazarlama ........................................................................................................................126
     11.4.4     Ġçsu Balıkçılığı ..............................................................................................................................128
     11.4.5     Balıkçılık Alanları .........................................................................................................................128
     11.4.6 Rekabet Edebilirlik.............................................................................................................................129
     11.4.7     Ġnsan Kaynakları ...........................................................................................................................131
     11.4.8     Su Ortamı......................................................................................................................................131
     11.4.9     ĠZKD ............................................................................................................................................132
  11.5       KAMU HARCAMALARI – ANA BELĠRLEYĠCĠLER ...................................................................133
1.0         GĠRĠġ- METODOLOJĠ ............................................................................................................................173
  1.1       ARKA PLAN - TANIMLAR .............................................................................................................173
  1.2       VERĠ TOPLAMA YÖNETMELĠĞĠ ..................................................................................................175
2.0         TÜRK SU ÜRÜNLERĠNĠN PERFORMANSI ..................................................................................176
  2.1       SU ÜRÜNLERĠ ĠSTATĠSTĠKLERĠNE GÖRE YAPILAN ANALĠZ ...............................................178
  2.2       KARADENĠZ BALIKÇILIĞI ĠLE ĠLGĠLĠ YÜRÜTÜLEN ÇALIġMAYA GÖRE YAPILAN
  ANALĠZ ...........................................................................................................................................................180
     2.2.1      Genel Analiz.................................................................................................................................180
     2.2.2      Kıyı Filosu ....................................................................................................................................181
     2.2.3      Gırgır Filosu .................................................................................................................................182
     2.2.4      Trol Filosu ....................................................................................................................................183
     2.2.5      Trol-Gırgır Filosu .........................................................................................................................183
     2.2.6      Özet: Karadeniz Balıkçılığı ..........................................................................................................184
  2.3       KARADENĠZ ÖRNEĞĠ TEMELĠNDE TÜRK AV FĠLOSUNUN ANALĠZĠ ..................................185
  2.4       VERĠ KÜMELERĠ VE ÇALIġMA SONUÇLARININ KARġILAġTIRILMASI ............................185




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                             ġubat 2007
                                                                                                  Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




HARĠTALAR, TABLOLAR VE ġEKĠLLER LĠSTESĠ
Table 1: Tur key: Recent Econo mic Indicators   4
                                                1




TABLO 1: TÜRKĠYE’NĠN SON EKONOMĠK GÖSTERGELERĠ ................................................................................................ 17
ġEKĠL 2: TÜRKĠYE’NĠN GSHY BÜYÜMESĠ........................................................................................................................ 18
TABLO 3: TÜRKĠYE: YILLIK TOPLAM HANE HALKI GELĠRĠ DAĞILIMI .............................................................................. 18
ġEKĠL 4: YTL/ABD DOLARI PARĠTESĠ (2006) .................................................................................................................. 19
ġEKĠL 5: BELLĠ BAġLI EKONOMĠK SEKTÖRLERĠN ĠSTĠHDAMDAKĠ PAYLARI (1980-2004).................................................. 19
TABLO 6: Ġġ GÜCÜ MALĠYETĠNĠN REKABET EDEBĠLĠRLĠĞĠ................................................................................................ 21
TABLO 7: TÜRKĠYE: ÖZET VERĠLERLE DIġ TĠCARET VE ÖDEMELER DENGESĠ ................................................................. 21
TABLO 8: DEMOGRAFĠK VERĠLER (2005) .......................................................................................................................... 21
TABLO 9: TÜRK SU ÜRÜNLERĠ SEKTÖRÜNE VERĠLEN DEVLET YARDIMI .......................................................................... 23
TABLO 10: ÇOK YILLI GÖSTERGESEL MALĠ ÇERÇEVE BÜTÇESĠ (MĠLYON AVRO)............................................................. 26
ġEKĠL 11: TARIM VE KÖYĠġLERĠ BAKANLIĞI SU ÜRÜNLERĠ TEġKĠLAT YAPISI .................................................................. 28
TABLO 12: TKB SU ÜRÜNLERĠ BÜTÇESĠ 2004-2005 (YTL) .............................................................................................. 30
TABLO 13: SU ÜRÜNLERĠ/ DENĠZ BĠLĠMLERĠ FAKÜLTELERĠ OLAN ÜNĠVERSĠTELER ........................................................ 32
TABLO 14: SU ÜRÜNLERĠ KOOPERATĠFLERĠ BĠRLĠKLERĠ .................................................................................................. 33
TABLO 15: TÜRK HUKUK SĠSTEMĠ ..................................................................................................................................... 34
TABLO 16: BÖLGE VE TÜRLER ĠTĠBARĠYLE TÜRK BALIKÇILIĞI ......................................................................................... 38
TABLO 17: ANA TĠCARĠ TÜRLERĠN ÜRETĠM MĠKTARLARI: 1990-2005(MT) ...................................................................... 39
TABLE 18: BALIKÇILIK ALANLARI ĠTĠBARĠYLE SU ÜRÜNLERĠ ÜRETĠMĠ: 1970-2005 (%).................................................. 39
ġEKĠL 19: DENĠZ ÜRETĠMĠ ĠLE ĠÇSU ÜRETĠMĠNĠN KARġILAġTIRILMASI: 1970-2005 ('000 MT) ........................................ 40
ġEKĠL 20: BÖLGELER ĠTĠBARĠYLE TOPLAM DENĠZ BALIKLARI ÜRETĠMĠ: 1986-2005 (MT) ............................................... 41
ġEKĠL 21: HAMSĠ TÜKETĠMĠ EĞĠLĠMLERĠ: 1990-2005 ...................................................................................................... 42
TABLO 22: KABUKLULAR VE DĠĞER TÜRLERĠN ÜRETĠM MĠKTARI (2005) (MT)................................................................. 42
TABLO 23: LĠMAN ALTYAPISININ DAĞILIMI ...................................................................................................................... 46
TABLO 24: BÖLGELER ĠTĠBARĠYLE BALIKÇI TEKNESĠ TĠPLERĠ: 1991-2005 ...................................................................... 48
TABLO 25: BOY GRUPLARI ĠTĠBARĠYLE BALIKÇI TEKNELERĠNĠN DAĞILIMI – 1998-2005................................................. 49
TABLO 26: MOTOR GÜÇLERĠ (BG) ĠTĠBARĠYLE BALIKÇI TEKNELERĠNĠN DAĞILIMI: 1998 - 2005 ................................... 50
TABLO 27: TAYFA SAYILARI ĠTĠBARĠYLE BALIKÇI TEKNELERĠNĠN DAĞILIMI – 1998-2005 .............................................. 50
TABLO 28: SAHĠL GÜVENLĠK KOMUTANLIĞI'NIN ĠZKD FAALĠYETLERĠNDE KULLANDIĞI DENĠZ ARAÇLARI ................... 52
HARĠTA 29: KORUMA ALANLARI VE MĠLLĠ PARKLAR ........................................................................................................ 63
ġEKĠL 30: EKAY PLANLAMA SÜRECĠ ................................................................................................................................ 65
TABLO 31: ĠÇSU BALIKÇILIĞI ENVANTERĠ ........................................................................................................................ 69
HARĠTA 32: ĠÇSU HAVZALARI (EĠEĠ, 2005) ...................................................................................................................... 69
TABLO 33: ĠÇSU BALIKÇILIK ALANLARI VE ANA BALIK TÜRLERĠ ..................................................................................... 70
TABLO 34: MĠKTAR VE DEĞER ĠTĠBARĠYLE ĠÇSU ÜRÜNLERĠ ÜRETĠMĠ: 2000-2005 (MT/YTL) ......................................... 70
TABLE 35: ĠÇSU ÜRÜNLERĠ ÜRETĠM MĠKTARI VE DEĞERĠ (2005) .................................................................................... 71
TABLO 36: ĠLLER ĠTĠBARĠYLE BALIKÇI RUHSAT TEZKERESĠ VE RUHSATLI TEKNE SAYISI................................................ 72
TABLO 37: ĠÇSU ÜRÜNLERĠ ÜRETĠMĠ 1994-2005 (MT)..................................................................................................... 73
TABLO 38: KULUÇKAHANE TEKNĠK PERSONEL GEREKSĠNĠMLERĠ .................................................................................... 76
ġEKĠL 39: YETĠġTĠRĠCĠLĠKLE ÜRETĠMDE KAYDEDĠLEN GELĠġMELER – ANA TÜRLER (MT)............................................... 78
TABLO 40: TÜRKĠYE’DE YETĠġTĠRĠCĠLĠKLE ÜRETĠM: 1994-2005 (MT) .............................................................................. 78
TABLO 41: TĠCARĠ ÖNEME SAHĠP TÜRLERĠN YETĠġTĠRĠCĠLĠĞĠ: 2000-2005(MT)............................................................... 79
ġEKĠL 42: TÜRLER ĠTĠBARĠYLE YETĠġTĠRĠCĠLĠKLE ÜRETĠM (2005) ................................................................................... 79
TABLO 43: TÜRLER VE ALT SEKTÖRLER ĠTĠBARĠYLE BALIK ÇĠFTLĠĞĠ SAYISI ................................................................... 80
TABLO 44: ÜRETĠM KAPASĠTELERĠ ĠTĠBARĠYLE BALIK ÇĠFTLĠĞĠ SAYISI ........................................................................... 80
TABLO 45: DENĠZ ÜRÜNLERĠNĠN DEĞERLENDĠRĠLME ġEKĠLLERĠ: 2005 (MT) ................................................................. 87
TABLO 46: YILLIK BALIK TĠCARETĠ (MĠKTAR VE DEĞER ĠTĠBARĠYLE): 2000-200685 ........................................................ 87
TABLO 47: SU ÜRÜNLERĠ ĠTHALAT VE ĠHRACATI: 2005 .................................................................................................... 88
ġEKĠL 48: SU ÜRÜNLERĠ ĠTHALAT-ĠHRACAT DEĞERLERĠ (MĠLYON TL) ........................................................................... 88
ġEKĠL 49: KĠġĠ BAġINA SU ÜRÜNLERĠ TÜKETĠMĠ ĠLE YIL ORTASI NÜFUSUN KARġILAġTIRILMASI ................................... 90
ġEKĠL 50: PERAKENDE GIDA SATIġLARININ PAYI - 2002 .................................................................................................. 91
TABLO 51: TOPTAN SATIġ MERKEZLERĠ ........................................................................................................................... 94
TABLO 52: SU ÜRÜNLERĠ ĠġLEME KAPASĠTESĠ VE KULLANIMI - 2004 .............................................................................. 96
ġEMA 53: ĠSTANBUL BALIK HALĠ BALIK FĠYATLARI: 1996-2004 ...................................................................................... 99
TABLO 54: ĠTHAL/ĠHRAÇ EDĠLEN SU ÜRÜNLERĠ ĠÇĠN GENEL GÜMRÜK VERGĠSĠ ORANLARI ĠLE AB GÜMRÜK


                                                        Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

    VERGĠSĠ ORANLARI ................................................................................................................................................. 101
TABLO 55: KARADENĠZ AV FĠLOSUNUN TEMEL ÖZELLĠKLERĠ VE MALĠ GÖSTERGELERĠ ............................................... 104
TABLO 56: KÜÇÜK ÖLÇEKLĠ BALIKÇI TEKNELERĠNĠN OPERASYONEL ÖZELLĠKLERĠ: EGE DENĠZĠ - AKDENĠZ ............... 105
TABLO 57: KÜÇÜK ÖLÇEKLĠ BALIKÇI TEKNELERĠNĠN GĠDER KALEMLERĠ: EGE DENĠZĠ - AKDENĠZ .............................. 106
TABLO 58: KÜÇÜK ÖLÇEKLĠ BALIKÇI TEKNELERĠNĠN BRÜT VE NET NAKĠT AKIġI (ABD DOLARI) ................................ 106
TABLO 59: MARMARA DENĠZĠ KARĠDES FĠLOSUNUN TEMEL ÖZELLĠKLERĠ.................................................................... 107
TABLO 60: KARĠDES FĠLOSU – ORTALAMA TEKNE VERĠLERĠ (AV MĠKTARI, FĠYATLAR, GELĠR) VE PAZARLAMA
    KANALLARI .............................................................................................................................................................. 108
TABLO 61: KARĠDES FĠLOSU – TEKNE GELĠR-GĠDERLERĠ (2004 YILI ORTALAMA DEĞĠġKEN MASRAFLAR, GAYRĠ
    SAFĠ ÜRETĠM DEĞERĠ VE BRÜT KAR) ..................................................................................................................... 108
TABLO 62: BOY GRUPLARI ĠTĠBARĠYLE TÜRKĠYE LEVREK VE ÇĠPURA ÜRETĠMĠNĠN ANALĠZĠ ......................................... 110
TABLO 63: LEVREK VE ÇĠPURA ÜRETĠM ÇĠFTLĠKLERĠNĠN ĠSTĠHDAM YAPISI VE VERĠMLĠLĠĞĠ ....................................... 110
TABLO 64: LEVREK VE ÇĠPURA ĠÇĠN KARġILAġTIRMALI ÇĠFTLĠK ÖNCESĠ ÜRETĠM MALĠYETLERĠ (AVRO/KG) TABLO
    25: LEVREK VE ÇĠPURANIN ÇĠFLĠK ÖNCESĠ ÜRETĠM MALĠYETLERĠ (AVRO/KG) .............................................................. 111
TABLO 65: HAMSĠ ĠÇĠN TAHMĠNĠ DONDURMA VE DEPOLAMA MALĠYETLERĠ (YTL/KG) ................................................. 113
TABLO 66: ULUSAL GÖSTERGELER - TÜRKĠYE, 2002123 .................................................................................................. 115
TABLO 67: ZĠRAAT BANKASI KREDĠLERĠ (TEMMUZ 2006) .............................................................................................. 117



EKLER

Ek 1:                   GörüĢme Yapılan KiĢilerin Listesi
Ek 2:                   Balıkçı Limanları
Ek 3:                   Balıkçılık Ġdari Binası Yerlerini Gösterir Harita
Ek 4:                   Pazarlama Zinciri AkıĢ ġemaları
Ek 5:                   AB Tescilli ĠĢleme Tesislerinin Yerlerini
                        Gösterir Harita
Ek 6:                   Karadeniz Av Filosu Gelir-Gider Tablosu
Ek 7:                   SWOT Analizi
Ek 8:                   Tür Listesi
Ek 1:                   Ortak Balıkçılık Politikasına Uyum ve NPAA –
                        Mevcut Durum
Ek 2:                   Filo Karlılık Durumunun Analizi




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                           ġubat 2007
                                                                Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



AKRONĠM VE KISALTMALAR

YM           Yetkili Makam
OBP          Ortak Balıkçılık Politikası
SGK          Sahil Güvenlik Komutanlığı
CIP          Rekabet Edebilirlik ve Yenilikçilik Programı
CITES        Nesli Tehlike Altında Olan Türlerin Uluslararası Ticaretine ĠliĢkin SözleĢme
CPUE         Birim Çaba BaĢına DüĢen Av
DCR          Veri Toplama Yönetmeliği (1639/2001 sayılı AK Yönetmeliği)
KKGM         Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü
TÜGEM        Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı Tarımsal Üretim ve GeliĢtirme Genel Müdürlüğü
Ekosisteme Dayalı BYP Ekosisteme Dayalı Balıkçılık Yönetim Planları
FAVÖK         Faiz, Vergi ve Amortisman Öncesi Kar
VAÖK          Vergi ve Amortisman Öncesi Kar
AK            Avrupa Komisyonu/ Konseyi
AB            Avrupa Birliği
ÇED           Çevresel Etki Değerlendirmesi
FAC           Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi
FAO           BM Gıda ve Tarım Örgütü
SÜBĠS         Su Ürünleri Bilgi Sistemi
BYP           Balıkçılık Yönetim Planı
FP7           7. Çerçeve Programı
TZE           Tam Zaman EĢdeğeri (istihdam)
GAP           Güneydoğu Anadolu Projesi
BNA           Brüt Nakit AkıĢı
T.C.          Türkiye Cumhuriyeti
BKD           Brüt Katma Değer
HA            Hektar (metin içinde ―ha‖ biçiminde yazılacaktır)
YDGT          Yüksek Düzeyde Göçmen Türler
ICCAT          Uluslararası Atlantik Orkinos Balıklarının Korunması Konvansiyonu
EKAY          Entegre Kıyı Alanları Yönetimi
IFQ           Bireysel Av Kotası
IPA           Katılım Öncesi Araç
IPARD          Katılım Öncesi Araç (Kırsal Kalkınma)
YDBD          Yasa dıĢı, BildirilmemiĢ, DüzenlenmemiĢ (balıkçılık faaliyetleri)
IUCN          Dünya Koruma Birliği
KG            Kilogram (metin içinde ―kg‖ biçiminde yazılacaktır)
ĠGKO          ĠĢ Gücü Katılım Oranı
TKB            Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı
ĠZKD          Ġzleme Kontrol ve Denetim
MT            Metrik Ton (metin içinde ―mt‖ biçiminde yazılacaktır)
NNA/TK        Net Nakit AkıĢı – Toplam Kazanç
STK           Sivil Toplum KuruluĢu
NPAA          AB Müktesebatının Üstlenilmesine ĠliĢkin Türkiye Ulusal Planı
NRDS          Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi
NUTS          Ġstatistik Bölge Birimleri Sınıflandırması
NPAA          AB Müktesebatının Üstlenilmesine ĠliĢkin Türkiye Ulusal Programı
OECD          Ekonomik ĠĢbirliği ve Kalkınma TeĢkilatı
ÜÖ            Üretici Örgütü
AR-GE         AraĢtırma ve GeliĢtirme
RIB           Sert Gövdeli ġiĢme Bot
YG            Yatırım Getirisi (Toplam yatırıma bölünerek elde edilen net nakit akıĢı)
KOBĠ          Küçük ve Orta Büyüklükteki ĠĢletmeler


                                   Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

ÖKA             Özel Koruma Alanı
DPT             Devlet Planlama TeĢkilatı
SÇE             Sektör ÇalıĢması Ekibi
TAC             Toplam Avlanabilir Miktar
TAT             EĢleĢtirme (Projesi) DanıĢmanlık Ekibi
BM              BirleĢmiĢ Milletler
GĠS             Gemi Ġzleme Sistemi
YTL             Yeni Türk Lirası
%               Yüzde (yaĢ)




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                               ġubat 2007
                                                                    Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




YÖNETĠCĠ ÖZETĠ
Su Ürünleri Sanayisi – Özet Ġstatistiki Bilgiler
1. 2005 yılında, toplam su ürünleri üretimi 544.773 mt olarak gerçekleĢmiĢtir. Üretimin 334.248
   mt‘si (toplam miktarın %61‘i) deniz ürünleri avcılığı, 118.277 mt‘si (%22) yetiĢtiricilik, 46.115
   mt‘si (%8) içsu ürünleri avcılığı ve geriye kalan 46.133 mt‘si (%9) diğer deniz ürünlerinin
   (kabuklular, vb.) avcılığından sağlanmıĢtır. Türkiye, dünya toplam su ürünleri üretiminin yaklaĢık
   %0.6‘sını karĢılamaktadır.
2. Ülke genelinde, denizlerde 18.000‘den fazla ruhsatlı balıkçı teknesi faaliyet göstermekte
   (içsularda faaliyet gösteren balıkçı teknesi sayısı 3.000‘dir), ruhsatlı balıkçı sayısı 100.000'i
   bulmaktadır.
3. Toplam deniz balıkları üretiminin yaklaĢık %41‘i tek baĢına hamsi avcılığından sağlanmaktadır.
4.   Deniz av filosunun yıllık gayri saf hasılası 500 milyon Avro civarındadır. Su ürünleri sektörüne
     yıllık 70 milyon Avro tutarında devlet yardımı aktarılmaktadır.
5.   Avcılık sektöründe 482 su ürünleri kooperatifi, 13 su ürünleri kooperatif birliği ve 1 merkez
     kooperatif birliği faaliyet göstermektedir. TKB merkez ve taĢra teĢkilatında yaklaĢık 560 su
     ürünleri personeli görev yapmaktadır.
6. Su ürünleri sektörünün (avcılık, iĢleme, yetiĢtiricilik, lojistik hizmetler dahil olmak üzere) Gayri
   Safi Yurtiçi Hasıladaki payı %0.4 civarında olup, toplam tarımsal üretimin yaklaĢık %2.7‘si tek
   baĢına su ürünleri avcılığından gelmektedir.
7.   Su ürünleri yetiĢtiriciliği bakımından Türkiye, Avrupa‘nın (Norveç dahil) beĢinci büyük yetiĢtirici
     ülkesidir. Türkiye, ayrıca, kabuklu su ürünleri üretimi hariç olmak üzere Norveç ve Ġngiltere‘den
     sonra üçüncü büyük su ürünleri üreticisidir. Türkiye aynı zamanda, levrek ve çipura
     (Yunanistan‘dan sonra) ile bunların yanında gökkuĢağı alabalığı (Norveç‘ten sonra) üretiminde
     Avrupa‘nın ikinci büyük üretici ülkesidir.
8. Türk yetiĢtiricilik sektörü geçtiğimiz üç yılda üretim rakamları açısından %25‘lik bir büyüme
   oranı yakalayarak Avrupa‘nın en hızlı büyüyen yetiĢtiricilik sektörü olmuĢtur.
9. 2005 yılında, toplam su ürünleri üretiminin (miktar itibariyle) %78‘si avcılık, %22‘si
   yetiĢtiricilikten sağlanmıĢtır; değer itibariyle bakıldığında bu oranlar sırasıyla %69 ve %31'dir.

Kilit Konular – Mevcut Durumun Analizi
10. Güçlü Yönler: Nitelikli TKB personeli; deneyimli, iyi yetiĢmiĢ gemi kaptanları ve tayfalar; güçlü
    akademik altyapı; büyük ve modern teknelere sahip iyi bir av filosu; güçlü gelenekler; karaya
    çıkarılan çeĢitli ve kaliteli av; görece temiz sular; iyi içsu kaynakları; güçlü bir büyüme gösteren
    bir yetiĢtiricilik sektörü; dinamik özel sektör iĢleme sanayisi; güçlenen ekonomik koĢullar.
11. Zayıf Yönler: Su ürünleri sektörü politikalarındaki boĢluk; balık popülasyonlarının durumu
     hakkında bilgi eksikliği ve bunun yanında yetersiz stok değerlendirmesi verileri (hem deniz hem
     içsu balıkçılığında); bazı balık stokları üzerindeki olası aĢırı av baskısı konusundaki belirsizlikler;
     sınırlı balıkçılık yönetimi ve ĠZKD faaliyetleri ve bunların yanında EKAY ve ekosistem
     konularının bilinmemesi; bazı limanlarda balıkçılık altyapısının yetersizliği; avlanan ürünlerden
     azami ekonomik yarar sağlanamaması; yetiĢtiriciliğin yaygınlaĢtırılması konusunda yetersiz
     stratejik kontrol; gençlerin su ürünleri sanayisine yönelmemesi ve içsu balıkçılığına yatırım
     yapılmaması; zayıf iç piyasa standartları ve piyasa düzeninin olmaması.
12. Fırsatlar: Karar alma süreci ("birlikte yönetim‖), stok değerlendirmesi ve ĠZKD faaliyetlerine daha
     yüksek düzeyde paydaĢ katılımının sağlanması; Türk su ürünleri piyasasının AB‘ye doğru
     geniĢlemesi; su ürünleri sanayisinin geliĢtirilmesi ve mesleğe yeni baĢlayan balıkçıların eğitimi
     için Avrupa yapısal fonlarından yararlanılması; eğlence amaçlı balıkçılığın ve balıkçılık


                                       Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

    ekoturizminin (özellikle içsularda) geliĢtirilmesi; pelajik balıkların katma değerinin artırılması;
    SÜBĠS ve tam bir tekne kayıt sisteminin kurulması; su ürünleri sektöründe istihdam olanaklarının
    artırılması; kırsal ekonomide büyüme sağlanması.


13. Tehditler: AĢırı avlanma ve aĢırı filo kapasitesi (karaya çıkarılan avla ilgili istatistikler gerçek
    rakamları yansıtmayabilmekte, karaya çıkarılan gerçek av miktarı bu rakamların %50-70 üzerinde
    olabilmektedir); teknelerde teknolojik araçların daha fazla kullanılmasıyla beraber av filosunun
    artan av çabası; aĢırı avlanma sonucu ortalama balıkçılık gelirlerinde düĢüĢler olması; devletin
    etkili balıkçılık yönetimine yönelik desteklemelerinin istenilen düzeyde olmaması; balıkçılık
    dinamiklerinin yeterince araĢtırılmaması ve bilinmemesi; yetersiz çevre planlaması; ortak kaynağa
    zarar veren, düzenlenmemiĢ balıkçılık faaliyetlerinin varlığı.
Su Ürünleri Müktesebatına Uyumun Sağlanması Konusunda Kaydedilen Ġlerlemeler
14. Yirmi dokuz adet Balıkçılık Ġdari Binasının yapım iĢleri tamamlanmıĢ, 30 bina için ekipman temin
    iĢleri bitirilmiĢtir. Ayrıca, üç binada ĠZKD ve balıkçılık yönetim sistemlerini iyileĢtirme çalıĢmaları
    devam etmektedir.
15. TKB bünyesinde bir SÜBĠS, Sahil Güvenlik Komutanlığı bünyesinde ise bir Balıkçılık Ġzleme
    Merkezi kurulmuĢtur.
16. GĠS'in bir balıkçılık yönetim aracı olarak kullanılması ile ilgili deneme çalıĢmaları devam
etmektedir.
17. Bir sektör çalıĢması yapılmakta ve katılım öncesi (IPA) yapısal fonlara eriĢim için yönlendirme
    sağlayacak bir stratejik plan taslağı hazırlanmaktadır.
18. Ġki ön balıkçılık yönetim planı hazırlanmıĢtır.
 19. 2005 yılından bu yana, yüzlerce TKB görevlisine su ürünleri müktesebatının bütün yönleriyle
     ilgili eğitimler verilmiĢ ve çalıĢma ziyaretleri düzenlenmiĢtir.
20. OBP çerçevesinde bir paydaĢ bilinçlendirme programı hayata geçirilmiĢtir.
21. Su ürünleri kanununda değiĢiklikler yapılarak yasal uyum sürecine katkı
sağlanmıĢtır. Su Ürünleri Sektörü için Öncelikli Stratejik GeliĢim Hedefleri
Kurumsal Hedefler ve Politika Hedefleri
22. Su ürünleri avcılığı ve yetiĢtiriciliği sektörü için uyumlu bir ulusal politika geliĢtirilmesi (açık bir
    politikanın olmaması, yönetim tedbirlerine iliĢkin kalıcı bir yaklaĢım benimsenmesini
    engellemekte ve sektör için etkili bir planlama yapılmasını sınırlamaktadır).
23. Sektör stratejisinin hayata geçirilmesi ve bir EKAY stratejisinin geliĢtirilmesi.
24. TKB su ürünleri hizmetleri kadrosunun iki katına çıkarılması (görevli sayısı yaklaĢık 1000 kiĢiye
    çıkarılmalıdır) ve su ürünleri çekirdek uzmanlarının eğitimden geçirilmesi.
25. Sektörü daha iyi bir yönetim yapısına kavuĢturarak su ürünleri bütçesinin artırılması (kaynaklar
    kiralanmak suretiyle yapılabilir) ve sektöre yönelik mali yardımın gözden geçirilmesi ve yeniden
    tahsisinin sağlanması. Türkiye‘de su ürünleri yönetim giderlerine yönelik devlet yardımı için,
    karaya çıkarılan avın toplam değerinin %7.5‘i uygun bir oran olmaktadır (2004 yılında miktar
    olarak bu 1.023 milyar YTL olarak gerçekleĢmiĢtir). 2005 verilerine bakıldığında, bu miktarın
    76.72 milyon YTL civarında gerçekleĢeceği hesaplanmaktadır – bir baĢka deyiĢle 58.6 milyon
    YTL olan mevcut tahmini bütçenin %30 üzerine çıkacaktır.
26. Su Ürünleri konusunda yeni bir kanun tasarısı hazırlanması, su ürünleri yetiĢtiriciliği yasasının
    çıkarılması ve daha Ģeffaf bir piyasa düzeni oluĢturmak amacıyla piyasa standartları mevzuatının
    hayata geçirilmesi.
27. Kaynak yönetimi alanında paydaĢ katılımını artıracak ve bazı balıkçılık alanlarında av çabasını
    (kapasitesini) azaltacak bir strateji belirlenmesi.
28. Sektör yönetimi (özellikle deniz gözetim) konusunda bakanlıklar arası koordinasyonu artırmak

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                              ġubat 2007
                                                                   Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

    amacıyla kurumlar arasında protokoller (Mutabakat Zaptı) yapılması.
29. Teklif edilen Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği DanıĢma Komitesinin hayata geçirilmesi (bu
    komitelerin kurulmasındaki amaç, TKB‘ye bilimsel tavsiyelerle destek verilmesi ve faaliyetlerin
    geliĢtirilmesi, izleme ve yönetim düzenlemelerinin uygulanmasında Türk balıkçılık kesiminin
    daha aktif bir rol üstlenmesinin sağlanması olacaktır).



Deniz Balıkçılığı AraĢtırma, Yönetim ve ĠZKD
30. Doğru ve kapsamlı bir stok değerlendirme programının hazırlanması.
31. Av ve av çabasına iliĢkin verilerin toplanmasında doğru yöntemlerin uygulanması, filo
    sınıflandırmasını gerçekleĢtirebilmek için filo kayıt sisteminin tamamlanması.
32. Türk deniz kaynaklarının (artan av baskısı altındadır) yönetiminde ihtiyatlılık ilkesinin
    benimsenmesi.
33. Deniz ekosistemi ile içsu havzası (su toplama havzası) ve yüksek düzeyde göçmen türlere dayalı
    balıkçılık yönetim planlarının hazırlanması ve uygulanması (Balıkçılık yönetim planları, yetersiz
    dahi olsa mümkün olan en iyi bilimsel veriler temelinde hazırlanmalıdır).
34. SÜBĠS‘in hayata geçirilmesi ve belli bir büyüklüğün üzerindeki teknelerde GĠS kullanımının
sağlanması.
35. Karaya çıkarılan avın daha iyi kontrolünü sağlamak üzere belirli limanların
dahil edileceği bir sistem geliĢtirilmesi. Ġçsu Balıkçılığı
36. Ġçsu balık popülasyonu dinamik ve biyokütlesinin durumu ve boyutunun değerlendirilmesi.
37. Ġçsulardaki ticari balıkçılık faaliyetlerine yönelik daha güçlü ĠZKD sisteminin getirilmesi ve kırsal
    ekonominin geliĢmesine destek sağlamak amacıyla küçük ölçekli yatırımların artırılması.
38. Spor amaçlı balıkçılığın büyüklüğünün ve eğlence amaçlı balıkçılık ve ekoturizmin
    geliĢtirilmesine yönelik çalıĢmaların uygulanabilirliğinin araĢtırılması.
YetiĢtiricilik
39. YetiĢtiricilik sektörünün sürdürülebilir geliĢimi için daha iyi bir yönetim ve planlama yapısı elde
    edilmesi, yetiĢtiriciliği yapılan balık türü sayısının artırılması, ürün ve pazar çeĢitliliğinin
    sağlanması gerekmektedir.
40. YetiĢtiricilik sektörünün entegre kıyı alanları yönetim programlarına dahil edilmesi yoluyla daha
    iyi bir planlama yapılmasının sağlanması.
41. Alabalık sanayisi için bölgesel damızlık balık yönetimi getirilmesi ve kuluçkahanelerin kurulması.
42. Orkinos besiciliğine sınırlar getirilmesi ve bu türün besiciliğinin daha iyi denetiminin sağlanması.
43. AraĢtırmaların yaygınlaĢtırılması, yayım hizmetlerinin geliĢtirilmesi.          PaydaĢlar, üretici
    dernekleri ve kamu kuruluĢları arasında daha güçlü bir ortaklık yapısının sağlanması.
44. Daha iyi bir balık sağlığı yönetimi, düzenlemesi ve hastalık
kontrolünün sağlanması.
Balık Pazarlama ve ĠĢleme
45. Avların kalitesini (özellikle pelajik balıkçılıkta) artırmak amacıyla teknede değerlendirme (büyük
    teknelerde) sisteminin tesisine dönük yatırım yapılması.
46. Soğuk depo tesisleri, buz kullanımının artırılması ve plastik balık kasalarının kullanımı konusunda
    eğitim verilmesi de dahil olmak üzere su ürünleri toptan ve perakende satıĢ sistemlerine yatırım
    yapılması.
47. Pelajik avların katma değerini artıracak fırsatların araĢtırılması (özellikle hamsinin balık unu
    sanayisi dıĢında da kullanımının sağlanmasına yönelik fırsatların araĢtırılması)



                                      Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

48. Gıda sağlığı ve hijyeni yönetmeliklerinin uygulanması, ürün standartlarının hayata geçirilmesi,
    toptan satıĢ uygulamalarının geliĢtirilmesi ve balık dağıtım yapısının düzenlenmesini sağlayacak
    daha güçlü bir denetim hizmeti verilmesi.
49. Kayıt dıĢı su ürünleri iĢleme tesislerinin düzenleme ve denetiminin iyileĢtirilmesi.
50. Ürün izlenebilirliğinin geliĢtirilmesi, tüketici eğitimini amaçlayan bir kampanyanın hayata
geçirilmesi.
51. Bir Üretici Örgütleri sisteminin tesis edilmesi (baĢlangıçta, bir pilot proje aracılığıyla
gerçekleĢtirilebilecektir).




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                             ġubat 2007
                                                                  Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi


GĠRĠġ VE TEġEKKÜR
Bu su ürünleri avcılığı ve yetiĢtiriciliği sektör çalıĢması Ekim 2006 ile Ocak 2007 tarihleri arasında,
Ankara‘da bulunan Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi (FAC)‘nin çalıĢanları ve aynı merkezde
görevli yabancı ve yerli danıĢmanların oluĢturduğu bir ekip tarafından yürütülmüĢtür. Bu çerçevede
Ekim 2006 boyunca kapsamlı saha çalıĢmaları yapılmıĢ, kamu kesimi ve özel kesim temsilcileriyle
istiĢareler gerçekleĢtirilmiĢtir – görüĢülen kiĢilerin bir listesi için bakınız Ek 1.


Bu sektör çalıĢması, AB destekli Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal
Uyumu Projesi kapsamındaki tanımlanmıĢ bir faaliyeti (C1-3.a) ve raporlama çıktısını
oluĢturmaktadır. Bu çalıĢmayla beraber sektör planlama sürecinin önemli bir adımı tamamlanmıĢ
olacaktır. Bu sektör çalıĢmasında esas olarak ele alınan konuları, su ürünleri sektörünün ulusal
ekonomik refaha katkısı ve AB üyeliğinin su ürünleri sektörü üzerinde doğuracağı sonuçlar
oluĢturmuĢtur. Bu çalıĢmanın ana bileĢenleri arasında Ģunlar yer almaktadır: sektöre yönelik bir
gözden geçirme (sektörün değerlendirilmesi), teĢhis (sektörün analizi) ve geliĢtirme seçeneklerinin
sunumu.

Sektör çalıĢması, su ürünleri sektörü stratejik planının hazırlanmasında önemli bir planlama aracı ve
girdisini oluĢturmaktadır. Söz konusu stratejik plan TKB ile yakın iĢbirliği içinde 2007 baĢlarında
tamamlanacaktır. Bu yüzden, bu çalıĢmadan elde edilecek bulguların Türk Hükümetinin su ürünleri
sektörü için bir stratejik plan geliĢtirmeye dönük politika hedefleri doğrultusunda kullanılması
beklenmektedir. Böylece, gerek katılım öncesi kalkınma fonlarına eriĢim (örneğin, IPARD
aracılığıyla) gerekse mevcut AB gereklilikleri doğrultusunda uyumlu bir planlama aracı sağlanmasına
destek verilecektir.

Sektör ÇalıĢması Ekibi olarak, baĢta Su Ürünleri Hizmetleri Daire BaĢkanı Sayın Vahdettin Kürüm ve
vekilleri Sayın Turgay Türkyılmaz ve Sayın Haydar Fersoy olmak üzere TKB Koruma ve Kontrol
Genel Müdürlüğü‘ne bu çalıĢmaya verdikleri destekten ötürü teĢekkür ederiz. Sektör ÇalıĢması Ekibi
olarak ayrıca, katkılarından dolayı baĢta Sayın Tristan Southall, Sayın Javier Martin ve Sayın Murat
Canbaz olmak üzere FAC ekibinin diğer üyelerine ve bu çalıĢmanın baĢından sonuna kadar lojistik,
editöryal ve çeviri konusundaki değerli desteklerinden ötürü Sayın Nuri Oğuz ve Sayın Filiz
Yıldırım‘a teĢekkür ederiz. Son olarak, bu çalıĢma boyunca, baĢta özel sektör temsilcileri olmak üzere
görüĢtüğümüz kiĢilere, bizi zaman ayırdıkları ve bilgilerini bizimle paylaĢtıkları için teĢekkür ederiz.
Ayrıca, TKB Tarım Ġl Müdürlüklerine sağladıkları lojistik destekten ötürü minnet ve Ģükranlarımızı
sunarız.

Bu sektör çalıĢmasını yürüten ve nihai raporu hazırlayan FAC personeli ile yabancı ve yerli
danıĢmanları aĢağıda sayıyoruz.

Yabancı Personel
Simon Diffey                        Ekip Lideri/ Balıkçılık Planlama Uzmanı (FAC Personeli, BaĢ
                                 Editör)
Maria Carmen Arenas                 Ekip Lideri Vekili/ Sosyo-Ekonomi Uzmanı (FAC Personeli)
Ian Scott                           Balıkçılık Ekonomi Uzmanı
Sean Marriott                       Balıkçılık Politikası, Kurumlar ve Hukuk Uzmanı
Tony Beeching                       Su Ürünleri ĠZKD, AraĢtırma ve Yönetim Uzmanı
Luc Van Hoof                        Ekonomi Uzmanı (Filo Karlılık Durumunun Analizi)
Yerli Personel
Dr. Ertuğ DüzgüneĢ ve               Balıkçılık Yönetimi, AraĢtırma ve CZM Uzmanı
Dr. Mümtaz Tirasin
Dr. Sedat Yerli                     Ġçsu Balıkçılığı Uzmanı
Dr. Ġbrahim OkumuĢ                  Deniz ve Ġçsu YetiĢtiriciliği Uzmanı
Oktay KiriĢ                         ĠĢleme, Pazarlama ve DıĢ Ticaret Uzmanı


                                     Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu



SORUMLULUĞUN REDDĠ

Bu raporda yer verilen görüĢler Sektör ÇalıĢması Ekibinin kendisine ait olup TKB veya Avrupa
Komisyonu Türkiye Delegasyonu'nun görüĢlerini yansıtmaz. Burada ifade edilen görüĢlerin ve
raporun içerebileceği herhangi bir maddi hata veya yorum hatası ile ilgili bütün sorumluluk Sektör
ÇalıĢması Ekibinin dir.

Bu rapor farklı kiĢiler tarafından hazırlanmıĢtır. Raporu hazırlayan kiĢilerin her biri kendilerine ait
verileri kullanmıĢ, bu veriler daha sonra raporda analiz edilmiĢtir. Bu hususun bilinmesinde yarar vardır.
ÇeĢitli resmi kaynaklardan (hükümet kaynakları) alınan verilerde farklılıklara rastlanmıĢtır.

Editör, veri kümelerinde bütün bu farklılıkları gidermeye çalıĢsa da, raporun hacmi göz önüne
alındığında bazı yerlerde bu farklılıklar giderilememiĢ olabilir - bu tür durumlarda TKB verileri esas
alınmalıdır.

ÖLÇÜ BĠRĠMLERĠ, SINIFLANDIRMA VE DÖVĠZ KURLARI
Aksi belirtilmedikçe bütün birimler metrik olarak alınacaktır. Raporda geçmesi halinde ―milyar‖
ibaresinden ―1.000 milyon‖ anlaĢılmalıdır.

TÜĠK‘ten alınan veriler genellikle "ton‖ cinsinden ifade edilmiĢtir (yazılmıĢtır) – buradan ―metrik
ton‖ anlaĢılmalı, bu birim Ġngiliz veya Amerika ölçü birimi ―ton‖ ile karıĢtırılmamalıdır. Bu yüzden,
karıĢıklığı önlemek amacıyla raporun tamamında "mt" kısaltması kullanılmıĢtır.

Bu raporda ayırıcılar için Ġngiliz rakam yazım kuralı kullanılmıĢtır – örneğin 9,999.99. Kıta
Avrupası‘nda buna tam karĢılık gelen yazım kuralı 9.999,99 Ģeklindedir.
Tür adları genellikle Ġngilizce ve/veya Latince olarak verilmiĢtir – Ek 8, FAO tarafından tanınan
eĢdeğer Türkçe tür adlarının bir tablosunu sunmaktadır.

Raporda döviz kuru için Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın resmi döviz kuru esas alınmıĢtır.
AĢağıda, 2006 yılı döviz kuru verilmektedir:

1.00 Avro (€) = 1.8 Yeni Türk Lirası (YTL)

Eski Türk Lirası‘nın (TL) geçtiği yerlerde, Yeni Türk Lirası‘na (YTL) dönüĢtürme oranı olarak
aĢağıdaki oran alınacaktır.

1.00 YTL = 1.000.000 TL




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                               ġubat 2007
                                                                                    Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



1.0       GENEL EKONOMĠK ARKA PLAN

1.1      EKONOMĠK ÇERÇEVE
Ġkinci Dünya SavaĢı‘nı takip eden birkaç on yıllık dönemde Türkiye çeĢitli ekonomik krizlerden
geçmiĢtir. 1980‘lerin baĢlarında yapılan reformla serbest piyasa ekonomisine geçilmiĢ, ihracat ağırlıklı
bir ekonomik büyüme desteklenmiĢtir. Bu reform sonrasında ekonomi hızlı bir dönüĢüm sürecine
girmiĢ, bu süreçte güçlü bir kalkınma ivmesi yakalanmıĢ, ekonomik büyüme hızlanmıĢ ve sanayileĢme
baĢlamıĢtır. DıĢ ticaretin önündeki engellerin kaldırılması ve Doğrudan Yabancı Yatırımın teĢvik
edilmesiyle beraber Türk ekonomisi uluslararası rekabet alanlarına açılmıĢtır. Ancak, 1990'ların
sonunda görülen aĢırı kamu harcamaları bütçe açığını büyütmüĢ, borçlanmanın artmasına yol açmıĢ,
bunun sonucunda da, yüksek enflasyon, değiĢken döviz kuru ve ekonomik büyümedeki keskin
değiĢimlerle beraber ekonomik istikrar tehlikeye girmiĢtir. Ekonomideki bu istikrarsızlığı aĢabilmek
amacıyla, 2000 yılı baĢlarından itibaren kamu harcamalarını kısma yoluna gidilmiĢ, bu durum yüksek
enflasyon oranının düĢürülmesini sağlamıĢ ancak bu kez de sanayide daralmaya yol açmıĢtır. Bununla
birlikte, ekonomideki bu olumsuzluklar uzun ömürlü olmamıĢ, iç talep ve ihracatta toparlanma
sağlanmıĢ, sanayi üretimi ve kapasite kullanımı artmıĢtır. Tablo 1, Türk ekonomisinde sağlanan
iyileĢmeye iliĢkin rakamları vermektedir.

Tablo 1: Türkiye’nin Son Ekonomik Göstergeleri
                                                           2001          2002          2003         2004         2005          2006
                                                                                                                 (a)           (b)
GSYH (Milyar ABD Doları) – cari fiyatlar 143.1        183.0                          240.6        302.6         362.5         378.4
GSYH (Milyar ABD Doları) – satın alma 398.9           438.1                          473.0        528.7         569.2         610.0
gücü paritesi
GSYH (ABD Doları) – kiĢi baĢına düĢen 2,126           2,675                          3,463        4,289         5,062         5,202
cari fiyatlar
GSYH (ABD Doları) – kiĢi baĢına düĢen 5,928           6,407                          6,807        7,494         7,950         8,385
satın alma gücü paritesi
Cari Hesap Dengesi (Milyon ABD Doları) -7.5           7.9                            5.8          8.9           7.4           5.0
Cari Hesap Dengesi (% GSYH)                 3,390     -1,522                         -8,035       -15,604       -23,091       -25,466
Mal-Hizmet Ġhracatı (% GSYH)                2.4       -0.8                           -3.3         -5.2          -6.4          -6.7
Yıllık Enflasyon (Yıldan Yıla % DeğiĢim) 53.9         44.8                           25.2         8.6           8.2           10.2
         (a) = Geçici, (b) = Tahmini Kaynak: TÜĠK, 2006

Hükümetin mevcut ekonomik öncelikleri Ģöyle sıralanabilir: Türk ekonomisini daha rekabetçi bir
yapıya kavuĢturmak; bölgeler arasındaki sosyo-ekonomik farklılıkları azaltmak; istihdamı artırmak;
tarım sektörünü modernize edip yeniden yapılandırarak bu sektörde sürdürülebilir bir istihdam düzeyi
yakalamak. Su ürünleri, tarım sektörünün bir parçasıdır. Ancak, bu sektörün küçük bir bölümünü
oluĢturmaktadır.

1.2     MAKRO EKONOMĠK GÖSTERGELER
1.2.1 Gayri Safi Yurtiçi Hasıla
Son yıllarda ekonomi güçlü ve olumlu bir büyüme eğilimine girmiĢtir; Gayri Safi Yurtiçi Hasıla
(GSYH) 2004 yılında %8.9, 2005 yılında ise %7.4‘lük bir büyüme göstermiĢtir. Ayrıca, 2006 yılında
bütçede %5.8‘lik bir büyüme gerçekleĢmiĢtir (bakınız arka sayfada ġekil 2). 2005 yılında, kiĢi baĢına
GSYH 7,900 ABD Doları olarak gerçekleĢmiĢtir. Türkiye, üst orta gelir grubunda yer alan bir ülke
olup, BM Ġnsani GeliĢim Endeksinde orta sıralardaki yerini korumaktadır. Buna rağmen, kiĢi baĢına
düĢen GSYH‘si AB ülkelerinin gerisindedir. 2002 yılında nüfusun %20‘si yoksulluk sınırının altında
yaĢamıĢtır. 2003 yılında Gini katsayısı 0.4211 olarak hesaplanmıĢtır. Tablo 3 incelendiğinde, en düĢük

1
 Gelir dağılımı eĢitsizliği ölçümünde kullanılan bir katsayıdır. En geliĢmiĢ Avrupa ülkelerinde Gini katsayısı 0.24 ile 0.36 arasında,
ABD'de ise 0.4'ün üzerindedir. Bu, ABD'de gelir dağılımı eĢitsizliğinin daha yüksek olduğunu göstermektedir.


                                                Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

%20‘lik gelir grubundakiler sadece %6‘lık bir hane halkı gelirine sahipken, en yüksek %20‘lik grupta
hane halkı gelirinin %48.3 olduğu görülmektedir.

ġekil 2: Türkiye’nin GSHY Büyümesi




                                                                                               GSYH % +/-




Kaynak: TÜĠK, 2006




Tablo 3: Türkiye: Yıllık Toplam Hane Halkı Geliri Dağılımı
    %20‘lik                     1963          1968          1973          1986       1987    1994      2002    2003
    Gruplar
En düĢük %20                  4.50          3.00          3.50          3.90        5.24    4.86     5.30     6.00
Sonraki %20                   8.50          7.00          8.00          8.40        9.61    8.63     9.80     10.30
Sonraki %20                   11.50         10.00         12.50         12.60       14.08   12.91    14.00    14.50
Sonraki %20                   18.50         20.00         19.50         19.20       21.15   19.03    20.80    20.90
Sonraki %20                   57.00         60.00         56.50         55.90       49.94   54.88    50.10    48.30
En yüksek %20                 57.00         60.00         56.50         55.90       49.94   54.88    50.10    48.30
Gini Katsayısı                -             0.56          0.51          -           0.44    0.49     0.44     0.42
             Kaynak: Income and Consumption Inequality in Turkey: What Role Does Education Play? B. Duygan & N. Guner2

2005 yılında, tarım sektörünün GSYH‘deki payı %11.7 olarak gerçekleĢmiĢtir. Hizmet sektörü (58.5)
ve sanayi sektörü (29.8) en büyük sektörler olmuĢtur. Geçtiğimiz otuz yılda ekonominin diğer
öğeleriyle karĢılaĢtırıldığında tarım sektörü tarımsal üretim bakımından düĢüĢ göstermiĢ olsa da,
Türkiye tarımsal üretim konusunda dünyanın 7. büyük ülkesidir ve 1980‘lerden itibaren gıda
üretiminde kendi kendine yeten bir ülke olagelmiĢtir. BaĢlıca tarım ürünleri arasında pamuk, Ģeker
pancarı, fındık, buğday, arpa ve tütün yer almaktadır. En büyük sanayi kolunu tekstil ve giyim sanayisi
oluĢturmaktadır (tekstil ve giyim sanayisi 2005 yılında toplam sanayi kapasitesinin %16.3‘ünü
sağlamıĢtır). Tekstil ve giyim sanayisini sırasıyla petrol arıtma (%14.5), gıda (%10.6), kimyasal
maddeler (%10.3, demir-çelik (%8.9), otomotiv (%6.3) ve makina (%5.8) sanayisi izlemektedir.

Su ürünleri sektörünün ekonomide önemli bir payı bulunmamaktadır; bu sektörün GSYH‘ye katkısının
tam olarak ne olduğunu doğru bir Ģekilde belirlemek zor olmaktadır. Bunun nedeni, değerlerin
değiĢiklik göstermesidir. Ayrıca, su ürünleri sektörünün alt sektörlerinin (avcılık, iĢleme, yetiĢtiricilik,
içsu balıkçılığı, vs.) yüzde olarak katkısını belirlemek de zor olmaktadır. Bununla birlikte, DPT‘nin
2005 yılı verilerine dayanarak, su ürünleri sektörünün bir bütün olarak (iĢleme, yetiĢtiricilik ve lojistik
sanayisi ile birlikte) GSYH‘ye %0.47‘lik bir katkısının olduğu tahmin edilmektedir. Bu katkı, su
ürünleri avcılığından sağlanan %0.2 oranındaki katkı ile karĢılaĢtırmaya değerdir (ayrıca bakınız
Bölüm 10.7). FAO verilerine bakıldığında, Türk su ürünlerinin GSYH içindeki payının %0.3, toplam
tarımsal üretim içindeki payının ise %2.7 olduğu görülmektedir.3

2
    http://www.iue.it/FinConsEU/Burcu/EduIncInequalTurkey _DGOct2005.pdf
3
    http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=countrysector&xml=naso_turkey.xml

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                              ġubat 2007
                                                                   Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



KiĢi baĢına düĢen GSYH açısından bölgeler arasında ciddi farklılıklar bulunmaktadır. Türkiye‘nin, 12
bölgeye ayrılmıĢ (NUTS I) 81 Ġli vardır (NUTS III). Toplam kıyı ili sayısı 29'dur. 2002'den bu yana,
26 NUTS II ara alt bölgesi oluĢturulmuĢtur. 2001 yılında, en yoksul 5 NUTS II bölgesinde kiĢi baĢına
düĢen gelir, ortalama ulusal gelirin %33-53‘ü seviyesinde olmuĢtur. En yoksul 7 NUTS II bölgesinde
ise bu rakam %75‘in altında gerçekleĢmiĢtir. En zengin 5 bölgede kiĢi baĢına düĢen gelir, ortalama
ulusal gelirin ortalama %127-190‘ı olarak gerçekleĢmiĢtir.

1.2.2   Enflasyon, Faiz ve Döviz Kurları
1990‘larda ortalama yıllık enflasyon %80 seviyesinde iken, 2000-2003 döneminde %50 seviyesine
gerilemiĢtir. Son yıllarda Merkez Bankası fiyat istikrarının korunmasında baĢarılı olmaktadır. Yıllık
TÜFE artıĢı 2003 yılında %18.4 iken, 2005 yılında %7.7‘ye gerilemiĢtir; ancak, 2006 yılı
göstergelerine göre enflasyon oranının hükümetin %5 olarak belirlediği resmi hedefin üstünde
gerçekleĢerek, iki haneli rakamlara ulaĢması beklenmektedir.

2006 yılında uzun vadeli faiz oranı %14.0 olarak gerçekleĢmiĢtir. Bu oran 2001 yılında %99.6 idi.
OECD bu oranın 2007‘de daha da düĢerek %12.9‘a gerileyeceğini tahmin etmektedir. Ama %12.9‘luk
bir oran bile Euro alanındaki %4.5'lik oranın oldukça üstündedir.

1 Ocak 2005‘te Yeni Türk Lirası (YTL) tedavüle girmiĢtir. 2004 yılı Aralık ayı itibariyle döviz kuru
1.00 € = 1.870.689 TL olmuĢtur. YTL tedavüle girdiğinde döviz kuru 1.00 € = l.78 YTL seviyesinden
baĢlamıĢtır. Mayıs-Haziran 2006 döneminde YTL'nin değer kaybetmesiyle birlikte (ġekil 4'te
YTL/ABD Doları paritesi gösterilmektedir) bu oran Haziran 2006‘da 1.00 € = 2.03 YTL‘ye çıkmıĢ ve o
tarihten itibaren düĢme eğilimine girerek 1.00 € = 1.87 YTL‘ye (Ekim 2006) gerilemiĢtir.


ġekil 4: YTL/ABD Doları Paritesi (2006)

                    Türkiye: döviz kuru
                    YTL/ ABD Doları




                    Ocak 2006 Mart 2006    Mayıs 2006    Temmuz 2006 Eylül 2006
                    Kaynak: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası



1.2.3   Ticari TeĢebbüsler, Ġstihdam ve Tarım Sektörü
1980-2004 döneminde, tarım sektörünün toplam istihdamdaki payı %50‘den %34‘e gerilemiĢtir. Bu,
850.000 kiĢilik istihdam kaybı olduğunu göstermektedir. GSYH verileri incelendiğinde, hizmet
sektörü ve sanayi sektöründe istihdamın arttığı görülür - bakınız ġekil 5:




ġekil 5: Belli BaĢlı Ekonomik Sektörlerin Ġstihdamdaki Payları (1980-2004)




                                      Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

     Hizmetler                                                         Hizmetler                         Tarım
                                        Tarım                                                             %34
       %33                               %50                             %43




     ĠnĢaat                                                                                         Sanayi
       %5           Sanayi                                                   ĠnĢaat
                                                                                                     %18
                     %12                                                       %5


Kaynak: Dünya Bankası4

Türkiye‘deki sorunlardan biri, 2004 yılında istihdam oranının %43.7 gibi çok düĢük bir oranda
gerçekleĢmiĢ olmasıdır (AB üyesi 15 ülkede bu oran ortalama %65 seviyesinde olmuĢtur). Dünya
Bankası raporunda5 Ģu hususlara yer verilmiĢtir: “Avrupa Konseyi‟nin 2000 yılında Lizbon'da yaptığı
toplantıda, %70'lik bir istihdam oranı hedefi konulmuştur. Bu hedef 2010 itibariyle yakalanacaktır.
Nüfusu hala büyüyen bir ülke olarak Türkiye, 2010 yılına kadar 6 yıllık süre içerisinde AB‟deki
mevcut ortalama istihdam oranını yakalamak için yaklaşık 10 milyon, Lizbon‟da hedeflenen istihdam
oranını yakalamak için de yaklaşık 14 milyon yeni iş sahası oluşturmak zorundadır. Mevcut GSYH
eğilimleri ve istihdamdaki büyümeye bakıldığında, 2010 yılı itibariyle sadece 1.5 milyon yeni iş
sahasının oluşturulabileceği görülmektedir." 2006 yılında, resmi iĢsizlik oranı %10.4 civarında
gerçekleĢmiĢtir. ĠĢsizliğin azaltılmasında karĢılaĢılan sorunları esas olarak, iĢgücüne katılma yaĢına
giren genç nüfusun çok yüksek olması ve tarımsal istihdamın sürekli olarak azalması oluĢturmaktadır.
Ancak, bu istatistikler politika yapıcıların karĢı karĢıya bulunduğu birtakım sorunları gölgelemektedir:

i.   Kadınlar arasında ĠĢ gücüne Katılma Oranının (ĠKO) düĢük olması6. 2005 yılında ĠKO %26.5
     olarak gerçekleĢmiĢtir. Oysa aynı yıl bu oran 15 AB Üye Ülkesinde %63.2 olmuĢtur.
ii. Kırsal alanlarda iĢsizliğin kentsel alanlara göre hemen hemen yarı oranda olması. Bunun
     nedeni, tarım iĢletmelerinde aile fertlerinin istihdam ediliyor olmasıdır.
iii. ĠĢsizliğin düĢük eğitim düzeyiyle iliĢkili olması.
iv. En yüksek iĢsizlik oranlarının 15-24 arası yaĢ grubunda görülmesi.

Küçük ve orta büyüklükteki iĢletmeler (KOBĠ) ulusal ekonominin en önemli parçasını
oluĢturmaktadır. Ne var ki, KOBĠ‘ler kuruluĢ ve geliĢim aĢamasında finansman bulmakta sorunlar
yaĢamaktadır. Bunun nedeni, KOBĠ‘lerin gerekli banka teminatları veya karĢı teminatlara (öz sermaye
veya iĢletme sermayesi) sahip olmamasıdır. Ayrıca, mikro kredi planları, öz sermaye finansmanı, esas
sermaye veya kuruluĢ sermayesine eriĢimleri sınırlıdır.

1.2.4         Uluslararası Rekabet Edebilirlik
Uluslararası rekabet edebilirliğin derecelendirilmesinde, aĢağıdaki alt baĢlıklar altında 20 parametre
dikkate alınır: ekonomik performans, devletin etkinliği, iĢ verimliliği ve altyapı.7 2006 ―World
Competitiveness Handbook‖ (Dünya Rekabet Edebilirlik El Kitabı)8 adlı yayında Türkiye 61
sanayileĢmiĢ ülke arasında 51. sırada gelmiĢtir (2005‘te 48., 2004‘te 55. sıradaydı). Yerkin ve IĢıkli9
"uluslararası piyasalarda rekabet edebilmek için rekabetçi bir fiyata ve kaliteli ürüne sahip olmak
gerekir” demektedir. ĠĢ gücü maliyeti, rekabet edebilirliğin önemli bir belirleyicisidir. Tablo 6'da
gösterildiği üzere, diğer birçok üst orta gelir grubundaki ülkelerle karĢılaĢtırıldığında Türkiye bu
açıdan iyi bir noktada bulunmaktadır.
4
  "Report No. 33254-TR Turkey Labour Market Study" 14 Nisan 2006 Dünya Bankası Avrupa ve Orta Asya Yoksulluğun
Azaltılması Ekonomi Yönetimi Bölümü
5
  a.g.e.
6
  Bakınız "Strategic Coherence Framework‖ (Stratejik Uyum Çerçevesi) 1. Taslak 6 Ekim 2006. T.C.
7
  Bakınız IMD http://www01.imd.ch/wcc/factors/
8
  IMD 2006
9
  International Competitiveness of Turkish Agriculture: A Case for Horticultural Products Murat YERCAN, Emin IġIKLI
Ege Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarım Ekonomisi Bölümü, Ġzmir, 2003

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                              ġubat 2007
                                                                                   Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



Tablo 6: ĠĢ gücü Maliyetinin Rekabet Edebilirliği
(Birim Katma Değer baĢına Ġmalat Sanayi ĠĢ gücü Maliyeti, 2004)
                        Türkiye                                                          0.27
                        Portekiz                                                         0.65
                        Ġspanya                                                          0.68
                        Yunanistan                                                       0.44
                        Polonya                                                          0.61
                        Macaristan                                                       0.54
                        Meksika                                                          0.31
                        Güney Kore                                                       0.49
Kaynak: Türkiye ĠĢ gücü Piyasası AraĢtırması, 2006 (2004 yılı Türkiye verileri)

1.2.5        Doğrudan Yabancı Yatırım, Turizm ve DıĢ Ticaret
Türkiye‘de Doğrudan Yabancı Yatırım çeĢitli yollarla teĢvik edilmektedir. Bunlar: büyük ölçekli
özelleĢtirmeler; Türkiye-AB üyelik müzakerelerinin baĢlamasıyla birlikte oluĢan siyasi istikrar ortamı;
güçlü ve istikrarlı ekonomik büyüme; bankacılık, perakende ve telekomünikasyon sektörlerinde
gerçekleĢtirilen yapısal değiĢiklikler. Doğrudan Yabancı Yatırım yıllarca düĢük düzeyde kalmıĢtır.
Ancak, 2005 yılına gelindiğinde, Türkiye 9.6 milyar ABD Doları doğrudan yabancı yatırım çekmeyi
baĢarmıĢtır. 2006 yılında da benzer bir düzeyin yakalanması beklenmektedir. Ne var ki, bu yatırımlar
Ġstanbul (%58), Ankara (%9) ve Ege Bölgesi‘nde (%12) yoğunlaĢmaktadır. Turizm gelirlerinin
(yabancı turistler bakımından) Türk ekonomisindeki payı 2000 yılındaki %1.6 iken, 2005 yılında
%2.9‘a yükselmiĢtir. Türkiye‘yi ziyaret eden yabancı turist sayısı aynı dönemde 10.4 milyondan 21.1
milyona, buna paralel olarak turizm gelirleri de 10.6 milyar ABD Dolarından 18.2 milyar ABD
Dolarına çıkmıĢtır. Türkiye ödemeler dengesi açığı ciddi Ģekilde artarak 2005 yılında 43.144 milyar
ABD Dolarına yükselmiĢtir. Bunun gerisinde yatan asıl nedenler olarak dünya petrol fiyatlarındaki artıĢ
ve değerlenen YTL görülmektedir.

Tablo 7: Türkiye: Özet Verilerle DıĢ Ticaret ve Ödemeler Dengesi
                                         2001       2002     2003                              2004       2005
İhracat (Milyon ABD Doları)             31,334      36,059   47,253                          63,121       73,393
İthalat (Milyon ABD Doları)             41,399      51,554   69,340                          97,548      116,537
Dış Ticaret Dengesi (Milyon ABD -10,065            -15,495 -22,087                           -34,373     -43.144
Doları)
             Kaynak: TÜĠK, 2005

1.3          TÜRKĠYE’NĠN DEMOGRAFĠK YAPISI
2005 yılında, Türkiye‘nin toplam nüfusu 71.611.000, çalıĢan nüfus ise 22.046.000 (tarım,
ormancılık, avcılık ve su ürünleri sektörlerinde çalıĢan 6.403.000 kiĢi dahil olmak üzere) kiĢi olarak
belirlenmiĢtir. Nüfusun yaklaĢık 2.519.000‘i iĢsizdir (iĢsizlik oranı %10.3‘tür). CIA el kitabına10 göre,
Ģu anda nüfusun yıllık ortalama büyüme hızı %1.6 seviyesindedir. Türkiye nüfusunun 2020 yılında
81.6 milyon olması, 2050‘de ise 100 milyona yaklaĢması beklenmektedir. Tablo 8 demografik verileri
özetlemektedir:



Tablo 8: Demografik Veriler (2005)
            NÜFUS (milyon kişi)                              ERKEK             KADIN                TOPLAM
          Toplam nüfus                                  35.747               35.864             71.611
          İş gücü                                       18.213               6.352              24.565
10
     https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tu.html


                                                      Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

          Çalışan nüfus                              16.346                     5.700                   22.046
          İşsiz                                      1.867                      652                     2.519
          İşsizlik oranı (%)                         10.3                       10.3                    10.3
          İş gücüne katılmayan nüfus                 6.996                      19.264                  26.260
            Kaynak: TÜĠK, 2005

Nüfus dağılımı topografi, toprak durumu ve yağıĢla çok yakından ilgilidir. YerleĢim yerleri yoğun
olarak Trakya bölgesinde ve Marmara, Ege ve Karadeniz kıyılarındaki verimli vadi ve düzlüklerde
toplanmıĢtır. Yukarıda belirtilen alanlar ülke toplam yüzölçümünün yaklaĢık %25‘ine karĢılık
gelmekte, ülke nüfusunun neredeyse yarısını barındırmaktadır. 2001 yılında, Nüfus Referans Bürosu11
tarafından yapılan tahmine göre, Türkiye nüfusunun %75‘i kentsel alanlarda yaĢamaktadır. Bu oran
1980 yılında %44‘tü. 2020 yılında bu oranın %87‘ye yükselmesi beklenmektedir.1212 Türkiye‘nin en
büyük Ģehri Ġstanbul‘dur. 2006 yılında bu Ģehrin nüfusunun 14 milyona yaklaĢtığı tahmin
edilmektedir. Ġstanbul‘u sırasıyla Ankara (3.1 milyon), Ġzmir (2.4 milyon), Adana (1.3 milyon), Bursa
(1.3 milyon) ve Gaziantep (0.9 milyon) takip etmektedir. 2000 yılındaki belirlemelere göre, nüfusu 500
binin üstünde 5 Ģehir daha vardır. BM, 2000-2005 döneminde kentsel nüfusun büyüme hızını %2.6
olarak tespit etmiĢtir.

2.0         DEVLET PLANLAMASI

2.1     ULUSAL KALKINMA HEDEFLERĠ
Türkiye‘nin Uzun Vadeli Kalkınma Stratejisinde, ulusal planlama stratejisi ilgili olarak aĢağıdaki
hedefler gösterilmektedir:13

• Ekonomi ve toplumun yeniden yapılandırılması;
• Bilgi toplumuna dönüĢümün sağlanması;
• Türkiye‘nin 2010‘larda bir bölgesel güç ve 2020‘lerde ise bir dünya devleti olarak etkinliğinin
artırılması;
• Türkiye‘nin Avrupa Birliği‘ne tam üyelik hedefi doğrultusunda ilerlemesi.

Ekonomik alanda belirlenen bu ulusal hedefler çerçevesinde TKB de kırsal kalkınma hedeflerini
belirleyecektir. Bu hedeflerden en önemlisi (genel hedef) Ģudur: “kırsal nüfusu sürdürülebilir çalışma
ve yaşam koşullarına kavuşturmak, bunu yaparken kendi güç ve kaynaklarını kullanmalarını ve doğal
ve kültürel varlıkların korunmasını sağlamak.”14 TKB‘nin bu Ģekilde belirlediği genel kalkınma
hedefi daha sonra kırsal ve doğal kaynak sektörleri için bir dizi uzun vadeli stratejik hedefe
dönüĢtürülmüĢtür. Bu hedefler Ģöyledir:15

•      Kırsal alanların ulusal ekonomiye katkılarının artırılması ve kentsel ve kırsal alanlar ile bölgelerin
       arasındaki geliĢmiĢlik farklarının, insanların hayat standartlarını yükseltmek suretiyle giderilmesi;
•      Nüfusun göç eğilimlerinin dengeye oturtulması ve dengeli ve sürdürülebilir bir nüfus yapısının
       sağlanması;
•      Tarım sektörünü yeniden yapılandırma sürecinde sosyo-ekonomik ve çevresel zorlukların
       hafifletilmesi;
•      Çevresel ve doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımının sağlanması ve
•      AB ile ekonomik ve sosyal yakınlaĢma ve mevzuat uyumunun gerçekleĢtirilmesi.

2.2         KIRSAL KALKINMA HEDEFLERĠ VE STRATEJĠSĠNĠN SEKTÖRLE ĠLGĠSĠ
Bir Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi (UKKS) hazırlanmıĢ ve 25 Ocak 2006‘da Yüksek Planlama
11
     Washington D.C.‘de kurulu bir Büro
12
     http://www.prb.org/pdf/Pennsy lvania_Turkey.pdf
13
     Uzun Vadeli Strateji ve 8. BeĢ Yıllık Kalkınma Planı 2001-2005, s. 21. 697 sayılı TBMM Kararı, Türkiye Cumhuriyeti, Ankara, 2001
14
     Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi (2006), TKB
15
     Bu hedefler karıĢıklığı önlemek için çeviri sırasında gerekli olduğu hallerde yeni ifade biçimleri/sözcüklerle verilmiĢtir.

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                        ġubat 2007
                                                                                             Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

Kurulu tarafından kabul edilmiĢtir. UKKS aĢağıdaki amaçlarla hazırlanmıĢtır:

•     Kırsal kalkınma için kapsamlı bir politika çerçevesinin oluĢturulması ve AB Kırsal Kalkınma
      Politikası ile uyumun sağlanması;
•     Kırsal Kalkın Planı (2007-2013) için bir temel sağlanması. Bu plan, AB kırsal kalkınma için katılım
      öncesi yardım programı (IPARD)16 çerçevesinde hazırlanacaktır;
•     Gerek ulusal gerekse uluslararası kaynaklardan finanse edilen kırsal kalkınma program ve
      projelerinin hazırlık ve uygulama evrelerinde yer alan/ yer alacak olan paydaĢlar için bir perspektif
      sağlanması.

Bu yüzden, UKKS, kırsal kalkınma için bir rehber niteliği taĢımaktadır. UKKS dahilinde Ģunlar
tanımlanmaktadır: kırsal ekonominin nicel analizi; kalkınma fırsatları; önceki müdahalelerin sonuçları;
istenen strateji ve öncelikler.

Genel kırsal kalkınma hedefi ve uzun vadeli stratejik hedefler (yukarıda belirtilmektedir – bakınız
Bölüm 2.1) hali hazırda, TKB‘nin, aĢağıdaki hedefleri gerçekleĢtirmek için benimseyeceği bir dizi
stratejik amaca dönüĢmüĢtür:

•     Ekonomiyi geliĢtirmek, yeni iĢ fırsatları oluĢturmak;
•     Ġnsan kaynakları, organizasyon düzeyi ve yerel kalkınma kapasitesini geliĢtirmek;
•     Kırsal fiziksel altyapı hizmetlerini geliĢtirmek, yaĢam standartlarını yükseltmek ve
•     Kırsal çevreyi korumak ve geliĢtirmek.17

Bu orta vadeli stratejik amaçlar içinde, TKB su ürünleri sanayisi18 ile özellikle ilgili olan ve sonuç
olarak bir su ürünleri sektörü stratejisine kaynaklık edecek ana öğeleri tespit etmiĢtir. Bu öğeler
arasında Ģunlar yer almaktadır: su ürünleri sektörünün yeniden yapılandırılması; su ürünleri sanayisini
güçlendirmek ve zayıf yönleri gidermek suretiyle su ürünleri sektörünün sağladığı rekabet
avantajından yararlanılması; altyapı dönüĢtürümünün sağlanması, istihdamın artırılması; en iyi
maliyet ve kalitede enerji temininin sağlanması; çevrenin korunması.

2.3        KALKINMA PLANLAMASI

2.3.1 Sektöre Yönelik Desteklemenin Programlanması
TKB (ve çeĢitli devlet organları) uzun vadeli bir destek programı çerçevesinde su ürünleri sektörüne
kredi desteği, KDV/vergi iadesi/kredi ve yakıt sübvansiyonu biçimlerinde destek vermektedir.




Tablo 9: Türk Su Ürünleri Sektörüne Verilen Devlet Yardımı
                            Destek Mekanizması                                                   2005                          2006
                                                                                              Giderler                       Tahmini19
                                                                                              (Avro)                         (Avro)

16
   Bu sektör çalıĢması ve daha sonra hazırlanacak ulusal su ürünleri stratejik planı (plan 2007 baĢlarında hazırlanacaktır) RDP‘nin girdilerini
oluĢturmaktadır.
17
   Kırsal Kalkınma Stratejisi (2006), TKB
18
   Kırsal Kalkınma Stratejisinden alınmıĢtır (2006), TKB (Ek 6)
19
   Bu değerler Tarama Belgesi – 13. Fasıl (Balıkçılık) – 7. Gündem Maddesi: Devlet Yardımı‘ndan (Mart 2006) alınmıĢtır.


                                                      Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

Hazır/ Konserve Su Ürünleri için Ġhracat Giderleri                                                    637,144                      634,920
Ġade Planı
Balıkçı Tekneleri (Yakıt) için Vergi Ġndirimi Planı                                              45,860,000                    49,832,026
YetiĢtiricilik Destekleme Planı                                                                  23,500,000                    22,400,000
Balıkçılar ve YetiĢtiriciler için Sübvanse EdilmiĢ Kredi Planı                                      589,996                       827,267
TOPLAM                                                                                           70,587,140                    73,694,213
     Kaynak: http://www.tarim.gov.tr/AB_Tarim/balikcilik/ayrintili_tarama_sunumlar/7-state_aid_in_fisheries.ppt

Sektör ÇalıĢması Ekibi su ürünleri sektörünün yararlandırılacağı bu Ģekildeki mali desteklemelerin
özellikle Avrupa AntlaĢmasının 87 (1) no‘lu Maddesine uygunluk açısından gözden geçirilmesini
önerir. Anılan Madde Ģu hükmü getirmektedir: “Bir Üye Devletçe veya devlet kaynakları kullanılarak
verilecek, Üye Devletlerin birbiriyle olan ticaretini etkilediği sürece belli malların üretiminin belli
şekilde üstlenilmesini destekler mahiyette rekabeti veya devletler arasında var olan ticareti bozan
veya bozma tehlikesi bulunan ne şekilde olursa olsun herhangi bir mali yardım.” Ayrıca, sektöre
destek olarak verilebilecek/verilemeyecek yardım Ģekillerini belirleyen kuralları ortaya koyan
1198/2006 sayılı AK Yönetmeliğinin (Avrupa Balıkçılık Fonu) 6.5 ve 55.5 no‘lu Maddeleri ile
104/2000 sayılı AK Yönetmeliğine (Ortak Piyasa Düzeni) bakılmalıdır. Bu noktada, yakıt için
uygulanan vergi indirim planının yerine, küçük ölçekli balıkçılara yönelik bir baĢka destekleme
biçiminin geçirilmesi konusu ciddiyetle değerlendirilmelidir. Bu değiĢiklik Ģu nedenlerden dolayı
gereklidir: küçük teknelerin önemli bir bölümünün (bir kooperatife üye olmadıklarından veya iĢlem
maliyetleri ve benzeri nedenlerden dolayı) mevcut sübvansiyondan yararlanamaması; olasılıkla
sübvansiyondan daha çok gırgır filosunun yararlandırılacak olması. Bununla birlikte, su ürünleri
sektörünün bütününe Üye Devletlerin (ÜD) 77/388/EEC veya 2003/96/EC sayılı Direktif uyarınca
getirdiği vergi muafiyetleri devlet yardımı olmaları ölçüsünde ortak piyasa ve bildirim gerekliliğinden
muafiyet ile uyumludur.

Bu konuyla ilgili olarak, (EC) 994/98 sayılı Yönetmeliğe20 da bakılması yararlı olacaktır.

2.3.2      Su Ürünleri GeliĢtirme Politika ve Planlaması
ġu anda, su ürünleri sektörüne yönelik olarak herhangi bir kapsamlı politika veya planlama belgesi
bulunmamaktadır (su ürünleri sektörünün, DPT tarafından hazırlanan kalkınma planları ve yıllık
programlarda tarım sektörünün alt sektörü olarak alınmasına rağmen böyle bir belge
hazırlanmamıĢtır). Ayrıca, TKB Kırsal Kalkınma Stratejisinde (2006) su ürünleri sektörüne özgü
hiçbir politikaya yer verilmemektedir. Bununla birlikte, 8. BeĢ Yıllık Kalkınma Planı su ürünleri
sektörünün ulusal hedefler ve stratejiye nasıl katkı yapacağına iliĢkin ayrıntılı ilkeleri ortaya
koymaktadır:

“Su ürünlerinde sürdürülebilir üretimin artırılması amacıyla; doğal kaynakların rasyonel kullanımı
sağlanacak, yetiştiricilik ve açık deniz balıkçılığı geliştirilecek, araştırma ve geliştirme faaliyetlerine
önem verilecektir. Kamuda etkin kurumsal bir yapının oluşturulması için gerekli düzenlemeler
yapılacaktır.”21

Bu hedefler 9. BeĢ Yıllık Kalkınma Planında da (2007-2013) biraz daha vurgulu bir dille ifade edilmiĢtir.
Bu planda, su ürünleri için kısaca aĢağıdaki hususlara yer verilmektedir:

“Hem deniz hem içsu balıkçılığında, avcılıkla üretim kaynakların sürdürülebilir kullanımı
doğrultusunda yapılmalıdır. Yetiştiricilik sektöründe çevre açısından sorunlarla karşılaşılmaktadır”
(Madde 187);

“Balıkçılık politikalarında, AB Müktesebatına paralel şekilde, stok tespit çalışmalarının yapılarak
20
   Üye Devletlerin, ciro vergileriyle ilgili yasalarının uyumlaĢtırılması hakkında 77/388/EEC sayılı AK Direktifi; enerji ürünleri ve elektriğin
vergilendirilmesine iliĢkin Topluluk çerçevesini yeniden yapılandıran 2003/96/EC sayılı AK Direktifi; Avrupa Topluluğu kurucu AntlaĢmasını
92 ve 93 no‘lu Maddelerinin belli yatay devlet yardımı gruplarına uygulanması hakkında 7 Mayıs 1998 tarih ve 994/98 sayılı AK Yönetmeliği
21
   Uzun Vadeli Strateji ve 8. BeĢ Yıllık Kalkınma Planı 2001-2005, Madde 1299

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                  ġubat 2007
                                                                                       Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

avcılık üretiminde kaynak kullanım dengesinin oluşturulması, son dönemde sağlanan destekler ve
artan talebe paralel olarak hızla gelişen yetiştiricilik faaliyetlerinde çevresel sürdürülebilirliğin
sağlanması ile idari yapının bu amaçlara uygun olarak düzenlenmesi esas alınacaktır.” (Madde 507)
ve

“Üretici örgütlenmesine ilişkin mevzuat yeniden ele alınarak, üreticilerin değişik amaçlara uygun
şekillerde; verimliliği ve pazarlamada rekabet gücünü artırıcı yönde örgütlenmeleri
desteklenecektir." (Madde 510).

Bu Ģekilde belirlenen hedefler, su ürünleri sektörü için aĢağıdaki ilkeler doğrultusunda hazırlanacak bir
genel kalkınma planının temelini oluĢturabilecektir:

•    2371/2002 sayılı Konsey Yönetmeliği uyarınca kaynak kullanımının sınırlanmasının sağlanması –
     bir baĢka deyiĢle, ekosisteme dayalı çok yıllı balıkçılık yönetim planları hazırlanması; bu planlar,
     ilgili stokların sürdürülebilir kullanımını sağlayacak hedefler belirlemeli, yıllık av ve/veya av
     çabası limitlerinin hesaplanma şeklini gösteren istihsal kuralları getirmeli ve diğer türler
     üzerindeki etkileri de dikkate almak suretiyle belirli yönetim tedbirleri öngörmelidir.22
•     YetiĢtiricilik sektöründe çevreyle ilgili prosedürlerin AB uygulamalarına uygunluğunun
      sağlanması.
•    Su ürünleri avcılığı ve yetiĢtiriciliği için yapılacak planlamanın avcılık ve yetiĢtiriciliğin çevresel,
     ekonomik ve sosyal yönlerini dikkate alacak Ģekilde olması.

Kurumsal örgütlenme ve yasal düzenlemelerle ilgili olarak belirlenen ilkeler, yararlı yapısal tedbirler
olsalar da, kalkınma planlaması için herhangi bir somut yönlendirme sağlamamakta veya uyumlu bir
sektör politikası öngörmemektedir. Bir politika olmadığından sektör planlaması da yapılamamaktadır.
Sektörün geliĢimine müdahale edilmemiĢ, "bırakınız yapsınlar" Ģeklinde bir tutum – gerçi bu tutum
sektörün yararına olmuĢtur – benimsenmiĢtir: avcılık alt sektörünün bazı alanları devlet müdahalesine
gerek duymadan geliĢme gösterebilmiĢken, fazla bir siyasi destek alamayan alanlar (örneğin, küçük
ölçekli balıkçılık) baĢta olmak üzere sektörün diğer alanları aynı geliĢmeyi gösterememiĢtir. Ayrıca,
kaynak yönetimi konusundaki eksikliğe hem kamu teĢebbüsleri hem özel teĢebbüslerden gelen aĢırı
yatırımlar eklenmiĢtir.

Bununla birlikte, yetiĢtiricilik sektörünün özel sektörden fazla bir yatırım çekmediği ama özellikle
araĢtırma ve geliĢtirme alanında olmak üzere bu sektöre yönelik devlet desteğinin arttığı söylenebilir.
Ne var ki, bu destek bir planlama çerçevesinde sağlanmamıĢtır. Çünkü Ģu anda Türkiye‘de
yetiĢtiriciliğin geliĢtirilmesine iliĢkin herhangi bir plan bulunmamaktadır.23 YetiĢtiricilik sektörünün
gösterdiği büyüme ve sunduğu potansiyel göz önüne alındığında, bir planın olmaması ciddi bir
eksiklik olarak durmaktadır. Buna rağmen, yetiĢtiricilik sektörüne, avcılık sektöründe olduğu gibi,
mali destekleme yapılmıĢtır. Bu destekleme doğrudan kredi ve destekleme planları Ģeklinde olmuĢtur
(bakınız Tablo 9).

2.3.3     Katılım Öncesi Finansman Aracı

IPA, aday ülkeler (Türkiye, Hırvatistan ve Makedonya) ve potansiyel aday ülkeleri (Batı
Balkanlar‘daki diğer ülkeler) desteklemeye dönük bir entegre Katılım Öncesi Araçtır. IPA, 5 farklı
AB program ve aracının (PHARE, ISPA, SAPARD ve Türkiye katılım öncesi araçları ve bunların
yanında CARDS aracı) yerini almıĢtır. IPA, 2007-2013 döneminde kullanılacak olan, bu 7 yıllık
dönem için tutarı yaklaĢık 11.5 milyar Avro olarak belirlenen bir mali pakettir (Avrupa Konseyi
onaylamıĢtır ancak Avrupa Parlamentosu‘ndaki buna iliĢkin müzakere süreci devam etmektedir). Bu


22
   OBP kapsamında su ürünleri kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımı hakkında 20 Aralık 2002 tarih ve (EC)
2371/2002 sayılı Konsey Yönetmeliği, Paragraf 7
23
   FAO‘nun Akdeniz Bölgesi‘nde Sorumlu Balıkçılığa ĠliĢkin DavranıĢ Kurallarının 9 no'lu Maddesinin Uygulanması hakkında ĠstiĢare Grubu
Raporu, Roma, Ġtalya, 19-23 Temmuz 1999


                                                  Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

tutarın yaklaĢık 2.6 milyar Avro‘luk bölümü Türkiye‘ye tahsis edilmiĢtir.24 Türkiye 5 IPA bileĢeninin
tamamından yararlanmaktadır (ayrıca bakınız Tablo 10: IPA Bütçesi). Söz konusu 5 bileĢen Ģunlardan
oluĢmaktadır:

1.    GeçiĢ Yardımı ve Kurumsal Kapasite
2.    Bölgesel ve Sınır Ötesi ĠĢbirliği
3.    Bölgesel Kalkınma
4.    Ġnsan Kaynakları GeliĢimi
5.    Kırsal Kalkınma (IPARD, IPA- Kırsal Kalkınma olarak adlandırılmaktadır)

Ġkinci bileĢen dıĢında bu beĢ bileĢenin tamamı su ürünleri sektörüyle ilgilidir fakat en önemlileri 1. ve 5.
BileĢendir. ġu anda, özellikle IPARD fonundan yararlanılıp yararlanılmayacağı konusu
tartıĢılmaktadır ve TKB tarafından genel bir politika ve strateji geliĢtirilmektedir (diğer bakanlıklar
kendi sorumluluk alanlarındaki IPA bileĢenlerinden sorumludur) – aslında bu sektör çalıĢması, su
ürünleri sektörüne yönelik bu araca eriĢimin planlanmasında önemli bir adımı oluĢturmaktadır2525 (ayrıca
bakınız Bölüm 11: GeliĢtirme Seçenekleri). IPARD fonu, 9 tedbir alanına ayrılmıĢtır. Bu tedbir
alanlarından su ürünleri sektörü için en önemli olanların 2., 3., 6. ve 8. alanlar olduğu kabul
edilmektedir:

1. Tedbir: Tarım iĢletmelerine yatırım yapılması
2. Tedbir: Tarımsal ürünler ve su ürünleri iĢleme ve pazarlama alanlarına yatırım yapılması
3. Tedbir: Üretici örgütlerinin kurulmasının desteklenmesi
4. Tedbir: Çevre ve kırsal bölgelerin iyileĢtirilmesine dönük çalıĢmalar yapılması
5. Tedbir: Kırsal altyapının iyileĢtirilmesi ve geliĢtirilmesi
6. Tedbir: Kırsal ekonomik faaliyetlerin geliĢtirilmesi ve çeĢitlendirilmesi
7. Tedbir: Yerel özel kesim – kamu kesimi ortaklarının kurulması
8. Tedbir: Eğitim
9. Tedbir: Teknik Yardım (ilk 8 tedbirin tamamının uygulanmasını destekler)

Ġnsan kaynakları geliĢimi ile ulaĢım ve bölgesel kalkınmaya yönelik fonlardan yararlanmak amacıyla
Ģu yaklaĢımın benimsenmesi düĢünülmektedir: “dengeli bölgesel kalkınmayı sağlamaya dönük olarak
“büyüme merkezlerinin” açılması.”26 Bu yapılırsa, deniz balıkçılığı için, geliĢtirmeyle ilgili bütün
giriĢimlerin bir noktada toplanacağı belirli balıkçı limanları temelinde oluĢturulacak uygun bir model
sağlanabilecektir.
Tablo 10: Çok Yıllı Göstergesel Mali Çerçeve Bütçesi (Milyon Avro)
     TÜRKİYE         Bileşen                                                 2007         2008         2009          2010
                     1. GeçiĢ Yardımı ve Kurumsal Kapasite                  252.2        250.2        233.2         211.3
                     2. Sınır Ötesi ĠĢbirliği                               6.6          8.8          9.4           9.6
                     3. Bölgesel Kalkınma                                   167.5        173.8        182.7         238.1
                     4. Ġnsan Kaynakları GeliĢimi                           50.2         52.9         55.6          63.4
                     5. Kırsal Kalkınma                                     20.7         53.0         85.5          131.3
                     TOPLAM                                                 497.2        538.7        566.4         653.7
     TÜRKİYE         Bölgesel ve Yatay Programlar                           100.7        140.7        160.0         157.7
          Kaynak: AB Komisyonu, 2006: IPA 2008-2010 çok yıllı göstergesel mali çerçeve

2.3.4     Diğer Finansman Kaynakları
Yedinci Çerçeve Programı (FP7), AB tarafından, Avrupa araĢtırma ve teknolojik geliĢimi finanse
etmek ve artırmak amacıyla kurulan, mevcut (2007-2013) AraĢtırma ve Teknolojik GeliĢim için

24
   2006-2009 dönemi Bakınız Bir Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA) oluĢturan 17 Temmuz 2006 tarih ve (EC) 1085/2006 sayılı Konsey
Yönetmeliği
25
   Süt, et, meyve ve sebze sektörleri için de benzer çalıĢmalar yürütülmüĢ veya halen yürütülmektedir.
26
   ―Stratejik Uyum Çerçevesi‖ [taslak], DPT, Ekim 2006

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                ġubat 2007
                                                                     Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

Çerçeve Programıdır. FP7‘nin ana hedefi, Avrupa AraĢtırma Alanının kurulmasına iliĢkin çalıĢmaları
ilerletmektir. FP7'nin ayrıca aĢağıdaki özel amaçları vardır:

•     Temel bilim ve teknoloji alanlarında lider olmak
•     Avrupa araĢtırma alanının yaratıcılığı ve mükemmeliyetini artırmak
•     Avrupa araĢtırma alanının insan potansiyelini geliĢtirmek ve güçlendirmek
•     Avrupa çapında araĢtırma ve yenilikçilik kapasitesini artırmak

FP7‘nin 7 yıllık dönem için belirlenen toplam bütçesi 50.52 milyar Avro‘dur. Aday ülke olarak
Türkiye FP6'ya katılmıĢtır ve bu fonlara baĢvuru için yeterliğe sahiptir. FP7 ile ilgili müzakereler
halen devam etmekte olup, Türkiye‘nin FP7 kapsamındaki fonlara doğrudan baĢvurması
beklenmektedir. Diğer araĢtırma kurumları (AB bünyesindeki) ile iĢbirliğine dayalı bağlantılar kurmak
suretiyle araĢtırma programlarının finansmanı rekabet avantajı sağlayabilecektir.

Ġlk ―Rekabet Edebilirlik ve Yenilikçilik Çerçeve Programı (CIP)‖ yenilenen Lizbon Stratejisi
hedeflerine karĢı uyumlu ve bütünleĢik bir yanıt olmaktadır. CIP, 2007-2013 döneminde uygulanacak
olup, bütçesi yaklaĢık 3.6 milyar Avro‘dur. CIP‘in hedefleri Ģöyledir:

•     TeĢebbüslerin rekabet edebilirliğini artırmak
•     Eko-yenilikçilik dahil olmak üzere her türlü yenilikçilik biçiminin desteklenmesi
•     Sürdürülebilir, rekabetçi, yenilikçi ve kapsayıcı bilgi toplumunun geliĢtirilmesini hızlandırmak
•     Bütün sektörlerde enerji verimliliği, yeni ve yenilenebilir enerji kaynaklarını artırmak

Bu finansman kaynakları 2007 baĢlarında hem TKB ile iĢbirliği içinde FAC tarafından su ürünleri
stratejik planı hem TAT‘nin hazırlanmasında göz önüne alınacaktır.


3.0       KURUMSAL ÇERÇEVE
Sektör çalıĢmasının bir parçası olarak TKB su ürünleri birimlerinin bir kurumsal analizi yapılmıĢtır. Bu
analizde, Dünya Bankası‘nın ―Kurumsal Analiz Yöntemleri‖ kullanılmıĢ ve analiz çalıĢması TKB‘nin
üst düzey personeli ile birlikte yürütülmüĢtür. Analiz çalıĢması, kurumsal yapı ile teĢkilat yapısının
anlaĢılmasını ve kurumların amaçlarını baĢarılı Ģekilde gerçekleĢtirmelerinde hangi kurum, bağlantı ve
teĢkilat faktörlerinin kritik öneme sahip olduğunun değerlendirilmesini sağlamaktadır. Analiz
çalıĢması, kurumun hizmetleri önünde engel olarak görülebilecek veya kurumun çalıĢmasıyla hiçbir
bağlantısı bulunmayan kritik yönlerin tespit edilmesine yardımcı olmaktadır.

3.1       SU ÜRÜNLERĠ ĠDARESĠ VE YÖNETĠMĠ

3.1.1     Merkez TeĢkilat, TKB, Ankara
Türkiye‘de su ürünlerinin idaresiyle ilgili ilk düzenlemeler 1867‘de çıkarılan, midye ve istiridye
ihracatlarını düzenleyen mevzuatla beraber baĢlamıĢtır. 1934‘te, Maliye Bakanlığı‘na bağlı bir Deniz
Ürünleri ve Balıkçılık Müdürlüğü kurulmuĢ, bu müdürlük daha sonra 1939‘da UlaĢtırma Bakanlığı‘na
devredilmiĢtir. Ġlk kez kapsamlı bir su ürünleri kanununun (1380 sayılı Kanun) çıkarıldığı 1971 yılına
gelinceye kadar ayrı bir Su Ürünleri Genel Müdürlüğü kurulmamıĢtır. 1971 yılında kurulan bu Su
Ürünleri Genel Müdürlüğü altında 10 adet su ürünleri bölge müdürlüğü kurulmuĢtur.

Su ürünleri 1983 yılına kadar bu Ģekilde idare edilmiĢtir. 1983 yılında, TKB'nin teĢkilat yapısı yeniden
belirlenmiĢ, Su ürünleri Genel Müdürlüğü lağvedilerek Su Ürünleri Müdürlüğü seviyesine
indirilmiĢtir. 1985 yılında TKB‘nin teĢkilat yapısında yapılan yeni bir düzenlemeyle Su Ürünleri
Müdürlüğü bölünmüĢ, bu müdürlüğün görevleri üç Genel Müdürlük arasında paylaĢtırılmıĢtır –
bakınız sonraki sayfada ġekil 11.

1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu TKB‘nin su ürünleri ile ilgili görev ve sorumluluklarını Ģu Ģekilde


                                        Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

sıralamaktadır:

•   1380 ve 3288 sayılı Kanunlarda sayılan ana su ürünleri politikalarını (yetiĢtiricilik dahil)
    belirlemek ve uygulamak;
•   Balık ve diğer su ürünlerinin uluslararası kalite standartlarına göre avlanması, iĢlenmesi,
    depolanması, pazarlanması ve kullanılmasını sağlamak amacıyla kalite kontrol sistem ve
    örgütlerini kurmak, iĢletmek ve düzenlemek;
•   Su ürünleri sektörü (avcılık ve yetiĢtiricilik) kredileri ile yetiĢtiriciler ve balıkçılara yönelik diğer
    desteklemelerin sağlanması, temini ve dağıtımını içeren kamu hizmetlerini vermek ve bu
    hizmetlerin verilmesinde yardımcı olmak;
•   YetiĢtiriciler ve balıkçılar için yayım ve eğitim sistemleri, programları ve projeleri hazırlamak ve
    uygulamak;
•   ĠĢleme tesisleri, kurumları, laboratuarları ve kuruluĢlarının iyileĢtirilmesi, kontrolü ve üretimine
    yönelik araĢtırma faaliyetleri geliĢtirmek ve gerçekleĢtirmek ve bu Ģekildeki kuruluĢları kurma ve
    iĢletmelerinde özel sektör kuruluĢlarına teknik yardım sağlamak;
•   Doğal stokların verimini artırmak, doğal stokları muhafaza etmek ve bu stokları biyolojik ve
    biyolojik olmayan tehditlerden korumak amacıyla özel kuruluĢlar, üniversiteler, araĢtırma
    kurumları ve uluslararası kuruluĢlar ile iĢbirliği kurmak.

TKB mali yetkisini 1991 tarih ve 441 sayılı Kanun Hükmünde Kararname uyarınca kullanır.
ġekil 11: Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı Su Ürünleri TeĢkilat Yapısı

                                                                  TARIM  VE       KÖYĠġLERĠ
                                                                  BAKANLIĞI




                                                          Tarımsal                          Koruma ve
                    Üretim       ve                      AraĢtırmalar                      Kontrol Genel    TeĢkilatlanma ve
                    GeliĢtirme Genel                   Genel Müdürlüğü                      Müdürlüğü      Destekleme Genel
                    Müdürlüğü                                                                                 Müdürlüğü




                      YETĠġTĠRĠCĠLĠK                   HAYVANCILIK                         SU ÜRÜNLERĠ     TEġKĠLATLANMA
                         DAĠRESĠ                          VE SU                             HĠZMETLERĠ        DAĠRESĠ
                                                        ÜRÜNLERĠ                              DAĠRESĠ

                                                                         Su Ürünleri Kontrol                  Kooperatif
        Su Ürünleri                     Trabzon Merkez                   ġubesi (filo kayıt ve             KuruluĢ Hizmetleri
     Ekonomisi ġubesi                      Su Ürünleri                   avcılık birimlerini de                 ġubesi
                                       AraĢtırma Enstitüsü                       içerir)



       Ġçsu Ürünleri                        Eğirdir Su
                                         Ürünleri AraĢtırma              Su Ürünleri Hijyeni
        YetiĢtiriciliği                                                   ve Hastalıklarla
          ġubesi                             Enstitüsü
                                                                         Mücadele ġubesi



       Deniz Ürünleri                    Elazığ Su Ürünleri
        YetiĢtiriciliği                      AraĢtırma
                                                                              Balıkçılık
          ġubesi                             Enstitüsü
                                                                            Teknolojisi ve
                                                                           Yapıları ġubesi

                                            Akdeniz Su Ürünleri
                                            AraĢtırma Üretim ve
                                              Eğitim Enstitüsü
                                                Müdürlüğü




Su ürünleri ile ilgili ana birim Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü'dür. Bu birimde 355 su ürünleri
personeli görev yapmaktadır. Su ürünleri idari görevlisi olarak toplam 560 kiĢi çalıĢmaktadır (merkez
ve taĢra teĢkilatında görevli personel dahil). Bu rakam, TKB‘nin bütün birimlerdeki yaklaĢık toplam
40.000 kiĢilik personel ile karĢılaĢtırmaya değerdir. YetiĢtiricilik faaliyetleri, Tarımsal GeliĢtirme

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                     ġubat 2007
                                                                                          Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

Genel Müdürlüğü‘nün sorumluluk alanına girmektedir.

GSYH değerlerini kullanarak su ürünlerinin tarımla göreli ilgisini karĢılaĢtıracak olursak, bize göre su
ürünleri personeli sayısı yeterli değildir – su ürünleri sektörü toplam tarımsal üretimin %2.7‘sine
karĢılık geldiğine göre (bakınız Bölüm 1.2.1), bu sektörün personel sayısının 1.080 (40.000 kiĢilik
personelin %2.7‘si) civarında olması gerekir. TKB‘nin teĢkilat yapısı incelendiğinde, çok sayıda
raporlama hattının bulunduğu ancak su ürünleri personelinin bu raporlama hatlarının dıĢında
bırakıldığı görülmektedir. Kamu personel alım prosedürlerine bakıldığında, gereksinimleri
karĢılayacak uzman personel bulmanın zor olduğu anlaĢılmaktadır. Bazı personel pozisyonlarının
sürekliliği yoktur.27 Bu, uzman kadroların sürekli yenilenmek zorunda kaldığını göstermektedir. Bu
durum, birden çok görevin yerine getirilmesi gerektiğinde daha çok sorun oluĢturmakta, personel için
uygun çalıĢma programları geliĢtirmek imkansız hale gelmektedir. TKB‘nin mevcut kurumsal
yapısının etkin bir su ürünleri yönetim ve kontrolünü sağlamaya uygun olmadığı düĢünülmektedir - bu
konu FAC ve TAT tarafından TKB‘ye sunulan diğer raporlarda ayrıntılı bir Ģekilde ele alınmıĢtır.28

Mevcut kurumsal yapıda, su ürünleri hizmetlerinde sadece bir kiĢiye imza yetkisi veriliyor olması
önemli sorunlardan biridir. Bu durum, idari iĢlemlerde çeĢitli sorunlar ortaya çıkarmaktadır. Ġdari
iĢlemler hızlı yapılamamaktadır. Ancak, en önemli sorun, idari yapının su ürünleri sektörünü
geriletecek Ģekilde olmasıdır. Ġdari yapının bu Ģekilde olması su ürünleri sektörünün etkin kontrol ve
geliĢiminin sağlanmasını zorlaĢtırmaktadır. TKB su ürünleri birimindeki yetki eksikliği, sektörün
yönlendirilmesi ve bu çerçevede uyumlu bir sektör planına duyulan ihtiyaç ile bu planın arz ettiği
önem ve sektör planlamasında kapasitenin güçlendirilmesi konuları – bu konular FAC tarafından ele
alınacaktır - söz konusu olduğunda daha net ortaya çıkmaktadır.

TKB su ürünleri personeli su ürünleri yönetim ve kontrolü görevlerini en iyi Ģekilde yerine getirmeye
hazırdır ancak gerekli fonları bulamadıklarından, eğitimli personel sayısının yetersizliğinden ve etkin
bir balıkçılık yönetimini gerçekleĢtirecek yetkileri olmadığından bu görevlerini gerektiği gibi yerine
getirememektedirler. Özellikle, KKGM‘de uygulanan kamu personeli sistemine göre, su ürünleri için
personel alımında herhangi bir resmi sınav yapılmamakta, sonuç olarak da yeni alınan personelin su
ürünleri yönetim, politika ve planlaması konusundaki bilgileri çok yetersiz olmaktadır.

3.1.2      TKB Su Ürünleri Bütçesi

TKB‘nin 2004 ve 2005 yılı toplam su ürünleri bütçesi Tablo 12‘de verilmektedir. TKB‘nin,
yönetim/uygulama ve deniz balıkçılığı araĢtırmalarına 2004 yılında sadece 3.6 milyon YTL, 2005
yılında da 4.2 milyon YTL harcama yaptığı görülmektedir.29 Bu değerler yakıta verilen vergi indirimi
değeri ile karĢılaĢtırılmaya değer (76.6 milyon YTL veya 45 milyon Avro – bakınız Tablo 9). Yakıt
için verilen vergi indiriminin miktarı, yönetim ve uygulama harcamaları miktarının yaklaĢık 20
katıdır. TKB bütçesini analiz ederken, araĢtırma ve diğer yönetim harcamalarıyla birlikte uygulama
harcamaları kaleminin yönetim veya kaynak 'hizmet' giderlerini gösterdiği akıldan çıkarılmamalıdır.
Esas olarak, bu giderler hükümetin kaynak sürdürülebilirliğinin muhafazasına verdiği değerin ölçüsünü
göstermektedir. 2004 yılında, deniz balıkları ve diğer deniz ürünlerinin üretim değeri 1.023 milyon 30
YTL olmuĢtur. Bu, doğrudan kaynak yönetimi (araĢtırma dahil) giderlerinin, üretim değerinin,
OECD31 ortalaması olan %13‘le32 karĢılaĢtırıldığında sadece %0.35‘ini oluĢturduğu anlamına
gelmektedir. Diğer kurumlardan (Sahil Güvenlik Komutanlığı gibi) sağlanan girdilere de bakıldığında,
hükümetin etkin balıkçılık yönetimi sağlamaya dönük ayırdığı bütçenin, sürdürülebilir kaynak rantının
muhafazası için gereken bütçenin oldukça altında görünmektedir.

27
   Türk kamu idaresi sisteminde personel pozisyonlarının iki yılda bir değiĢtirildiği görülmektedir.
28
   Bakınız YerleĢik EĢleĢtirme DanıĢmanı B.v.d. Meer tarafından Aralık 2005‘te hazırlanan rapor ile bir Politika ve Planlama Biriminin
kurulması hakkında FAC tarafından Aralık 2006‘da hazırlanan rapor.
29
   Bu rakamlara SGK‘nın balıkçılık gözetim harcamaları (bu konuda herhangi bir veri yoktur) dahil değildir
30
   Türkiye Resmi Ġstatistikleri
31
   Ekonomik ĠĢbirliği ve Kalkınma TeĢkilatı
32
   The Costs of Managing Fisheries, OECD, Paris, 2003


                                                    Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu



Tablo 12: TKB Su Ürünleri Bütçesi 2004-2005 (YTL)

                                Bütçe harcama kalemleri                                       2004                 2005
           Deniz ürünleri avcılığı                                                      88.684.528          135.241.114
             Genel Hizmet Kalemleri                                                     88.684.528          135.241.114
                Balıkçı limanı yapım ve/veya bakımı                                     30.768.000          54.387.000
                Yönetim ve uygulama                                                     2.250.000           3.100.000
                AraĢtırma                                                               1.350.000           1.100.000
                Program dıĢı kalem (Yakıt Vergisi Ġndirimi)                             54.316.528          76.654.11433
           Yetiştiricilik                                                               10.501.000          38.738.057
             Genel Hizmet Kalemleri                                                     10.501.000          38.738.057
           Pazarlama ve İşleme                                                          1.435.505           1.063.662
             Genel Hizmet Kalemleri                                                     1.435.505           1.063.662
           GENEL TOPLAM (YTL)                                                           100.621.033         175.042.833
                      Kaynak: 2004 ve 2005 yılı resmi finansal transferler


3.1.3      TKB TaĢra TeĢkilatı

TKB‘nin 81 ilde Tarım Ġl Müdürlüğü vardır. Bu müdürlüklerde su ürünleri konusunda uzman
personel görevlidir. TKB‘nin ―genelleyici‖ yaklaĢımını akılda tutarak, su ürünleri ve su ürünleriyle
ilgili konularda görevli personelin çoğunluğunun su ürünleri konusunda eğitim almıĢ uzmanlardan
oluĢmadığını söylemek gerekir. TaĢra teĢkilatının TKB‘ye katkısı Ģu yönden eleĢtirilebilir: buralarda
çok az sayıda su ürünleri personeli bulunmakta, var olanlar da sık sık baĢka görevlere verilmektedir.
ġu anda, TKB, belirlenen 30 balıkçı limanında balıkçılık idari binaları kurmuĢ bulunmaktadır. TKB su
ürünleri birimi balıkçılık idari binalarında görevlendirilmek üzere 200 ek kadro açılmasını talep etmiĢ
ama sadece yaklaĢık 100 kiĢilik ek kadro için izin çıkmıĢtır.

3.1.4      Önerilen Su Ürünleri Genel Müdürlüğü
Devlet kurumlarının Avrupa Birliği‘ne uyum sürecinin bir parçası olarak, TKB su ürünleri personeli
ile AB EĢleĢtirme DanıĢmanlık Ekibi arasında yeni bir su ürünleri genel müdürlüğü kurulması
konusunda bir plan hazırlanmıĢtır.34 Amaç, revize edilen OBP ile beraber oluĢan talepleri karĢılayacak
bir yapı kurmaktır. Önerilen Su Ürünleri Genel Müdürlüğü, mevcut birimden (görev alanı daraltılmıĢ
bir birim olarak durmaktadır) daha büyük olacaktır ve personel sayısının iĢ yükünde beklenen artıĢı
karĢılayacak Ģekilde artırılmasını gerektirecektir. Önerilen Su Ürünleri Genel Müdürlüğü‘nün
organizasyon yapısının AB üye devletlerindeki örneklerine uygun Ģekilde basitleĢtirilmesi konusunda
tartıĢma yürütülmektedir. Su ürünleri sektörünün idari yapısına iliĢkin çeĢitli seçenekler ve önerilerin
analizi yapılmakta ve bu seçenekler ile öneriler FAC tarafından hazırlanmakta olan ayrı bir raporda ele
alınmaktadır.

3.2        SAHĠL KORUMADAN SORUMLU KURUMLAR
Koruma altına alınmıĢ alanlarla ilgili ilan etme, mevzuat çıkarma, düzenleme yapma veya ceza
uygulama sorumluluğunu üç bakanlık paylaĢmaktadır: Çevre ve Orman Bakanlığı; Kültür ve Turizm
Bakanlığı; Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı. 1983 yılında çıkarılan 2872 sayılı Çevre Kanunu, ulusal ve
uluslararası öneme sahip olduğu kabul edilen yerleri Özel Çevre Koruma Bölgeleri olarak ilan etme
yetkisini Bakanlar Kurulu‘na vermektedir. Ġlk kez Temmuz 1988‘de Türkiye‘nin güneydoğu kıyı
Ģeridinde üç bölge Özel Çevre Koruma Bölgesi olarak ilan edilmiĢtir. Bu bölgeler Ģöyledir: Gökova;
Köyceğiz-Dalyan; Fethiye-Göcek.


33
  Tablo 9‘da 45.86 milyon Avro'luk tutarın yaklaĢık YTL eĢdeğeri.
34
  Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı‘nın, ayrı bir Su Ürünleri Genel Müdürlüğü kurulması önerisini desteklediği görülmektedir. Böyle bir yapılanma
Bakanlığın mevcut yapısında önemli bir değiĢiklik yapacaktır (bakınız Tarım Bülteni, Eylül 2006).

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                           ġubat 2007
                                                                                                Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

1991 yılında, Özel Çevre Koruma Bölgeleri ilan etme ve yönetme yetkisi Çevre Bakanlığı‘na
devredilmiĢtir. Özel Çevre Koruma Bölgeleri çerçevesinde, ―Hassas Bölgeler‖, yeterli sayıda eğitimli
ve donanımlı personel görevlendirmek suretiyle insan faaliyetlerinin sıkı düzenleme ve kontrol altına
alındığı doğa koruma alanı olarak tanımlanmaktadır.

1380 sayılı Kanun (su ürünleri ve bunun yanında su ürünleri ve yetiĢtiricilikle ilgili bütün faaliyetlere
iliĢkin çerçeve kanun) herhangi bir çevre koruma bölgesi tanımı getirmemektedir ve Türk denizlerinde
resmen ilan edilmiĢ herhangi bir koruma alanı bulunmamaktadır.35 Bununla birlikte, TKB, bazı alanlar
belirleyerek bu alanlarda balıkçılık faaliyetlerini düzenleme yoluna gitmektedir. Bu düzenlemeler ya
tam av yasağı (alanın tamamen avlanmaya kapatılması) ya da sadece zararsız avlanma yöntemlerini
izin verme Ģeklinde olmaktadır. TKB tarafından çıkarılan su ürünleri yönetmeliğinde Marmara
Denizi‘nde trolle karides avına kapalı alanlar açık bir Ģekilde gösterilmektedir. Bu yönetmeliğin
çıkarılmasındaki amacın hassas bentik habitatına yönelik olası zarar veya tahribi sınırlamak olduğu
düĢünülmektedir. Anılan yönetmelik bütün balıkçılık alanlarında çeĢitli av yasakları getirmektedir.
Bunların örnekleri aĢağıda verilmektedir:

•     Mersin'in Anamur ilçesindeki Pullu Orman Ġçi Mesire Yeri‘nde kıyıdan itibaren 200 m‘lik alanda
      her türlü su ürünleri istihsali yasaklanmıĢtır;
•     Adana ilinde, Kokar Koyu ile Yumurtalık Lagünü arasında uzanan hattın batısında kalan bölge
      içinde av donanımı (uzatma ağlar dıĢında) kullanarak su ürünleri istihsali yasaklanmıĢtır ve
•     Ġmralı Adası çevresinde aĢağıda belirtilen koordinatlar arasında kalan bölgede her türlü su
      ürünleri istihsali yasaklanmıĢtır: 40° 37' 00" K - 28° 27' 00" D; 40° 37' 00" K - 28° 37' 00" D; 40°
      28' 00" K - 28° 37' 00" D; 40° 28' 00" K - 28° 27' 00" D.

Av yasağı getirilen bu bölgelerden ilki olan Pullu Orman Ġçi Mesire Yeri‘nin olasılıkla turizm ve
koruma açısından sonuçları olacaktır. Anılan Yönetmelik çerçevesinde su ürünleri av yasağı getirilen
baĢka bölgeler de vardır. Ancak, bu yasaklar daha çok güvenlikle ilgilidir. Hangi sebeple av yasağı
getirilirse getirilsin sonuçta geçici bir Deniz Koruma Alanı belirlenmiĢ olmaktadır.

1380 sayılı Kanun, uygulama ile ilgili sorumluluğu en baĢta TKB personeline vermektedir. Bununla
birlikte, gerekirse uygulama sorumluluğu diğer resmi organlara da verilmektedir - örneğin, sahil
güvenlik, polis, korucular, hatta bunların yokluğunda köy azası. Su ürünleri ve bunların yanında ticari
önemi fazla olmayan ancak ekolojik açıdan önem taĢıyan ve koruma altında olan diğer deniz
canlılarını – örneğin, kaplumbağalar, deniz memelileri – korumaya yönelik her türlü yasal
düzenlemeyi yapmakla yükümlüdür. Bununla beraber, Entegre Kıyı Alanları Yönetiminden (EKAY)
sorumlu olacak bir üst kurum veya birime ihtiyaç duyulabilecektir. Bu kurum veya birim, mevcut
mevzuata uygun Ģekilde, hükümetin, koruma bölgelerinin ilan edilmesi ve izlenmesi de dahil olmak
üzere kıyı alanları ile ilgili politikasını koordine edecek ve yönetecektir. Stratejik yönetimin en etkin
Ģekilde yürütülmesi, düzenli aralıklarla gözden geçirilecek kıyı alanları yönetim planlarının
hazırlanmasına bağlıdır.




3.3         EĞĠTĠM KURUMLARI
Türkiye çapında 19 üniversitede su ürünleri eğitimi verilmektedir. Bu üniversitelerin her birinde bir
Su Ürünleri Fakültesi/Meslek Yüksek Okulu veya Ziraat Fakültesine bağlı bir Su Ürünleri Bölümü
bulunmaktadır. Bunların yanında, 3 üniversitede Deniz Bilimleri Enstitüsü yer almaktadır- bakınız
Tablo 13. Su Ürünleri Fakülteleri/Meslek Yüksek Okullarında su ürünleri eğitimi 3 anabilim dalında
verilmektedir: yetiĢtiricilik; avcılık ve iĢleme; bilim.

35
   Uygun deniz koruma alanlarının belirlenmesi, bu alanların av, tür çeĢitliliği, istihdam ve turizme olan etkisi konusunda yararlı veriler
sağlayacaktır.


                                                       Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu



Tablo 13: Su Ürünleri/ Deniz Bilimleri Fakülteleri Olan Üniversiteler
                           ÜNİVERSİTE                                                          FAKÜLTE
 1           Çukurova Üniversitesi                                           Su Ürünleri Fakültesi
 2           Ankara Üniversitesi                                             Ziraat Fakültesi (Su Ürünleri Bölümü)
 3           Akdeniz Üniversitesi                                            Su Ürünleri Fakültesi
 4           Adnan Menderes Üniversitesi                                     Ziraat Fakültesi (Su Ürünleri Bölümü)
 5           Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi                             Su Ürünleri Fakültesi
 6           Fırat Üniversitesi                                              Su Ürünleri Fakültesi
 7           Atatürk Üniversitesi                                            Ziraat Fakültesi (Su Ürünleri Bölümü)
 8           Mustafa Kemal Üniversitesi                                      Su Ürünleri Fakültesi
 9           Ġstanbul Üniversitesi                                           Su Ürünleri Fakültesi
 10          Ege Üniversitesi                                                Su Ürünleri Fakültesi
 11          KahramanmaraĢ Sütçü Ġmam Üniversitesi                           Ziraat Fakültesi (Su Ürünleri Bölümü)
 12          Rize Üniversitesi                                               Su Ürünleri Fakültesi
 13          Karadeniz Teknik Üniversitesi                                   Sürmene Deniz Bilimleri Fakültesi
 14          Mersin Üniversitesi                                             Su Ürünleri Fakültesi
 15          Muğla Üniversitesi                                              Su Ürünleri Fakültesi
 16          Ondokuz Mayıs Üniversitesi                                      Sinop Su Ürünleri Fakültesi
 17          Süleyman Demirel Üniversitesi                                   Eğridir Su Ürünleri Fakültesi
 18          Tokat Gazi Osman PaĢa Üniversitesi                              Ziraat Fakültesi (Su Ürünleri Bölümü)
 19          Yüzüncü Yıl Üniversitesi                                        Ziraat Fakültesi (Su Ürünleri Bölümü)
 20          Ortadoğu Teknik Üniversitesi                                    Erdemli Deniz Bilimleri Fakültesi
 21          Dokuz Eylül Üniversitesi                                        Deniz Bilimleri ve Teknolojisi Enstitüsü
 22          Ġstanbul Üniversitesi                                           Deniz Bilimleri ve ĠĢletmesi Enstitüsü
                         Kaynak: SÇE, 2006

Su Ürünleri eğitimi, fakültelerde 4 yıllık lisans eğitimi, meslek yüksek okullarında ise 2 yıllık eğitim
Ģeklinde verilmektedir. Diğer bölümlerle karĢılaĢtırıldığında su ürünleri bölümlerine giriĢ puanları
düĢüktür ve öğrencilerin su ürünleri bölümlerine ilgisi çok fazla değildir. Bunun nedeni, su ürünleri
bölümlerinden mezun olduklarında fazla iĢ seçeneğinin bulunmaması ve çalıĢma Ģartlarının, özellikle
de özel sektörde, ağır olmasıdır (düĢük gelir, dıĢarıda veya fabrikada çalıĢma gereği, sosyal zaman
darlığı, vb.). Su ürünleri bölümlerinin tanıtımı veya planlaması iyi yapılmamakta, bu da öğrenciler
arasında motivasyonun azalmasına yol açmaktadır. Su ürünleri bölümlerinden mezun olan öğrenciler
genellikle su ürünleri mühendisi unvanı ile iĢe yerleĢmekte ve özel sektörde çalıĢıyorlarsa, kendilerine
mezun oldukları alana uygun bir iĢ verilmektedir. Örneğin, avcılık ve iĢleme anabilim dalını bitiren
öğrenciler mühendis olarak iĢleme tesislerinde çalıĢabilmektedirler. YetiĢtiricilik anabilim dalını
bitirenler ise balık çiftlikleri, laboratuarlar veya ilgili sanayilerde bir iĢe yerleĢtirilebilmektedirler. Öte
yandan, bilim anabilim dalını bitiren öğrenciler esas olarak laboratuar ve enstitülerde araĢtırma
görevlisi olarak iĢe yerleĢtirilmektedirler. 4 yıllık lisans eğitimini bitiren öğrenciler için lisansüstü
eğitim seçenekleri bulunmaktadır.

Her yıl su ürünleri bölümleri yaklaĢık 600 mezun vermektedir.36 Bu alanda 2001-200237 akademik
yılında en fazla mezun veren üniversiteler Ģöyledir (parantez içindeki rakamlar mezun olan öğrenci
sayısını göstermektedir): Ġstanbul Üniversitesi (72); Ege Üniversitesi (57); Karadeniz Teknik
Üniversitesi (27); Çukurova Üniversitesi (62); Süleyman Demirel Üniversitesi (53); Ondokuz Mayıs
Üniversitesi (39). 2004 yılında, su ürünleri fakülteleri/ meslek yüksek okullarında eğitim gören öğrenci
sayısı 919 olmuĢtur (yıllık) – bu rakam, su ürünleri lisans eğitimine iliĢkin mevcut talebin (öğrenciler
arasındaki talep ile sektördeki istihdam fırsatları açısından) çok üstündedir.


36
     Bu veriler, 2001-2002 akademik yılına aittir. O yıl mezun olan öğrencilerin %65‘i erkek, %35‘i kız öğrencilerden oluĢmuĢtur.
37
     SÇE‘nin veri elde edebildiği en son yıl

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                     ġubat 2007
                                                                          Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

3.4      SU ÜRÜNLERĠ SEKTÖRÜ ĠLE ĠLGĠSĠ BULUNAN DĠĞER KURUMLAR
TKB‘ye destek veren, su ürünleri ile ilgili diğer kamu kurumları Ģunlardır.

•     BaĢta DıĢ Ticaret MüsteĢarlığı, DPT, TÜĠK (eski DĠE) ve Gümrük MüsteĢarlığı olmak üzere
      BaĢbakanlık;
•     Maliye Bakanlığı (Gelirler Genel Müdürlüğü);
•     ĠçiĢleri Bakanlığı (Sahil Güvenlik Komutanlığı ve Jandarma Genel Komutanlığı)
•     Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (DSĠ)
•     Sağlık Bakanlığı (Halk Sağlığı Enstitüsü - su ürünleri hijyen ve hıfzıssıhha konularında);
•     Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (Doğal Hayatı Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü);
•     Bayındırlık ve Ġskan Bakanlığı ve UlaĢtırma Bakanlığı;
•     Belediyeler (Yerel açık pazarlarda kalite kontrol ve koruma konularında);
•     Ziraat Bankası (Krediler)
•     Türk Standartları Enstitüsü (TSE).

Bunların yanında, sektörle ilgisi bulunan çok çeĢitli Sivil Toplum KuruluĢları (STK‘lar)
bulunmaktadır (sanayi organları, araĢtırma ve çevre grupları, vb.). Bu STK‘lardan en önemli dört
tanesi Ģöyledir: Türkiye Su Ürünleri Federasyonu; Deniz Temiz ve Turmepa Derneği; Türk Deniz
AraĢtırmaları Vakfı (TÜDAV); Türkiye Ġçsu ve Deniz Kültür Balıkçılığı Dernekleri.
Ayrıca, su ürünleri kooperatifleri, su ürünleri kooperatif dernekleri, Su Ürünleri Kooperatifleri Merkez
Birliği (SUR-KOOP) ve Merkezi ve Bölgesel Su Ürünleri DanıĢma Komiteleri temsilci paydaĢ
örgütleri olarak önemli bir yere sahiptir. ġu anda, 1163 sayılı Su Ürünleri Kooperatifleri Kanunu
çerçevesinde tanınan 490 su ürünleri kooperatifi vardır. Bunların toplam üye sayısı 24.920‘dir
(TEDGEM 2006 verilerine göre). Bir kooperatifin kurulabilmesi için kooperatif ana sözleĢmesinin
imzaya yetkili en az yedi üye tarafından imzalanması gerekir.

Hedefleri aynı olan en az yedi veya daha fazla kooperatif bir merkez birliği kurabilmektedir.
Türkiye‘de 13 bölgesel su ürünleri kooperatifleri birliği bulunmaktadır. Bu birliklere üye toplam
kooperatif sayısı 482‘dir (Her ne kadar Tablo 14‘te sadece 173 kooperatif listeleniyor olsa da).
Ayrıca, merkezi Ankara‘da olan Su Ürünleri Kooperatifleri Merkez Birliği vardır.

Tablo 14: Su Ürünleri Kooperatifleri Birlikleri
1      Çanakkale Bölgesi Su Ürünleri Kooperatifi                           16 kooperatif    485 ortak
2      Doğu Karadeniz Su Ürünleri Kooperatifi (Trabzon)                    21 kooperatif    2.500 ortak
3      Balıkesir Bölgesi Su Ürünleri Kooperatifi                           10 kooperatif    658 ortak
4      Ġzmir Bölgesi Su Ürünleri Kooperatifi                               21 kooperatif    1.141 ortak
5      Ġstanbul Bölgesi Su Ürünleri Kooperatifi                            27 kooperatif    1.950 ortak
6      Marmara Bölgesi Su Ürünleri Kooperatifi (Ġstanbul)                  14 kooperatif    1.529 ortak
7      Muğla Bölgesi Su Ürünleri Kooperatifi                               14 kooperatif    567 ortak
8      Mersin Bölgesi Su Ürünleri Kooperatifi                              8 kooperatif     550 ortak
9      Sinop Bölgesi Su Ürünleri Kooperatifi                               9 kooperatif     394 ortak
10     Samsun Bölgesi Su Ürünleri Kooperatifi                              10 kooperatif    1.062 ortak
11     Antalya Bölgesi Su Ürünleri Kooperatifi                             9 kooperatif     405 ortak
12     Adana Bölgesi Su Ürünleri Kooperatifi                               7 kooperatif     503 ortak
13     Hatay Bölgesi Su Ürünleri Kooperatifi                               7 kooperatif     285 ortak
           Kaynak: Su Ürünleri Kooperatifleri Merkez Birliği, 2006 ve TKB, 2007


DPT‘nin 2006 yılı verilerine göre, Türkiye‘de balıkçıların sadece %23‘ü bir kooperatife üyedir. Su
ürünleri kooperatiflerinin çoğunun kuruluĢ ilke ve hedefleri doğrultusunda çalıĢmadığı ve iyi
yönetilmediği görülmektedir. Ġlk kez kuruldukları 1940‘lardan bu yana su ürünleri kooperatifleri
sektör için gerekli kurumsal desteği vermekte baĢarısız olmuĢlardır. Bu baĢarısızlığın gerisindeki en
önemli nedenler Ģöyledir: ―haksız rekabet; yardım ve sübvansiyonların yetersizliği; dayanışma ve
eğitim eksikliği; liderliğin olmaması; yanlış tespit ve planlama; niteliksiz ve vizyonu olmayan


                                          Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

işletme.”38

4.0      SEKTÖR YÖNETĠMĠNE ĠLĠġKĠN YASAL ÇERÇEVE
Bu bölümde, su ürünleri sektörünün düzenlenmesi ve yönetimine iliĢkin temel yasal çerçeve
açıklanmaktadır. Ġlk olarak, yasaların temel yapısı ve hiyerarĢik sırası, yasaların çıkarılma gerekçeleri
ve ilgili oldukları sektörel faaliyetler sunulmaktadır. Avrupa Birliği‘ne katılım sürecinin bir parçası
olarak, AB Müktesebatının Türk hukukuna aktarılması gerekmektedir; bu konu, 4.3 no‘lu Bölümde ele
alınmaktadır. Mümkün olduğu hallerde yasalar ile ilgili değerlendirmeler yapılmıĢtır. Ancak, çevirisi
bulunmayan veya doğrudan etkisi söz konusu olmayan yasalarda böyle bir değerlendirme
yapılamamıĢtır.

4.1      ARKA PLAN
Türk hukuk sistemi en tepede Anayasa olmak üzere bir hiyerarĢik düzen içinde bulunur; bu hiyerarĢik
düzen öncelik sırasına göre aĢağıda verilmektedir:

Tablo 15: Türk Hukuk Sistemi
           Yasa veya yasal belge                                           Yasa Koyucu Makam
Anayasa                                                         TBMM
Uluslararası AnlaĢmalar                                         TBMM
Kanunlar                                                        TBMM
Kanun Hükmünde Kararname                                        Bakanlar Kurulu
Yönetmelik                                                      Bakanlar Kurulu
                                                                BaĢbakan, Bakanlar             ve    Kamu
Uygulama Yönetmeliği
                                                                KuruluĢları
Bakanlar Kurulu Kararı                                          Bakanlar Kurulu
Yardımcı belgeler: Sirküler, Tebliğ, Karar,
                                                                CumhurbaĢkanı, BaĢbakan, Bakanlar ve Kamu
Direktif, Ġlkeler, Ġzahname, Protokol, Standart,
                                                                KuruluĢları
Durum/ Ana Durum
          Kaynak: Collins ME, The Legal system of Turkey. Columbus Hukuk Fakültesi, 2004

Bakanlara verilen yönetmelikleri veya diğer yardımcı yasal belgeleri çıkarma yetkisi ilgili Bakanın
baĢında olduğu Bakanlığın kuruluĢ yasasıyla verilmektedir. Bu yüzden, yönetmeliklerin
çıkarılmasında su ürünleri kanunun temel alınması gerekmemekte, yönetmelik çıkarma yetkisi resen
Bakanın kendisinde bulunmaktadır. Kendisine verilen yetkiler dahilinde, kullanacağı belgeyi
belirleme ve daha sonra uygun olan belgeyi çıkarma kararı Bakana bırakılmaktadır. TKB, su ürünleri
sektörünü yönetme yetkisini, TKB‘nin KuruluĢ ve Görevlerini düzenleyen 1991‘de çıkarılan 441
sayılı Kanun Hükmünde Kararname‘den almaktadır.

4.2      SU ÜRÜNLERĠ KANUNU (YÜRÜRLÜKTE OLAN KANUN, ÖNERĠLEN KANUN)
1971 tarihinde çıkarılan, 1986 tarihli 3288 sayılı Kanun ve 2003 tarihli 4950 sayılı Kanunla değiĢik
1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu, su ürünleri çerçeve kanunu olup, su ürünleri avcılığı ve yetiĢtiriciliği
ile ilgili bütün faaliyetler bu kanun kapsamına girmektedir. Su Ürünleri Kanunu, Bakanın yetkisi
altında çıkarılan (bakınız bir önceki paragraf), su ürünlerini düzenlemeye yönelik yönetmelik ve
sirkülerler için dayanak oluĢturmaktadır. Anılan Kanunun 1. Maddesi, Kapsam maddesi olup, "su
ürünlerinin korunması, istihsali ve kontrolü‖ ile ilgili hususları içermektedir. Kanunun 2. Maddesi ise,
diğer yasal belgelerde de tarif edilen su ürünlerinin tarifi dahil olmak üzere Kanunda geçen ibarelerin
tariflerini vermektedir.
1380 sayılı Kanunun yanı sıra 3288 sayılı Kanun ile 1982 tarihli 2674 sayılı Karasuları Kanunu

38
  UNAL, V. Profile of Fishery Cooperatives and Estimation of Socio-Economic Indicators in Marine Small-Scale Fisheries;
Case Studies in Turkey. 2006

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                          ġubat 2007
                                                                                               Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

kapsamında, yabancıların Türk sularında ticari av faaliyetinde bulunmaları yasaktır. 1380 sayılı
Kanunun değiĢtirilmesi yönünde yakın dönemde bir taslak hazırlanmıĢtır; bu taslak TBMM Çevre
Komisyonundan geçmiĢ ve Ģu anda TBMM Tarım Komisyonunda incelenmektedir. Su Ürünleri
Kanununda yapılacak bu değiĢiklikle Kanunun AB mevzuatıyla uyumunun sağlanması
hedeflenmektedir (Müktesebat düzenlemeleri için bir yasal çerçeve olarak). Su Ürünleri Kanun taslağı
TAT Hukuk MüĢaviri39 tarafından incelenmiĢ, Hukuk MüĢaviri Kanunun yeni halinin AB
müktesebatıyla uyumlu olduğu yönünde görüĢ bildirmiĢtir.

Ancak, 1380 sayılı Kanunun değiĢtirilen 15. Maddesi (yeni kanun taslağının 6. Maddesi), Ģu andaki
Ģekliyle, ortak piyasa düzeni hakkındaki 104/2000 sayılı AK Yönetmeliği ile uyumlu değildir.40 Bu
konu, TKB TeĢkilatlanma ve Destekleme Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan Üretici Örgütleri
hakkındaki yeni kanun taslağında ele alınmaktadır. Söz konusu kanun su ürünlerini kapsayacak ve
104/2000 sayılı Yönetmeliğe uygun olacaktır. TAT Hukuk MüĢaviri bir Maddenin yeniden
düzenlendiğini belirlemiĢ ve o maddeyi onaylamıĢtır ancak anılan madde, kanun taslağı Ģu anda
TBMM Komisyonlarında incelenmekte olduğundan kanun taslağına dahil edilmemiĢtir.

Su Ürünleri Kanun taslağına bir baĢka eleĢtiri daha getirilmiĢ ve TKB'ye ayrıca sunulmuĢtur (ġubat
2006). Özetle, SÇE mevcut kanunla ilgili bazı sorunlu alanları tespit etmiĢtir; SÇE, kanun taslağının
yeniden hazırlanmasını ve yetiĢtiricilik konusunu özel olarak ele alacak yeni bir kanun yapılmasını
önermektedir.41 TKB, ―ana geçim kaynağı balıkçılık olan bölgeler‖42 ibaresine getirilen tanım 2006
tarihli 1198 sayılı Konsey Yönetmeliğinin (Avrupa Balıkçılık Fonu) 3(e) no‘lu Maddesinde öngörülen
Ģartları karĢılamasa da, bu konunun bir yönetmelik uygulanarak çözümlenebileceğini bildirmiĢtir.
Benzer Ģekilde, bir ulusal stratejik plana43 – kanun taslağında bu plana özel olarak yer verilmemiĢtir -
olan ihtiyaç aĢağıdaki yasal belgelerde dile getirilmektedir (KKGM böyle olduğunu ifade etmektedir):
kalkınma planları hazırlama yükümlülüğünü DPT‘ye veren Bakanlar Kurulu Kararı (504 sayılı Karar);
TKB‘ye bu Ģekildeki planlamaların yapılması konusunda yasal zemin oluĢturan 441 sayılı Kanun
Hükmünde Kararname (TKB KuruluĢ Kararnamesi) ve 5488 sayılı Kanun (Tarım Çerçeve Kanunu).

4.3        SU ÜRÜNLERĠ GELĠġTĠRME POLĠTĠKASI VE NPAA
NPAA, AB üyelik sürecine uygunluğu sağlamak için gerekli yapısal reform alanları ve ekonomik
politika tedbirlerini içermektedir. Bu sürecin bir parçası olarak, NPAA, su ürünleri sektöründe
Müktesebatın üstlenilmesi hususunu kapsamaktadır. Müktesebatın üstlenilmesi hususu, bir süreç
olarak, aĢağıdaki ölçütlere göre ölçülmektedir:

•     Siyasi ve ekonomik kriterler ile üyelik yükümlülüklerini üstlenme kapasitesini tanımlayan
      Kopenhag Kriterleri.
•     Müktesebatın uygulanmasına iliĢkin idari kapasiteyi ana hatlarıyla ortaya koyan Madrid Kriterleri.

Müktesebata yasal uyumla ilgili NPAA tamamlanmıĢtır. Gerekli mevzuat taslaklarının – çerçeve
kanun, yönetmelikler, sirkülerler – tamamı hazırlanmıĢtır. Ek 1, topluluk mevzuatı ve karĢılık gelen
Türk yasal belgelerinin bir listesini vermekte ve mevzuatın mevcut durumunu göstermektedir. Bütün
tedbirlerle ilgili taslakların hazırlandığı ancak bunlardan hiçbirinin kanunlaĢtırılamadığını söylemek
gerekir. Su ürünleri ile ilgili kilit tedbirler açısından bu konu özellikle manidardır; ayrıca bakınız
Bölüm 4.4. AĢağıda Avrupa Konseyince çıkarılan Yönetmeliklerin bir özeti verilmektedir.
Türkiye‘nin bu yönetmeliklere karĢılık gelen kendi yönetmeliklerini hazırlaması gerekmektedir.
Türkiye Ģu ana kadar bu yönetmeliklerden sadece birini çıkarmıĢtır: piyasa düzeni hakkındaki
yönetmelik. Söz konusu yönetmelik TAT tarafından incelenip değerlendirilmiĢ ve AB mevzuatıyla

39
   Bu raporla ilgili baĢvuru belirtilmemiĢtir
40
   Aynı Ģekilde, Tarım Üreticileri Dernekleri Kanunu (2000 tarihli 5200 sayılı Kanun), 2000 tarihli Yönetmeliğe uygun değildir.
41
   YetiĢtiricilik sektörü ayrı bir yönetmelik kapsamında (1380 sayılı) olsa da, bir AB Üye Devleti için ayrı ayrı yetiĢtiricilik ve avcılık mevzuatına
sahip olmak alıĢılmamıĢ bir durum DEĞĠLDĠR.
42
   Su Ürünleri Kanunu Taslağının 2. Maddesi
43
   1198/2006 sayılı Yönetmeliğin 15.1 no‘lu Maddesi Ģu hükmü getirmektedir: ―Her bir Üye Devlet, ortaklarla uygun Ģekilde istiĢare ettikten
sonra, su ürünleri sektörünü kapsayan bir ulusal stratejik plan hazırlayarak en geç operasyonel programın sunulduğu tarihte Komisyona sunar.‖


                                                      Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

uyumlu bulunmuĢtur:

•     Bir kontrol sistemi kurulması hakkında 2847/1993 sayılı Yönetmelik;
•     Balık avları ile ilgili bilgilerin kaydına iliĢkin kurallar hakkında 2807/1983 sayılı Yönetmelik;
•     Uydu tabanlı bir Gemi Ġzleme Sistemi ile ilgili hükümler hakkında 2244/2003 sayılı Yönetmelik
•     Akdeniz‘de balıkçılığın korunmasına iliĢkin teknik tedbirler hakkında 1967/2006 sayılı
       Yönetmelik;
•     Piyasa Düzeni hakkında 104/2000 sayılı Yönetmelik ve ilgili düzenlemeler.
•     Balıkçı teknelerinin özelliklerinin tanımlanması hakkında 2930/1986 sayılı Yönetmelik;
•     Balıkçı teknelerinin iĢaretlenmesi ve dokümantasyonu hakkında 381/1987 sayılı Yönetmelik;
•     Su ürünleri ruhsat tezkerelerine girilmesi gereken asgari bilgiler hakkında 3690/1993 sayılı
       Yönetmelik;
•     Topluluk av filosu sicili hakkında 0026/2004 sayılı Yönetmelik.

4.4       DENĠZ VE ĠÇSU BALIKÇILIĞI ĠLE ĠLGĠLĠ YASAL DÜZENLEMELER
1995 tarihinde çıkarılan Su Ürünleri Uygulama Yönetmeliği, deniz ve içsu balıkçılığını düzenleyen
temel yasal belgedir. Yönetmelik aĢağıdaki hususları içermektedir:

•     Su ürünleri ruhsat tezkerelerinin düzenlenmesi ve biçimleri
•     Ġstihsal Sahaları hakkındaki hükümler
•     Patlayıcı ve Tehlikeli Madde kullanma yasağı
•     Av Donanımı
•     Yasaklar, Sınırlamalar ve Yükümlülükler
•     Su Ürünleri Hijyeni
•     Denetim ve Kontrol

Su ürünleri düzenlemeleri esas olarak, istiĢareye dayalı olarak hazırlanan, yılda iki kez yayınlanan
Sirkülerlerle yapılmaktadır. Sirkülerler Resmi Gazete‘de yayımlanmaktadır. Sirkülerler, alınacak
teknik tedbirlerle ilgili kuralları ve genel ilkeleri ortaya koymaktadır. Teknik tedbirler, diğer Ģeyler
arasında, Ģunları içermektedir:

•     Donanım kısıtlamaları ve yasakları;
•     Av sahalarına yönelik kontrol tedbirleri;
•     Koruma altına alınan bölgelerin oluĢturulması ve kapsamı;
•     Sezonsal sınırlamalar;
•     Balık boyu limitlerinin belirlenmesi ve
•     Avlanması yasak türlerin belirlenmesi.

Su ürünleri ile ilgili yasal düzenlemelerin, yüzgeçli balıklar (kılıç balığı dıĢında) ve deniz böceği için
kullanılan ölçüler açısından revize edilmesi önerilir. Çünkü bu türler için kullanılan ölçütlerle kesin
sonuçlar alınamayabilmektedir.

YetiĢtiricilik sektörü 2004 yılında çıkarılan Su Ürünleri Yetiştiriciliği Uygulama Yönetmeliği altında
düzenlenmektedir. Yönetmelik, içsular ve denizlerde gerçekleĢtirilen su ürünleri yetiĢtiriciliği ile ilgili
konuları kapsamaktadır. Yönetmelik aĢağıdakileri içermektedir:

•     Balık çiftlikleri ile diğer yetiĢtiricilik tesislerinin kuruluĢu ile ilgili onay iĢlemleri;
•     Lisans;
•     Yumurta ve yavru ticareti ve
•     YetiĢtiricilik uygulamaları ve çevresel etkilerle ilgili izleme prosedürleri.

4.5       BALIK SAĞLIĞI VE HĠJYENĠ ĠLE ĠLGĠLĠ YASAL DÜZENLEMELER
AĢağıda, balık sağlığı ve hijyeni ile ilgili yürürlükteki Türk mevzuatı gösterilmektedir:

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                           ġubat 2007
                                                                                Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

• Gıda maddelerinin üretim, tüketim ve denetimi ile ilgili hususları düzenleyen 5179 sayılı Kanun
ve ilgili yönetmelikler;
• 1380 sayılı Kanun (Su Ürünleri Kanunu) ve Su Ürünleri Uygulama Yönetmeliği (1995);
• Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliği (2004);
• 3285 sayılı Hayvan Sağlığı ve Hıfzıssıhha Kanunu ve

•     Su Ürünleri Toptan ve Perakende Satış Yerleri Uygulama Yönetmeliği (2004). Yönetmelik Ģunları
      içermektedir: balık hallerinin kurulması, yönetim ve iĢletimi ve kontrol ve denetimi ile ilgili
      ölçütler; balık halleri ve ilgili tesisler için asgari ve genel teknik Ģartlar.


4.6       ÇEVRE KORUMA ĠLE ĠLGĠLĠ YASAL DÜZENLEMELER
AĢağıda, çevre koruma ile ilgili yürürlükteki mevzuat gösterilmektedir:

•     2872 sayılı Çevre Kanunu;
•     Çevre Kanunu (1983)/ ÇED Yönetmeliği (1993-1997): Bu kanun, çevre sorunları, envanterler,
      planlama, izleme ve kirliliğin önlenmesi, uygulama ve yaptırımlarla ilgili politikaların
      belirlenmesine iliĢkin hususları düzenler.

Buna ek olarak, kıyı alanları/ kara alanları ile ilgili yasal düzenlemeler, Kültür ve Tabiat Varlıklarını
Koruma Kanunu, Orman Kanunu, Avcılık Kanunu ve Milli Parklar Kanunu altında yapılmaktadır. Bu
yasal düzenlemelerin yapılması ile ilgili sorumluluk Çevre ve Orman Bakanlığı, Kültür ve Turizm
Bakanlığı ve TKB‘ye verilmiĢtir. Deniz alanlarına iliĢkin koruma statüsü ile ilgili olarak sadece Kültür
ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununda bir tanım getirilmiĢ olsa da, oluĢturulan diğer statülerin
tamamı deniz alanları için de geçerlidir. Türkiye‘de kıyı yönetimi ile ilgili hususlar aĢağıdaki mevzuatla
düzenlenmektedir:44

•     1380 sayılı Kanun (Su Ürünleri Kanunu) ve Su Ürünleri Uygulama Yönetmeliği (1995);
•     Kıyı Ģeridinden karaya doğru 100 metrelik alanın kullanımı ile ilgili kısıtlamalar getiren Kıyı
      Kanunu (1990 tarihli Kanun - 1992‘de değiĢtirilmiĢtir);
•     Planlama, uygulama, yapım ve iĢletme ruhsatları ile ilgili hususları düzenleyen Arazi Kullanımı ve
      Ġmar Kanunu (1985);
•     UlaĢtırma Bakanlığı KuruluĢ Kanunu. Deniz yapılarına iliĢkin izin ve yapımla ilgili hususları
      düzenler.

4.7       ĠLGĠLĠ DĠĞER MEVZUAT
Su ürünleri sektörü ile ilgili diğer mevzuat Ģunları içermektedir:

• 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu - kooperatiflerin kuruluĢ ve yönetimi ile ilgili hususları
düzenler;
• 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu ve ilgili yönetmelikler;
• 1982 tarihli 2674 sayılı Karasuları Kanunu – Türk karasularının hatlarını belirler;
• Balıkçı Limanları Uygulama Yönetmeliği (1996). Yönetmelik, balıkçı limanları ile ilgili olarak
   aĢağıdakilere iliĢkin kural ve prosedürleri düzenler: yer seçimi usulleri; balıkçı limanlarının
   yönetimi – balıkçı limanlarını yönetim yetkisi balıkçı kooperatiflerine verilebilir; balıkçı
   limanlarının kiralanması; balıkçı limanlarına iliĢkin teknik iĢlemler.

SÇE, gerek mevcut veya önerilen su ürünleri mevzuatı gerekse diğer mevzuatta Türkiye‘de su ürünleri

44
   Kıyı yönetimi ile EKAY‘ın aynı Ģeyler değildir. Entegre kıyı alanları yönetimi (bakınız Bölüm 6.0 giriĢ paragrafları) olarak
tanımlandığı sürece kıyı yönetimi ayrı bölümlere ayrılabilecek ve tamamen farklı konuları ele alabilecektir. Ayrıca, bu
Ģekildeki kıyı yönetimi, kıyı üzerindeki olası önemli etkileri ve yönetim açısından yapılabilecek iĢlemleri tamamen dikkate
alacak bütüncül bir yaklaĢımdan yoksun kalabilecektir. Kıyı yönetimi, sadece sulak alanlar, sahiller, mercan resifleri, vb.
yerleri değil kıyı alanlarının tamamını kapsar.


                                              Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

için bir birlikte yönetim sisteminin kurulmasıyla ilgili herhangi bir hüküm bulunmadığını
kaydetmektedir.

5.0          DENĠZ KAYNAKLARI YÖNETĠMĠ
Raporun bu bölümünde, Türk deniz balıkçılığının bir analizi yapılmaktadır. Ġncelenecek ve analiz
edilecek bilgi hacmi ve doğru verilere ulaĢılamamıĢ olmasından dolayı belli konulara sadece kısaca
değinilmek zorunda kalınmıĢtır. Bu Ģekildeki konular arasında Ģunlar yer almaktadır: kullanılan av
donanımı ve avlak sahalarının ayrıntılı tanımı; ihtilaflı sularda egemenlik ve yargı yetkisi ile ilgili
konular; komĢu ülkelerle Yüksek Düzeyli Göçmen Türler, ortak balık stokları ve bölgesel örgütlere
(GFCM ve ICCAT gibi) katılımla ilgili olarak yapılan anlaĢmaların ayrıntılı analizi; eğlence amaçlı
balıkçılığın analizi. Bu konulardan birçoğu 2007 baĢlarında Balıkçılık Yönetim Planlarının (BYP‘ler)
hazırlanması sırasında ayrıntılı olarak incelenecektir.45

TKB‘ye yasayla çok çeĢitli alanlarda yetki verilmiĢtir. Bu alanlar arasında Ģunlar yer almaktadır:
kaynak yönetimi ve üretim (yetiĢtiricilik ve avcılık) konuları; kirliliğin önlenmesi; iç piyasalar ile
ihracat pazarlarının desteklenmesi. TKB‘ye verilen önemli bir sorumluluk da ĠZKD faaliyetlerinin
düzenlenmesidir. Resmi verilere göre, 2005 yılında, toplam su ürünleri üretimi 544.773 mt olarak
gerçekleĢmiĢtir. Bu üretimin %61‘i deniz ürünleri avcılığı, %22‘si yetiĢtiricilik, %8‘i içsu ürünleri
avcılığı ve geriye kalan %9‘u diğer deniz ürünlerinin avcılığından sağlanmıĢtır. Türkiye, dünya toplam
su ürünleri üretiminin yaklaĢık %0.6‘sını karĢılamaktadır.


Tablo 16: Bölge ve Türler Ġtibariyle Türk Balıkçılığı

         Balıkçılık Tipi                                     Bölge             Tür
Pelajik türler                                                 Hamsi, Ġstavrit, Palamut, Çaça
                                                   Doğu Karadeniz
                                                   Batı Karadeniz
                                                               Hamsi, Çaça, Palamut, Lüfer,
                                                               Karagöz, Kolyoz, Sardalya, Kedi
                                                               Balığı
                                    Marmara                    Hamsi, Palamut, Çaça, Karagöz,
                                                               Lüfer, Sardalya
                                    Akdeniz ve Ege             Sardalya, Kolyoz
Trol Balıkçılığı                    1- Batı Karadeniz          Mezgit, Barbunya, Kalkan
                                    2- Ege                     Karma
                                    3- Akdeniz                 Karma
Yüksek Düzeyde Göçmen Türler Akdeniz ve Ege                    Orkinos
                                                               Kılıç Balığı
Artizanal Balıkçılık (uzatma        Karadeniz,        Marmara, Karma (mezgit, kalkan, barbunya,
ağları, fanyalı ağlar, uzun         Akdeniz ve Ege             kefal, karides, sparitler, dilbalığı ve
olta, kapanlar)                                                pisi balığı, kalamar, ahtapot ve
                                                               mürekkep balığı, kılıç balığı)
Deniz salyangozu balıkçılığı (Dreç) Doğu Karadeniz,            Deniz salyangozu
                                    Marmara
Kidonya Avcılığı (Dreç)             Batı Karadeniz             Küçük kidonya (baby clams)
Karides Balıkçılığı                 Marmara,     Ege   ve      Karides
                                    Akdeniz
Dalyan Balıkçılığı                  Akdeniz, Ege ve Marmara    Karma (Levrek, çipura, yılan
                                                               balığı, kefal türleri)
             Kaynak: FAC veri tabanı, 2006




45
     Bu konuda daha fazla bilgi edinmek için bakınız Bölüm 5.5

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                  ġubat 2007
                                                                       Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

5.1      KARAYA ÇIKIġ VERĠLERĠ
Türkiye deniz ürünleri üretiminin çoğu, hamsi, palamut, istavrit, sardalya ve lüfer baĢta olmak üzere
pelajik türlerden sağlanmaktadır. Hamsi, karaya çıkarılan toplam avın yaklaĢık %60-70‘ini (miktar
itibariyle) oluĢturmaktadır. Bu yüzden, herhangi bir av sezonunda hamsinin dağıtımı ve av
miktarındaki bir değiĢme toplam yıllık av miktarı üzerinde önemli bir etki doğurmaktadır. Bu konuyla
ilgili temel veri ve eğilimler Tablo 17 ve 18‘de özetlenmektedir.

Tablo 17: Ana Ticari Türlerin Üretim Miktarları: 1990-2005(mt)
    Tür/yıl               1990         1995         2000        2001        2002        2003        2004      2005
Hamsi                   74.035       387.574       280.000     320.000    373.000     295.000     340.000    138.569
Ġstavrit                86.140       18.691        22.200      26.180     26.482      28.000      27.405     13.540
Sardina pilchardus      18.808       33.812        16.500      10.000     8.684       12.000      12.883     20.656
Palamut                 14.737       8.944         12.000      13.460     6.286       6.000       5.701      70.797
Diğer balık             103.403      108.117       110.990     95.540     78.994      75.126      70.763     102.886
Diğer türler            44.894       25.472        18.831      19.230     29.298      46.948      48.145     46.133
Toplam                  342.017      582.610       460.521     484.410    522.744     463.074     504.897    380.381
         Kaynak: TÜĠK, 2006


Table 18: Balıkçılık Alanları Ġtibariyle Su Ürünleri Üretimi: 1970-2005 (%)
   Yıl      Doğu              Batı           Karadeniz       Marmara      Ege       Akdeniz      Toplam
            Karadeniz         Karadeniz      Toplam          Denizi       Denizi                 (mt)
  1970      80.6              4.1            84.7            10.4         2.7              2.2     170.905
  1980      74.1              11.3           85.4            7.6          4.6              2.1    397.321
  1990      32.9              28.3           61.2            19.4         11.2             8.0    342.017
  1995      51.0              28.0           79.0            6.5          9.2              5.0    582.610
  2000      52.8              21.9           74.7            10.6         8.8              3.1    460.521
  2001      46.4              26.5           72.9            15.0         9.3              2.5    484.410
  2002      49.4              27.3           76.7            13.6         6.8              2.6    522.744
  2003      45.8              27.8           73.6            14.8         7.8              3.6    463.074
  2004      49.0              27.2           76.2            13.1         7.6              3.0    504.897
  2005      47.4              21.0           68.4            15.5         11.1             5.0    380.381
         Kaynak: TÜĠK, 2006

ġu anda, herhangi bir liman veya küçük bir rıhtım (pelajik balıkçılıkta av yasağı döneminde,
belirlenen bazı karaya çıkarma noktalarının bulunduğu bilinse de) ve ülke genelindeki büyük
limanların çoğu karaya çıkarma noktası olarak kullanılabildiğinden, bir sezonda ne kadar balık
avlandığını kontrol etmek neredeyse imkansızdır. Sonuç olarak, resmi ve gerçek veriler arasında
büyük farklılıklar oluĢabilmektedir. Örneğin, Bandırma‘da, Sektör ÇalıĢması Ekibinin balıkçılar ve
kabzımallardan edindiği bilgiye göre, balık haline giren resmi su ürünleri miktarı 8.000 mt iken, bu
miktar gerçekte, Kapıdağ Yarımadası çevresindeki küçük liman ve rıhtımlarda karaya çıkarılan avlar
da dahil edildiğinde 30.000 mt‘nin üzerine çıkabilmektedir.

5.2      BALIK STOKLARININ DURUMU VE KULLANIMI
Türkiye‘de genel olarak, deniz kaynakları stoklarının durumu hakkında yeterli doğru ve güvenilir
bilgi bulunmamaktadır. Bu durum büyük oranda, stok değerlendirme araĢtırmasının olmamasından
kaynaklanmaktadır. Avlanan balık miktarları sık sık ya eksik bildirilmekte ya da hiç
bildirilmemektedir. Bunun nedenleri Bölüm 5.5‘te açıklanmaktadır. Karaya çıkarılan ava iliĢkin
istatistikler, gerçek av miktarının sadece %30-50‘sini gösterebilmektedir. Bildirilmeyen avları
genelde küçük boylu, sezon dıĢı ve/veya avlanması yasak türler oluĢturmaktadır. Birçok balıkçılık
bölgesinde balıkçılara uygulanan yıllık anketlerden elde edilen ve avların istikrarlı bir eğilime sahip
olduğunu gösteren resmi istatistikler, gerçek av miktarlarından çok bildirim davranıĢını yansıtıyor


                                          Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

gibi gözükmektedir. Av çabası ile ilgili doğru veriler elde olmadığından, SÇE için herhangi bir balık
stoku veya bazı balık stoklarının aĢırı avlanmaya bağlı olarak azalıp azalmadığını belirlemek zor
olmaktadır.

Bununla birlikte, avın tamamının karaya çıkarıldığı, neredeyse hiç arızi av veya ıskarta ürün olmadığı
açıktır. 2006-2008 av sezonu Su Ürünleri Sirküleri birçok tür için asgari karaya çıkarma boyunu
belirtmesine rağmen balık boy limitlerine ya çok az uyulduğu ya da hiç uyulmadığı gibi bir izlenim
doğmaktadır. Boyu, durumu veya türü bakımından pazarlaması yapılamayacak balık grubuna alınan
balıklar balık unu olarak veya büyüyen bir sanayi olan deniz ve içsu yetiĢtiricilik sanayisinde yem
olarak kullanılmak üzere satılmaktadır.

Uluslararası Atlantik Orkinos Balıklarının Korunması Komisyonu (ICCAT)‘ın Akdeniz orkinos balığı
– bu tür Türkiye‘de deniz yetiĢtiriciliği için avlanmaktadır - için iyi stok verileri bulunmamaktadır.
Oysa bildirimi yapılan av miktarı 1996 yılında en yüksek değerine ulaĢarak 50.000 mt‘nin üzerinde
gerçekleĢmiĢ, 2003 yılında ise azalma eğilimi göstererek 25.000 mt‘ye gerilemiĢtir. ġu anda, bu türün
av miktarı TAC kotası olan 32.000 mt civarında seyretmektedir. Ne var ki, ICCAT, uygun olmayan
ve kötü veri bildirimlerinin yüksek düzeylerde olduğu ve bu yüzden gerçek av miktarının çok daha
yüksek olabileceğini belirtmektedir; Akdeniz'de 2005 yılı orkinos balığı av miktarı en iyi tahminle
43.107 mt olarak gerçekleĢmiĢtir.46 Bununla birlikte, burada da av çabasının mevcut düzeyi hakkında
herhangi bir açık gösterge veya doğru değerlendirme bulunmamaktadır.

Hamsi Ģu ana kadar en fazla avlanan tür olmuĢtur. Kötü geçen bir av sezonunda bile – 2005 av sezonu
gibi – Türk su ürünleri üretiminde en büyük pay hamsinindir. Hamsi filosu genellikle av sezonun
sonuna doğru hamsi avından palamut avına doğru geçiĢ yapmaktadır. Ancak, 2005 yılında, palamut
avı daha erken baĢlayacak gibi gözükmektedir. Bunun sonucu olarak, normalden daha yüksek
miktarlarda palamut avı söz konusu olacaktır (Birim Çaba BaĢına DüĢen Av miktarı (CPUE) ile ilgili
olarak elde yeterli veri bulunmadığından, hamsi filosunda görülen bu Ģekildeki geçiĢin gerçek bir
olgudan ziyade bir varsayım olduğunu belirtmekte yarar var). Kötü durumdaki bir hamsi stokunun
diğer türler üzerinde doğuracağı sonuçlar bu çalıĢmanın kapsamı dıĢındadır. Ancak, özellikle veya
çoğunlukla hamsi ile beslenen avcı türlerin stoklarında, bu avcı türler beslenmek için bir baĢka
kaynağa yönelmediği sürece düĢüĢ görülebilir. Öte yandan, avcı türlerin beslenmek için baĢka
kaynaklara yönelmesi, o kaynaklar üzerindeki baskının artmasına neden olabilecektir.
Hamsi avlarındaki mevcut düĢüĢün (bakınız Tablo 17) gerisinde yatan nedenin, avlanan bütün
hamsileri karaya çıkarma ve küçük boydaki hamsileri balık unu sanayisine satma eğilimiyle birlikte,
aĢırı kapasiteyle beraber gelen aĢırı avlanma olduğu varsayılsa da, 1990 yılında da hamsi avlarında bir
düĢüĢ olduğu ve bunun hızla kötüleĢen üst üste gelen bir doğal popülasyon döngüsü ortaya çıkarmıĢ
olabileceği belirtilmektedir. Birçok pelajik balık türünde on yılda bir popülasyon döngüleri görüldüğü
bilinmektedir. Doğal döngüleri anlamak için uzun vadeli verilere ihtiyaç vardır. Geleneksel bilgi
ve/veya balıkçıların av kayıtları, balıkçılık yönetiminden sorumlu kiĢiler ve bilim adamlarının
ulaĢamayacağı verileri sunabilmektedir. 2005 yılında avlanan hamsi miktarının beklenenin çok altında
olması, toplam deniz ürünleri üretimi ve toplam su ürünleri üretimini olumsuz etkilemiĢtir. Bu durum,
ġekil 19 ve 20‘de gösterilmektedir. Toplam üretim ve su ürünleri üretimi eğilimlerinin farklı olması,
su ürünleri sektöründe yetiĢtiriciliğin artan önemini göstermektedir.

ġekil 19: Deniz Üretimi ile Ġçsu Üretiminin KarĢılaĢtırılması: 1970-2005 ('000 mt)




46
     ICCAT AraĢtırma ve Ġstatistik Bilim Konseyinin 2006-2007 yılı raporunda sadece ticari gemilerle ilgili veriler verilmiĢtir

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                      ġubat 2007
                                                                                           Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



                                                         Su Ürünleri Üretimi kt
                                                              1970 - 2005




                                                                               Yıl
                                                Ġçsu             Deniz         Balıkçılık Toplamı           Toplam Üretim

                              47
          Kaynak: TÜĠK, 2006


5.2.1     Karadeniz Balıkçılığı
Karadeniz eskiden beri Türkiye‘nin en önemli balıkçılık alanı olmuĢtur ve toplam av bakımından en
büyük değiĢmeyi bu deniz göstermektedir. 1990‘ların baĢlarındaki üretim miktarları günümüz üretim
miktarlarının altında olmuĢtur. Bunun nedeni, en azından kısmen, daha önce belirtildiği gibi aĢırı
avlanmaya bağlı olarak stokların azalmasından ziyade o tarihlerde Karadeniz filosunun daha düĢük bir
av kapasitesine sahip olması olabilir. Av çabası ile ilgili doğru kayıtlara ulaĢılmadan, üretimde görülen
bu Ģekildeki değiĢmeleri değerlendirmek zordur.

ġekil 20: Bölgeler Ġtibariyle Toplam Deniz Balıkları Üretimi: 1986-2005 (mt)
              Ton




                                                                           Yıl

                                                       Akdeniz           Ege         Marmara        Karadeniz

           Kaynak: DĠE, 2005

Balık unu sanayisine giden hamsinin oranı, toplam av ve avların sezonsal niteliğine bağlı olarak
oluĢmaktadır. Ġnsan tüketimine sunulmak üzere satılan balıkların fiyatı, balık unu olarak

47
   Düzenleyenin notu: ġekil 207‘deki ―balıkçılık toplamı‖ ile ―toplam üretim‖ arasındaki farklılık, içsu ve deniz
yetiĢtiriciliğinden sağlanan üretimi göstermektedir.


                                              Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

değerlendirilmek üzere satılan balıkların fiyatından yüksek olmaktadır. Ġnsan tüketimini Ģu faktörler
belirlemektedir:

1. Avın kalitesi ve boyu (>10-12 cm balıklar en çok fileto halinde tüketilirken, yağlı balıklar, yağın
   gonad üretimi için harcandığı olgunlaĢma evresine girmeden tercih edilmektedir) ve
2. Tüketicinin damak tadı – canlı hamsiye olan talep hamsi sezonunun baĢlarında yüksek iken, sezon
   ilerledikçe azalmaktadır.

Av miktarı düĢtüğünde, insan tüketimine yönelik satıĢlardaki azalma üzerinde bu iki faktörden her
birinin etkisi daha az olabilmektedir. Avlanan toplam hamsi miktarının düĢük olduğu 2005 yılında
avın büyük bölümü insan tüketimine gitmiĢtir (bakınız sonraki sayfada ġekil 21). Bunun hamsi
fiyatını yükselttiğini (bu bir kısır döngüdür) gören balıkçılar, CPUE düĢerken bile hamsi avlamaya
devam etmiĢ olabilir. Bu hipotezin doğruluğunu ispat etmenin tek yolu, doğru av çabası, karaya
çıkarma ve piyasa verilerini toplamaktır.

ġekil 21: Hamsi Tüketimi Eğilimleri: 1990-2005


                             Ġnsan Tüketimine Yönlendirilen Hamsi Oranı




                                                           Yıl

                                        Ġnsan tüketimi           Balık unu fabrikaları (a)



        Kaynak: TÜĠK, 2006

5.2.2   Kabuklular ve Diğer Su Ürünleri
2005 yılında kabuklular, kafadan bacaklılar ve yüzgeçsiz balıkların üretim miktarı 46.133 mt olarak
gerçekleĢmiĢ, üretimin çoğu ihraç edilmiĢtir – bakınız aĢağıda Tablo 22. AB (küçük kidonya, 10.847
mt) ve Japonya [Salyangoz (rapa whelk)] en büyük iki ihracat pazarını oluĢturmaktadır.

 Tablo 22: Kabuklular ve Diğer Türlerin Üretim Miktarı (2005) (mt)
                       Doğu         Batı         Marmara
 Tür                                                           Ege Denizi                    Akdeniz   Toplam
                       Karadeniz Karadeniz Denizi
 Küçük kidonya        0             10.819       28           0                              0         10.847
 Salyangoz            9.550         2.603        432          15                             0         12.600
 Karides              0             0            3.542        1.837                          960       6.339
 Midye                0             2.908        9.454        0                              0         12.362
 Deniz anası          18            225          259          0                              42        544
 Ahtapot              0             0            0            740                            136       876

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                         ġubat 2007
                                                                                              Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

 Büyük tarak                        0                    136                 123                0          0             259
 Mürekkep balığı                    0                    0                   4                  517        700           1.221
 Kalamar                            0                    0                   14                 435        262           711
 Yengeç                             0                    19                  19                 0          68            106
 Ġstiridye                          0                    7                   97                 0          1             105
 Diğer                              0                    21                  39                 64         39            163
 Toplam                             9.568                16.738              14.011             3.608      2.208         46.133
 Kaynak: Türkiye Ġstatistik Derneği (2006)

Doğu Karadeniz‘de küçük kidonya, Batı Karadeniz'de ise midye ve küçük kidonya ile birlikte
salyangoz en çok avlanan türlerdir. Marmara Denizi‘nde en çok midye ve karides avlanmaktadır.
Karides, Ege Denizi'nde de en çok avlanan su ürünlerinden biridir. Ege Denizi'nde avın önemli bir
bölümü ayrıca kafadan bacaklılardan (ahtapot, mürekkep balığı ve kalamar) sağlanmaktadır.
Akdeniz‘e gelince, bu denizde Ege Denizi'ndekine benzer bir av yapısı söz konusudur ancak üretim
miktarı Ege Denizi‘nin çok altındadır.

Stok değerlendirmesi yapılmadan ve/veya güvenilir av verileri olmadan, bu türlerin herhangi biri veya
tamamına iliĢkin bildirimlerin eksik yapılıp yapılmadığını belirlemek zordur – bu durum, BYP‘lerin
hazırlanması ve uygulanmasının önemini ortaya koymaktadır (bakınız Bölüm 5.2.3). Bununla birlikte,
bu türlerin üzerindeki aĢırı av baskısının, ihraç edildikleri pazarlardan gelen talebe paralel olarak
arttığını görmek ĢaĢırtıcı olmayacaktır.

5.2.3        Balıkçılık Politikası ve Bu Politikanın Etkin Kaynak Yönetimi ile Ġlgisi
Deniz kültür balıkçılığı, deniz ürünleri avcılığının bir alternatifi olarak ortaya çıkmaktadır ve olasılıkla
avcılık sektörü üzerindeki baskıyı hafifletecektir. Ancak, gerçekte durum daha karmaĢıktır. Çünkü
deniz kültür balıkçılığı damızlık ve yem balıklarının elde edilebilmesi için avcılığa olan talebi
artırmaktadır. TKB ile yapılan görüĢmelerin ortaya koyduğu sonuca göre, araĢtırma bütçesi – sınırlıdır
– çoğunlukla yetiĢtiricilik araĢtırmaları üzerine yoğunlaĢan kuruluĢların desteklenmesinde
kullanılmaktadır; sonuç olarak, su ürünleri avcılığı araĢtırmaları ve stok değerlendirmelerine ayrılan
fon miktarı çok düĢük olmaktadır.

Uyumlu bir balıkçılık politikası ile bu politikaya bağlı amaç ve hedeflerin olmaması, Türkiye'de balıkçılık
yönetiminin gerçekleĢtirilmesini engellemektedir. 2005-2009 dönemi için belirlediği stratejik hedeflerde
Avrupa Birliği Ģunları ilan etmiĢtir: “…çevresel açıdan sürdürülebilir bir şekilde, başarılı bir
denizcilik ekonomisi geliştirmeyi amaçlayan, ilgili bütün alanları kapsayan bir denizcilik politikasına
özellikle ihtiyaç vardır. Bu şekildeki bir denizcilik politikası deniz bilimi araştırmaları, teknoloji ve
yenilikçilikte ulaşılacak mükemmeliyetle desteklenmelidir.”48 Türkiye‘nin, AB‘nin yukarıda açıklanan
stratejisine uygun olacak bir balıkçılık politikası geliĢtirmesi önerilir.

TKB'nin, Avrupa‘nın Ekosisteme Dayalı Balıkçılık Politikası (BYP) modelini benimsemesi önerilir.
ABD Ulusal Deniz Balıkçılığı Servisi'nin ekosisteme dayalı balıkçılık yönetim planlarının
uygulanmasını teĢvik etmektedir. BYP‘ler, yetersiz bile olsa mevcut durumda kullanılabilir en iyi
bilimsel veriler temelinde oluĢturulmalıdır. Uygun verilerin toplanmasına ve bu verilerin analizi için
hazırlık yapılmasına öncelik verilmelidir. Özellikle av donanımı ve avlanma davranıĢı olmak üzere
balık stokları, teknolojik yenilikçilik ve filo özelliklerine yönelik eĢ zamanlı araĢtırma yapılmalıdır (bu
konu hakkında daha fazla bilgi edinmek için bakınız Bölüm 5.6).

AĢırı avlanmanın tam olarak hangi ölçüde gerçekleĢtiği bilinmese de, Türk sularında aĢırı avlanma
olduğunu söylemek mümkündür. Balıkçılık yönetim planları hazırlanırken, gerek mevcut çabanın
nicel olarak doğru Ģekilde hesaplanmasını sağlayacak gerekse, bu araĢtırmadan elde edilecek
bulgulara tabi olarak, uygun tedbirler almak suretiyle av çabasını azaltacak tedbirler ortaya
konulmalıdır. Bu tedbirler arasında çeĢitli girdiler veya çıktı kontrolleri veya teknik tedbirler yer

48
     Gelecekteki Denizcilik Politikası ile ilgili AB YeĢil Kitabı: COM (2006) 275 son Cilt II - Ek


                                                       Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

alabilir; örneğin, av filosunun kapasitesinin azaltılması; bir sabit paylaĢım sistemini hayata geçirmek
suretiyle TAC kısıtlamaları veya Bireysel Av Kotası (IFQ)49 aracılığıyla av sınırları uygulanması;
balıkçılık alanlarına eriĢimin sınırlanması.

Sabit PaylaĢım Sistemi
Sabit paylaĢım sistemi, kendisine pay verilen kiĢilere eriĢimi sınırlar ve söz konusu pay TAC‘nin bir
bölümünü temsil eder. Bir balıkçılık alanının kendileri için ekonomik olmadığını düĢünen balıkçılar o
alandan ayrılabilir ve paylarını diğer balıkçılara satabilir (ya doğrudan ya da kaynağın birinci derecede
sahibi olarak devlet eliyle). Ġki payı bulunan bir balıkçı TAC dahilinde iki katı miktarda balık
avlayabilecek, böylece o balıkçılık alanı orada kalan balıkçılar için karlı hale gelecektir. Pay
sisteminin düzgün iĢlemesi, etkin bir ĠZKD sisteminin uygulanmasıyla mümkündür. Pay tahsisi, daha
iyi olan balıkçıları balıkçılık alanında tutmayı sağlayan etkili bir sistemdir.

Ancak, bu Ģekildeki bir sistemin belli sosyo-ekonomik sonuçları olmaktadır. Olumsuz sonuçlarından
biri, balıkçılık alanını terk eden bir balıkçının, yeni bir pay almadıkça o alana geri dönememesidir. Bir
baĢka potansiyel olumsuz sonucu da, balıkçılık alanına yeni giriĢlerin zor olmasıdır.

Pay sistemi belirli bir tür – örneğin, hamsi – için ideal olacaktır ve bu, TAC kapsamında olmayan
diğer türleri avlayan balıkçıların geçim kaynağı üzerinde gereksiz baskı kuracağı anlamına
gelmeyecektir. Belirli bir kaynağa bağlanırsa ve yerel balıkçıların da katkı yaptığı bir bölgesel
yönetim stratejisi ile iliĢkilendirilirse, pay sistemi kaynağa iliĢkin sahiplik duygusu ve sorumluluğun
geliĢtirilmesine yardımcı olabilecek ve diğer balıkçılar tarafından sistemin istismar edilmesinin
önlenmesine yardımcı olacak bir akran baskı mekanizmasını hayata geçirecektir.

Ġhtiyatlılık Ġlkesi
Ġhtiyatlılık ilkesinin uygulanması50 – bu ilke Türkiye‘nin su ürünleri kaynaklarının yönetiminde Ģu ana
kadar uygulanmamıĢtır – çok önemlidir ve temelde ―ihtiyatlı öngörü‖ kavramının uygulanmasını
gerektirir. Bir baĢka ifadeyle, deniz kaynaklarının bir sorunla karĢı karĢıya bulunduğu ve bunun ciddi
bir soru olduğu biliniyorsa, soruna müdahale edilmeli, bu müdahale için bilimsel gerekçe gösterilmesi
beklenmemelidir. Soruna ne zaman ve ne ölçüde müdahale edileceği ile ilgili kararlar öznel
kararlardır. Bu konuda, bilim dünyasından ve/veya bu alanda bilgili olan kiĢilerden tavsiye
alınabilecektir. Örneğin, balıkçılar kaynaklarının tehlike altında olmasından kaygılanıyor ve bununla
ilgili bir iĢlem yapılmasını istiyorlarsa, balıkçıların bu isteğini kaynak yönetiminden sorumlu kiĢinin
dikkate alması yerinde olacaktır; Türkiye‘de bu, DanıĢma Kurullarının müdahalesi yoluyla
gerçekleĢtirilebilmektedir. Ġhtiyatlılık yaklaĢımı, diğer Ģeyler arasında, aĢağıdaki hususları gerektirir:

•    Gelecek kuĢakların ihtiyaçlarının dikkate alınması ve geri döndürülemeyecek değiĢiklikler
     yapmaktan kaçınılması;
•    Zarar verebilecek sonuçların ve bunların meydana gelmesini önleyecek veya bunları anında
     düzeltecek tedbirlerin önceden tespit edilmesi;
•    Gerekli düzeltici tedbirlerin gecikmeden uygulamaya konulması ve bu tedbirlerin en geç yirmi
     veya otuz yıl içerisinde baĢarılı Ģekilde sonuçlanmasının sağlanması;
•    Bir kaynağın kullanımı sonucunda doğacak olası etki tam olarak bilinmiyorsa, o kaynağın üreme
     kapasitesinin korunmasına öncelik verilmesi;
•    Avlanma kapasitesinin kaynağın sürdürülebilir seviyeleri ile ilgili tahminlere orantısal olmasının
     sağlanması ve avlanma kapasitesindeki artıĢların, kaynağın verimliliği belirsiz bir durum
     kazanmıĢsa sınırlanması;
•    Her türlü balıkçılık faaliyeti için önceden izin alınması – burada amaç, balıkçılık faaliyetinin
     yönetim hedeflerine uygun olup olmadığını kontrol edebilmektir - ve faaliyetin periyodik
     denetimlere tabi olması;
49
  Aktarılabilen Bireysel Kota (ITQ) olarak da adlandırılır
50
   FAO Precautionary approach to fisheries Part 1: Guidelines on the precautionary approach to capture fisheries and species introductions.
Su Ürünleri Avcılığı (Türlerin Tanıtımı dahil) Ġhtiyatlılık Ġlkesi Teknik ĠstiĢare Grubu tarafından hazırlanmıĢtır; Lysekil, Ġsveç, 6-13 Haziran
1995 (Ġsveç Hükümeti tarafından FAO ile iĢbirliği içinde düzenlenen bilim toplantısı). FAO Fisheries Technical Paper No 350, Part 1; Roma,
1995 52 s.

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                       ġubat 2007
                                                                                            Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

•     Balıkçılık yönetimi için, balıkçılıkla ilgili her bir uygulamada yukarıdaki hususları hayata geçiren
      yönetim planlarını içerecek sağlam bir yasal ve kurumsal çerçeve oluĢturulması ve
•     Yukarıdaki gereklilikleri getiren bu tedbirlerin uygulanması için uygun araçların sağlanması.

Yeterli verilerin elde edilemediği durumlarda, daha iyi verilerin elde edilmesini sağlamak ve
ihtiyatlılık ilkesine göre hareket etmek suretiyle balıkçılık sorunlarını sağduyuyla ele almak kaynak
yönetiminden sorumlu kiĢinin görevidir. Uzun vadede kaynaklara zarar veren bir balıkçılık tipinin
kullanılmaya devam edilmesi ile kaynağın korunması arasında seçim yapmak gerektiğinde, ihtiyatlılık
ilkesi kaynağın korunmasını seçer. Ġhtiyatlılık ilkesinin balıkçılık KARġITI bir ilke olarak
algılanmamalıdır - ihtiyatlılık ilkesi daha ziyade, sanayiyi besleyen kaynakların korunmasına çalıĢarak
uzun vadede balıkçılığın desteklenmesini amaçlayan bir ilkedir. Doğru av ve av çabası verilerinin
olmaması, Türkiye‘nin deniz kaynakları - üzerindeki baskı artacak gibi durmaktadır - yönetimi
konusunda ortaya çıkan sorunu daha da büyütmektedir.

Bu yüzden, ihtiyatlılık ilkesini takip ederek, TKB için bilimsel gerekçe göstermeden, yönetmeliklerin
bilimsel tavsiyelere uygun olarak revize edileceği ve değiĢtirileceğini belirten bir kayıt koyarak makul
avlanma sınırları uygulaması gerekli görülmektedir. PaydaĢların balıkçılığın durumunu belirlemeye
dönük devam eden araĢtırmalar konusunda bilgi sahibi olması ve bu araĢtırmanın bitiĢ tarihi ve
yönetim tedbirlerinin gözden geçirileceği tarihi açık Ģekilde gösteren bir takvimin kamuoyuna
sunulması önemlidir. Ġhtiyatlılık ilkesinin uygulanması, statükonun kabulü anlamına gelmez.
Balıkçılık yönetimi için her zaman en uygun seçenek, kararların dayandırılacağı iyi veri ve analiz
sağlanması olmaktadır.


5.3        BALIKÇI LĠMANLARI

5.3.1      Temel Özellikleri ve Balıkçılık Yönetimindeki ĠĢlevleri
Ek 2, Türkiye‘deki balıkçı limanlarının sayısı ve kapasitesi ile ilgili bilgileri vermektedir. 51 Balıkçı
limanlarının tamamının mülkiyeti devlete aittir. Balıkçı limanlarını iĢletme sorumluluğu genelde,
UlaĢtırma Bakanlığı ve Belediyeler arasında paylaĢılmaktadır - bu konuda daha fazla bilgi edinmek
için bakınız Bölüm 5.2.3. Türkiye‘de su ürünleri ĠZKD sisteminin geçmiĢteki önemli bir zayıf yönü,
su ürünleri görevlilerinin alıĢılagelmiĢ bir Ģekilde TKB Tarım Ġl Müdürlüklerinde, balıkçı limanlarının
oldukça uzağında görev yapıyor olmalarıydı. Devam eden AB destekli su ürünleri projesi
çerçevesinde, TKB Ekim 2006‘da 30 adet Balıkçılık Ġdari Binasının yapımını tamamlamıĢtır -
Balıkçılık idari binalarının yerleri için bakınız Ek 3.52 Balıkçılık Ġdari Binalarının tamamı, AB projesi
kapsamında kurulum çalıĢmaları devam eden Su Ürünleri Bilgi Sistemi (SÜBĠS)‘e bağlanacaktır (bu
konu hakkında daha fazla bilgi edinmek için bakınız Bölüm 5.5.1). 2007 yılı içerisinde Balıkçılık Ġdari
Binalarına atanacak personelin üstleneceği ortak sorumluluk ve görevler aĢağıda sıralanmaktadır:

•     Balıkçı tekneleri tarafından karaya çıkarılan su ürünlerinin miktarı ve türü hakkındaki bilgileri
      toplamak ve kontrol etmek (gelecekte Türkiye'de kota yönetimi uygulanması halinde, toplanan bu
      bilgiler kota kullanım oranını izlemek için de kullanılabilecek ya da böyle bir amaçla
      kullanılmayacaktır).
•     Karaya çıkıĢ verilerini, seyir defteri ve satıĢ bildiriminden doğrulamak. Bu amaçla, karaya
      çıkarılan av üzerinde rutin fakat rasgele denetimler yapılacaktır.
•     Boyutlama ve pazarlama ile ilgili ulusal yönetmeliklere (ve gelecekte AB yönetmeliklerine)
      uygunluğu sağlamak.
•     Balıkçı tekneleri ruhsat tezkereleri ve düzenlenmesi, izin verilen av donanımı, küçük balıkların
      karaya çıkarılması ve av yasakları (kapatılan avlak sahalarında veya av yasağı döneminde avlanma

51
   Listelenen toplam liman sayısı (284), resmi liman sayısından (277) farklıdır – bakınız Tablo 23.
52
   BaĢlangıçta (2005) 30 adet olarak planlanan Balıkçılık Ġdari Binası sayısı Ģu anda 33 olarak yeniden planlanmıĢtır – 29 balıkçılık idari
binasının yapımı AB desteğiyle tamamlanmıĢ olup, geriye kalan 4 balıkçılık idari binasının yapımı devlet bütçesinden karĢılanacaktır.


                                                     Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

    ve benzeri faaliyetler) ile ilgili ulusal yönetmeliklere (ve gelecekte AB yönetmeliklerine)
    uygunluğu sağlamak.
•   Balıkçılık suçlarını araĢtırmak ve bununla ilgili uygun iĢlemleri yapmak. Bu çerçevede, yetkili
    makamların soruĢturma açabilmesini sağlamak üzere gerekli rapor ve kanıtların bu makamlara
    sunulması söz konusu olabilir.
•   Yukarıda sayılan uygulama görevlerinin tamamı ile ilgili olarak TKB taĢra ve merkez teĢkilatıyla
    bağlantı kurmak ve TKB taĢra ve merkez teĢkilatı adına hareket etmek.

5.3.2   Liman Altyapısı ve Belirlenen Limanların Rolü
Özellikle son 20 yıldır balıkçı limanlarına önemli miktarda yatırım yapılmıĢ, kıyı Ģeridi boyunca
çeĢitli tesisler kurulmuĢtur - bakınız sonraki sayfada Tablo 23. Balıkçı limanı yatırımlarının idaresini
UlaĢtırma Bakanlığı üstlenmekte, Bakanlık bu amaçla tarım bütçesinden ayrılan ödenekleri
kullanmaktadır. Doğu Karadeniz‘deki birçok balıkçı limanında küçük ölçekli balıkçılar için binalar/
depolar bulunsa da, sadece az sayıda tesiste kıyı hizmetleri - buz, yakıt, su temini, depo ve çalıĢma
alanları - verilmektedir.

Kıyı tesislerinin karmaĢık bir ekonomik yapısı vardır. Özellikle küçük ölçekli av filosunda bu Ģekilde
karmaĢık bir yapıya rastlanmaktadır. Genellikle, kıyı tesislerinin ekonomik yapısının belirlenmesi
kamu sektöründen ziyade kooperatifler ile diğer yerel balıkçı örgütlerinin yatırım kararları
çerçevesinde olmaktadır. Ancak, yukarı ve aĢağı yönde faaliyetler yoluyla balıkçılığın değerini
artıracak fırsatlar çok sayıda karaya çıkıĢ noktası bulunmasından dolayı kısıtlanabilmektedir ve
geçmiĢe bakıldığında, kullanılabilir kamu sektörü kaynaklarının gelecekte yoğun olarak, belirlenen
karaya çıkıĢ limanlarına yönlendirilmesi daha uygun olabilecektir (ayrıca bakınız Bölüm 2.3.3'te IPA
fonları altında verilen açıklamalar). Bu Ģekilde belirlenen limanlara bir tanım getirilmesinin bir baĢka
yararı da, balıkçılık faaliyeti sınırlı sayıdaki limanlarda toplanmak suretiyle iĢ gücüne duyulan
gereksinim ve TKB‘nin bu alandaki giderleri düĢürülerek karaya çıkıĢ ve av çabası izleme
faaliyetlerinden doğan harcamaların azaltılması olacaktır.

Bir balıkçı limanı stratejisinin geliĢtirilmesi sadece aĢırı kapasitenin tespit edilmesini değil aynı
zamanda yeni yatırım ihtiyacı bulunan alanların tespit edilmesini sağlayacaktır. Örneğin,
Bandırma‘da yeni bir limana ve liman tesislerine ihtiyaç olduğu görülmektedir. Bu liman, gerekli
finansmanın çoğu belediye yetkililerince karĢılanacak bir proje dahilinde yapılacaktır.

Türkiye‘nin büyük Ģehirlerindeki tarihi limanlar genelde, ilk kurulduklarında sahip oldukları kapasite
ile faaliyet göstermektedirler. Oysa kargo ve yolcu gemisi sayısı artmıĢ, bu limanlara daha çok sayıda
turist uğramaya baĢlamıĢ, su ürünleri üzerinde hasat sonrası değerlendirme iĢlemleri için daha sıkı
kontroller getirilmiĢ, trafik artmıĢ, karayolları daha kalabalık hale gelmiĢtir. Çoğu belediye, balık
hallerini kıyıdan daha içeride, karayoluyla daha kolay ulaĢılabilen alanlara taĢıma yolunu seçmiĢtir.
Örneğin, Ġzmir balık hali otoyol kenarında kurulmuĢtur. Böylece, avlarını kıyı Ģeridi boyunca çeĢitli
noktalarda karaya çıkaran balıkçıların balık haline avlarını zamanında ulaĢtırması ve alıcıların,
aldıkları ürünleri perakende satıĢ yerleri veya iĢleme tesislerine daha kolay sevk etmesi sağlanmıĢtır.
Öte yandan, benzer Ģekilde Ġstanbul balık halinin, iĢlek bir karayolunun yakınında kurulacak Ģekilde
baĢka bir yere taĢınması projesine ise balıkçıların kesinlikle karĢı çıktığı görülmektedir.




Tablo 23: Liman Altyapısının Dağılımı
                     Batı      Marmara                 Ege
        Tipi                                                    Akdeniz               İçsu           Toplam
                     Karadeniz Denizi                  Denizi
Büyük Balıkçı Limanı 58        43                            45                17     2                    165
Küçük Balıkçı Limanı 15        9                             11                 4                           39

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                    ġubat 2007
                                                                                         Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

Kıyı Tesisi           72          1                                                                                            73
Toplam                145         53                                             56                   21     2                111
                Deniz Kaynakları Alanları                                               Kıyı uzunluğu (km)      Balıkçılık Alanı (ha)
Karadeniz, Ege Denizi ve Akdeniz                                                                  6.892      23.475.000
Marmara Denizi, Ġstanbul ve Çanakkale Boğazları                                                    1.441     1.132.200
Toplam                                                                                            8.333      24.607.200
Kaynak: Turkey Country Note - Ana kaynak: TKB

5.3.3        Liman ĠĢlemleri ve Maliyeti KarĢılama
Balıkçı limanlarını iĢletme sorumluluğu genelde, UlaĢtırma Bakanlığı ve Belediyeler arasında
paylaĢılsa da, birçok balıkçı limanı geçici bir rejim dahilinde iĢletiliyor gibi gözükmektedir. Su
Ürünleri Kanunu (1380 sayılı Kanun), limanların iĢletme sorumluluğunu su ürünleri
kooperatifleri/birliklerine vermektedir. Buna rağmen, bazı limanların iĢletimi (hükümetin onayıyla)
kamu dernekleri, belediyeler, il idareleri ve kırsal örgütler tarafından yürütülmektedir. Bununla
birlikte, yetki tahsisi konusunda olası çatıĢmaların ortaya çıkacağı görülmektedir; örneğin, balıkçılar
dıĢındaki kiĢilerin bir kooperatif kurup limanı iĢletme yetkisi kazandıkları ve daha sonra balıkçıları
limandan çıkardıkları durumlara rastlanmaktadır. TKB bunun farkındadır ve yetersiz kadrosuyla
balıkçı kooperatifleri dıĢındaki kooperatiflere verilen yetkileri tespit etmeye ve bu kooperatiflerin
yetkilerini iptal etmeye çalıĢmaktadır. Balıkçı kooperatiflerinin kira ücretini genellikle Maliye
Bakanlığı belirlemektedir. Kooperatifler gelirlerini üyelik aidatı, demirleme harçları ve/veya balık
satıĢ vergilerinden sağlamak durumundadır. Ancak, kooperatiflerin bu konuda hareket alanının
daraltıldığı görülmektedir. Bir baĢka deyiĢle, kooperatifler tüzüklerine göre, kooperatif üyesi
olmayanlardan demirleme harcı alamamaktadır. Bununla birlikte, UlaĢtırma Bakanlığı‘ndan liman
kiralayan kooperatifler bu limanları kullananlardan (örneğin, nakliyeciler) liman kullanma ücreti
alabilmekte, böylece kooperatif için bir gelir kaynağı oluĢturabilmektedirler.
Bir balıkçı limanı stratejisi geliĢtirildiği ve belirlenen karaya çıkıĢ noktaları bir ağ içine alındığı
takdirde bu sorunların çoğu giderilecektir. SÇE‘nin balıkçı limanı iĢletmesi ile ilgili olarak tespit
ettiği en önemli sorun, bazı balıkçılar tarafından dile getirildiği üzere, kullanım haklarının, baĢta yat
marinaları olarak olmak üzere rakip alanlara tahsisidir. Böyle bir durumun gerçekleĢmesi olasılığına
karĢı küçük ölçekli balıkçılar için kooperatifler kurularak bu kooperatifler liman tesislerini (karaya
çıkıĢ noktaları, çekek yeri, liman havzası, vb.) kendi üyeleri adına kiralama yoluna gitmiĢlerdir.


5.4          AV FĠLOSU

5.4.1        Filo Büyüklüğü ve Yapısı
Türk deniz av filosuna TKB‘nin ruhsat verdiği 18.000‘den fazla balıkçı teknesi kayıtlıdır. Ayrıca,
3.000 balıkçı teknesi de içsularda faaliyet göstermektedir. 1971 tarihli Su Ürünleri Kanunu (1380 sayılı
Kanun) çıkarıldıktan sonra, TKB su ürünleri sektörüne sübvansiyon vermiĢtir. Ayrıca, o tarihten sonra
av filosu büyümeye baĢlamıĢtır. Bunun sonucunda ortaya çıkan aĢırı kapasite balık stoklarını olumsuz
etkilemiĢ ve 1991 yılında balıkçı ruhsat tezkerelerinin düzenlenmesine ara verilmiĢtir. Bununla
birlikte, balıkçı teknelerine 1994, 1997 ve 2001 yıllarında sınırlı sayıda ilave ruhsat tezkeresi
verilmiĢtir.53 2002 yılından itibaren de hiçbir yeni balıkçı teknesine ruhsat tezkeresi verilmemiĢtir.

Yeni teknelerin av filosuna giriĢine sadece av filosundan bir tekne çıkarsa izin verilmektedir. Bu tür
durumlarda, izin verilen tam boy artıĢı maksimum %20 olmaktadır (boy artıĢının soğuk depolar, buz
makineleri ve ilgili diğer donanımın yapısal modernizasyon çerçevesi ve faal haldeki teknelerde
yaĢam alanlarının iyileĢtirilmesi doğrultusunda olduğu varsayılmaktadır). Ancak, motor gücü veya
tonaj değiĢikliğine izin verilmemekte ve GRT ile BG artıĢı avlanma kapasitesindeki artıĢla orantılı
olarak, yeniden donatım sonrasında %20‘nin üzerinde olabilmektedir. Ayrıca, birçok balıkçılık Ģirketi
teknelerini balıkçılık faaliyetlerinden çekerek faaliyet Ģeklini değiĢtirmiĢ, teknelerini artık balıkçılığı

53
     Bu tarihlerde bu ilave ruhsat tezkerelerinin neden düzenlendiği bilinmemektedir.


                                                     Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
         Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                                       Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

         destekleyici tekneler olarak, balıkların sınıflanması, soğuk paketlemesinin yapılması ve kıyıya
         taĢınması amaçlarıyla kullanmaya baĢlamıĢlar, böylece mevcut balıkçılık faaliyetlerine ilave faaliyet
         sağlamıĢlardır.

         Türk av filosunun yaklaĢık %85‘i 10 metreden küçük teknelerden oluĢmaktadır. Bu tekneler toplu
         olarak büyük bir kapasiteye sahiptirler ve daha çok kıyı sularında avlanmaktadırlar. Bu nedenle, bu
         teknelerin kıyı sularına sık uğrayan türler - örneğin kefal, barbunlar, vb. – üzerindeki etkisi büyük
         olabilmektedir. Bu Ģekildeki küçük tekneler profesyonel balıkçılar (tam gün), geçinme balıkçılığı
         yapan balıkçılar (yarım gün) ve eğlence amaçlı balıkçılık yapan balıkçılar tarafından iĢletilmektedir.
         Bu teknelerden kaç tanesinin faaliyette olduğu net olarak bilinmemektedir (SÇE, bu teknelerin
         çoğunun faaliyette olmadığını düĢünmekte ancak bunu doğrulayamamaktadır). Geçinme balıkçılığı
         yapan balıkçılar avlarını tam bildirmemekte, bu yüzden bu balıkçıların sektöre etkisi ile balık
         stoklarının durumu resmi istatistiklerde tam olarak tahmin edilemeyebilmektedir. Buna mukabil, bu
         Ģekildeki küçük teknelerin büyük bölümü faal değilse ve av tahminleri basitçe tekne sayısına göre
         toplanan örnek bir sayıya göre yapılıyorsa, o halde karaya çıkarılan av miktarı abartılmıĢ olacaktır.
         Gerçek durumu belirleyebilmek için, filo sınıflandırması (Ek 2‘de ele alınmaktadır) gibi önemli bir
         konu da dahil edilmek üzere baĢka çalıĢmaların da yapılması gerekmektedir. Genelde, Karadeniz
         balıkçılığına diğer bölgelere göre daha çok yatırım yapıldığı ve Karadeniz av filosunun diğer
         bölgelerdeki av filolarına göre daha büyük teknelerden oluĢtuğu, ayrıca tekne tonaj ve motor
         güçlerinin daha büyük olduğu bilinmektedir – Karadeniz av filosundaki teknelerin tayfa sayısı da
         fazladır. Bilindiği üzere, bütün av filosunun av donanımı açısından tam kayıt altına alınması ve birden
         çok av donanımının kullanıldığı hallerde her bir av donanımının kullanılma oranının belirlenmesi
         zorunludur. Filo kayıt (ve sınıflandırma) çalıĢmaları, SÜBĠS kurma sürecinin parçası olarak devam
         etmektedir. Kurulacak SÜBĠS tam iĢlevsel bir sistem olacaktır.

         ġu anda yeni ruhsat tezkeresi düzenlenmemektedir. Buna devam edilmelidir. Av filosundan çıkarılan
         gemiler balıkçılık faaliyetlerinden tamamen uzaklaĢtırılmalıdır. Filodan çıkarılan gemilerin
         balıkçılıkla ilgili bir baĢka faaliyette yardımcı gemi olarak kullanılmasına izin verilmemelidir. Ayrıca,
         bazı teknelerin farklı farklı balıkçılık tipleri için kullanılıyor olması (gerek tek bir balık stokunun
         sezonsal göçü veya farklı balık stokları arasında av çabasındaki sezonsal değiĢiklikler sonrasında)
         karıĢıklığa neden olan bir faktördür. Öte yandan tekneler avlarını neresi en uygunsa orada karaya
         çıkarmakta, av kayıtlarını iyi tutmamakta ve genelde herhangi bir belirli bölgede hangi filoların hangi
         balık türlerini avladığı bilinmemektedir. Ekosisteme dayalı Balıkçılık Yönetim Planları hayata
         geçirildiğinde, bölgelere göre ruhsat düzenlemesi sisteminin uygulanması uygun olacaktır. Böylece,
         gerçek bir sahiplik ve sorumluluk duygusu kazanmaları sağlanacaktır. Bu planlar hayata geçirildiğinde
         ayrıca, balık stokları açısından av filolarının etkin yönetiminin sağlanması uygun olacaktır.54

         5.4.2           Filo Yapısı ve Sınıflandırması
               Türkiye‘de balıkçı tekneleri, ana balıkçılık faaliyetleri itibariyle beĢ gruba ayrılmaktadır: gırgır,
               trol, çok amaçlı, taĢıyıcı ve diğerleri.55




Tablo 24: Bölgeler Ġtibariyle Balıkçı Teknesi Tipleri: 1991-2005
Bölge              Tip          1991    1992    1993    1994    1995    1996    1997    1998   1999   2000   2001   2002   2003   2004   2005
Not:G=Gırgır,ÇA=ÇokAmaçlı
Doğu             Trol           58      207     154     52      53      106     52      76     117    107    89     130    34     34     64
Karadeniz        G              113     131     112     77      130     184     150     97     77     74     88     62     82     58     125


         54
              Bu yaklaĢım, Yüksek Düzeyli Göçmen Türlerin yönetimi için uygun olmayacaktır
         55
            2002‘den bu yana TKB tarafından yeni tekne giriĢine izin verilmemektedir. Bu yüzden, 2002‘den bu yana
         rakamlardaki değiĢme ve farklılıklar güvenilir olmayabilir ve sadece bilgilerde yapılan güncellemelerin bir
         sonucudur.

         Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                  ġubat 2007
                                                                                       Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

               ÇA                                                                                      30      80       90      59      90
               TaĢıyıcı      59     87     75     48     78     73     63      56      60      67      58      15       48      83      78
               Diğer         2308   1905   2018   2336   2783   2426   2389    2413    2622    2513    2320    4014     4334    4186    4298
               Toplam        2538   2330   2359   2513   3044   2789   2654    2642    2876    2761    2585    4301     4588    4420    4655
Batı           Trol          36     66     132    152    113    192    214     188     221     233     197     170      99      107     148
Karadeniz      G             18     32     175    166    132    94     98      112     122     188     132     74       63      80      107
               ÇA                                                                                      49      203      238     191     175
               TaĢıyıcı      1      -      29     6      21     21     18      14      3       11      54      6        3       38      123
               Diğer         540    514    800    845    945    1037   1059    1112    1938    1735    1727    2260     2330    2350    2100
               Toplam        595    612    1136   1169   1211   1344   1389    1426    2284    2167    2159    2713     2733    2766    2653
Marmara        Trol          173    114    115    10     30     21     46      45      95      29      69      88       71      72      190
Denizi         G             227    403    216    221    129    163    198     171     139     191     142     194      137     153     131
               ÇA                                                                                      32      106      106     67      123
               TaĢıyıcı      46     132    102    56     11     17     32      7       33      31      34      22       20      19      40
               Diğer         2498   1684   1206   1590   1731   1676   1523    1727    2456    2755    2456    2828     2673    2640    2606
               Toplam        2944   2333   1639   1877   1901   1877   1799    1950    2723    3006    2733    3238     3007    2951    3090
 Ege Denizi    Trol          20     42     31     60     40     68     38      55      90      220     69      62       54      47      84
               G             51     40     94     52     83     44     52      84      58      75      54      72       76      70      88
               ÇA                                                                                      27      8        32      13      35
               TaĢıyıcı      116    34     7      26     24     124    581     11      74      11      22      10       53      155     33
               Diğer         1172   1308   1915   1942   2182   2073   1660    2198    4118    3762    3947    4871     5806    5427    5584
               Toplam        1359   1424   2047   2080   2329   2309   2331    2348    4340    4068    4119    5023     6021    5712    5824
Akdeniz        Trol          194    103    99     134    123    129    127     137     162     161     114     116      146     173     202
               G             17     15     18     28     35     35     35      41      125     47      56      46       50      39      59
               ÇA                                                                                      8       19       26      12      20
               TaĢiyici      3             1             6      3      7               25      11      4       0        10      11      21
               Diğer         996    979    1002   1045   1061   1104   1398    1479    1262    1160    1211    2240     1961    1869    1872
               Toplam        1210   1097   1120   1207   1225   1271   1567    1657    1574    1379    1393    2421     2193    2104    2174
Türkiye        Trol          481    532    531    408    359    516    477     501     685     750     538     566      404     433     688
               G             426    621    615    544    509    520    533     505     521     575     472     448      408     400     510
               ÇA                                                                                      146     416      492     342     443
               TaĢıyıcı      225    253    214    136    140    238    701     88      195     131     172     53       134     306     295
               Diğer         7514   6390   6941   7758   8702   8316   8029    8929    12396   11925   11661   16213    17104   16472   16460
               Toplam55      8646   7796   8301   8846   9710   9590   9740    10023   13797   13381   12989   17696    18542   17953   18396
                Kaynak: TÜĠK, 2006

          1980‘den itibaren Türk balıkçı teknelerinin sayı, büyüklük ve motor güçleri önemli ölçüde artmıĢtır -
          bakınız Tablo 24-27. Ancak, çoğu yeni teknede bile soğuk depo, dondurma birimleri veya iĢleme
          olanakları bulunmamaktadır. Birçok tekne kısıtlı yaĢam koĢullarına sahiptir ve günlük seferlerle tek bir
          türün avcılığını yapmaktadırlar. En büyük üretimin Karadeniz av filosu tarafından gerçekleĢtirildiği
          farz edilirse, bu filoyu oluĢturan teknelerin yarıdan fazlasının 20 m'den büyük trol ve gırgırlardan
          oluĢmasına ĢaĢırmamak gerekir. Bu teknelerin birçoğunda yenileme yapılarak boyları, ilk boylarına
          göre %30-40 uzatılmıĢtır.




          Tablo 25: Boy Grupları Ġtibariyle Balıkçı Teknelerinin Dağılımı – 1998-2005
                     Bölge                 1-4.9 m        5-9.9 m             10-19.9 m          > 2 0m                Toplam

              Doğu Karadeniz               110            2147                246              139              2642


                                                     Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

    Batı Karadeniz           29               967              290             140              1426
    Marmara Denizi           29               1232             564             125              1950
    Ege Denizi               38               1926             336             48               2348
    Akdeniz                  20               1437             143             57               1657
    Toplam                   226              7709             1579            509              10023
                                                      20C
    Doğu Karadeniz           125              4027             297             206              4655
    Batı Karadeniz           28               2015             414             196              2653
    Marmara Denizi           4                2222             597             267              3090
    Ege Denizi               15               5321             422             66               5824
    Akdeniz                  .                1794             288             92               2174
    Toplam                   172              15379            2018            827              18396
    Kaynak: TÜĠK, 2006

Tablo 26: Motor Güçleri (BG) Ġtibariyle Balıkçı Teknelerinin Dağılımı: 1998 - 2005

          Bölge             01-09            10-19       20-49        50-99          >100           Motorsuz
                                                     1998
    Doğu Karadeniz          951             885         270           501           310             50
    Batı Karadeniz          173             270         243           364           557             28
    Marmara Denizi          309             335         402           255           651             40
    Ege Denizi              793             500         538           194           267             56
    Akdeniz                 395             683         306           52            200             21
    Toplam                  2621            2673        1759          790           1985            195
                                            2005
    Doğu Karadeniz          1745            1326       747            290           522             25
    Batı Karadeniz          454             686        514            326           673             0
    Marmara Denizi          941             427        689            346           683             4
    Ege Denizi              3185            796        1096           281           426             40
    Akdeniz                 724             535        390            154           371             0
    Toplam                  7049            3770       3436           1397          2675            69
    Kaynak: TÜĠK, 2006


   Tablo 27: Tayfa Sayıları Ġtibariyle Balıkçı Teknelerinin Dağılımı – 1998-2005
                         Tekne                           Tayfa Sayısı
        Bölge            Sahibi/                                                                         TOPLAM
                         Kaptan
                                      1-4      5-9      10-19     20-29       >30          Toplam


   Doğu Karadeniz        1.592      935       69     12           25          9       1.050          2.642
   Batı Karadeniz        767        430       139    42           42          6       659            1.426
   Marmara Denizi        1.045      727       99     59           19          1       905            1.950
   Ege Denizi            1.061      1.209     36     35           7           -       1.287          2.348
   Akdeniz               893        676       61     19           7           1       764            1.657
    Toplam               5.358      3.977     404    167          100         17      4.665          10.023
                                                  2005
   Doğu Karadeniz        2.780      1.712     76     24           44          19      1.875          4.655
   Batı Karadeniz        1.378      990       151    60           64          10      1.275          2.653
   Marmara Denizi        1.656      1.215     86     63           47          23      1.434          3.090
   Ege Denizi            4.110      1.619     55     26           14          -       1.714          5.824
   Akdeniz               1.306      769       77     18           3           1       868            2.174
    Toplam               11.230     6.305     445    191          172         53      7166           18.396
   Kaynak: TÜĠK, 2006




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                ġubat 2007
                                                                     Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

5.4.3     Projeksiyon – Av Filosu Büyüklüğü

Av filosunun gelecekte ulaĢacağı büyüklüğü hesaplarken, çeĢitli noktalar dikkate alınmalıdır. Bunlar aĢağıda
gösterilmektedir (herhangi bir öncelik sırası yoktur);

1.    Av çabası ile ilgili olarak dikkate alınan en önemli parametre balıkçı teknesi sayısından ziyade bu
      teknelerin birlikte oluĢturdukları avlanma kapasitesidir. Örneğin, gırgır filosu ele alındığında, faal
      taĢıyıcı teknelerin sayısı nedeniyle, avlanan tekne sayısı tam bilinmemektedir. TKB‘nin filo
      büyüklüğünü kontrol etme çabaları belli dereceye kadar zayıflamıĢtır. Bunun nedeni, 2001
      yılından itibaren, balıkçı teknelerine boylarını %20 büyütme izni verilmiĢ olmasıdır. Söz konusu
      izin, soğuk depo, buz makineleri ve diğer donanımının yanı sıra teknedeki yaĢama alanlarının
      modernizasyonunu öngören bir programın parçası olarak verilmiĢtir. Önemli bir baĢka husus da,
      yeni elektronik balık bulucu cihazlara yapılan yatırımlarla balıkların yerinin tespit edilebilmesidir.
      Bu cihazların kullanılmasıyla birlikte yakıt kullanımı azalmıĢtır.
2.    Avlanabilir balık stokunun büyüklüğü. Avlanabilir balık stoklarındaki azalmalar sonucunda
      filodan çıkıĢlar görülebilmekte (doğal fire) ve yenileme kapasitesi için herhangi bir yeni yatırım
      yapılması gerekmeyebilmektedir.
3.    Balıkçılık faaliyetlerinin diğer yatırım alanlarına göre karlılığı Diğer her Ģey eĢit olmak üzere,
      yatırımcılar en iyi geri dönüĢ elde edecekleri alana yatırım yapacaktır.
4.    Kredi kullanımı. Rekabetçi faiz oranlarına sahip resmi kredi araçlarına eriĢimin sınırlı olması, yapı
      ve teknolojik geliĢmeye daha az oranda yeni yatırım yapılmasına neden olacaktır.
5.    Alternatif gelir getirici kaynaklar. Özellikle küçük tekneler için, kıyıda yürütülen potansiyel gelir
      getirici faaliyetler balığa olan ihtiyacın en baĢta gelen belirleyicisi olacaktır. Bu duruma, özellikle
      balıkçıların yaĢlarının büyük olduğu ve iĢ gücüne yeni katılacakların balıkçılık mesleğine ilgi
      duymadığı hallerde rastlanacaktır.
6.    Uygulanan yönetim tedbirleri. Kısa vadede, özellikle IPARD tedbirleri kapsamında yeniden
      yapılandırma fonlarının kullandırılması halinde, balıkçılık yönetimi tedbirleri av filosunun
      büyüklüğünün tespit edilmesinde ana belirleyici olacaktır. BYP‘lerin uygulanması küçük
      teknelerin faaliyetlerinin yönetiminde de etkili olurken, mevcut yönetmelikler etkin Ģekilde
      uygulandığında trol sayısı azalacaktır.

Birkaç on yıldır tarım sektörü istihdam oranının azaldığı farz edilirse, geçinme balıkçılığı yapan
balıkçıların avlanma kapasitesi toplam av çabasındaki azalmaları gizleyebilecek olsa da artizanal
balıkçılık sektöründe de tarım sektöründekine benzer Ģekilde istihdam oranlarında azalma olması
beklenebilir. Daha önce belirtildiği üzere – bakınız 5.3.1 – Ģu anda, sektördeki tam gün çalıĢan
balıkçıların kesin yüzdesini belirleme imkanı yoktur. Alternatif iĢ imkanları bölgelere göre değiĢiklik
gösterecektir; örneğin, turizmin yoğun olduğu yörelerde alternatif iĢ fırsatları doğacaktır – teknelerin
turizm amacıyla kullanılması söz konusu olabilecektir. Öte yandan, baĢka yörelerde balıkçılık ailenin
en önemli mevsimlik gelir kaynağı olmayı sürdürecektir. Örneğin, Doğu Karadeniz yöresi. Bu yörede
balıkçılık dıĢındaki mevsimlik iĢler, çiftçilik ile çay ve fındık toplama iĢleridir. Son olarak, sadece sıkı
bir balıkçılık yönetim rejiminin uygulanması ticari tekne sayısını etkilemeyecek aynı zamanda
herhangi bir sosyal güvenlik düzenlemesinin hayata geçirilmesi endüstriyel filonun iĢ gücü
maliyetlerini büyük oranda artırarak, olasılıkla zaten çok güçlü olmayan tekneleri ekonomik anlamda
daha da zayıflatacaktır.

5.5       SU ÜRÜNLERĠ ĠZLEME, KONTROL VE DENETĠM FAALĠYETLERĠ (ĠZKD)
Ġzleme, kontrol ve denetim, balıkçılık yönetiminin uygulama alanındaki kolunu oluĢturur. Ġzleme,
kontrol ve denetimden aĢağıdakiler anlaĢılmalıdır:

•     İzleme: av çabası özellikleri ve kaynak veriminin ölçümü için sürekli olarak karĢılanması gereken
      gerekliliği ifade eder.
•     Kontrol: kaynak kullanımını düzenleyen Ģartları ifade eder.


                                        Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

•    Denetim: balıkçılık faaliyetleri üzerindeki düzenleyici kontrol uygulamalarının uygunluğunu
     sürdürmek için gerekli olan gözlemlerin derecesi ve tipini ifade eder.

Su ürünleri ĠZKD faaliyetleriyle ilgili bütün sorumluluk TKB‘de olsa da, aĢağıda sayılan kurumların
her birinin ĠZKD konusunda değiĢik derecelerde sorumluluğu vardır: Emniyet; Jandarma; Gümrük
Müdürlükleri; Orman Müdürlükleri; Belediyeler; Sahil Güvenlik Komutanlığı (SGK). Gümrük
Müdürlükleri su ürünleri ithalat ve ihracatlarının kontrolünden birinci derecede sorumlu iken,
Belediyeler balık halleri ve pazarlama zincirinin kontrolü, SGK ise yabancı balıkçı gemilerinin
kontrolü ve yerli av filosu ile avlak sahalarının denetiminden sorumludur.

Bu kurumların üstlendikleri bu sorumluluklar yazılı olarak belirlenmemiĢ olup, daha ziyade zaman
içinde geliĢen (bazı durumlarda ‗iyi‘) iĢ iliĢkilerine dayalı Ģifahi olarak belirlenmiĢ sorumluluklardır.
Bu sorumlulukların resmen ve çeĢitli kurumlar ile resmi kurumlar arasında yapılacak Mutabakat
Zabıtlarıyla yazılı olarak belirlenmesi önerilir.

5.5.1        Uygulama ve Sahil Güvenlik Komutanlığı
Sahil Güvenlik Komutanlığı‘nın karargahı Ankara‘da olup, Komutanlık bünyesinde 6 kiĢilik
kadrosuyla bir su ürünleri dairesi hizmet vermektedir. Ayrıca, SGK'nın su ürünleri kontrolünden
sorumlu olduğu bölgelerdeki SGK karakollarında bir su ürünleri uzmanı görev yapmaktadır. SGK bu
görevini, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu altında, genellikle TKB'nin geçici yardım talepleri üzerine
yapmaktadır. Bir SGK karakolu su ürünleriyle ilgili her iĢlem yapmak istediğinde, bu isteğini resmi
kanallardan en yakın TKB Tarım Bölge Müdürlüğüne bildirmektedir. ġu anda, bir Gemi Ġzleme
Sistemi (GĠS) ile SÜBĠS'in uygulanması konusunda değiĢik kurumların ortak çalıĢma yürütmesine
olanak tanıyacak bir standart çalıĢma prosedürü hazırlanmaktadır (ayrıca bakınız Bölüm 5.6.1 ve
5.6.2). Kurumlar arasında yakın bir iĢbirliği vardır ve ortak konuları tartıĢmak amacıyla sık sık bir
araya gelmektedirler. Bu iki kurumun bölge müdürlükleri planlı aylık toplantılar yapmaktadır.

SGK‘nın bir su ürünleri politikası veya su ürünleriyle ilgili bir stratejisi bulunmamaktadır; bu politika
ve stratejinin geliĢtirilmesinden TKB sorumludur. SGK‘nın birinci görevi arama-kurtarma
faaliyetlerini gerçekleĢtirmektir. SGK, su ürünleri ĠZKD faaliyetleri gibi belirli görevler için kaynak
tahsis etmemektedir. Ayrıca, özel olarak ĠZKD amacıyla devriye faaliyeti yürütmemekte, daha ziyade
denizde ve kıyıda 24 saat görev yapmakta, herhangi bir zamanda göreve veya devriye görevine
çağrılabilmektedir. SGK, bugüne kadar, TKB için deniz ĠZKD faaliyetlerini üstlenmiĢtir. SGK 63
limanda, 4.200 kiĢilik kadrosuyla görev yapmaktadır. 156 adet, bölgesel gereksinimlere göre
konuĢlandırılan kıyı ve açık deniz gemisinden oluĢan bir filoya sahiptir - örneğin, Karadeniz‘de
sadece büyük devriye gemileri görev yaparken, Marmara Denizi'nde hem büyük hem küçük devriye
gemileri görev yapmaktadır. Büyük devriye gemilerinin çoğunda küçük, 5.0 m uzunluğunda, RIB tipi
devriye botları bulunmakta, bu botlar kıyı devriye görevlerinin yapılması ve gemi personelinin
karaya/gemiye çıkması amacıyla kullanılmaktadır. SGK ayrıca, 8 adet AB 412 HP tipi helikopter ile 3
adet CASA CN 235 tipi uçağa sahiptir. Hem helikopterler hem uçaklar 24 saat görev yapmakta olup,
su ürünleri ĠZKD faaliyetleri için de kullanılabilmektedirler – bakınız sonraki aĢağıda Tablo 28.

Tablo 28: Sahil Güvenlik Komutanlığı'nın ĠZKD Faaliyetlerinde Kullandığı Deniz Araçları
                            Tonaj         Azami      Hız Seyir hızı (deniz mili)
        Aracın tipi                                                              Mürettebat
                            (mt)          (knot)         (knot)
    Gemiler (Deniz)
    80 Sınıf               40.75         27                l.000nm@20knot             11
    KAAN33                 33.65         45                500nm@40 knot              7
    KAAN29                 31.15         45                500nm@35 knot              9
    KAAN15                 15.40         54                350nm@35 knot              18
    SAR35                  36.60         27                500nm@22 knot              4
    SAR33                  34.60         27                600nm@15 knot              10
    Türk                   40.20         18                l.700nm@14 knot            14

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                   ġubat 2007
                                                                                        Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

     70 Ton Tekne                 28.90             18                    750nm@12 knot                           5
     GRP                          17                12                    450nm@8 knot                            38
     AhĢap                        40.75             27                    l.000nm@20 knot                         1
     Alüminyum                    14.60             12                    400nm@8 knot                            11
     Devriye botları              5.80              15                                                            28
           Kaynak: FAC tarafından SGK‘dan alınan veriler, 2006 ve 2007

Her SGK gemisinde su ürünleri eğitimi almıĢ personel ve ağ gözü açıklığı, balık boyu, vb. ölçümler
için donanım bulunur. Küçük boylu balıkların avlandığı tespit edilirse, avdan bir numune alınarak
saklanır. Talep edilmesi halinde SGK gemilerinde TKB personeliyle ortak operasyon yapılabilir ancak
bu Ģekildeki ortak operasyonlarda komuta her zaman SGK'da olmaktadır. Su Ürünleri Kanunu ile ilgili
olarak en çok karĢılaĢılan ihlal olayı, yasak avlak sahalarında veya av yasağı dönemlerinde avlanma
olmaktadır ve suçun tekrarı halinde verilen ceza artmaktadır.56 Sık olmasa da, ara sıra, SGK tarafından
ruhsat tezkerelerinin iptali ve/veya av donanımına el koyma gibi iĢlemlerin yapıldığı
görülebilmektedir.
Kirliliği önlemeye yönelik olarak helikopterle gerçekleĢtirilen devriye görevleri, denizin
kirletilmesiyle ilgili suçların tespiti ve kontrolünde en baĢta baĢvurulan yöntem olmaktadır. Genelde,
havadan gözetim yoluyla suçun tespiti yapılmakta ve suç eylemi filme alınmaktadır. Daha sonra, bir
sahil güvenlik gemisi olay yerine giderek, olayla ilgili numuneleri toplamakta ve suçlunun tespitini
gerçekleĢtirmektedir. 2006 yılında, SGK, 51 tekneye denizi kirletme suçundan toplam 258.103 YTL
ceza kesmiĢtir. Bunun dıĢında, 206 olayda ise, denizi kirletme suçu ile ilgili olarak iĢlem yapmaları
için diğer yetkili makamlara (dört büyük belediye ile Çevre Bakanlığı) bildirimde bulunulmuĢtur.
Verilen para cezalarının miktarı, suçlu suçunu hafifletici birtakım eylemlerde bulunursa (örneğin,
kirlettiği bölgeyi temizlerse veya tazminat öderse) düĢürülebilmektedir. SGK ayrıca, ihlal olayları ve
cezaları, tarih, suçun niteliği, yeri, tekne ve tekne sahibi bilgileri, balıkçılık tipi, olaya müdahale eden
sahil güvenlik gemisi ve ceza bilgileriyle birlikte gizli bir veri tabanında tutmaktadır.

TKB tarafından SÇE‘ye verilen bilgiye göre, SGK tarafından gerçekleĢtirilen denetim görevi sayısı
14.770 olmuĢ, bu denetimlerin sonucunda 1.253 olay için para cezası kesilmiĢ, 1.597 cezai vaka ise
savcılıklara sevk edilmiĢtir (2006 ile ilgili yeterli veri elde edilemediğinden 2005 yılı verileri
sunulmaktadır). Bu konuyla ilgili olarak, TKB rakamları ise sırasıyla 15.595 denetim görevi (bütün
deniz alanları, limanlar ve kara denetimleri dahil), 2.088 olay için para cezası ve savcılığı sevk edilen
265 cezai vaka Ģeklindedir.

5.5.2          ĠZKD Rejiminin ĠyileĢtirilmesi
Türkiye‘de uygulanan mevcut ĠZKD rejimi, etkin bir rejim değildir. Limanlarda izleme faaliyetleri57
yeterli düzeyde gerçekleĢtirilmemektedir. Ġzleme faaliyetinde kullanılan personelin eğitimi zayıf ve
kapsamlı bir izleme planının uygulanması için sayısı azdır. ġu anda uygulanmakta olan, su ürünleri
müzayedelerinde gerçekleĢen satıĢlardan belediyeye bir yüzde ödenmesini içeren sistemin varlığı ve
bunun yanında, satıĢ vergilerinin ödenmek istenmemesi, satıcının sattığı ürünleri eksik bildirmesine
veya hiç bildirmemesine yol açmaktadır.

Bu yüzden, balıkçıların avlarını bildirmelerini sağlayacak uygulamaların çok az veya hiç olmadığı farz
edilirse, pasif bir izleme sistemi etkin olamamaktadır.58 SGK tarafından gerçekleĢtirilen kontrol ve
denetim ise etkindir ve IT sisteminin hayata geçirileceği görülmektedir. Balıkçılık riskli bir meslektir
- bu riski doğuran faktörler kısmen Ģöyledir: balıkçılığın kendine özgü niteliği; balıkçıların bir av
seferi sonrasında ne kazanacaklarını ve bunun karĢısında avlanma maliyeti ve/veya kötü hava
koĢullarını hesap etmek durumunda kalmaları. Benzer Ģekilde, balıkçılar yakalanma riskini de hesaba

56
   1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu Kısım VIII
57
   Bu konu Ģu anda Balıkçılık Ġdari Binalarının kurulması konusuyla beraber ele alınmaktadır (bakınız Bölüm 5.2.1)
58
   Balıkçılar mutlaka avlarını bildirmeye özendirilmelidir ancak çoğu balıkçı TKB'nin geliĢtireceği herhangi bir kota sisteminin en azından
geçmiĢ avın bir parçasını içereceğinin farkında değilmiĢ gibi gözükmektedir. Bir balıkçı bir balıkçılık faaliyetinde bulunduğunu
gösteremezse veya avını tam bildirmezse, o balıkçıya oldukça küçük bir kota verilebilecek veya hiç kota verilmeyebilecektir.


                                                  Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

katmaktadır. Yakalandıklarında ödemek zorunda kalacakları cezayı, yakalanmazlarsa elde edecekleri
kazanımları düĢünmektedirler. Buna bağlı olarak da kurallara ya uymayı ya da uymamayı
seçmektedirler.

ĠZKD rejimi, balıkçılara, kuralları ihlal etmelerinin kendileri için çok daha büyük risk oluĢturacağını
göstermelidir. Böyle bir sonuç, kuralları ihlal eden balıkçıların daha kolay yakalanmasını sağlamakla
– bunun için Ģu andakinden çok daha fazla ĠZKD kaynağı oluĢturulması gerekmektedir – veya
balıkçılara, yakalandıklarında kendilerine çok ağır bir ceza uygulanacağı veya daha olasılıkla, ĠZKD
faaliyetlerinin artırılmasıyla beraber, çok daha ağır bir cezayla karĢılaĢacakları gösterilerek elde
edilebilecektir. Daha geniĢ bir balıkçılık yönetimi bağlamında düĢünülecek olursa, diğer balıkçılardan
gelecek akran baskısı genelde önemli olmaktadır. Bu kiĢiler, yasa dıĢı faaliyetlerden yetkililere göre
daha fazla haberdar olmaktadır ve kaynakla ilgili olarak ortak mülkiyet duygusu hakimse, kurallara
uymayanlar üzerinde doğrudan etkili olabilmektedirler.

TKB, 81 gemiden oluĢan bir filoya sahiptir. Bunların tamamı 12 metreden büyük gemiler olup, 41‘i
kıyı sularında, 40‘ı ise içsularda faaliyet göstermektedir. Deniz denetim operasyonları ile ilgili olarak
TKB ve SGK arasında sorumluluğun nasıl paylaĢıldığı belirsizliğini korusa da, TKB esas olarak kıyı
suları, içsular ve kıyıdaki operasyonları üstlenmektedir. TKB‘nin bu operasyonlar için yeterli
personeli (en azından deniz denetim operasyonları konusunda eğitim almıĢ personel bakımından) ve
deniz balıkçılığının denetimini tam anlamıyla idare edecek lojistik desteği yetersizdir. Bununla
birlikte, TKB bünyesinde, mevcut sistem içerisinde ve finansman düzeyinde yapabilecekleri sınırlı
olsa da, su ürünleri sektörünü etkileyen yönetim konuları konusunda çok iyi bilgi sahibi olan kiĢiler
vardır.

Bazı balıkçılar, TKB‘nin limanlar ve karaya çıkarma noktalarında etkinliğini artırmasının yararlı
olacağını düĢünmektedirler. Balıkçılar birbirinin rakibidir. Biri kuralları bozduğunda, öbürleri onu
izleyecektir. Ancak, oyunun aynı kurallarla oynandığı farz edilirse, balıkçılar, diğer balıkçıların
kurallara bağlı kaldığını gördüklerinde kendileri de aynı Ģekilde davranacaktır.

Bunun olabilmesi için, etkin ve sürekli iĢleyen bir ĠZKD rejimine ihtiyaç vardır. Gerek artizanal
balıkçılıkla uğraĢan gerekse balıkçılık sanayisindeki balıkçılar da dahil olmak üzere her kademedeki
balıkçılar – halkın ve düzenleyici konumdakilerin ne algıladığına rağmen, bir düzenleme ihtiyacı
olduğunu kabul edebileceklerdir/etmektedirler. Özellikle, düzenleme sürecinde katkı sağlamalarına ve
bu düzenlemelerin dayanacağı bilimsel temel hakkında görüĢlerini ifade etmelerine imkan
tanındığında bu Ģekildeki bir düzenlemeyi daha kolay kabul edeceklerdir. Aslında, bütün dünyada
yaygın kabul gören bir kanı vardır: balıkçılar arasında kullandıkları kaynak konusunda samimi bir
anlayıĢ söz konusudur ve balıkçılar, su ürünleri yöneticileri ve bilim adamlarıyla paylaĢmak için bolca
bilgiye sahiptirler.

Öte yandan, bazı balıkçılar arasında TKB‘nin rutin balıkçılık yönetimi konularına büyük oranda ilgisiz
olduğu ve yapılan düzenlemelerin her zaman, mevcut en iyi bilimsel temele dayanmadığı ve bu
düzenlemelerin baskı gruplarının etkisiyle getirilmiĢ olabileceği Ģeklinde bir anlayıĢ vardır. Suçun
tekrarı halinde ceza artırımı getiren bir sistem uygulanmaktadır – ilk kez iĢlenen bir suç için para
cezası verilmekte, suç ikinci kez iĢlenmiĢse ruhsat tezkeresi üç aylığına askıya alınmakta, suçun
üçüncü kez iĢlenmesi halinde ise ruhsat tezkeresi tamamen iptal edilmektedir. Ancak, bu Ģekilde iĢlem
gören ruhsat tezkeresi kiĢiye değil de gemiye aitse, o kiĢi bir baĢka gemiyle avlanmaya devam
edebilmektedir. Yetkililerin kuralları uygulama biçimlerinin ruh halleri veya balıkçılara karĢı tutumları
ya da balıkçılarla iliĢkisine bağlı olarak değiĢtiği görülmektedir. Ġhlal olaylarına iliĢkin cezaların
tanımı 3288 sayılı Kanunla değişik 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununda açık biçimde yapıldığı halde
bu Ģekilde durumlarla karĢılaĢılmaktadır.
5.5.3       ĠZKD ve Balıkçılık Politika ve Planlaması
Maliyet etkin deniz gözetim faaliyetleri ilgili bakanlıkların bu faaliyetlere bağlılığı ve aktif iĢbirliğini
gerektirmektedir. Deniz denetim sorumluluğu ile ilgili açık bir hükümet politikası olsaydı, bakanlıklar
arasında daha güçlü bir iĢbirliği kurulabilirdi. Uyumlu bir politika çerçevesi yoktur. Buna bir de,

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                          ġubat 2007
                                                                               Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

gittikçe azalan kaynakları avlayan güçlü bir filoya sahip olan özel sektörün düzenleme ve
kontrolündeki eksiklik eklenmiĢtir. Hükümetin, resmi bir su ürünleri politikası hazırlaması önerilir. Bu
politika, FAO‘nun Sorumlu Balıkçılığa iliĢkin DavranıĢ Kurallarına dayanmalıdır.

5.6       DENĠZ BALIKÇILIĞI ARAġTIRMA VE GELĠġTĠRME FAALĠYETLERĠ
Türkiye‘de su ürünleri araĢtırma projelerinin finansmanı genellikle devlet – kısmen TKB,
TÜBĠTAK (bakınız aĢağıdaki bölüm) tarafından veya araĢtırma kuruluĢlarının doğrudan
bütçesinden - tarafından üstlenilmektedir. TKB araĢtırma kuruluĢlarına tahsis edilecek bütçe DPT
tarafından hazırlanmakta, DPT ayrıca üniversiteler tarafından yürütülen çeĢitli araĢtırma projelerini
desteklemektedir. Çoğu projenin koordinasyonu veya finansmanı TÜBĠTAK kanalıyla
sağlanmaktadır.59

Daha önce belirtildiği üzere (bakınız Bölüm 5.2), Türkiye‘de uygun balıkçılık yönetiminin
gerçekleĢtirilmesini sağlayacak yeterli veri bulunmamaktadır. Resmi Su Ürünleri Ġstatistik
Raporları ve bununla ilgili veri toplama faaliyeti su ürünlerinin miktarı ve değerini
belirlemeye yönelik olmaktadır. Balıkçılık yönetimi için gerekli olan, aĢağıdakilerle ilgili
veriler dahil olmak üzere, ayrıntılı bilimsel veriler bulunmamaktadır:

     Türler itibariyle boy kompozisyonu;
     Birim Çaba BaĢına DüĢen Av (CPUE) ile ilgili veriler;
     Bölgeler itibariyle doğru av ve karaya çıkıĢ verileri;
     Ġnsan tüketimine yönlendirilmeyen su ürünleri ile ilgili veriler (bir baĢka deyiĢle, balık unu sanayisine
      yönlendirilen küçük pelajik türler) ve
     Su ekosistemi hakkında devam eden hiçbir çalıĢma olmaması veya balıkçılık faaliyetleri ve diğer
      faaliyetlerin (örneğin çıkarmaya dayalı sanayi, bir baĢka deyiĢle agrega almak için deniz dibini
      tarama) etkisinin izlenmemesi ve değerlendirilmemesi.

AB adaylı bir ülke olarak Türkiye, su ürünleri araĢtırma ve geliĢtirme sistemini, mevcut AB
politikasını uygulamaya koyacak Ģekilde bilimsel gerekliliklere – örneğin ekosisteme dayalı balıkçılık
yönetim planlarını (Ekosisteme dayalı BYP) hayata geçirmek suretiyle - uygun hale getirmelidir. SÇE
Ģu anda, Doğu ve Batı Karadeniz, Marmara Denizi, Ege Denizi ve Akdeniz için olmak üzere 6 adet
BYP hazırlanmasını önermektedir. Buna ek olarak, içsu balıkçılığı ve Yüksek Düzeyde Göçmen
Türler için de bir BYP hazırlanması gerekmektedir. ġu anda ekosisteme dayalı iki ön Balıkçılık
Yönetim Planı hazırlanmaktadır (biri Karadeniz, diğeri Marmara Denizi için olmak üzere).

Deniz balıkçılığı için hazırlanacak olan planlar birbirine benzer yapıda olacaktır ve mümkün
olduğunca paydaĢlarla gerçekleĢtirilen istiĢarelerde elde edilen bulgular bu planlara yansıtılmalıdır.
Her bir BYP‘nin içeriği - hedef tür ve filo kompozisyonu gibi - bölgelere göre değiĢiklik gösterecek
ve her bir BYP'nin kapsamı elde ne kadar veri bulunduğuna bağlı olacaktır. BYP‘ler gerektiğinde
değiĢtirilecek ve periyodik olarak gözden geçirilecek canlı belgeler olduklarından, bir BYP
hazırlanırken temel alınacak balık stoku verileri güvenilir değilse, belli türlerin stoklarının risk altında
olduğu ve av çabasının kontrolünü sağlayacak uygulamalara ihtiyaç duyulduğu düĢünülüyorsa o
BYP‘nin hazırlanmasında ihtiyatlılık ilkesi benimsenmelidir. Bu nedenle, Ekosisteme dayalı
59
   1963 yılında kurulan TÜBĠTAK, ekonomik kalkınma ve teknik ilerlemenin sağlanması ulusal hedefleri doğrultusunda
araĢtırma ve geliĢtirme faaliyetlerinin desteklenmesi, geliĢtirilmesi, düzenlenmesi, yürütülmesi ve koordinasyonundan sorumlu
olan bir devlet kurumudur. TÜBĠTAK, bilim ve araĢtırma konularında Hükümet için danıĢma organı olarak hizmet vermekte
ve Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu sekreterliğini yürütmektedir. TÜBĠTAK, uluslararası bilimsel ve teknolojik
anlaĢmaların yürütülmesinden sorumlu olan kurumdur ve bu bağlamda AB Çerçeve Programları (bir baĢka deyiĢle, FP6 ve
FP7) için ulusal koordinasyon organıdır. TÜBĠTAK araĢtırma projelerine kaynak sağlamakta, bilimsel dergi ve kitaplar
yayımlamakta ve öğrencilere burs vermektedir. 2005 yılında projeler için 266 milyon ABD Doları tutarında doğrudan kaynak
aktarmıĢtır. TÜBĠTAK tarafından desteklenen projeler üç grupta toplanmaktadır: Akademik araĢtırma projeleri (esas olarak
üniversiteler aracılığıyla); müĢteri odaklı uygulamalı araĢtırma projeleri (kamu kurumlarına yöneliktir fakat üniversiteler ve
araĢtırma kuruluĢları tarafından yürütülür); teknolojik ve yenilikçilik odaklı araĢtırma projeleri (özel sektör tarafından
yürütülür). Su ürünleri projeleri, TÜBĠTAK destekli projelerin %1‘ini oluĢturmaktadır; bu da, her yıl 10 ila 20 projeye denk
gelmektedir.


                                             Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

BYP‘lerle ilgili olarak ilave bir gereklilik daha doğmaktadır: her bir balıkçılık yönetim bölgesinin ana
araĢtırma önceliklerini ayrıntılı Ģekilde ele alan bir araĢtırma planı.

Yüksek Düzeyde Göçmen Türler için hazırlanacak BYP‘ler türe dayalı yönetim uygulamalarını
getirecektir. Bu BYP‘lerin ayrıca, ICCAT gibi örgütlerin dıĢarıdan giriĢimlerine yanıt verecek
BYP'ler olması gerekmektedir. Ġçsu balıkçılığı ile ilgili BYP tercihen, AK‘nin Su Çerçeve
Direktifi‘nde yer alan rehber ilkeler doğrultusunda akarsu havzası yönetim alanlarına bağlanmalıdır.

Ġyi bir balıkçılık yönetiminin eldeki en iyi bilimsel verilere dayanması gerektiği farz edilirse, TKB‘ye daha
kolay yollardan, daha iyi verilerin analizi temelinde, bilimsel tavsiyelerin sunulması üzerinde durulmalıdır.
Kurulması teklif edilen Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği DanıĢma Komitesi60 bu süreçte yardımcı
olabilecektir.

5.6.1            Bir Su Ürünleri Bilgi Sistemi GeliĢtirilmesi
ġu anda, FAC tarafından Türkiye için bir Su Ürünleri Bilgi Sistemi geliĢtirilmektedir. Amaç, gerek su
ürünleri müktesebatı ile uyumu sağlamak gerekse daha iyi bir balıkçılık yönetimi gerçekleĢtirmek için
gerekli olan uygulama ve iĢlemleri oluĢturmaktır. SÜBĠS'in kurulması ile ilgili çalıĢma ġubat 2007'de
tamamlanacaktır. Ġster otomatik ister manuel çalıĢma düzenine sahip olsun kurulacak olan SÜBĠS, su
ürünleri ile ilgili verilerin toplanması, iĢlenmesi, iletilmesi ve dağıtımını sağlayacak Ģekilde
düzenlenecek sistemlerin bir kombinasyonunu içermektedir. SÜBĠS modüllerden oluĢan bir sistemdir.
Bu modüller birbirleriyle etkileĢime girerek bir merkezi veri tabanına veri iletimi/ merkezi veri
tabanından veri alımını gerçekleĢtirecektir. Merkezi veri tabanı farklı bilgi kaynaklarından toplanan
bütün bilgilerin tahsisini yapmaktadır; bu nedenle, bu veri tabanının, farklı farklı programlanmıĢ
modüllerdeki verilerin tamamına ilgi kurabilme kapasitesi en önemli özelliğidir. SÜBĠS‘in içerdiği
çeĢitli modüller (bileĢenler) ana hatlarıyla aĢağıda açıklanmaktadır:

Av Bilgileri
Av bilgileri, seyir defteri ve karaya çıkıĢ bildirimi kullanılarak toplanmaktadır. Seyir defterinde,
donanım tipleri ve avlak sahaları itibariyle av bilgileri (gemi kaptanının tahmini bilgileri)
bulunmaktadır. Karaya çıkıĢ bildiriminde ise, karaya çıkarılan avla ilgili bilgiler ve bunların yanında
limana varıĢ verileri ve denizde bir baĢka gemiye aktarılan avla ilgili bilgiler yer almaktadır.

SatıĢ Bildirimi
SatıĢ bildirimi altında sadece toptan satıĢ verileri toplanacaktır. SatıĢ sürecinde yer alan kabzımallar ile
izin verilen satıĢ yerlerinde satılan her bir türün miktar ve fiyatlarını tespit etmek üzere bir resmi belge
kullanılmaktadır. Bu modülde ayrıca, karaya çıkarılan avın dağıtımı ve depolanması ile ilgili bilgiler
yer almaktadır.

Tekne
Tekne kayıt sistemi SÜBĠS‘in en önemli bileĢenini oluĢturmaktadır. Çünkü tekne, farklı bilgi
kaynakları ile ilgili iĢlemlerde ana birimdir. Bir ruhsat tezkeresi alabilmek için bütün tekneler kayda
geçirilmek zorundadır. Ġlk önce bir tekne sayımı yapılmıĢtır. Bu sayımdan sonra, avlanma
kapasitesinin artmasını önlemek amacıyla filoya giren/ filodan çıkan tekneler kontrol edilecektir.

Ruhsat Tezkereleri
SÜBĠS‘te üç tip ruhsat tezkeresi vardır: balıkçı gemisi ruhsat tezkeresi; balıkçı ruhsat tezkeresi; ilk
alıcı ruhsat tezkeresi

      Balıkçı gemisi ruhsat tezkeresi: Bu ruhsat tezkeresi, filoda kayıtlı belli bir balıkçı teknesine belli
       bir avcılık türünü yapma izni vermektedir. Ruhsat numarası, teknenin plakası ile aynıdır. Balıkçı
       gemisi ruhsat tezkeresi iki yıl süreyle geçerlidir.

60
     Bu konu ile ilgili olarak FAC tarafından TKB‘ye son dönemde bir rapor (Kasım, 2006) sunulmuĢtur

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                      ġubat 2007
                                                                                           Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

    Balıkçı ruhsat tezkeresi: Bir gemi üzerinde çalıĢan her balıkçı TKB‘ye kayıt yaptırmak zorundadır.
     Balıkçı ruhsat tezkeresi beĢ yıl süreyle geçerlidir.
    Ġlk Alıcı Ruhsat Tezkeresi: Balık halinden ürün alacak alıcılar SÜBĠS‘e kayıt yaptırmak zorundadır.
     Ġlk alıcı bir gerçek kiĢi olabileceği gibi bir Ģirketin temsilcisi de olabilecektir. Ġlk alıcı ruhsat
     tezkeresi iki yıl süreyle geçerlidir.

Denetim
Denetim sistemi, AK kontrol ve denetim (veya ĠZKD) stratejisinin bir parçasını oluĢturmaktadır.
Üye Devletler, (EC) 2371/2002 sayılı Yönetmeliğin 23(3) no‘lu Maddesi gereğince, balıkçılık
faaliyetlerinin kontrol ve denetimi için yeterli mali kaynak ve insan kaynağı ayırmak zorundadırlar.
AK‘nin kontrol ve denetim stratejisi, mevcut araçların mümkün olduğunca etkin kullanımının
sağlanmasını amaçlamaktadır. Denetim iki Ģekilde olabilmektedir:

    Gözlemler: olası ihlal olaylarını tespit etmek amacıyla denetim görevlileri tarafından
     yapılmaktadır. Gözlemler, denizde gözlem veya karada gözlem Ģeklinde olabilmektedir (veya
     Gemi Ġzleme Sistemi (GĠS) vasıtasıyla yapılabilmektedir – bakınız Bölüm 5.5.2).
    Denetimler: avlanma, pazar ve/veya dağıtım düzenlemelerinin kontrolüdür. Denetimler, tekne,
     taĢıma aracı, balık hali veya limanda yapılabilmektedir.
    Ġhlal olayları: Denetim sonucunda düzenlemelere aykırı olduğu saptanan olaylardır.

5.6.2          Gemi Ġzleme Sistemi
Gemi Ġzleme Sistemi (GĠS), balıkçı gemilerinin faaliyetlerinin uydu tabanlı teknoloji kullanılarak
izlendiği bir sistemdir. Bu izleme gemiye kurulan bir transponder vasıtasıyla olmaktadır. Transponder
geminin konumu, rotası, hızı ve geminin kimlik bilgileri ile ilgili temel verileri içeren bir mesaj
göndermektedir. Uydu, transponderden aldığı bu mesajı yer istasyonuna iletmekte, yer istasyonu da
bilgileri iĢleyerek Gemi Ġzleme Merkezi (GĠM)'e göndermektedir. GĠM‘de, gemiyi bir elektronik
harita/Ģema üzerinde resmeden özel coğrafi yazılım bulunmaktadır. GĠM‘de bulunan operatörler
(transponder kurulu olan) her geminin konumunu tespit edebilmekte ve geminin faaliyetlerini takip
edebilmektedir.

2244/2003 sayılı AK Yönetmeliği, uydu tabanlı izleme sistemi ile ilgili ayrıntılı hükümler getirmektedir.
ġu anda, tam boyu 15 metrenin üzerinde olan bütün gemiler61 bir uydu tabanlı GĠS sistemine
bağlanmak zorundadır. Anılan Yönetmelikte ayrıca, üye devletlerin balıkçı tekneleri tarafından
kullanılacak standart mesaj formatı da gösterilmektedir.

Özel bir ticari yazılım (Portekizli MONICAP firması tarafından temin edilmektedir) kullanan bir GĠS
kurulmaktadır. Bu yazılım, yer istasyonundan verileri almakta, bu verileri Coğrafi Bilgi Sistemini
kullanarak bir harita üzerinde göstermektedir. Bu çerçevede, bir sonraki aĢama ―mavi kutuların‖
(uçaklarda kullanılan ―kara kutu‖ tanımlamasına benzer bir tanımlamadır) kurulması olmaktadır. GĠS
sistemini test etmek için bazı balıkçı gemilerine (ilk olarak iki gemiye) transponderler kurulacaktır. Bu
test ve denemeler yapıldıktan sonra, mavi kutular ilk olarak Orkinos filosuna kayıtlı bütün teknelere,
daha sonra tam boyu 15 metrenin üzerindeki bütün teknelere kurulacaktır.


6.0        ENTEGRE KIYI ALANLARI YÖNETĠMĠ

Entegre Kıyı Alanları Yönetimi (EKAY), bütüncül ve kapsamlı bir yönetim yaklaĢımı olarak
tanımlanabilir.62 Yönetim alanına kıyı alanları üzerinde önemli bir etkisi olabilecek her Ģey dahil
edilebilse de, bu alan genelde geniĢ bir yönetim bölgesini kapsamaktadır – kıyı iç bölgeleri ile
düzlüklerden baĢlayıp ("kara alanı") kıyı suları ve açık denize (―deniz alanı‖) kadar uzanan bölge.
61
   "Tam boy" tekne baĢının en uç noktası ile tekne kıçının en arka noktası arasındaki mesafeyi ifade eder ve tekne boyu ölçümünde kullanılan bir
baĢka yöntem olan ―Dikmeler arasındaki boy‖dan farklıdır.
62
   FAO, John Clark. Integrated Management of Coastal Zones-www.fao.org/DOCREP/003/T0708E/T0708E00.HTM


                                                    Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

Böyle bir yönetim alanı için bütün paydaĢlar ve ilgili resmi kurumların yer almasını sağlayacak
Ģekilde çok sektörlü bir yönetim programı geliĢtirilmelidir. Ayrıca, çevre ve doğal kaynak yönetimine
iliĢkin bu yaklaĢımın toplum tarafından da benimsenmesi sağlanmalıdır. EKAY, kaynak kullanımı ile
ilgili ihtilafları ele alacak Ģekilde politika yönlendirmesinin yapılması ve yönetim stratejileri
geliĢtirilmesine ve insanın çevre üzerindeki müdahalesinin doğurduğu etkilerin kontrolünün
sağlanmasına imkan tanımaktadır. EKAY, çevre planlaması ve yönetimi için kurumsal ve yasal
çerçeve sağlamakta ve bu konulara odaklanmaktadır. Bir yaklaĢım olarak, EKAY vasıtasıyla, ilgili
kurumlar arasında koordinasyon kurularak bu kurumların birlikte ortak bir hedefe ulaĢmak için
çalıĢmaları sağlanmaktadır. Sektör planlaması ve yönetimi konusu hala en önemli konu olup, bu
planlama ve yönetimin genel EKAY çerçevesinde gerçekleĢtirilmesi gerekmektedir – türlerin
habitatları, doğal kaynak tabanlarını muhafaza etmek ve geliĢim süreçlerini yönetmek.


AB, EKAY'ı Ģöyle tanımlamaktadır:63 “Entegre Kıyı Alanları Yönetimi (EKAY), kıyı alanlarının
sürdürülebilir yönetimini destekleyecek dinamik, çok disiplinli ve tekrarlayan bir süreçtir. EKAY, bilgi
toplama, planlama (en geniş manada), karar alma, yönetim, uygulamanın izlenmesi gibi bir tam
döngüyü içerir. EKAY, bütün paydaşların, bilgilendirilmiş katılımını ve işbirliğini kullanarak, belirli
bir kıyı alanındaki toplumsal amaçları değerlendirmeyi ve bu amaçlara ulaşmak için gereken
eylemleri gerçekleştirmeyi hedefler. EKAY, uzun vadede çevresel, ekonomik, sosyal, kültürel ve
rekreasyonel hedeflerin, doğal dinamiklerle belirlenen sınırlar içerisinde dengelenmesini gözetir.”


EKAY tanımı içindeki ‗Entegre‘ kavramı, hedeflerin ve ayrıca bu hedeflere ulaĢmak için gerek
duyulan araçların entegrasyonunun sağlanmasını ifade etmektedir. Bu, bütün ilgili politika alanları,
sektörler ve idari düzeylerin entegrasyonunun sağlanması demektir. Bundan ayrıca, hedef bölgenin
karasal ve denizel bileĢenlerinin hem zaman hem mekan olarak entegrasyonu anlaĢılmalıdır.

6.1         KIYI ALANI: KISA TANIMI
Türk kıyıları ile ilgili bilgiler Tablo 23‘te verilmektedir. Doğu Karadeniz ve Batı Akdeniz kıyı Ģeridi
oldukça dar olup, buralar ĢehirleĢme dahil olmak üzere kıyılarda uygun kullanım alanları
sunmamaktadır. Bu iki bölgede, dik kara yapısı denizin altında da devam etmekte, kıyıya dik inen kara
yapısı görece dar bir kıta sahanlığı oluĢturmaktadır. Deniz doldurulmak suretiyle yapılan, Gürcistan‘a
kadar uzanan Karadeniz Sahil Yolu, geçtiği alanın büyük bölümünde yapay bir kıyı Ģeridi
oluĢturmuĢtur. Batı Karadeniz ile Orta ve Doğu Akdeniz kıyıları ise daha az engebelidir ve buralarda
geniĢ tarım arazileri bulunmaktadır. Batı Karadeniz‘in geniĢ kıta sahanlığında trol avcılığı
yapılmaktadır. Marmara Denizi kıyıları oldukça geliĢmiĢ alanlardır ve Ġstanbul dahil olmak üzere
yüksek bir nüfus yoğunluğuna sahiptir. Batı Akdeniz‘in bitki örtüsünü endojen maki ve çam ormanları
oluĢtururken, Doğu Akdeniz‘de daha çok alüvyonlu düzlüklere ve deltalara rastlanmaktadır.


Türkiye‘nin Ege kıyıları dağlık ve oldukça girintili çıkıntılıdır. Ege kıyı Ģeridinde çok sayıda koy ve
girinti bulunmaktadır. Bölgedeki yerleĢimin tarihi çok eskilere uzanmaktadır. Bu nedenle, Ege
Bölgesi barındırdığı birçok kültürel sit alanı ile turistler için bir çekim alanı olmaktadır. Ege
kıyılarının karakteristik özelliklerinden biri de kıyı Ģeridinde, geleneksel balıkçılığın devam ettirildiği
çok sayıdaki lagün (yaklaĢık toplam alanları 20.000 ha'dır) bulunmasıdır. Bölgede kireçtaĢı kayalıkları
görülmektedir. Bunlar kolay aĢınan kayalıklardır ve nesli tehlikede olan Akdeniz Fokunun üreme
alanını oluĢturduklarından çevresel önemleri büyüktür.

6.2         ÇEVRE VE KIYI BALIKÇILIĞI
Türkiye‘de deniz balıkçılığının neredeyse tamamını kıyı balıkçılığı oluĢturmaktadır – kıyı sularının
dıĢına sadece, pelajik türleri avlayan gırgır filosu çıkmaktadır. Pelajik balıkçılığın dip habitat
üzerindeki doğrudan etkisi az iken (avlar belli nedenlerle - örneğin acil bir durumda - tekrar denize
boĢaltılmadığı sürece), trol ve dreçle yapılan kıyı balıkçılığının dip habitat üzerindeki etkisi çok

63
     Referans COM (2000) 547

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                              ġubat 2007
                                                                   Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

büyüktür; bu önemli bir sorundur ve ekosisteme dayalı kaynak yönetimi yaklaĢımında araĢtırmaların
odak noktasını oluĢturmalıdır. Örneğin, kıyıya yakın sularda trolle avcılığa izin verilmemektedir ancak
bu düzenlemenin sık sık ihlal edildiği görülmektedir - bu durum, baĢta Marmara Denizi ve Ege Denizi
olmak üzere bazı bölgelerde balıkların yetiĢme alanları üzerinde ciddi bir olumsuz etki
doğurabilecektir.

Dreçler Doğu Karadeniz‘de salyangoz avcılığında kullanılmaktadır. Doğu Karadeniz‘de trolle avcılık
yasaklanmıĢtır. Batı Karadeniz‘de dreçle salyangoz, küçük kidonya ve midye istihsali yapılmaktadır.
Midye istihsali Marmara Denizi‘nde de yapılmakta, bu denizde ayrıca yoğun olarak trolle karides
avcılığı gerçekleĢtirilmektedir. Trolle karides avcılığına Ege Denizi‘nde de rastlanmaktadır.

6.2.1      Balıkçılık Yönetimi ve KomĢu Ülkeler
Balıkçıların belirttiğine göre, Türkiye – Gürcistan deniz sınırında yetkililerin sert müdahalelere
rastlanmaktadır. Bir olayda, sınıra yakın avlanan bir gırgır teknesi o bölgeden uzaklaĢtırılmıĢ ve kaza
geçirmiĢtir. Ancak, balıkçılardan gelen bu suçlamaların ne kadar doğru olduğu bilinmemektedir.
Edinilen genel kanı Türk balıkçıları ile komĢu ülkeler arasında iyi iliĢkiler olduğu Ģeklindedir.

Burada ilginç bir noktanın belirtilmesinde yarar var: Türk gırgır tekneleri Gürcistan Ģirketleri ile
ortaklık kurmak suretiyle Gürcistan sularında yasal olarak avlanmaktadır (Gürcistan‘ın gırgır filosu
bulunmamaktadır). Avlanan balıklar Gürcistan‘da karaya çıkarılmakta, daha sonra karayoluyla Türk
pazarlarına taĢınmaktadır. Ortak stokların avcılığında (örneğin, hamsi), Gürcistan sularında avlanılsa
dahi tam av verilerinin TKB'ye sunulması gerekmektedir.

Bulgaristan ve Romanya‘nın 1 Ocak 2007 itibariyle AB üyesi olması, Türkiye‘nin baĢta Bulgaristan‘la
ortak sınır ötesi stok olmak üzere Karadeniz‘deki göçmen pelajik türlerin yönetimini nasıl
belirleyeceğini etkileyebilecektir. Bulgaristan, AB üyeliğiyle birlikte Karadeniz‘de sanayisinin
yeniden yapılandırılması, balıkçılık yönetimi ve balıkçılık araĢtırmaları için yapısal fonları
kullanmaya baĢlayacaktır. ĠZKD faaliyetleri, Ġspanya'nın Vigo Ģehrinde kurulacak olan yeni AB
Balıkçılık Kontrol Ġdaresi tarafından desteklenecektir. Bu dolaylı olarak, Karadeniz‘de daha iyi bir
balıkçılık yönetimi elde edilmesini sağlayacak fırsatlar sunabilecektir. Ancak, AB‘nin Bulgaristan ve
Romanya‘da sektörün geliĢimini desteklemesi halinde kaynaklar üzerinde daha fazla rekabet ortamı
doğabilecektir. Bu nedenle, Türkiye‘nin Karadeniz bölgesel balıkçılık yönetimi organlarındaki
varlığını sürdürmesi yararına olacaktır.

6.3     SEKTÖRLER ARASI SORUNLAR

6.3.1      Kirlilik
Türk kıyılarında karadaki faaliyetlerden kaynaklı kirlilik görülmektedir. Bu kirlilik kaynakları
arasında Ģunlar yer almaktadır: tarımda kullanılan gübre ve tarım ilaçları; arıtılmamıĢ Ģehir atık suları;
kimyevi madde üreten fabrikaların sanayi atıkları. Kısaca:


Akdeniz
Ġskenderun Körfezi‘nde evsel atıklar ve sanayi atıklarından kaynaklanan aĢırı kirlenme söz konusudur.
Kemer-Alanya kıyı Ģeridi ve Göksu Deltası (deniz kaplumbağaları ve kuĢlar için önemli bir üreme
alanıdır) ise yüksek nüfus artıĢı ve turizmdeki geliĢmenin baskısı altındadır. Bu kıyılarda ayrıca
arıtılmamıĢ atık sulara bağlı kirlenme görülmektedir.

Ege Denizi
Petrol tankerleri, Ege kıyıları için potansiyel kirlilik tehlikesi oluĢturmaktadır. Kıyılardaki turizm
tesisleri, yazlıklar ve oteller çevre için bir tehdit unsurudur. Ġzmir Körfezi‘nde organik atıklar, ağır
metaller ve deniz trafiğine bağlı aĢırı kirlenme görülmektedir; Çandarlı Körfezi tanker trafiği, rafineri


                                      Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

ve tanker dolum tesisleri ve bunların yanında Bakırçay ve Büyük Menderes nehirleriyle gelen atıklarla
kirlenmektedir; KuĢadası-Marmaris kıyı Ģeridinde nüfus hızla artmakta, turizm büyümektedir.

Marmara Denizi
Marmara Denizi, Ġstanbul Boğazı ile Karadeniz, Çanakkale Boğazı ile Akdeniz‘e bağlanan bir iç
denizdir. Boğazlar biyolojik koridorlardır. Marmara Denizi, Karadeniz ve Akdeniz arasında karĢılıklı
deniz akıntıları olmaktadır. Birçok körfez ve koyda gemi enkazı ve buna bağlı kargo veya akaryakıt
kirliliğine rastlanmaktadır. Ġzmit Körfezi‘nde evsel atıklar ve sanayi atıklarından kaynaklanan
kirlenme söz konusudur; Gemlik Körfezi ise, Gölyazı nehrinin taĢıdığı evsel atıklar ve sanayi
atıklarıyla kirlenmektedir.

Karadeniz
Karadeniz‘de 150 metrenin altındaki derinlikte kalıcı anoksik tabaka vardır. Ayrıca, Karadeniz‘de
Tuna Nehri'nden kaynaklanan aĢırı kirlenme söz konusudur. Gemilere bağlı kirlenme de
görülmektedir. Karadeniz kıyılarında büyük yerleĢim yerleri vardır ancak Ege Denizi veya Marmara
Denizi ile karĢılaĢtırıldığında Karadeniz kıyıları turizm, konut ve sanayi açısından çok fazla
geliĢmemiĢtir. Türkiye, Karadeniz Stratejik Eylem Planını (KSEP) uygulayan ülkelerden biridir.

6.3.2       Turizm, Eğlence ve Yaban Hayatını Koruma
Ege ve Akdeniz kıyılarında ve bu kıyılar boyunca koruma tedbirleri nesli tehlikede olan deniz canlıları
üzerinde yoğunlaĢmaktadır. Bunlar: fok (Monachus monachus) (popülasyon <100); su samuru (Lutra
lutra); caretta caretta kaplumbağaları; yeĢil deniz kaplumbağası (Chelonia mydas). Anadolu göçmen
kuĢların Asya, Avrupa ve Afrika arasındaki en önemli göç yollarından biridir. Türkiye‘de nesli
tehlikede olan iki kuĢ türü vardır: dalmaçya pelikanı (Pelecanus crispus); ada martısı (Larus
audouinii). Bu iki türün yanı sıra göçmen bir tür olan, yaz aylarında Anadolu‘ya uğrayan ada doğanı
(Falco eleonorae) da nesli tehlikede olan bir türdür. Sadece Türkiye sularında görülen bir endemik
deniz yosunu (Posidonia oceanica) bulunmaktadır.

Türkiye‘de eskiden beri kıyılarda çok fazla ĢehirleĢme ve sanayileĢme olmamıĢtır. Ancak, son
dönemde, hızla büyüyen turizm ve artan konut projeleriyle – yazlıklar ve emeklilik döneminde
yerleĢilen evler (bu konutlar için düzenli planlama kontrolleri yapılmamaktadır) – birlikte bu durum
değiĢmiĢtir. 1985 ile 2003 arası dönemde turizm 15 kat büyümüĢtür. Turizmdeki bu büyüme yoğun
olarak Türkiye‘nin Güneybatı kıyılarında görülmektedir. 1983 tarihli Turizm Teşvik Kanunu
çerçevesinde kıyılardaki birçok hazine arazisi 49 yıllığına özel sektöre kiralanmaktadır. Buralarda
yapılan otel ve tatil köyleri kıyılardaki ormanlık alanların kaybolmasına ve buna bağlı yüzey akıĢı
sorunlarına yol açmaktadır.

Ormanların insan faaliyetleri (kentleĢme, yol yapımı, ormanlık alanların tarım arazisine
dönüĢtürülmesi) ile tahrip edilmesi sonucunda aĢırı toprak erozyonu meydana gelmektedir. Yüzey
akıĢı, hem içsular hem deniz ortamı üzerinde etkili olmaktadır. Buna ek olarak, biyolojik veya
kimyasal kirleticilerden kaynaklanan kirlenme ve tortullaĢmanın artmasına bağlı olarak habitat
alanlarının kaybolması doğal su akıĢı üzerinde olumsuz etki yapmaktadır. Bu durum, suyun duruluğu
ve kalitesini bozabilmekte, nehirler, sulak alanlar, deltalar ve deniz kıyı alanlarında hidrolojik iĢlevleri
azaltabilmektedir. Ayrıca, kıyılardaki kum alma, taraklama ve doldurma faaliyetleri habitat alanlarının
tahrip olmasına neden olmaktadır. Deniz ve nehir habitat alanlarının erozyon ve yol yapımına bağlı
tahribine en büyük örnek olarak Karadeniz sahil yolu yapımı verilebilir. Bu yolun yapımı, mersin
balığı, deniz alabalığı ve yaldızlı pisi balığı gibi bazı türlerin stoklarını olumsuz etkilemiĢtir.

6.4      YETĠġTĠRĠCĠLĠK VE ÇEVRE SORUNLARI
Türkiye‘de deniz kültür balıkçılığı tesisleri, sektörde çok iddialı olmayan küçük yetiĢtiricilik
tesislerinden küresel pazarlarda rekabet edebilecek büyüklükteki sanayi giriĢimlerine kadar çeĢitlilik
göstermektedir. YetiĢtiricilik yeni bir sektördür ve dünyanın diğer bölgelerinde de hızla büyüyen bir

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                       ġubat 2007
                                                                            Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

kıyı faaliyetidir. YetiĢtiricilik sektörü kıyıları diğer sektörlerle ortak kullanmakta, bunun sonucunda
da, baĢta turizm sektörü olmak üzere kıyıların diğer kullanıcılarıyla kaçınılmaz olarak karĢı karĢıya
gelmektedir. YetiĢtiricilik sektörü çevricilerle de karĢı karĢıya gelmektedir. YetiĢtiriciliğin
geliĢtirilmesi karĢısındaki en önemli sorunlar kaynak ve alan kullanımı ile ilgili olsa da, bu sektöre
yönelik olarak aĢağıdaki genel eleĢtiriler de yöneltilmektedir:

    Kıyı Ģeridinin doğal estetiğinin bozulması;
    Deniz yatağına önemli miktarda dıĢkı boĢaltılması ve besleyici maddelerin su kolonuna karıĢması;
    Değerli habitatların tahrip edilmesi;
    Patojenlerin denizdeki diğer balıklara geçmesi ve egzotik/yabancı türlerin ortaya çıkması;
    Balıkçıların avlak sahalarından uzaklaĢtırılması (balık çiftliğinin kapladığı alan ve bunun yanında 200
     metrelik münhasır bölge);
    Denizdeki diğer balıkların kafeslerin çevresinde toplanması, çiftliklerden kaçan kültür balıklarının
     ortaya çıkardığı genetik etki ve
    Balık çiftliğinin bulunduğu alanlarda tekne gezintisi, balık avlama, yüzme ve yürüyüĢ yapma gibi
     faaliyetlerin ve deniz trafiğinin engellenmesi.

Türkiye‘de kıyı yönetimi,64 sorumlulukların çakıĢtığı parçalı bir yapıya sahiptir. ĠletiĢim ve
koordinasyon yetersizdir. Ġlgili politika ve düzenlemelerin entegrasyon ve uyumunun sağlanması
gerekmektedir.65 Bununla beraber, Bodrum kıyı Ģeridi için belediye tarafından bir kıyı bölgelemesi
programı geliĢtirilmiĢtir. Bu programa deniz alanı da dahil edilmiĢtir ve program, yetiĢtiricilik alanları
ve turizm, vb. gibi faaliyetler için ayrılan alanları belirtmektedir. Bu bölgelemenin neye dayanılarak
yapıldığı bilinmemektedir ve bu bir EKAY çalıĢması değildir. Planlamanın entegrasyonunu
sağlamaya dönük bir çalıĢma yapılmamıĢtır; amaç daha ziyade geçici geliĢim bölgeleri tahsis etmek
olmuĢtur.

Bazı iller (Muğla, Antalya, Mersin ve Balıkesir) için kıyı planlama çalıĢmaları yapılmıĢtır. Ġzmir‘de kıyı
planlaması ile ilgili çalıĢmalar 2000 yılında baĢlamıĢ olup halen devam etmektedir; örneğin, Salih
Adası‘nı çevreleyen alan 2000 yılında yetiĢtiricilik için ayrılmıĢ fakat 2004 yılında tekrar turizm alanı
olarak ilan edilmiĢtir. En son çıkarılan ulusal çevre mevzuatı (Çevre Kanununda değiĢiklik yapan 26
Nisan 2006 tarih ve 5491 sayılı Kanun) ile kapalı koylarda yetiĢtiricilik tesisleri kurulmasının önü
kesilmeye çalıĢılmıĢtır ancak bu kanunla getirilen tanımlarda birtakım boĢluklar olduğu
düĢünülmektedir. Bu çalıĢmalar da deniz geliĢiminin yönetiminin sağlanması çabaları olarak görülebilir
ancak yine de bir EKAY çalıĢması değildir.

Kıyı alanları yönetimi için bir an önce bütüncül bir yaklaĢımın benimsenmesi gerekmektedir. Böyle bir
yaklaĢımın benimsenmesi için de güvenilir, uzun vadeli ve Ģeffaf veriler, iĢbirliği (bütün paydaĢlar
arasında), idari yapı (bakanlıklar veya çevre, su ürünleri, denizcilik iĢleri, kültür, turizm, tarım,
ormancılık, ulaĢtırma, vb. birimleri) ve altyapıya ihtiyaç vardır. Ġyi bir kıyı alanları planlamasının
yapılması, soyutlanmıĢ eylemleri uygulamaya koyup bu eylemleri daha sonra geçici olarak
değiĢtirmekten ziyade stratejik entegre yönetim planlarının hazırlanmasını gerektirmektedir. Ġleriye
dönük bir EKAY planı ayrıca, karĢıt sektörlerin birbirinden uzaklaĢtırılması yerine bir araya
getirilmesini sağlayabilecektir. Örneğin, yetiĢtiricilik tesisleri bir turizm alanına dönüĢtürülebilecek ve
turizmin ihtiyacını karĢılayacak balık üretimi yapabilecektir. Sınırlı olan bir kaynak için rekabetten
ziyade sinerjik geliĢim potansiyeli araĢtırmalıdır.

6.5    EKAY VE AB POLĠTĠKASI
AB‘de, kıyı alanları konusunda kullanıcılar arasında ihtilaflar ve bunların yanında kurumsal,
ekonomik, kültürel ve siyasi ihtilaflar doğmakta, bu ihtilaflar doğal habitat alanlarının sürekli ve bazı
zamanlar geriye döndürülemez biçimde tahribiyle sonuçlanmaktadır. AK, kıyı alanlarındaki bu
64
   Özhan, E. 1996, Coastal zone management in Turkey, Ocean and Coastal Management 30: 153-176.
65
   Berberoglu, S. 2003, Sustainable Management for the Eastern Mediterranean Coast of Turkey; Environmental Management
Cilt 31, No. 3, s. 442-451.


                                           Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

bozulmayı önleyecek ve genel durumu iyileĢtirecek tedbirlerin tespiti ve desteklenmesi üzerinde
çalıĢmaktadır. 1996 yılından 1999 yılına kadar, Komisyon EKAY ile ilgili bir Gösterim Programı
hazırlamıĢ, bu çerçevede 35 gösterim projesi ve 6 tematik proje yürütmüĢtür. Söz konusu gösterim
programı aĢağıdakileri amaçlamıĢtır: (a) sürdürülebilir kıyı alanları yönetimi ile ilgili teknik bilgileri
sağlamak; (b) planlama, yönetim veya Avrupa kıyı alanlarının kullanımında rol alan çeĢitli aktörler
arasında geniĢ bir tartıĢma ortamı oluĢturulmasını sağlamak.
Gösterim Programından elde edilen sonuçlar,66 COM 511/95 sayılı Komisyon Bildiriminde67 ortaya
konulan hipotezi doğrulamıĢtır. Buna göre, Avrupa‘nın birçok kıyı alanında görülen sürekli bozulma
ve yanlıĢ yönetimin nedenleri arasında yetersiz veya uygun olmayan bilgi (kıyı alanlarının durumu ve
insan faaliyetlerinin etkisi ile ilgili bilgiler), yetersiz koordinasyon (farklı idari düzey ve
bölümlerdeki) ve yeterince paydaĢ katılımı ve istiĢaresinin olmamasına bağlı olarak ortaya çıkan
sorunlar gösterilebilmektedir.

Gösterim Programı sonucunda, iyi uygulama örneklerine dayalı olarak, çeĢitli ilkeler geliĢtirilmiĢtir –
bir baĢka deyiĢle, kıyı alanlarının sürdürülebilir yönetimi:

    GeniĢ bir perspektife sahip olmalı;
    Ġlgi alanına giren özel koĢulların anlaĢıldığı bir yönetim olmalı;
    Doğal süreçlerle beraber iĢlemeli;
    UzlaĢı sağlamaya dönük katılımcı planlamanın kullanıldığı bir yönetim olmalı;
    Ġlgili bütün organların desteği ve katılımını sağlamalı;
    ÇeĢitli araçları bir arada kullanmalı ve
    Bugün alınan kararların geleceği de hesaba katmasını sağlamalıdır.

2000 yılında, Gösterim Programından edinilen deneyim ve elde edilen sonuçlar temelinde, AK iki belge
yayınlamıĢtır. Bu belgeler Ģunlardır:

    Komisyon tarafından Avrupa Konseyi ve Parlamentosu‘na gönderilen bildirim: "Integrated
     Coastal Zone Management: A Strategy for Europe" (17 Eylül 2000 tarih ve COM/00/547 sayılı
     Bildirim);
    Avrupa‘da Entegre Kıyı Alanları Yönetiminin uygulanması hakkında Avrupa Parlamentosu ve
     Konseyi‘nin bir Tavsiye Kararı almasına iliĢkin bir teklif (8 Eylül 2000 tarih ve COM/00/545
     sayılı Bildirim).

2005 yılında, Avrupa Komisyonu Çevre Genel Müdürlüğü, denize kıyısı olan Üye Devletlerin AB
EKAY Tavsiye Kararı karĢısındaki tepkilerinin bir analizini yapmak amacıyla bir çalıĢma
yürütmüĢtür.68 Daha yakın bir tarihte (7 Haziran 2006) ise AK, ―Birliğin gelecekteki denizcilik
politikasına doğru" (Towards a future maritime policy for the Union) baĢlıklı bir YeĢil Kitap
yayınlamıĢtır. Söz konusu YeĢil Kitaba, kıyı alanları ve EKAY gelecek vizyonunun bir parçası olarak
dahil edilmiĢtir.

ġu anda, Türkiye‘nin bir EKAY stratejisine ihtiyacı vardır. Bu EKAY stratejisi, çeĢitli idari birimlerin
üstleneceği sorumluluklar (ve yetki ikamesi ilkesinin69 uygulanması konusunu) ve bu idari birimlerin,
66
  Gösterim Programının sonuçları aĢağıdaki Ġnternet sayfasında bulunabilir: europa.europa.eu/environment/iczm/
demopgm.htm
67
   Avrupa Komisyonu, Towards a European Integrated Coastal Zone Management (ICZM) Strategy:
General Principles and Policy Options, Lüksemburg: Avrupa Toplulukları Resmi Yayımlar Dairesi, 1999
- 32 s., ISBN 92-828-6463-4
68
   Bu araĢtırmanın sonuçları aĢağıdaki Ġnternet sayfasında bulunabilir: http://ec.europa.eu/environment/iczm/pdf/iczm_implementation_
overview.pdf
69
    Yetki ikamesi ilkesi, mümkün olduğunca halka yakın kararların alınması ve Topluluk düzeyinde gerçekleĢtirilen eylemlerin
gerekçesinin ulusal, bölgesel veya yerel düzeydeki olanaklar ıĢığında oluĢturulup oluĢturulmadığının sürekli olarak kontrolünün
yapılmasını öngörmektedir.

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                            ġubat 2007
                                                                 Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

sorumluluklarını üstlenmede ihtiyaç duyacakları bilgi tabanının ne olacağını ortaya koymak
durumundadır. Gelecekte Avrupa‘da uygulanması düĢünülen EKAY Stratejisi Avrupa‘nın kıyı
alanlarına yaptığı harcamaları artırmayacak, daha ziyade mevcut finansman kaynaklarından daha iyi
yararlanmanın yollarını gösterecektir.

6.6     EKAY VE HÜKÜMET POLĠTĠKASI
2001 yılında, DPT tarafından Dünya Bankası ile birlikte hazırlanan, ―Türkiye Ulusal Biyolojik
ÇeĢitlilik Stratejisi ve Eylem Planı‖nda doğal kaynakların korunması ve sürdürülebilir kullanımına
iliĢkin stratejiler belirlenmiĢtir. Söz konusu Planda belirlenen 6 ana stratejiden birisi Ģöyledir:
“…entegre kaynak yönetim mekanizmaları geliştirmek ve uygulamak” ve "…. Kaynak yönetim
kapasitesinin artırılması: veri ve bilgi yönetimi ile entegrasyonu sağlanmış planlama ve ekolojik
yönetim, çevre etki değerlendirmeleri...”

Karadeniz Stratejik Eylem Planı (KSEP, 1996‘da hazırlanmıĢ, 2002‘de değiĢtirilmiĢtir) çerçevesinde,
Türkiye, EKAY için herhangi bir yasal çerçeve veya kurumsal mekanizma bulunmadığı halde Ulusal
EKAY Raporlama Formatını güncellemiĢtir. Ulusal Çevre Eylem Planı ayrıca, kıyı yönetim
planlarının hazırlanmasına imkan tanıyacak uygun mevzuatın çıkarılmasını desteklemektedir ve
EKAY tanımı kullanılmamasına rağmen dolaylı olarak entegre planlamaya baĢvurulmaktadır.

6.7     KIYI KORUMA ALANLARI
Türkiye‘de koruma alanlarının yönetimi 12 sınıf/grup altında gerçekleĢtirilmekte, bununla ilgili
sorumluluk üç bakanlık arasında paylaĢılmaktadır. Koruma altındaki alanların toplam yüz ölçümü,
Türkiye toplam yüz ölçümünün %3‘üne karĢılık gelmektedir (Kabaoğlu, G ve ark.) – bakınız aĢağıda
Harita 29. AĢağıda Türkiye‘deki kıyı koruma alanları sıralanmaktadır:

 Datça Bozburun Özel Çevre Koruma Bölgesi:           147.400 ha, karada kalan 116.900 ha‘lık alan
    dahil
   Fethiye Göcek Özel Çevre Koruma Bölgesi:          61.300 ha, karada kalan 30.000 ha‘lık alan dahil
   Foça Özel Çevre Koruma Bölgesi:                   2.750 ha, karada kalan 1.550 ha‘lık alan dahil
   Gökova Özel Çevre Koruma Bölgesi:                 52.100 ha, karada kalan 24.500 ha‘lık alan dahil
   Göksu Deltası Özel Çevre Koruma Bölgesi:          23.600 ha, karada kalan 17.800 ha‘lık alan dahil
   Kekova Özel Çevre Koruma Bölgesi:                 26.000 ha, karada kalan 14.500 ha‘lık alan dahil
   Köyceğiz Dalyan Özel Çevre Koruma Bölgesi:        38.500 ha, karada kalan 28.300 ha‘lık alan dahil
   Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi:                 19.000 ha, karada kalan 14.800 ha‘lık alan dahil
   Gökçeada Deniz Parkı:                             37 ha (1.0 deniz mili kıyı uzunluğu ve denizden
                                                      200 m içeriye doğru kara alanı)

Türkiye‘de, deniz koruma alanlarını düzenleyen hiçbir yasa yoktur. Bununla beraber, bu konu 6 temel
yasal düzenleme ile ulusal ölçekte ele alınmaktadır. Deniz koruma alanlarını iki ana gruba ayırmak
mümkündür: a) deniz ve b) kıyı/kara alanı. 1380 sayılı Kanunda (Su Ürünleri Kanunu), deniz veya
kıyı koruma alanı statüsü yer almamakta veya buna bir tanım getirilmemektedir. Ancak, Su Ürünleri
Kanunu gereğince, deniz kaplumbağaları ve deniz memelileri dahil olmak üzere ticari ve ekolojik
değeri bulunan deniz canlılarını koruma altına almak için gerekli mevzuatı hazırlama sorumluluğu
TKB‘ye verilmektedir. TKB, konuyla ilgili çıkarılan yönetmelikleri de birinci derecede uygulamakla
sorumludur; bununla birlikte, gerekirse, bu sorumluluğun yerine getirilmesi amacıyla diğer resmi
kurumlar da göreve çağrılabilmektedir. Bu kurumlar arasında Ģunlar yer almaktadır: sahil güvenlik,
emniyet, korucular ve bunları yokluğunda köy azaları.


Harita 29: Koruma Alanları ve Milli Parklar




                                    Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu



                                       Karadeniz




                                                                             Özel Çevre Koruma Bölgesi
                                                                             Milli Park
               Gelibolu Yarımadası Milli Parkı                               Tabiat Parkı
                                                                             Doğa Koruma Alanı

               Ayvalık Adaları Tabiat Parkı

               Foça Özel Çevre Koruma Bölgesi
                                                         TÜRKĠYE

                    Dilek Yarımadası - Menderes Deltası Milli Parkı
                Gökova Özel Çevre
                Koruma Bölgesi     Marmaris Milli Parkı
                               Dalyan Özel Çevre Koruma Bölgesi     Yumurtalık Doğa Koruma Alanı
                                  Fethiye - Göcek Özel   Belek Özel Çevre Koruma Bölgesi
                                  Çevre Koruma Bölgesi
 Datça - Bozburun Özel                                  Göksu Özel Çevre Koruma Bölgesi
 Çevre Koruma Bölgesi
                                                    Beydağları Milli Parkı
                 Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi
                                 Kekova Özel Çevre Koruma Bölgesi

                               Ak d e n i z

     Kaynak: Kıraç ve SavaĢ, 200270




70
  Kıraç, C. O. ve Y SavaĢ, 2002, Endgame - the fight for marine protected areas in Turkey, The Monachus Guardian Cilt 5/No. 1,
2002, http://www.monachus-guardian.org/mguard09/09covsto.htm

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                        ġubat 2007
                                                                             Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



6.8      EKAY SÜRECĠ: ĠġBĠRLĠĞĠ VE KATILIM
EKAY ilkelerinin uygulanmasını sağlayacak ulusal stratejilerin geliĢtirilebilmesi için bir EKAY
projesinin nasıl iĢlediğinin bilinmesi gerekir. OECD tarafından önerilen bir plana göre (bakınız ġekil
30), doğru kıyı alanları yönetimi, yönetilecek kıyı alanlarının çok iyi bilinmesini gerektiren sürekli ve
döngüsel bir planlama sürecidir. Bu planlama sürecinde özellikle aĢağıdakilere ihtiyaç vardır:

     Yönetilecek olan fiziksel ve sosyo-ekonomik çevrenin bilinmesi;
     Kullanıcıların taĢıdıkları kaygılar;
     Bilinen sorunların olası çözümleri ve
     Etkin bir izleme ve değerlendirme mekanizması.




ġekil 30: EKAY Planlama Süreci
                                   Proje
                                   teklifleri

                      Aktörlerin katılımının
                      sağlanması
                                                     Aktörlerin
                                                     belirlenmesi
                       Projelerin
                       değerlendirilmesi            Çevrenin
                                                    teĢhisi
                               Ġzleme




6.8.1       Uluslararası SözleĢmeler
Türkiye‘nin, kıyı alanlarının korunmasına verdiği önem, onaylanan çevre ve koruma hakkındaki
uluslararası sözleĢmelerden (Türkiye Çevre Atlası‘ndan - 2004 - alınmıĢtır) anlaĢılabilmektedir. Buna
göre, Türkiye‘nin çevre ve korumaya önem veren bir ülke olduğu görülmektedir.71 Onaylanan
sözleĢmeler arasında Ģunlar yer almaktadır:

     1950 tarihli KuĢların Korunması Hakkında SözleĢme; onay tarihi: 1966
     1975 tarihli Barselona SözleĢmesi; onay tarihi: 1976
     1975 tarihli Dünya Mirası SözleĢmesi; onay tarihi: 1983
     1976 tarihli Bern SözleĢmesi; onay tarihi: 1984
     1973 tarihli MARPOL SözleĢmesi; onay tarihi: 1990
     1989 tarihli Basel SözleĢmesi; onay tarihi: 1994
     1971 tarihli RAMSAR SözleĢmesi; onay tarihi: 1994
     1992 tarihli Karadeniz‘in Kirlenmeye KarĢı Korunması SözleĢmesi; onay tarihi: 1994
     1992 tarihli Biyolojik ÇeĢitlilik SözleĢmesi (CBD); onay tarihi: 1996
     1973 tarihli Nesli Tehlikede Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine
      ĠliĢkin SözleĢme (CITES); onay tarihi: 1996



71
   Gökhan K, H. Güçlüsoy ve K, Can Bizsel, 2005, Marine Protected Areas in Turkey: History, current state and future
prospects. Uluslararası çalıĢtay notları, Deniz ve Kıyı Koruma Alanları, Fas 23-25 Mart 2002 Eds Chouikhi, A. ve M.
Menioui.


                                                Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

6.8.2         Balıkçıların Karar Alma Sürecine Katılımının Sağlanması
Su ürünlerinin merkezi karar alma organları aracılığıyla düzenlenmesi yönündeki çabalar (Türkiye‘de
olduğu gibi) çok fazla baĢarıya ulaĢmamıĢtır. Görece az sayıda teknenin faaliyet gösterdiği ve çıkar
gruplarının seslerini duyurabilecekleri temsil ve istiĢare mekanizmalarının devrede olduğu modern,
sanayileĢmiĢ balıkçılık alanlarında bile bu çabaların çok fazla baĢarılı olamadığı görülmektedir.72


 Türk balıkçılık kesimi, geliĢtirme faaliyetleri veya izleme ve uygulama yönetim düzenlemelerinde
daha aktif bir rol oynamalıdır.73 Ayrıca, yönetim tedbirleri hakkındaki kararların daha alt kademedeki
idari birimlerce de alınması sağlanmalıdır. Bu alt idari birimlerde yerli halkın yönetimle ilgili
öncelikleri karar alma sürecine daha fazla yansıyabilmektedir.

Sorumluluğun, özellikle yerel kaynak yönetiminin tehlikede olduğu hallerde en alt kademedeki
(yetkili) idari birime devredilmesi ilkesi,74 yerel düzeydeki karar alıcıların beceri ve yeteneklerini
geliĢtirmeyi amaçlayan uyumlu çabalarla desteklenmedikçe baĢarı getirmeyebilmektedir.

Buna ek olarak, söz konusu karar alıcıların (kurumlar) ne dereceye kadar uzlaĢabileceği ve özel
çıkarları ne ölçüde temsil edebilecekleri bilinmelidir. Sık sık, yerel kurumlar belirli sosyal veya
ekonomik grupların temsilcilerinin baskısı altında kalmaktadır. Söz konusu gruplar, balıkçılık
yönetiminden en fazla etkilenecek olanların önceliklerini bilmeyebilmekte veya temsil
edemeyebilmektedirler.

6.9       BALIKÇILIK YÖNETĠM PLANLARI VE EKAY PLANLAMASI
2005-2009 dönemi için belirlediği stratejik hedeflerde Avrupa Birliği Ģunları ilan etmiĢtir: “…çevresel
açıdan sürdürülebilir bir şekilde, başarılı bir denizcilik ekonomisi geliştirmeyi amaçlayan, ilgili bütün
alanları kapsayan bir denizcilik politikasına özel ihtiyaç vardır.. Bu şekildeki bir denizcilik politikası
deniz bilimi araştırmaları, teknoloji ve yenilikçilikte ulaşılacak mükemmeliyetle desteklenmelidir.”75

Çevre Etki Değerlendirmesi (ÇED), EKAY ile birlikte kullanıldığında özellikle etkin olabilecek bir
araçtır. ÇED, iyi bir EKAY için arka planı sağlayabilecek, ilgili bütün faktörleri dikkate alan
stratejilerin geliĢtirilmesine imkan tanıyabilecek ve bu stratejilerin doğuracağı tahmini etkiyi (olumlu
ve olumsuz) gösterebilecektir. ÇED, BYP‘lerin geliĢtirilmesi ve izlenmesinde de
uygulanabilmektedir (bakınız Bölüm 5.6). Ayrıca, deniz kaynaklarının tek baĢına yönetilemeyeceği
anlaĢılmaktadır. KomĢu devletlerle iĢbirliği bir zorunluluktur. 2006 yılında yayınlanan AB‘nin
Gelecekteki Denizcilik Politikası ile ilgili YeĢil Kitapta, denizcilik politikasının entegre bir politika
olması gerektiği, bir baĢka deyiĢle bu politikanın balıkçılık yönetiminin dıĢındaki 'etkilenen' ve
'etkileyen' faktörleri göz önüne alması gerektiği açıkça ifade edilmektedir. Bu yüzden, EKAY ve
balıkçılık yönetim planlaması beraber düĢünülmelidir.
Türkiye‘de, EKAY mevzuatı eksiktir (daha önce Bölüm 6.5‘te tartıĢıldığı üzere). Türkiye‘de büyük
oranda geçici bir kıyı alanları yönetimi uygulanmaktadır ve bu yönetim genelde, tespit edilmiĢ bir
ihtiyaç, bir siyasi gündem ve/veya belli bir proje için kaynakların kullanılabilirliğine göre
gerçekleĢtirilmektedir. Türkiye‘de projeler için Çevre Etki Değerlendirmesi yapılması gereği vardır
ancak bunun her zaman dikkate alınmadığı görülmektedir; örneğin, SÇE, denize - Doğu Karadeniz ve
Ege Denizi - yakın yerlerde yapılmakta olan yeni katı atık depolama sahalarıyla karĢılaĢmıĢtır. Böyle
bir uygulama AB için kabul edilebilir değildir. Bununla beraber, memnuniyet verici uygulamalar da
vardır: halk ve belediyeler çevreye duyarlı projeleri – örneğin, limanların yeniden kurulması –
desteklemektedir.


72
   Townsley, P. Aquatic resources and sustainable rural livelihoods, 1998, Ġngiltere Uluslararası GeliĢme Bakanlığı
73
   FAC tarafından son dönemde sunulan Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği DanıĢma Komitesi kurulması teklifi de bu süreçte
yardımcı olacaktır.
74
   Kaynakların yönetiminin Devlet ve paydaĢlar arasında paylaĢıldığı bir birlikte yönetim sisteminin benimsenmesini de içerebilir
75
   Gelecekteki Denizcilik Politikası ile ilgili AB YeĢil Kitabı COM (2006) 275 sayılı nihai bildirim Cilt II - Ek

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                             ġubat 2007
                                                                  Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

Türkiye‘de, daha geleneksel olan türe dayalı BYP (bakınız Bölüm 5.5) yerine yeni, yenilikçi,
ekosisteme dayalı Avrupa BYP modelinin benimsenmesi önerilir. Bunun için teklif edilen bölgeler
genelde homojenlik (bitki ve hayvan yaĢamının bütünü, ekonomi, oĢinografi, topografi, vb.) esasına
göre seçilmektedir ve aynı bölgelerde EKAY da uygulanabilecektir. ġu anda hazırlanmakta olan ön
BYP‘ler uygun olduğu hallerde ve nesli tehlikede olan türler, özel bilimsel öneme sahip bölgeler,
tarihi sit alanları ve benzeri yerlerin korunması amacıyla bölgeleme yapılabilecek durumlarda EKAY
konularına da yer verecektir. Bu bölgeler, BYP‘de tanınmalıdır. Bir kara faaliyeti su ürünleri üzerinde
olumsuz bir etki doğuruyorsa, bu sorunu gidermek için kara yönetim tedbirlerine girdi sağlayacak
karĢılıklı bir düzenleme olmalıdır.

EKAY ile ilgili sorunlar bölgeden bölgeye değiĢmektedir. Örneğin, Marmara Denizi‘nde bu, kirlilik
sorunları olurken, Ege Denizi‘nde yetiĢtiricilik sektörü ile turizm sektörü arasındaki uyuĢmazlık sorunu
olmaktadır. Akdeniz ve Doğu Karadeniz görece az geliĢmiĢ bölgelerdir. Batı Karadeniz‘de balıkçılar
ile deniz kültür balıkçılığı sektörü arasında uyuĢmazlıklar görülmektedir. Balıkçılık yönetim
planlamasının sorunları bütünüyle gidermeye yeterli olmayabileceği bilinmektedir; ancak, Ģu anda, bir
EKAY planlama sürecinin geliĢtirilmesi ve desteklenmesine yardımcı olabilecek ve yasa koyucuları
Türk kıyı Ģeridi boyunca ekolojik ve sürdürülebilir geliĢimi sağlayacak bir yönetim mekanizmasını
destekleyecek uygun yasal düzenlemeleri yapma konusunda cesaretlendirebilecek ön BYP'lerin
hazırlanması için bir fırsat vardır.




                                     Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu



7.0       ĠÇSU KAYNAKLARI YÖNETĠMĠ

Türkiye, birçok Avrupa ülkesiyle karĢılaĢtırıldığında zengin içsu kaynaklarına sahiptir ve içsu
ekosistemlerinin tamamında su ürünleri avcılığı yapılmaktadır. 2005 yılında, içsu ürünleri üretimi
46.115 mt civarında gerçekleĢmiĢtir. Bu, toplam yıllık su ürünleri üretiminin %9‘una karĢılık
gelmektedir. Son beĢ yıllık su ürünleri üretim verilerine göre içsu ürünleri üretimi toplam üretimin %7
ile %9.2‘si arasında gerçekleĢmiĢtir (TÜĠK, 2005). Ġçsu üretiminin büyük çoğunluğu üç türden (inci
kefali, sazan ve gümüĢ balıkları) sağlanmaktadır (2005 yılında toplam içsu üretiminin %61‘ini bu üç
tür karĢılamıĢtır). Ġnci kefalinin (Alburnus tarichii) ana av alanı, bir sodalı su havzası olan Van
Gölü'dür (Doğu Anadolu Bölgesi). Sazan (Cyprinus carpio) ve gümüĢ balıkları (Atherina boyeri) ise
birçok içsu kaynağında görülmektedir (TKB, 2006).

Türk içsu balık faunası, 26 familyaya ait 236 tür ve alt türden oluĢmaktadır.76 Bu türlerden 116‘sı
Cyprinidae familyasına aittir (toplam balık faunasının %49‘u). Balık faunası için getirilen koruma
önlemlerine gelince, 102 tür IUCN Kırmızı Listesinde yer alırken, 29 tür Berne Listesinde (Ek III), 6
tür ise hem Borne (göçmen türler) hem CITES (Ek II) listesinde (nesli tehlikede olan türler) yer
almaktadır.

Türkiye‘de içsu balık popülasyonunun dinamikleri veya biyokütlesinin durumu veya kapsamı tam
anlamıyla incelenmemiĢtir. Çıldır Gölü (1993) ve Keban Baraj Gölü‘nde (1999) stok değerlendirmesi
çalıĢmaları yürütülmüĢtür. Bu çalıĢma bir kenara bırakılırsa, içsuların biyokütlesi rant değerine göre
tahmini (enterpolasyon) olarak belirlenmektedir. Bu alanda baĢka çalıĢmaların da desteklenmesi
gerekmektedir.

7.1       ÇEVRENĠN TEMEL ÖZELLĠKLERĠ
Türkiye‘nin içsu kaynakları, su kalitesi, besin zinciri, yükseklik, iklim, ekosistem çeĢitliliği ve tür
çeĢitliliği bakımından değiĢiklik göstermektedir. Sonraki sayfada yer alan Tablo 31 bu konudaki bir
envanteri vermekte, Harita 32‘de de 26 içsu havzası gösterilmektedir. Türkiye‘de 200‘ün üzerinde
doğal göl vardır. Bu göllerden 48‘i, 500 ha'dan fazla bir yüzölçümüne sahiptir. Türkiye‘nin en büyük
gölü, Van Gölü‘dür (390.000 ha). Van Gölü‘nün derinliği 150 metreyi aĢmaktadır ve suları soda
açısından zengindir. 150.000 ha yüz ölçümü olan Tuz Gölü, yüksek oranda tuz içerdiğinden balıkçılık
için bir önem arz etmemektedir. Tuz Gölü‘nde tek bir tür yaĢamaktadır: Artemia salina (tuzlu su
karidesi). Burdur Gölü (20.000 ha) ve Acıgöl (15.300 ha), suyu tuzlu olan diğer iki göldür. Bu göller
ayrıca nitriyum sülfat içermektedir. Burdur Gölü‘nde endemik bir tür, Aphanius burduricus
yaĢamaktadır. BeyĢehir Gölü, Eğirdir Gölü, AkĢehir Gölü, Ġznik Gölü, Manyas Gölü, Uluabat Gölü,
Eber Gölü ve Çıldır Gölü su ürünleri avcılığı için oldukça elveriĢli alanları oluĢturmaktadır (TÇV, 1993
ve TÜĠK, 2004).

Sayıları gittikçe artan baraj gölleri (sulama ve elektrik üretim amaçlı) Ģu anda 342.377 ha‘lık yüzey
suyu sağlamakta, bu da avcılık ve yetiĢtiricilik için fırsatlar sunmaktadır. Keban, Karakaya, Atatürk ve
Hirfanlı Baraj Gölleri Türkiye‘nin en büyük baraj gölleridir ve bu göllerin tamamında su ürünleri
avcılığı yapılabilmektedir. GAP projesi çerçevesinde Dicle ve Fırat nehirleri üzerinde 22 baraj ve 19
hidroelektrik santrali yapılacaktır. Bu proje tamamlandığında yaklaĢık 200.000 ha‘lık yeni su gövdesi
oluĢacaktır (GAP-TAGEM, 2004).77
Kıyılardaki lagünlerin (tatlı su) toplam yüz ölçümünün 40.000 ha‘dan fazla olduğu varsayılmaktadır
(TKB, 2006).

Sakarya (824 km), Kızılırmak (1.355 km), YeĢilırmak (519 km) ve Çoruh (442 km), Karadeniz‘e

76
  Kuru M, 2004, Türkiye içsu balıklarının son sistematik durumu, GÜ, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24, 3, 1-21.
77
  BaĢbakanlık GAP Bölge Kalkınma Ġdaresi BaĢkanlığı, Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı TAGEM (GAP-TAGEM), 2004, Gap
Bölgesi su ürünleri üretim ve tüketimini artırma etüt projesi yönetici özeti, BaĢbakanlık GAP Bölge Kalkınma Ġdaresi BaĢkanlığı,
Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı, TAGEM, Ankara, 55.

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                          ġubat 2007
                                                                                               Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

dökülen nehirlerdir. Susurluk Nehri (321 km) Marmara Denizi, Büyük Menderes (584 km) ve Gediz
(401 km) Nehirleri ise Ege Denizi‘ne dökülmektedir. Göksu (308 km), Seyhan (560 km) ve Ceyhan
(509 km) Nehirleri Akdeniz‘e dökülürken, Fırat (1.263 km) ve Dicle (523 km) Nehirleri Türkiye‘den
çıktıktan sonra Basra Körfezi‘ne dökülmektedir (TÜĠK, 2004).

Bu nehirlerin tamamı, yüksek biyolojik coğrafi çeĢitliliğe sahip olan balık yaĢama alanlarının
bulunduğu nehirlerdir.

Tablo 31: Ġçsu Balıkçılığı Envanteri
                                                                                 Yüz         ölçümü
                            Kaynaklar                     Sayı                                            Uzunluk (km)
                                                                                 (ha)
                     Doğal Göller                      200                                910.000
                     Baraj Gölleri                     555                                345.000
                     Göletler                          664                                 28.000
                     Akarsular                         33                                 200.000         178.000
                       Kaynak: DSĠ, 2007, www.dsi.gov.tr/english/                       ve     TKB      2004
                       www.tarimsurasi.tarim.gov.tr/orta.htm78

Harita 32: Ġçsu Havzaları (EĠEĠ, 2005)




78
   Bu iki kaynak baraj gölleri ile küçük ve büyük göller, göletler ve benzeri su gövdelerinin sayısı ve gruplanmasında farklı veriler ortaya
koymaktadır; bu tabloda, bu iki kaynağın her birinden alınan en güvenilir veriler sunulmaktadır.


                                                       Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

01. Meriç Havzası                    10. Burdur Gölü Kapalı Havzası         19. Hatay Havzası
02. Marmara Havzası                  11. Afyon Kapalı Havzası               20. Ceyhan Havzası
03. Susurluk Havzası                 12. Sakarya Havzası                    21. Fırat Havzası
04. Ege Havzası                      13. Batı Karadeniz Havzası             22. Doğu Karadeniz Havzası
05. Gediz Havzası                    14. YeĢilırmak Havzası                 23. Çoruh Havzası
06. Küçükmenderes Havzası            15. Kızılırmak Havzası                 24. Aras Havzası
07. Büyükmenderes Havzası            16. Orta Anadolu Kapalı Havzası        25. Van Gölü Kapalı Havzası
08. Batı Akdeniz Havzası             17. Doğu Akdeniz Havzası               26. Dicle Havzası
09. Orta Akdeniz Havzası             18. Seyhan Havzası

Türkiye‘nin önemli içsu avlanma alanları sonraki sayfada Tablo 33‘te verilmektedir. Bazı büyük göl ve
baraj gölleri (Ġznik Gölü, Eğirdir Gölü, Van Gölü, Atatürk Barajı Gölü gibi) su ürünleri avcılığı için en
büyük potansiyeli sunmaktadır. Ancak, son dönemde ortaya çıkan aĢırı gübrelenme ve su kirliliği,
baĢta Eğirdir Gölü, Keban Baraj Gölü, Eber Gölü ve AkĢehir Gölü olmak üzere içsu balıkçılığında su
yönetimi için sorun oluĢturmaktadır.

Tablo 33: Ġçsu Balıkçılık Alanları ve Ana Balık Türleri
                                        Balıkçı/      Yüz
                           Üretim
  Alan ve Havza No.                     Kooperatif    ölçümü       Ekonomik değer taşıyan balık türleri
                           (MT)
                                        Sayısı        (ha)
Güney Marmara
Ġznik, 02                  3.000        145/4         29.800       Cyprinus carpio, Tinea tinea, Atherina boyeri,
                                                                   kerevit
Sapanca, 03                -            -             4.700        Cyprinus carpio, Esox lucius, kerevit
Uluabat, 03                196.5        200/1         13.400       Cyprinus carpio, Esox lucius, kerevit
Manyas, 03                 124.3        -             16.600       Cyprinus carpio, Esox lucius, kerevit
Göller Yöresi
AkĢehir, 09, 16            600          240/1         35.300       Cyprinus carpio, Esox lucius, kerevit
Eber, 09, 16               -            -             12.600       Cyprinus carpio, Sander lucioperca, kerevit
Eğirdir, 09, 16            1.263.3      892/5         46.800       Cyprinus carpio, Tinea tinea, Sander lucioperca,
                                                                   kerevit
BeyĢehir, 09, 16           1.635        1248/2        65.600       Cyprinus carpio, Sander lucioperca, Leuciscus
                                                                   lepidus, kerevit
Doğu Anadolu
Çıldır Gölü, 23            70           30/2          11.500       Cyprinus carpio, Capoeta capoeta, Leuciscus
                                                                   cephalus
Keban Baraj Gölü, 21       410          239/8         67.500       Cyprinus carpio, Leuciscus cephalus, Capoeta spp,
                                                                   Barbus spp,
Van Gölü, 25               14.000       -             390.000      Alburnus tarichi
GAP Bölgesi
Karakaya Baraj Gölü,       363          124/5         26.800       Cyprinus carpio, Carasobarbatus luteus, Leuciscus
21                                                                 cephalus, Capoeta spp, Barbus spp
Atatürk Barajı Gölü, 21    733          -             81.700       Cyprinus carpio, Carasobarbatus luteus, Leuciscus
                                                                   cephalus, Capoeta spp, Barbus spp,
Lagünler
Bafa                       22           28/-          6.500        Cyprinus carpio, Anguilla anguilla
Köyceğiz                   211          58/1          5.500        Cyprinus carpio, Anguilla anguilla, Leuciscus
                                                                   cephalus Capoeta sp
Silifke                    36           147/1         14.500       Cyprinus carpio, Anguilla anguilla
Akyatan                    250          30/-          5.000        Cyprinus carpio, Anguilla anguilla
      Kaynak: TÇV, 1993; GAP-TAGEM, 2004; TÜĠK, 2004; TKB, 2006

7.2       KARAYA ÇIKIġ VERĠLERĠ
Tablo 34‘te, son yıllardaki içsu ürünleri üretim değeri veriler itibariyle gösterilmektedir.


Tablo 34: Miktar ve Değer Ġtibariyle Ġçsu Ürünleri Üretimi: 2000-2005 (MT/YTL)

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                             ġubat 2007
                                                                  Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

                             Yıl         Miktar (mt)       Değer (YTL)
                                2000 42.824                34.453.050
                                2001 43.323                43.305.200
                                2002 43.938                64.691.950
                                2003 44.698                81.713.050
                                2004 45.585                98.447.700
                                2005 46.115                112.965.800
                                 Kaynak: TÜĠK, 2006

Ġçsu ürünleri esas olarak yerel pazarlarda (ve lokantalarda) satılmakta ve üretim yerine yakın
bölgelerde tüketilmektedir. Bununla beraber, AB pazarlarına artan alabalık ihracatı söz
konusudur. Büyük pazarlara satılan balıklar karayoluyla taĢınmaktadır. TaĢıma koĢulları
genelde iyidir (buz ve plastik kutular ve benzeri araçlar kullanılmaktadır), hatta bazı zamanlar
balıklar canlı halde taĢınmaktadır. Tablo 35, çeĢitli türler için 2005 yılı toplam üretim
miktarını ve gösterge fiyatlarını vermektedir.



Table 35: Ġçsu Ürünleri Üretim Miktarı ve Değeri (2005)
                                        Üretim           Ortalama       Fiyat Değer       (Milyon
       Balık türü (Türkçe adı)
                                        Miktarı (mt)     (YTL/kg)             YTL)
      Kolyoz                           87                3.00                 0.26
      Alabalık                         376               5.00                 1.88
      Çipura                           234               2.50                 0.59
      GümüĢ balığı                     5.248             1.50                 7.87
      Ġnci kefali                      14.103            2.00                 28.21
      Kadife                           1.792             1.25                 2.24
      Yayın balığı (Catfish)           480               2.00                 0.96
      Kaya balığı                      105               2.20                 0.23
      Kefal                            830               2.75                 2.28
      Kızılkanat                       281               2.15                 0.60
      Kurbağa                          803               4.00                 3.21
      Sudak balığı                     1.768             5.00                 8.84
      Salyangoz                        1.873             1.75                 3.28
      Sazan                            13.718            2.75                 37.72
      Siraz                            971               1.50                 1.46
      Yayın balığı (wels)              804               5.00                 4.02
      Yılan balığı                     176               7.00                 1.23
      Turna balığı                     249               5.00                 1.25
      Gökçe (sazan familyasından
                                       41                1.40                  0.0574
      endemik tür)
      Kerevit                          809               5.00                  4.05
      Diğer                            1.367             2.00                  2.73
                Kaynak: TÜĠK, 2006

7.3     KULLANICI GRUPLARI ĠLE ĠLGĠLĠ BĠLGĠLER
Türkiye‘de içsularda en önemli balıkçı grubunu ticari balıkçılık yapan balıkçılar oluĢturmaktadır. Bu
balıkçıların tamamı ruhsat tezkeresi almak zorundadır. Türkiye‘deki içsu kaynaklarının tamamının
mülkiyeti Hazineye aittir. Düzenlenen balıkçı ruhsat tezkerelerinin %7.8‘i (7.734) içsularda faaliyet
gösteren balıkçılara aittir. Bu balıkçıların tamamı bir kooperatif veya içsu balıkçı derneğine üyedir –
bakınız Tablo 36. Kooperatif sistemi avlanma haklarına öncelik vermek ve balık ağları, balıkçı
tekneleri, tekne motorları ve diğer av donanımının ithalatı ve satıĢını kolaylaĢtırmak amacıyla
desteklenmektedir. En çok ruhsatlı balıkçı, göl ve baraj göllerine yakın olan Konya (1.317 balıkçı/


                                     Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

içsularda faaliyet gösteren toplam balıkçı sayısının (%17'si), Isparta (1.272/%16), Bursa (603), Manisa
(414), Samsun (621) ve Van (420) gibi illerde bulunmaktadır. Özellikle Konya ve Isparta illeri Göller
Yöresi‘ne yakın illerdir. Bununla beraber, kırsal ekonomide balıkçılık sürdürülebilir birçok geçim
kaynağından sadece birini oluĢturduğundan tam gün (hatta yarım gün) balıkçılık yapan balıkçıları
tespit etmek zor olmaktadır. Ġçsularda avlanan kayıtlı tekne sayısı 3.422'dir (denizlerde avlanan tekne
sayısı ise 18.396'dır - bakınız Bölüm 5.4.1). Bu teknelerin çoğu eski ve kötü durumdadır. Tekne yapım
malzemesi olarak ağaç, fiber cam veya sac kullanılmıĢtır. Bir içsu balıkçı teknesinin boyu genelde 5-7
metredir. Bu tekneler üstü açık tekneler olup, 10-20 BG gücünde dizel motorları vardır. Motorları
içeridedir. Genelde ortalama tayfa sayısı 1-2 kiĢiden oluĢmaktadır.

Balıkçılık için kiralanan içsuların toplam alanı 769.298 ha‘dır (TKB, 2006). Balıkçı baĢına ortalama
100 ha civarında bir alan düĢmektedir. Kayıtlı (kiralanmıĢ) içsulardan yıllık ortalama 60 kg/ha
(769.298 ha/46.115 mt) üretim sağlanmaktadır. Ancak, yapılan diğer araĢtırmalara göre belli su
gövdelerinden sağlanan üretim 20 kg‘nin (yıllık kg/ha) altındadır. Bu nedenle, SÇE, toplam üretime
kayıt altına alınmayan alan/su gövdelerinden gelen üretimin dahil edildiği ve/veya bazı göllerde aĢırı
avlanma söz konusu iken, düĢük üretim veren bazı göllerden sağlanan üretimin düĢük olduğunu
düĢünmektedir; bu konu ile ilgili ayrıca araĢtırma yapılması önerilir.



Tablo 36: Ġller Ġtibariyle Balıkçı Ruhsat Tezkeresi ve Ruhsatlı Tekne Sayısı
(Tablodaki rakamların sadece ruhsatlı balıkçı veya tekne sayısı 100‘ün üzerinde olan illere aittir)

                                                   Balıkçı   Ruhsat
               İl                                                    Balıkçı Teknesi
                                                   Tezkeresi
               Adana                               285              112
               Adıyaman                            188              34
               Balıkesir                           196              71
               Bitlis                              151              38
               Burdur                              269              130
               Bursa                               603              225
               Denizli                             267              101
               Diyarbakır                          206
               Elazığ                              333              134
               Isparta                             1.272            738
               Konya                               1.317            962
               Malatya                             150              84
               Manisa                              414              202
               K.MaraĢ                             150
               Samsun                              621              243
               Van                                 420              117
               Toplam (bütün iller)                7.734            3.422
                    Kaynak: TÜĠK, 2005

Ġçsu balıkçılığında en yaygın kullanılan av donanımı uzatma ağlarıdır (ve en yaygın avlanma Ģekli
uzatma ağlarıyla avlanmadır) (uzatma ağları hem derin sularda hem yüzey sularında kullanılmaktadır).
Bununla beraber, yılan balığı ve kerevit avı için kapan kullanıldığı da görülmektedir. Spor balıkçılığı
yapan balıkçı sayısı ile ticari bir amacı olmaksızın eğlence amaçlı olta balıkçılığı yapan balıkçıların
sayısı bilinmemektedir; bu nedenle, spor amaçlı balıkçılık turizmi için geliĢme potansiyeli
bulunduğundan bu konuda ayrıca bir araĢtırma yürütülmesi önerilir. Ticari amaçlı balıkçılık ile
eğlence amaçlı balıkçılık, avlanma izni, av limitleri ve donanım kullanımı bakımından birbirinden
ayrılmaktadır. Ticari balıkçılık için bir ruhsat almak zorunlu iken, eğlence amaçlı balıkçılık için ruhsat
alınması gerekli değildir. Eğlence amaçlı balıkçılık için sadece bir tanıtıcı belge düzenlenmesi yeterli

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                            ġubat 2007
                                                                                 Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

olmaktadır. Bu belge, istek üzerine TKB tarafından düzenlenmektedir. Bu yüzden, eğlence amaçlı
balıkçılıktan sağlanan toplam av miktarını tahmin ve kontrol etmek zor olmaktadır. Ġçsu balıkçılığının
kontrolüne iliĢkin önceki ĠZKD uygulamaları arasında sezon, alan ve boy kısıtlamaları yer almıĢtır. Bu
kısıtlamalar TKB tarafından yıllık sirkülerlerle getirilmektedir. SÇE, içsu balıkçılık faaliyetleri
üzerindeki denetim ve izlemenin yetersiz olduğunu düĢünmektedir; bu konu TKB tarafından ele
alınmalıdır.

7.4         DOĞAL SU GÖVDELERĠNDE YAPILAN TĠCARĠ BALIKÇILIK
Ġçsu ürünleri üretimi aĢağı yukarı sabit kalmaktadır ve son yıllarda deniz ürünleri üretimine göre daha
az dalgalanma göstermiĢtir. Üretim esas olarak göl ve baraj göllerinden sağlanmakta olup, yıllar
itibariyle üretim miktarları sonraki sayfada verilmektedir (Tablo 37). Ġçsu balıkçılığında en fazla
üretim Van Gölü‘nden sağlanmaktadır (2005 yılında 13.000 mt). Ġçsularda sadece iki balıkçı limanı
vardır. Ġkisi de Eğirdir Gölü‘ndedir.

19 adet içsu ürünleri iĢleme tesisi bulunmaktadır (DPT, 2006). Devlete ait 9 balık çiftliğinde
balıklandırma amaçlı aynalı sazan, yabani sazan ve ot sazanı, gökkuĢağı alabalığı (Oncorhyncus
mykiss) ve yayın balığı üretimi yapılmaktadır. Son yıllarda 173 baraj gölü, 284 gölet ve 250 derede,
özellikle sazan türleriyle balıklandırma yapılmıĢtır.79

Ġçsulardaki 11 tür ticari değere sahiptir. Bunlardan sekizini balık türleri oluĢturmaktadır: Ġnci kefali
(toplam içsu üretiminin %30‘unu karĢılamaktadır); sazan (%30); gümüĢ balığı (%11); kadife (%4);
sudak balığı (%4); kolyoz [European chub (2 %]; siraz (%2); yayın balığı (%2). Ġçsu balıkçılığının
sorunları olarak yanlıĢ yönetim ve kirliliğe bağlı olumsuz etki görülmektedir (yalnız bu sorunların
doğurduğu etkinin ne derecede olduğu saptanamamaktadır); bu sorunların en fazla kerevit
kaynaklarını etkilediği bilinmektedir.

     Tablo 37: Ġçsu Ürünleri Üretimi 1994-2005 (MT)
          Tür              1994   1999   2000     2001                        2002     2003      2004      2005
     Kaya balığı         230    118     107      116                         85       73        79        105
     Çipura              253    259     200      151                         198      221       213       234
     Yayın        balığı 859    516     576      520                         495      507       487       480
     (Catfish)
     Kolyoz              215    176     104      91                          73       82        93        87
     Sazan               15.900 17.396 14.137 12.265                         12.965   13.820    13.451    13.718
     Kerevit             524    1.372   1681     1634                        1.894    2183      2317      809
     Yılan balığı        329    200     176      122                         147      158       165       176
     Kolyoz              1.312  752     698      710                         659      738       820       830
     (European chub)
     Kurbağa             851    118     77       873                         898      792       803       803
     Akkefal             -      9       11       37                          39       43        37        41
     Turna balığı        406    276     224      192                         217      231       253       249
     Sudak balığı        2.952  1.906   1.633    1.644                       1.850    1.751     1.852     1.768
     Kızılkanat          640    449     323      257                         240      247       267       281
     GümüĢ balığı        899    1.455   1.583    1.685                       1.733    1.826     2.107     5.248
     Salyangoz           784    1.585   1.592    1.601                       1.937    1.850     1.879     1.873
     Siraz               570    1.489   1.124    1.009                       918      1.013     1.027     971
     Ġnci kefali         12.387 20.000 15.654 15.848                         14.930   14.215    14.259    14.103
     Kadife              -      -       690      778                         800      785       1875      1.792
     Alabalık            554    263     277      364                         352      393       352       376
     Yayın        balığı 857    958     1019     813                         987      912       897       804

79
     Ġnnal D, 2004, Türkiye'de balıklandırma, seminer notları (BasılmamıĢ)


                                               Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

     (wels)
     Diğer                 2.316       893         938         2.613        2.521       2.852    2.352    1.367
     TOPLAM                42.838      50.190      42.824      43.323       43.938      44.698   45.585   46.115
         Kaynak: DPT, 2006; TÜĠK, 2004, TÜĠK, 2005



8.0         YETĠġTĠRĠCĠLĠK

8.1         GĠRĠġ
             ―... dünyada yetiştiricilikle üretilen yüzgeçli balık, kabuklu ve yumuşakça
                        miktarı 2010 yılında toplam 35 -40 milyon tona ulaşacaktır.”
Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliğinin Durumu Hakkında Rapor, Sofya, FAO 1998

Bu projeksiyonların yapıldığı tarihin üzerinden daha birkaç yıl geçmiĢ olmasına rağmen, yetiĢtiricilik
üretimi 45 milyon tona ulaĢmıĢ olup, dünya balık arzının %40‘ını karĢılamaktadır. Avcılıkla üretim
bir durgunluk dönemine girdiğinden, yetiĢtiricilikle üretim su ürünleri üretimine yeni bir çehre
kazandırmaktadır.

Türkiye olağanüstü yetiĢtiricilik kaynaklarına sahiptir. ÇeĢitli üretim teknikleri kullanılarak tatlı su,
hafif tuzlu su veya tuzlu sularda çok çeĢitli su canlılarının yetiĢtiriciliği yapılmaktadır. YetiĢtiricilik
sektörü Türkiye‘de yeni yeni geliĢen bir sektördür. Ġlk kez 1970‘lerde gökkuĢağı alabalığı
yetiĢtiriciliği ile baĢlamıĢ, o tarihten 1985 yılına gelinceye kadar deniz yetiĢtiriciliği bakımından yeni
pek bir Ģey olmamıĢtır. 1985 yılına gelindiğinde, Ege Denizi‘nde çipura ve levrek yetiĢtiriciliği
devreye girmiĢtir. Günümüzde ise, hem içsu hem deniz yetiĢtiriciliği su ürünleri üretiminde önemli bir
rol oynamaktadır. 2000 yılında, toplam su ürünleri üretiminin miktar itibariyle %14‘ü, değer itibariyle
de %28‘i yetiĢtiricilikten sağlanmıĢtır. Sınırlı sayıda türün yetiĢtiriciliği yapılabilmektedir (özellik üç
tür: gökkuĢağı alabalığı; levrek; çipura). YetiĢtiriciliğin karakteristik özelliklerini ayrıca sistem çeĢitliliği
(kanallar ve ahĢap kafesler), küçük çiftlikler, üretime dönük yaklaĢım ve deniz balıkçılığında ihracata
bağımlı (AB) Pazar oluĢturmaktadır. Sektördeki esas geliĢme 1990‘larda olmuĢtur. O yıllarda, levrek
ve çipura üretimi hızla artmıĢ, gökkuĢağı alabalığı yetiĢtiriciliği geliĢmiĢ, Karadeniz‘de Atlantik
salmonu ve levrek yetiĢtiriciliği, Akdeniz kıyılarında kuruma karidesi, Kuzey Ege ve Marmara
Denizi‘nde midye ve son zamanlarda Karadeniz'de alabalık yetiĢtiriciliği geliĢme göstermiĢtir.
YetiĢtiricilik sanayisi hızla geliĢerek Türkiye‘yi Avrupa‘da en büyük üçüncü yüzgeçli balık üreticisi
(kabuklular dıĢında) ve en büyük ikinci levrek ve çipura (Yunanistan‘dan sonra) ve gökkuĢağı alabalığı
(Norveç‘ten sonra) üreticisi konumuna getirmiĢtir.

YetiĢtiricilik birçok ülkede kıyılarda ve kırsal alanlarda önemli bir ekonomik faaliyettir. YetiĢtiricilik
çeĢitli fırsatlar sunmaktadır. Bunlar: yoksulluğun azaltılması; istihdam olanakları oluĢturulması;
toplumun geliĢmesine yardımcı olma; doğal su kaynaklarının aĢırı kullanımının azaltılması; gıda
güvenliğinin artırılması. Örneğin, Türkiye‘de yetiĢtiricilik sektöründe yaklaĢık 25.000 kiĢinin çalıĢtığı
tahmin edilmektedir (bu tahmin SÇE tarafından yapılmaktadır) (lojistik hizmetler dahildir).80 Dünya
genelinde su ürünlerine yönelik artan talepten dolayı, yetiĢtiricilik en önemli ve en hızlı büyüyen
sektörlerden - sadece su ürünleri sektöründe değil aynı zamanda gıda üretimi sektöründe - biri
olmaktadır.

Türkiye nüfusu yıllık %1.5 oranında büyümektedir ve ekonomik geliĢmeye ve AB üyeliği çabalarına
paralel olarak kiĢi baĢına düĢen gelir artmaktadır. ġu anda, kiĢi baĢına balık tüketimi birçok Avrupa
ülkesinin oldukça gerisindedir ancak kaydedilen bütün bu geliĢmelerin yurtiçi balık tüketimini de
artırması beklenmektedir. Aslında, bunun hali hazırda gerçekleĢtiğini gösteren göstergeler vardır.
Öbür yandan, yetiĢtiriciliği yapılmayan balıkların stokları aĢırı avlanma, kötüleĢen çevre ve kirliliğin
baskısı altında bulunmaktadır. Bu yüzden, Türkiye‘nin aĢağıda sıralanan nedenlerden dolayı
yetiĢtiricilik sektörünü geliĢtirmesi gerekmektedir:

80
     TKB verilerine göre sektördeki doğrudan istihdam edilen kiĢi sayısı sadece 5.939‘dur

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                              ġubat 2007
                                                                                   Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

      KiĢi baĢına balık tüketimi ve ihracata dönük talebin artırılmasını desteklemek;
      Doğal kaynakların rasyonel biçimde kullanılması ve eğlence amaçlı ve akvaryum balıkçılığının
       geliĢtirilmesini sağlamak;81
      Balıklandırma ve yetiĢtirme yapılmasını sağlamak ve
      Ġç piyasanın dengeye oturmasını sağlamak.


8.2         YETĠġTĠRĠCĠLĠK YÖNETĠMĠ
1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (1971), yetiĢtiricilik ilgili faaliyetleri düzenleyen temel kanundur. Bu
kanun ayrıca, YetiĢtiricilikten sorumlu Yetkili Makamın TKB olduğunu belirtmektedir. YetiĢtiriciliğin
geliĢtirilmesi ve yönetimi sorumluluğu ise TKB TÜGEM‘e verilmektedir. TÜGEM bünyesinde bir
YetiĢtiricilik Dairesi, bu dairenin de 3 bölümü bulunmaktadır: deniz yetiĢtiriciliği; içsu yetiĢtiriciliği;
yetiĢtiricilik ekonomisi ve pazarlama. YetiĢtiricilik Dairesi aĢağıdaki ana sorumlulukları
üstlenmektedir:

•      YetiĢtiriciliğin geliĢtirilmesine yönelik politikaların geliĢtirilmesi ve desteklenmesi
•      YetiĢtiricilik yapılacak yerlerin tespit edilmesi
•      YetiĢtiricilik yapılacak yerlerin kira iĢlemlerinin idaresi
•      Ruhsat düzenleme iĢlemlerinin idaresi ve balık çiftlikleri ruhsatlarının düzenlenmesi
•      Projelerin hazırlanması ve uygulanması
•      Balık çiftliklerinin kontrolü ve izlenmesi
•      Teknik ve mali destek sağlanması

81 Tarım Ġl Müdürlüğü (TKB Tarım Ġl Müdürlükleri) bünyesinde kurulu olan Proje ve Ġstatistik
Bölümleri ve bunların yanında dört Su Ürünleri AraĢtırma Enstitüsü, YetiĢtiricilik Dairesine
faaliyetlerinde yardımcı olmaktadır.

8.2.1           Su Ürünleri Kanunu ve YetiĢtiricilik Yönetmeliği
Su Ürünleri Kanununun 13. Maddesi, ticari amaçlarla su canlılarının yetiĢtiriciliğini yapacak Ģahıslara,
kuracakları balık çiftliğinin yeri, özellikleri ve yönetimi ile ilgili bilgilerinin yanı sıra proje ve
planlarını TKB‘ye sunmak suretiyle bakanlığa baĢvuru yapma yükümlülüğü getirmektedir. Halk
sağlığı, ulusal ekonomi, seyrü sefer veya bilim ve teknoloji açısından herhangi bir olumsuz etki
bulunmuyorsa TKB balık çiftliklerinin kurulmasına izin vermektedir. 1380 sayılı Su Ürünleri
Kanununun 4. Maddesinin son paragrafı hükümleri ayrıca, denizde ve içsularda kurulacak üretim
birimlerine de uygulanmaktadır. Su Ürünleri Kanununun 13. Maddesine göre, yetiĢtiricilik usul ve
ilkeleri 2004 yılında çıkarılan YetiĢtiricilik Yönetmeliği ile belirlenmektedir. YetiĢtiricilik
Yönetmeliği, aĢağıdaki konularla ilgili kuralları ortaya koymaktadır:

      Ġçsular ve denizlerde kurulacak balık çiftlikleri için yer seçimi
      Balık çiftlikleri ruhsatları ile ilgili baĢvuru ve değerlendirme iĢlemleri
      Projelerin onaylanması ve ruhsatların düzenlenmesi
      Üretim kapasitesi, tür, vb.nin artırılması, iptal etme (balık çiftliklerinin kapatılması), yer
       değiĢikliği ve satıĢlar
      YetiĢtiricilikle ilgili diğer faaliyetler (orkinos besiciliği, organik yetiĢtiricilik, entegre üretim
       sistemleri)
      Damızlık balık, yumurta ve yavru balık ithali
      Zorunlu teknik personel istihdamı
      Balık sağlığı yönetimi
      Çevresel etkiler ve koruma
      YetiĢtiricilik faaliyetlerinin izlenmesi ve kontrolü


81
     Eğlence amaçlı balıkçılığın (içsu) geliĢtirilmesi konusunda araĢtırma yapılması konusu kısaca Bölüm 7.2‘de ele alınmaktadır


                                                Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

Su ürünleri yetiĢtiricilerinin tamamı TÜGEM YetiĢtiricilik Dairesinden bir yetiĢtiricilik ruhsatı almak
zorundadırlar. YetiĢtiricilik ruhsatı ile ilgili baĢvuru, düzenleme ve ruhsat iptali bilgileri 2004 tarihli
YetiĢtiricilik Yönetmeliğinde verilmektedir. GiriĢimciler veya baĢvuru sahipleri baĢvurularını ya
merkezdeki birimlere (Ankara‘daki TÜGEM YetiĢtiricilik Dairesi) ya da TKB Tarım Ġl
Müdürlüklerine, gerekli bütün belgelerle birlikte yapacaklardır. Tür, kapasite ve üretim tekniği açıkça
belirtilmiĢ yazılı bir baĢvuru ve yetiĢtiricilik yapılacak alanın haritası (1/25.000 ölçekli) sunulacak
belgeler arasındadır. Alabalık, sazan, levrek ve çipura yetiĢtirme çiftlikleri ile bu türlere ait, yıllık
yavru üretim kapasitesi 2 milyona kadar çıkan kuluçkahaneler için yapılacak baĢvurular Tarım Ġl
Müdürlüklerine yapılabilirken, diğer türlerin (bir baĢka deyiĢle kalkan, mersin balığı, yılan balığı,
algler, yumuĢakçalar ve kabuklular) yetiĢtiriciliği ile yıllık kapasitesi 2 milyonun üzerinde olan
alabalık, sazan, levrek/çipura kuluçkahaneleri için yapılacak baĢvurular doğrudan Ankara‘daki
YetiĢtiricilik Dairesine yapılmak zorundadır.


BaĢvurular yapıldıktan sonra, merkez ve taĢra teĢkilatından gelen uzmanlardan oluĢan bir ekip
yetiĢtiricilik yapılacak yeri ziyaret etmekte ve bir ön ekspertiz raporu hazırlamaktadır. Ön ekspertiz
raporu olumlu olursa, 8 ay geçerli olacak geçici bir ruhsat düzenlenmekte, bu süre 4 ay daha
uzatılabilmektedir. Ön ruhsat baĢvurusu için verilmesi gereken belgeler arasında bir baĢvuru mektubu,
yetiĢtiricilik yapılacak yerin haritası (1/25:000 ölçekli), ön ekspertiz raporu ve bir su kalite raporu
bulunmaktadır.

Ön ruhsat baĢvurusunu yapan giriĢimci daha sonra tam proje dokümantasyonunu hazırlayabilmektedir.
Bu dokümantasyon, balık çiftliği veya kuluçkahane projesi ile bir fizibilite raporu ve bir ÇED
raporunu içermektedir. Projenin niteliğine bağlı olarak ilgili diğer kurumlardan da (örneğin, Çevre ve
Orman Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Denizcilik ĠĢleri MüsteĢarlığı, UlaĢtırma Bakanlığı, DSĠ, Kültür
ve Turizm Bakanlığı) onay alınması gerekmektedir. Proje onaylanırsa ruhsat (Su Ürünleri
YetiĢtiricilik Belgesi) düzenlenmekte ve ruhsatla birlikte bir Üretici Sertifikası verilmektedir; bu
belgelerin düzenlenmesi genellikle yaklaĢık 1 yıl sürmektedir. Deniz kafes yetiĢtiriciliği yapılacak
yerler en fazla 15 yıllığına kiralanmakta ve kira sözleĢmesi hükümet tarafından bu süre dolmadan önce
feshedilebilmektedir.

YetiĢtiricilik Yönetmeliğine (2004) göre, bütün kuluçkahaneler teknik personel çalıĢtırmak zorundadır
(üniversitelerin ilgili bölümlerinden mezun olan kiĢiler arasından seçilecektir) ve bu kiĢilerden birinin
Teknik Müdür olarak tayin edilmesi gerekmektedir. Balık çiftliklerinde asgari zorunlu çalıĢma süresi
çiftliklerin üretim kapasitesine bağlı olmaktadır:

Tablo 38: Kuluçkahane Teknik Personel Gereksinimleri
                               Kapasite (mt/yıl)         Teknik personel
                               50-249                    1
                               250-499                   2
                               500-749                   3
                               750-999                   4
                               > 1000 mt                 5
                                   Kaynak: SÇE, 2006

Yürürlükteki ÇED Yönetmeliğine (2003 yılında çıkarılmıĢtır) göre, yıllık kapasitesi 30 mt‘nin altında
olan balık çiftlikleri için ÇED zorunluluğu bulunmamaktadır. Öte yandan, kapasiteleri 30 ile 1.000 mt
arasında olan balık çiftlikleri için ÇED zorunluluğu getirilebilmekte, buna her ilde bulunan ÇED
komisyonları karar vermektedir. Kapasitesi yıllık 1.000 mt‘nin üstünde olan balık çiftlikleri bir ÇED
raporu sunmak zorundadır.

Yedi adet yetiĢtiricilik derneği (ikisi deniz, beĢi içsu yetiĢtiriciliği için) bulunmaktadır ve bu
derneklerin tamamı Ġzmir‘de bulunan su ürünleri avcılığı ve yetiĢtiriciliği federasyonuna bağlıdır.
YetiĢtiricilik dernekleri Ġzmir, Muğla (3 dernek vardır), Trabzon, Rize ve Denizli illerinde kuruludur.

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                  ġubat 2007
                                                                       Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

8.3     ÜRETĠM ORTAMI – TEKNĠKLER VE TÜRLER
2005 yılında, deniz yetiĢtiriciliği (hafif tuzlu sular dahil) üretimi toplam 69.673 mt (toplam
yetiĢtiricilik üretiminin %59‘u), içsu yetiĢtiriciliği üretimi ise 48.604 t (%41) olarak gerçekleĢmiĢtir.

Ġçsu yetiĢtiriciliği ya karada kurulu olan, nehirlerden su çekmek suretiyle çalıĢan (en büyük üretim
birimidir) tesislerde ya da göl ve hidroelektrik veya sulama amaçlı baraj göllerine yerleĢtirilen
kafeslerde yapılmaktadır. Buna mukabil, deniz yetiĢtiriciliği, kafes yetiĢtiriciliği Ģeklinde
yapılmaktadır. Karada kurulu deniz balık çiftliği (dalyan) sayısı 60 iken, kafes yetiĢtiriciliği yapan
çiftlik sayısı 229‘dur. Türkiye‘de deniz yetiĢtiriciliği esas olarak Ege‘de yapılmaktadır (deniz balık
çiftliklerinin %92‘si bu bölgededir). Ege‘nin tercih edilmesinin nedeni bu bölgenin coğrafi ve
hidrografik koĢullarının yetiĢtirilen türlere uygun olmasıdır. Akdeniz ve Karadeniz kıyılarının her
birinde sadece 12 balık çiftliği kuruludur. Ege‘de kıyılarında kurulu deniz balık çiftliklerinin %63‘ü
Muğla, %23‘ü Ġzmir ve %5‘i Aydın illerindedir. Bu nedenle, kafes yetiĢtiriciliği için uygun yer sorunu
Ege Denizi‘nde yetiĢtiricilik sektörünün daha fazla geliĢmesinin önündeki en önemli engel olarak
durmaktadır. Öte yandan, Karadeniz‘de alabalık için yaz sıcaklıklarının yüksek, levrek için kıĢ
sıcaklıklarının düĢük olması ve genel olarak korunaklı alan bulunmaması yetiĢtiriciliğin bu denizde
geliĢtirilmesi karĢısındaki önemli engellerdir.

Türkiye‘de üç ana üretim tekniği kullanılmaktadır: beton kanal; yüzer kafes; havuz. Kanallar
çoğunlukla alabalık üretiminde kullanılırken, yüzer kafesler levrek, çipura, alabalık ve orkinos
üretiminde, havuzlar ise esas olarak sazan ve levrek üretiminde kullanılmaktadır. Ayrıca, alabalık
üretimi için beton yuvarlak havuzlar kullanılmaktadır. Kuluçkahanelerde ve yavru üretiminde en çok
fiber cam tanklar tercih edilmektedir. Tek bir balık çiftliğinde, kapalı devir daimli yetiĢtiricilik tekniği
kullanılmaktadır. Midyeler, yüzer sallara asılı iplerde yetiĢtirilmektedir.

Kafesler çoğunlukla, Yüksek Yoğunluklu Polietilen (HDPE) malzemeden yapılan daire Ģeklinde
kafesler olmakta, kafes çapları () 12 ile 66 metre arasında değiĢmektedir. Levrek/çipura
çiftliklerinde 16-30 metre çapında kafesler kullanılırken, alabalık çiftliklerinde çapı 20 metreden
küçük kafesler, orkinos çiftliklerinde ise çapı 50 metreden büyük kafesler kullanılmaktadır. Küçük
ahĢap kafesler sadece içsulardaki alabalık çiftliklerinde kullanılmaktadır. ġu anda, içsularda kurulu 121
civarında kafes yetiĢtiricilik tesisi vardır. Bu tesislerin yıllık toplam üretim kapasitesi 13.000 mt'dir.
Son zamanlarda, büyük Ģirketler standart açık deniz levrek/çipura üretim sistemleri kurmaya
baĢlamıĢtır. Bu sistemler çapı 30 m 18 kafesten oluĢmakta, otomatik besleme sistemleri bulunmakta
ve yıllık 2.000 mt üretim kapasitesi ile çalıĢmaktadır.

Türk yetiĢtiricilik sektöründe sınırlı sayıda türün üretimi yapılmaktadır. ġu anda ticari yetiĢtiriciliği yapılan
türler aĢağıda sıralanmaktadır: GökkuĢağı alabalığı (Oncorhynchus mykiss); Levrek (Dicentrarchus
labrax); Çipura (Sparus aurata); Sazan (Cyprinus carpio); Orkinos (Thunnus thynnus); Midye
(Mytilus galloprovinciialis).

Akdeniz‘deki belli baĢlı yeni veya alternatif türlerin de deneysel veya pilot yetiĢtiriciliği
yapılmaktadır. Bu türler arasında Ģunlar yer almaktadır: sinagrit (Dentex dentex); fangri (Pagrus
pagrus); mercan (Pagellus erythrinus); sivriburun karagöz (Puntazzo puntazzo); lahoz (Epinephelus
aeneus); minekop (Umbrina cirrosa); mırmır (Lithognathus mormmyrus); sarıağız (Argyyrosomus
regius); sarıkuyruk (Seriola dumerili); iĢkine {Sciena umbra); sargoz (Diplodus sargus); karagöz
(Diplodus vulgaris). Bu türlerden sadece sinagrit ve sivriburun karagöz yetiĢtirilmekte ve piyasaya
sunulmaktadır; diğer türlerin üretimi hala deney aĢamasındadır. Fangrinin yetiĢtiricilik yoluyla üretimi
için yoğun çaba harcanmıĢ ancak anormal derecede pigmentasyon meydana gelmesi bu türün üretimi
önünde engel olmuĢ ve üretimi durmuĢtur. ġu anda, dört kuluçkahanede larva ve yavru balık üretimi
yapılmaya çalıĢılmaktadır. Dört balık çiftliği de levrek ve çipuraya ek olarak bu yeni türlerin
yetiĢtiriciliği için ruhsat almıĢtır.

Ayrıca, Karadeniz‘de yeni türlerin ticari üretiminin geliĢtirilmesi amacıyla çalıĢmalar yapılmaktadır. Bu



                                         Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

denizde üretimi hedeflenen türler Ģunlardır: kalkan (Psetta maxima); mersin balığı türleri (Acipenser
spp); deniz alabalığı (Salmo trutta). Kalkan balığı üretimi için kuluçkahane kurma çalıĢmalarından
önemli bir ilerleme kaydedilmiĢtir ancak bu türün yetiĢtirilmesine geçmek için ciddi bir yatırıma
ihtiyaç vardır. 2006 yılında FAO‘ya bir Teknik ĠĢbirliği Projesi sunulmuĢtur. Bu projeyle, mersin
balığı koruma ve balıklandırma çalıĢmalarının yapılması ve mersin balığının ticari yetiĢtiriciliğinin
geliĢtirilmesi amaçlanmaktadır. Ġçsu yetiĢtiriciliği sektöründe, gökkuĢağı alabalığına alternatif olarak
diğer bazı alabalık (salmonid) türlerinin (büyük benekli alabalık ve dere alabalığı gibi) yetiĢtiriciliği
yapılmaktadır.

8.4     MEVCUT ÜRETĠM VE EĞĠLĠMLER

1990‘lardan 2000 yılına kadar gökkuĢağı alabalığı, levrek ve çipura yetiĢtiriciliği hızlı Ģekilde
büyümüĢ ancak 2000 yılından itibaren iki yıl içerisinde, Türkiye‘nin içine girdiği ciddi ekonomik kriz
nedeniyle düĢüĢ eğilimi göstermiĢtir. YetiĢtiricilikle üretim 2003 yılında tekrar büyümeye baĢlamıĢtır.
Bu büyümenin gerisinde, ekonominin toparlanmaya baĢlaması, Türkiye'nin AB üyeliği konusunda
ilerleme kaydedilmesi ve devletin sektöre mali yardımda bulunması gibi nedenler etkili olmuĢtur.
YetiĢtiricilikle üretim son üç yıl boyunca %25 civarında büyümüĢtür. Mevcut üretim miktarı 120.000
mt‘ye yaklaĢmıĢ, 360.7 milyon Avro toptan satıĢ değeri elde edilmiĢtir. Ekonomik kriz sonrasında
gökkuĢağı alabalığı üretimi yıllık %13‘lük bir büyüme gösterirken, levrek ve çipura üretiminde yıllık
%36 civarında artıĢ sağlanmıĢtır. YetiĢtiricilikle üretimin toplam su ürünleri üretimine katkısı 1986'da
%0.5 iken bu oran 1996‘da %6‘ya, 2005 yılında ise miktar itibariyle %22 (bakınız Tablo 40) ve değer
itibariyle %44‘e yükselmiĢtir.
ġekil 39: YetiĢtiricilikle Üretimde Kaydedilen GeliĢmeler – Ana Türler (mt)

                           Alabalık
                           Levrek
                           Çipura
                           Toplam




Tablo 40: Türkiye’de YetiĢtiricilikle Üretim: 1994-2005 (mt)

                                                                              Yetiştiricilikle
                                       Toplam              Toplam          Su Üretimin Toplam Su
Yıl        İçsu          Deniz
                                       Yetiştiricilik      Ürünleri Üretimi Ürünleri Üretimindeki
                                                                              Payı (%)
1986       3.041         35            3.075                         582.920 0.5
1988       3.965         105           4.070                         676.004 0.6
1990       4.649         1.133         5.782                         385.114 1.5
1992       6.677         2.425         9.102                         454.346 2.0
1994       7.265         8.733         15.998                        601.104 2.66


Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                 ġubat 2007
                                                                      Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

1995       13.113        8.494           21.607                         649.200     3.33
1996       17.960        15.241          33.201                         549.646     6.04
1997       27.300        18.150          45.450                         500.260     9.09
1998       33.290        23.410          56.700                         543.900     10.42
1999       37.770        25.230          63.000                         636.824     9.89
2000       43.385        35.646          79.031                         582.376     13.57
2001       37.514        29.730          67.244                         594.977     11.30
2002       34.297        26.868          61.165                         627.847     9.74
2003       40.217        39.726          79.943                         587.715     13.60
2004       44.115        49.895          94.010                         644.492     14.59
2005*      48.604        69.673          118.277                        544.773     21.71
        Kaynak: TÜĠK (*TKB, geçici veriler)


YetiĢtiriciliği yapılan türler (ve türlerin üretiminden elde edilen ürünler) Tablo 41 ve ġekil 42‘de
gösterilmektedir. En fazla yetiĢtiriciliği yapılan üç türün olduğu görülmektedir. Bu üç türün tamamı
yoğun Ģekilde yetiĢtiriciliği yapılan etçil türler olup, esas olarak lüks gıda ürünü olarak
tüketilmektedirler. Sazan (cyprinid) gibi tatlı su türlerinin kapsamlı ve/veya çoklu kültür yetiĢtiriciliği
ve bunun yanında yumuĢakçalar, kabuklular ve su bitkisi kültür yetiĢtiriciliği oldukça sınırlı düzeyde
yapılmaktadır. Çipura, 2-5 gram ağırlıktan pazarlama büyüklüğüne (300-400 g) 11-12 ayda ulaĢırken,
bu süre levrek için 18-26 ay olmaktadır. Yem Değerlendirme Oranı (FCR), çipura için 1.7, levrek için
2.2'dir. Bazı üreticilerden alınan bilgilere göre üretim maliyeti, 0.28 Avro'luk sınıflandırma
(değerlendirme) ve paketleme maliyeti ile birlikte 3.3-3.8 Avro/kg civarındadır (ayrıca bakınız Tablo
64). Ġzmir balık halinde bütün halde canlı balığın pazarlama büyüklüğü (300-400 g) fiyatları çipura
için 3.5-4.1 Avro/kg, levrek için 3.7-3.9 Avro/kg aralığındadır. Levrek ve çipura çoğunlukla canlı ve
bütün halde satılmakta, pazarlama büyüklükleri 200-300, 300-400 veya 500-1000 g olmaktadır. Bazı
Ģirketler pazarlama büyüklüğü 500 gramın üzerindeki levrek ve çipuraları fileto haline getirmek
amacıyla almaktadır.

Alabalık yetiĢtiriciliği büyük oranda beton kanallar ve yuvarlak havuzlarda yapılmaktadır. Geleneksel
kanallarda yetiĢtirilen gökkuĢağı alabalığının 200-250 g pazarlama büyüklüğüne ulaĢması 12 ila 24 ay
sürerken, bu süre, kafeslerde - özellikle Karadeniz'de deniz kafeslerinde – 2-3 aya inmektedir.
Kafeslerde büyük alabalıklar da yetiĢtirilebilmektedir. Karadeniz Bölgesi‘nde, gökkuĢağı alabalığı
karada kurulu çiftliklerde veya içsulardaki kafeslerde yaz aylarında yetiĢtirilmekte, Kasım ayında
deniz kafeslerine aktarılmaktadır. Bu Ģekilde balıklar Mayıs sonuna kadar büyümeye devam etmekte
ve yaz baĢlamadan hasat edilmektedir. Ġç piyasada satılan alabalık çoğunlukla canlı ve bütün halde
pazarlama büyüklüğünde satıĢa sunulurken, Karadeniz‘deki deniz kafeslerinde üretilen gökkuĢağı
alabalığı 0.7-3.0 kg pazarlama büyüklüğünde "Karadeniz Salmonu‖ olarak satılmaktadır; bu yüzden,
kafeslerde alabalık yetiĢtiriciliği Karadeniz Bölgesi‘nde yetiĢtiriciliğin geliĢtirilmesi için bir fırsat
sunmaktadır.
Tablo 41: Ticari Öneme Sahip Türlerin YetiĢtiriciliği: 2000-2005(mt)
                                 2000           2001      2002         2003          2004        2005
  Alabalık (içsu)              42.572         36.827   33.707        39.674       43.432      48.033
  Sazan (içsu)                 813            687      590           543          683         571
  Alabalık (deniz)             1.961          1.240    846           1.194        1.650       1.249
  Çipura                       15.460         12.939   11.681        16.735       20.435      27.634
  Levrek                       17.877         15.546   14.339        20.982       26.297      37.290
  Midye                        321            5        2             815          1513        1.500
  Diğer/Karides                27             -        -             -            -           2.000
           Toplam              79.031         67.244   61.165        79.943       94.010      118. 277
        Kaynak: TÜĠK, 2006

ġekil 42: Türler Ġtibariyle YetiĢtiricilikle Üretim (2005)



                                         Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

                                                         Diğer
                                                      2.000 t (%2)
                                         Midye                          Sazan
                                      1.500 t (%1)                   571 t (%0,5)

                                   Çipura
                               27.634 t (%23)

                                                                                       Alabalık
                                                                                    49.282 t (%42)




                                      Levrek
                                  37.290 t (%32)


Kaynak: TKB, 2006

ġu anda, yetiĢtiricilik sektöründe 1.556 balık çiftliği faaliyet göstermektedir. Bunlardan 1.260‘ı içsular,
296‘sı denizlerde kuruludur (bakınız Tablo 43 ve 44).82 Üçte ikisinden fazlası gökkuĢağı alabalığı
üreten küçük çiftliklerdir. Levrek ve çipura çiftliklerinin oranı %17‘dir (sayı itibariyle). Türk
yetiĢtiricilik sektörünün baĢlıca özelliklerinden birisi, yetiĢtiriciliğin yıllık 10 mt‘nin altında
kapasiteyle üretim yapan çok sayıda küçük ölçekli balık çiftliklerinde yapılıyor olmasıdır – çoğu balık
çiftliği küçük ölçekli aile iĢletmesi ve mal sahibi tarafından iĢletilen orta ölçekli iĢletme Ģeklindedir.
Aslında, Türkiye‘deki yetiĢtiricilik iĢletme modeli birden çok gelir kaynağının söz konusu olduğu
küçük aile çiftliklerinden (örneğin, içsulardaki balık çiftlikleri) sınırlı sorumlu ortaklık veya anonim
Ģirkete (yabancı mülkiyet de içerebilmektedir) kadar değiĢen Ģekillerde uygulanabilmektedir. Deniz
balık çiftliklerinin yıllık üretim kapasitesi 50-3.500 mt/yıl arasında değiĢirken, içsularda kurulu balık
çiftliklerinin kapasitesi genelde daha düĢük, 3-1.000 mt/yıl arasında olmaktadır.

Tablo 43: Türler ve Alt Sektörler Ġtibariyle Balık Çiftliği Sayısı
                   Tür                                      Balık      çiftliği Toplam           kapasite
                                                            sayısı              (mt/yıl)
                   İçsu
                   Alabalık                                 1.192                    39.954
                   Sazan                                    62                       1.569
                   Akvaryum                                 6                        10 milyon
                   Kuluçkahane (yoğun                       120                      160 milyon
                   olarak alabalık)
                   Deniz
                   Levrek ve çipura                         276                     75.138
                   Alabalık                                 5                       1.750
                   Alabalık + Levrek                        7                       1.190
                   Orkinos                                  6                       6.300
                   Midye                                    2                       1.590
                   Kuluçkahane (Levrek, çipura ve           14                      200-250 milyon
                   Akdeniz‘deki diğer türler)
                     Kaynak: TÜGEM Su Ürünleri Dairesi, 2006


Tablo 44: Üretim Kapasiteleri Ġtibariyle Balık Çiftliği Sayısı
     Üretim                                           Alt sektörlerin       Toplam                    Alt sektörlerin
                           Balık çiftliği sayısı
     kapasitesi                                       payı (%)              kapasite                  payı (%)

82
     Bu rakamlara kuluçkahaneler dahil edilmemiĢtir

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                             ġubat 2007
                                                                  Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

   (mt)                                                          (mt/yıl)
İçsu
<10                 675                  56.91                 3.298                 10.10
11-20               190                  16.02                 3.161                 9.69
21-40               207                  17.45                 5.836                 17.87
41-80               52                   4.38                  2.922                 8.96
81-100              19                   1.60                  1.865                 5.71
101-150             14                   1.18                  1.884                 5.77
151-200             5                    0.42                  950,0                 2.91
201-500             11                   0.92                  3.533                 10.83
501-1000            13                   1.09                  9.194                 28.16
Deniz
<50                 124                  40.92                 3.230                 4.05
51-100              61                   20.13                 5.173                 6.48
101-250             53                   17.49                 9.307                 11.67
251-500             19                   6.27                  8.050                 10.09
501-1000            33                   10.89                 29.321                36.75
>1000               13                   4.29                  24.700                30.96
        Kaynak: TKB, 2006

TÜGEM Su Ürünleri Dairesinden alınan bilgilere göre, Ģu anda yeni balık çiftliği kurulması veya
mevcut balık çiftlerinin kapasitesinin artırılması amacıyla yapılan 300‘den fazla baĢvuru
bulunmaktadır. Ġçsularda yetiĢtiricilikle üretim kapasitesi 2003-2004 döneminde %2‘nin altında bir
oranda artıĢ gösterirken, 2005 yılında (balık çiftliği sayısı) %12, üretim kapasitesi ise %28 artmıĢtır.
Deniz yetiĢtiriciliği daha hızlı bir geliĢme göstermiĢ, 2005 yılında balık çiftliği sayısı ve toplam
kapasite sırasıyla %19 ve %53 oranında artmıĢtır.

8.4.1      Yem ve Yemleme
Türkiye genelinde 23 yem fabrikası bulunmakta olup, hem su ürünleri sektörü hem hayvan ve kümes
hayvanları sektörlerine hizmet vermektedir. Sadece balık yemi üreten 7 fabrika vardır. Bu fabrikaların
çoğu ekstrüde yem üretmektedir. Balık yemlerinin iĢlenmesi ve pazarlaması ile ilgili ayrıntılı bilgiler
Bölüm 9.5.6'da verilmektedir. Son yıllarda yem fabrikası kurmak için birkaç baĢvuru daha
yapılmıĢtır. Mevcut yem fabrikalarının yarısından fazlası (15) Ege ve Marmara bölgelerindedir (Ġzmir,
Aydın, Muğla, Denizli, Bilecek ve Tekirdağ); Karadeniz Bölgesi‘nde iki (Samsun ve Sinop), Doğu
Anadolu Bölgesi‘nde iki, Orta Anadolu Bölgesi‘nde üç ve Akdeniz Bölgesi‘nde bir yem fabrikası
vardır. Buna ek olarak, bazı yabancı yem Ģirketlerinin Türkiye‘de temsilcilikleri vardır. Bu
temsilciliklerin tamamı Ġzmir‘dedir. Türkiye‘nin balık yemi gereksiniminin büyük çoğunluğu iç
üretimle karĢılansa da, balık unu, soya unu, mısır ve glütenler, katkı maddeleri, makine ve ekipman
dahil olmak üzere ham yem maddelerine bağımlılık ciddi derecededir.

Ġçsulardaki balık çiftliklerinde çoğunlukla elle yemleme yöntemi kullanılırken, ağ kafes
balıkçılığında elle yemleme, küçük servis teknelerinden üfleyici makinelerle yemleme ve otomatik
yemleme sistemleri kullanılmaktadır. Yem Değerlendirme Oranı (FCR), alabalık için 1.0-1.5, çipura
için 1.7-2.0 ve levrek için 2.0-2.5'tir.

8.5     KULUÇKAHANELER: YUMURTA VE YAVRU BALIK ÜRETĠMĠ
Faal haldeki 14 deniz kuluçkahanesinde yıllık 220 milyon levrek ve çipura yavrusu üretilmektedir.
Bunlar modern kuluçkahaneler olup, otomatik su kalite kontrol ve yemleme sistemleri kullanmakta ve
sezon dıĢında da yavru üretimi (fotoperiyot uygulaması) yapmaktadırlar. Son yıllarda çipura yavrusu
üretiminde sıkıntılar meydana gelmiĢ, 2006 yılında çipura yavrusu ithalatına (15.000 yavru) izin
verilmiĢtir. Bazı kuluçkahaneler levrek ve çipura yavrusu ihraç etmektedir.

Türkiye‘deki en büyük kuluçkahane tesisi sahip olduğu üç kuluçkahanede toplam yıllık 120 milyon


                                     Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

levrek ve çipura yavrusu üretimi gerçekleĢtirmektedir. Bundan baĢka üç kuluçkahane tesisi daha
bulunmaktadır. Bu tesislerin her birinin iki kuluçkahanesi bulunmakta, bu kuluçkahanelerin her biri
60 milyon yavru üretmektedir; üç kuluçkahanenin 2007 yılı için hedeflediği yavru üretim miktarı
yaklaĢık 300 milyondur. Bu kuluçkahanelerin yarısında Akdeniz‘de yaĢayan diğer türlerin de üretim
çalıĢmaları yapılmaktadır.

120 adet ruhsatlı alabalık kuluçkahanesi yıllık 160 milyon civarında alabalık yavrusu üretmektedir;
bununla beraber, yaklaĢık 50.000 mt olan mevcut alabalık üretim miktarına bakıldığında, tahmini
alabalık yavru ihtiyacı 300 milyona yakındır. Alabalık yavru üretim rakamının düĢük olmasının
nedeni alabalık çiftliklerinin kuluçkahanelerin küçük olması veya kuluçka sistemlerinin ancak kendi
ihtiyaçlarını karĢılayacak kadar yumurta üretmesidir; bu nedenle, büyük ölçekli bazı alabalık
üreticileri, baĢta ABD'den olmak üzere gözlü yumurta ithal etmektedir. Alabalık kuluçkahanelerinin
çoğu eskidir ve modernizasyona ihtiyacı vardır; sadece sezonsal üretim yapmaktadır; ayrıca su
kalitesi ve patojenlerdeki dalgalanmalar nedeniyle zarar miktarı yüksek olmaktadır. Bu, hükümetin
ele alması gereken önemli sorunlardan birini oluĢturmaktadır. Hükümet bu sorunu bölgesel damızlık
yönetimi ve kuluçkahane birimleri kurmak suretiyle çözmeyi düĢünmelidir.

Canlı balık ithalat ve ihracat izin belgeleri TKB tarafından düzenlenmektedir (Üretim ve GeliĢtirme
Genel Müdürlüğü‘nün görüĢlerini de alarak Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü tarafından). Önemli
patojenlere karĢı koruma sağlamak için sağlık sertifikaları alınması gerekmektedir ve ürünler
belirlenmiĢ olan havaalanları veya limanlara gönderilmek zorundadır.

8.6       AVCILIKLA ÜRETĠME SAĞLANAN GĠRDĠLER

8.6.1 Orkinos Besiciliği
Türkiye‘de orkinos besiciliği 2000 yılında baĢlamıĢ ve geride kalan beĢ yılı aĢkın süre boyunca önemli
bir büyüme göstermiĢtir. Bu faaliyet, Antalya (4) ve Ġzmir (2) kıyılarındaki büyük kafeslerde (çapı 50-
66 m) gerçekleĢtirilmektedir.

ġu anda, bu alanda faaliyet gösteren 6 Ģirket vardır. Bu Ģirketlerin ruhsatlı toplam üretim kapasitesi
6.300 tondur - üretim kapasitesi, diğer ülkelerden temin yoluyla (kota kullanımı veya satın alınması
yoluyla), Türkiye‘ye ICCAT tarafından tahsis edilen orkinos kotasına83 paralel hale getirilmiĢtir. Türk
üreticiler, eskiden beri yıllık orkinos avları dikkate alındığında Türkiye‘ye tahsis edilen yıllık kotanın
adil olmadığını düĢünmektedir.

Orkinos av yasağı Mayıs sonu veya Haziran‘ın ilk haftası baĢlamaktadır. Doğadan toplanan ve
kafeslerde yetiĢtirilen orkinos hemen her gün dondurulmuĢ uskumru, ringa ve sardalya ile
yemlenmektedir. Yem balığı gereksiniminin kafeslerde yetiĢtiriciliği yapılan balıkların sezon baĢına
düĢen biyokütlesinin beĢ katı olduğu tahmin edilmektedir. Ayrıca, kafeslerde yetiĢtirilen orkinos için
yem balığı olarak her yıl 22.000 mt balığın ithal edildiği, günlük yemleme oranının canlı orkinos
biyokütlesinin ağırlığı itibariyle %6 olduğu tahmin edilmektedir. Hasat öncesinde orkinosun ağırlığı
%50‘ye kadar artabilse de genelde yaklaĢık %10-20 arasında artmaktadır. Orkinos hasadı Ekim-Kasım
döneminde baĢlamakta, Ocak ayına kadar sürebilmektedir. Hasat iki Ģekilde yapılmaktadır: (a) kısmi
hasat: bu hasat Ģeklinde orkinos haftada dört gün küçük miktarlarla hasat edilmekte, temizlenmekte,
dondurulmakta ve daha sonra havayoluyla Japonya‘ya gönderilmekte, bu ülkede müzayede ile satıĢı
yapılmaktadır; (b) yığın hasat: bu hasat Ģeklinde Japon gemileri gelmekte ve orkinos stokunun
tamamının hasadını yapmaktadır.

Orkinos besiciliğine ciddi eleĢtiriler yöneltilmektedir. Doğadan aĢırı miktarda orkinos yavrusu
toplanması, yüksek miktarlarda yem balığı kullanılması, yemleme ve hasat sonucunda ortaya çıkan
çevresel etki (orkinos kafesleri çevresinde oluĢan balık yağı; hasat sırasında orkinos kanının denize

83
   ICCAT 2004 yılında l.075 mt, 2005 yılında ise 990 mt kota tahsis etmiĢtir. TKB, yayınladığı Su Ürünleri Avcılığı Sirküleri (20
Nisan 2006) ile 2006 yılı için 800 mt kota belirlemiĢtir (Bu kotanın 720 mt‘si orkinos, 20 mt‘si arızi av kotası olarak
belirlenmiĢtir)

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                    ġubat 2007
                                                                                         Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

yayılması – bu durumun bölgeye köpek balıklarını çekme riski vardır) eleĢtirilen hususlar arasındadır.
Ayrıca, doğadan yavru toplanması (kota altında) ve toplanan yavruların kafeslere alınıp yetiĢtirildikten
sonra ihracat piyasasına sunulması, TKB için bu sanayinin (ve av kotalarının) yönetimini
zorlaĢtırmaktadır; yine de, TKB, orkinos çiftliklerinin faaliyetlerini kontrol altına almak amacıyla bu
faaliyetlerin ayrıntılı kayıtlarını tutma Ģartını getirmektedir (yayınladığı bir Tebliğ ile).

8.6.2          Balıklandırma/YetiĢtirme
Balıklandırma/yetiĢtirme faaliyetleri iki kurum tarafından gerçekleĢtirilmektedir: TKB TÜGEM
(çoğunlukla doğal göller ve sulama amaçlı küçük barajlarda); DSĠ (hidroelektrik barajlarında). ġu
anda, en fazla sazan (aynalı sazan) balığı için balıklandırma yapılmaktadır. DSĠ birçok kuluçkahanede
yavru sazan balığı üretimi gerçekleĢtirirken, TKB sadece bir tesiste üretim gerçekleĢtirmektedir. Stok
oluĢturma harcamaları devlet tarafından karĢılanmaktadır; ne var ki, stok oluĢturma/balıklandırma
faaliyetleri ayrıntılı bir bilimsel temele dayanmamaktadır ve bu amaçla iyi koordine edilmiĢ herhangi
bir izleme programı kullanılmamaktadır. Yavrular suya bırakılmakta, pazarlama büyüklüğüne
ulaĢtıktan sonra da basit bir stok değerlendirmesi çalıĢması yapılmaktadır; bu çalıĢma sadece su
kaynaklarının kooperatiflere kiralanması hususunda değerlendirme yapmak amacıyla yürütülmektedir.
Örneğin, Almanya‘dan aynalı sazan ithaline gidilmesi (1970‘lerde), biyolojik çeĢitliliğin korunması
açısından iyi bir uygulama olarak görülmemiĢtir ve bu uygulama gerek bilim adamları gerekse
STK‘lar tarafından eleĢtirilmektedir. Benzer tartıĢmalar Norveç‘ten alabalık yumurtası ithali için de
söz konusudur. Bununla beraber, Türkiye‘deki birçok tür ve stok için balıklandırma veya yetiĢtirme
çalıĢmalarının ivedilikle yapılması gerekmektedir;8484 avlanmaları yasak olmasına karĢın mersin balığı
ve deniz alabalığı stokları azalmaktadır ve bu konunun ivedilikle ele alınması gerekmektedir.
1996‘dan Ocak 2007‘ye kadar olan dönemde Karadeniz kıyı sularında kalkan balığı için deneysel
balıklandırma çalıĢmaları yürütülmüĢtür.

8.7     BALIK SAĞLIĞI YÖNETĠMĠ
Canlı balıkların taĢınması, balık hastalıkları ve yem balıkları konusunda Yetkili Makam, TKB KKGM‘dir.
Bornova Veteriner Kontrol ve AraĢtırma Enstitüsü tanısal standart ve yöntemlerin koordinasyonu,
balık sağlığı denetimi ve tanısal hizmetlerin verilmesi görevlerini yürüten ulusal laboratuardır. Ayrıca,
Üniversite Laboratuarları (Trabzon, Rize, Sinop, Ġstanbul, Ġzmir, Ankara, Elazığ, Erzurum, Isparta,
Muğla, Adana illerinde) ve TKB Su Ürünleri Enstitüsü laboratuarları (Trabzon, Elazığ, Eğirdir,
Antalya illerinde) balık sağlığı konularında hizmet vermektedir. Ġstanbul, Ġzmir ve Muğla‘da özel tanı
ve tedavi merkezleri ile malzeme sağlayan firmalar bulunmaktadır.

Balık çiftliklerinin uğradığı ekonomik zararların %10‘dan fazlası balık parazit ve hastalıklarından
kaynaklanmaktadır. Türkiye‘de, maalesef, balık sağlığı konusunda yıllardır ne yasal düzenleme
yapılmakta ne de çalıĢma yürütülmektedir. Ciddi miktarlarda zarara neden olan önemli balık
patojenleri tespit edilememiĢ, herhangi bir risk haritası çıkarılmamıĢ, canlı yumurta, yavru ve balık
taĢıma iĢlemleri tam olarak kontrol altına alınmamıĢtır; bu durum, patojenlerin geçmesi ve
hastalıkların yayılmasında çok önemli bir faktör olmaktadır.

Laboratuar ve teknik personel sayısı yetersizdir; Bornova‘daki referans laboratuarda dahi yeterli
personel ve ekipman bulunmamaktadır. Antibiyotik ve diğer kimyasalların yaygın olarak kontrolsüz
ve yanlıĢ kullanıldığı görülmektedir. Balık sağlığı ile ilgili konularda izleme, kontrol ve danıĢmanlık
sağlayacak herhangi bir kurum bulunmadığından, üreticiler bu konu ile ilgili öğrenmek istedikleri
Ģeyleri mecburen, antibiyotik veya diğer kimyasal maddeleri pazarlayan Ģirketlerin temsilcilerine
danıĢmaktadır. Üreticiler stokları koruyacak önleyici tedbir almaktan ziyade meydana gelen
hastalıkları iyileĢtirme yoluna gitmektedirler. 1998 yılında, ihraç edilecek yetiĢtiricilik ürünleri baĢta
olmak üzere artık izleme uygulaması hayata geçirilmiĢtir ve son yıllarda bu uygulama iç piyasaya
sunulan yetiĢtiricilik ürünlerini de kapsayacak Ģekilde geniĢletilmiĢtir. Deniz yetiĢtiriciliğinde aĢı
kullanımı yaygın bir uygulamadır. Türkiye‘de kullanılan yetiĢtiricilik ilaçları (anti parazit, mantar
84
   'YetiĢtirme' kritik ilk büyüme evresinin kuluçkahane veya kapalı bir tesiste, büyüme evresinin ise çoğunlukla ortamda gerçekleĢtiği bir
kapsamlı yetiĢtiricilik sistemini ifade eder. Faaliyet daha çok kar amaçlı ise ―yetiĢtirme‖, kar amacı gütmeden yapılıyorsa ―stok
geliĢtirme‖ adını almaktadır.


                                                   Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

ilaçları ve antibiyotikler) ve aĢılar için ulusal düzeyde bir onay veya ruhsat verilmemektedir. Ancak,
bunlardan bazıları FDA veya AB onaylıdır.

8.7.1        Temel Sorunlar
1.    Özellikle Ulusal Referans Laboratuar ile diğer laboratuarlar ve üreticiler arasında yeterli iletiĢim
      yoktur. Üreticiler, Bornova Laboratuarı‘nın bölgelerinde ortaya çıkan hastalıkları kendilerine
      zamanında haber vermediğinden Ģikayet etmektedir. IPN ve BKD gibi önemli hastalıkların varlığı
      yıllardır tartıĢılmaktadır.
2. Önemli balık hastalıkları ortaya çıktığında alınacak asgari tedbirler TKB tarafından sirkülerler
   yoluyla belirlenmektedir (örneğin, 20.02.2006 tarih ve 250.10.10.11-HHM-02-4340 sayılı
   Sirküler) ancak, uygulamada çok ciddi sıkıntılarla karĢılaĢılmaktadır.
3.    Yumurtaları ve elde edilen ürünler de dahil olmak üzere yetiĢtiriciliği yapılan su ürünlerinin
      hareketleri tam anlamıyla kontrol altına alınmamaktadır. Bu nedenle, hastalıklar – örneğin,
      Yersinosis - Türkiye çapında hızla yayılmaktadır.
4. Bir risk tabanlı su hayvanları sağlık denetim planı bütün balık çiftliklerinde uygulanmamaktadır;
   sadece rasgele gerçekleĢtirilen örneklemeler söz konusudur.
5.    Yetersiz kontrol ve tedbirler patojenlerin (örneğin, Yersinosis) yayılmasına yol açmakta, bu da
      baĢta alabalık yetiĢtiriciliği olmak üzere ciddi miktarlarda zararla sonuçlanmaktadır. Öte yandan,
      aĢırı tepki veya yanlıĢ tanı yetiĢtiricilik sanayisini olumsuz etkilemekte, Bornova Laboratuarına
      itibar kaybettirmektedir. Örneğin, Karadeniz Bölgesi‘nde IPN hastalığının görülüp görülmediği
      konusu son dört yıldır hala açıklığa kavuĢturulamamıĢtır. (Ġki yıl önce Bornova Laboratuarı bu
      bölgede IPN olduğunu belirtmiĢ ancak bunu kanıtlayamamıĢtır. Aynı durum 2006 yılında bir kez
      daha tekrarlanmıĢtır.)
6. YetiĢtiricilikte ilaç ve kimyasal madde kullanımı konusundaki düzenleme ve kontrolün yeterli
   olmaması, birçok ilaç ve kimyasalın yanlıĢ kullanılmasına yol açan ciddi bir sorun
   oluĢturmaktadır.

8.8       KAMU SEKTÖRÜ VE ÖZEL SEKTÖRÜN SAĞLADIĞI DESTEK VE HĠZMETLER
Devlet 2005 yılından bu yana yetiĢtiricilikle üretimi desteklemektedir. Bu destek pazarlanan veya
üretilen ürünlere mali yardım yapılması Ģeklinde olmaktadır. Yardım planının ana hedeflerini kayıt
dıĢı veya ruhsatsız üretimin önüne geçmek, Avrupa‘da rekabetçi bir sektör oluĢturmak, çevre dostu
olan bir üretim sistemi geliĢtirmek, üretimi, katma değerli su ürünlerinin miktarını, kaliteyi ve iç
tüketimi artırmak ve AR-GE faaliyetlerini desteklemek oluĢturmaktadır. 2006 yılında destekleme
oranları aĢağıdaki Ģekilde gerçekleĢmiĢtir:

     Levrek/çipura:              0.85 YTL (0.45 €)/kg
     Alabalık:                   0.65 YTL (0.35 €)/kg
     Yeni türler:                1.00 YTL (0.55 €)/kg
     Midye:                      0.10 YTL (0.06 €)/kg
     Yavru:                      0.05 YTL (0.03 €)/kg

Devlet, yetiĢtirici derneklerine katılmaya teĢvik etmek için üreticilere de destekleme yapmaktadır.
Dernek üyesi olan bir üretici yukarıda belirtilen sübvansiyonlar kapsamında ilk 10 mt ürün için %10,
10-40 mt ürün için %3 ilave yardım alabilmektedir. Özellikle ekipman (kafes, ağ, tank, demirleme
sistemleri ve çeĢitli cihazlar), yem (larva yemleri dahil) ve sağlık ürünleri (aĢı ve antibiyotikler) temini
konusunda yeterli sayıda yerli ve yabancı Ģirket hizmet vermektedir. Bazı yerli ve yabancı Ģirketlerin
sigorta uygulaması olsa da, yetiĢtiricilik sektöründe bu yaygın bir uygulama değildir.

8.9       ARAġTIRMA, GELĠġTĠRME VE EĞĠTĠM
Türkiye, su ürünleri yetiĢtiriciliği konusunda önemli bir know-how ve araĢtırma kapasitesine sahiptir;


Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                              ġubat 2007
                                                                   Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

ne var ki, bu kapasite bir düzen altına alınmamıĢtır. Su ürünleri yetiĢtiriciliği AR-GE faaliyetleri
çoğunlukla çeĢitli Su Ürünleri Fakülteleri ve TKB AraĢtırma Enstitüleri tarafından
gerçekleĢtirilmektedir. 14 Su Ürünleri Fakültesi ile Ziraat Fakültelerine bağlı 5 Su Ürünleri
Bölümünde su ürünleri (yetiĢtiricilik dahil) ve su bilimleri ön lisans ve lisans eğitimi verilmektedir. ġu
anda, bu fakültelerden yılda 300 öğrenci mezun olmaktadır (2001-2002 döneminde mezun olan
öğrenci sayısı 600‘dü). Bununla beraber, baĢta deniz yetiĢtiriciliği alanı olmak üzere su ürünleri
sektöründe, mezun olan öğrencilerden çok azı bir iĢe yerleĢtirilmektedir. Su Ürünleri Fakültelerinde su
ürünleri yetiĢtiriciliği lisansüstü ve doktora programları verilmektedir. Bu programların finansmanı ya
üniversitelerin kendi araĢtırma fonları ya da TÜBĠTAK tarafından ve FP6 veya FP7 çerçevesinde
karĢılanmaktadır. Bilimsel araĢtırma yapılacak öncelikli alanlar dünyadaki bilimsel geliĢmeler,
TÜBĠTAK ve DPT‘nin belirlediği ulusal öncelikler ve bunların yanında bölgesel konular ve ilgili
akademik kurumların laboratuar/araĢtırma altyapısına göre seçilmektedir.

ġu anda, su ürünleri yetiĢtiriciliği ile ilgili öncelikli araĢtırma konuları arasında su ürünleri genetik
kaynakları ve koruma, balık sağlığı yönetimi ve refahı, balık üretim ve biyoteknolojisi, daha fazla
türün yetiĢtiriciliğinin yapılması ve daha çeĢitli yetiĢtiricilik tekniklerinin kullanılması, çevre dostu
yetiĢtiricilik tekniklerinin geliĢtirilmesi gibi konular yer almaktadır. AraĢtırma sonuçları ya tez
Ģeklinde hazırlanmakta ya da bilim konferansları ve bilim dergilerinde sunulmakta/yayınlanmaktadır.
Üniversitelerce yürütülen bazı araĢtırmalarda zorluklarla karĢılaĢılmaktadır (müĢteri odaklı olmadığı
sürece). Bunun gerisinde yatan en önemli neden, TKB‘nin etkin yayım çalıĢması yapmamasıdır. Bu
yüzden, araĢtırma kuruluĢları ve TKB müĢteri odaklı araĢtırma projelerini tercih etmektedir.

TKB, TAGEM ve su ürünleri araĢtırma enstitüleri aracılığıyla kendi AR-GE faaliyetlerini
yürütmektedir. Sadece iki enstitü (Trabzon ve Antalya illerindeki enstitüler) su ürünleri yetiĢtiriciliği
araĢtırmalarını yapacak veya iĢbirliğine dayalı araĢtırma programlarında diğer kuruluĢlarla birlikte
çalıĢacak kapasiteye sahiptir. Genelde, TAGEM su ürünleri araĢtırmalarını ―orta‖ öncelikli
araĢtırmalar olarak sıralamaktadır (ayrıca, TAGEM bu konudaki önceliklendirmeyi spesifik disiplinler
itibariyle yapmaktadır: balık sağlığı – ortadan yükseğe doğru çıkan öncelik sırası; balık üretme ve
yetiĢtirme - orta öncelikli; sosyo-ekonomik çalıĢmalar - ortadan düĢüğe doğru inen öncelik; organik
(ekolojik) balık yetiĢtiriciliği - düĢük öncelikli).

TAGEM kendisine bağlı enstitüler tarafından sunulan uygulamalı projelere öncelikle destek
vermektedir. Üniversiteler kendi adlarına proje sunamamaktadır. Üniversiteler projelerini TKB'ye
bağlı su ürünleri araĢtırma enstitülerinden en az birinin aracılığıyla sunmak zorundadırlar. Projeler
genelde yılda bir kez, genellikle Mart ayından önce sunulmaktadır. Proje teklifleri ya TAGEM‘in
açtığı genel çağrı usulüyle ya da araĢtırma teklifleri için açık talep yöntemiyle toplanmaktadır.
TÜGEM ve KKGM müĢteri odaklı proje gereksinimlerini her yılın sonundan önce TAGEM veya bir
araĢtırma enstitüsüne sunmaktadır. Proje gereksinimlerinin bu Ģekilde kendisine sunulması üzerine
TAGEM yılda bir kez bir proje değerlendirme toplantısı yapmaktadır. Yeni teklifler ile devam eden
projelerin geliĢme raporları teklif edilen proje liderleri tarafından sunulmakta ve bunlar üzerinde
üniversite öğretim görevlileri ile TAGEM personelinden oluĢan bir heyet tarafından emsal tarama
yapılmaktadır. Projelerin nihai karar ve onayları TAGEM Proje Değerlendirme Kurulu tarafından,
projenin önceliği, özgünlüğü ve etkisi gibi konuları ve tarama heyetinin görüĢlerini dikkate alınarak
verilmektedir. Projenin kabulü halinde, proje bütçesi bir sonraki yıl uygulama enstitüsünün merkezi
bütçesine aktarılmaktadır.

YaygınlaĢtırma ve yayım çalıĢmaları, araĢtırma ve geliĢtirme faaliyetlerinin en zayıf halkasını
oluĢturmaktadır. Ayrıca, paydaĢlar, üretici dernekleri ve kamu kurumları arasında yeterli düzeyde
ortaklık kurulamamaktadır - bunlar, çevre açısından sağlam ve ekonomik açıdan yaĢabilir bir su
ürünleri yetiĢtiriciliği sektörünün geliĢtirilmesinde karĢılaĢılan zorluklar olarak görülmektedir.




                                      Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu



9.0     SU ÜRÜNLERĠNĠN ĠġLENMESĠ, PAZARLANMASI VE DAĞITIMI
Bölüm 5.1‘de ayrıntılı Ģekilde açıklandığı üzere, resmi verilere göre, 2005 yılında, toplam su ürünleri
üretimi 544.773 mt. olarak gerçekleĢmiĢtir. Bu üretimin %61‘i deniz ürünleri avcılığı, %22‘si
yetiĢtiricilik, %8‘i içsu ürünleri avcılığı ve geriye kalan %9‘u diğer deniz ürünlerinin avcılığından
sağlanmıĢtır. Deniz ürünleri üretiminin çoğu pelajik türlerden elde edilmekte ve toplam deniz ürünleri
üretiminin %60-70‘ini (miktar itibariyle) hamsi oluĢturmaktadır. Deniz ürünlerinin dağıtımı aĢağıdaki
pazarlama kanalları aracılığıyla yapılmaktadır. Deniz ürünleri aynı Ģekilde aĢağıdaki ana gruplara
ayrılabilmektedir:

1. Tekne adına mezadı gerçekleĢtirilmek üzere doğrudan bir balık haline sevk edilen balıklar;
2. Bir teknede doğrudan içinde bulunulan bölge veya baĢka bir bölgeden gelen kabzımala satılan
   balıklar;
3. Doğrudan bir iĢleme tesisine sevk edilen balıklar;
4. Tekne adına bir soğuk depoya sevk edilen balıklar.

BaĢta hamsi olmak üzere en fazla balık Doğu Karadeniz kıyı Ģeridinde avlanmaktadır. Türkiye'nin
büyük balık pazarlarına canlı halde büyük miktarlarda hamsi dağıtımı yapılsa da, değerlendirme,
paketleme ve taĢıma koĢullarının iyi olmamasından dolayı fire miktarı yüksek olmaktadır. Bu
nedenle, av miktarı fazla olduğunda çoğu tekne avlarının bir bölümünü balık unu fabrikalarına satmayı
seçmektedir.

Deniz ürünleri üretiminin toplam değerinin, 2004 yılı verilerine göre, 240 milyon YTL olduğu
tahmin edilmektedir. 2005 yılında içsu ürünleri üretimi 46.115 mt civarında olup, son beĢ yıllık su
ürünleri üretim verilerine göre toplam üretimin %7 ile %9.2‘si arasında gerçekleĢmiĢtir (TÜĠK, 2005).
2005 yılında, içsu ürünlerinin tahmini toptan satıĢ değeri 112.97 milyon YTL (60.1 milyon €)
düzeyinde olmuĢtur.

Bölüm 8.4‘te daha ayrıntılı açıklandığı üzere, son yıllarda yetiĢtiricilikle üretimde hızlı bir büyüme ve
geliĢme görülmüĢtür. YetiĢtiricilik sektöründen alınan verilerin avcılık sektöründen alınan verilere
göre daha güvenilir olduğu düĢünülmektedir ancak bu sektörde de (bazı) ruhsatsız balık çiftliklerinin
varlığından dolayı üretim verileri tam bildirilmeyebilmektedir. Bölüm 8.5‘te ele alındığı üzere,
yetiĢtiricilikle üretilen orkinosla ilgili doğru ihracat verilerine ulaĢmak zor olmaktadır. Ancak, resmi
olmayan kaynaklara göre her yıl olasılıkla 6.000 mt orkinos ihraç edilmektedir.

YetiĢtiricilik ürünlerinin iç piyasadaki tüketimi ve ihracat eğilimleri değiĢmektedir. Levrek ve çipura iç
piyasada daha fazla tüketilmeye, öte yandan alabalık daha fazla ihraç edilmeye baĢlamıĢtır. ġu anda,
üretilen levrek/çipuranın yaklaĢık %50‘si ile gökkuĢağı alabalığının %33‘ü AB‘ye ihraç edilmektedir;
daha birkaç yıl önce, üretilen levrek/çipuranın %80‘i ihraç edilirken, alabalık ihracatı sınırlı
miktarlarda kalmaktaydı. Son yıllarda, büyük Ģirketler (perakende zincirleri) iç piyasaya çok daha
fazla ağırlık vermeye baĢlamıĢ, hatta bazı perakende Ģirketleri kendi balık hali zincirlerini kurmuĢtur.
YetiĢtiricilikle üretim (orkinos yetiĢtiriciliği hariç) toplam 118.277 mt‘dir. Bu miktar tahmini olarak
685.3 milyon YTL (yaklaĢık 365 milyon €) toptan satıĢ değeri vermektedir – yetiĢtiricilikle üretilen
ana türleri levrek (275.95 milyon YTL), çipura (215.55 milyon YTL) ve tatlı su alabalık türleri
(177.72 milyon YTL) oluĢturmaktadır.

9.1     AVLARIN DEĞERLENDĠRĠLMESĠ
Avlanılan ürünler hem insan tüketimi hem balık unu üretimi (kümes hayvanlarının yemleri ile balık
yemleri üretim girdisi olarak) için kullanılmaktadır. Sonraki sayfada yer alan Tablo 45‘ten
anlaĢıldığına göre, 2005 yılında, avlanan hamsi miktarındaki ani azalmaya bağlı olarak balık unu ve
yağı üretimine giden balık miktarı çok düĢük olmuĢtur. Avın çok büyük bölümü (%82‘si) kabzımallar,
toptancılar ve diğer esnaf aracılığıyla satılmıĢtır. Buradan, bu Ģekilde satılan avın büyük oranda taze

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                ġubat 2007
                                                                                     Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

    halde tüketildiği sonucuna varılmıĢtır. Ancak, özellikle de kısa süren bir av sezonunda büyük
    miktarlarda sunulduğunda piyasanın ne kadar taze ürün hazmedebileceği sorusu akla gelmektedir.




    Tablo 45: Deniz Ürünlerinin Değerlendirilme ġekilleri: 2005 (MT)
                      Toplam             Değerlend      Balık unu Kooperatifler Kabzımal ve Toptan
                      Üretim             irilen         ve yağı   ve Dernekler Satış
                                         toplam
                                         miktar
Doğu Karadeniz        180.409           179.926         30.000           143                149.225
Batı Karadeniz        79.870            77.552          -                29                 66.666
Marmara Denizi        58.779            56.879          -                1.267              51.565
Ege Denizi            42.382            40.907          -                6.823              31.600
Akdeniz               18.941            18.254          -                377                12.225
Toplam                380.381           373.518         30.000           8.639              311.281
                        Konserve        Yetiştirme      Tüketici             Diğer           Öz Tüketim                      Atık
Doğu Karadeniz        200               10              318              30                 180                            303
Batı Karadeniz        9.486             15              967              389                763                            1.555
Marmara Denizi        1.525             107             1.518            897                762                            1.138
Ege Denizi            60                -               1.975            449                988                            487
Akdeniz               109               -               748              4.795              361                            326
Toplam                11.380            132             5.526            6.560              3.054                          3.809
    Kaynak: FAC, 2006

    9.2       DIġ TĠCARET
    Geçtiğimiz birkaç yılda deniz ürünleri ihracatı yıllık 25.000 mt ile 37.000 mt (DPT, 2006)
    arasında gerçekleĢmiĢtir. Bu, toplam üretimin yaklaĢık %5‘idir. Miktar itibariyle bakıldığında,
    2004 yılında neredeyse 25.000 mt‘lik negatif ticaret dengesi oluĢmuĢtur – 2003 yılında bu rakam
    yaklaĢık 16.000 mt idi. Ancak, değer itibariyle bakıldığında, 2004 yılında 95 milyon Avro
    tutarında önemli ölçüde pozitif bir ticaret dengesi yakalanmıĢtır; bakınız Tablo 46 ve ġekil 48. Bu
    durum, yüksek bir değere sahip olan levrek ve çipuranın ihracat istatistiklerine yansımasının bir
    sonucudur.
    Tablo 46: Yıllık Balık Ticareti (Miktar ve Değer Ġtibariyle): 2000-200685
                                                 İthalat                                İhracat
                                       MT                    Bin Avro             MT               Bin Avro
                       2000       44,230                        11,833        14,533                 15,054
                       2001       12,971                         6,240        18,978                 36,041
                       2002       22,532                        15,389        26,860                 77,720
                       2003       45,606                        25,196        29,937                 97,462
                       2004       57,694                        40,536        32,804                135,596
                       2005       47,534                        54,189        36,440                157,532
                       200686     54,497                        37,595        35,054                152,497
                                  Kaynak: TÜĠK, 2006 (2004 yılına kadar) ve TKB, 2007

    85
       FAC bu verileri TKB, TÜĠK ve DıĢ Ticaret MüsteĢarlığı‘ndan almıĢtır. Bununla birlikte, bu üç kurum arasında toplam değer (ABD
    Doları cinsinden) açısından önemli farklılıklar bulunmakta ve hangi kurumun daha güvenilir ve balıkçılık ile deniz
    ürünlerinin tamamı bakımından daha kapsayıcı veriler sağladığını tespit etmek zor olmaktadır. Mümkün olduğu hallerde
    FAC, TKB verilerini kullanmıĢtır.
    86
       Sadece 11 aylık döneme iliĢkin verilerdir (Kasım 2006 sonuna kadar)


                                                  Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

Ġthalatı yapılan ürünler arasında insan tüketimi için yüksek katma değerli ürünler (örneğin, tütsülenmiĢ
salmon) ile dondurulmuĢ balık ürünleri ve orkinos yetiĢtiriciliğinde yem olarak kullanılmak üzere
balık unu ve dondurulmuĢ balık yer almaktadır. En fazla balık ithalatı Norveç‘ten yapılmakta, bu
ülkeyi Hollanda takip etmektedir (bakınız Tablo 47). Miktar itibariyle, en fazla ihracat Ġtalya‘ya ve
Yunanistan‘a yapılmaktadır. Bu ülkelere ihraç edilen ürünlerde levrek ve çipura baĢı çekmektedir.
Bununla beraber, en fazla gelir elde edilen ihracat piyasası, orkinos satıĢlarının yapıldığı Japonya
olmaktadır. Kuzey Avrupa ülkeleri çoğunlukla bütün halde balık yerine balık filetosu ve bifteği tercih
ettiklerinden bu ülkelere balık satıĢları sınırlı miktarlarda gerçekleĢtirilmektedir.

Artan yetiĢtiricilik üretimi ve bunun yanında kurulu piyasa segmentlerindeki sınırlı büyümeye yanıt
olarak katma değerli ürün satıĢlarındaki geliĢmeyle beraber gelecekte bu durumun değiĢmesi
beklenmektedir. Ayrıca, Almanya ve Hollanda‘daki Türk nüfusu, uygun bir ihracat pazarı
oluĢturmaktadır. Montfort,87 AB dıĢındaki üreticilerin AB piyasasına levrek ihracatının %28‘lik bir
piyasa payına sahip olduğu ve Türkiye‘nin, 2001-2004 döneminde satıĢlarda yakaladığı büyüme ile
birlikte en büyük ihracatçı ülke olduğunu ifade etmektedir. Türkiye, AB çipura ithalat piyasasında
benzer bir konumda bulunmaktadır. Bununla beraber, piyasa arzının artması fiyatları etkilemiĢ, örneğin
ithal levreğin birim değerinde önemli düĢüĢler meydana getirmiĢtir.

Tablo 47: Su Ürünleri Ġthalat ve Ġhracatı: 2005
                         İthalat                                              İhracat
                            mt              Bin Avro                                 mt               Bin Avro
     Norweç             13.832          20.679                Ġtalya               13.319           46.353
     Hollanda           1.429           726                   Yunanistan           4.955            18.513
     Ġspanya            4.200           5.157                 Japonya              4.633            46.987
     Moritanya          2.026           771                   Ġspanya              3.925            19.151
     Gürcistan          5.304           437                   Hollanda             3.322            13.752
     Fas                7.660           3.178                 Lübnan               1.792            2.909
     SeyĢeller          1.550           1.374                 Kore                 1.091            4.825
     Çin                1.249           2.078                 Fransa               3.953            15.318
     Yeni Zelanda       1.544           1.183                 Almanya              1.685            4.135
     Hindistan          899             992                   Ege Serbest Bölgesi 326               926
         Kaynak: TÜĠK, 2006




ġekil 48: Su Ürünleri Ġthalat-Ġhracat Değerleri (Milyon TL)




87
  "Markets and Marketing of Aquaculture Finfish in Europe Focus on the Mediterranean Basin" FAO Balıkçılık Bölümü, Marie
Christine Monfort Nisan 2006

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                  ġubat 2007
                                                                                       Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




                                                                                                                          Ġthalat

                                                                                                                          Ġhracat




Kaynak: TÜĠK, 200688

9.3       TÜKETĠM KALIPLARI

9.3.1          KiĢi BaĢına DüĢen Tüketim Miktarı
Geçtiğimiz on yılda, Türkiye‘de kiĢi baĢına yıllık su ürünleri tüketimi 7.0 Kg‘ın üzerinde olmuĢtur.
Bugün, tüketimin 8.0 Kg seviyesine ulaĢtığı bilinmektedir. Bu hesaplamaya, Karadeniz‘de avlanan
küçük pelajik türlerin üretimindeki yıllık değiĢimler de dahil edilmiĢtir (bakınız aĢağıda ġekil 49).
Akdeniz‘deki diğer Avrupa ülkeleriyle karĢılaĢtırıldığında Türkiye‘de su ürünleri tüketimi azdır.
Örneğin kiĢi baĢına yıllık tüketim Ġspanya‘da 40.5 kg; Yunanistan‘da 23.1 kg'dir. Avrupa ortalaması
22.7 kg‘dir [veriler, 2006 tarihli EU Facts and Figures on the CFP (AB Veri ve Rakamlarıyla OBP)‘den
alınmıĢtır].

Bölgesel tüketim kalıpları arasında büyük fark vardır. Kıyılarda, iç kesimlere - özellikle iç
kesimlerdeki büyük Ģehirlere – göre tüketim daha fazladır. Örneğin, kiĢi baĢına yıllık tüketim
Karadeniz Bölgesi‘nde 25 kg iken, büyük Ģehirlerde (Ġstanbul, Ġzmir ve Ankara gibi) 16 kg, Doğu ve
Güneydoğu Anadolu bölgelerinde ise 0.5 kg'dir.89

9. Kalkınma Planı90 kiĢi baĢına yıllık tüketimin 2013 yılı itibariyle 10.3 kg‘ye ulaĢacağını
öngörmektedir. Bu durumda, nüfustaki artıĢ da göz önüne alındığında ürün arzında 175.000 mt‘lik bir
artıĢ söz konusu olacaktır.




88
   Farklı kaynaklardan alınan veriler birbiriyle uyuĢmadığından (bakınız önceki sayfadaki dipnot) FAC 2005 ve 2006 verilerini
ġekil 48‘e dahil etmemiĢtir
89
   DüzgüneĢ ve ark, 1999: 245; Köse ve Oğuz, 2004: Macalister Elliot ve ark, 1996; "Yoksula ayda 100 gram et", Yeni ġafak, 11 Mart 2003;
Necdet Oral "Tarımı, uyumlandırma programı hayvancılığı çökertti", Evrensel 5/12/2002
90
   Henüz yayınlanmadı


                                                  Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu


ġekil 49: KiĢi BaĢına Su Ürünleri Tüketimi ile Yıl Ortası Nüfusun KarĢılaĢtırılması




                                                                                                 KiĢi baĢına tüketim
                                                                                                 (kg)
                                                                                                 Yıl ortası
                                                                                                 Nüfus (000)




Kaynak: TÜĠK, 2006


9.3.2       Tüketici Tercihleri

Türk insanı geleneksel olarak kırmızı eti tercih etmektedir. Balık tüketimi konusundaki tercihe
gelince, bütün halde taze balıklar tercih edilmektedir. Bazı bölgelerde, tüketiciler hala dondurulmuĢ
balıkları almaktan kaçınmaktadır. Onlara göre, dondurulmuĢ balıklar ya bayat ya da buzu çözülmüĢ
dondurulmuĢ balıklardır. Öte yandan, bu durum, balığın daha iyi buzlanmasını zorunlu hale
getirmekte, bu anlamda olumlu katkı yapmaktadır. Ancak, gelir düzeyi ve satın alma gücü arttıkça,
kadınlar arasında iĢ gücüne katılma oranı (ĠGKO) yükseldikçe ve iĢ dıĢında kalan zamanı daha kaliteli
geçirme isteği ve bunların yanında süpermarketlerden daha çok alıĢveriĢ yapılmaya baĢlanması -
süpermarketler taze balık satıĢlarına devam edecek olsalar da – gibi faktörlerin tüketiciyi balık
filetoları ve katma değerli ürünlere daha çok yöneltmesi beklenebilir.

Türkiye‘nin doğusuna gidildikçe balık tüketimi azalmaktadır. Balık tüketimindeki azalmaya etki eden
en önemli faktör o bölgede gelir düzeyinin düĢük olmasıdır. Bu durumda, o bölgede, protein açısından
zengin ancak fiyat olarak düĢük olan ürünlere – örneğin dondurulmuĢ hamsi – yönelik önemli bir talep
düzeyi oluĢabilecek gibi gözükmektedir. Diğer ülkelerin deneyimleri, düĢük gelir grubundaki
tüketicilerin baĢlangıçta karĢı çıksalar da, fiyatı uygun olan dondurulmuĢ su ürünlerini tercih ettiklerini
göstermektedir. Elbette, bunun için o ürünün makul bir kalitede (taze dondurulmuĢ ve etkin bir soğuk
zincirle dağıtımı yapılmıĢ ürünler) olması gerekmektedir.

Özellikle yetiĢtiricilik ürünleri için olmak üzere ihracat piyasasının önemi göz önüne alındığında,
Kuzey Avrupa ve Kuzey Amerika‘da balık filetosu ve hazırlaması kolay gıdalara karĢı güçlü bir
tüketici talebi bulunduğunu bilmek önemlidir. Türkiye kalkınma stratejisinin bir parçası olarak,
ihracatı geliĢtirmek amacıyla yetiĢtiricilikle üretimi artırmak istiyorsa, her biri 125 gram ağırlığında iki
fileto haline getirilebilecek büyük balıkların üretimine, bir yandan da ikame ürünlerle rekabet
edebilecek bir fiyat noktasında piyasaya girmeye önem verilmelidir. Ayrıca, su ürünlerinde daha çok
gelir getiren katma değerli hazır yemeklerin (örneğin, soslu balık) yapılmasına önem verilmelidir.

9.3.3       Perakende SatıĢlar
Türkiye‘de perakende satıĢ kalıpları hızla değiĢmektedir. Bununla beraber, nüfusun sadece on beĢte
birlik bölümü süpermarketlerden alıĢveriĢ yapabilecek gelir düzeyi ve yaĢam tarzına sahiptir. ġekil 50,
2002 yılında perakende gıda piyasasının farklı satıĢ yerleri içindeki payını göstermektedir. KiĢi baĢına
gelir arttıkça ve daha çok perakende Ģirketi bu alana yatırım yaptıkça, süpermarket ve hipermarketlerin
perakende piyasasındaki payı yükselmeye devam edecek, öte yandan bunun sonucunda bakkalların
kapanmasıyla birlikte toplam perakende satıĢ yeri sayısı azalacaktır.

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                       ġubat 2007
                                                                                            Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



    ġekil 50: Perakende Gıda SatıĢlarının Payı - 2002

        Bakkallar - Hala en önemli perakende satıĢ yerleridir

         Özel ürün mağazaları %14


             Hipermarketler %10
                                                                                                   Bakkalar ve mahalle
                                                                                                   pazarları %47
         Büyük süpermarketler %8


Orta büyüklükteki süpermarketler %10


         Küçük süpermarketler %11

                                                            2002 Takvimi

    Kaynak: ―Branded products Best Bet in Turkey‘s Retail Market‖ Ġ. Sirtioğlu. AgExporter Temmuz 200491


    Türkiye‘deki gıda dağıtım ve perakende satıĢ sistemi hakkında hazırlanan bir Kanada raporunda92
    konuyla ilgili olarak aĢağıdaki tespitler yapılmaktadır:

          Türk perakende sektörü 1980‘lerden itibaren gerek ekonomik gerekse sosyal yapılarda meydana
           gelen büyük değiĢimle birlikte hızla geliĢmiĢtir. Söz konusu dönemde gelir düzeyleri yükselmiĢ,
           kentleĢme artmıĢ, iĢ gücüne katılan kadınların sayısı artmıĢ, Batı tarzı yaĢam biçimi yerleĢmeye
           baĢlamıĢtır. Bütün bu faktörler, tutumlar ve tüketim kalıplarında köklü bir değiĢime neden olmuĢ,
           bu değiĢim perakende sektörünün geliĢmesine katkı yapmıĢtır.
          Perakende sektörü hızla modernleĢmeye devam etmektedir. Bir yandan büyük Ģehirlerde
           hipermarketler açılırken, mahalle bakkalları ve haftada bir kurulan pazarlar kenar mahallelerde ve
           kırsal kesimlerde günlük yaĢamın vazgeçilmez bir parçasını oluĢturmaktadır.
          Nüfusu 600 binin üzerindeki orta büyüklükteki Ģehirlerde süpermarketler, büyük alıĢveriĢ
           merkezleri ve indirimli satıĢ mağazaları modern perakende satıĢ araçlarını oluĢturmaktadır ve bu
           Ģehirlerdeki alıĢveriĢ alıĢkanlıkları değiĢmektedir.

    Sosyo-ekonomik geliĢmeler bağlamında perakende satıĢ sisteminin kat kat büyümeye devam etmesi su
    ürünlerinin, sağlık ve hıfzıssıhha uygulamaları ile ürün etiketlemesine iliĢkin düzenlemeler de dahil
    olmak üzere geleneksel satıĢ ve dağıtım Ģekillerini değiĢime zorlayacaktır. Ayrıca, hükümetin yeni
    piyasa düzenlemeleri perakendecileri pazarlama sistemlerini iyileĢtirmeye sevk etmektedir.

    9.4        SU ÜRÜNLERĠ DAĞITIM SĠSTEMĠ

    9.4.1       Dağıtım Zinciri ile ilgili Genel Bilgiler
    Oteller, lokantalar ve iĢleme sanayisi su ürünlerini genellikle ya doğrudan toptan satıĢ yerleri ya da
    kabzımallardan almaktadır;93 bunlardan bazıları doğrudan balıkçı teknelerinden de ürün satın
    alabilmektedir. Su ürünleri satıĢ iĢlemlerinin çoğunda her kademede kabzımallara – bunların resmi bir
    sıfatı bulunmamaktadır – rastlanmaktadır; bazı toptan satıcılar ve süpermarket zincirleri ürünleri balık
    hali veya kabzımallardan değil doğrudan balıkçılardan almaktadır. Deniz kültür balıkçılığı ürünleri de
    benzer yollarla pazarlanmaktadır ancak, içsularda avcılıkla üretilen çoğu ürün doğrudan balık haline

    91
       http://www.fas.usda.gov/info/agexporter/2004/July/pgs. 14-16.pdf
    92
       http://strategis.ic.gc.ca/epic/internet/inimr-ri.nsf/en/grl24318e.html
    93
       "Kabzımal"ın tanımı Su Ürünleri Toptan ve Perakende SatıĢ Yerleri Yönetmeliği‘nde (14.07.2004 tarihinde değiĢik 19.06.2002 tarihli
    Yönetmelik) yapılmaktadır. Kabzımal, piyasada bu ilk alıcılar için kullanılan genel addır – ancak, Ġngilizce haliyle "commissioner" sözcüğü
    karıĢıklığa neden olabileceğinden, özgün metinde bunun yerine "commission agents" ibaresi tercih edilmiĢtir.


                                                      Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

gönderilmekte veya yerel araçlarla kooperatifler tarafından satılmaktadır.

Kooperatifler büyük toptan satıĢ yerlerinde gerçekleĢtirilen satıĢlarda daha az yer almaya baĢlamıĢtır
ve Kabzımallar en önemli aracılar haline gelmiĢtir. Kabzımallar sadece anlaĢmalı oldukları balıkçı
teknelerinden gelen ürünlerin mezadını gerçekleĢtirmemekte aynı zamanda diğer toptan satıĢ
yerlerindeki diğer kabzımallar adına hareket etmektedir. Müzayede alanlarında satıĢlar mezat
yöntemiyle yapılmaktadır (esas olarak, gelen her parti ürün anında mezada konulmaktadır); bu
nedenle, fiyatlar günlük karaya çıkarılan av miktarının yanı sıra talebe göre sürekli değiĢmektedir. Ne
var ki, mezat açık ve Ģeffaf Ģekilde yapılmamakta ve piyasa fiyatı kabzımallar tarafından
belirlendiğinden alıcılar arasındaki rekabet sınırlı kalmaktadır. Piyasa fiyatları esas olarak piyasadaki
balık miktarı ve alıcının isteklerine bağlı olarak (arz-talep) belirlenmektedir. Her kabzımal herhangi
bir müzayede periyodunda (gün) istediği sayıda mezat gerçekleĢtirebilmektedir.

Kabzımallar ayrıca, örneğin doğrudan tekneden alınıp karayoluyla alıcıya gönderilen ürünlerle ilgili
iĢlemleri de gerçekleĢtirmektedir. Bu Ģekilde gerçekleĢtirilen iĢlemlerde ürün mezada
konulmamaktadır. Bu tip satıĢların anlaĢması genelde av sezonu baĢında yapılmaktadır. Kabzımallar
genellikle satıĢ değerinin %3‘ü oranında bir komisyon ödenmektedir (bu oran Su Ürünleri Kanununda
tanımlanmaktadır).

9.4.2       Ana Sektörlere iliĢkin Pazarlama Zinciri
SÇE, çeĢitli ana sektörlere iliĢkin su ürünleri dağıtım Ģekillerini göstermek için akıĢ Ģemaları
hazırlamıĢtır: küçük tekneler/troller, gırgırlar, tatlı su balıkları, yetiĢtiricilik, orkinos – bakınız Ek 4.

Küçük Tekneler ve Troller
Küçük tekneler avlarını kıyı boyunca, genelde kıyı tesisi bulunmayan çeĢitli limanlarda karaya
çıkarmaktadır. Troller ise, büyük tekneler olmalarından dolayı, avlarını karaya çıkarmak için büyük
limanlara ihtiyaç duymaktadır. Ancak, bu limanların çoğunda bir formel satıĢ tesisi bulunmamakta,
tekneden alınan avlar doğrudan alıcının taĢıma araçlarına yüklenmekte veya bir müzayede alanına
sevk edilmektedir.

Küçük tekneler ve troller tarafından karaya çıkarılan taze balıkların dağıtımının birinci ayağını
genelde bir kabzımal veya görevleri arasında üyelerinin ürünlerini satmak da yer alan bir
kooperatif oluĢturmaktadır.

Bu ―ürün çıkıĢ yerleri‖nden – formel tesisleri bulunmakta veya bulunmayabilmektedir – alınan su
ürünleri o bölgedeki lokanta ve perakende satıĢ yerlerine dağıtılmakta ve semt pazarlarında, seyyar
satıcılar tarafından ve balıkçı dükkanlarında halka satılmaktadır. Tür, piyasa talebi ve karaya çıkıĢ
noktasına bağlı olarak, avın bir bölümü, balıkçılar adına ve riski balıkçılara ait olmak üzere bir
―dağıtım merkezine‖ (Türkiye‘de 10 adet su ürünleri dağıtım merkezi bulunmaktadır)
nakledilebilmektedir.

Su ürünleri bu merkezlere/merkezlerden genellikle kamyonla taĢınmaktadır. SÇE tarafından yapılan
gözle muayenelerde bazı taĢıma araçlarının uygun olmadığı (otomobiller ve izolasyonlu olmayan
kamyon kasaları) ama yine de çoğu dağıtım Ģirketinin taĢıma iĢlemini izolasyonlu veya thermo-king
kamyon kasalarında yaptığı tespit edilmiĢtir. Ana dağıtım merkezinde, değeri yüksek su ürünleri sık
sık, ürün çıkıĢ yerlerinde olduğu gibi aynı müĢteri gruplarına satılmaktadır. Su ürünleri ilk önce, fiyat
yükseltme esasına dayalı çığırtkanlı müzayede sistemiyle satılmaktadır. Daha sonra, ürünler pazarda
ikinci veya üçüncü kez satılabilmektedir.

Perakende satıĢlar çeĢitli Ģekillerde yapılmaktadır. Modern perakende satıĢ yerleri kendi soğuk
depolarına sahipken, seyyar satıcılar daha ilkel koĢullarda satıĢ yapmaktadır. Ürünün bir bölümü ihraç
edilmektedir. Belirli türlerin Ġstanbul pazarı yakınındaki küçük iĢleme tesislerinde ihracat için
paketlemesi yapılmaktadır. BaĢta karides olmak üzere kabuklu su ürünlerinin piyasa değeri daha

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                               ġubat 2007
                                                                    Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

yüksek olup, bu ürünlerin satıĢları bir sözleĢme dahilinde tekneden yapılabilmektedir.

Sürekli ahĢap kasa – nominal ağırlığı 20 kg - kullanımı önemli bir sorun olarak görülmektedir. Bazı
limanlarda plastik kasa kullanma çabaları olmuĢ olsa da, ilk yatırım maliyetinin yüksekliği, zarar riski,
kasaların iadesi ve yıkanmasında doğan masraflardan dolayı bu tip kasaların kullanılması çok olanaklı
olmamıĢtır. Ayrıca, özellikle kasa dibinde ürüne gelebilecek zarar riskini azaltmak amacıyla daha
küçük kapasitede kasalar (10 kg) kullanılması yönünde çabalar olmuĢtur. YerleĢtirilmeye çalıĢılan bu
yöntemler, balıkçılar tarafından desteklense de, alıcılardan destek görmemiĢtir. Alıcılar, Ģu anda
ürünün bir bölümünün kalitesinin kötü ve ―satılamayacak‖ ürünler olacağı hesabıyla fiyatlarını kasa
üzerinden verdiklerinden bu tip kasalar kullanıldığında birim balık fiyatının artmasından
korkmaktadırlar. Dağıtımı sisteminin tamamında buz kullanımı söz konusu olsa da, kullanılan buz
miktarı çoğu zaman az olmakta, buz sadece balığın üzerine örtecek kadar kullanılmaktadır.


Görülen çok önemli bir sorun, piyasanın geleneksel yollarla, bürokratik yöntemlerle değil de kiĢisel
iliĢkilere dayanan güven esasıyla iĢletiliyor olmasıdır. Vergi (özellikle KDV) ve harçları (pazar
yetkililerine verilen komisyonlar) asgari düzeyde tutmak için ürün miktarı ve satıĢ rakamları büyük
ölçüde olduğundan az gösterilmektedir; oysa kabzımallar ürün miktarını da fiyatları da çok iyi
bilmektedirler. TKB ve pazar yetkililerinin etkin denetim yapamaması bu tarz eğilimleri artırmaktadır.

Gırgır
Gırgırlar avlarını kıyı boyunca, göçmen stokların konumuna göre karaya çıkarmaktadır. Av miktarının
görece yüksek olduğu ve karaya çıkıĢ noktasında kurulu bir pazar altyapısının olmadığı farz edilirse,
ürünler bir toptan satıĢ yerine izolasyonlu kamyon kasasında taĢınmakta, toptan satıĢ yeri seçiminde,
karaya çıkıĢ noktası ve her bir toptan satıĢ yerinde uygulanan fiyat etken olmaktadır. Karadeniz‘de,
gırgırlar avlarını avlak sahalarından taĢıyıcılarla nakletmektedir. Bir av birimi genellikle bir gırgır
teknesi ve iki taĢıyıcıdan oluĢmaktadır. TaĢıyıcı tekneler avı doğrudan müzayede alanına (örneğin,
Ġstanbul) taĢıyabilmekte veya daha sonra karayoluyla bir müzayede alanı veya balık unu fabrikasına
taĢınmak üzere yakındaki bir limanda karaya çıkarabilmektedir. Ayrıca, bilindiği kadarıyla, bazı
tekneler avı doğrudan balık unu fabrikalarına vermektedir.

Pelajik ürünler insan tüketimine yönlendirilmekte veya balık unu ve yağı sanayisine gönderilmektedir.
Ġnsan tüketimine yönlendirilen ürünler ile balık unu ve yağı sanayisine gönderilen ürünlerin fiyatları
farklı olduğundan pelajik ürünlerde birinci seçenek tercih edilmektedir; bununla beraber, av miktarı
çok fazla olduğunda veya balıklar insan tüketimi için uygun boyda değilse (<10 cm) veya balıkların
kalitesi kötüyse ikinci seçenek tercih edilmektedir. Ġkinci seçenekte, teknenin kazanç düzeyi büyük
ölçüde azalmaktadır. Bu nedenle, dondurulmuĢ pelajik balık piyasasının geliĢtirilmesine ağırlık
verilmesi uygun olacak gibi gözükmektedir. Bu piyasanın geliĢtirilmesi üç yönden yarar
sağlayacaktır: (i) teknelerin daha çok kazanç elde etmesi; (ii) ürünün insan tüketimine daha uzun
süreyle yönlendirilmesi; (iii) katma değere sahip bir sektörde (dondurma) istihdam oluĢturulması.
Ayrıca, çeĢitli ihracat piyasalarında hamsiye büyük bir talep vardır. Daha önce değinildiği üzere
tüketicilerin karĢı çıkmasından dolayı dondurulmuĢ pelajik balıklar yerel düzeyde sınırlı bir taleple
karĢılaĢsalar da, dünyada dondurulmuĢ balık piyasasını baĢarıyla geliĢtirilen bir dizi örnek vardır ve
bu piyasaların geliĢtirilmesi su ürünleri sektörü, aracılar ve tüketiciler için bir dizi yarar sağlamıĢtır.



Toptan satıĢ yerinde, su ürünleri satıĢları kabzımal aracılığıyla olmaktadır. SÇE, Ġzmir‘de balıkların
kamyon kasasında satıldığı, Ġstanbul‘da ise ürünlerin taĢıyıcılardan alınmadan mezada konulduğunu
saptamıĢtır.

YetiĢtiricilik
Denizde avcılıkla üretimle karĢılaĢtırıldığında, yetiĢtiricilikte görece doğrudan bir dağıtım Ģekli söz
konusudur. YetiĢtiricilikle üretim esas olarak ihracata dönük bir faaliyet olarak geliĢtirilmiĢtir ve son


                                       Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

dönemde ağırlık iç piyasaya yönelik satıĢlara verilse de, yetiĢtiricilik ürünlerinin dağıtımı telefonla
satıĢ veya doğrudan alıcıya dağıtımı içeren mevcut satıĢ Ģekillerinin bir parçası haline getirilmiĢtir.
Aynı zamanda, ürünlerin bir bölümü mezatla satılmakta, küçük perakendeciler ve lokantalara ürün
satıĢıyla piyasa bölümlemesinin oluĢturulması sağlanmaktadır. ĠĢleme sanayisinin ilk kez devreye
girdiği 1990‘lardan bu yana, iĢleme tesisleri ağırlığı bütün halde taze balıkların polisitren kutularda
paketlenerek tüketiciye ulaĢtırılması üzerine vermiĢlerdir. Bununla beraber, katma değerli ürünlere
duyulan ihtiyaç daha çok gündeme gelmeye baĢlamıĢtır; önceleri dondurulmuĢ bütün halde balıklar
piyasada görülmeye baĢlamıĢ, bunları balık filetoları ve diğer ürünler takip etmiĢtir. Balık filetosu
üretimindeki artıĢ balık çiftliklerinde hasat stratejisinin değiĢtirilmesini gerektirecektir; 110-130 gr
ağırlığında iki balık filetosu elde edilmesini sağlayacak büyük balıkların üretimine ihtiyaç
duyulacaktır. SatıĢların çoğunun o bölgedeki, üretim yerine yakın satıĢ yerlerinde gerçekleĢtirilmesi
muhtemeldir.

Orkinos
Orkinos Ege kıyıları açıklarındaki kafeslerde, esas olarak Ege Denizi'nden Kıbrıs'a kadar uzanan
bölgede, ya ICCAT‘ın Türkiye tahsis ettiği kota dahilinde ya da diğer ülkelerden kota satın almak
suretiyle (ayrıca bakınız Bölüm 8.6) avlanan balıklar kullanılarak yetiĢtirilmektedir. Balıklar
yetiĢtirme tesisinde diğer kafeslere aktarılmak üzere su içinde (tekneler tarafından çekilen kafeslerin
içinde) taĢınmaktadır. YetiĢtirme tesisine getirildiklerinde bu balıklar, genellikle Hollanda veya
Norveç ringası/uskumrusu veya Fas sardalyası olmak üzere buzu çözülmüĢ pelajik balıklarla
yemlenmektedir. Orkinos hasadı kıĢ aylarında yapılmakta, Eylül ile Mart ayları arasında dondurulmuĢ
halde deniz yoluyla Japonya'ya gönderilmelerine rağmen, orkinos bu ülkeye küçük miktarlarda taze
halde havayoluyla da gönderilmektedir. Türkiye‘ye ICCAT tarafından tahsis edilen toplam av
kotasının %20‘si, avlarını doğrudan iç piyasaya satan Türk teknelerine ayrılmaktadır.

Tatlı Su Balıkları
Ġçsu ürünleri için kullanılan pazarlama kanalı hakkında çok az bilgi vardır ancak, olasılıkla satıĢların
çoğu o bölgedeki, avlanılan yere yakın olan toptan satıĢ yapan kiĢiler veya sektörde güçlü olan
aracılar yoluyla gerçekleĢtirilmektedir. Bununla beraber, bu durumun bazı istisnaları vardır ve
üretimin bir bölümü formel pazarlara sevk edilmektedir - örneğin Ankara, Ġstanbul ve diğer büyük
Ģehirlerdeki lokantalara yapılan alabalık satıĢları. Ayrıca, bir iĢleme tesisi ihracata dönük sudak balığı
iĢlemektedir. Salyangoz ve kurbağalar – su ürünleri istatistiklerine dahil edilmektedirler – iĢlenmek
üzere toplanmakta ve baĢta Fransa olmak üzere Avrupa pazarlarına ihraç edilmektedir.

9.4.3         Altyapı
Türkiye‘de en önemli balık satıĢ yerleri belediyeler tarafından iĢletilen müzayede alanlarıdır. 10 adet
balık hali bulunmaktadır. Balık hali bulunan iller Ģöyledir: Ġstanbul, Samsun, Ġzmir, Ankara, Kocaeli,
Çanakkale, Bursa, Bandırma, Trabzon, Ordu; daha fazla bilgi için bakınız Tablo 51. Ankara balık hali
dıĢındaki balık halleri kıyı Ģehirlerinde kuruludur; Ġzmir balık hali ise, tarım ürünleri toptan satıĢ
merkezi içinde faaliyet göstermektedir. Bu merkez bir karaya çıkıĢ noktasından ziyade otoyol
yakınında kurulmuĢtur. Kıyılardaki balık hallerinde hem o bölgede karaya çıkarılan hem karayoluyla
taĢınan su ürünleri satılırken, ana balık hallerinde ayrıca, ithal edilen su ürünleri ile yetiĢtiricilik
ürünlerinin satıĢı yapılmaktadır.

Tablo 51: Toptan SatıĢ Merkezleri
                   Metrekare     Metrekare                           Metrekare olarak
                                                                                      Buz                         Kabzımal
     Yeri          olarak toplam olarak                              dondurma
                                                                                      (mt/yıl)96                  Sayısı97
                   alanı94       müzayede alanı                      tesisleri95
94
   Tesisler ve arazi dahil
95
   Özel tesisler hariç
96
   Özel tesisler hariç
97
   KKGM.verilerine göre Çanakkale hariç 249 kabzımal bulunmaktadır. Bazı balık hallerinde, balık hali yöneticilerinden alınan
rakamlar ile KKGM‘den alınan rakamlar birbirinden farklıdır.

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                 ġubat 2007
                                                                      Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

Ġstanbul       29.000               6.500                690                      26           129
Samsun         7.000                650                  300                      0            14
Ġzmir          63.000               7.000                1.000                    0            41
Ankara         3.000                2.000                0                        0            14
Kocaeli        1.000                400                  80                       0            7
Çanakkale      2.500                240                  0                        3            4
Bursa          500                  200                  0                        2            6
Bandırma       2.000                800                  0                        0            17
Trabzon        15.000               5.000                2.000                    0            17
Ordu           1.900                150                  60                       1            4
        Kaynak: Balık Hali Müdürleri ve Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü (TKB), 2006

SÇE‘nin her bir balık halinde yetkililer ve kullanıcılarla yaptığı görüĢmeler, yeni ve iyileĢtirilmiĢ
tesislere yönelik bir talep bulunduğunu ortaya koymuĢtur. Ancak, Ġstanbul bunun dıĢındadır. Bu
Ģehirdeki balık halinin yeri yol ıslah çalıĢmaları nedeniyle değiĢtirilecektir. Her bir toptan satıĢ
merkezinin baĢında, tesisin idaresi ve kuralların uygulanmasından sorumlu bir genel müdür
bulunmaktadır. Bir genel müdür yardımcısı, teknik, hijyen ve sağlıkla ilgili düzenlemelerden sorumlu
olmaktadır. Su ürünleri konusunda yetkili makam TKB‘dir. TKB, özel balık halleri ile kamuya ait balık
hallerinin denetiminden sorumludur. Balık halleri o alanda eğitim almıĢ denetim görevlileri tarafından
denetlenir; balık kalitesinin analizinden ise akredite edilmiĢ laboratuarlar sorumludur. Bununla
beraber, TKB‘nin, özel gıda hijyeni eğitimi almıĢ, denetim konusunda deneyimi bulunan daha çok
sayıda nitelikle personel alarak kapasitesini güçlendirmesi gerekmektedir. Toptan satıĢ merkezlerinin
birçoğunda Ģu anda TKB‘nin müdahalelerinin bir sonucu olarak iyileĢtirme çalıĢmaları yapılmaktadır
ancak, AB standartlarına ulaĢmak için daha yapılacak çok iĢ vardır.

Türkiye‘nin en büyük balık hali Ġstanbul‘da bulunmaktadır. Bu balık halinde oluĢan fiyatlar, özellikle
yüksek miktarlarda avlananlar olmak üzere birçok tür için referans fiyat olarak alınmaktadır. Diğer
balık hallerindeki (Samsun ve Bandırma) kabzımallar, iĢlemlerinde Ġstanbul balık hali fiyatlarını
referans olarak aldıklarını ifade etmiĢlerdir. 2004 yılında Ġstanbul balık halinde 45.000 mt satıĢ
yapılmıĢtır. Bu değer, Türkiye‘de insan tüketimine yönlendirilen üretimin yaklaĢık %10‘una karĢılık
gelmektedir.

9.4.4       TaĢıma

Ana balık hallerine uzak, çeĢitli limanlarda karaya çıkarılan su ürünlerinin çoğu kamyonlarla
taĢınmaktadır. Kanunla yasaklanmasına karĢın, taĢımacılıkta kullanılan kamyonların – açık kasalıdır
ve frigorifik değildir - belki de %60-70'inin tipi ve genel durumu (TKB'ye göre), zarar görme riski bu
denli yüksek olan bir ürünü taĢımaya uygun değildir. Bu kamyonların birçoğu balıkçılar, kabzımallar
veya küçük ölçekli yerel nakliye Ģirketlerine aittir. Bununla beraber, daha büyük Ģirketler (iĢleme
tesisleri), üretim yerinden piyasaya kadar etkin bir soğuk zincir sağlayabilmek amacıyla kendi taĢıma
olanaklarını kullanmaktadır. Ġyi koĢullarda taĢınan ürünlere müzayedede prim verilmektedir. Bunu
gören tekne sahipleri ürünlerin daha iyi koĢullarda taĢınmasına önem vermeye baĢlamıĢlardır.


Ürünlerin büyük pazarlar ve müzayede alanlarına taĢınmasında bazı sorunlar bulunmaktadır. Daha ucuz bir
taĢıma yöntemi olduğundan, pelajik avların bir bölümü, baĢta Karadeniz‘de olmak üzere, büyük miktarlar
halinde deniz yoluyla taĢınmaktadır. Ġçsu ürünlerinin iç kesimlerdeki, büyük Ģehirlerden uzak kırsal
pazarlara dağıtımında yaĢanan sorunlar sürmektedir. Bu pazarlara su ürünleri hala yolcu otobüsleriyle
taĢınmaktadır. Bu alanlarda uygun taĢımanın yapılamaması, soğuk zincirin en zayıf halkasını
oluĢturmaktadır.




                                        Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

9.5     ĠġLEME SEKTÖRÜ

9.5.1        GiriĢ
Su Ürünleri Kanunu ve ilgili Yönetmelik gereğince, bütün iĢleme tesisleri kayıtlı olmak zorundadır;
AB'ye ihracat yapan iĢleme tesisleri TKB'den (Yetkili Makam olarak) onay almak zorundadır. TKB
verilerine göre, bu alanda 160 ruhsatlı, 17 ruhsatsız fabrika bulunmaktadır. En son hazırlanan
BirleĢtirilmiĢ Listeye bakıldığında, AB‘ye ihracat için onay alan 101 iĢleme tesisi olduğu
görülmektedir. Ġlk iĢleme tesisi yatırımlarının çoğu 1977 ile 1997 yılları arasında yapılmıĢtır. Son
yıllarda ise, sağlıklı üretim Ģartları ve insan tüketimine yönelik su ürünleri piyasası planlaması, bu
konudaki 91/493 sayılı AK Direktifi ile uyumlu hale getirilmeye çalıĢılmıĢtır. Son yıllarda
yetiĢtiricilik sektöründeki büyümeyle beraber, birçok paketleme tesisi kurularak taze yetiĢtiricilik
ürünlerinin paketlenmiĢ halde taĢınması sağlanmıĢtır. Temmuz 2006 itibariyle AB onaylı tesisler
(siyah) ile son yıllarda faaliyete geçen balık unu fabrikalarının (kırmızı) yerlerini gösteren bir harita
Ek 5'te verilmektedir. Ayrıca, AB onaylı olmayan ama AB dıĢındaki üçüncü ülkelere ihracat yapma
ruhsatı bulunan 28 tesis ile sadece iç piyasaya ürün verme ruhsatı bulunan 22 tesis - birçoğu daha iyi
değerlendirme ve hijyen standartlarının sağlanması için yatırıma ihtiyaç duymaktadır - vardır. Tablo
52, 2004 yılında su ürünleri iĢleme sektörünün kapasitesini göstermektedir:

Tablo 52: Su Ürünleri ĠĢleme Kapasitesi ve Kullanımı - 2004
                                             Yatırım          yapılan     Kullanılan kapasite
                      Ürün
                                             kapasite (mt/yıl)            (mt/yıl)
         Balık                               245.564                     106.413
         Çift    kabuklu       yumuĢakçalar, 11.044                      7.015
         kafadan bacaklılar
         Kurbağa, Salyangoz                     17.176                   4.657
         Toplam                                 273.784                  118.085
                 Kaynak: TKB, 2006

9.5.2       Taze ve SoğutulmuĢ Su Ürünleri
Taze su ürünleri ihracatı 1940‘lı yılların baĢından beri yapılmaktadır. 2. Dünya savaĢı sırasında
Avrupa'ya trenle palamut ihraç edilmiĢtir. 1970‘lere gelindiğinde, Avrupa‘ya ihraç edilen ürünleri daha
çok canlı kurbağa ve kerevit oluĢturmuĢtur. Teknolojideki ilerleme ve soğuk ve donmuĢ zincir
sisteminin hayata geçirilmesi ve bunların yanında havayolu taĢımacılığının devreye girmesiyle
beraber, son yıllarda ihracata dönük su ürünleri iĢleme sanayisi geliĢmiĢtir. Ayrıca, yetiĢtiricilikle
üretilen levrek ve çipura ile birlikte daha çok miktarda soğutulmuĢ su ürünleri ihracatı yapılmaya
baĢlamıĢtır.

9.5.3       DondurulmuĢ Bütün Halde ve Katma Değerleri Su Ürünleri
Su ürünleri iĢleme sektörünün geliĢiminde ikinci aĢamayı dondurulmuĢ ve iĢlenmiĢ su ürünleri
oluĢturmuĢtur. Taze su ürünleri ihracatı arttıkça, iĢleme tesisleri ürünleri arasına dondurulmuĢ ürünleri
de katarak ürün yelpazelerini geniĢletmiĢlerdir – örneğin, Ģu anda, Batı Karadeniz‘de istihsal edilen
küçük kidonyaların dondurulmuĢ halde ihracatı yapılmaktadır. En fazla ihracat, Ġtalya baĢta olmak
üzere AB ülkelerine yapılmaktadır. Ancak, bu alanlara yapılan yatırımlarda stokların elveriĢli olup
olmadığı dikkate alınmamıĢtır ve Ģu anda sektörün büyük bölümünde, yapılan ciddi miktarlardaki
yatırımlara rağmen yıl boyunca yeterli ham madde miktarı sağlanamamaktadır - Tablo 52'de
gösterildiği üzere. Bugünlerde, dondurulmuĢ su ürünlerine yönelik iç talep sınırlı kalsa da, ülkenin
büyük bölümünde su ürünleri tüketim seviyesinin düĢük olması, alt gelir grubundakiler için ucuz bir
protein kaynağı sunma ihtiyacı ve su ürünlerinin av sezonu dıĢında yılın geri kalan günlerinde de
bulunabilmesini sağlamak için hamsi ve diğer pelajik türleri dondurulmuĢ halde sunma fırsatı
bulunduğu farz edilirse, dondurulmuĢ su ürünleri sektörünün önünde, sektörün büyümesi bakımından
güçlü fırsatlar doğacakmıĢ gibi gözükmektedir. Buna ek olarak, dondurulmuĢ su ürünleri ve
hazırlaması kolay ürünlerin alındığı süpermarketlerden alıĢveriĢ eğilimi artacak gibi gözükmektedir.

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                        ġubat 2007
                                                                             Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

Ġthal dondurulmuĢ ürünler bu eğilimin artmasına yardımcı olmaktadır.


9.5.4        KurutulmuĢ, FümelenmiĢ ve KürlenmiĢ Su Ürünleri
Soğuk ve donmuĢ zincirin geliĢmesinden önce tüketiciler yoğun olarak, kurutulmuĢ, fümelenmiĢ ve
kürlenmiĢ ürünleri tüketmekteydi; hala birçok hanede balıklar evde tüketilmek amacıyla geleneksel
yöntemlerle tuzlanmakta ve kürlenmektedir. Lakerda (salamura palamut) için güçlü bir talep düzeyi
bulunmaktadır ve bu ürünlerin bir bölümü özellikle yurtdıĢında yaĢayan Türkler için olmak üzere dıĢ
ülkelere ihraç edilmektedir. Ayrıca, hem iç piyasada tüketilmek hem ihraç edilmek üzere marine
edilmiĢ hamsi üretimi söz konusudur. Birkaç on yıldır fümelenmiĢ ve kurutulmuĢ su ürünleri yerini
diğer iĢlenmiĢ su ürünlerine bıraksa da, son dönemde bu ürünlere ilgi artmıĢtır ve Ģu anda birçok
küçük ölçekli iĢletme piyasaya fümelenmiĢ alabalık, yılan balığı ve salmon sunmakta, bunların
üretimini ve ihracatını yapmaktadır; ne var ki, bu iĢletmelerin çoğu gerekli hijyen ve hıfzıssıhha
denetimleri olmadan faaliyet göstermektedir. Ayrıca, iç piyasada bu ürünlere yönelik talep oldukça
sınırlıdır.

9.5.5        Balık Unu ve Yağı
Balık unu ve yağı fabrikalarının tarihi 1970‘lere kadar uzanmaktadır. O yıllarda, Doğu ve Orta
Karadeniz kıyılarında hamsi üretimindeki büyük potansiyeli değerlendirmek amacıyla birçok tesis
kurulmuĢtur. Böylece, taze halde veya salamura olarak tüketilen pelajik türler için alternatif bir
değerlendirme seçeneği ortaya çıkmıĢtır. Balık unu ve yağı sektöründe, baĢlangıçta alınan devlet
yardımıyla önemli ölçüde bir kapasite artıĢı görülmüĢ ancak bu uzun süreli olmamıĢtır.

1972‘den önce, bu alanda faaliyet gösteren iki fabrika varken, sonraki 10 yıllık dönemde, biri fabrika
gemi olmak üzere 14 fabrika daha faaliyete geçmiĢtir. 1989 yılı itibariyle, üretim tesisi sayısı 18'e
çıkmıĢ ve buna paralel olarak endüstriyel av filosu büyüme göstermiĢtir. Ancak, av miktarının sınırlı
olması ve elde edilen kazancın fazla olmaması, bu tesislerin kapanmasına yol açmıĢ ve 1995 yılına
gelindiğinde faaliyette olan sadece 12 tesis kalmıĢtır. ġu anda ise, 11 fabrika faaliyettedir; ancak, 2005
yılında, avlanan hamsi miktarının aĢırı Ģekilde az olması ve yeterli ham madde giriĢi sağlanamaması
balık unu ve yağı üretim miktarını düĢürmüĢtür. Av sezonunda avlanan hamsi miktarı düĢük
kaldığından, kapasite kullanımını hesaplamak zor olmaktadır. ġu anda, sektörde verimlilik düzeyi çok
düĢüktür ve ölçek ekonomilerinin ön planda olduğu bir küresel endüstride yeni fabrika kapanıĢları
beklenmektedir. Yıldız,98 Türkiye‘nin yıllık balık unu üretiminin 10.000 mt (2003 verilerine göre)
olduğu ve ġili ile Peru‘dan 25.000 mt civarında (2003 verilerine göre) balık unu ithal etmek zorunda
olduğunu ifade etmektedir.

9.5.6        Balık Yemi
Mevcut üretim düzeyi göz önüne alındığında, SÇE, yetiĢtiricilik sektöründe yıllık 204.000 mt karma
balık yemine ihtiyaç olduğunu tahmin etmektedir. Gerekli balık yeminin üçte ikisini (üçte birinin ithal
edildiği varsayılmaktadır) üretmek için tahmini balık unu ve yağı gereksinimi, yaklaĢık 70.000 mt
balık unu ve 15.000 litre balık yağı Ģeklindedir. Türkiye‘deki balık unu99 ve yağı fabrikalarının mevcut
balık unu üretimi 15.000 mt, balık yağı üretimi ise 10.000 litredir (SÇE, 2006). Bu nedenle, Türkiye
gerekli yem miktarını üretebilmek için yaklaĢık 50.000 mt balık unu ve 5.000 litre balık yağı ithal
etmek (hazır yem ithalatlarına ek olarak) zorundadır. Yıldız100 ayrıca Ģunları bildirmektedir:

    Türkiye‘de 10 civarında yerli Ģirket balık yemi üretmektedir.
    Türk yem sanayisine yapılan yatırımlar daha çok entegre gıda üretim, iĢleme ve pazarlama
     sistemlerine yönelik olmaktadır.

98
   ―Turkey Aqua Feeds Segment Set to Grow‖ Hijran Y. Yıldız, Ankara Üniversitesi Aqua Feeds & Beyond, Cilt 2 II, 2005
99
   Bu değer, deniz yetiĢtiriciliği ve alabalık çiftlikleri yem değerlendirme oranı ve yaklaĢık 200.000 mt toplam balık yemi
gereksiniminin %35 düzeyindeki balık unu kapsama oranına (balık yeminde) göre belirlenmiĢtir
100
    a.g.e.


                                            Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

     Balık yemi üretimi ile ilgili resmi istatistikler yeterince kayıt altına alınmamaktadır. 2003
      yılında yurtiçi balık yemi üretiminin yaklaĢık 65.000 mt olduğu tahmin edilmiĢtir.
     Son dönemde, Türk balık yemi piyasasına iki yabancı Ģirket (Ġtalya ve Fransa‘dan) girmiĢ, ilave
      15.000 mt/yıl üretim miktarı sağlanmıĢtır.
     En fazla yem balığı üretimi Ege Bölgesi‘nde gerçekleĢtirilmektedir; bunun nedeni, balık yemi talep
      eden levrek ve çipura çiftliklerinin bu bölgede kurulu olmasıdır. Ege Bölgesi‘nde, 6 adet balık yemi
      fabrikası tahmini olarak toplam yaklaĢık 70.000 mt/yıl üretim kapasitesi ile çalıĢmaktadır. Bu
      fabrikalardan ikisi ürettikleri yemi sadece kendi balık çiftliklerine vermektedir.
     Bunlardan baĢka, 4 yem fabrikası daha vardır. Bunlardan ikisi Karadeniz Bölgesi‘nde olup tahmini
      toplam kapasitesi 6.000 mt/yıldır. Geriye kalan 2 fabrikadan biri Doğu Anadolu, diğeri ise
      Güneydoğu Anadolu Bölgesi‘nde olup her biri tahmini olarak 1.000 mt/yıl kapasite ile
      çalıĢmaktadır.
     Böylece, toplam 12 balık yemi fabrikasının mevcut üretim kapasitesi yaklaĢık 93.000 mt/yıldır;
      buna karĢın, fiili üretim miktarı 65.000 mt/yıl (2003 verilerine göre) olarak gerçekleĢmektedir.

Türkiye‘deki balık yemi fabrikaları yem üretiminde, sağladığı avantajlardan dolayı ekstrüde yem
teknolojisini kullanmaktadır; pelet yem artık pek fazla kullanılmamaktadır ve yetiĢtiriciler ekstrüde
yemi tercih ettiklerinden pelet yem tekniğinin fazla geliĢme Ģansı yoktur. Sektörde baĢarılı olmuĢ bazı
yem üreticileri ürettikleri yemin bir bölümünü ihraç etmektedir. Bunlar ayrıca, hem balık yemi hem
kümes hayvanı yemi üretmekte ve çipura, levrek, midye ve balık yavrusu yetiĢtiriciliği yapmaktadır.
Bu Ģirketlerin bazı teknoloji geliĢtirme projeleri AR-GE teĢviklerinden yararlanmakta ve devlet
tarafından (TÜBĠTAK) desteklenmektedir.

9.5.7        Su Ürünleri Konserve Sanayisi
Su ürünleri konserve sanayisi, baĢta sardalya ve palamut konservesi olmak üzere Marmara Denizi
çevresinde eskiden beri yapılan bir faaliyettir. Konserve sektörü bir ara önemini yitirse de 1990‘larda,
konservesi yapılmak üzere ton balığı ithalatının baĢlamasıyla beraber yeniden canlanmıĢtır. 1983
yılında Çanakkale‘de bu alanda kurulan bir Ģirket sektöre yatırım yapmıĢ ve kısa sürede Avrupa‘nın
önde gelen konserve Ģirketleri arasına girmiĢtir. Söz konusu Ģirket ton balığı konservesi, sardalya
konservesi, kedi yemi, köpek yemi, balık unu, dondurulmuĢ kum midyesi ve karides üretmektedir.
2.000 çalıĢanı bulunan bu Ģirket yıllık 60.000 mt balık ve 30.000 mt kabuklu deniz ürünü
üretmektedir. Türkiye‘de konserve ton balığı piyasasında %80'lik bir paya sahiptir; ayrıca, AB ile
Türkiye arasında uygulanan tarife rejiminin sağladığı yararlar Ģirketin konserve ton balığı ihracatının
büyümesinde kolaylaĢtırıcı bir etken olmuĢtur.

Konserve ton balığı Ģirketlerinin baĢarısını gören diğer yatırımcılar da bu alana yatırım yapmıĢlardır.
Son yıllarda, konserve sanayisinde kullanılan ton balığının ―menĢe kuralı‖ ile ilgili AB ile sorun
yaĢanmıĢtır. Bu sorun artık aĢılmıĢ olmasına rağmen birçok küçük Ģirket 1998‘de uygulanan geçici
yasak ve AB'nin katı kurallar getiren yeni hijyen yönetmeliğinin kullanıma sokulması sonucunda mali
yönden zayıflamıĢtır. Ġç piyasadaki büyümeyle beraber, bu sektöre yeni giriĢler olmakta, bu giriĢ
özellikle asıl iĢleri konserve sebze üretimi olan diğer konserve Ģirketlerinin yatay yatırımları Ģeklinde
olmaktadır. Ġç piyasada tüketilen en önemli konserve ürünleri ton balığı, palamut, hamsi, sardalya ve
uskumru konserveleridir.

9.6       SU ÜRÜNLERĠ FĠYATLARI
SÇE, iç piyasadaki fiyat yapısı ile ilgili olarak yapılmıĢ herhangi bir resmi araĢtırmaya rastlamamıĢtır;
dıĢ piyasalarda oluĢan fiyatlarla ilgili daha fazla bilgi mevcuttur. Ancak, bu konu ile ilgili olarak
çeĢitli sorunların bulunduğu düĢünülmektedir. Bunlar aĢağıda açıklanmaktadır:

     Avcılıkla üretilen su ürünlerinin fiyatları sezonsal, hatta bazı zamanlar günlük olarak çok
      büyük farklılıklar göstermektedir. Avcılığı yapılan en önemli türler büyük oranda sezonsal nitelik
      arz etmektedir; örneğin, av sezonu baĢında taze hamsiye olan talep doğrultusunda piyasa fiyatları
      artacaktır. Limanlarda soğuk ve dondurulmuĢ ürünler için depoların olmaması aĢırı üretime

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                              ġubat 2007
                                                                                   Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

      neden olabilmektedir. Bu durum fiyatlar üzerinde etkili olmakta ve günlük olarak arz edilecek
      ürün miktarının belirlenmesi gereğini ortaya koymaktadır. Üreticiler arasında herhangi bir istihsal
      planının olmadığı görülmektedir (bu, kaynak yönetimi görevi Üretici Örgütlerine verilmiĢ olsa o
      örgütlerin ele alacağı bir konu olurdu).

     Yüksek miktarlarda avlanan türlerin (küçük pelajik türler) fiyatları Ġstanbul balık hali fiyatlarına
      göre belirlenmektedir – bakınız ġema 53.

     YetiĢtiricilik ürünleri ile dondurulmuĢ ürünlerin fiyatı dalgalanma göstermemekte, bu da piyasanın
      geliĢmesine yardımcı olmaktadır.

     Birçok aracının faaliyet gösterdiği su ürünleri piyasasının etkin bir yapıda olmamasından dolayı
      üreticiye geri dönüĢ istenen seviyede gerçekleĢmemektedir. Ürünlerine ilk alıcılar tarafından düĢük
      fiyatlar verilmesi balıkçıların üretim isteğini kırmaktadır; çünkü balıkçılar kabul edilebilir bir marj
      elde etmek amacıyla maliyetleri en aza indirgemeyi amaçlamaktadır.

     Fiyatı ne olursa olsun ihtiyaç duyulan ürünün alınmaya çalıĢıldığı (bu makul bir davranıĢtır)
      hizmet sektörü (lokantalar) fiyatlar üzerinde etkili olmaktadır. Hizmet sektöründe görülen bu
      eğilim, yeterli su ürünleri arzının olmadığı durumlarda, özellikle turizm sezonunda, piyasa
      fiyatlarını kolayca çok yüksek düzeylere çıkarabilmektedir.

     Geleneksel tarzda iĢ yapan perakendeciler normalde %100 kar marjı ile çalıĢmaktadır;
      süpermarketlerde ise kar marjı daha düĢük tutulmaktadır. Özellikle yetiĢtiricilik ürünlerinde arz
      konusunda her zaman sıkı bir rekabetle karĢılaĢılmaktadır.

     Piyasadaki dikey entegrasyondan dolayı, yetiĢtiricilik ürünleri                            daha       düĢük   marjlarla
      satılabilmektedir, bu da son yıllarda bu ürünlerin satıĢını artırmıĢtır.

     Taze halde tüketilen hamsinin fiyatı ile balık unu ve yağı üretimine yönlendirilen hamsinin fiyatı
      arasında önemli bir fark bulunmaktadır; bu fark on kata kadar çıkabilmektedir. Avlanan ürünlerin
      tamamı insan tüketimine yönlendirilebilse, tekne sahipleri ürün satıĢlarından oldukça iyi kazanç -
      dondurma ve depolama masrafları hesaba katılsa bile - elde ederdi.




ġema 53: Ġstanbul Balık Hali Balık Fiyatları: 1996-2004
                                           Ġstanbul, Kumkapı balık hali toptan satıĢ fiyatları
                    YTL (1995 fiyatları)




                                                                                                 Hamsi
                                                                                                 Barbunya
                                                                                                 Kalkan
                                                                                                 Mezgit




9.7       PAZARLAMA VE ÜRETĠM TEKNOLOJĠSĠNE YAPILAN YATIRIMLAR
Su ürünleri iĢleme sektöründeki büyük iĢletmeler modern ve AB‘deki aynı alandaki iĢletmelere benzer
iĢletmelerdir. Ancak, sektörde kayıt altına alınmamıĢ çok sayıda denetimsiz iĢletme de bulunmaktadır
ve bu iĢletmelerin kazançları kayıtlı olanların kazançlarına göre daha yüksek olabilmektedir. Vergi ve


                                                    Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

sosyal güvenlik yardımlarıyla birlikte kapsamlı, birörnek ve Ģeffaf hijyen ve hıfzıssıhha
düzenlemelerinin hayata geçirilmesi yatırımcıları modern teknolojiye yatırıma sevk edecektir.
Yapılacak herhangi bir devlet yatırımı – örneğin katılım öncesi finansman desteği kullanılarak
(bakınız Bölüm 2.3.3), gereksiz yatırımların önüne geçmek için sektörel stratejileri içine alan bir
mastır plan çerçevesinde yapılmalıdır. Bu anlamda, hazırlanacak olan stratejik sektör planı önemli bir
adım olacaktır; bununla beraber, yatırım fonlarının bölgesel tahsisine iliĢkin öncelik ve ölçütleri
tanımlamak amacıyla TKB'nin daha fazla çalıĢma yapması gerekmektedir. Yatırım yapılabilecek
alanlar arasında Ģunlar yer almaktadır: soğuk ve donmuĢ zincirin uzatılması - özellikle iç kesimlere
doğru; belirlenen karaya çıkıĢ limanlarında yardımcı hizmetlerin sunulması; perakende satıĢ
noktalarının iyileĢtirilmesi; FAD‘lerle birlikte deneysel çalıĢmalar gibi yenilikçi çalıĢmaların
yapılması; ürün geliĢtirmenin sağlanması ve kapasiteyi artıracak çalıĢmalar yapılması - örneğin
Bandırma limanında ve/veya Ġstanbul balık halinin baĢka bir yere taĢınması.

Ayrıca, daha iyi hijyen ve hıfzıssıhha denetimi ve uygulamasının sağlanması, ithal edilen ürünlerin
kalite izleme ve kontrolünün gerçekleĢtirilmesi, büyük balık halleri/karaya çıkıĢ yerlerinde elektronik
müzayede tesislerinin kurulması ve AB‘nin en son belirlediği izlenebilirlik Ģartlarına uygunluğu
sağlamak için teknolojiye yatırım yapılması gibi alanlarda destek sağlanması gerekmektedir – bu
konuda daha ayrıntılı bilgi edinmek için bakınız Bölüm 9.8 ve 9.9.

9.8     KALĠTE GÜVENCE
Kalite güvence (KG) sorunu, yönetmeliklerin niteliği ve kapsamı (özellikle yakında çıkarılacak olan
yeni kontrol yönetmeliği açısından) ile ilgili bir sorun olmayıp, daha ziyade söz konusu
yönetmeliklerin uygulanmasında etkin izleme gerçekleĢtirilememesi ile ilgilidir. Hali hazırda AB‘ye
ihracat yapan Ģirketlerle ilgili olarak, TKB'nin özellikle müĢteri iliĢkileri ve kalite kontrol ve ürün
özelliklerinin muhafaza edilmesi bağlamında uyguladığı denetim ve sertifikasyon prosedürlerinin etkin
olduğu görülmektedir.

Büyük balık hallerinde, hal yönetimi tarafından kalite güvence ve hijyen standartları uygulanmalıdır;
hal yönetimi genellikle, hal kapandıktan sonra halin günlük temizliğini yapmak üzere personel
almaktadır. Bununla beraber, SÇE, ziyaret ettiği bazı balık hallerinde taĢıma iĢlemlerinin gerektiği
gibi yapılmadığı ve bunun kalite güvence ve halin temizliğini (ve haldeki hijyen standartlarının)
etkilediğini gözlemlemiĢtir. Su ürünlerinden alınan numunelerin mikrobiyolojik, kimyasal ve fiziksel
analizleri yapılmaktadır. Bu analizler akredite edilmiĢ laboratuarlarca gerçekleĢtirilmektedir. Ġstanbul
balık hali içinde bir laboratuar hizmet vermektedir.

Pazarlama zincirinde kalite güvence uygulamasının yerleĢtirilmesinde karĢılaĢılan asıl sorun, daha
önce Bölüm 9.7‘de değinildiği üzere, kayıt dıĢı iĢletmelerin piyasada faaliyet gösteriyor olması ve bu
iĢletmelerin su ürünleri sektöründe kendilerine kolayca bir yer edinebiliyor olmasıdır. Sektördeki kayıt
dıĢı iĢletmeler, kayıtlı iĢletmeler, yerli tüketiciler ve Türkiye'nin ihracat piyasalarındaki iĢ çıkarları (ve
ünü) için bir tehdit oluĢturmaktadır.

Ayrıca, pazarlama zincirinde taze balığın kalitesi buz kullanımıyla birçok durumda basit bir Ģekilde
artırılabilmektedir. Yapılabilecek çeĢitli iĢlemler olsa da, öncelik aĢağıdaki alanlara verilmelidir: daha
güçlü bir denetim (sadece denetim bütçesi güçlü olmamalı mevcut kaynakların etkin kullanımı
sağlanmalıdır); tüketici eğitimi; dağıtım zincirinde yer alan bütün tarafların (üreticilerden seyyar
satıcılara kadar) ―denizden (çiftlikten) sofraya‖ kadar her aĢamada ürünün daha iyi taĢımalarını
sağlamak amacıyla ürün standartlarını uygulamalarının sağlanması ve söz konusu taraflara bu konuda
destek verilmesinin önemi.

9.8.1       Hijyen ve Hıfzıssıhha Yönetmelikleri

Bölüm 4.5‘te, Türkiye‘de yürürlükteki gıda hijyen mevzuatı ile ilgili özet bilgiler verilmektedir.
Özellikle Türkiye'nin en fazla AB‘ye ihracat yaptığı ve mevzuatını su ürünleri müktesebatıyla
uyumlaĢtırma sürecinde olduğu düĢünülürse piyasa yönetmeliğinin uygulanması sektörün gelecekteki

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                     ġubat 2007
                                                                                          Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

 geliĢiminde önemli bir yere sahip olacaktır. AB onaylı fabrikalar AB‘nin HACCP ve piyasa
 standartları ile ilgili yeni yönetmeliklerini uygulamak durumunda olacaklardır;101 bu standartları
 karĢılayacak yeni teknolojilere yapılacak yatırımlar, baĢta hem ihracat piyasası hem iç piyasaya ürün
 veren iĢleme tesislerinin faaliyet gösterdiği alanlar olmak üzere iç piyasada daha kaliteli ürünlerin
 üretilmesine katkıda bulunacaktır.

 TKB denetim görevlilerinin yeni mevzuatı uygulaması yerli tüketici için de faydalı olacaktır.
 Piyasa standartları mevzuatının hayata geçirilmesi piyasada Ģeffaflığın artırılmasını teĢvik etmeli ve
 daha kaliteli ürün üretmeleri konusunda üreticiler üzerinde oluĢturacağı piyasa baskısıyla avcılıkla
 üretimde daha iyi çevre yönetiminin geliĢtirilmesine katkı sağlamalıdır. Söz konusu mevzuatın
 uygulanmasının SÜBĠS üzerinde de bir etkisi olacaktır; çünkü satıĢ bildirimlerinin kullanılması
 istatistiki verilerin (fiyatlar, karaya çıkarılan türler ve miktarları hakkındaki istatistiki veri ler)
 daha iyi toplanmasını, böylece daha iyi bir izleme sistemi uygulanmasını sağlayacaktır.


 9.9        TĠCARET TARĠFELERĠ
 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı102 çerçevesinde, ortak ithalata-ihracat kuralları kota yönetimi,
 kullanılmayan veya sübvansiyon verilen ithal ürünlere karĢı koruma, tekstil ürünleri ithalatlarına özerk
 düzenlemeler getirme, dahilde ve hariçte iĢleme rejimleri mevzuatı gibi alanlarda AB'nin gümrük
 birliğinin düzgün iĢlemesi için getirdiği uygulamalar ve benimsediği ortak ticaret politikası ile uyum
 sağlanmaktadır. 1996 yılında, Türkiye, Ticaret ve Gümrük Tarifeleri Genel AnlaĢması (GATT)‘nin
 24. Maddesinde tanımlandığı üzere, AB'den yapılan ithalatlar üzerindeki gümrük vergilerini kaldırmıĢ
 ve üçüncü ülkelerden ithalatlarda AB‘nin ortak gümrük tarifesini uygulamaya koymuĢtur. Türkiye Ģu
 anda AB Genel Tercihler Sistemini (AB GTS sistemi) 2004/7731 sayılı AK Kararı (25 Ağustos 2004
 tarihli AB Resmi Gazetesi‘nde yayımlanmıĢtır) ile bütünüyle üstlenmiĢ durumdadır. Türkiye AB GTS
 sistemini yukarıda adı geçen 1/95 sayılı Kararın 16. Maddesi ve Türkiye-AB Gümrük Birliği kural ve
 usulleri uyarınca üstlenmiĢtir.

 Tablo 54, tarife rejimi uluslararası koduna (TARIC) göre, ithal edilen su ürünlerinden alınan gümrük
 vergisi oranlarına iliĢkin bazı örnekleri vermektedir. Özel gümrük vergisi alan veya 01.01.1996
 tarihinden itibaren AB Ortak Gümrük Tarifesini uygulayan ülkelerin dıĢındaki bütün üçüncü ülkelere
 genel gümrük vergisi oranları uygulanmaktadır. Özel oranlar ise sadece iki taraflı ticaret anlaĢmasına
 taraf olan ülkelere uygulanmaktadır.

 Tablo 54: Ġthal/Ġhraç Edilen Su Ürünleri için Genel Gümrük Vergisi Oranları ile AB Gümrük
     Vergisi Oranları
                                                                                                                       Gümrük Vergisi
TARIC
                  Açıklama                                                                                             Oranları
kodu
                                                                                                                       Genel    AB
0303500010        Ringa türleri (Clupea harengus, Clupea pallasii), karaciğer ve yumurta hariç.                        15       0
                  ĠĢleme için, adet baĢına 140 gramın üzerindeki ağırlık
0303211000        Oncorhynchus apache veya O. chrysogaster türü alabalık                                                9             0
0303459000        Orkinos (Thunnus thynnus).                                                                            22            0
0303743011        Uskumru (Scomber scombrus). Endüstriyel kullanım için.                                                20            0
0307311000        YumuĢakçalar. Midye türleri (Mytilus spp.)                                                            10            0
0306221000        Kabuklular. Istakoz türleri (Homarus spp.). Canlı                                                     8             0
1604110020        Pasifik salmonu (Oncorhynchus spp.), ezme (paste) ve margarin yağ                                     5.50          0
                  (spread) üretimi amacıyla iĢleme sanayisinde kullanılan

 101
     ġu anda, su ürünleri sektöründe daha iyi hijyen düzenlemeleri yapılmaktadır; özellikle birincil üretime daha çok önem verilmektedir - bir
 baĢka deyiĢle, balıkçı teknelerinde hijyen kurallarının uygulanması ve dağıtım zincirinin tamamında ürünün izlenmesinin sağlanması. Daha
 önceki ‗dikey‘ mevzuat 2004 yılında kaldırılmıĢ, bu mevzuatın yerine 852, 853 ve 854/2002 sayılı üç yatay Yönetmelik (bazı
 zamanlar bu üç yönetmelik, ‗gıda hijyen paketi‘ olarak anılmaktadır) çıkarılmıĢtır.
 102
     Türkiye-AB arasında Gümrük Birliğini (96/142/EC) tesis eden 22.12.1995 tarih ve 1/95 sayılı ORTAKLIK KONSEYĠ
 KARARI


                                                    Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
 Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                               Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

2301200000   Balık veya kabuklular, yumuĢakçalar veya diğer su omurgasızlarının un ve   0      0
             peletleri
         Kaynak: http://ec.europa.eu/taxation_customs




 Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                  ġubat 2007
                                                                                       Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



10.0 EKONOMĠK VE SOSYAL ANALĠZ

10.1 GĠRĠġ
Av filosunun durumu, teknelerin mali kapasitesi, liman altyapısına yönelik yatırım ihtiyacı, su ürünleri
iĢleme sanayisi ekonomisi veya sektördeki yenilikçilik ya da geliĢim fırsatları gibi konuların
değerlendirilmesinde ekonomik analizin önemi büyüktür. Bu Ģekildeki bir mikro ekonomik analiz,
daha makro ekonomik bir bağlamda yapılmalıdır: balıkçıların veya ekosistemlerin azami ekonomik
verimi, istihdam ve gelir getirici kaynakların oluĢturulması, ihracat gelirleri, bölgesel farklılıklar ve
hepsinin üstünde su ürünleri sektörünün GYSH‘ye katkısı. Bu Ģekildeki bir analiz hem nicel (bir baĢka
deyiĢle, güvenilir istatistiklere dayalı) hem nitel (yapılan görüĢmeler, edinilen bilgiler vb. temelinde
yapılan değerlendirme) özellik taĢımaktadır. AĢağıda sıralanan belirli faktörler için Gelir-Gider
hesabının yapılması gerekli olmaktadır:

• Filonun yeniden yapılandırılması ve modernizasyonunun doğuracağı sonuç;
• Daha büyük balıkları yakalamak için daha büyük ağ gözü açıklığı olan donanım kullanmak;
• Daha iyi onarım ve bakımın yararları;
• ĠZKD faaliyetlerinde maliyeti karĢılama;
• Piyasa altyapısında yapılan iyileĢtirmelerin toptan satıĢ fiyatına etkisi ve
• Avcılık ve iĢlemenin yeniden yapılandırılmasına yardımcı olarak daha iyi resmi kredi
olanaklarının kullanılabilirliği.

Bir rapor (Çeliker ve ark)103 dıĢında, genel olarak güvenilir verilere ulaĢılamaması ve bunun yanında
av filosunun fiili av çabası (faal tekne sayısı), av düzeyleri ve fiyatlardaki belirsizlik, sektörün mikro
ekonomik düzeyde kapsamlı bir nicel değerlendirmesini yapmayı zorlaĢtırmıĢtır. Bu raporda, kapsamlı
bir nicel değerlendirme yerine, özellikle küçük teknelerin faaliyetlerine yoğunlaĢan son bölgesel
analizlerin küçük bir bölümü kullanılmaktadır. Bu analizler saha çalıĢması kapsamında yapılan
görüĢmelerde elde edilen bulgularla tamamlanmaktadır. Eldeki bilgilerden teorik bir ekonomik model
çıkarılabilecek olsa da, numune sayısının az ve verilerin çoğunun sahip olduğu nitel özellik, böyle bir
modelden güvenilir sonuçlar çıkarılmasını engelleyecek ve bu yüzden, yapılan tahminler istatistiki
olarak güvenilir olmadığından bu sonuçların fazla bir değeri olmayacak, daha da kötüsü bu sonuçlar
ters etki yapacaktır. Bu nedenle, bu alanda daha fazla araĢtırma yapılması gerekmektedir.

10.2        SU ÜRÜNLERĠ AVCILIĞININ EKONOMĠK YAPISI

10.2.1 Karadeniz Av Filosu
Karadeniz‘de yaklaĢık 7.200 adet balıkçı teknesi faaliyet göstermektedir; bu sayı, Türk av filosunun
yaklaĢık %40‘ına karĢılık gelmektedir. Toplam avın neredeyse dörtte üçü Karadeniz'den
sağlanmaktadır – bunda en büyük pay hamsi avcılığınındır. Buna ek olarak, Karadeniz, çaça, istavrit,
palamut, mezgit ve lüfer gibi ticari öneme sahip türlerin en çok avlandığı denizdir.104

Çeliker ve ark (2006) tarafından yapılan çalıĢma bu anlamda yararlı bir çalıĢma olup, Karadeniz
balıkçılığının durumunun ayrıntılı bir sosyo-ekonomik analizini yapmaktadır. Söz konusu çalıĢma
geniĢ anket uygulamalarıyla yürütülmüĢtür. ġüphesiz, bulguların sağlamlığı büyük oranda, toplam
tekne sayısı ile ilgili tahminlerin doğru olmasına bağlıdır; bu tahminlerde faal olmayan teknelerin de
hesaba katılmıĢ olabileceği kabul edilmektedir. 2006 yılında hazırlanan bu rapordan elde edilen
önemli bulgular ve sonuçlar sonraki sayfada yer alan Tablo 55‘te özetlenmektedir:
 Ulusal av filosuna yapılan toplam yatırım (yenileme değeri) 1.537 milyar YTL olup, bunun 677
    milyon YTL‘si Karadeniz av filosuna gitmiĢtir;
 Ulusal av filosunun yıllık brüt kazancı 971 milyon YTL‘dir; bunun 413 milyon YTL‘lik bölümünü
    Karadeniz av filosu karĢılamaktadır;
103
      Karadeniz Bölgesi‘nde Su Ürünleri Avcılığı Yapan ĠĢletmelerin Sosyo-Ekonomik Analizi; Çeliker ve ark, TKB/ TEAE 2006
104
      a.g.e.


                                                  Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

      Faiz, vergi veya amortisman öncesi kar (FAVÖK) ulusal av filosu için 166 milyon YTL olarak
       gerçekleĢmiĢ, bunun 70 milyon YTL‘si Karadeniz av filosundan sağlanmıĢtır;
      ĠĢ gücü maliyetlerinin kazançlardaki payı ulusal av filosu için 307 milyon YTL olmuĢtur; bunun
       129 milyon YTL‘si Karadeniz av filosuna aittir;
      Ulusal av filosu 606 milyon YTL katma değer üretmiĢtir;105 bunun 257 milyon YTL‘lik bölümü
       Karadeniz av filosundan sağlanmıĢtır.

FAVÖK değeri bütün tekne grupları için pozitif olmuĢtur; en karlı grubu gırgırlar oluĢturmuĢtur.
Ancak, mali oran olarak düĢünüldüğünde, yatırım getirisi ve borcun gelire oranı gırgırlarda en düĢük
düzeyde gerçekleĢmiĢtir. Bununla beraber, çalıĢmada çeĢitli faaliyetlerin maliyetleri (örneğin, gemi
anketleri, karaya çıkarma ücretleri, üyelik aidatları) dikkate alınmamıĢ gibi gözükmektedir; bu
maliyetler küçük teknelerde orantısız bir etki doğurabilmekte ve karlılığı önemli ölçüde
azaltabilmektedir.

Raporda ortaya konulan diğer sorunlar arasında, gırgır teknesi sahiplerinin avlak sahalarına daha
çabuk varmak ve daha kolay avcılık yapmak amacıyla motor güçlerini artırmaya ve elektronik
cihazları daha fazla kullanmaya çalıĢmaları yer almaktadır (bu durum, ―aĢırı yatırım‖ (capital stuffing)
veya ―teknolojik ilerleme‖ – mevcut ruhsat rejimi altında avlanma kapasitesinin artırılması - olarak
ifade edilmektedir).

Ayrıca, kooperatif üyesi olmadıklarından ve diğer iĢlem maliyetlerinin (idari maliyetler, zaman, vb.)
yüksek olmasından dolayı küçük ölçekli balıkçıların çoğunun ÖTV indirimlerinden yararlanamadığı
bilinmektedir. GörüĢme yapılan balıkçıların %52‘si yeterli tazminat verilirse balıkçılığı bırakmaya
gönüllü olduklarını, %85‘i avlarında bir düĢüĢ beklediklerini, %62'si ise balıkçı kooperatiflerinin etkin
olmadığını ifade etmiĢtir.


Tablo 55: Karadeniz Av Filosunun Temel Özellikleri ve Mali Göstergeleri
                             Kıyı balıkçılığı                                                             Çok      amaçlı
                                                                     Gırgır            Trol
                             yapan tekneler                                                              (Trol/Gırgır)
Tekne Boyu (m)                       7.39                           27.89             20.58              23.98
Tekne Yaşı (Yıl)                      13.1                          12.43             16.9               9.5
Motor Gücü (Bg)                     39.83                           477.86            308.3              403.22
Tekne başına yapılan yatırım       15.802                           1.752.729         206.591            473.592
(YTL)
Tekne başına düşen ortalama         2.046                           192.333           21.244             29.503
borç (YTL)
Gayri Safi Kazanç (YTL)            19.075                           889.949           149.247            198.681
Ortalama Tayfa Payı (YTL)           5.683                           260.601           39.641             57.705
       Kaynak: Çeliker ve ark 2006
Karadeniz av filosunun tekne tipi itibariyle 2005 yılı ayrıntılı gelir-gider tablosu Ek 6‘da
verilmektedir.

Bu veriler, o tarihten bu yana, filonun karlılık durumunun değerlendirildiği bir rapor hazırlamak için
kullanılmıĢtır (bakınız Ek 2) Bununla beraber, filonun karlılık durumunun doğru bir değerlendirmesi
ancak filo sınıflandırması yapıldığında, tekne kayıt sistemi tamamlandığında ve av çabası ile ilgili
doğru veriler toplandığında olanaklı olacaktır.

10.2.2 Ege Denizi ve Akdeniz’de Artizanal Balıkçılık
Ege Denizi ve Akdeniz av filosunun ekonomik özellikleri ve performansı, Ünal‘ın106 raporundan

105
      ĠĢleme ve pazarlama yoluyla
106
      Profile of fishery Cooperatives and estimation of Socio-Economic Indicators in Marine Small Scale Fisheries: Case

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                        ġubat 2007
                                                                             Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

alınan bilgilere göre değerlendirilmektedir. Ünal, çeĢitli limanlarda107 yürüttüğü bir çalıĢmayla
balıkçılığı incelemiĢtir. Ünal'ın raporundan alınan bilgiler Ekim 2006‘da SÇE'nin saha çalıĢmasının
bir parçası olarak yapılan görüĢmelerde ulaĢılan bulgularla tamamlanmıĢ ve desteklenmiĢtir. UlaĢılan
önemli bulgular aĢağıda verilmektedir:

     Balıkçı teknelerinin genelde 5-12 m uzunluğunda, ağaç malzeme ile yapılmıĢ küçük ölçekli
      tekneler olması;
     Teknelerden yarısından fazlasının 15 yaĢından büyük olması;
     Her bir teknenin bir veya iki veya nadiren üç balıkçı tarafından iĢletiliyor olması;
     Av donanımı olarak uzun oltalar ve uzatma ağlarının kullanılıyor ve avlanma Ģekli olarak akĢam
      saatlerinde ava çıkıp, ağları attıktan sonra geri dönülüyor olması. Balıkçılar sabah saatlerinde
      ağlarını toplayıp, avlarıyla birlikte limana geri dönmektedirler;
     Günlük ortalama av miktarının genellikle 2.0 kg ile 7.2 kg arasında değiĢmesi;
     Balıkçıların avladıkları ürünün bir bölümünü genelde evde tüketiyor olması;
     Balıkçıların pay sistemi ile çalıĢıyor olması. Buna göre, elde edilen gelir, iĢletme masrafları ve
      tekne payı düĢüldükten sonra tayfalar arasında paylaĢılmaktadır.

Ünal, teknelerin gelir-gider bilgilerini sunmaktadır. Tablo 56 incelendiğinde, örneklenen beĢ limanda
denizde geçirilen gün sayısının 148 gün ile 224 gün arasında olduğu ancak, fiili CPUE miktarının
denizde avsız geçirilen gün sayısı (29 gün ila 57 gün) itibariyle azalma gösterdiği anlaĢılmaktadır. 108
ĠĢletme masrafları düĢük miktarlarda olup günlük 2.50 ABD Doları ile 8.90 ABD Doları arasında
gerçekleĢmekte, paylaĢılan günlük gelir 7.80 ABD Doları ile 30.20 ABD Doları arasında olmaktadır.


Tablo 56: Küçük Ölçekli Balıkçı Teknelerinin Operasyonel Özellikleri: Ege Denizi - Akdeniz
    ĠĢletme göstergeleri           Foça            Karaburun      Mordoğan Akyaka         Akçapınar      Marmaris
                                   Kooperatifi     Kooperatifi    Kooperatifi Kooperatifi Kooperatifi    Kooperatifi
    Tayfa Sayısı (Asgari –
                                                   (1-2)          (1-3)      (1 -2)         (1-2)        (1-3)
    Azami)                        (1-3} 1.5±0.6
                                                   1.4±0.5        1.9±0.7    1.1±0.2        l.6±0.5      l.3±0.6
    Ortalama±Standart Sapma
    Denizde Geçirilen Gün
                                  (60-300)         (70-330)       (30-330)   (100-330)     (100-270)     (50-250)
    Sayısı (Asgari – Azami)
                                  184.7±75         192.1±84       219±73     224.2±5 8     185.6±46. 3   147.8±63.7
    Ortalama±Standart Sapma
    Denizde Geçirilen Avsız Gün
                                  (0-200)          (10-150)      (5-100}     (0-50)        (2-50)        (2-50)
    Sayısı (Asgari – Azami)
                                  29±38.6          57±40         40.4±27.5   11.4±15. 4    18.5±13. 7    15.4±16.5
    Ortalama±Standart Sapma
    Ava Çıkılan Gün BaĢına
    DüĢen ĠĢletme Masrafları
                                  (2.1-27.8)       0.7-4.2        2.1-17.6   3.3-18.9       3.0-13.4     2.5-18 .6
    (ABD Doları) (Asgari –
                                  6.3±4.8          2.5±0.9        6.6±4.5    8.9±4.2        7.7±2.3      8.5+4.2
    Azami)
    Ortalama±Standart Sapma
    Tekne     BaĢına    DüĢen     16.2             7.8           30.2        25.1          8.0           14. 1
    Günlük Pay Geliri
     (ABD Doları/Gün)

         Kaynak: Ünal (a.g.e.)

En büyük gider kalemlerini yakıt ve iĢ gücü oluĢturmaktadır – bu konu Bölüm 10.7.4‘te ele alınmaktadır
(ayrıca bakınız Tablo 60). Küçük ölçekli balıkçılar pay sistemi ile çalıĢmaktadır; bu, dünyanın diğer
bölgelerindeki küçük ölçekli balıkçılıkta da yaygın olarak kullanılan bir sistemdir. Ancak,
uygulamada, hasılatın genelde düĢük çıkmasından dolayı balıkçılar giderleri azaltmak amacıyla ya
kendi baĢlarına ya da ailenin bir ferdi ile birlikte çalıĢmaktadır. Tablo 57 incelendiğinde, ekonomik
analizde ‗fırsat maliyeti'nin genelde dikkate alınmadığı görülmektedir.109

Studies in Turkey; V. Ünal. Yüksek Lisans Tezi, 2006
107
    Foça, Karaburun, Mordoğan, Akyaka, Akpınar ve Marmaris limanları
108
    Ancak, bu verilerin standart sapma oranları yüksektir
109
    ―Fırsat maliyeti‖ sonraki en iyi alternatif kullanımda kaynağı (buradaki örnekte bu iĢ gücüdür) kullanmama maliyetini


                                               Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu



Tablo 57: Küçük Ölçekli Balıkçı Teknelerinin Gider Kalemleri: Ege Denizi - Akdeniz
                                  Tablo XI: Küçük Ölçekli Balıkçı Teknelerinin Gider Kalemleri Toplamı.




                                                           Kooperatifi




                                                                                         Kooperatifi
                                                           Karaburun
                                             Kooperatifi




                                                                                                        Kooperatifi



                                                                                                                        Kooperatifi
                                                                         Kooperatifi




                                                                                                        Akcapınar
                                                                         Mordoğan
                   Toplam giderin




                                                                                                                        Marmaris
                                                                                         Akyaka
                   dağılımı (%)




                                             Foça
                   ĠĢletme giderleri         33.6          22.2 31.6                   47.1            38.9           45.6
                   ĠĢ gücü giderleri         38.1          59.4 43.6                   27.1            39.8           33.3
                   Tekne giderleri           19.7          11.9 15.4                   19.3            12.3            14.3
                   Amortisman                 6.0          4.7   6.5                   5.1             6.6              5.2
                   Diğer giderler             0.5          -       -                   -               -                   -
                   Fırsat maliyeti            2.3                2.9                   1.4             2.1              1.6
                    Kaynak: Ünal (a.g.e.)

Ünal, Gelir-Gider anketinden elde ettiği sonuçları özet olarak sunmaktadır (sonraki sayfada yer alan
Tablo 58). Ünal, anket uygulanan 6 kooperatife bağlı 127 küçük ölçekli balıkçı teknesi arasında sadece
68‘inin (%54) tatminkar mali ve ekonomik sonuçlar elde ettiğini ifade etmektedir. Geriye kalan 59
teknenin amortisman ve faiz sonrası kazancı negatiftir ancak, üç tekne pozitif brüt nakit akıĢına
sahiptir ve iĢletme zararı olan yalnızca dört tekne bulunmaktadır. Foça, Mordoğan, Akyaka ve
Marmaris‘teki küçük ölçekli balıkçılar pozitif ekonomik sonuçlar elde ederken, Karaburun ve
Akçapınar‘daki balıkçıların zarar ettiği görülmektedir. Tekne ve motor yaĢlarına bakılırsa, bunlar
muhtemelen bütünüyle amortize edilmektedir. Küçük ölçekli balıkçılar olasılıkla iĢletme ve gider planı
yapmamakta, daha ziyade ellerinde olanları harcamakta ve gerektiğinde komisyonculardan borç
almaktadırlar. Ünal (2006) bu konuda Ģu tespitleri yapmaktadır:

―…ekonomik koĢullar kötü olduğunda (balıkçıların faaliyetlerini sürdürebilmesindeki) nedenler...
balıkçıların sadece iĢletme giderlerini dikkate almaları (ve) balıkçılığın toplam giderlerini hesaba
katmamalarıdır. ĠĢletme giderleri pay gelirinin altında kaldığı sürece balıkçılar hiçbir zaman mesleği
bırakmayı düĢünmemektedir. Buna ek olarak, daha fazla balık avlama beklentisi taĢırlar. Elbette,
balıkçılığa alternatif gelir getirici kaynakların olmaması, balıkçılık mesleğinin sürdürülmesindeki en
önemli faktördür. Net zarar gösteren küçük ölçekli balıkçı teknelerinin çoğu bütünüyle pozitif iĢletme
gelirine sahiptir‖.

Küçük ölçekli bir faaliyete (tekne, motor ve av donanımı dahil) yapılan ortalama yatırım miktarı 2,705
ABD Doları olmaktadır; en düĢük yatırım Karaburun‘da (1,466 ABD Doları), en yüksek yatırım ise
Mordoğan‘dadır (4,715 ABD Doları). Ünal ayrıca, büyük ölçekli trol teknelerinin çoğunun 15-27 m
boyunda ve motor güçlerinin 145-600 BG arasında olduğunu belirtmektedir. Tekne yapım malzemesi
olarak ağaç ve sac kullanılmakta ve tekneler genellikle tekne kaptanı da dahil olmak üzere 3-5 balıkçı
tarafından iĢletilmektedir. Tekne kaptanları genelde, iĢlettikleri teknenin sahibidirler.

Tablo 58: Küçük Ölçekli Balıkçı Teknelerinin Brüt ve Net Nakit AkıĢı (ABD Doları)

Tablo XIII: Küçük ölçekli balıkçı teknelerinin brüt ve net nakit akıĢı (ABD Doları).
       Ekonomik            Foça             Karaburun Mordoğan                         Akyaka                 Akçapınar           Marmaris
       performans          Kooperatifi      Kooperatifi Kooperatifi                    Kooperatifi            Kooperatifi         Kooperatifi


ifade eder. Tablo 56‘da listelenen gider kalemlerinin tamamı, söz konusu hizmet veya malların rekabet piyasalarından
sağlanması halinde olasılıkla çeĢitli fırsat maliyetlerini gösterecektir. Alıcı, bir ürünü bir kaynaktan almazsa o ürünü bir
sonraki en iyi alternatif kaynaktan alacaktır. Ġkinci kaynak birincisiyle aĢağı yukarı aynı veya tercih edilen alıcının sadece biraz
altında olmalıdır. Yazar, ‗fırsat maliyeti‘ni, alternatif seçeneklere yatırım yapılmamasından doğan gelir kaybı olarak
almaktadır.

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                            ġubat 2007
                                                                                 Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

           Üretim     değeri   133.011      27.677.5    161.165.8       144.982.4        75.779.1    53,541.6
           toplamı
           ĠĢletme giderleri   36,941.9     6,691.2     28,763.7        37.918.2         37,357.0    20,074. 8
           ĠĢ gücü giderleri   41.900.6     17.940.1    39.700.4        21.808.6         38.201.3    14.671.2
           Tekne giderleri     21,636.2     3.582.2     14.061.4        15.512.1         11.796.3    6.286.3
           Diğer giderler      559.9        0           0               0                0           0
           Brüt nakit akıĢı    31,9731      -536.0      78.640.3        69.743.5         -11.575.5   12.509.3
           Amortisman          6.558.0      1.417.3     5.899.1         4.116.8          6.401.6     2.267.8
           Tahmini Fırsat      2,487.0      574,5       2.640.2         1.126.8          2.106.7     702.8
           Maliyeti
           Net Nakit AkıĢı     22.928.1     -2,527.8    70.101.0        64 ,499.9        -20,083.8   9,538.7

                 Kaynak: Ünal110

  10.2.3 Marmara Denizi Karides Filosu
   SÇE tarafından incelenen üçüncü bir rapor, Marmara Denizi'ndeki karides balıkçılığı hakkındadır.111
   Karides, Marmara Denizi çevresindeki belli baĢlı büyük karaya çıkıĢ limanlarında tekne sahiplerine
   anket uygulamıĢtır. Tablo 59, karides filosunun sahip olduğu temel özellikleri göstermektedir:

  Tablo 59: Marmara Denizi Karides Filosunun Temel Özellikleri
             Tekne Boyu                   Küçük                           Orta                             Büyük
Uzunluk                          <9.9m                             10- 14.9 m  > 15 m
Motor Gücü (Bg)                  28 - 135 (mod 85)                            205 -410 (mod 325)
                                                                   90 -145 (mod 120)
Yapım malzemesi                  Ağaç                                         Sac     (%71.4),
                                                                   Ağaç (%93), sac (%7)          ağaç
                                                                              (%28.6)
Ana teçhizat       Radar (%26), sonar (%11), Küçük                 teknelerle Teknelerin        büyük
                   pusula (%23), telsiz (%26), karĢılaĢtırıldığında     daha çoğunluğunda ana teçhizat
                   ırgat (%93%), ağ makarası fazla teknede ana teçhizat kuruludur
                   (%75.6)                     kuruludur
Tekne Yaşı (Yıl)   16.3                        11.5                           10
Tekne başına düşen 1.7                         2.6                            3.4
tayfa sayısı
   Kaynak: Karides (a.g.e.)

  Karides aşağıdaki bilgileri vermiştir: “av sezonunda avlanan günlük ortalama karides miktarı küçük
  ölçekli teknelerde 24.6 kg; orta ölçekli teknelerde 27.3 kg; büyük ölçekli teknelerde 32.8 kg olmuştur.
  Av süresi hava koşulları ve tekne boylarına göre değişmektedir. Büyük tekneler olumsuz hava
  koşullarında da ava çıkabilmekte (167 gün) ve bu dönemlerde avlanan karides miktarı düştüğünden
  ürünlerini görece yüksek bir fiyattan (3.840.000 TL/kg) satabilmektedir. Küçük tekneler genelde
  avlarını düşük bir fiyat düzeyi yakalayabilmektedir (%17.4). Buna ek olarak, tekneler arızi avlardan
  kazanç sağlamaktadır.”




  110
        a.g.e.
  111
        Marmara Denizi Karides Balıkçılığının Sosyo-Ekonomik Yapısı; Karides, Tez Taslağı, 2006


                                                Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu




Tablo 60: Karides Filosu – Ortalama Tekne Verileri (Av Miktarı, Fiyatlar, Gelir) ve Pazarlama
    Kanalları
                    Av          Av                                              Pazarlama Kanalları (%)
 Tekne                                   Toplam        Fiyat       Ortalama
                    Miktarı     Süresi                                         Kayık Kabzımal Kooperatif
 Boyutu (m)                              Kg/yıl        YTL/kg      Gelir (YTL)
                    kg/gün      (Gün)
<-9.90              24.6        114      2.804         3.27                  9.170   12.5      82.7                4.8
10.0-14.90          27.3        126      3.440         3.43                 11.799   14.6      73.0               12.4
15.0-<              32.2        167      5.478         3.84                 21.035   16.3      69.2               14.5
Ortalama            26.8        125      3.394         3.41                 11.563   13.9      76.7                9.4
Kaynak: Karides (a.g.e.)

Karides filosunun gelir-gider bilgileri Tablo 60 ve 61‘de özetlenmektedir. En büyük gider kalemini
yakıt oluĢturmakta, onu iĢ gücü ve bakım giderleri takip etmektedir. Faiz, vergi ve amortisman öncesi
kar (FAVÖK), tekne büyüklük gruplarına bağlı olarak 3.538 YTL ile 9.902 YTL arasında
değiĢmektedir. Balıkçılar tayfa sayısına göre belirlenen pay esasıyla ücret almaktadır. ĠĢletme giderleri
düĢüldükten sonra geriye kalan saf hasıla tekne ve tayfa payı olarak eĢit Ģekilde dağıtılmaktadır.

Tablo 61: Karides Filosu – Tekne Gelir-Giderleri (2004 yılı Ortalama DeğiĢken Masraflar, Gayri
    Safi Üretim Değeri ve Brüt Kar)
Gelir-Gider (tekne başına)                   Tekne Büyüklük Grupları
(Türk Lirası, TL x 1.000)
                                             <9.90                   10.0-14.90             15.0>

Akaryakıt gideri                             3,304,860               6,176,080              8,792,550
Tekne bakım gideri                           685,000                 1,230,000              1,815,000
Ağ bakım gideri                              450,000                 450,000                450,000
ĠĢ gücü gideri                               1,724,770               1,273,677              1,800,437
Ambalaj-kasa gideri                                                  -                      -
Buz gideri                                   -                       -                      -
Kumanya gideri                               Kendisi                 Kendisi                Kendisi
Pazarlama gideri                             -                       -                      -
SatıĢtan kesintiler                          -                       -                      -
Liman bağlama gideri                         -                       -                      -
Cezalar                                      -                       -                      -
Kooperatif kesintisi (%2)                    183,382                 235,984                420,710
A: Giderler Ara Toplamı                      6,348,012               8,365,741              13,278,697
ÇeĢitli giderler (‗A‘ x 0.05)                317,401                 418,287                663,935

Yönetim gideri (‗A‘ x 0.03)                  199,962                 263,521                418,279
Sermaye faizi (Giderler toplamı + ÇeĢitli
                                             133,308                 175,681                278,853
giderler) x 0.02
B: Değişken Masraflar Toplamı                6,998,683               9,223,320              14,639,764
C: Avlanan Balık Miktarı (Kg)                2,804,000               3,440,000              5,478,000
Ortalama Üretim Maliyeti (YTL/kg)
                                             2.49                    2.68                   2.67
Karides
D: Satış Fiyatı (YTL/kg) Karides             3.27                    3.43                   3.84
E: Gayri Safi Üretim Değeri YTL-
                                             9,168,000               11,799,200             21,035,520
Karides Geliri (‗D‘ x ‗C‘)
F: Gayri Safi Üretim Değeri YTL-
                                             1,368,000               2,142,000              3,507,000
Diğer Balık Geliri
G: Toplam Gayri Safi Üretim Değeri,
                                             10,537,080              13,941,200             24,542,520
YTL (‗F‘+‘E‘)
H: Brüt Kar, YTL (‗G‘-‘B‘)                   3,538,397               4,717,970              9,902,756
Açıklamalar: Akaryakıt gideri = Küçük 23.3 lt/gün; orta 31.6 lt/gün; büyük 40.5 lt/gün. 1 lt mazot: 1.3 YTL; Ağ bakım


Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                              ġubat 2007
                                                                                   Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

gideri: 30 paket/ yıl 1 paket: 15 YTL; ĠĢ gücü (tayfa) gideri: Toplam Gelir – (Mazot + %50 tekne payı) = x/ tayfa sayısı
Kaynak: Karides112


10.3      YETĠġTĠRĠCĠLĠK SEKTÖRÜNÜN EKONOMĠK YAPISI

YetiĢtiricilikle üretimin toplam su ürünleri üretimine katkısı 1986'da %0.5 iken bu oran 2006‘da
%21.7‘ye (yetiĢtiricilikle üretim verileri Bölüm 8.4‘te verilmektedir) yükselmiĢtir. 2005 yılında,
yetiĢtiricilik sektörünün ürettiği katma değer yaklaĢık 704 milyon YTL olarak tahmin edilmektedir.
2005 yılında, toplam su ürünleri üretiminin (miktar itibariyle) %78‘si avcılık, %22‘si yetiĢtiricilikten
sağlanmıĢtır. Değer itibariyle bakıldığında, bu oranlar sırasıyla %69 ve %31‘dir.

Yıllık toplam ortalama 10 milyon YTL belediye ve mülki idarelerce kira bedeli olarak alınmaktadır;
bunun 6 milyon YTL‘si balık çiftliklerinin kurulduğu deniz alanları, 4 milyon YTL‘si ise içsu
(nehirler, göl ve göletler, vb.) kira bedelidir.

Türk su ürünleri yetiĢtiriciliği sektörü hakkında ayrıntılı ekonomik ve mali bilgilere çok fazla
ulaĢılamamaktadır. Deniz kültür balıkçılığı yapan iĢletmeler iki grupta toplanmaktadır: yıllık üretim
miktarları 100 mt‘den az olan ve büyümek için sermayeleri bulunmayan küçük Ģirketler; güçlü
sermaye ve yüksek yatırım desteğine sahip büyük Ģirketler. Sektörün geliĢme gösterdiği ilk yıllarda
(10 yıldan daha uzun bir süre önce), üreticiler kredi almakta zorluk çekmekteydi. Çünkü bankalar
sektörün taĢıdığı yüksek risklerden dolayı dikkatli davranmak istiyorlardı (sektörün taĢıdığı riskleri net
olarak bilmiyorlardı). Bugün, bu pek söz konusu olmamaktadır.

Türkiye‘deki deniz yüzey alanı kiraları diğer ülkelere göre yüksektir (Türkiye‘de hektar baĢına 2,200
Avro iken Yunanistan‘da hektar baĢına sadece 10 Avro'dur); bununla beraber, Ģirketlerin kiraladıkları
deniz yatağından daha fazlasını gayri resmi yollardan kullandıkları anlaĢılmaktadır. ġu anda,
kiralanan toplam alanın mevcut üretim kapasitesinin iki katı olduğu söylenmektedir. Bunun nedeni,
Ģirketlerin gelecekte büyüme planları yapmasıdır.

Sermaye yatırımı için baĢlangıçta herhangi bir devlet sübvansiyonu verilmemektedir ancak, üretimde
0.32 YTL/kg‘lik (faturalanan fiyat) bir sübvansiyon söz konusudur. Bu anlamda, bir rapordan113
bahsetmek yararlı olacaktır. Söz konusu rapor, Türkiye'nin sektördeki en büyük rakibi olan
Yunanistan'da sektörün yararlandığı yardımları göstermektedir. Bu yardımlar, bir AB ve Yunanistan
devlet eĢ finansmanı kombinasyonu çerçevesinde verilmiĢtir. AĢağıda rapordan yapılan alıntı
verilmektedir:


“FIFG programının geçtiğimiz 20 yılda yetiştiricilik sanayisinin hızlı büyümesindeki rolü şüphesiz
çok büyük olmuştur... 1994-1996 döneminde Yunanistan'da kültür balıkçılığı projelerine 116.5 milyon
Avro destekleme yapılmıştır. Programlama döneminin sonunda 162 (yeni) yatırım projesine toplam
84,302,3432 Avro‟luk destekleme yapılmıştır… Bu destekleme ile birlikte üretim kapasitesinde 8.754
mt büyüme gerçekleşmiştir…Öte yandan, yavru üretim kapasitesi de artarak 16.3 milyon daha fazla
yavru balık üretimi gerçekleştirilmiştir. …(ayrıca) toplam 16,983,131 Avro tutarındaki bir destekleme
ile 49 (mevcut) tesiste iyileştirme (hijyen, güvenlik ve çevre alanlarında) sağlanmıştır. 2000-2006
programlama dönemi için, Yunanistan'da kültür balıkçılığı projelerine yaklaşık 120 milyon Avro‟luk
destekleme yapılmıştır. Bu tutar, Operasyonel Program çerçevesinde yapılan toplam destekleme
miktarının neredeyse %40‟ına karşılık gelmektedir.”

 “2003 yılı Eylül sonu itibariyle... seçilen 133 projeye toplam 59,657,325 Avro'luk destekleme

112
   a.g.e.
113
    Avrupa Komisyonu Su Ürünleri ve Denizcilik ĠĢleri BaĢkanlığı‘na sunulan, 'Study of the market for aquaculture
produced sea bass and sea bream species' (YetiĢtiricilikle üretilen levrek ve çipura türleri için piyasa çalıĢması) baĢlıklı rapor,
Nisan 2004 Stirling Üniversitesi, Pazarlama Bölümü ve Kültür Balıkçılığı Enstitüsü


                                               Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

yapılması onaylanmıştır. Bu projelerden 59‟u üretim kapasitesinin artırılmasını hedefleyen projeler
olmuştur. Söz konusu 59 projenin toplam bütçesi 32,036,207 Avro olup bu tutarın 14,416,293
Avro‟luk bölümü Kamu Harcamalarına gitmiştir. Özellikle, bu projelerin yıllık üretim kapasitesini
deniz balıklarında 7,077 mt, içsu balıklarında 768 mt, çift kabuklu istiridyelerde 1.456 mt artırması
beklenmektedir; yavru balık üretiminde de toplam 31 milyonluk artış beklenmektedir. Dahası,
„Üretim kapasitesini artırmadan mevcut tesislerin modernizasyonu‟ Projesi kapsamında 71 balık
çiftliği (deniz ve içsu) ile 6 istiridye çiftliği seçilmiş ve destekleme için onay almıştır. Bunların toplam
gideri 27,621,118 Avro olup, toplam 12,425,503 Avro (Kamu Harcamaları) destekleme yapılacaktır.”

ġu anda, Türk balık çiftliklerinin ürünlerini, Taze balık piyasasına sunulmak üzere üretilen küçük
balıklar oluĢturmaktadır. Montfort114 Ģunları ifade etmektedir: “levrek sanayisi, rekabetçi fiyatlarla
fileto üretmekte zorlanmaktadır. Büyük balıkların üretim maliyeti ve levrek filetosundan elde edilen
verim, bu şekilde ürün çeşitliliğinin sağlanması bakımından caydırıcı olmuştur.. Ancak, çoğu piyasada
gerçek bir talep söz konusudur. Kuzey Avrupa ülkeleri bütün halde, pazarlama büyüklüğündeki
ürünleri tercih etmemekte, Güney Avrupa ülkeleri ise daha çok hazırlaması kolay ürünleri tercih
etmektedir. Levrek için talep olan piyasalarda bile, tüketicilerin bir bölümü bütün halde balıkları
tercih etmemektedir. Bunun nedeni, tüketicilerin bütün halde balıkları pişirmenin fileto halindeki
balıklara göre daha zor olduğunu düşünmesidir.” Burada, yetiĢtiricilik sektörünün geliĢim
gösterebileceği ve girebileceği piyasalar bulunduğu görülmektedir - daha önce Bölüm 8‘de ele alındığı
üzere.

Türkiye‘de yetiĢtiricilikle üretilen ürünlerin çoğunluğunu küçük pazarlama büyüklüğüne sahip
balıklar oluĢturmaktadır (bakınız Tablo 62) ancak, Türkiye yetiĢtiricilik sektöründe rakibi olan
ülkelere göre daha yüksek bir verimlilik (kiĢi baĢına) elde etmektedir (bununla beraber, raporu
hazırlayanlar Türkiye‘de örneklem büyüklüğünün küçük olduğuna iĢaret etmektedir) – bakınız Tablo
63 ve 64. 2002 yılında, Türkiye ayrıca, çiftlik öncesi üretim maliyetlerinde güçlü bir rekabet düzeyine
sahip olmuĢtur. Bununla birlikte, ekonominin son dönemde güçlenmesiyle beraber bu rekabetçi
avantajın zayıfladığı söylenebilir. Levrek ve çipura yetiĢtiriciliğinin ekonomik yapısı ayrıca son
dönemde yem fiyatlarında meydana gelen artıĢtan olumsuz etkilenmiĢtir. Yem fiyatlarındaki bu artıĢın
gerisinde Güney Amerika batı kıyılarında kötü bir hasat dönemi geçirilmiĢ olması ve dünya genelinde
balık unu ve yağına olan yoğun talep bulunmaktadır. Uluslararası balık unu fiyatı olan FOB Lima
(%65 proteinli un için) fiyatı Ağustos 2005‘te 620 ABD Doları/mt iken, Mayıs 2006‘da 1,300 ABD
Doları/mt‘ye yükselmiĢtir. FOB Lima fiyatı Ekim‘de 1,000 ABD Doları/mt idi.115 Aynı aylarda
ambalajsız balık yağı fiyatları sırasıyla 550 ABD Doları, 710 ABD Doları ve 650 ABD Doları
olmuĢtur.


Tablo 62: Boy Grupları Ġtibariyle Türkiye Levrek ve Çipura Üretiminin Analizi

      Tablo 12: Türkiye’de boy grupları itibariyle üretimin analizi
Levrek                                                                             Çipura
Her bir boy grubundaki üretim yüzdesi
Yıl          200-300        300-400      400-600    600-800     800-1000   >1000   300-400   400-500   >500gr
2000         %15,0          %40,0        %30,0      %10,0       %5,0       %0,0    %90,0     %10,0     %0,0
2001         %15,0          %40,0        %20,0      %10,0       %10,0      %5,0    %90,0     %10,0     %0,0
2002         %15,0          %40,0        %20,0      %10,0       %10,0      %5,0    %95,0     %5,0      %0,0
      Kaynak: ülke raporu
       Kaynak: Stirling Üniversitesi, 2004116

Tablo 63: Levrek ve Çipura Üretim Çiftliklerinin Ġstihdam Yapısı ve Verimliliği
                            Tablo 23: İstihdam ve verimlilik
                         Personel        Personel      Üretim (t)           KiĢi baĢına düĢen

114
      a.g.e.
115
      Kaynak: Hammersmith Markets Limited, Ġngiltere
116
      a.g.e.

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                            ġubat 2007
                                                                                 Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

                          Ülke             (TZE’ler)                             üretim (t)


                          Kıbrıs           73             1.682                  23.0
                          Fransa           405            8.091                  20.0
                          Yunanistan       3.138          65.000                 20.7
                          İtalya           2.153          18.600                 86
                          Portekiz         146            2.662                  18.2
                          İspanya          800            15.432                 19.3
                          Türkiye          855            28.220                 33.0
                          Toplam           7.570          139.687                18.45
                           Kaynak: ülke raporları
                        Kaynak: Stirling Üniversitesi, 2004117

Tablo 64: Levrek ve Çipura için KarĢılaĢtırmalı Çiftlik Öncesi Üretim Maliyetleri (Avro/Kg)

               Tablo 25: Levrek ve çipuranın çiftlik öncesi üretim maliyetleri (Avro/kg)

                             Yunan Ġtalya Ġspa Fransa Portekiz Türkiye               Ortalama   Toplam      maliyet
                             istan        nya                                                   %’si
                             2002 2000 2002 2000      2002     2002
        doğrudan
        maliyetler
        Yem(1);              1.68      1.50     1.46   1.41      1.30     1.65       1.50       %35
        yavru                0.67               0.79   0.91      0.79     0.65       079        %19
        iĢ gücü              0.55      1.10     0.50   1.07      0.75     0.30       0.71       %17
        paketleme            0.25      0.25     X 42   0.62               0.25       0.30       %7
        diğer(2)             0.27      0.10     0.50             1.00     0.13       0 33       %3
        Ara Toplam           3.41      3.85     3.67   4.01      3.64     2.96       3.63       %86

        dolaylı              0.49      0.42     0.48   0.19      1.40     0.70       0.61       %14
        maliyetler(3)

        TOPLAM              3.90      4.27    4.15 4.20        5.24      3.68        4.24            %100
         Kaynak: Ülke raporları
         Açıklamalar:
         (1) tahmini maliyetler, ortakların kendi hesaplamalarından dolayı düzensizlikler içerebilir
         (2) bazı ülkelerde paketleme maliyeti de dahil edilmektedir
         (3) kaynaklar ve amortisman arasında farklı muhasebe yöntemleri kullanılabilir/ tespit edildiği yerlerde finans
              maliyetleri dahil edilmiĢtir
         (4) levrek ve çipura ortalama maliyetleridir, Boy 350-400 gr

           Kaynak: Stirling Üniversitesi, 2004118

10.3.1 Orkinos Besiciliği
Orkinos besiciliği 2002 yılında üç Ģirketle baĢlamıĢ, 2004 yılı itibariyle alandaki Ģirket sayısı altıya
yükselmiĢtir. 2002‘de, FOB ihracat fiyatı, 20 ABD Doları/kg Ģeklinde gerçekleĢmiĢtir. Üretim arttıkça
ihracat fiyatı düĢmüĢ ve piyasada rekabetin artmasıyla birlikte dengeye oturmuĢtur. 2004'te, ortalama
12 ABD Doları/kg ihracat fiyatıyla 4.109 mt ürün ihraç edilmiĢtir. 2005‘te bu rakamlar sırasıyla 13
ABD Doları/kg ve 3.436 mt olmuĢtur. 2006/2007 hasat sezonunda fiyatın (devam ediyor) 13 – 14
ABD Doları/kg aralığında oluĢması beklenmektedir. 2005 yılı rakamlarına göre, orkinos besiciliği
sanayisi bölgede toplam 45.0 milyon ABD Doları toptan satıĢ değeri yakalamıĢtır. ġu anda,
havayoluyla aydı 20-30 mt ürün Japonya‘ya ihraç edilmekte, geriye kalan miktar dondurulmuĢ ürün
olarak (bütün halde veya fileto halinde) satılmaktadır.

Sektörde güven arttıkça ve daha çok değer getiren ihracat fırsatları keĢfedildikçe, bu saniyeye yönelik
ilgi ve yatırım olasılıkla artacaktır. Son yıllarda, bir Ģirket tekne ve deniz kafesine 50-60 milyon ABD
117
      a.g.e.
118
      a.g.e.


                                                   Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

Dolarlık yatırım yapmıĢtır ve Ģu anda 86 kiĢi çalıĢtırmaktadır. Orkinos yetiĢtiriciliğindeki doğrudan
istihdamdan ayrı olarak, orkinos besiciliği sanayisi ayrıca avcılık sektöründe çok kiĢiye destek
sağlamaktadır ve o sektörde her biri 25 tayfa çalıĢtıran 70 tekne faaliyet göstermektedir. Buna ek
olarak, yem balığına olan sürekli talep Türk pelajik sektörü için önemli bir gelir kaynağı
oluĢturmaktadır. YetiĢtirilen orkinosa ağırlığının beĢ katı yem verilmekte, 600 ABD Doları/mt
(sardalya) ve 500 ABD Doları/mt (uskumru) yem maliyeti oluĢmaktadır.

10.4         ĠÇSU ÜRÜNLERĠ AVCILIĞI VE YETĠġTĠRĠCĠLĠĞĠNĠN EKONOMĠK YAPISI
Ġçsu ürünleri avcılığı ve yetiĢtiriciliğinin ekonomik yapısı ile genelde elde sınırlı miktarda veri veya
yayımlanmıĢ bilgi bulunmaktadır. Eldeki veriler de tamamen TKB‘den (TÜGEM Su Ürünleri
YetiĢtiriciliği Dairesi) alınan verilerdir.
Bir alabalık üretim çiftliğinin üretim maliyetleri genelde aĢağıdaki Ģekilde olmaktadır (2002 öncesi
verilere göre):

     Yem:                            2.2 YTL/kg
     Yavru balık:                    0.35 YTL/kg
     Pazarlama:                      0.30 YTL/kg
     ĠĢ gücü:                        0.45 YTL/kg
     Diğer giderler:119              0.25 YTL/kg

Toplam üretim ve pazarlama maliyeti 3.35 YTL/kg‘dir (bütün halde ıslak balık ağırlığı); yem
maliyetleri, toplam maliyetin %65‘idir. Bu miktar, ortalama satıĢ fiyatı olan 5.0 YTL/kg ile
karĢılaĢtırmaya değerdir (bakınız Tablo 35).

ġu anda, en fazla içsu üretimi Doğu Anadolu Bölgesi‘nde gerçekleĢtirilmektedir; miktar itibariyle
%38 ve değer itibariyle %33 (2005 verileri). En önemli tür Ġnci kefalidir (ticari amaçla istihsal edilen
en önemli türler hakkında daha fazla bilgi edinmek için bakınız Bölüm 7.2 ve Tablo 35). Sazan,
içsularda eskiden beri yetiĢtiriciliği yapılan en önemli türdür ancak, avlanan sazan miktarının çok fazla
ve sazanın piyasa fiyatının düĢük olmasından dolayı, Ģu anda, gökkuĢağı alabalığı yetiĢtiriciliği
yapılan en önemli tür haline gelmiĢtir. GökkuĢağı alabalığı üretim miktarı 1996'da yıllık 20.000 mt'nin
altında iken Ģu anda 50.000 mt civarındadır (bakınız Tablo 41).

Ġçsularda kurulu balık çiftliklerinin (alabalık ve sazan çiftlikleri ve bir yılan balığı çiftliği) toplam
sayısı ile ilgili bilgiler Tablo 43‘te verilmektedir; söz konusu çiftliklerin %57'si yıllık 10 mt'nin altında
kapasite ile üretim yapmaktadır. Mevcut çiftliklere ek olarak, 361 yeni çiftlik yatırım aĢamasındadır
(Bölüm 8.4‘te bu sayı ‗300‘ün üzerinde olarak belirtilmektedir); bu çiftlikler faaliyet geçtiğinde
üretim kapasitesi yaklaĢık 12.000 mt/yıla çıkacaktır ve kurulacak olan 85 kuluçkahanede yıllık 45
milyon balık yavrusu üretilmesi planlanmaktadır.

Ġçsuları daha verimli kullanmak ve su ürünleri üretimini geliĢtirmek amacıyla, 1994 yılında TKB
(TÜGEM) ve DSĠ arasında yapılan bir protokolle baraj gölleri çelik ağ kafeslerde kültür balıkçılığına
açılmıĢtır. Söz konusu protokolde Aralık 2004‘te yapılan bir revizyonla, içsu kültür balıkçılığı için
kullanılabilecek toplam baraj gölü alanı %1‘den %3‘e yükseltilmiĢtir. Ayrıca, aynı revizyonla, yarı
entansif ve ekstansif kültür balıkçılığı yapılmasına da izin verilmiĢtir. 2006 yılı Haziran sonu itibariyle,
baraj göllerinde 107 mash kafes iĢletmesi faaliyet göstermekteydi. Bu iĢletmelerin toplam yıllık üretim
kapasitesi 10.000 mt idi. Ġçsu kültür balıkçılığına ayrıca destek sağlamak ve kırsal ekonomiye katkı
yapmak için DSĠ, eski Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü (TKB‘ye bağlıydı) ve TÜGEM arasında
2004 yılında yapılan bir protokolle yarı entansif ve ekstansif kültür balıkçılığının desteklenmesi
amaçlanmıĢtır. 2006 yılı Haziran sonunda, 16 üretim projesine ve 80 gölette üretim yapılmasına onay
verilmiĢtir.



119
      ġebeke altyapı giderleri, aĢı, vb.

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                  ġubat 2007
                                                                       Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

10.5 SU ÜRÜNLERĠ ĠġLEME VE PAZARLAMASININ EKONOMĠK YAPISI
ĠĢleme faaliyetleri bütün ayrıntılarıyla Bölüm 9.5‘te açıklanmaktadır. Su ürünleri sektörünün diğer
alanlarında olduğu gibi, yatırım maliyetleri ve karlılık da dahil olmak üzere su ürünleri iĢleme
sanayisinin ekonomik yapısı ve finansmanı hakkında genel bir bilgi eksikliği söz konusudur.
GeçmiĢte, su ürünleri iĢleme sanayisinin ekonomik geliĢiminin önündeki en büyük engel, yerli
tüketicilerin taze balığa olan taleplerinin düĢük olmasıydı. Sonuç olarak, iç piyasalara yönelik, gerek
avcılık sektörü gerekse yetiĢtiricilik sektöründen gelen katma değerli ürünlerdeki geliĢme görece az
olmuĢtur.

Önemli pelajik türlere bakıldığında, av sezonu kısa sürmekte, bu durum da iĢleme kapasitesinin
potansiyel geliĢimi üzerinde etkili olmaktadır. Ġyi geçen av sezonlarında, avlanan hamsinin önemli bir
bölümü balık unu ve yağı üretimine yönlendirilmektedir. Sonuç olarak, ilk satıĢ fiyatı düĢmekte ve
beklenen azami ekonomik potansiyel sağlanamamaktadır. Buna ek olarak, balık unu sanayisinden
gelen talep nedeniyle aĢırı avlanma söz konusu olmaktadır; balık unu sanayisinin küçük balıkları
almaları nedeniyle bu durum daha da kötüleĢmektedir.

Avlanan hamsinin tamamının gerek yerli tüketiciye sunularak gerekse ihraç edilerek tamamen insan
tüketimine yönlendirilmesi su ürünleri iĢleme sanayisi için piyasa geliĢiminin önündeki önemli bir
zorluğu oluĢturmaktadır. Av çabasının etkin Ģekilde düzenlenmesinin sağlanması ve asgari ağ gözü
açıklıklarının kullanılması yatırımcıların güvenini büyük ölçüde artıracaktır. Gırgır teknelerinin
avlanma kapasitesinde yapılacak belirgin bir azaltma ve insan tüketimine yönlendirilen ürünlerin
birinci kalitede ürünler olmasını sağlamak için tekne sistemlerinin modernizasyonunun yapılması da
bu geliĢim stratejisinin uygulanmasına yardımcı olacaktır. Bu nedenle, iĢleme sektörü için, taze
hamsinin fiyatı (1.000 YTL/mt) ile balık unu üretimine giden hamsinin fiyatı (70 YTL/mt) arasındaki
farklılığı lehine çevirebileceği bir durum söz konusudur. Özellikle üretim miktarının zirveye ulaĢtığı
sezonlarda taze hamsinin dondurulması iĢleme sanayisine daha dengeli arz sunulmasını ve avcılık
sektöründeki üreticiler için daha adil bir ilk satıĢ fiyatı (Tablo 65‘te verilen verilere göre 670 YTL/mt)
oluĢmasını sağlayabilecektir.

Tablo 65: Hamsi için Tahmini Dondurma ve Depolama Maliyetleri (YTL/kg)
                                   Hammadde                      0.67
                                   Plaka                         0.13
                                   Ambalajlama                   0.12
                                   Kapak                         0.02
                                   Etiket                        0.04
                                   Palet                         0.02
                                   Gümrük                        0.01
                                   ĠĢ gücü                       0.02
                                   Elektrik                      0.03
                                   Yönetim.                      0.05
                                   Hizmetler                     0.02
                                   Yemek                         0.02
                                   Toplam (YTL/kg)               1.14
(Varsayım: her kutuda 15 kg balık olmak üzere 500 kutu, 10 YTL/kutu)
                            Kaynak: Pers Comm., 2006

Su ürünleri iĢleme sanayisinin önündeki bir baĢka zorluk, yetiĢtiriciliği yapılan türler için katma
değerli ürünlerin geliĢtirilmesidir - ihracata yönelik katma değerli ürünlerin hazırlanması seçeneği de
göz önünde bulundurularak dondurulmuĢ fileto üretiminin gerçekleĢtirilmesi düĢünülmeli. Su
ürünlerinin pazarlanması ve dağıtımındaki en önemli sorun, toptan satıĢ hasılatının düĢük olmasıdır.
Bunun arkasında yatan nedenler arasında, geleneksel satıĢ sistemlerinin devam ettirilmesi, oligopsoni




                                       Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

piyasa gücünün120 olduğu bir ortamda balıkçıların fiyat alıcılar olması ve bunların yanında balıkçıların
kredilerden kısıtlı oranda yararlanabilmesi ve yönetim becerisi eksikliği yer almaktadır. Üretici
Örgütlerinin kurulmasıyla beraber balıkçıların gelirlerinde iyileĢme sağlanması beklenmektir. Üretici
Örgütleri balıkçı temsilcilerinin mali gücünü artıracak ve sonuç olarak iĢletme kabiliyetlerinin
güçlenmesini sağlayacaktır.

10.6       YARDIMCI SANAYİLER
AĢağıdaki yardımcı sanayiler, su ürünleri sektörünün ulusal ekonomiye katkısını artırmaktadır:

Gemi Yapım
Türkiye‘de, 18 adet balıkçı gemisi tersanesi vardır; bu tersanelerden sekizi Trabzon'dadır. GörüĢülen
tersane sahiplerinden biri (60 kiĢi çalıĢtırmaktadır), Türkiye‘de balıkçı gemisi yapımının çok iyi
gelecek vaat etmediği ve kendisinin de farklı iĢ kollarına kaymayı düĢündüğünü ifade etmiĢtir. 50 m
uzunluğundaki, 3 ana motoru, 4 jeneratörü, hidrolik motorları, radarları ve sonar teçhizatı olan bir
geminin yapım maliyeti 3 milyon ABD Dolarını bulmaktadır.

Ağ Yapımı
Balık ağlarına yüksek bir talep olsa da, yerli balık ağı üreticileri, ucuz ithal balık ağlarıyla rekabet
etmekte zorlanmaktadır. Balık ağı üretin bir Ģirket son yıllarda 150 ila 100 iĢçisini iĢten çıkarmıĢtır -
iĢçi çıkarmalar olasılıkla devam edecektir.

10.7       SOSYAL KONULAR
Eskiden beri, balıkçılık yönetimi tek bir Ģeyi hedeflemiĢtir: balık stoklarını korumak. Günümüz balıkçılık
yönetiminde bu hedef geniĢletilerek balıkçı refahı, ekonomik verimlilik, kaynak tahsisi ve çevre
koruma gibi ilave ekonomik, sosyal ve çevresel hedefleri de kapsar hale getirilmiĢtir. Bu bağlamda,
kapsamlı bir balıkçılık yönetim rejiminin uygulanmasında bir girdi olarak su ürünleri ile ilgili daha
eriĢilebilir ve doğru sosyo-ekonomik ve ekonomik verilere ihtiyaç olduğu açıktır.

Son yıllarda Barselona Üniversitesi tarafından yürütülen bir çalıĢmada (Ünal, 2006),121 Franquesa ve
ark122 tarafından önerilen metodoloji kullanılarak çeĢitli sosyo-ekonomik göstergeler
hesaplanmıĢtır.Ulusal göstergeler, su ürünleri sektörünün ulusal ekonomide önemli bir yeri olmadığı,
sektörün GSYH‘ye katkısının sadece %0.2 olduğunu göstermektedir. Söz konusu çalıĢmada yer alan
temel göstergeler aĢağıda verilmektedir:




120
     Oligopsoni, belirli bir piyasanın önemli bir bölümünü kontrol eden sınırlı sayıda alıcı bulunması anlamına gelir (monopsoni (tek alıcı) ve
oligopoli (sınırlı sayıda satıcı) ile karĢılaĢtırın). (açıklama: monopoli/ monopsoni, %30‘un üzerinde pazar payına sahip olma olarak tanımlanabilir
121
    a.g.e.
122
    Franquesa, R. 2001. Methodology and use of Socio-Economic Indicators for Managing Fisheries; OECD Balıkçılık Komitesi,
AGR/FI(2001)12/Kısım 1

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                              ġubat 2007
                                                                                   Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



Tablo 66: Ulusal Göstergeler - Türkiye, 2002123
                       Göstergeler - Kalemler                   Birim                      Sonuçlar
                       Görünürdeki Tüketimin Ağırlığı           kg/kiĢi                6.7
                       Görünürdeki Tüketimin Değeri             $/kiĢi                 9.2
                       Su Ürünleri Ticari Denge                 $                      -77.973.606
                       Oran Su Ürünleri Ġstihdamı               %                      0.002
                       Ekstraversiyon Oranı                     %                      0.2
                       Su Ürünlerinin GSYH‘ye Katkısı           %                      0.002
                       Oran Hasat Değeri                        %                      96.0
                       Oran Hasat Ağırlığı                      %                      89.7
                             Kaynak: Ünal, 2006

Sosyal konular, su ürünleri sektörünün analizi ve sektörün stratejik planlamasında çok önemli bir yere
sahiptir. GeçmiĢte balıkçılık geliĢtirme ve yönetiminde yaĢanan baĢarısızlıkların birçoğu, politika
yapıcıların sektördeki kiĢilerin yaĢamlarındaki sosyal ve kültürel faktörleri ve bunların su ürünlerine
yönelik müdahalelere olan etkilerini anlayamamıĢ olmalarına bağlanmıĢtır (Townsley, 1998).124
Aslında, sektör planlaması sürecinin – bu sektör çalıĢmasının hazırlanması bu sürecin önemli bir
parçasını oluĢturmaktadır – en büyük amacı esas olarak, ulusal refahın sağlanmasıdır. Bu amaç,
(örneğin) sürekli ekonomik reform, daha iyi gıda güvenliği veya sosyal ve tarım/kırsal kesimin
geliĢmesinin sağlanması olarak tanımlanabilmektedir.

Balıkçılık kesiminin sosyal yapısı, kaynak kullanımını düzenleyen kurumlar, kaynak kullanıcıları
arasındaki karar alma kalıpları veya balıkçı kesiminin sahip olduğu tarihsel ve kültürel arka plan gibi
unsurların tamamı su ürünlerinde yeniliklerin algılanmasında veya yönetim giriĢimlerinin kabul
edilme Ģekli üzerinde – bu yenilik veya giriĢimlerin analistler ve karar alıcılar için ne kadar uygun
olduğuna bakılmaksızın – çok önemli bir etkiye sahiptir.

10.7.1        Su Ürünleri Ġstihdam Yapısı
Su ürünleri sektöründe doğrudan istihdam edilen kiĢi sayısı tahmini olarak 105.956‘dır. En fazla kiĢi,
çıkarmaya dayalı balıkçılık (extractive) sektöründe istihdam edilmektedir. 2005 yılında bu sektörde
95.037125 ruhsatlı balıkçı faaliyet göstermekteydi (bunlardan 87.303‘ü denizler, 7.734 ise içsularda
faaliyet göstermektedir). Ruhsatlar beĢ yıllığına verildiğinden bu rakamlar gerçek rakamların biraz
üzerinde olabilir; yine de çıkarmaya dayalı balıkçılık sektörünün birçok kıyı bölgesinin kırsal
alanlarında önemli bir istihdam kaynağı olduğu açıktır. Su ürünleri iĢleme sanayisinde çalıĢan kiĢi
sayısı 6.775‘tir (4.655‘i tam gün, 1.485‘i yarım gün çalıĢmaktadır ve 335‘i teknik personeldir); iĢleme
sanayisi kadınlar için en önemli istihdam kaynağını oluĢturmaktadır. YetiĢtiricilik sektöründe 5.939 kiĢi
çalıĢmaktadır.

Balıkçı teknelerinin neredeyse tamamı sahipleri tarafından iĢletilmektedir. Resmi istatistiklere (DĠE‘den
alınan) göre, balıkçıların yaklaĢık üçte ikisi kendi hesabına çalıĢmaktadır. Balıkçılıkla ilgili iĢler
ailenin erkek üyeleri tarafından yapılmakta, bir ailenin sahip olduğu balıkçılık iĢletmelerinin (tekne,
fabrika, balıkçı dükkanı) sayısı ailedeki erkek üyelerin sayısı kadar olmaktadır. Bunun dıĢına nadiren

123
    'Su Ürünlerinin GSYH‘ye katkısı = %0.002', %0.2 Ģeklinde anlaĢılmalıdır.
Görünürdeki Tüketimin Ağırlığı/Değeri: ülkedeki her bir kiĢi baĢına düĢen deniz ürünleri brüt tüketim ağırlığı/değerini gösterir =
(Karaya çıkıĢ ağırlığı/değeri + Ġthalat ağırlığı/değeri + YetiĢtiricilikle üretim ağırlığı/değeri – Ġhracat ağırlığı/değeri)/ Nüfus
Su Ürünleri Ticari Denge: = Ġthalat değeri – Ġhracat değeri
Oran Su Ürünleri Ġstihdamı: = Su ürünleri sanayisindeki doğrudan istihdam/ ÇalıĢan nüfus
Ekstraversiyon Oranı: bir ülkenin su ürünleri sektörünün dıĢ ticarete, hem ithalat hem ihracat, ne ölçüde bağlı olduğunu gösterir
= (Ġthalat değeri + Ġhracat değeri)/ (Avcılıkla üretim değeri + YetiĢtiricilik değeri) Su Ürünlerinin GSYH‘ye katkısı = =
Avcılıkla üretim değeri/ Gayri Safi Milli Hasıla
Oran Hasat Değeri/Ağırlığı: gelir/üretim ağırlığı açısından avcılıkla üretimin yetiĢtiriciliğe göre önemini gösterir = Avcılıkla
üretim değeri veya ağırlığı/ YetiĢtiricilik değeri veya ağırlığı
124
    a.g.e.
125
    TÜĠK Su Ürünleri Ġstatistiki, 2005


                                               Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

çıkılmaktadır. Türkiye‘de, av filosu – küçük teknelerden oluĢan – olan hiçbir Ģirket yoktur; bununla
beraber, Güney Akdeniz Bölgesi‘ndeki (Mersin-KarataĢ-Ġskenderun arasında kalan bölge) bazı troller
ve küçük gırgır tekneleri sahipleri tarafından iĢletilmemekte, tekne iĢletimi profesyonel kaptan ve
tayfalara bırakılmakta, tekne sahipleri ise satıĢ ve pazarlama iĢlemlerini yürütmektedirler. Karadeniz‘e
yönelik olarak en son yapılan bir çalıĢmanın126 ortaya koyduğu sonuca göre, balıkçıların yaĢı 25 yaĢ
ile 70 yaĢ arasında değiĢmektedir ve ortalama balıkçı yaĢı 46.5‘tir. Balıkçıların çoğu (%28.53)
emeklilikleri geldikleri halde balıkçılık mesleğine devam etmektedir.

10.7.2          Balıkçıların Sosyal Güvenlik Durumu
Türk sosyal güvenlik sisteminin temelinde, sosyal hizmetler ve yardım sisteminden ziyade sosyal
sigorta sistemi bulunmaktadır. Kaçak çalıĢtırılan iĢçi sayısı toplam istihdamın neredeyse yarısını
oluĢturmaktadır ve bazı iĢçiler herhangi bir sosyal güvenlik sisteminden yararlanamamaktadır. Bu,
Ģehirlerde yaklaĢık her üç iĢçiden biri, kırsal alanlarda da dört iĢçiden üçünün sosyal yardımlardan
(emekli aylığı, sağlık sigortası ve iĢsizlik sigortası) yararlanamadığı anlamına gelmektedir. Kaçak
olarak çalıĢtıklarından çoğu iĢçi kıdem tazminatı almamakta veya iĢ mevzuatında öngörülen diğer
korumalardan yararlanamamaktadır. Balıkçılar aĢağıdaki üç sosyal güvenlik sistemini tercih
etmektedir:

Emekli Sandığı
Emekli Sandığı 1950‘de kurulmuĢtur. Amacı, kamu çalıĢanlarına bir emeklilik sistemi dahilinde
sosyal yardım sağlamaktır. Emekli Sandığı aĢağıdaki hakları tanımaktadır: emekli aylığı; vazife
malullüğü aylığı; adi malullük aylığı; dul ve yetim aylığı; emekli ikramiyesi; ölüm ödeneği; evlilik
ikramiyesi; toptan ödeme; emekli keseneklerinin geri verilmesi.

Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK)
AĢağıdaki kiĢiler SSK kapsamında değildir: tarım iĢçileri ve serbest meslek sahipleri ile kanunen
tanınmıĢ bir emeklilik sistemine prim yatıran kiĢiler. Sosyal Sigortalar Kanunu, aĢağıdaki hakları
tanımaktadır: iĢ kazaları ve meslek hastalıkları sigortası; hastalık sigortası; analık sigortası; malullük
sigortası; yaĢlılık sigortası; ölüm sigortası.

BAĞ-KUR
BAĞ-KUR, sosyal sigortalar kanunu kapsamında yer almayan serbest meslek sahiplerini
kapsamaktadır. Buna göre, sanatkarlar, küçük ölçekli iĢletme sahipleri, bir odaya veya meslek
derneğine üye olan teknik ve profesyonel meslek sahipleri ile kooperatifler ve anonim Ģirketler
dıĢındaki Ģirketlerin hissedarları BAĞ-KUR kapsamına alınmaktadır. BAĞ-KUR, aĢağıdaki hakları
tanımaktadır: malullük sigortası; yaĢlılık sigortası; ölüm sigortası; sağlık sigortası. SÇE‘nin yaptığı
görüĢmelerde, balıkçılık mesleğinden olmayan kiĢilerin sosyal yardımlardan yararlanabilmek
amacıyla kooperatiflere üye oldukları belirlenmiĢtir. Tüzüğüne bağlı olarak bir kooperatif istediği
kiĢileri üyeliğe alabilmekte veya üyeliğe kabul etmeyebilmektedir.

En yoksul kesim ise YeĢil Kart sistemine dahil edilmektedir. YeĢil Kart, bazı temel haklar tanımakta
ancak sunduğu hizmetler (ücretsiz ilaç, vb.) kısıtlı olmaktadır. BAĞ-KUR‘a tabi çoğu balıkçı sık sık
ana av sezonu dıĢındaki dönemlerde primlerini ödeyememekte, bunun sonucunda da yararlandıkları
haklar azalmaktadır. Genelde, herhangi bir sosyal güvenlik kurumuna tabi olmayan, küçük teknelerle
avlanan balıkçılar ile tayfalar YeĢil Kart‘ı tercih etmek durumunda kalmaktadır. Ancak, Karadeniz
Bölgesi‘nde balıkçılar arasında yürütülen bir çalıĢmadan elde edilen sonuçlara göre, balıkçıların
%27.9'u herhangi bir sosyal güvenlik kurumuna tabi değildir ve sadece %2.9'u YeĢil Kartlıdır.127

Kıyı balıkçılığı yapan balıkçıların (küçük ölçekli balıkçılar) çoğu SSK'yı tercih ederken, orta ve büyük
ölçekli balıkçıların büyük bölümü BAĞ-KUR'u tercih etmektedir. Bunda 2004 yılından önce
uygulanan sağlık sistemi etkili olmuĢtur. Bu sistemle, BAĞ-KUR hastalarına devlet hastanelerinden

126
      Karadeniz Bölgesi‘nde Su Ürünleri Avcılığı Yapan ĠĢletmelerin Sosyo-Ekonomik Analizi; TEAE, 2006
127
      Bu bilgiler 2006 yılında TKB aracılığıyla FAC‘den alınmıĢtır

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                      ġubat 2007
                                                                                           Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

yararlanma imkanı getirilirken, SSK hastaları sadece SSK hastanelerinden yararlanabilmektedir.
Tüzel kiĢiliği olan balıkçılar (daha önce SSK‘ya tabi değillerse) BAĞ-KUR'a tabi olmak zorundadırlar.
Yüksek gelir grubundaki balıkçıların BAĞ-KUR‘u tercih etmelerinin bir baĢka nedeni, BAĞ-KUR
altında, ek prim yatırdıklarında yüksek emekli aylığı alma imkanlarının olmasıdır. Karadeniz
Bölgesi‘nde balıkçıların %19.48‘i SSK, %5.84‘ü Emekli Sandığı, %3.57‘si ise BAĞ-KUR‘dan
emeklidir. Geriye kalan %71.11‘lik kesim henüz bir sosyal güvenlik kurumundan emekli olmamıĢtır
(TKB, 2006).

10.7.3          Kredi Kullanımı

1970‘lerden itibaren, balıkçılara hem yatırım hem iĢletmesi kredisi vermektedir. Devlet kredilerinin
faiz oranları, piyasa faiz oranının yarısı kadardır. Balıkçılar arasında devlet kredisi kullanma oranı
yüksektir ve bu krediler sektörün hızlı büyümesinde araç olmuĢtur. 1990‘ların sonlarında,
politikalarda değiĢiklik olmuĢ ve artık devlet kredisi verilmemeye baĢlanmıĢtır. Bunun sonucunda,
balıkçılar arasında devlet kredisi kullanma oranı neredeyse sıfırlanmıĢtır. 2001 yılında, devlet
kredilerini veren kuruluĢ olan Ziraat Bankası kısmen özelleĢtirilmiĢ ve balıkçılık kredileri
uygulamasına son vermiĢtir. 2005 yılında, Ziraat Bankası su ürünleri sektörüne tekrar kredi açmaya
baĢlamıĢtır. Bu dönemde, kredi faizlerinde %25 indirime gidilmiĢtir ve en çok kredi yetiĢtiricilik
sektörüne verilmektedir. Kredi seçenekleri arasında yatırım, bakım, teçhizat ve pazarlama kredileri yer
almaktadır. Temmuz 2006‘da, Ziraat Bankası mevcut tarım kredilerinin faizini su ürünleri sektörü için
Kararnameler çerçevesinde %30 oranında indirmiĢtir – bakınız Tablo 67 (FAC tarafından Ziraat
Bankası ile yapılan görüĢmeler sonucunda hazırlanmıĢtır):
Tablo 67: Ziraat Bankası Kredileri (Temmuz 2006)
                       Kredi Seçenekleri                         Geri Ödeme Kredi Faiz Oranı                 Resmi        Faiz
                                                                 Süresi     (%)                              Oranı (%)
YetiĢtiricilik Sektörü
ĠĢletme Kredisi MaaĢ, hafif teçhizat, yem,
                 balık yavrusu, herhangi bir                                              12.25 (Orkinos
                                                                18 ay                                       17.5
                 detaylandırılan         nakit                                            ve sazan 13.31)
                 ihtiyacı
Yatırım          Havuz ve kafes yapımı,
                                                                5 yıl                 12.25                 17.5
Kredisi          balık ağı, araç-gereç
Avcılık Sektörü
  ĠĢletme        Avans ödemeleri, gemi
  Kredileri      bakımı,       yağ,    benzin,                  12 aydan 18
                                                                            13.31                           17.5
                 sandık, palet, buz, herhangi                   aya kadar
                 bir nakit ihtiyacı
Yatırım          Yeni      gemi     yapımı,128
                                                                                          13.31 esnek %
Kredisi          motor, balıkadam takımı,
                                                                5 yıl                     enflasyona    17.5
                 ağlar,      sonar,      diğer
                                                                                          uyarlanmıĢ
                 ihtiyaçlar


10.7.4           Gelir, Tasarruf ve ÇalıĢma KoĢulları

Balıkçılar av sezonunda, ailelerinin geçimini sağlayacak geliri elde etmektedir ancak, bu gelirleri
yatırım veya tasarruf için yeterli olmamaktadır. Birçok balıkçı, baĢta tarım ve turizm sektörlerinde
olmak üzere balıkçılık mesleğinin dıĢında diğer iĢlerde de çalıĢmaktadır. Balıkçıların kendi meslekleri
dıĢında yaptıkları iĢler arasında esnaflık, Ģoförlük, mevsimlik iĢçi olarak çalıĢma, yük gemilerinde
tayfa olarak çalıĢma veya seyyar satıcılık yapma yer almaktadır. Vasıfsız genç erkekler genelde
balıkçılığın dıĢında inĢaat iĢlerinde çalıĢmaktadır. Ayrıca, küçük tekne sahipleri kendi teknelerinin

128
      TKB'nin çıkardığı yönetmelik uyarınca yeni gemi yapım faaliyetleri durdurulmuĢtur


                                                     Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

dıĢında, genellikle deniz salyangozu ve palamut sezonunda Samsun, Ġstanbul veya Ege‘de baĢkalarının
teknelerinde tayfa olarak çalıĢmaktadır. Su ürünleri sektöründe çalıĢma koĢullarını – çalıĢma saatleri,
barınma, teçhizat, vb. - düzenleyen özel bir yönetmelik bulunmamaktadır

Ücret
Birçok av filosunda görülen yaygın bir uygulama olarak, tayfa ücretleri pay esası üzerinden
verilmektedir. Tayfa payı bölüĢümü balıkçılık tipi/filo, tekne sahiplik yapısı ve bölgeye göre
değiĢmektedir. Tayfa payı genellikle, gayri saf hasıladan gerekli kesintiler (kumanya, yakıt, buz,
nakliye giderleri, kabzımal ve yardımcı ücretleri, belediye vergileri, stopaj vergisi, Savunma Sanayiini
Destekleme Fonu) yapıldıktan sonra belirlenmektedir. Gayri saf hasıladan gerekli kesintiler
yapıldıktan sonra geriye kalan miktarın üçte ikisi tekne payı olarak ayrılmakta, geriye kalan miktar ise
kaptan ve tayfa payı olarak eĢit Ģekilde dağıtılmaktadır. Kaptan aynı zamanda teknenin sahibi ise,
tayfa payının yanı sıra tekne payını da almaktadır (Ünal ve ark, 2006).

Türkiye‘de ayrıca alternatif ücret sistemleri kullanılmaktadır. Küçük teknelerde, genelde karın yarısını
tekne sahibi almakta, geriye kalan miktar ise tayfa payı olarak dağıtılmaktadır. Bazı durumlarda,
sezon baĢlamadan önce tekne sahibi küçük bir miktarı (tayfa payı olarak dağıtılmak üzere elde
edilmesi beklenen miktarın %10-20'si) avans olarak verebilmektedir. Bazı trollerde ödeme farklı bir
sistemle yapılmaktadır: sabit maaĢ ve pay bazında verilen yüzde. Pay esasıyla yapılan ödemeler
hemen hemen hiçbir zaman kayıt altına alınmamaktadır: tekne sahibi ile tayfa arasında herhangi bir
yazılı akit bulunmamakta, teknelerde herhangi bir resmi muhasebe defteri tutulmamaktadır.

Teknelerde Sağlık ve Güvenlik
Türkiye, Denizlerde Can ve Mal Koruma hakkında 4922 sayılı Kanun hükümleri uyarınca, balıkçı
gemilerinde güvenliğin sağlanmasına iliĢkin yönetmelikte (23.02.2006 tarih ve 26089 sayılı
Yönetmelik) tanımlandığı Ģekliyle teknede güvenlik ve emniyetin sağlanması ile ilgili Torremolinos
Protokolü önerilerini benimsemiĢtir. Belirtilen Yönetmelik, boyu 24 metreden büyük olan, Türk
bayrağı taĢıyan, iç sularda ve karasularında avlanan ve avlarını bir Türk limanında karaya çıkaran yeni
ve eski balıkçı teknelerine uygulanmaktadır. Türk su ürünleri sanayisinde güvenlik ayrıca, Denizcilik
ĠĢleri MüsteĢarlığı‘na bağlı Deniz Kurtarma Örgütü tarafından sağlanmaktadır. Bütün deniz tekneleri
ve kıyı güvenliği bu Örgütün sorumluluk sahasına girmektedir.

Ayrıca, gemi adamları iki yılda bir fiziksel genel sağlık kontrolünden geçmek zorundadır. Bu kontrol,
Gemi Adamlarının Fiziksel Kondisyonu hakkındaki Direktiflere uygun olarak yapılacaktır. Sağlık
Bakanlığı‘ndan onaylı bir resmi veya özel sağlık kuruluĢundan olumlu sağlık raporu alamayanların
çalıĢma izinleri geçici olarak askıya alınmakta ve liman siciline iĢlenmektedir. Ancak, 200 GT'nin
altındaki gemilerde veya balıkçı teknelerinde çalıĢan gemi adamlarına bu yönetmelik hükümleri
uygulanmamaktadır. Sonuç olarak, bir balıkçı teknesinde çalıĢmak için herhangi bir zorunlu sağlık
Ģartı aranmamaktadır; bununla beraber, tekne sahipleri veya kaptanları tayfalardan iĢe giriĢ sırasında
bir sağlık raporu sunmalarını isteyebilmektedir ve bu sağlık raporunun düzenli olarak yenilenmesi
gerekmektedir.

10.7.5     Eğitim
Su ürünleri sanayisine yönelik resmi (akademik) eğitim sınırlıdır. Profesyonel seyrüsefer eğitimleri
Denizcilik ĠĢleri MüsteĢarlığı idaresinde verilmektedir. Balıkçılık yapacak gemi adamlarının yaĢ,
eğitim, öğretim ve iĢ deneyimi yeterliğine iliĢkin sertifikasyon Ģartı 31 Temmuz 2002 tarih ve 24832
sayılı Resmi Gazete yayımlanan Gemi Adamları Yönetmeliği'nde açıklanmaktadır. Tarım ve KöyiĢleri
Bakanlığı‘nda "Çiftçi Eğitimi‖nin sağlanmasına yönelik düzenlemeler mevcuttur ancak, bunlar daha çok
tarım veya hayvancılık sektörü içindir. Dönem dönem TÜGEM‘de çeĢitli eğitim faaliyetleri
gerçekleĢtirilmektedir ancak, bunlar da daha çok tarımla ilgili eğitimlerdir. Sonuç olarak, bu alanda
eğitim alan kiĢiler genelde tarım, ürün iĢleme ve pazarlama sektörlerinde çalıĢan kiĢilerden oluĢmaktadır.

Eğitim Bakanlığı'nın balıkçılar için herhangi bir mesleki eğitim programı bulunmamaktadır.


Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                               ġubat 2007
                                                                                    Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

10.7.6 Kadınların Rolü
Gerek Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü (KSSGM) gerek Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı
(TKB), su ürünleri sektöründe kadının rolüne iliĢkin herhangi bir veri sunmamaktadır. Su ürünleri
sektörü istihdam yapısı ile ilgili veriler cinsiyete dayalı olarak oluĢturulmamaktadır ancak, saha
çalıĢması sırasında görüĢülen kiĢilerden edinilen nitel veriler temelinde bazı ayrıntılı sonuçları
çıkarmak mümkün olmaktadır:

      Kendi baĢına avcılıkla üretimde kadınlar çok küçük bir yere sahiptir. Balıkçı teknelerinde çalıĢan çok az
       kadın vardır.
      YetiĢtiricilikle üretimde daha büyük oranda (%12) kadın çalıĢan vardır ancak, yetiĢtiricilik
       tehlikeli ve zor bir iĢ olarak görülmektedir. Kadınlar, çalıĢma saatleri eĢit olsa bile aynı iĢ
       kolundaki erkek akranlarından daha düĢük ücret almaktadır.
      YetiĢtiricilik sektöründe çok az kadın üst düzey pozisyonlara getirilmekte ve erkeklere, kadınlara
       göre daha çok terfi fırsatı tanınmaktadır.129 Ayrıca, kadınlar yönetim konusunda ve su ürünleri
       araĢtırmalarında önemli bir rol oynamaktadır; bu, su ürünleri ile ilgili alanlardan mezun olan kız
       öğrenci sayısından anlaĢılmaktadır.
      Kadınlar, yerel piyasaya taze ürün pazarlama alanında önemli bir rol oynamamaktadır.
      Kadınlar en fazla iĢleme alt sektöründe çalıĢmaktadır. Çoğu fabrika önceliği kadınlara
       vermektedir; bunun nedeni, kadınların su ürünlerinin değerlendirilmesi ve iĢlenmesinde daha iyi
       olduklarının düĢünülmesidir. Ücrette herhangi bir ayrım yapılmamaktadır; buna mukabil, kadınlar
       genellikle erkeklere göre daha yüksek ücret almaktadır çünkü iĢleme iĢini yapanlar maaĢ artı
       iĢlenen her bir kilo ürün için verilen yüzde ile çalıĢmaktadır. Sanayideki teknik görevlilerin
       çoğunluğunu (%70) oluĢtursalar da, kadınlar üst düzey yönetici veya fabrika yönetici kadrolarında
       kendilerine çok az yer bulabilmektedir; bu kadrolar erkeklerin hakimiyetindedir.


10.8         ÇEġĠTLENDĠRME POTANSĠYELĠ (ALTERNATĠF GELĠR KAYNAKLARI)
Av çabası, sosyo-ekonomik tedbirlerle azaltılabilir; bunun için balıkçılar deniz ürünleri avcılığı
sektörünün dıĢına çıkmaya ve gelir getirici farklı alanlara yönelmeye teĢvik edilebilir. Bu Ģekildeki
tedbirlerle ayrıca, çeĢitlendirme tedbirlerinin uygulanacağı kiĢilerin, av çabalarını azaltmaları Ģartıyla,
yarım gün çalıĢarak balıkçılık faaliyetlerine devam etmeleri sağlanmalıdır.

ÇeĢitlendirmede elde edilecek baĢarı düzeyi, uyarlama kapasitesi gibi insani faktörlere ve
çeĢitlendirmenin uyumluluğu ve uygunluğuna bağlı olacaktır. BaĢarı, su ürünleri sektöründe eskiden
beri güçlü olan beceri kümeleri ve uzmanlık üzerinde tesis edilecektir. Bazı durumlarda, çeĢitlendirme
için balıkçılık altyapısı da kullanılabilmektedir. Olası çeĢitlendirme faaliyetleri ana hatlarıyla aĢağıda
verilmektedir:

Ġzleme Faaliyetleri, AraĢtırma ve Teknolojik GeliĢtirme Desteği.Çevre koruma alanlarının izlenmesi
    ve balıkçıların, balıkçılıkta bilim adamlarının genelde bilmediği konular hakkındaki bilgisini
    lehine kullanan destek mekanizması.
 Balıkçı gemilerinin biyolojik ve çevre araĢtırma platformları olarak kullanılması

Çevre ile ilgili Faaliyetler
 Yüzer ve yarı yüzer katı atık yönetimi. Geri dönüĢümlerini gerçekleĢtirmek veya uygun Ģekilde
   bertaraf edilmelerini sağlamak üzere yüzen atıkların toplanmasında av donanımının kullanılması
   (profesyonel, eğlence amaçlı ve spor amaçlı balıkçılıkta veya Deniz Ticaret gemilerinden).
 Gemi yönetiminin içsular ve deniz yatağını temizlemedeki bilgisi ve deneyiminden yararlanılması.
 Biyolojik çeĢitlilik değiĢikliği hakkında erken tahminlerin yapılmasını sağlamak için su ve
   ekosistem kalitesinin izlenmesi.


129
      Su Ürünleri YetiĢtiriciliği ve Avcılığı Federasyonu (SUFED)‘e göre


                                                       Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

   Petrol ve kimyasal madde dökülmeleri gibi çevresel tehditler sonrasında deniz yatağının
    temizlenmesinde küçük balıkçı tekneleri, ağır tonajlı gemilere göre genelde daha uygun ve maliyet
    etkin olmaktadır.
   Habitatların iyileĢtirilmesi: sürdürülebilir yetiĢtiricilik için sulak alanların muhafazası; depozit
    oluĢmasına neden olan ve ekosistemlere zarar veren dalgakıranlar, eğlence limanları ve benzeri
    tesisin yapımı sonrasında değiĢikliğe uğrayan kıyıların restorasyonu;
   Bozulan habitatları iyileĢtirmek için yapay resiflerin yapılması ve korunması.
   Limanlar ve deniz ortamını kullananlar ile su ürünleri tüketicilerine çevre bilinci hakkında
    program ve kurslar düzenlenmesi.

Deniz Güvenliği ve Kurtarma ile ilgili Faaliyetler
    Denizde güvenliği artırıcı ve balıkçılık mesleğindekilerin deneyimlerini geliĢtirici strateji
       araĢtırması yapılması, tasarım, destekleme ve yönetimin sağlanması.
    Deniz kurtarma teçhizatının tasarımı ve kullanımı ile bu teçhizatın balıkçı gemilerine
       uyarlanmasında iĢbirliği kurulması.

Turizm ile ilgili Faaliyetler
    Balıkçılık Turizmi: Balıkçıların evlerinde konaklama imkanı ve bölge mutfağı/kültürü de
       dahil olmak üzere kıyı hizmetleri ile bütünleĢik halde geleneksel balıkçılık faaliyetlerinin
       desteklenmesi.
    Eğlence Limanları: Tekne bakım tesisleri ve yılın belli dönemlerinde tayfaların geçici olarak
       çalıĢtırılması.




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                      ġubat 2007
                                                                                           Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




11.0 GELĠġTĠRME SEÇENEKLERĠ

11.1 PAYDAġ SWOT ANALĠZĠ
SWOT, paydaĢ analizinde baĢvurulan yararlı bir planlama aracı olmaktadır. SWOT çerçevesinde,130 iç
Güçlü Yönler (sektörün güçlü yönleri) ile Zayıf Yönler (sektörün iyileĢmeye ihtiyaç duyduğu alanlar)
ve dıĢ Fırsatlar (sektör dıĢındaki yararlanılabilecek eğilim ve olaylar) ile Tehditlerin (sektör dıĢındaki
sektörün baĢarısını tehlikeye sokabilecek eğilim ve olaylar) analizi yapılmaktadır.

SÇE, saha çalıĢması ve çeĢitli paydaĢlarla yapılan görüĢmeler sonrasında ayrıntılı bir SWOT analizi
yapmıĢtır. Yapılan SWOT analizi, TKB KKGM yetkilileriyle birkaç kez ele alınmıĢ, ayrıca Aralık
2006‘da TKB ve hükümet yetkililerine yönelik olarak düzenlenen, sektör planlaması ile ilgili bir
eğitim kursunda (tartıĢmaya) sunulmuĢtur. Buradan çıkan sonuçlar, Ģu anda hazırlanmakta olan
stratejik plan için önemli bir girdiyi oluĢturmaktadır.

11.2       PLANLAMA SÜRECĠ VE FĠNANSMAN MEKANĠZMALARINA UYUM
AB‘ye katılım süreci Ģüphesiz her aday ülke için yapılması gereken büyük bir görev olmaktadır. AB
üyeliği sürecinin Türk su ürünleri sektörü üzerindeki sonuçları TKB ve ilgili diğer resmi birimlerin
yanı sıra sektörün kendisi için önemli bir zorluk olmaya devam edecektir. OBP‘nin pratik sonuçları
yanında yasal sonuçlarını da dikkate alarak özenle hazırlanacak ve uygulanacak bir strateji ve eylem
planı katılım öncesi ve sonrasında son derece önemli olmaktadır.

SÇE, raporun bu bölümünün – temel sorunlar, ihtiyaçlar, çözümler ve öncelikler – Avrupa Balıkçılık
Fonu mevzuatında131 belirtilen dokuz politika alanı doğrultusunda sunulmasını önermektedir. Her bir
politika alanındaki hedef ve tedbirler de buna karĢılık, önceliklerinin belirlenmesi ve uyumlu ve kapsamlı bir
sektör stratejik planına dönüĢtürülmeyi gerektirecektir – FAC Ģu anda, TKB ile yakın iĢbirliği içerisinde
böyle bir çalıĢma yürütmektedir. Stratejik planın hükümet tarafından onaylanmasından sonra TKB,
EFF‘ye uyumlu bir Operasyonel Program (OP)132 hazırlığı içine girebilecektir. Bu Program aĢağıdaki
beĢ öncelik eksenini odağına alacaktır:133
      1. Eksen: Topluluk av filosunun uyarlanmasına iliĢkin tedbir
      2. Eksen: YetiĢtiricilik, içsu balıkçılığı, iĢleme ve pazarlama
      3. Eksen: Ortak çıkar tedbiri
      4. Eksen: Balıkçılık alanlarının sürdürülebilir geliĢimi
      5. Eksen: Teknik Yardım

Bununla beraber, EFF‘ye uyumlu bir stratejik plan ve operasyonel programın hazırlanması, EFF
katılım öncesi destekleme veya aday ülkelerin desteklenmesi ile ilgili herhangi bir hüküm
içermediğinden Türkiye'nin yararlanabileceği herhangi bir yapısal finansman desteklemesi
getirmemektedir. Bu nedenle, SÇE, EFF formatını kullanırken (TKB‘nin isteğiyle), IPA ve özellikle
IPARD finansmanı bağlamında su ürünleri sektörünü ilgilendiren ve bu sektör için uygulanabilir olan
alanlar üzerinde yoğunlaĢmaya özen göstermiĢtir. BaĢka finansman kaynakları ve kanalları da, örneğin
araĢtırma için dolaylı finansman, mevcuttur ve uygun olduğu hallerde bunlar da dikkate alınmıĢtır.




130
     Sektör ÇalıĢması bağlamında, SWOT analizi sadece TKB perspektifinden değil sektörün tamamını içine alan bir perspektiften
yapılmaktadır
131
     Avrupa Balıkçılık Fonu hakkında 27 Temmuz 2006 tarih ve (EC) 1998/2006 sayılı Konsey Yönetmeliği
132
     Operasyonel Program, 1198/2006 sayılı AK Yönetmeliğinde (Madde 13) belirtildiği üzere, ―EFF kapsamında eĢ finansmanı sağlanacak
politika ve önceliklerin uygulanması‖ amacıyla hazırlanan, ―ulusal stratejik plan‖la uyumlu olmak zorunda olan bir programlama dokümanıdır.
133
     Öncelik eksenleri, ―bağlantılı olan ve belirli ölçülebilir amaçları bulunan tedbirlerin bir grubunu içeren bir OP'nin öncelikli alanlarından
biri‖dir (1198/2006 sayılı AK Yönetmeliği Madde 3)


                                                    Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu



11.3       ÖNEMLĠ KURUMSAL KONULAR VE POLĠTĠKA KONULARI ĠLE AB'YE KATILIM
Hükümet su ürünleri müktesebatına uyumla ilgili yükümlülüklerini yerine getirecekse, gelecek beĢ
yıllık dönemde Türk su ürünleri sektörünün iyi bir plan ve uygun bütçe dahilinde geliĢtirmeyi
öncelikli görevi olarak ele almalıdır. SÇE, bunun için aĢağıdaki stratejilerin geliĢtirilmesi gerektiği
görüĢündedir:

     Sektörün bütünü için, yeniden yapılandırma ihtiyacının farkında olan uyumlu bir politikanın
      geliĢtirilmesi;
     Ġstihdamın kıyılara aktarılması;
     Merkezi olmayan ir sanayi-kamu sektörü idari destek mekanizmasının uygulamaya konulması
      (örneğin, bir birlikte yönetim sistemi aracılığıyla);134
     Kurumsal yeniden yapılandırmanın sağlanması; tercihen, özellikle il düzeyinde limanlarda yeterli
      kadroları tahsis etmek suretiyle bir Su Ürünleri Genel Müdürlüğü kurulması;
     Balıkçılık yönetimi, idaresi, uygulama (ĠZKD) ile avcılık ve yetiĢtiricilik araĢtırmalarına yeterli
      kaynak aktarılması. Bu kaynak, kamu finansmanı ve zaman içinde kademeli olarak alınacak bir
      sanayi vergisinin birlikte kullanılmasıyla oluĢturulmalıdır (bu konunun daha ayrıntılı analizi için
      ayrıca bakınız Bölüm 3.1.2 ve 11.5);
     Hem avcılıkla üretim hem yetiĢtiricilik için kapsamlı bir mevzuatın (AB uyumlu) hazırlanması.

11.4       TEMEL SORUNLAR, ĠHTĠYAÇLAR, ÇÖZÜMLER VE ÖNCELĠKLER
SÇE, ulaĢtığı temel bulguları ve önerilerini, EFF'ye uyumlu bir stratejik plana yönelik olarak
tanımlanan politika alanlarına uygun doğrultuda sunmaktadır. Ġlgili IPA bileĢeni ve IPARD tedbiri
ve/veya finansman fırsatları mümkün olduğu hallerde [parantez içinde] tanımlanmaktadır.

11.4.1 Kaynak ve Filo Yönetimi
EFF Politika Alanı 1: Balıkçılık kaynaklarının geliĢimi açısından, baĢta av çabası ve avlanma
kapasitesinin düzenlenmesi olmak üzere av filosu yönetim ve düzenlemesinin gerçekleĢtirilmesi,
çevre dostu avlanma yöntemleri ve balıkçılık faaliyetlerinin sürdürülebilir biçimde geliĢtirilmesinin
desteklenmesi.

Daha Ġyi Stok Değerlendirmesi ve AraĢtırma
Ticari önem taĢıyan deniz stoklarının çoğunun durumu hakkında yeterli bilimsel veri yoktur ve
balıkçılık yönetim tedbirleri bilimsel olgulara dayanmamaktadır. Karadeniz‘deki sınır aĢan bölgesel
pelajik stoklar hakkındaki verilere eriĢim dahil olmak üzere daha birincil stok değerlendirmesi
araĢtırmasına ihtiyaç vardır. Bu nedenle, öncelikli olarak kapsamlı bir araĢtırma programı geliĢtirilmelidir;
TKB, stok değerlendirmesiyle ilgili bir proje kavramı (Proje Tanıtım Formu) hazırlayarak bu süreci zaten
baĢlatmıĢ bulunmaktadır [bunun finansmanının FP7 çerçevesinde sağlanması amaçlanmaktadır].

Ayrıca, deniz stok değerlendirmesinin yapılması için bir araĢtırma gemisi yapım projesinin
hazırlanması yönünde bir giriĢim olduğu görülmektedir. EĢleĢtirme Projesi, bir proje teklifi
geliĢtirilmesine yardımcı olmak amacıyla, çeĢitli donanım teknologlarının katkısıyla bu giriĢime
destek vermektedir. SÇE bu giriĢimi desteklemektedir; ancak, böyle bir gemiyi iĢletmenin ekonomik
yapısı iyi bir Ģekilde araĢtırılmalı ve devlet bunun için bütçe ayırmalıdır. Bu gemi için finansmanın
nereden sağlanacağı konusu belirsizdir.

GĠS’in Uygulanması
Balıkçılık yönetimi ile ilgili olarak daha iyi bir karar alma sürecinin elde edilmesinde bir girdi olarak
bir Su Ürünleri Bilgi Sistemi (SÜBĠS)‘in kurulması gerekmektedir. Bu, öncelikli olarak GĠS‘in
entegrasyonunun (‗mavi kutular‘la birlikte) sağlanması ve tam bir tekne kayıt sisteminin kurulmasını
134
    'Birlikte yönetim' balıkçılık kaynaklarının daha iyi yönetiminin sağlanması amacıyla Devlet ile yerel kaynak kullanıcıları arasında
sorumluluk ve/veya otoritenin paylaĢılmasını ifade eder

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                             ġubat 2007
                                                                  Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

içermektedir. TKB, belirli bir uzunluğun üzerindeki 1250 gemiye GĠS transponderleri kurulması
amacıyla bir proje kavramının (Proje Tanıtım Formu) finansmanına iliĢkin hazırlıkları yapmıĢtır [bu
finansmanın hangi kaynaktan sağlanacağı bilinmemektedir ama olasılıkla IPA Bileşen 1: Geçiş
Yardımı ve Kurumsal Kapasite çerçevesinde sağlanacaktır]. Ancak, SÇE, bunun ivedilikle yapılması
gereken öncelikli yatırım olduğunu düĢünmemektedir.


Daha Ġyi PaydaĢ Katılımı
Sektörde paydaĢ katılımı konusunda eksiklik vardır. Bu nedenle, balıkçılık birlikte yönetim kavramının
pilot uygulama olarak hayata geçirilmesini sağlayacak bir çalıĢma yapılmalı, bu çalıĢmaya destek
sağlanmalıdır. Böyle bir kavramın benimsenmesi, Su Ürünleri Kanununun yeni bir revizyonunu
gerektirecektir [IPA Bileşen 1].

Balıkçılık Yönetimi ve BYP’lerin Uygulanması
Su ürünleri karaya çıkıĢ istatistikleri, gerçek av miktarının sadece %30-50‘sini gösterebilmekte ve av
çabası ile ilgili doğru veriler bulunmamaktadır. Bu yüzden, herhangi bir balık stoku veya bazı balık
stoklarında aĢırı avlanmaya bağlı bir azalma olup olmadığını tespit etmek zor olmaktadır. Veri
toplama sisteminin geliĢtirilmesi ihtiyacına ek olarak (SÜBĠS‘in kurulmasıyla bağlantılıdır), bu
yönetim araçlarının kullanılabilir, uygulanabilir olması ve düzenli olarak gözden geçirilmesi ve
güncellenmesini sağlamak için BYP sürecinin mevcut Su Ürünleri Kanununa entegre edilmesi
gerekmektedir. Ayrıca, ileride geliĢtirilecek herhangi bir ĠZKD stratejisi ile BYP‘lerde izlenen
seçeneklerin yakın uyumu sağlanmak zorundadır.

ġu anda hazırlanmakta olan ekosisteme dayalı ön BYP'ler eldeki en iyi bilimsel veriler temelinde
düzenli olarak gözden geçirilmeli ve güncellenmelidir; TKB, bunun için yeterli insan kaynakları ile
mali kaynakları temin etmek zorundadır. Gelecek iki yılda diğer BYP‘lerin de tam olarak
hazırlanması gerekecektir [Devlet yardımı ve IPA Bileşen 1 kanalıyla]. SÇE, bunun yüksek öncelikli
bir konu olduğunu düĢünmektedir.

Balıkçılık Görevlilerinin Eğitimi
Yukarıda belirtilen mekanizmaların hayata geçirilmesinde tamamlayıcı olması bakımından TKB,
Balıkçılık Ġdari Binalarında balıkçılık yönetimine iliĢkin düzenlemeleri uygulayacak, Balıkçılık
Görevlilerinden oluĢan uygun bir kadro tahsis etmek zorundadır.

Daha Ġyi Filo Yönetimi
Ayrıca, kaynak yönetimi konusundaki eksikliğe hem kamu teĢebbüsleri hem özel teĢebbüslerden
gelen aĢırı yatırımlar eklenmiĢtir. Bunun sonucunda, birçok balıkçılık alanı aĢırı av çabası ve aĢırı
avlanma kapasitesine maruz kalmaktadır. Sübvansiyonların kaldırılması ve karlılık düzeyini artırmak
için filonun yeniden yapılandırılmasının gerekçelerini ortaya koymak için filonun ekonomik yapısının
araĢtırılması gerekmektedir [Devlet yardımı ve/veya FP7 araştırma fonu].

SÜBĠS, Filo Kayıt ve Sınıflandırma Sisteminin Uygulanması
Av filosunun tamamen kayıt altına alınması ile ilgili çalıĢmalar devam etmektedir. Tekne kayıt
sistemi SÜBĠS‘in en önemli bileĢenini oluĢturmaktadır. Çünkü tekne, farklı bilgi kaynaklarının
tamamı ile ilgili iĢlemlerde ana birimdir. TKB bu konuyu 2007 baĢlarında öncelikli konu olarak
almalı ve 2007 ortalarında SÜBĠS tamamen faaliyete geçirilmelidir. Ayrıca, bir filo sınıflandırma
sistemi hayata geçirilmelidir; ancak, bunun yapılabilmesi için aĢağıdakilerin gerçekleĢtirilmesi
gerekmektedir: (a) tekne kayıt sisteminin tamamlanması; (b) sınıflandırma ölçütleri üzerinde uzlaĢma
sağlanması [FAC bünyesinde devam etmektedir; bu amaçla, İspanya'dan iki taraflı destek alınması söz
konusu olabilecektir]


Ortak Stoklar, Yabancı Ülke Gemileri
AB üyesi ülkeler ve AB dıĢındaki ülkelerle yapılan anlaĢmalar da dahil olmak üzere, ortak stokların
daha iyi yönetiminin sağlanması amacıyla Bölgesel Örgütler aracılığıyla uluslararası diyalog teĢvik


                                     Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

edilmelidir [Devlet yardımı ve FAO‟nun bölgesel fonları]. Hükümet, EEZ içinde kalan sularda
avlanan yabancı ülke gemilerinin giriĢini kontrol edecek bir politika geliĢtirmeli ve bu kontrol AB
üyeliği öncesinde hayata geçirilmiĢ olmalıdır.

Diğer Konular
Eylül 2006‘da, FAC tarafından av filosunun yönetimi ile ilgili olarak TKB‘ye bir dizi öneri
sunulmuĢtur. Ortaya konulan ve hala geçerliliğini koruyan konular arasında özetle Ģunlar yer
almaktadır:

 Av filosu sicilinin geliĢtirilmesi amacıyla, 26/2004 sayılı AK Yönetmeliğinde öngörülen belirli
  veriler için bir standart tesis edilmesi.
 Tekne ölçümlerini bir standarda bağlamak için Denizcilik ĠĢleri'nden sorumlu makam (Naval
  Authority) ile bir Mutabakat Zaptı yapılması.
 Filo kapasite giriĢ/çıkıĢının dengelenmesi hakkındaki 1438/2003 sayılı AK Yönetmeliği
  hükümlerine uygunluğu sağlamak amacıyla gerekli mevzuatın çıkarılması.
 Avlanma kapasitesindeki artıĢların önüne geçmek için balıkçı tekneleri yapım ve modernizasyonu
  ile ilgili normları tesis edecek Ģekilde mevzuat düzenlemesinin yapılması. Buna, filodan gemilerin
  çıkarılması ((EC) 2371/2002 sayılı Yönetmeliğin 13. Maddesinde yazılı Ģartlara uygun olarak) ve
  tekne kapasitesi artıĢlarına iliĢkin mevzuat dahil edilmelidir.
 Daha iyi tekne denetimi sağlanması amacıyla kapasite geliĢtirme ve kurumsal güçlendirme (ayrıca
  bakınız Bölüm 11.6.9) çalıĢmalarının yapılması gerekmektedir; bu amaçla, Su Ürünleri
  Hizmetleri Dairesi (KKGM) yeniden yapılandırılarak, bu birimin filo yönetimi konusunda
  benimsediği hedeflere ulaĢması sağlanmalıdır.

11.4.2 YetiĢtiricilik

EFF Politika Alanı 2: YetiĢtiricilik sektörünün sürdürülebilir biçimde geliĢtirilmesi.

Daha Ġyi Planlama, Düzenleme ve Politika
Türkiye‘de su ürünleri arz ve ticaretinde yetiĢtiriciliğin önemi gittikçe artmaktadır. Bu nedenle,
gelecekteki su ürünleri politikasında ve kırsal politikalar ile EKAY politikalarının uygulanmasında
yetiĢtiriciliğe daha çok yer verilmesi gerekmektedir. Göstergeler ve beklentiler, iyi bir plan ve destek
mekanizmasıyla mevcut geliĢim hızının daha birkaç yıl devam ettirilebileceğini ortaya koymaktadır.
Birçok ülkede olduğu gibi, ruhsat iĢlemleri karmaĢıktır ve uzun sürmektedir. YetiĢtiricilik için
kiralanan alanların kira müddeti görece kısadır (yaklaĢık 10-15 yıl).

YetiĢtiricilik Yönetmeliği bütünüyle uygulanmakta olsa da, hükümetin, geliĢim ve/veya üretim
artıĢının desteklenmesi yönünde benimsediği genel politikanın dıĢında, iyi tanımlanmıĢ bir
yetiĢtiricilik politikası bulunmamaktadır. Sonuç olarak, uygun bir istiĢare sürecinden geçmeden
yapılan politika değiĢiklikleri ve alınan yasal tedbir ve kararlar sektörü belirsizliğe itmekte ve ihtilaflı
alanları artırmaktadır. Politika boĢluğu sorunu öncelikli olarak ele alınmalıdır [IPA Bileşeni 7].
Örneğin, Salih Adası ve Apostol Adası‘nda bu Ģekilde bir politika ihtilafı söz konusudur – bakınız
Bölüm 6.3.

Biyolojik Fiziksel TaĢıma Kapasitesi
Genelde, Türkiye‘de kültür balıkçılığının yapıldığı koĢullar iyidir ve üretimde büyük artıĢ sağlama
potansiyeli vardır. Ancak, kıyılardaki (deniz) balık çiftliklerinin – çoğu Ege Bölgesi‘ndeki kapalı
koylar veya kıyı sularında kuruludur ve aynı kaynakları kullanan diğer sektörlerle karĢı karĢıya
gelmektedir – mevcut dağılımının sektörün gelecekte geniĢlemesinin önünde bir engel oluĢturduğu
düĢünülmektedir. Bu konu hakkında hiçbir araĢtırma yapılmamıĢtır; bu konu, stratejik yönetim
geliĢtirme çalıĢması için güzel bir malzeme oluĢturacaktır [IPARD Tedbir 4].

Enerji Verimliliği ve Çevre Bilinci
Türkiye ileri ve modern bir yetiĢtiricilik altyapısına sahiptir. Yavru ve iĢ gücü girdi maliyetleri
görece düĢüktür ancak, enerji ve kira girdi maliyetleri yüksektir. Ayrıca, sürdürülebilir ve çevreye

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                              ġubat 2007
                                                                   Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

karĢı sorumlu bir sanayiye olan ihtiyaç konusunda genel bilincin artırılması gerekmektedir [AB
Rekabet Edebilirlik ve Yenilikçilik Çerçeve Programı, CIP].

Balıklandırma, Eğlence Amaçlı Balıkçılık AraĢtırma ve GeliĢtirme Faaliyetleri
Balıklandırma ve eğlence amaçlı balıkçılığa iliĢkin kültür balıkçılığı geliĢmemiĢtir. Nesli tehlikede
olan türlerin korunması için ivedilikle balıklandırma veya yetiĢtirme çalıĢmalarının yapılması
gerekmektedir. Sektörde Ģu anda, levrek, çipura ve alabalık gibi etçil türlerin yoğun olarak
yetiĢtiriciliği yapılmaktadır.      Gıda zincirinin alt halkalarında bulunan sazan, çift kabuklu
yumuĢakçalar ve kabuklular gibi türlerin yetiĢtiriciliği tam anlamıyla geliĢmemiĢtir. Bu türlerin
yetiĢtiriciliği sektörün gelecekte geliĢiminin önünde bir fırsat olarak görülmektedir. Öte yandan, Ģu
anda, içsularda eğlence amaçlı balıkçılık yapan balıkçıların sayısı hakkında herhangi bir veri
bulunmamaktadır. Önemli kaynaklara (kıyılar ve sular) eriĢim ve bu kaynakların kullanımı
konularındaki rekabet ve çatıĢmalar yetiĢtiricilik sektörünün gelecekteki geliĢimini engelleyecek gibi
durmaktadır. Bu engelleri aĢmak için ve açık deniz üretim sistemlerinin geliĢtirilmesine ek olarak,
göller, hidroelektrik barajları ve sulama amaçlı küçük baraj göllerinin yetiĢtiriciliğin geliĢtirilmesi
açısından taĢıdığı potansiyel değerlendirilmelidir. Bu nedenle, bu alanların tamamında daha çok
araĢtırma ve yatırım yapılmalı, eğlence amaçlı balıkçılığın çeĢitlendirilerek geliĢtirilmesi finansman ve
yatırımlarda öncelikli konu olmaya devam etmelidir [IPARD Tedbir 6 ve 8].

Üreticilerin Daha Ġyi Temsili ve Koordinasyonu
YetiĢtiricilik sektörüne özgü özelliklerin en önemlileri Ģöyledir: tür, ürün ve sistem çeĢidinin az
olması; çok sayıda küçük balıkçı çiftliğinin (özellikle içsularda) bulunması; iĢletmelerin, nakit akıĢı
sınırlı aile iĢletmeleri veya kendi hesabına çalıĢan kiĢilerce iĢletilen iĢletmeler olması. Sektöre özgü bu
özellikler yönetimin iyileĢtirilmesi, rasyonel kullanımın sağlanması ve organize olmamıĢ bir alt
sektörde yenilikçiliğin geliĢtirilmesinin önünde değiĢen derecelerde engel oluĢturmaktadır. Bu sorun,
örneğin üretici grupları oluĢturmak suretiyle çözümlenmelidir [IPARD Tedbir 3].

Ayrıca, karar alma sürecinde paydaĢlarla daha çok istiĢare yapılması gereği vardır; bu istiĢare, söz
konusu karar veya tedbirlerin uygulanması aĢamasında sadece üreticiler için değil aynı zamanda kamu
kuruluĢları için gereklidir. TÜGEM Su Ürünleri Dairesi, daha üstteki yönetim kademelerinde
(bakanlık düzeyinde) alınan, sektörle doğrudan ilgisi olan kritik kararların bir bölümüne tam olarak
dahil edilmemektedir. Ayrıca, bakanlıklar içi ve bakanlıklar arası iletiĢimde sorunlar bulunmaktadır
[IPA Bileşen 1 ve IPARD Tedbir 7].


YetiĢtiriciliği Yapılan Türlerin Piyasa Yönelimli Planlamasının GerçekleĢtirilmesi
Deniz (levrek/çipura) ve içsularda (alabalık) kurulu balık çiftliklerinin çoğunda üretim planlaması
yapılmamakta, üretime dönük bir ürün yaklaĢımı benimsenmemektedir. Bu durum, pazarlama ve fiyat
istikrarının sağlanmasında zorluklarla karĢılaĢılmasına neden olmaktadır. BaĢta iç piyasa olmak üzere
su ürünleri tüketiminin artırılması, yetiĢtiriciliğin geliĢtirilmesinin önünde önemli bir güçlük olarak
durmaktadır. YetiĢtiricilik ürünlerinin taĢıdığı piyasa potansiyeli çeĢitli stratejilerle geliĢtirilmeli ve
yetiĢtiricilik tesislerinin ekonomik durumu zayıf olan Ģehirlerde kurulmasına veya bu Ģehirlerde kurulu
olan tesislerin geniĢletilmesine destek verilmelidir. Ayrıca, Türk yetiĢtiricilik ürünleri için bir marka
kalitesinin geliĢtirilmesine ihtiyaç vardır [IPARD Tedbir 2, 6 ve 8].

Alabalık YetiĢtiriciliği Sektörünün GeliĢtirilmesi
Türkiye alabalık yetiĢtiriciliği sektöründe, yumurta ve yavru ihtiyacını yıl boyunca karĢılayacak
özelleĢtirilmiĢ salmonid kuluçkahanelerinin bulunmaması bir eksik olarak durmaktadır. Eğitim ve
öğretimin yanı sıra yetiĢtiriciler ile araĢtırma ve sanayi kesimi arasında iĢbirliği kurulmasının
öneminin farkına varılmalı ve bu alanlar geliĢtirilmelidir. Özel sektör araĢtırma için finansman
bulamamakta, devlet yardımıyla yürütülen projelerin sonuçları etkin Ģekilde yayılmamaktadır. Ayrıca,
daha iyi bir balık sağlığı yönetimine ihtiyaç vardır [IPA Bileşen 1 ve 4, IPARD Tedbir 6 ve 8, FP7].




                                      Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

11.4.3 ĠĢleme ve Pazarlama
EFF Politika Alanı 3: Balıkçılık ve yetiĢtiricilik ürünlerinin iĢleme ve pazarlamasının sürdürülebilir
geliĢtirilmesi.

Üretici Örgütleri - Pilot Proje
Türkiye‘de resmen kurulmuĢ herhangi bir ÜÖ bulunmamaktadır; tarım kooperatifleri kanununda en
son yapılan değiĢikliklerde su ürünleri sektörüne yer verilmemiĢ olmasından dolayı ÜÖ‘lerin
kuruluĢunun Ģu anda karmaĢık bir süreç olduğu görülmektedir. AB‘deki su ürünleri Üretici Örgütleri,
bir liman veya bölgede teknelere yönelik olarak karaya çıkıĢ ve pazarlama düzenlemeleri yapma
yetkisine sahiptir ve su ürünleri toptan satıĢ piyasasında fiyat müdahalesine iliĢkin kısmi finansman
kaynaklarına eriĢebilmektedirler. Birçok durumda, ÜÖ‘ler mevcut balıkçı örgütlerinden
dönüĢtürülmüĢtür (Türkiye‘de de böyle bir uygulama olduğu görülmektedir).
Aslında, ÜÖ kurmak için özel sektörde ciddi bir ilgi söz konusudur; SÇE, bu konunun, kanundaki
mevcut eksiklik de dahil edilmek üzere öncelikli olarak ele alınmasını önermektedir. FAC, Ekim
2006‘da ÜÖ‘lerin rolü hakkında ayrıntılı bir rapor hazırlamıĢtır. Raporda, bir ÜÖ Pilot Projesi
uygulanması konusu ele alınmıĢtır. SÇE, ÜÖ pilot projesinin uygulanmasına iliĢkin bu düĢüncenin
IPARD fonu çerçevesinde öncelikli olarak geliĢtirilmesini önermektedir [IPARD Tedbir 2 ve 8, IPA
Bileşen 4].

Yetkili Makam ve Denetim Birimlerinin Güçlendirilmesi
Gıda sağlığı ve hijyen yönetmeliklerinin uygulaması etkin Ģekilde izlenememektedir. AB‘ye ihracat
yapan Ģirketler için, denetim ve sertifikasyon prosedürlerinin etkin olduğu düĢünülmektedir; ancak,
YM‘nin halk sağlığı ve piyasa denetim sisteminin güçlendirilmesine ihtiyaç vardır. Su ürünlerini
taĢıyan kamyonların büyük bölümü kötü durumdadır veya zarar görme riski bu denli yüksek biri ürünü
taĢımaya uygun değildir (bir baĢka deyiĢle, frigorifik kasalı değildir). Bunu düzeltmek için
yönetmeliklerin birörnek ve Ģeffaf uygulamasının sağlanması gerekmektedir.

Balık hali denetim görevlileri, pazarlama zincirinin tamamında AB Hijyen Paketini uygulamak üzere
eğitim almıĢ sağlık müfettiĢleri olmalıdır. Özellikle iç piyasada olmak üzere tüketici etiketlemesi
yoluyla ürün izlenebilirliğinin iyileĢtirilmesi konusunda daha çok çaba harcanması gerekmektedir
[IPARD Tedbir 8 ve 9].

AB’ye Yapılan Ġhracatlar
Türk su ürünleri yetiĢtiricileri AB piyasalarına ihracatta, taĢıma sorunları (küçük partilerin sevkıyatı
yapılamamaktadır), dokümantasyon sorunları ve ÜD'lerle yaĢanan haksız rekabet sorunları (örneğin,
levrek ve çipura konusunda Yunanistan ile yaĢanan sorunlar) dahil olmak üzer ciddi zorluklarla
karĢılaĢmaktadır. Bu sorunlar, Türkiye Hükümeti ile Avrupa Komisyonu arasındaki katılım öncesi
müzakerelerinde ele alınmalı, ticaret engellerinin kaldırılması sağlanmalıdır.

ĠĢleme ve Balık Hali Altyapısına Yönelik Yatırım
Su ürünleri dağıtım zincirinin bütün halkalarında kalite güvencenin iyileĢtirilmesinin önemi göz ardı
edilemez. AB‘de, balıkçı teknelerinden perakendecilere kadar dağıtım zincirin bütün halkalarında balıkçılar
ve dağıtıcıların, sattıkları ürünün güvenli olduğunu konusunda tüketicilere güvence verecekleri
mekanizmalara sahip olmaları gerekmektedir. Bu güvence, Ġyi Yönetim Uygulamaları (GMP), etkin
HACCP sistemleri ve gerekli kalite güvence teknolojisi kullanılarak sağlanmaktadır. Ele alınması
gereken konular arasında toptan satıĢ yerlerinin iyileĢtirilmesi, daha etkin ve Ģeffaf bir müzayede
sisteminin hayata geçirilmesi (bu çerçevede büyük balık hallerinde elektronik müzayede sistemi de
uygulanabilecektir) ve su ürünlerinin iç (yurtiçi) piyasada daha iyi dağıtımının sağlanması yer
almaktadır. Pazarlama zincirinde taze balığın kalitesi buz kullanımıyla birçok durumda basit bir
Ģekilde artırılabilmektedir. Öte yandan, dağıtım sisteminin büyük bölümünde, balık hallerinde,
depolama tesisleri ve perakende satıĢ yerlerinde hijyen standartları yeterince uygulanmamaktadır,
altyapı eskidir ve modernizasyonunun yapılması gerekmektedir. Çevre dostu yeni teknoloji ve
altyapıya yapılacak yatırımlara iliĢkin öncelikli alanlar Ģöyledir:
      Ġç piyasaya ürün sunan fabrikalar da dahil olmak üzere ürün hijyenini iyileĢtirmek amacıyla

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                              ġubat 2007
                                                                   Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

        yeni buz tesisleri kurulması, dondurulmuĢ ve soğuk depo tesislerinin iyileĢtirilmesi;
       Yeni ve katma değerli uygun piyasalara yatırım yapılması;
       Su ürünleri toptan ve perakende satıĢ yerlerinde hijyenin geliĢtirilmesi sağlayacak teçhizatın
        temin edilmesi;
     Su ürünlerinin daha iyi taĢınmasını sağlamak amacıyla plastik kutu ‗havuzlar‘ yapılması (bir
        ÜÖ veya kooperatif aracılığıyla yapılabilir);
     Büyük toptan satıĢ merkezlerindeki tesislerin iyileĢtirilmesi (ve pilot mobil perakende satıĢ
        yerlerinin açılması);
     Boyu 20 metreden büyük teknelerde, teknede değerlendirme tesislerine yatırım yapılması
        (ancak bu yatırım, ayrı ayrı teknelerin veya filonun genel avlanma kapasitesini artırmaması
        Ģartıyla yapılmalıdır);
     Ġyi Yönetim Uygulamaları, etkin HACCP sistemleri, kalite güvence teknolojisi ve izleme
        sistemlerinin iyileĢtirilmesini sağlayacak tesislerin güçlendirilmesi;
     ĠĢleme ve pazarlama zincirinde enerji tüketimi ve maliyetleri azaltacak yatırımlar yapılması.
TKB, modern soğuk depo tesisleri yapılması ve bir proje kavramı (Proje Tanıtım Formu) [finansmanı
IPARD Tedbir 2 kapsamında sağlanacaktır] çerçevesinde elektronik müzayede merkezi kurulmasına
yönelik yatırım yapmıĢtır. SÇE, bu projeyi desteklemektedir. Bununla beraber, asıl önceliğin
elektronik müzayede sisteminden ziyade soğuk zincirin iyileĢtirilmesine verilmesi gerektiği
düĢünülmektedir.

Pelajik Türlerin SatıĢlarının Katma Değer Üretecek ġekilde GeliĢtirilmesi
Karadeniz‘den avlanan pelajik türlerin satıĢlarının katma değer üretecek Ģekilde geliĢtirilmesi konusunda
potansiyel olduğu düĢünülmektedir. Av sezonunun tamamında, hamsi avının bir bölümünün balık unu
sanayisine aktarılmasından vazgeçilerek insan tüketimine yönlendirilmesi halinde, kaynak kullanımı
(daha az bozulma) ve yeniden yapılandırılan küçük gırgır filosunun ekonomik yapısı önemli ölçüde
iyileĢtirilebilecektir.
Küçük pelajik türlere yönelik talebi artırmak genelde zor olmakta ve yavaĢ ilerleyebilmektedir. Bu
husus akıldan çıkarılmamalıdır. Teorik olarak, Karadeniz‘den avlanan pelajik türlerin kullanım
alanının bu Ģekilde değiĢtirilmesi diğer türlerin fiyatının yükselmesi halinde mümkündür. Bu, üretim
hatlarını daha az maliyetle üretimini yapabilecekleri türlere kaydıran su ürünleri iĢleme tesisleri
düzeyinde gerçekleĢen bir olaydır. Evcil hayvan yemi üreticileri, girdilerin düĢük maliyetli olmasına
ihtiyaçları vardır, potansiyel talep için net bir kaynak oluĢturmaktadır. Ancak, bu Ģekildeki bir
değiĢimin baĢta alt gelir grubundakiler (bazı iç kesimler gibi, özellikle Doğu Anadolu Bölgesi) olmak
üzere tüketiciler arasında da gerçekleĢmesi gerekmektedir.

DüĢük maliyetli ürünlerin düĢük gelirli tüketicilere pazarlanması özel bir pazarlama becerisidir. Böyle
bir becerinin edinilmesi, tamamı potansiyel olarak kullanılabilecek farklı piyasa bölümlerinin
bilinmesi ile olmaktadır.

Bu yüzden, düĢük maliyet seçenekleri ile birim taĢıma maliyetinin düĢürülmesi, daha az atık üretimi,
teknede değerlendirme iĢleminin daha iyi yapılması, ürün sunumu, düĢük maliyetli ambalajlama ve
düĢük gelirli tüketiciler için tanıtım yapılması gibi yönler üzerinde yoğunlaĢmak suretiyle bir
pazarlama çalıĢması/stratejisinin hazırlanması gerekmektedir. Bir çözüm ilave maliyet getiriyorsa, o
çözümün ürün geliĢtirme açısından çok yararı olmayacaktır. Bu konu ile ilgili daha çok araĢtırma
yapılmasına ihtiyaç vardır. Hazırlanacak bir pilot proje ile bazı düĢük maliyetli seçeneklerin düĢük
gelirli tüketicilerde test edilmesi, ürün kalitesi ve sunumunda farklılık olduğunda bunun satın alma
davranıĢında marjinal kaymalar ortaya çıkarıp çıkarmayacağının belirlenmesini sağlayacaktır. [IPARD
Tedbir 2]



Ekolojik Etiketleme
Denizden avcılıkla üretilen ürünlerin ekolojik etiketlemesinin yapılması, dünyada su ürünleri
sektöründe gittikçe öne çıkan bir uygulama olmaktadır. Uzun vadede, Karadeniz‘den elde edilen


                                      Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

ürünlerin satıĢlarında katma değerlerini artırmak amacıyla, ekolojik açıdan sürdürülebilir Ģekilde
istihsali yapılan türler için bir onay mekanizması geliĢtirilebilir. Bu konu, birlikte yönetim rejimi
dahilinde etkin biçimde desteklenebilir, özellikle Karadeniz'den üretilen türlerin daha iyi piyasa
olanaklarına kavuĢmasını sağlayacak bir araç olarak Su Ürünleri Üretici Örgütlerince ele alınabilir.
SÇE, böyle bir giriĢimin, örneğin Deniz Koruma Konseyi (Marine Stewardship Council)135 ile yakın
iĢbirliği [IPARD Tedbir 2] içinde gerçekleĢtirilmesini önerir.

11.4.4    Ġçsu Balıkçılığı
EFF Politika Alanı 4: Ġçsu balıkçılığının sürdürülebilir biçimde geliĢtirilmesi
Daha Ġyi Planlama
TKB‘nin mevcut yapısı, içsu balıkçılığının etkin yönetimini sağlamaya uygun değildir. Kullanıcılar
arasındaki uyuĢmazlığı azaltmak ve kırsal kalkınmayı desteklemek için daha iyi bir sektör planlaması
yapılmasına ihtiyaç vardır.
Bu konu, Su Ürünleri Genel Müdürlüğü‘nün kurulmasında önerildiği üzere, TKB teĢkilat yapısının
yeniden düzenlenmesi bağlamında ele alınmalıdır.
Daha Ġyi Stok Değerlendirmesi ve AraĢtırma
Ġçsu balık kaynaklarının taĢıma kapasitesi, ekolojisi ve stok değerlendirmesi konusundaki bilgiler
yetersiz ve birincil bilimsel araĢtırmalar eksiktir.
Bu nedenle, önemli nehir ve göl tatlı su ekosistemlerinin mevcut durum (stok değerlendirmesi)
araĢtırmalarının ivedilikle yapılmasına ihtiyaç vardır. Ayrıca, içsulardaki balıklandırma faaliyetleri,
hem tür çeĢidi hem bolluk açısından yetersizdir [bunun finansmanının FP7 çerçevesinde sağlanması
amaçlanmaktadır].

Sektörün Yeniden Düzenlenmesi ve Kamu Altyapı Yatırımları
Tekneler ve kullanılan donanımın birçoğu eskidir, balıkçılar arasında örgütlenme yoktur, eğitim
eksiktir, kredi kullanımı ve balıkçıların refahı, göllerdeki balıkçı limanı sayısı ve altyapı çok
yetersizdir. Küçük ölçekli kamu altyapı yatırımlarının (karaya çıkıĢ yeri, rıhtım, vb.) yapılması konusu
düĢünülmelidir [IPARD Tedbir 3, 5].

Balıkçılık Yönetim ve Planlaması
Su toplama havzalarına iliĢkin BYP‘ler hazırlanmalı, baraj yapımı öncesinde ÇED raporu sunulması
gerekliliğine daha çok önem verilmelidir (AB Su Çerçeve Direktifi doğrultusunda) [Devlet yardımı ve
IPA Bileşen 1]. SÇE, bunun yüksek öncelikli bir konu olduğunu düĢünmektedir.

Eğlence Amaçlı Balıkçılığın GeliĢtirilmesi
Türkiye‘de turizm sektörünün önemine bakılırsa, eğlence amaçlı (spor amaçlı balıkçılık) balıkçılık
sanayisinin geliĢtirilmesi (özellikle Ege kıyılarından içeriye doğru uzanan alanlarda) bakımından
önemli fırsatlar bulunduğu düĢünülmektedir. TKB, turizmden sorumlu makamlarla yakın iĢbirliği
içinde çalıĢmalı ve balıkçılık ekoturizmine iliĢkin bir fizibilite çalıĢmasına finansman sağlanması
öncelikli konu olarak ele alınmalıdır [IPARD Tedbir 6]. SÇE, bunun yüksek öncelikli bir konu
olduğunu düĢünmektedir (ayrıca bakınız Bölüm 11.4.2).

11.4.5         Balıkçılık Alanları
EFF Politika Alanı 5: Öncelikli alanlara yönelik ölçütler de dahil olmak üzere balıkçılık alanlarının
sürdürülebilir geliĢiminin sağlanması

Balıkçılık alanları ve balıkçılık kesimlerini etkileyen karmaĢık ve hızla değiĢen etkenler tek baĢına
geleneksel politikalar ve araçlarla ele alınamaz. Bu nedenle, AB‘de balıkçılık alanlarının sürdürülebilir
geliĢimini desteklemeye yönelik bir araç olarak, balıkçılık alanları aracılığıyla yönetimi öngören yeni

135
     MSC, 1996 yılında Ġngiltere‘de kurulmuĢtur. Ekolojik açıdan sürdürülebilir balıkçılığın desteklenmesini amaçlayan dünya çapında, bağımsız
bir yardım kuruluĢudur. MSC, bir sürdürülebilir balıkçılık standardı geliĢtirmiĢtir; böylece, balık türleri bu standarda göre
değerlendirilmekte, bağımsız olarak onaylanmakta ve o türden elde edilen ürünler bu standarda uygun olarak
etiketlenmektedir. Avrupa‘da ekolojik etiketleme yapan baĢka onay kuruluĢları da bulunmaktadır.

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                    ġubat 2007
                                                                                         Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

bir kavram136 geliĢtirilmiĢtir. EFF (Madde 43), özellikle sosyo-ekonomik etkilerini dikkate almak
suretiyle OBP‘nin uygulanmasının desteklenmesine yönelik genel stratejinin bir parçası olarak, uygun
balıkçılık alanlarında yaĢam kalitesinin sürdürülebilir geliĢtirilmesi ve iyileĢtirilmesini
destekleyebilecektir. Balıkçılık alanlarının sürdürülebilir geliĢtirilmesine yönelik tedbirler
aĢağıdakileri hedefleyecektir:

 Balıkçılık alanlarının ekonomik ve sosyal refahının sürdürülmesi, balıkçılık ve yetiĢtiricilik
   ürünlerine değer katılması
 ÇeĢitlendirmenin desteklenmesi veya sosyo-ekonomik zorluklarla karĢılaĢan bölgelerin ekonomik
   ve sosyal olarak yeniden yapılandırılması yoluyla balıkçılık alanlarında iĢ imkanlarının
   sürdürülmesi ve geliĢtirilmesi
 Kıyı çevre kalitesinin artırılması
 Balıkçılık alanları arasında ulusal ve ulus ötesi iĢbirliğinin artırılması

Ancak, daha önce belirtildiği üzere (Bölüm 11.2), Türkiye‘de bu yapısal fon mekanizması mevcut
değildir. Bununla beraber, Türkiye‘nin AB ile aynı yaklaĢımı benimsemesi ve ilk olarak, büyüklükleri
itibariyle sınırlamak üzere uygun alanları (balıkçılık alanları) tanımlaması önerilir [IPA Bileşen 1
çerçevesinde sağlanacak destek ile]. Balıkçılık alanlarının yönetimi ile ilgili olarak uygulanması
gereken temel ilkeler Ģöyledir:
 Yerel bölgesel yaklaşım: Yardımların (geliĢtirme yardımı) yoğunluğu, yardıma en çok ihtiyaç
     duyan balıkçılık alanlarına verilmelidir (balıkçılık alanının bu yardıma ihtiyaç duyduğunun
     ekonomik/sosyo-ekonomik olarak gerekçelendirildiği varsayılarak). Balıkçılık alanlarının çeĢitli
     ihtiyaçlarını karĢılamaya dönük çözümler geliĢtirilebilecektir;
 Entegre yerel kalkınma stratejileri: Projeler birbirini takviye etmeli ve ilgili balıkçılık alanlarının
     güçlü ve zayıf yönleri üzerinde oluĢturulmalıdır;

     Katılım ve ortaklık: Yerel aktörlerin bilgi, enerji ve kaynaklarını harekete geçirilmesine iliĢkin
      stratejidir;
     Yenilikçilik: Su ürünleri sektörü içinde ve su ürünleri sektörüne paralel yeni piyasalar, yeni
      ürünler ve yeni çalıĢma yolları araĢtırılmalıdır ve
     Ağ kurma ve işbirliği: Toplumların birbirlerinden bir Ģeyler öğrenme ve bölgesel, ulusal ve
      küresel ekonomideki konumlarını güçlendirmek için kendilerine müttefikler bulmaya ihtiyaçları
      vardır.

Desteklenecek balıkçılık alanlarının büyüklüğü sınırlanacaktır ve genel bir kural olarak bu alanlar
NUTS III137 (nüfusu 150.000‘in altında olan alanlar) alanlarından küçük olmalı ve coğrafi, ekonomik
ve sosyal açılardan yeterince uygun olmalıdır. Mali yardım için öncelik, nüfus yoğunluğu düĢük
alanlar veya balıkçılık faaliyetlerinde azalma olan alanlar veya balıkçı kasabalarına verilmelidir. Bu
planlama yaklaĢımına, ―büyüme merkezleri‖ kavramı (bakınız Bölüm 2.3.3) dahil edilebilecektir.

11.4.6 Rekabet Edebilirlik
EFF Politika Alanı 6: Yapısı, organizasyonu ve çalıĢma ortamının iyileĢtirilmesi de dahil olmak
üzere su ürünleri sektörünün rekabet edebilirliği

Bir Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği Politikasının Hazırlanması
Ulusal bir politikaya ihtiyaç vardır – bu politika vizyon ve hedefleriyle, çevresel, ekonomik ve sosyo-
ekonomik faktörleri dikkate almak suretiyle, sağlam bilimsel önerilere dayalı sürdürülebilir, rasyonel
136
     ‗Balıkçılık alanı‘, denize veya göle kıyısı olan veya göletleri nehir ağzı bulunan ve su ürünleri sektöründe önemli bir istihdam düzeyi
sağlayan alanı ifade eder; 1198/2006 sayılı AB Yönetmeliği‘nin 3(e) no‘lu Maddesi. Bir balıkçılık alanı, NUTS 3 alanından küçük olmak
zorundadır (1059/2003 sayılı AB Yönetmeliği) – bir baĢka deyiĢle, nüfusu 150.000‘in altında olmalıdır (söz konusu Yönetmelik uyarınca, nüfus
ölçütünü karĢılamak için küçük ulusal idari birimler bir araya gelebilecektir). Seçilen alanın coğrafi, ekonomik ve sosyal açılardan yeterince
uygun olması gerekmektedir.
137
    Ġstatistik bölge birimlerinin (NUTS) oluĢturulması hakkında (EC) 1059/2003 sayılı Yönetmelikte tanımlandığı Ģekliyle
istatistik bölge birimleri ortak sınıflandırması


                                                   Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

ve dengeli kaynak kullanımının sağlanmasına yönelik devlet desteği verilmesini desteklemelidir.

Bulgaristan ve Romanya‘nın AB üyeliğiyle beraber, Türkiye ve AB Ģimdi bir Karadeniz Politikası
geliĢtirmek durumundadır; Karadeniz‘de hakim balıkçı ülke olarak Türkiye bu politikada öncelikli bir
yerde olacaktır. Bu politika giriĢimleri bir 5 Yıllık Stratejik Planla desteklenmeli, devlet bu giriĢimlere
yeterli kaynak ayırmalı, desteklemeli ve geliĢtirmeli, giriĢimler SMART 138 göstergeleri kullanılarak
izlenmelidir [IPA Bileşen 7 çerçevesinde sağlanacak destek ile]. SÇE, bunun yüksek öncelikli bir
konu olduğunu düĢünmektedir (ayrıca bakınız Bölüm 11.3).
Devlet ve PaydaĢlar Arasında Daha Ġyi Diyalog

Bakanlıklar ve birimler arası iĢbirliği ile sanayi ve bütün kilit paydaĢlar arasında diyalog kurulmasını
sağlayacak uygun bir forum oluĢturulmalıdır – bu Ģekilde bir forum, Su Ürünleri Avcılığı ve
YetiĢtiriciliği DanıĢma Komitesi yeniden kurularak oluĢturulabilecektir. Söz konusu Komitenin etkin
olması için Komiteye yeterli kaynak ayrılmalı ve uygun bir sekreterlik sağlanmalıdır [Hangisi uygunsa
devlet yardımı ve IPA Bileşen 1 çerçevesinde sağlanacak girdiler]. PaydaĢların, sahip oldukları
kaynakların yönetiminde daha çok sorumluluk üstlenmesinin sağlanacağı bir birlikte yönetim
sisteminin benimsenmesi bu sürecin gerçekleĢtirilmesinde yardımcı olacaktır.

Bir Su Ürünleri Genel Müdürlüğü’nün Kurulması
Bir Su Ürünleri Genel Müdürlüğü kurularak sektörün kurumsal yeniden yapılandırılmasının
sağlanması konusu gündemdeki yerini korumaktadır ancak, siyasi açıdan kabul görürse bu Genel
Müdürlüğün kurulması olasılıkla birkaç yılı bulacaktır. Türkiye‘de su ürünleri müktesebatının
üstlenilmesi konusundaki iĢ yükünün artması beklense de balıkçılık yönetim teĢkilatının
basitleĢtirilmesi ve merkeziyetçilikten uzaklaĢtırılması düĢünülmelidir [Hangisi uygunsa devlet
yardımı ve IPA Bileşen 1 çerçevesinde sağlanacak girdiler] . Ayrıca, Su Ürünleri Genel
Müdürlüğü‘nün idari yapısına iliĢkin çeĢitli seçenek ve önerilerin daha ayrıntılı Organizasyon ve
Yönetim analizinin yapılması yararlı olabilir

Bir Belirlenen Limanlar Sisteminin Kurulması
Gerek karaya çıkarılan av gerekse kamu sektörü yatırımlarının daha iyi izlenmesini sağlamak
amacıyla, ülke genelinde bir hiyerarĢi içerisinde limanların tanımının yapılması gerekmektedir – bu
sürece, daha iyi ürün izlemesinin sağlanması için AB‘nin ―belirlenen limanlar‖ ilkesi dahil
edilmelidir. Bölüm 11.4.5‘te ele alındığı üzere, DPT‘nin önerdiği Ģekilde, ‗büyüme merkezleri‘nin
oluĢturulması ve uygulanması (bakınız Bölüm 2.3.3), belirlenen liman geliĢimine dayalı uygun bir
geliĢtirme modeli olabilecektir [IPA Bileşen 7].

AraĢtırma ve Yenilikçilik
Ekonominin diğer birimleri gibi su ürünleri sektörü de hala 2000‘li yılların baĢında meydana gelen
ekonomik krizin olumsuz sonuçlarından kurtulmaya çalıĢmaktadır. Bazı Ģirketler, var olan baĢarılı
örnekleri taklit etmektense yenilik yapmayı tercih etmiĢtir. Avcılık sektöründe, verim artıĢı
sağlayabilecek yeni yatırımlar için finansman olanakları sınırlıdır; örneğin, yeni tekne tasarımlarını
test etmek veya balık toplama cihazlarının kullanım potansiyelini test etmek için.

Bu durum, baĢta yetiĢtiricilik ve orkinos yetiĢtiriciliği olmak üzere iyi durumdaki sektörlerde farklıdır.
Ancak, yatırımcılar, özellikle, uluslararası fiyatlardaki düĢüĢ, deniz alanlarının kullanımında diğer
kullanıcılarla (turizm) rekabetin artması ve çevrecilerin artan baskısı gibi unsurlar bakımından,
yatırım yapacakları iĢ kolunun uzun vadede ne kadar sağlıklı (sürdürülebilir) olduğunu görmek
istemektedir. Buna dayanarak, deniz ve içsu kaynaklarının sürdürülebilir kullanımından kamu yararını
artırma hedefiyle (istihdam, gelir ve gıda güvenliği gibi alanlarda) kamu sektörünün araĢtırma
faaliyetlerine finansman sağlaması için güçlü bir gerekçe ortaya çıkacaktır.

Uygulamaları araĢtırma projeleri (özel sektörle ilgisi bakımından, sonuçların yayımına önem

138
    Ġngilizce Specific, Measurable, Available, Relevant, Time-Bound sözcüklerinin baĢ harflerinden oluĢturulan kısaltmadır
(Belirli, Ölçülebilir, Kullanılabilir, Ġlgili ve Zamana Bağlı).

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                             ġubat 2007
                                                                  Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

verilerek) devlet tarafından etkin Ģekilde desteklenmelidir [Devlet yardımı ve CIP ve/veya FP7
çerçevesinde eş finansman]

11.4.7     Ġnsan Kaynakları
EFF Politika Alanı 7: Özellikle mesleki becerilerin artırılması, sürdürülebilir istihdam sağlanması,
kadının konum ve rolünün güçlendirilmesi yoluyla su ürünleri sektöründe insan kaynaklarının
korunması

Kapasite GeliĢtirme
TKB, teknik uzman kadrosunu geniĢletmelidir (örneğin, Balık Hali Denetim Görevlisi, Su Ürünleri
Görevlisi, ĠZKD Kontrol Görevlisi, vb.); bu uzmanlar her alanda değil sadece kendi alanlarında eğitim
almalı veya sadece kendi alanlarında görev yapmalıdır. Yeni kurulan SÜBĠS‘in uygulanmasını
desteklemek için Bilgi ve ĠletiĢim Teknolojisi eğitimine de yatırım yapılmalıdır [Devlet yardımı, IPA
Bileşen 1 ve İspanya‟dan sağlanacak olası iki taraflı destek].

Yönetim alanında karar alma sürecinde Ġnsan Kaynaklarının GeliĢtirilmesi ve paydaĢ katılımının
artırılması sektörde ele alınması gereken önemli konular olmaya devam etmektedir. ġu hususlarda
diğer politika alanlarından destek sağlanacaktır: balıkçılığa bağımlı bölgeler için yapısal desteklerin
kabulü; istihdam, gelir, balıkçılar ve aileleri ile balıkçı kesiminin durumunun korunması; örneğin bir
birlikte yönetim rejimini hayata geçirmek suretiyle eriĢim ve yarar yollarının daha hakkaniyetli
dağıtımının sağlanması; denizde can güvenliğinin iyileĢtirilmesi. Bu konular, TKB ve diğer
bakanlıklar arasında kurulacak yakın iĢbirliği ile ele alınmalıdır [ve ayrılan bütün IPARD tedbirleri
tarafından desteklenmelidir].

FAC, Temmuz 2006‘da iki istiĢare belgesi hazırlamıĢtır; her iki belgede de sosyal sorunlar ile ilgili
geliĢtirme seçenekleri incelenmekte ve sunulmaktadır; bu konunun daha ayrıntılı analizi için FAC'nin
görüĢü alınmalıdır. Tespit edilen en önemli sorunlar arasında Ģunlar yer almaktadır: etkin istihdam
politikaları aracılığıyla sürdürülebilir istihdamın artırılması ve kadının konumunun güçlendirilmesi;
sosyal güvenlik ve sağlık hizmetleri programının güçlendirilmesi; mesleki yetenek ve tutumun
iyileĢtirilmesi; su ürünleri sektöründe ekonomik çeĢitlendirmenin sağlanması.

11.4.8     Su Ortamı
EFF Politika Alanı 8: Su ürünleri sektörü açısından su ortamının korunması ve iyileĢtirilmesi

EKAY Stratejisi
Kilit paydaĢlar arasında daha iyi diyalog kurulmasını sağlayacak (böylece, kaynak kullanımı ve kıyı
alanlarına eriĢim konusundaki uyuĢmazlıkları azaltacak) bir araç sağlamak için Türkiye için net bir
EKAY Stratejisinin geliĢtirilmesine ihtiyaç vardır. Bu çalıĢma gelecek iki yıl boyunca öncelikli olarak
yapılmalıdır. Ayrıca, bütün BYP‘lerin hazırlanması ve devam inceleme/güncelleme süreci ile EKAY
planlaması arasında güçlü bir bağ kurulmalıdır [IPA Bileşen 7 çerçevesinde sağlanacak destek ile].

Daha Ġyi Mekansal Planlama
Deniz kültür balıkçılığı sektöründe, sınırlı su ve yer kullanımı ile ilgili çeĢitli yönetim ve planlama
konularının yanı sıra ivedilikle ele alınması gereken ruhsat, kira müddeti ve ücreti ile ilgili konular
bulunmaktadır. 1990‘larda ve 2002 yılından itibaren hızlı ve plansız geliĢmeler, balık çiftliklerinin
yerleri ve taĢıma kapasiteleriyle ilgili kaygıların doğmasına yol açmıĢtır. YetiĢtiricilik sektörü için,
kıyı kaynaklarının kullanımı ve yer sınırlamaları sektörün gelecekteki geliĢiminin önündeki önemli
engeller olarak görülmektedir. Bu nedenle, sürdürülebilir geliĢim için açıktaki alanlara eriĢimin
sağlanması veya yeni yer tahsisinin yapılması çok önemli olmaktadır. BaĢta Akdeniz ve Karadeniz
kıyılarında olmak üzere, kıyı yönetim ve planlaması çerçevesinde yeni üretim alanlarında
yetiĢtiriciliğin geliĢtirilmesi için bir potansiyel bulunmaktadır [IPARD Tedbir 4 ve 7].

Habitatların Korunması (Ġçsular)



                                     Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

Egzotik türlerle kontrolsüz biçimde balıklandırma yapılması ve/veya bu türlerin istilası doğal balık
türlerinin kompozisyon ve bolluğu açısından değiĢmelere neden olmuĢ, doğal su hayvan ve bitki
yaĢamını koruma çabaları yetersiz kalmıĢtır. Habitatların tahrip edilmesi, su kalitesi ve su
bütçesindeki değiĢmeler içsu balıkçılık yönetiminde güçlüklere neden olmuĢtur. Su kirliliği
ötrofikasyon ve su sistemlerinin trofik durumunun değiĢmesi, balık stoklarının popülasyon
dinamikleri ve kompozisyonunun değiĢmesine yol açmıĢtır. Su ekosistem yönetimi ile ilgili sorunların
bir kaynağını da bakanlıklar arası uyuĢmazlık ile çoklu kaynak kullanımı uyuĢmazlıkları (sulama,
içme suyu temini, endüstriyel kullanım, vb.) [IPARD Bileşen 4] oluĢturmaktadır.

Çevre Koruma
Birçok balıkçı limanında çevre uygulamalarını daha iyi bir düzeye çıkarmak için yeni ‗yeĢil‘
teknolojiye ve yayım çalıĢmasına yatırım yapılmalıdır. Bu Ģunlara yapılacak yatırımları
kapsamaktadır: uygun atık (petrol, pil, eski av donanımı, katı atık, vb.) bertaraf tesisleri yatırımları;
dondurulmuĢ ve soğuk depo yatırımları; fireleri azaltmak için balık hali yatırımları. Kamu altyapı ve
hizmetlerinin (güvenli karaya çıkıĢ tesisleri, kıyılara eriĢim, drenaj, Ģebeke altyapı iĢleri, vb.)
sağlanmasından devlet sorumludur – bu tesislere yapılacak yatırımlar, uzun vadede, bu alanlara özel
sektör yatırımlarını çekmelidir [CIP çerçevesinde sağlanacak finansman ile].

11.4.9      ĠZKD
EFF Politika Alanı 9: Balıkçılık faaliyetlerine iliĢkin denetim ve kontrol gerekliliklerinin yerine
getirilmesi ile veri ve bilgi toplama

Daha Ġyi ĠĢbirliği
ĠZKD stratejilerinin uygulanmasında kurumlar arası iĢbirliği iyileĢtirilmelidir (Bölüm 5.5‘te ele
alındığı üzere). Ayrıca, hükümet, komĢu ülkelerin ĠZKD‘den sorumlu makamlarıyla iĢbirliğini
güçlendirmelidir; pelajik stokların bir bölümünün göçmen türlerden oluĢması ve sınır ötesi doğası ile
Bulgaristan ve Romanya‘nın AB üyeliğine kabulü dikkate alındığında özellikle Karadeniz‘de bu
iĢbirliği çok önemli olmaktadır. YDBD avlarla mücadele edecek ve içsularda aĢırı avlanma sorunlarını
çözecek yeterli ĠZKD faaliyetleri gerçekleĢtirilmemektedir [IPA Bileşen 1, Devlet yardımı ve
FAO‟nun bölgesel fonları].

Gemi Ġzleme Sistemi (GĠS)
Boyu 15 metreden büyük olan bütün balıkçı teknelerinde ‗mavi kutu‘ kullanılması ve bu teknelerde
tam bir Gemi Ġzleme Sisteminin kurulmasının, TKB‘nin av filosunun belli birimlerinin daha iyi
yönetim ve kontrolünü sağlama çabalarında önemli bir strateji olduğu bilinmektedir. SÇE, bu
yaklaĢımı onaylamaktadır. Ancak, GĠS, filo yönetiminde ‗genel çare‘ (çözüm) olarak görülmemelidir –
GĠS, uygunluğun iyileĢtirilmesi için kullanılması gereken bir dizi yönetim aracından sadece biridir.
Örneğin, büyük tekneler (gırgır filosu, orkinos filosu) için bir gözlemci programının oluĢturulması
düĢünülmesi gereken bir seçenek olarak durmaktadır (ayrıca bakınız Bölüm 11.4.1‘de verilen
açıklama).

Hükümet, ihlallerle ilgili olarak adil ve Ģeffaf bir yaptırım sisteminin uygulanmasını sağlamalıdır –
bu, piyasa kontrol tedbirlerinin uygulanması açısından av çabasının denetimi ve izlenmesinde (tekne
ve donanım kaydının yapılması) eĢit derecede geçerlidir. Bu uygulamalar, sanayinin güvenini çok
daha güçlendirecektir.
Bu nedenle, AB koruma, kontrol ve kaynak yönetimi tedbirlerinin pratik uygulamasının
güçlendirilmesi için uyumlaĢtırılmıĢ bir spesifik ĠZKD destek projesinin geliĢtirilmesi düĢünülmelidir.

TKB ve SGK için AB mevzuatını anlamak yeterli değildir – AB mevzuatı, Ģeffaf ve tutarlı bir biçimde
uygulanmak zorundadır. Devam eden Balıkçılık Ġdari Binaları yapımı ve SÜBĠS kurma çalıĢmaları
doğru yönde atılmıĢ adımlar olsa da yukarıdaki alanlarda idari kapasite eksikliği bulunmaktadır
[Devlet yardımı, IPA Bileşen 1 çerçevesinde sağlanacak olası eş finansman ile birlikte].



Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                     ġubat 2007
                                                                                          Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

11.5       KAMU HARCAMALARI – ANA BELĠRLEYĠCĠLER
Türk Hükümeti'nin daha iyi bir sektör yönetimi sağlanmasındaki rolünü etkin Ģekilde oynaması ve
Sektör ÇalıĢması Raporu'nda ana hatlarıyla verilen öneri ve yenilikleri benimsemesi için, donör
desteğine eriĢimi tamamlamak için kamu sektörünün yeterli düzeyde ve sürdürülen finansmanına
ihtiyaç vardır. Hükümetler bir yandan kamu harcamalarını kısmaya, diğer yandan da kamu
hizmetlerinin (balıkçılık yönetimi hizmetleri dahil) sunumu, etkililiği ve maliyet etkinliğini
iyileĢtirmeye çalıĢtıklarından dünyada birçok ülkede bir balıkçılık alanının yönetiminin ortaya
çıkardığı masraflar önemi gittikçe artan bir konu olmaktadır. Buna ek olarak, hükümetler ekonomik
verimliliği ve çevresel sürdürülebilirliği artıran politika ve stratejilerin geliĢtirilmesi konusuna daha
çok önem vermektedirler.

Serbest ekonomi düzeninin uygulandığı bir ülkede kamu harcamalarının ana hedeflerini verimlilik,
maliyet-fayda analizinin sonuçlarına uygun Ģekilde bağlılık ve maliyet-etkinlik oluĢturmaktadır.
OECD‘nin balıkçılık yönetimi masrafları ile ilgili yaptığı araĢtırmada139 belirtildiği üzere, sektöre
yönelik herhangi bir devlet müdahalesinde temel hedef, sektörde deniz kaynaklarının en yüksek
seviyede kullanımı ile mali kaynaklar ve insan kaynaklarının sektöre uygulanmasını sağlamaktır.

Bu hedefin baĢarılması iki temel ilke ile olmaktadır. Birincisi, yönetimin kendisi sektörün
performansını artıran bir unsurdur (yönetimden sağlanan yararlar, su ürünleri hizmetlerinden doğan
giderlerden daha fazla olmakta, böylece kaynak rantı oluĢturmaktadır). Ġkincisi, bu hizmetler mümkün
olduğun maliyet etkin Ģekilde sunulmalıdır. Örneğin, kamu sektörü balıkçılık yönetiminin birincil
sorumluluklarından birini ĠZKD oluĢturmaktadır. Ancak, bir balıkçılık alanında uygulanan bir ĠZKD,
o balıkçılık alanının kullanımının ekonomiye sağladığı yararlardan daha çok doğrudan140 masraf
ortaya çıkarmasının herhangi bir ekonomik gerekçesi bulunmamaktadır.141 OECD‘nin 2003 yılında
yaptığı söz konusu çalıĢmada, sanayinin karar alma süreci, hizmet sunumu ve hizmetlerin ödenmesine
katılımı arttıkça su ürünleri hizmetlerinin daha maliyet etkin olacağı, daha iyi uygunluk düzeyi
sağlanmak suretiyle daha hesap verebilir hale geleceği ve genel yönetim masraflarının daha az olacağı
belirtilmektedir; bu tespitler, sektörde bir birlikte yönetim sisteminin hayata geçirilmesi yönündeki savı
desteklemektedir.

Elbette, Türkiye‘de su ürünleri hizmetlerinin ana bileĢenlerinden doğan masraflar ile bu hizmetlere
ayrılan bütçeyi etkileyen birçok faktör bulunmaktadır. Özetle, su ürünleri hizmetleri giderleri üç ana
baĢlık altında gruplanabilmektedir:

     AraĢtırma (veri toplama ve stok değerlendirmesi);
     Yönetim (avlanma girdi ve çıktı kontrollerinin izlenmesi dahil) ve
     Uygulama (veya denetim giderleri).

OECD'nin çalıĢması,142 OECD üyesi çeĢitli devletlerin (Türkiye dahil) su ürünleri hizmet giderleri ile
ilgili önemli miktarda veri sağlamaktadır. AĢağıdaki, 11 ülkeden toplanan veriler ulusal su ürünleri
hizmetleri giderleri arasındaki farklılıkları ve Türkiye'nin belli ölçütler karĢısındaki konumunu
göstermektedir:

     Türkiye, balıkçı teknesi baĢına düĢen araĢtırma giderleri bakımından en düĢük gider (bütçe)
      düzeylerinden birine sahiptir; bu sonucu ortaya çıkaran en büyük neden Türkiye‘nin büyük bir
      ulusal av filosuna sahip olmasıdır.143 Bununla beraber, su ürünleri üretim değeri yüzdesi olarak,
      Türkiye‘deki araĢtırma hizmetleri giderleri %20 ile en yüksek yüzdelerden birini oluĢturmaktadır
139
    The Costs of Managing Fisheries, OECD, 2003
140
    Diğer hedeflerde bir tekne su ürünleri denetiminde bir tekne sadece yarım gün çalıĢan bir tekne olarak alınabileceğinden ilgisiz ve dolaylı
masraflar dahil edilmemiĢtir - örneğin, Sahil Güvenlik gemileri bu kapsamdadır
141
    Bir ülke, bir kaynağı, sosyal, politik, tarihi veya biyolojik çeĢitlilik nedenlerle, o kaynaktan kısa vadede sağlanacak dönüĢün
ötesinde değerlendirebilmektedir.
142
    a.g.e.; bütün değerler 1999 yılı ABD Doları kuruna dönüĢtürülmüĢtür
143
    Her iki örnekte de, giderler YTL‘nin ABD Doları karĢısında uğradığı değer kaybından dolayı değiĢmiĢtir


                                                    Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

       (bunun gerisinde yatan ana neden, fazla değer getirmeyen türlerin bol miktarda üretiliyor
       olmasıdır);
      Toplam yönetim giderleri, toplam giderlerin %60-70‘tan fazlası (Türkiye dahil) ile %10‘dan azı
       (Norveç ve Ġzlanda) arasında değiĢmektedir;
      Ancak, Türkiye için, ‗yönetim giderleri, uygulamayı da kapsamaktadır (bunun gerisinde yatan ana
       nedenin TKB ve SGK bütçelerinin ayrılması olduğu düĢünülmektedir). Sonuç olarak, Türkiye için
       ‗uygulama giderleri‘ne iliĢkin oluĢturulan ayrı listenin neredeyse sıfır değer içermiĢtir. Türkiye‘de,
       filonun büyük olması ve iĢ gücü giderlerinin görece düĢük olmasından dolayı tekne baĢına düĢen
       yönetim giderleri en düĢük giderler arasında çıkmıĢtır.

SÇE, Türkiye‘de su ürünleri yönetim giderlerine yönelik devlet yardımı için, karaya çıkarılan
avın toplam değerinin %7.5‘inin uygun bir oran olduğunu düşünmektedir (2004 yılında miktar
olarak bu 1.023 milyar YTL olarak gerçekleĢmiĢtir – bakınız Bölüm 3.1.2). Tablo 12‘de 2005 yılı için
verilen veriler sadece bina ve liman bakımı, balıkçılık yönetimi (idaresi), uygulama ve araĢtırma
giderleriyle ilgili değerler için kullanıldığında, bu miktar 76.72 milyon YTL civarında olmaktadır
veya 58.6 milyon YTL olan mevcut tahmini bütçenin %30 üzerine çıkmaktadır.144




144
      SÇE tarafından toplanan verilere göre değerlendirilmiĢtir; SGK operasyonlarının tam giderlerini kapsaması gerekmez

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
                                                                                                                                              ġubat 2007
                                                                                                                   Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi


EK 1: SEKTÖR ÇALIġMASI EKĠBĠ TARAFINDAN GÖRÜġME YAPILAN KĠġĠLER
Kurum                                              Görüşülen Kişi                             Görevi veya Pozisyonu
Ankara
Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı Koruma ve Kontrol Vahdettin Kürüm                                Su Ürünleri Hizmetleri Dairesi BaĢkanı (KKGM)
Genel Müdürlüğü
                                               Turgay Türkyılmaz                              Balıkçılık Yapıları ve Teknoloji Bölümü Müdürü
                                               Haydar Fersoy                                  Biyolog
                                               Hüseyin Dede                                   Su Ürünleri Hijyen ve Balık Hastalıklarının Kontrolü
                                                                                              Bölümü Müdürü
                                                   Alper Elekon                               Ziraat Mühendisi
Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı Tarımsal Üretim ve    Erkan Gözgözoğlu                           YetiĢtiricilik Dairesi BaĢkanı (TÜGEM)
GeliĢtirme Genel Müdürlüğü
                                                    Dr. Hayri Deniz                           Deniz Kültür Balıkçılığı Bölümü Müdürü
                                                    Ramazan Çelebi                            Su Ürünleri YetiĢtiriciliği Uzmanı
                                                    Aylin Velioğlu                            Su Ürünleri YetiĢtiriciliği Uzmanı
Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı Strateji GeliĢtirme Ġlknur Dede                                  Proje Yönetimi ve Mali Denetim Dairesi
Kurulu EĢleĢtirme DanıĢmanlık Ekibi
                                                    Broer van der Meer                        Yapısal Politikalar DanıĢmanı
                                                    Joacim Johannesson                        OPD DanıĢmanı
                                                    Ulrich Grosch                             KKYM DanıĢmanı
Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi                Tristan Southall                          Eğitim Koordinatörü
                                                    Javier Martin                             Bilgi Teknolojisi Uzmanı
                                                    Handan Erdem                              Bilgi Teknolojisi Koordinatörü
ÇalıĢma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı                Hüseyin Çekinmez                          Talep Güvenlik ġube Müdürü
                                                    Mahmut Çandır                             Denetim Görevlisi
Denizcilik ĠĢleri MüsteĢarlığı                      Okay Kılıç                                Güvenlik ve Seyrüsefer Dairesi BaĢkanı
                                                    Bilal Kazan                               Eğitim Uzmanı
                                                    Hakan Öztür                               Gemi Denetim Görevlisi
Türkiye Ġstatistik Kurumu                           Tuğba Polatkan - Ġlkay Demirsoy
Ziraat Bankası                                      Ferhat PiĢmaf                             ġube Müdürü
                                                    Ömer Faruk Demirhan                       MüĢteri Temsilcisi
Dünya Bankası Türkiye Temsilciliği                  Halil Agah                                Kırsal Kalkınma Uzmanı
Su Ürünleri YetiĢtiriciliği ve Avcılığı Federasyonu Dr. Seher Eke                             Genel Sekreter
Su Ürünleri Kooperatifleri Merkez Birliği           Nuran Özel                                DanıĢman


                                                                                      Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Su Ürünleri Avcılığı ve YetiĢtiriciliği
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                              ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                      Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



Kurum                                              Görüşülen Kişi                      Görevi veya Pozisyonu
Ege Bölgesi - Muğla
Kılıç Grubu - Güllük                               Sinan Kızıltan                      Genel Müdür
                                                   Orhan Kılıç                         ĠĢletme Sahibi
                                                   Hakan Adamcıl                       Kılıç Deniz Ürünleri Kafes ĠĢletme Müdürü
Akuvatur Grubu – Güllük Kuluçkahanesi              Celal Demir                         Tesis Müdürü
Akuvatur                                           Muammer Karademir
Akuvatur                                           Hakan Özgüler                       Akuvatur Deniz Ürünleri SatıĢ Müdürü
Fjord Marine (Ege)                                 Levent Kayı                         CEO
Ege Bölgesi – Ġzmir, Balıkesir
Ġzmir Balık Hali                                   Turgay Sunturlu                     Kabzımal
                                                   Mehmet Demirci                      Üretim Müdürü, Reha Tümay Ltd. ġti. Kültür
                                                                                       Balıkçılığı
Balıklıova Balıkçı Limanı                          Akın Yilmaz                         Balıklıova Su Ürünleri Kooperatifi BaĢkan
                                                                                       Vekili
KiriĢ Gıda                               Oktay KiriĢ                                   KiriĢ Gıda Ortağı
Aquadem Grubu Orkinos Çiftliği – Garence Nedim Ambar                                   Genel Müdür
Koyu
                                                                                       Türkiye Orkinos YetiĢtiricileri Derneği BaĢkanı
                                                                                       Orkinos Ġhracatçıları Derneği BaĢkanı
                                                                                       ICCAT Türkiye Komiseri
Foça Balıkçı Köyü ve Balıkçı Limanı                ÇeĢitli kiĢiler                     Tekne sahipleri ve balıkçılar
Güzelbahçe Balık Hali                              Güven Kurt                          Kabzımal
                                                   Recep                               S.S. Güzelbahçe Balıkçı Derneği Müdürü
                                                   Rafet ÇavuĢ, Bayram Karvan, Vedat   Gırgır teknesi sahibi, kaptanlar
                                                   Özbalık, Osman Kurt
Ayvalık – Cunda Adası                              Hasan Kuray                         Ġhracatçı, Balıkçı Esnafı
                                                   Bahtiyar Kaçar                      Tekne Sahibi, Aracı




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                                    ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                         Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



Kurum                                                Görüşülen Kişi       Görevi veya Pozisyonu
Marmara Denizi - Ġstanbul
Ġstanbul Balık Hali                            Orhan Norcin               Kooperatif Görevlisi, Ġstanbul Su Ürünleri Üreticileri Kooperatifi
                                               Oğuz Koyun                 Karadeniz Balıkçılık – Muhasebe Müdürü
                                               Efraim Balın               Balık Hali Müdür Yardımcısı
Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı Ġstanbul Tarım Ġl Ahmet Kavak                Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı Tarım Ġl Müdürü
Müdürlüğü
Rumeli Feneri Su Ürünleri Kooperatifi          Ġsmet Yalçın               Rumeli Feneri Su Ürünleri Kooperatifi BaĢkan Vekili
ÇeĢit Mensucat Aġ. Balık Ağı Fabrikası         N. FatoĢ Kapusız           Fabrika Müdürü
ÇeĢit Mensucat Aġ. Balık Ağı Fabrikası         Ahmet Üstün                Müdür Yardımcısı
Mimarsinan Balıkçı Limanı
Namık Kemal Üniversitesi, Ziraat Fakültesi     Hasan Güngör               Doçent Doktor, Tarım Ekonomisi
Namık Kemal Üniversitesi, Ziraat Fakültesi     Günay Güngör               Yardımcı Doçent Doktor, Tarım Ekonomisi
Barbaros Su Ürünleri Kooperatifi               Sinan Karpuz               Su Ürünleri Kooperatifi BaĢkan Vekili
Topaloğlu Su Ürünleri ĠĢleme Fabrikası                                    Ziraat Teknisyeni Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı Koruma ve Kontrol
                                                                          Personeli Tekirdağ
Barbaros - Tekirdağ                                  Reyhan Çakır         Mimarsinan Balıkçı Limanı
Büyükçekmece                                         ÇeĢitli kiĢiler      Balıkçı limanı
Silivri ve Marmara Ereğlisi                          ÇeĢitli kiĢiler
Marmara Denizi - Bandırma
Bandırma Balık Hali                                  Osman Kocaman        Kabzımal
Kocaman Su Ürünleri ĠĢleme Fabrikası                                      Kocaman ĠĢleme Fabrikası Sahibi
                                                                          Bandırma Ticaret Odası BaĢkanı
                                                                          TOBB Ticaret Odaları Birliği BaĢkanı
Kocaman Su Ürünleri ĠĢleme Fabrikası                 Metin Yalçınçaya
                                                                          (yerel) AB Uyum Komitesi Kocaman ĠĢleme Fabrikası Genel Müdürü




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                                    ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                            Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




                    Kurum                                      Görüşülen Kişi         Görevi veya Pozisyonu

Karadeniz - Trabzon
Denizer Balıkçılık ġirketi                                      Recep Denizer          Kabzımal, Gırgır teknesi sahibi, kaptan
KARSUSAN                                                        Orhan Çakır            Balık Unu Fabrikası Müdürü
Trabzon Su Ürünleri AraĢtırma Enstitüsü                         Ġlker Zeki Kurdoğlu    Müdür Vekili
Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı Trabzon Tarım Ġl Müdürlüğü         Dr. Temel ġahin        Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı Tarım Ġl Müdürü (eski Trabzon
                                                                                       Su Ürünleri Enstitüsü Müdürü, Trabzon)
Doğu Karadeniz Su Ürünleri Kooperatifleri Birliği (Faroz)       Ahmet Mutlu            BaĢkan
BaĢaran Tersanesi, Trabzon                                      Rıfkı BaĢaran          Türkiye Tersaneler Kooperatifi BaĢkanı
Kemal PaĢa                                                      ÇeĢitli kiĢiler        Balıkçı limanı
PerĢembe Vona Kültür Balıkçılığı ġirketi, Ordu                  Cemil Eyüboğlu         Vona Kültür Balıkçılığı (Karadeniz), ĠĢletme sahibi
PerĢembe Vona Kültür Balıkçılığı ġirketi, Ordu                  Evren Souksu           Vona Kültür Balıkçılığı (Karadeniz), Tesis Müdürü
Karadeniz – Artvin, Rize, Giresun
Hopa ve Pazar                                                   ÇeĢitli kiĢiler        Balıkçı limanı
Denizcilik ĠĢleri Pazar Ġlçe Müdürlüğü                          Yusuf Toparslan        Denizcilik ĠĢleri Pazar Ġlçe Müdürü
Kul Balıkçılık ġirketi, Görele                                 Salim Kul               ĠĢletme Sahibi/Yönetici

Doğu Anadolu (GAP) – K.MaraĢ, Adıyaman ve ġanlıurfa
KahramanmaraĢ Sütçü Ġmam Üniversitesi                           Ahmet Alp              Doçent Doktor, Su Ürünleri Bölümü BaĢkanı
                                                                Cemil Kara             Biyoloji Bölümü Öğretim Üyesi
Menzelet, Kılavuzlu ve Sır Barajları küçük ölçekli alabalık     ÇeĢitli kiĢiler        ĠĢletme Sahibi
kafes balıkçılığı tesisleri (Hacı Veli‘nin Yeri, Karsu)
                                                                ÇeĢitli kiĢiler        ĠĢletme Sahibi
Tekir Balıkçılık (alabalık çiftliği)                            ÇeĢitli kiĢiler        ĠĢletme Sahibi
Küçük ölçekli alabalık kafes balıkçılığı tesisleri (Kıyı        Various                ĠĢletme Sahibi
Balıkçılık), GölbaĢı, Adıyaman; Atatürk Barajı ve çevresi       ÇeĢitli kiĢiler        ĠĢletme Sahibi

DSĠ Balık Çiftliği                                              ÇeĢitli kiĢiler        ĠĢletme Sahibi
Harran Üniversitesi                                             Erdinç ġahinöz         Yardımcı Doçent Doktor, Su Ürünleri Yüksek Okulu Müdürü
Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığı Bozova ġube Müdürlüğü              Fuat Kaya              Müdür Vekili
Fırat Balıkçılık (alabalık), Birecik Barajı                     ÇeĢitli kiĢiler        ĠĢletme Sahibi

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                               ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                    Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                                  ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                          Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




                                                                  BALIKÇI LĠMANI VERĠ TABANI
Ġl               Liman Sayısı   Balıkçı   Teknesi        Ġl            Ortalama Liman YaĢı   Ġl – Toplam       Ana Rıhtım    Yardımcı Rıhtım
                                Sayısı                                 (Yıl)                 Rıhtım Uzunluğu
                                                                                             (m)

Adana            2              105                      Muğla            32.3                Samsun           840.0         524.8
Antalya          4              354                      Ġzmir            27.8                Hatay            715.0         165.0
Artvin           2              95                       Kırklareli       26.0                Zonguldak        681.0         146.0
Aydın            4              420                      Adana            25.0                Ordu             582.6         278.1
Balıkesir        16             1.152                    Aydın            24.5                Sinop            568.0         402.5
Bartın           3              100                      Rize             24.4                Edirne           551.3         208.3
Bursa            7              214                      Giresun          24.2                Kastamonu        544.4         261.3
Çanakkale        24             1.865                    Kocaeli          24.0                Mersin           515.0         212.0
Düzce            1              2                        Çanakkale        22.7                Bartın           450.0         166.7
Edirne           4              375                      Yalova           22.0                Kırklareli       445.0         270.0
Giresun          23             763                      Balıkesir        20.2                Adana            411.0
Hatay            2              550                      Ordu             19.8                Antalya          392.5         199.0
Isparta          2              65                       Ġstanbul         19.5                Isparta          384.0         130.0
Ġstanbul         41             3.567                    Tekirdağ         19.5                Düzce            380.0         130.0
Ġzmir            28             1.452                    Düzce            19.0                Artvin           376.0         155.0
Kastamonu        8              315                      Hatay            18.0                Trabzon          354.0         186.1
Kırklareli       2              245                      Kastamonu        18.0                Bursa            343.6         64.3
Kocaeli          3              380                      Antalya          17.8                Aydın            334.0         78.3
Mersin           6              688                      Mersin           17.5                Balıkesir        315.8         115.3
Muğla            13             712                      Samsun           17.3                Giresun          302.2         193.0
Ordu             8              615                      Bursa            16.1                Yalova           297.0         131.5
Rize             30             622                      Trabzon          16.1                Çanakkale        293.3         130.6
Samsun           4              168                      Bartın           15.7                Rize             289.4         99.6
Sinop            5              433                      Zonguldak        15.6                Ġstanbul         262.2         128.8
Tekirdağ         7              211                      Sinop            14.8                Tekirdağ         222.9         97.0
Trabzon          24             1.351                    Edirne           14.5                Ġzmir            186.9         78.1
Yalova           6              155                      Isparta          13.5                Muğla            148.1         45.6
Zonguldak        5              650                      Artvin           7.0                 Kocaeli          93.3          30.0
Toplam                          17.624                   Ortalama (yıl)   21.4                Ortalama (m)     333.8         157.5


Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                           ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




         Proje Merkezi
         Balıkçılık Ġdari
         Binası
         TKB-Balıkçılık
         Ġdari Binası




 1- Artvin-Hopa                                                    11- Samsun-Yakakent          21- Tekirdağ- Kumbağ
 2- Rize-Pazar                                                     12- Sinop-Merkez             22- Balıkesir-Karsıyaka
 3- Rize-Merkez                                                    13- Kastamonu-Ġnebolu        23- Bursa-Gemlik
 4- Trabzon-Of                                                     14- Zonguldak-Ereğli         24- Yalova-Samanlıdere
 5- Trabzon-Merkez                                                 15- Trabzon-CarĢıbaĢı        25- Çanakkale- Ezine
 6- Trabzon-BeĢikdüzü                                              16- Kocaeli-Kefken           26- Ezmir-Güzelbahçe
 7- Giresun-Merkez                                                 17- Ġstanbul-ġile            27- Muğla-Güllük
 8- Ordu-PerĢembe KıĢlaönü                                         18- Ġstanbul- Tuzla          28- Mersin-Karaduvar (TKB)
 9- Ordu-Ünye                                                      19- Ġstanbul-Silivri         29- Adana-KarataĢ
10- Samsun-Merkez                                                  20- Kırklareli-Ġğneada       30- Hatay-Ġskenderun
31- Ġstanbul-Rumelifeneri (TKB)                                    32- Ġstanbul-Kumkapı (TKB)   33- Sakarya-Karasu (TKB)



Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
                                                                                        ġubat 2007
                                                             Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




               EK 4: SU ÜRÜNLERĠ PAZARLAMA ZĠNCĠRLERĠ

ŞEKİL 1: PAZARLAMA ZİNCİRİ – KÜÇÜK TEKNELER VE TROLLER




                                                                             Kendi
                       Tekne                                                 Tüketimi

                                                                                  Doğrudan
                                                                                  SatıĢ
                               Kabzımal

      Kooperatif
                                                              Seyyar Satıcılar/
                                                              Toptan
                                                              Satıcılar/
                                                              Perakendeciler
            Kabzımal
            Balık Hali -
            Büyük

                                                Lokantalar



             Paketleme -       Perakendeciler                  Tüketiciler
             ĠĢleme



              Ġhracatçılar




Pazarlama Zinciri
Ürün Kaynağı: Küçük Tekne ve Troller




                                                               Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 4
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu




ŞEKİL 2: PAZARLAMA ZİNCİRİ - GIRGIR



                                                 Karaya çıkarılan av




              Balık Pelet                                                     Ġhracat
             Üretimi


                                                      Kabzımal




                                                                             ĠĢleme
         Balık                                                               Tesisi
         Değerlendirme
         Tesisi

                                       Toptan Satıcılar




Pazarlama Zinciri
Ürün Kaynağı: Gırgır



Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 4


    Seyyar Satıcılar     Tüketiciler             Perakendeciler           Lokantalar
                                                                                        ġubat 2007
                                                             Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




       ġEKĠL 3: PAZARLAMA ZĠNCĠRĠ - YETĠġTĠRĠCĠLĠK



                            Ġthalat-
                                                             Tavuk yemi,
                            Balık
                                                             vb.
                            Unu




                                        Balık Pelet             Diğer
    Balık Atıkları
                                        Üretimi                  Hammadde



                     Değerlendirm
                     e – Balık Unu
                     ve Yağgı



  Küçük Pelajik                          YetiĢtiricilik
  Ürünler




  Kabzımal




          Perakende SatıĢ
              Yerleri                                                Lokantalar




                                        Yerli Tüketiciler




Pazarlama Zinciri
YetiĢtiricilik


                                                               Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 4




                                       ĠĢleme ve Paketleme            Ġhracat Piyasası
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu




ŞEKİL 4: PAZARLAMA ZİNCİRİ – ORKİNOS




                                                              Ġthalat         –
                         Av                                   DondurulmuĢ
                                                              Balık




      Ġç Piyasa
                                                                 YetiĢtirme




                                                          Dondurma      ve
                  Taze
                                                          Paketleme
                  Ürün




                                                                  Ġhracat




Pazarlama Zinciri
Orkinos


Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 4
                                                                 ġubat 2007
                                      Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




ŞEKİL 5: PAZARLAMA ZİNCİRİ – TATLI SU BALIKLARI




                            Av



    Tüketici                              ĠĢleme Tesisleri


                                  Toptan Satıcı




    Lokantalar           Perakendeciler          Ġhracat




Pazarlama Zinciri
Tatlı Su Balıkları




                                        Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 4
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                              ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                    Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi


                                EK 5: AB ONAYLI İŞLEME TESİSLERİ




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 5
                           ġubat 2007
Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




  Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 4
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                                                      ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                                            Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

EK 6: FĠLO BĠRĠMLERĠ ĠTĠBARĠYLE KARADENĠZ FĠLOSU GELĠR-GĠDER TABLOSU (2005)
                                                               BOY GRUPLARI                                                        BALIKÇILIK TİPİ
                                                       <8       8<12  12<20           20<30    30(+)       Kıyı          Gırgır          Trol      Gırgır-Trol
                                                                                                           Balıkçılığı
Balıkçı Teknesi Sayısı - Türkiye                                                                          16.460         510               688         510
Balıkçı Teknesi Sayısı - Karadeniz                                                                        6.398          232               212         265
Numune olarak alınan                                  187      61       26       24           10          253            21                28          6
Tekneler
Numune Yüzdesi                                                                                            %3.95          %9.05             %13.21      %2.26
Ortalama Boyu            Metre                        6.57     9.32     15.10    24.80        39.50       7.39           27.89             20.58       23.98
Ortalama YaĢı            Yıl                          13.51    11.91    16.53    12.38        12.00       13.10          12.43             16.90       9.50
Motor Gücü               Bg                           23.24    76.89    177.57   422.88       647.14      39.83          477.86            308.80      403.22
Yatırım                  Tekne                        7.602    16.279   59.885   343.833      1.935.999   10.551         1.044.857         183.714     304.667
                         Donanım                      3.623    9.415    19.065   162.522      1.220.000   5.251          707.872           22.877      168.925
                         Toplam                       11.225   25.694   78.950   506.355      3.155.999   15.802         1.752.729         206.591     473.592
Ortalama Borç                                         1.560    3.508    12.157   56.317       315.500     2.046          192.333           21.244      29.503
Tür (% gelir)            Hamsi                                                                            %0.39          %56.29            %13.37      %25.18
                         Ġstavrit/ Karagöz                                                                %5.56          %19.40            %3.13       %1.70
                         Orkinos                                                                          %0.00          %13.53            %0.00       %0.00
                         Palamut                                                                          %26.69         %4.18             %1.83       %15.58
                         Lüfer                                                                            %6.69          %4.57             %8.86       %14.04
                         Tekir-Barbunya                                                                   %6.68          %1.10             %20.08      %6.72
                         Mezgit                                                                           %15.32         %0.21             %18.39      %7.81
                         Çaça                                                                             %0.00          %0.01             %10.18      %10.61
                         Deniz salyangozu                                                                 %13.73         %0.00             %0.65       %0.00
Gelirler                                              15.035   27.516   76.096   318.175      1.478.192   19.075         889.949           149.274     198.681
ĠĢletme Giderleri        Yakıt                        1.419    2.773    8.683    37.232       174.150     1.962          96.701            21.566      27.408
                         Buz                          1        1        355      3.358        3.925       9              2.868             2.105       1.317
                         Kasa                         23       69       840      10.348       49.125      53             29.771            3.495       5.580
                         TaĢıma                       85       257      842      9.198        53.400      138            33.257            1.732       4.375
                         Bakım (tekne)                445      877      3.098    10.750       32.140      580            20.312            6.354       7.583
                         Onarım (Ağ)                  270      568      877      4.479        19.950      350            14.476            482         750
                         Onarım (Tekne)               30       1        0        83           500         30             1                 71          0
                         Komisyon                     2.001    3.589    9.926    41.501       202.067     2.530          120.489           19.471      25.915
                         Gıda                         466      960      3.212    14.040       33.600      687            24.466            6.095       7.333
                         Giysi                        92       151      328      626          3.610       112            2.173             321         497
                         Ücret      (su    ürünleri   0        0        1.644    6.129        48.410      0              32.093            0           0
                         taĢıyıcıları)
                         Tayfa payı                   4.297    9.164    24.283 92.800         414.544     5.683          260.601           39.641      57.705


Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 6
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                                                           ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                                                 Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

Devam:                                                     BOY GRUPLARI                                                                BALIKÇILIK TİPİ
                                                  <8       8<12   12<20           20<30         30(+)          Kıyı          Gırgır          Trol            Gırgır-Trol
                                                                                                               Balıkçılığı
ĠĢletme Giderleri          Toplam              9.129        18.410    54.088      230.544     1.035.421      12.134          637.208         101.333         138.463
FAVÖK                                          5.906         9.106    22.008       87.631     442.771        6.941           252.741         47.941          60.218
Amortisman                 Av Donanımı         594           1.570    2.414        10.995     61.000         868             35.706          3.827           11.140
                           Tekne               328             654    2.260        11.072     62.915         425             33.995          6.171           10.142
                           Teçhizat            13               74    724           3.901     21.674         47              11.675          1.475           6.320
                                               935           2.298    5.398        25.968     145.589        1.340           81.376          11.473          27.602
EBIT                                           4.971         6.808    16.610       61.663     297.182        5.601           171.365         36.468          32.616
Oranlar                    Hasılat/ Yatırım    0.53           0.35    0.28           0.17     0.14           0.44            0.14            0.23            0.13
                           Hasılat/ Borç       3.79           2.60    1.81           1.56     1.40           3.39            1.31            2.26            2.04
Av Filosu - Türkiye                                                                                                                                                           TOPLAM
Yatırım                                                                                                      260.100.920     893.891.790     142.134.608     241.531.920   1.537.659.238
Gayri Saf Hasıla                                                                                             313.974.500     453.873.990     102.700.512     101.327.310   971.876.312
Brüt ĠĢletme Giderleri                                                                                       199.725.640     324.976.080     69.717.104      70.616.130    665.034.954
Brüt ĠĢ Gücü Payı                                                                                            93.542.180      149.273.940     27.273.008      29.429.550    299.518.678
Brüt FAVÖK                                                                                                   114.248.860     128.897.910     32.983.408      30.711.180    306.841.358
Brüt EBDT                                                                                                    92.192.460      87.396.150      25.089.984      16.634.160    221.312.754
Katma Değer                                                                                                  207.791.040     278.171.850     60.256.416      60.140.730    606.360.036
Av Filosu - Karadeniz
Yatırım                                                                                                      101.101.196     406.633.128     43.797.292      125.501.880   677.033.496
Gayri Saf Hasıla                                                                                             122.041.850     206.468.168     31.646.088      52.650.465    412.806.571
Brüt ĠĢletme Giderleri                                                                                       77.633.332      147.832.256     21.482.596      36.692.695    283.640.879
Brüt ĠĢ Gücü Payı                                                                                            36.359.834      60.459.432      8.403.892       15.291.825    120.514.983
Brüt FAVÖK                                                                                                   44.408.518      58.635.912      10.163.492      15.957.770    129.165.692
Brüt EBDT                                                                                                    35.835.198      39.756.680      7.731.216       8.643.240     91.966.334
Katma Değer                                                                                                  80.768.352      126.540.920     18.567.384      31.249.595    257.126.251

AÇIKLAMALAR:
 Balıkçı iĢ gücü karĢılığı giderleri ve diğer giderlere kalemleri dahil edilmemiĢtir
 Tekne yatırımları, uygun olduğu hallerde taĢıyıcı tekneleri de kapsar
 Yakıt, özel tüketim vergisi ödenen ve ödenmeyen durumları kapsar
 Anket çalıĢmasında tekne baĢına düĢen tayfa sayısı hakkında veri elde edilememiĢtir ve analiz, balıkçılar ve tayfalar arasında bir bölünme göstermektedir
 Filo büyüklüğü ile ilgili rakamlar TÜĠK‘in 2005 yılı verilerinden alınmıĢtır. Ulusal istatistiklere bakıldığında iki amaçlı trol/gırgır teknesi sayısının çok az
    olduğu görülmektedir. Bu rakamlara taĢıyıcı tekneler de dahil edilmiĢtir. Burada, taĢıyıcı tekneler (Karadeniz‘de 201 adet, Türkiye‘nin geri kalan
    bölgelerinde 295 adet) dahil edilmemiĢtir



Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 7
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                                                          ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                                                  Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




EK 7: SU ÜRÜNLERĠ AVCILIĞI VE YETĠġTĠRĠCĠLĠĞĠ SEKTÖR ÇALIġMASI – SWOT ANALĠZĠ
     Alan                               İç (mevcut su ürünleri sektörü)                                    Dış (mevcut su ürünleri sektörü)
                   Güçlü Yönler                              Zayıf Yönler                                  Fırsatlar                                 Tehditler
Politika      ve    Nitelikli TKB personeli                 Resmi bir su ürünleri politikasının  AB'ye Katılım Süreci                   Türk sularında faaliyet gösteren
Planlama
                    Merkezi hükümetin müktesebata            olmaması                             NPAA planlaması                         bütün tekneleri yönetecek yeterli
                     yönelik güçlü desteği                   Politika ve planlamada paydaĢ  Devam eden EĢleĢtirme ve TY                   kapasitenin olmaması
                    Bir su ürünleri geliĢtirme istiĢaresinin kısıtlı olması                        projeleri (2007 ortalarına kadar  Avcılığı yapılan bazı balık türlerinin
                     politikasının, uygulama politikası ile  AFCA‘nın kurulmaması                  sürecektir)                             dönemsel nitelik arz etmesi
                     birlikte oluĢturulması ihtiyacının                                            Ulusal Strateji Planının hazırlanıyor
                       kabul edilmesi                                                                          olması
                      Güçlü STK‘lar                                                                           Daha iyi bir yönetim sağlanmasını
                                                                                                               kolaylaĢtırmak üzere SÜBĠS, GĠS ve
                                                                                                               Balıkçılık     Ġdari    Binalarının
                                                                                                               Kurulması
Yasal               Yeni bir su ürünleri kanununun  Su                 ürünleri     yönetmeliklerinin        Su Ürünleri Kanunu ve su ürünleri     Yasal,       ekonomik       yaptırımları
                       çıkarılması      ihtiyacının   kabul       uygulanmasını sağlayacak mevzuatın           yönetmeliklerinin TBMM‘ye sevk            uygulamadaki baĢarısızlık
                       edilmesi                                   olmaması                                     edilmiĢ ve kabulünün bekleniyor          Çevre        kanununda           kültür
                                                                 Yeni yasa taslağının çeĢitli alanlarda       olması                                    balıkçılığının geliĢtirilmesi ile ilgili
                                                                  AB      yönetmelikleriyle      uyumlu                                                  yapılan değiĢiklikler
                                                                  olmaması
Ekonomik            Ekonomik koĢulların güçleniyor              Yetersiz ekonomik çeĢitlendirme              Türkiye‘nin rekabet gücünün yeni        Güçlü YTL
                     olması                                      Yüksek reel faiz oranları                    yasal düzenlemelerle artırılmaya         AB pazarına yönelik kotalar
                    Yüksek ulusal yapay ekonomik                Zayıf uluslararası rekabet
                                                                                                               devam edilmesi
                                                                                                                                                        ĠĢ vizesi almada yaĢanan problemler
                     büyüme oranı (+ ulusal borç)
                                                                 Sektöre büyük ölçekli yatırımlar
                                                                                                               AB üyeliği
                                                                                                                                                        Küçük ölçekli üreticilerin AB
                    Doğrudan yabancı yatırımın artması           yapılmaması                                  Türkiye‘nin Avrupa‘da sırasıyla 2.        desteklerinden         (fonlarından)
                    Hükümetin bölgesel kalkınmaya               Sektörde gelir dağılımının eĢitsiz
                                                                                                               ve 6. en büyük tarım/ su ürünleri          yeterince yararlanamaması
                       önem vermesi                                                                            üreticisi ülke olması
                                                                  olması/ etkin olmaması
                      Özel sektörde oluĢan güvenle
                       birlikte yatırımın artması
                      Yerel üretimi teĢvik eden bir vergi
                       sistemi
                      Yeterli, görece ucuz iĢ gücü


Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 7
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                                                         ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                                               Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

     Alan                          İç (mevcut su ürünleri sektörü)                                      Dış (mevcut su ürünleri sektörü)
                 Güçlü Yönler                           Zayıf Yönler                                    Fırsatlar                                   Tehditler
Sosyo-            Amaçlara ulaĢmada iĢçiler arasında  Küçük ölçekli balıkçılar arasında  Birlikte yönetim seçeneği ve Üretici  Su ürünleri sektörünü istihdam
Ekonomik               uzun      bir    geçmiĢe   dayalı       yönetim kapasitesinin olmaması               Örgütlerinin geliĢtirilmesi                 oluĢturmak için son çare olarak
                       iĢbirliğinin bulunması                 Temsil       örgütlerinin       mali        Derneklerin güçlendirilmesi                 gören politikanın varlığı
                    Ġyi kurulmuĢ bir kooperatif ve            kaynaklarının yetersiz olması               Eğitim ve sağlık programlarının            PaydaĢların ÜÖ‘leri geliĢtirmeye
                       dernek ağı                             ĠĢin dönemsel nitelik arz etmesi,            hazırlanması                                yanaĢmaması
                    Genelde iyi yetiĢmiĢ balıkçı gemisi       düĢük gelir, sosyal güvenliğin              Profesyonel balıkçıların (bir baĢka        Su ürünleri sektörüne yönelik bir
                       kaptan ve tayfaları                     yetersiz olması                              deyiĢle, yarım gün çalıĢan balıkçılar       sosyo-ekonomik politikanın ve ilgili
                                                              Balıkçılık mesleğini yapanların yaĢlı        ile kendi geçimlerini sağlamak için         STK‘lar arasında koordinasyonun
                                                               olması, gençler arasında balıkçılık          balıkçılık    yapanların    dıĢındaki       olmaması
                                                               mesleğine ilginin fazla olmaması,            balıkçılar) av miktarı artırılarak
                                                               eğitimin yetersiz olması                     ortalama gelirlerinin yükseltilmesini
                                                                                                            sağlayacak politikalar
Araştırma         GeniĢ bir araĢtırma kuruluĢları ağı,       Sürekli kaynak değerlendirmesinin         AK araĢtırma kuruluĢlarıyla kurulan  AraĢtırma ve ĠZKD için merkezi
                      araĢtırma enstitüleri arasındaki         yetersiz olması, veri tabanının              bağlantılar yoluyla AK Çerçeve              hükümetin       yeterli       kaynak
                      koordinasyonun iyi olması                olmaması                                     finansmanı                                  ayırmaması
                    Yeterli akademik altyapı                 AraĢtırma alanından uygulama                2007‘de Karadeniz‘e komĢu olan             Uluslararası sularda iĢbirliği ve
                    TÜBĠTAK‘ın araĢtırmalara destek           alanına bilgi transferinin yeterli           ülkelerin katılımı                          araĢtırma         koordinasyonunun
                      vermesi                                  olmaması                                    Ege ve Karadeniz'de (ortak araĢtırma        olmaması
                    TKB ve üniversitelerin kültür            Modern yaklaĢım – ekosisteme                 alanları) AB desteği/ katkısının           Bazı araĢtırma menfaatlerinin daha
                      balıkçılığına   yönelik   baĢarılı       dayalı yaklaĢım (Ekosisteme Dayalı           sağlanması                                  güçlü AB üye devletleri tarafından
                      araĢtırmaları                            BYP) - konusunda bilgi eksikliği                                                         bastırılması?
                                                              ĠĢbirliğine dayalı araĢtırmaların                                                       Uluslararası müzakereler için stok
                                                               yetersiz    olması     (deniz    aĢırı                                                   değerlendirmesi verilerinin olmaması
                                                               araĢtırma kuruluĢlarıyla iĢbirliğinin
                                                               yetersiz olması)
                                                              Yeterli sayıda araĢtırma enstitüsü ve
                                                               uzman bulunmaması
                                                              Talep odaklı araĢtırmaların yetersiz
                                                               olması ve genel olarak finansman
                                                               eksikliğinin bulunması




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 7
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                                                            ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                                                    Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

     Alan                          İç (mevcut su ürünleri sektörü)                                      Dış (mevcut su ürünleri sektörü)
                 Güçlü Yönler                           Zayıf Yönler                                    Fırsatlar                                       Tehditler
Balıkçılık        Balıkçılık              kaynaklarının    Kıyılarda       ĠZKD        uygulamasının      BYP‘lerin      hazırlanması    (2007        ĠZKD        faaliyetlerinin etkin bir
Yönetimi              sürdürülebilir    bir     biçimde        olmaması                                      baĢlarında)                                    biçimde uygulanması için yeterli
                      etkinlikle yönetilmesi ihtiyacının      Ġçsu ürünleri avcılığı, yetiĢtiricilik ve    ĠZKD'ye ayrılan bütçenin artırılarak           mali kaynak ile insan kaynaklarının
                      özel sektörce kabulü                     deniz ürünleri avcılığı için ÇED              AT        ekonomileri      seviyesine          olmaması
                    Kaynak paylaĢımı (komĢu ülkeler           yapılmaması                                   yaklaĢtırılması (ĠZKD harcamalarının          Hazırlanan BYP‘lerin uygulanması
                      arasında)                               Deniz ürünleri avcılığının yeterli            GSYH'ye olan sektör katkısının bir             konusunda        siyasi    engellerin
                    TKB‘de mevzuat bilgisinin yeterli         pratik uygulama ve kontrolünün                parçası olarak yapılması)                      bulunması
                      olması                                   olmaması                                     32 adet Balıkçılık Ġdari Binası ile           Sürdürülebilir kaynaklar hakkında
                                                              Ruhsat tezkerelerinin su ürünleri             kapsamlı bir SÜBĠS'in kurulması                bilgi eksikliği (ve bu konuda eğitim
                                                               kaynaklarına                      eriĢimi    GĠS‘in hayata geçirilmesi                      ve uzmanlığın eksik olması)
                                                               sınırlandırmaması                            AB      özel    sektöründen    destek         Siyasi etki
                                                              TKB‘nin teknik yenilikleri kontrol            sağlanması                                    Artan teknoloji kullanımı (balıkçı
                                                               edememesi                                    Birlikte yönetim sisteminin hayata             tekneleri tarafından)
                                                              BYP‘lerin hazırlanmamıĢ olması veya           geçirilmesi
                                                               yönetim politikasının bulunmaması,
                                                               EKAY'ın yeterince anlaĢılamamıĢ ve
                                                               uygulanamamıĢ olması
                                                              Kıyı ve açık deniz balıkçı filoları
                                                               donanımlarının                 birbiriyle
                                                               uyuĢmaması
                                                              AĢırı filo kapasitesi, filodan gemilerin
                                                               çıkarılmasına iliĢkin bir planın
                                                               olmaması
                                                              Merkezi bir balıkçılık yönetim birimi
                                                               olmaması (koordinasyon eksikliği)
Deniz Ürünleri    Bölgesel organlar (BSFC, GFCM ve  Kaynağın durumu hakkında bilgi  FAC                               tarafından      hazırlanacak    Büyük ve küçük ölçekli balıkçılıkta
Kaynakları            ICCAT)                                   eksikliği                                     Balıkçılık      Yönetim      Planlarında       alternatif gelir getirici fırsatların
                    Çok çeĢitli balık türleri                Bazı balıkçı limanlarında yeterli             tanımlandığı          üzere       kaynak       yeterli olmaması
                    Görece kirlenmemiĢ sular                  balıkçılık altyapısının olmaması              yönetiminin iyileĢtirilmiĢ olması             Stok değerlendirmesi için yeterli
                                                                                                            Ġki taraflı balıkçılık anlaĢmaları             devlet desteğinin olmaması
                                                                                                            STK‘ların eğitimi                             Kirlilik ve YDBD faaliyetleri




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 7
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                                                        ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                                              Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

     Alan                           İç (mevcut su ürünleri sektörü)                                    Dış (mevcut su ürünleri sektörü)
                 Güçlü Yönler                            Zayıf Yönler                                  Fırsatlar                                   Tehditler
İçsu Ürünleri     Önemli ve çeĢitli balık habitatları ve  TaĢıma               kapasitesi,   stok     Yeni balıkçılık alanları (GAP, vb.)  Habitatların yok olması, örneğin
Kaynakları           su kaynakları                              değerlendirme ve izleme konusunda       Nehir balıkçılığını geliĢtirme fırsatı     nehirlerden kum çekme
                    Balık ve diğer içsu canlılarının           yeterli bilgi olmaması
                                                                                                        Ġçsu kaynakları için BYP‘lerin  Su kirliliği
                     genetik çeĢitliliği                       AĢırı avlanma                            hazırlanması                              Özellikle sulama, içme suyu,
                    Yapımları devam eden barajlarla           Balıklandırma      düzeyinin yeterli    Eğlence       amaçlı        balıkçılığın   endüstriyel kullanım ve balıkçılık
                     habitat sayısındaki artıĢ                  olmaması                                   geliĢtirilmesi                              konusunda       kullanıcı    grupları
                    Köyceğiz Gölü‘nde baĢarılı su                                                        Baraj göllerinde eğlence amaçlı
                                                                                                                                                       arasındaki uyuĢmazlık (ileride)
                     ürünleri avcılığı                                                                     balıkçılık yapılması hakkında DSĠ ile      Egzotik türlerin kontrolsüz olarak
                    Balıklandırma          denemelerinde                                                  TKB arasında protokol yapılmıĢ              devreye sokulması veya bu türlerin
                     ilerleme                                                                              olması                                      kaynakları ele geçirmesi




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 7
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                                                                    ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                                                            Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

     Alan                              İç (mevcut su ürünleri sektörü)                                        Dış (mevcut su ürünleri sektörü)
                  Güçlü Yönler                              Zayıf Yönler                                      Fırsatlar                                          Tehditler
Yetiştiricilik     Zengin su kaynakları                   Hızlı geliĢmenin yeterince kontrol  Türkiye‘nin yetiĢtiriciliğin küresel  Özellikle            turizm      sektörü/
(deniz ve içsu)
                   Sektörün dinamik olması ve yatırım      edilememesi     (özellikle     EKAY    çapta geliĢtirilmesinde liderlik için    yazlıkçılarla yaĢanan uyuĢmazlıklar
                    kapasitesinin bulunması                 konusunda)                             fırsatı olması                          AĢırı üretim ve fiyat kırma
                   YetiĢtiricilik sanayisinin yüksek  Bazı koylarda diğer sektörlerle  Yeni                türler      için     üretim  Su kirliliği
                                                            uyuĢmayan faaliyetlerde artıĢ olması   teknolojilerinin geliĢtirilmesi
                    kapasiteli           kuluçkahanelerle                                                                                  GeliĢim için yeni alanların/yerlerin
                    desteklenmesi                          Çok sayıda küçük ölçekli balık  AB üyeliği ile birlikte pazar                  aranması
                   Yem        üretimi   ve     yemleme     çiftliğinin bulunması       (özellikle geliĢtirme ve finansman fırsatlarının
                                                                                                                                           Uluslararası       balık    unu/yağı
                      tekniklerindeki geliĢmeler            içsularda)                             doğacak olması
                                                                                                                                                                     fiyatlarının yüksekliği
                     Hükümetin destekleme politikası            Büyük tesisler dıĢında yeterli balık  Organik                  balık     yetiĢtiriciliğinin
                                                                                                                                                                    Kamuoyunun çevre ve balık refahına
                                                                    sağlığı kontrolü ile hastalık yönetimi         geliĢtirilmesi
                     Öğretim,      araĢtırma     ve   eğitim                                                                                                        yönelik kaygısının artması
                                                                    ve       hastalık        laboratuarlarının    Yeni türlerin kültür balıkçılığının
                      faaliyetleri
                                                                    olmaması                                                                                        YetiĢtiriciliğin çevresel boyutları
                                                                                                                   yapılması
                     YetiĢtiricilik derneklerinin kurulmuĢ                                                                                                          hakkında tüketicilere doğru bilgilerin
                      olması
                                                                   Mevcut alanlar hakkında güvenilir             Süs balığı üretiminin artırılması                 verilmemesi
                                                                    çevre verileri eksikliği, çevre
                     Yenilikçi bir sektör olması, özellikle                                                      YetiĢtiricilikle üretilen balıkların             Pazarda yaĢanan uluslararası rekabet
                                                                    planlama sisteminin istenilen düzeyde
                      deniz yetiĢtiriciliği                                                                        yemlenmesinde balığın dıĢında yem                 (aĢırı arz nedeniyle levrek/çipura
                                                                    kullanılamaması
                                                                                                                   seçeneklerinin bulunması
                     Alternatif         türlerin      üretim      Rizikosu      yüksek        bir    sanayi
                                                                                                                                                                     fiyatlarında düĢüĢ)
                      denemelerinin devam etmesi                                                                  Türkiye‘de         balık      tüketiminin        YetiĢtiricilik üretiminin artması
                                                                    olmasından dolayı sigorta giderlerinin
                                                                                                                   artırılması ve ihracat gelirlerinin
                     Güçlü yardımcı hizmetler (kafes, ağ,          yüksek olması                                                                                    pelajik türler üzerindeki av baskısını
                                                                                                                   yükseltilmesinde yetiĢtiriciliğin temel           artırıyor?
                      depolar, vb.)                                Önemli türlerin sayısının sınırlı              alınması
                     15 türün ticari yetiĢtiriciliğinin            olması/ sistem çeĢitliliğinin yeterli                                                           Yeni çevre kontrol yasası (kapalı
                      yapılıyor olması
                                                                                                                  Kabukluların          (çift      kabuklu)         koylardaki      balık     çiftliklerinin
                                                                    olmaması
                                                                                                                   yetiĢtiriciliğinin geliĢtirilmesi                 kapatılması)
                     YetiĢtiricilik için bölgeleme yapılması      Deniz      yetiĢtiriciliği    için    kira
                     YetiĢtirici kayıtlarının tamamlanması         müddetinin uzun olmaması (15 yıla
                                                                    kadar)
                                                                   YetiĢtiricilik için kiralanan yerlerin
                                                                    kira bedellerinin yüksek olması (bazı
                                                                    bölgelerde)
                                                                   Kamuoyu bilincinin eksik olması




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 7
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                                                         ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                                               Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

     Alan                            İç (mevcut su ürünleri sektörü)                                     Dış (mevcut su ürünleri sektörü)
                 Güçlü Yönler                             Zayıf Yönler                                   Fırsatlar                                Tehditler
Balıkçılık          Ġyi geliĢmiĢ bir filo yapısı             AĢırı filo kapasitesi, sermaye-            Eğlence amaçlı balıkçılık ile  Mazot fiyatında artıĢ
Filosu, İkincil     Büyük teknelerden oluĢan, teknik          doldurma, uygun olmayan yatırım             balıkçılık turizminin geliĢtirilmesi   Türk suları dıĢında avlanacak derin
Sanayiler   ve       açıdan yenilikçi bir filo                Sınırlı av aracı ve donanımı yeterli       Özellikle artizanal balıkçılıkta daha   deniz filosu için yeterli fırsatların
Destek              Özel sektör yatırımının önemli bir        olmayan teknelerle küçük ölçekli ve         etkin yeni tekne tiplerinin varlığı     bulunmaması
Altyapısı            düzeye ulaĢması                           bir düzene oturtulmamıĢ balıkçılık         FAD‘lerin (Balık Toplama Cihazları)  Ġki taraflı balıkçılık anlaĢmaları
                    Güçlü balıkçılık geleneği                Devlet     sübvansiyonlarına       olan     kullanılması ile birlikte maliyetleri
                    Avcılıkla     üretimde       yardımcı     ihtiyaç                                     azaltma potansiyelinin bulunması
                     hizmetlerin geliĢmiĢ olması (ağ ve       Özellikle insan tüketimi için pelajik
                     gemi yapımı)                              türlerin av miktarını artıracak yeterli
                                                               kapasitenin olmaması
                                                              YaĢlı filo
                                                              Deniz balıkçı limanlarına yapılan
                                                               yatırımın fazla ancak kıyılardaki
                                                               yatırımın az olması
                                                              Birçok deniz balıkçı limanında
                                                               teknelere       yönelik       yardımcı
                                                               hizmetlerin bulunmaması
                                                              Göllerde su ürünleri avcılığı
                                                               altyapısının yeterli olmaması
                                                              Su ürünleri derneklerinin yeterli
                                                               mali kapasitesinin olmaması
İşleme             DeğiĢimden yana dinamik özel              Zayıf lojistik örgütlenmesi –              YetiĢtiricilik ve katma değerli ürün  Resmi ve resmi olmayan iĢletmeler
                    sektör                                     avcılıkla üretimde hasat sonrası            iĢleme sanayisinin geliĢtirilmesi      arasında vergi eĢitsizlikleri
                   Yatırım      ve    tesislerde   AB         değerlendirmenin yetersiz olması            yoluyla      gelir   ve   istihdamın  Enerji giderlerinde artıĢ
                    standartlarının uygulanması               Yetersiz kredilendirme                      artırılması                           AB kota sınırlamaları
                   Taze balık ve kabuklular için iyi         Kayıt dıĢı sektörün pazar üzerindeki       Hamsinin balık unu sanayisi yerine
                    kurulmuĢ bir kalite kontrol                olumsuz etkisi                              insan tüketimine yönlendirilmesi
                    sistemi                                   Kayıt dıĢı sektörün sağlık ve              Soğuk ve dondurulmuĢ zincirin
                   YetiĢtiricilik ve iĢleme sanayisi          hıfzıssıhha              kontrollerinin     geliĢtirilmesi
                    arasında dikey entegrasyon                 uygulanmasındaki olumsuz etkisi
                   Ġyi, ucuz iĢgücü                          Teknolojik      geliĢtirmeye     devlet
                   Ġyi ürün boyutlama uygulamaları            desteğinin olmaması
                  Kaliteli yetiĢtiricilik ürünleri           Ürün buluĢ ve katma değerinin
                                                               yeterli olmaması
                                                              ÜÖ‘lerin       ve       markalaĢmanın
                                                               olmaması

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 7
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi                                                                                       ġubat 2007
Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu                                                                                               Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

     Alan                          İç (mevcut su ürünleri sektörü)                                     Dış (mevcut su ürünleri sektörü)
                 Güçlü Yönler                           Zayıf Yönler                                   Fırsatlar                                   Tehditler
Pazarlama           Ġç piyasada talep artıĢı                Bazı balıkçı limanlarındaki toptan        Deniz ürünlerinin besin değeri               AĢırı avlanma
                    YetiĢtiriciliğin pazara sürekli ürün     satıĢ yerlerinde yeterli sayıda            konusunda       kamuoyu      bilincinin      Hijyen        sorunları      nedeniyle
                     arzında bulunması                        alıcının olmaması (satıĢları 250           yükselmesi, talep artıĢı                      ihracattaki kısıtlamalar
                    YetiĢtiricilik     ürünlerinin   AB      Kabzımal kontrol ediyor)                  KiĢi baĢına tüketim miktarında artıĢ         Türk kamyonlarının AB‘ye mal
                     pazarına girmesi                        Kesin pazar verileri ve standart           potansiyeli                                   taĢımasında uygulanan kotaların
                    ĠyileĢen altyapı                         istatistiklerin bulunmaması               SatıĢ      noktaları     ile      süper       indirilmesi
                    Tarife imtiyazları                      Müzayede alanları yönetiminin              marketlerdeki balık reyonu sayısında         Balığın reel fiyatının artması – balık
                    Soğu depoların sayısının artması         yetersiz olması (bazı yerlerde             artıĢ                                         yerine alternatif gıdalara yönelme
                    AB standartlarıyla uygunluğun            müzayede altyapısının yetersiz            Katma değerli ürünlere yönelik talep          (kırmızı et ve tavuk)
                     (piyasaya dayalı olarak) artması         olması)                                    ile dondurulmuĢ balık pazarında artıĢ        Dünya balık unu fiyatlarında artıĢ
                    Pazarlanabilir tür çeĢidinin çok        Ġç kesimlerde dağıtımın yetersiz ve       Turizm sektöründe artıĢ                      Diğer ülkelerle rekabet, örneğin
                     olması                                   soğuk zincirin yeterince geliĢmemiĢ       Doğu Avrupa‘da talep artıĢı, Orta             Yunanistan
                                                              olması                                     Doğu      ile    Gürcistan‘da     pazar      Türkiye‘de         ÜÖ       sisteminin
                                                             Önemli stokların dönemsel bir              geliĢtirme                                    kurulmasına       hükümetin     destek
                                                              nitelik arz etmesi                        ―Türk‖ markasının teĢviki                     vermemesi (Ģu an itibariyle)
                                                             Geleneksel tüketici kalıpları (bütün      Ġzlemenin geliĢtirilmesi                     Piyasa Ģeffaflığının olmaması
                                                              halde taze balıkların tercih edilmesi)    AB içinde nakliye (kamyonla)                 Sağlık sorunlarına yol açan yasa dıĢı
                                                             Pazar yönetimine özel sektör               kotalarının artırılması                       pazarlama uygulamaları ve kaliteli
                                                              katılımının olmaması                      Pazar altyapı yatırımlarında IPA              balık ve su ürünleri konusunda
                                                             Fiyat müdahalesinin olmaması               fonlarının kullanılması                       tüketici güveninin azalması
                                                             AhĢap           balık      kasalarının    Ekolojik etiketleme potansiyelinin
                                                              kullanılması                               bulunması
                                                             Balık hallerinin iyileĢtirilmesine
                                                              ihtiyaç olması
                                                             Üretici Örgütlerinin bulunmaması
                                                              (ve ÜÖ kuracak teknik ve mali
                                                              kapasite eksikliği)
                                                             KiĢi baĢına tüketimin düĢük olması
                                                             Yeterli nitelikte (ve sayıda) gıda
                                                              hijyeni denetim görevlisi olmaması
                                                             Sertifikalı ürünlerin olmaması




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 7
                                                                                                                         ġubat 2007
                                                                                              Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi


Sıra No.   Türkçe Adı                              FAO    Latince (Bilimsel) Adı            Ġngilizce Adı                                     Deniz
                                                   Kodu                                                                                       (Avlandığı
                                                                                                                                              yer)
1          ahtapot                                 OCZ    Octopus spp                       Octopus                                           E-A
2          akivides cikcik                         CLV    Tapes decussatus,aureus           Venus clams nei, Cross-cut, golden carpet shell   E-A
3          akya (çıplak)                           LEE    Lichia amia                       Leerfish                                          E-A
4          bakalyaro-berlam (mırlan)               HKE    Merluccius merluccius             Hake                                              M-E-A
5          barbunya                                MUT    Mullus barbatus                   Goatfishes                                        K-M-E-A
6          beyaz kum midyesi                       SVE    Chamelea gallina, venüs gallina   Striped venus                                     K
7          böcek                                   CRW    Palinurus vulgaris                Palinurid spiny lobsters nei                      M-E-A
8          çaça                                    SPR    Sprattus sprattus                 European sprat                                    K
9          çipura                                  SBG    Sparus aurata                     Gilthead seabream                                 E-A
10         deniz kereviti                          NEP    Nephrops norvegicus               Norway lobster                                    E
11         deniz salyangozu                        RPN    Rapana verricosa                  Sea snails                                        K-M
12         dere pisisi                             FLE    Platichthys flesus                European flounder                                 M-E-A
13         dil                                     SOL    Solea solea                       Sole                                              K-M-E-A
14         dülger                                  JOD    Zeus faber                        John dory                                         E-A
15         eĢkina                                  CBM    Sciaena Umbra                     Brown meagre                                      K-M-E-A
16         fangri                                  RPG    Pagrus pagrus                     Red porgy                                         M-E-A
17         fener balığı                            MON    Lophius piscatorius               Angler (=Monk)                                    M-E-A
18         gelincik balığı                         GGD    Gaidropsarus mediterraneus        Shore rockling                                    M-E-A
19         gobene (tombik)                         FRI    Auxis thazard                     Frigate mackerel                                  K-M-E-A
20         gümüĢ balıkları                         SIL    Atherina mochon                   Mediterranean Sandsmelt                           M-E-A
21         hamsi                                   ANE    Engraulis encrasicolus            Anchovy                                           K-M-E
22         hani                                    SRK    Serranus scriba                   Basses, sea-perches                               E-A
23         ıskarmoz deniz turnası                  YRS    Sphyraena sphyraena               European barracuda                                M-E-A
24         iskorpit                                BBS    Scorpaena scrofa                  Scorpion fishes                                   K-M-E-A
25         ısparoz                                 ANN    Diplodus annularis                Annular seabream                                  K-M-E-A
26         ıstakoz                                 LBE    Homarus gammarus                  European lobster                                  M-E-A
27         istavrit (karagöz)                      HOM    Trachurus trachurus               Horse Mackerel                                    K-M-E-A
28         istavrit (kraça, sarıkuyruk)            HMM    Trachurus mediterraneus           Mediterranean horse mackerel                      K-M-E-A
29         istiridye                               OYF    Ostrea edulis                     European flat oyster                              M-E-A
30         ızmarit                                 SPC    Spicara smaris                    Picarel                                           K-M-E-A
31         jumbo (karides)                         TIP    Penaeus semisulcatus              Green tiger prawn                                 M-E-A
32         kalamar                                 SQR    Loligo vulgaris                   Squid                                             E-A
33         kalkan                                  TUR        Scoptalmus                    Turbot                                            K-M
                                                              maximus,maeoticus,rombus
34         kara midye                              MSM    Mytilus galloprovincialis         Mediterranean mussel                              M-E-A
35         karabiga (karides)                      TGS    Penaeus kerathurus                Caramote prawn                                    M-E-A
36         karagöz                                 CTB    Diplodus vulgaris                 White seabream                                    M-E-A
37         kaya balıkları                          GOB    Gobius spp                        Gobies nei                                        K-M-E-A
38         KayıĢ                                   OPH    Ophidion barbatum                 Snake blenny                                      M-E-A
39         kefaller     (kefal,mavraki,altınbaĢ,   MUL    Mugilidae                         Mullets nei                                       K-M-E-A
           has, ceyran,kastroz)
40         keler                                   ASK    Squatina squatina                 Angel sharks                                      M-E-A
41         kılıç balığı                            SWO    Xiphias gladius                   Swordfish                                         M-E-A
42         kıllı midye                             DJB    Modiolus barbatus                 Bearded horse mussel                              M-E-A
43         kırlangıç                               GUX    Trigla lucerna                    Tub Gurnard                                       K-M-E-A
44         kırmızı karides                         PEN    Penaeus spp                       Penaeus Shrimps Nei                               M-E-A
45         kidonya                                 VEV    Venus verrucosa                   Warty venus                                       E-A
46         kolyos                                  MAS    Scomber japonicus                 Spanish Mackerel                                  M-E-A




                                                                                                  Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 8
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu




  47   köpek balığı             RSK   Mustelus mustelus              Smooth-hound                      M-E-A
  48   kum Ģırlanı, tellina     DXL   Donax trunculus                Truncate donax                    M-E-A
  49   kupes                    BOG   Boops boops                    Bogue                             E-A
  50   lahoz                    GPW   Epinephelus aeneus             White grouper                     E-A
  51   levrek                   BSS   Dicentrarchus labrax           European seabass                  K-M-E-A
  52   lipsoz                   RSE   Scorpaena porcus               Black scorpionfish                M-E-A
  53   lüfer                    BLU   Pomatomus saltatrix            Bluefish                          K-M-E
  54   mavi yengec              CRB   Callinectes sapidus            Blue crab                         E-A
  55   mazak kırlangıcı         GUY   Trigla lineata                 Gurnards nei                      M-E-A
  56   melanurya                SBS   Oblada melanura                Saddled seabream                  M-E-A
  57   mercan (kırma)           PAC   Pagellus erythrinus            Pandoras nei                      M-E-A
  58   mezgit                   WHG   Merlangius merlangus euxinus   Whiting                           K-M-E
  59   mığrı                    COE   Conger conger                  European conger                   E-A
  60   mırmır                   SSB   Lithognathus mormyrus          Sand steambras                    E-A
  61   minekop                  COB   Umbrina cirrosa                Shi drum                          K-M-E-A
  62   orfoz                    GPX   Epinephelus guaza              Grouper, Dusky                    E-A
  63   orkinos (ton balığı)     BFT   Thunnus thynnus                Blue-fin tuna                     M-E-A
  64   öksüz                    GUN   Trigla lyra                    Piper gurnard                     M-E-A
  65   palamut                  BON   Sarda sarda                    Atlantic bonito                   K-M-E-A
  66   patlakgöz mercan         DEL   Dentex macrophthalmus          Large-eye dentex                  E-A
  67   pavurya                  CRE   Cancer pagurus                 Edible crab                       M-E-A
  68   pembe karides (çimçim)   DPS   Parapenaeus longirostris       Deepwater rose shrimp             M-E-A
  69   pisi                     PLE   Pleuronectes platessa          European plaice                   M-E-A
  70   salmon                   SAL   Salmo salar                    Atlantic salmon                   K
  71   sardalya                 PIL   Sardina pilchardus             Pilchard, Sardine                 M-E-A
  72   sarı kuyruk              AMB   Seriola dumerili               Greater amberjack                 E-A
  73   sarıağız                 MGR   Argyrosomus regius             Meagre                            E-A
  74   sarıgöz                  SWA   Diplodus sargus                White seabream                    E-A
  75   sarpa                    SLM   Sarpa salpa                    Salema                            E-A
  76   sinagrit                 DEC   Dentex dentex                  Common dentex                     E-A
  77   sivriburun karagöz       SHR   Diplodus puntazzo              Sharpsnout seabream               K-M-E-A
  78   sübye                    CTC   Sepia officinalis              Common cuttlefish                 M-E-A
  79   tarak                    SJA   Pecten jacobaeus               Great Mediterranean scallop       M-E-A
  80   tekir                    MUR   Mullus surmuletus              Red Mullet                        K-M-E-A
  81   tirsi                    TSD   Alosa fallax                   Twaite shad                       K-M-E-A
  82   trakonya                 WEG   Trachinus draco                Greater weever                    K-M-E-A
  83   trança                   DEP   Dentex gibbosus                Pink dentex                       M-E-A
  84   uskumru                  MAC   Scomber scombrus               Atlantic mackerel                 M-E-A
  85   vatoz                    RJC   Raja clavata                   Thornback ray                     K-M-E-A
  86   yazılı orkinoz           LTA   Euthynnus alletteratus         Little tunny (=Atl.black skipj)   M-E-A
  87   yılanbalığı              ELE   Anguilla anguilla              European Eel                      E-A
  88   zargana                  GAR   Belone belone                  Garfish                           K-M-E-A
  89   zurna                    SAU   Scomberesox saurus             Atlantic saury                    E-A




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 8
                                                                                                           ġubat 2007
                                                                                Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




 EK 1: NPAA VE ORTAK BALIKÇILIK POLĠTĠKASINA UYUM –
 MEVCUT DURUM
AĢağıdaki tablolarda AB balıkçılık müktesebatının mevcut durumu ile Türk mevzuatı ve bu mevzuatın
durumu hakkında özet bilgiler verilmektedir. Tablolarda aĢağıdaki hususlara yer verilmektedir:

      Yapısal Politikalar
      Koruma ve Kontrol Politikası
      Pazarlama Politikası
      Su Ürünleri Tekne Kayıt Sistemi
      Bilgi Sistemleri ve Ġstatistikler
      Su Ürünlerinde Gıda Hijyeni
      YetiĢtiricilik

Tablo 1: Yapısal Politika
                                                                                         Bakan Oluru/Bakanlar
Sıra                                               Karşılık Gelen      Taslak     Türk
          AB Mevzuatının Adı ve Numarası                                                 Kurulu         Kararı    Mevcut Durum
No.                                                Mevzuatının Adı
                                                                                         (Beklenen Tarih)
        2792/1999/EC: Su ürünleri sektöründe
         Topluluk yapısal yardımına iliĢkin
         ayrıntılı kural ve düzenlemeleri ortaya                                                                 Kanun       taslağı
         koyan 17 Aralık 1999 tarih ve (EC)                                                                      hazırlandı ve Ģu
1        2792/1999 sayılı Konsey Yönetmeliği Su Ürünleri Çerçeve Kanunu                  30.06.2004              anda      TBMM
         1260/1999/EC: Yapısal Fonlara iliĢkin                                                                   komisyonunda
         genel hükümleri ortaya koyan 21 Haziran                                                                 inceleniyor
         1999 tarih ve (EC) 1260/1999 sayılı
         Konsey Yönetmeliği
                                                   Filodan çıkarılan balıkçı gemilerine                          Karar      taslağı
                                                   maddi      tazminat       verilmesini                         hazırlandı   ancak
                                                                                         30.06.2004
                                                   sağlayacak bir sistem kurulması                               henüz
                                                   hakkında Bakanlar Kurulu Kararı                               yayımlanmadı
                                                                                                                 Yönetmelik taslağı
                                                   Su    Ürünleri  Uygulama
                                                                                                                 hazırlandı   ancak
                                                   Yönetmeliğini   değiĢtiren            30.06.2004
                                                                                                                 henüz
                                                   Uygulama Yönetmeliği
                                                                                                                 yayımlanmadı
         366/2001/EC: (EC) 2792/1999 sayılı
                                                                                                                 Kanun       taslağı
         Konsey      Yönetmeliğinde    öngörülen
                                                                                                                 hazırlandı ve Ģu
         tedbirlerin alınmasına iliĢkin ayrıntılı
2                                                 Su Ürünleri Çerçeve Kanunu             30.06.2004              anda      TBMM
         kuralları ortaya koyan 22 ġubat 2001
                                                                                                                 komisyonunda
         tarih ve (EC) 366/2001 sayılı Komisyon
                                                                                                                 inceleniyor
         Yönetmeliği
                                                                                                                 Yönetmelik taslağı
                                                   Su    Ürünleri  Uygulama
                                                                                                                 hazırlandı      ancak
                                                   Yönetmeliğini   değiĢtiren            30.06.2004
                                                                                                                 henüz
                                                   Uygulama Yönetmeliği
                                                                                                                 yayımlanmadı
                                                                                                                 Kanun       taslağı
         1263/1999/EC: Balıkçılıkta Rehberliğe
                                                                                                                 hazırlandı ve Ģu
         ĠliĢkin Mali Araç hakkında 21 Haziran
3                                              Su Ürünleri Çerçeve Kanunu                30.06.2004              anda       TBMM
         1999 tarih ve (EC) 1263/1999 sayılı
                                                                                                                 komisyonunda
         Konsey Yönetmeliği
                                                                                                                 inceleniyor
                                                   Su    ürünleri   sektöründe     mali
                                                                                                                 Karar      taslağı
                                                   yardımların bölgesel olarak tahsisine
                                                                                                                 hazırlandı   ancak
                                                   öncelik verilmesini sağlayacak bir 30.06.2004
                                                                                                                 henüz
                                                   sistem kurulması hakkında Bakanlar
                                                                                                                 yayımlanmadı
                                                   Kurulu Kararı




                                                                                  Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu



Tablo 2: Koruma ve Kontrol Politikası
                                                                                   Bakan Oluru/Bakanlar
Sıra                                                    Karşılık Gelen Taslak Türk
        AB Mevzuatının Adı ve Numarası                                             Kurulu           Kararı    Mevcut Durum
No.                                                     Mevzuatının Adı
                                                                                   (Beklenen Tarih)
                                                                                                             Kanun         taslağı
       3760/92/EEC: Balıkçılık ve yetiĢtiricilik
                                                                                                             hazırlandı ve Ģu
       için bir Topluluk sistemi kuran 20
1                                                Su Ürünleri Çerçeve Kanunu                30.06.2004        anda         TBMM
       Aralık 1992 tarih ve (EEC) 3760/92
                                                                                                             komisyonunda
       sayılı Konsey Yönetmeliği
                                                                                                             inceleniyor
                                                                                                             AB        Yönetmeliği
                                                                                                             değiĢtirileceğinden,
       1626/94/EC: Akdeniz‘deki balıkçılık
                                                                                                             Türkiye‘de           bu
       kaynaklarının korunmasına yönelik belli Su Ürünleri Uygulama
                                                                                                             Yönetmeliğin
       teknik tedbirleri ortaya koyan 27 Yönetmeliğini     değiĢtiren                      30.06.2004
                                                                                                             karĢılığını
       Haziran 1994 tarih ve (EC) 1626/94 Uygulama Yönetmeliği
                                                                                                             oluĢturacak herhangi
       sayılı Konsey Yönetmeliği
                                                                                                             bir         yönetmelik
                                                                                                             hazırlanmamıĢtır
       2027/95/EC: Topluluğun belli balıkçılık
       alanları ve kaynakları ile ilgili av         Su    Ürünleri  Uygulama                                 Yönetmelik taslağı
       çabasının yönetimine iliĢkin bir sistem      Yönetmeliğini   değiĢtiren                               hazırlandı    ancak
       kuran 15 Haziran 1995 tarih ve (EC)          Uygulama Yönetmeliği                                     henüz yayımlanmadı
       2027/95 sayılı Konsey Yönetmeliği
       2847/93/EEC:       Ortak      balıkçılık                                                              Kanun        taslağı
       politikasına uygulanabilir bir kontrol                                                                hazırlandı ve Ģu
2      sistemi kuran 12 Ekim 1993 tarih ve          Su Ürünleri Çerçeve Kanunu             30.06.2004        anda        TBMM
       (EEC)      2847/93    sayılı    Konsey                                                                komisyonunda
       Yönetmeliği                                                                                           inceleniyor
                                                    Su    Ürünleri  Uygulama                                 Yönetmelik taslağı
                                                    Yönetmeliğini   değiĢtiren             30.06.2004        hazırlandı       ancak
                                                    Uygulama Yönetmeliği                                     henüz yayımlanmadı
                                                                                                             Sirküler        taslağı
                                                    Cezaların etkinliğinin   artırılması
                                                                                           30.06.2004        hazırlandı       ancak
                                                    hakkında sirküler
                                                                                                             henüz yayımlanmadı
       897/94/EC:         Topluluğun      balıkçı
       teknelerinin sürekli izlenmesine yönelik
       pilot projeler ile ilgili (EEC) 2847/93
                                                                                                             Sirküler      taslağı
       sayılı      Konsey          Yönetmeliğinin   Gemi izleme sistemi ilkelerinin
3                                                                                          30.06.2004        hazırlandı     ancak
       uygulanmasına iliĢkin ayrıntılı kuralları    uygulanması hakkında sirküler
                                                                                                             henüz yayımlanmadı
       ortaya koyan 22 Nisan 1994 tarih ve
       (EC)      897/94       sayılı    Komisyon
       Yönetmeliği
       1489/97/EC: Uydu tabanlı gemi izleme
       sistemleri ile ilgili (EEC) 2847/93 sayılı
       Konsey Yönetmeliğinin uygulanmasına
       iliĢkin ayrıntılı kuralları ortaya koyan
       29 Temmuz 1997 tarih ve (EC)
       1489/97 sayılı Komisyon Yönetmeliği
       1936/2001/EC: Akdeniz‘deki yüksek
       düzeyde      göçmen       türlerin   belli
                                                    Su    Ürünleri  Uygulama                                 Yönetmelik taslağı
       stoklarının avlanmasına uygulanabilir
4                                                   Yönetmeliğini   değiĢtiren             30.06.2004        hazırlandı    ancak
       kontrol tedbirlerini ortaya koyan 27
                                                    Uygulama Yönetmeliği                                     henüz yayımlanmadı
       Eylül 2001 tarih ve (EC) 1936/2001
       sayılı Konsey Yönetmeliği
       Uydu tabanlı Gemi Ġzleme Sistemleri
                                                                                                             Sirküler      taslağı
       ile ilgili ayrıntılı hükümleri ortaya        Gemi izleme sistemi ilkelerinin
5                                                                                                            hazırlandı     ancak
       koyan 18 Aralık 1993 tarih ve                uygulanması hakkında sirküler
                                                                                                             henüz yayımlanmadı
       2244/2003 sayılı Konsey Yönetmeliği




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
                                                                                                         ġubat 2007
                                                                              Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



Tablo 3: Pazarlama Politikası
                                                                              Bakan Oluru/Bakanlar
Sıra                                               Karşılık Gelen Taslak Türk
         AB Mevzuatının Adı ve Numarası                                       Kurulu         Kararı         Mevcut Durum
No.                                                Mevzuatının Adı
                                                                              (Beklenen Tarih)
        104/2000/EC:          Balıkçılık       ve                                                          Kanun        taslağı
        yetiĢtiricilik ürünleri için ortak piyasa                                                          hazırlandı ve Ģu
1       düzeni getirilmesi hakkında 17 Aralık Su Ürünleri Çerçeve Kanunu               30.06.2004          anda        TBMM
        1999 tarih ve (EC) 140/2000 sayılı                                                                 komisyonunda
        Konsey Yönetmeliği                                                                                 inceleniyor
                                                                                                           Kanun            taslağı
                                               Tarımsal    Üretici   Birlikleri
                                                                                       2003, 3. Çeyrek     hazırlandı        ancak
                                               Kanunu
                                                                                                           henüz çıkarılmadı
                                               Su    Ürünleri     Uygulama                                 Yönetmelik      taslağı
                                               Yönetmeliğini      değiĢtiren      30.06.2004               hazırlandı       ancak
                                               Uygulama Yönetmeliği                                        henüz yayımlanmadı
                                               Su Ürünleri Toptan ve Perakende
                                                                                                           Yönetmelik    taslağı
                                               SatıĢ      Yerleri        Uygulama
                                                                                  30.06.2004               hazırlandı     ancak
                                               Yönetmeliğini DeğiĢtiren Uygulama
                                                                                                           henüz yayımlanmadı
                                               Yönetmeliği
        79/112/EEC: Son tüketiciye ulaĢacak
        gıda    maddelerinin    etiketlenmesi,
        sunulması ve ilanı ile ilgili Üye Son         tüketiciye     ulaĢan       su                       Sirküler      taslağı
2       Devletlerin              kanunlarının ürünlerinin    etiketlenmesi        ve   30.06.2004          hazırlandı     ancak
        yakınlaĢtırılması hakkında 18 Aralık sunulması hakkında sirküler                                   henüz yayımlanmadı
        1978 tarih ve 79/112/EEC sayılı
        Konsey Direktifi


Tablo 4: Pazarlama Politikası (2)
                                                                              Bakan Oluru/Bakanlar
Sıra                                               Karşılık Gelen Taslak Türk
         AB Mevzuatının Adı ve Numarası                                       Kurulu           Kararı        Mevcut Durum
No.                                                Mevzuatının Adı
                                                                              (Beklenen Tarih)
        2136/89/EEC: Muhafaza edilmiĢ
        sardalya için ortak pazarlama           Su ürünleri ortak pazarlama                                 Sirküler      taslağı
    3   standartlarını ortaya koyan 21          standartlarının   uygulanması          30.06.2004           hazırlandı     ancak
        Haziran 1989 tarih ve (EEC)             hakkında sirküler                                           henüz yayımlanmadı
        2136/89 sayılı Konsey Yönetmeliği
        1536/92/EEC: Muhafaza edilmiĢ ton
        balığı ve palamut balığı için ortak
        pazarlama standartlarını ortaya koyan 9
        Haziran 1992 tarih ve (EEC) 1536/92
        sayılı Konsey Yönetmeliği
        323/97/EC: Belli su ürünleri için ortak
        pazarlama standartlarını ortaya koyan
        (EC)      2406/96     sayılı    Konsey
        Yönetmeliğini değiĢtiren 21 ġubat
        1997 tarih ve (EC) 323/97 sayılı
        Komisyon Yönetmeliği
        2578/2000/EC: Belli su ürünleri için
        ortak pazarlama standartlarını ortaya
        koyan (EC) 2406/96 sayılı Yönetmeliği
        değiĢtiren 17 Kasım 2000 tarih ve (EC)
        2578/2000 sayılı Konsey Yönetmeliği
        2495/2001/EC: Belli su ürünleri için
        ortak pazarlama standartlarını ortaya
        koyan (EC) 2406/96 sayılı Konsey
        Yönetmeliğini değiĢtiren 19 Aralık
        2001 tarih ve (EC) 2495/2001 sayılı
        Komisyon Yönetmeliği




                                                                                  Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

Tablo 5: Pazarlama Politikası (3)
                                                                                   Bakan Oluru/Bakanlar
Sıra                                                    Karşılık Gelen Taslak Türk
        AB Mevzuatının Adı ve Numarası                                             Kurulu           Kararı    Mevcut Durum
No.                                                     Mevzuatının Adı
                                                                                   (Beklenen Tarih)
       2211/94/EC: Ġthal su ürünlerinin
       fiyatlarının bildirimi ile ilgili (EEC)
                                                                                                             Sirküler   taslağı
       3759/92 sayılı Konsey Yönetmeliğinin
                                                    Ġthal su ürünlerine iliĢkin fiyat                        hazırlandı  ancak
4      uygulanmasına iliĢkin ayrıntılı kuralları                                         30.06.2004
                                                    bildirimlerini düzenleyen sirküler                       henüz
       ortaya koyan 12 Eylül 1994 tarih ve
                                                                                                             yayımlanmadı
       (EC)      2211/94      sayılı    Komisyon
       Yönetmeliği
       1812/2001/EC:            Su       ürünleri
       sektöründeki       üretici    örgütlerince
                                                                                                             Katılımla beraber
       benimsenen belli kuralların üye              Su ürünleri piyasasında üretici
                                                                                                             finansman
       olmayan ülkeleri de kapsamasına              örgütleri ve fiyat mekanizmaları
5                                                                                    30.06.2004              sağlanıncaya
       yönelik (EC) 1886/2000 sayılı                ilkelerinin uygulanması hakkında
                                                                                                             kadar
       Yönetmeliği değiĢtiren 14 Eylül 2001         sirküler
                                                                                                             ertelenmiĢtir
       tarih ve (EC) 1812/2001 sayılı
       Komisyon Yönetmeliği
       1886/2000/EC:            Su       ürünleri
       sektöründeki       üretici    örgütlerince
       benimsenen belli kuralların üye                                                                       Katılımla beraber
       olmayan ülkeleri de kapsamasına                                                                       finansman
       yönelik (EC) 104/2000 sayılı Konsey                                               -                   sağlanıncaya
       Yönetmeliğinin uygulanmasına iliĢkin                                                                  kadar
       ayrıntılı kuralları ortaya koyan 6 Eylül                                                              ertelenmiĢtir
       2000 tarih ve (EC) 1886/2000 sayılı
       Komisyon Yönetmeliği
       1924/2000/EC: Su ürünleri sektöründe
       üretici örgütlerine, bu örgütlerin
       ürünlerinin kalitesini artırmak amacıyla                                                              Katılımla beraber
       özel tanıma sağlanmasına yönelik (EC)                                                                 finansman
       104/2000 sayılı Konsey Yönetmeliğinin                                             -                   sağlanıncaya
       uygulanmasına iliĢkin ayrıntılı kuralları                                                             kadar
       ortaya koyan 11 Eylül 2000 tarih ve                                                                   ertelenmiĢtir
       (EC) 1924/2000 sayılı Komisyon
       Yönetmeliği
       2509/2000/EC: Belli su ürünlerinin
       piyasadan geri çekilmesinde finansal
                                                                                                             Katılımla beraber
       telafi sağlanmasına yönelik (EC)
                                                                                                             finansman
       104/2000            sayılı        Konsey
6                                                                                                            sağlanıncaya
       Yönetmeliğinin uygulanmasına iliĢkin
                                                                                                             kadar
       ayrıntılı kuralları ortaya koyan 15
                                                                                                             ertelenmiĢtir
       Kasım 2000 tarih ve (EC) 2509/2000
       sayılı Komisyon Yönetmeliği
       2509/2000/EC: Belli su ürünlerinin
       geri çekilmesi için mali tazminat                                                                     Olasılıkla
       verilmesi ile ilgili (EC) 104/2000 sayılı                                                             katılımla beraber
       Konsey                     Yönetmeliğinin                                                             finansman
       uygulanmasına iliĢkin ayrıntılı kuralları                                                             sağlanıncaya
       ortaya koyan 15 Kasım 2000 tarih ve                                                                   kadar
       (EC) 2509/2000 sayılı Komisyon                                                                        ertelenmiĢtir
       Yönetmeliği
       2318/2000/EC: Belli su ürünleri için
       özel depolama yardımı verilmesi ile                                                                   Katılımla beraber
       ilgili (EC) 104/2000 sayılı Konsey                                                                    finansman
       Yönetmeliğinin uygulanmasına iliĢkin                                                                  sağlanıncaya
       ayrıntılı kuralları ortaya koyan 21                                                                   kadar
       Aralık 2000 tarih ve (EC) 2813/2000                                                                   ertelenmiĢtir
       sayılı Komisyon Yönetmeliği
       2814/2000/EC: Belli su ürünleri için                                                                  Olasılıkla
       erteleme yardımı verilmesi ile ilgili                                                                 katılımla beraber
       (EC)      104/2000       sayılı    Konsey                                                             finansman
       Yönetmeliğinin uygulanmasına iliĢkin                                                                  sağlanıncaya
       ayrıntılı kuralları ortaya koyan 21                                                                   kadar
       Aralık 2000 tarih ve (EC) 2814/2000                                                                   ertelenmiĢtir


Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
                                                         ġubat 2007
                              Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

sayılı Komisyon Yönetmeliği




                                Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu


      80/2001/EC: Balıkçılık ve yetiĢtiricilik
      ürünleri        ortak      piyasa      düzeni
      kapsamında,          üretici     örgütlerinin
                                                                                              Katılımla beraber
      tanınmasıyla ilgili bildirimler, fiyatların
                                                                                              finansman
      tespiti ve müdahale ile ilgili (EC)
                                                                                              sağlanıncaya
      104/2000 sayılı Konsey Yönetmeliğinin
                                                                                              kadar
      uygulanmasına iliĢkin ayrıntılı kuralları
                                                                                              ertelenmiĢtir
      ortaya koyan 16 Ocak 2001 tarih ve
      (EC)      80/2001       sayılı     Komisyon
      Yönetmeliği
      939/2001/EC: Belli su ürünleri için sabit
      oranlı yardım verilmesi ile ilgili (EC)
      104/2000 sayılı Konsey Yönetmeliğinin
      uygulanmasına iliĢkin ayrıntılı kuralları
      ortaya koyan 14 Mayıs 2001 tarih ve
      (EC) 939/2001 sayılı Komisyon
 7    Yönetmeliği
      2318/2001/EC: Su ürünleri avcılığı ve
      yetiĢtiriciliği     sektöründe        üretici
                                                                                              Katılımla beraber
      örgütlerinin tanınması ile ilgili (EC)
                                                                                              finansman
      104/2000             sayılı         Konsey
                                                                                              sağlanıncaya
      Yönetmeliğinin uygulanmasına iliĢkin
                                                                                              kadar
      ayrıntılı kuralları ortaya koyan 29
                                                                                              ertelenmiĢtir
      Kasım 2001 tarih ve (EC) 2318/2001
      sayılı Komisyon Yönetmeliği
      2065/2001/EC:           Balıkçılık       ve
      yetiĢtiricilik      ürünleri      hakkında
      tüketicilerin bilgilendirilmesi ile ilgili
      (EC) 104/2000 sayılı Konsey
      Yönetmeliğinin uygulanmasına iliĢkin
      ayrıntılı kuralları ortaya koyan 22
      Ekim 2001 tarih ve (EC) 2065/2001
      sayılı Komisyon Yönetmeliği
      150/2001/EC:                        Müdahale
      mekanizmasındaki               düzensizlikler
      nedeniyle su ürünleri sektöründeki
      üretici       örgütlerine       uygulanacak
      cezalarla ilgili olan ve (EC) 142/98
      sayılı Yönetmeliği değiĢtiren (EC)
      104/2000 sayılı Konsey Yönetmeliğinin
      uygulanmasına iliĢkin ayrıntılı kuralları
      ortaya koyan 25 Ocak 2001 tarih ve
      (EC) 150/2001 sayılı Komisyon
      Yönetmeliği
      1813/2001/EC:                     Interbranch
      organizasyonlarına tanıma sağlama
 8
      koĢulları, bu organizasyonlara yönelik
                                                                                              Katılımla beraber
      tanıma sağlama ve bu organizasyonlara
                                                                                              finansman
      sağlanan tanımanın geri çekilmesi ile
                                                                                              sağlanıncaya
      ilgili (EC) 104/2000 sayılı Konsey
                                                                                              kadar
      Yönetmeliğinin uygulanmasına iliĢkin
                                                                                              ertelenmiĢtir
      ayrıntılı kuralları ortaya koyan 14 Eylül
      2001 tarih ve (EC) 1813/2001 sayılı
      Komisyon Yönetmeliği
      2574/2001/EC: 2002 yılı av sezonunda
      çeĢitli su ürünleri için referans fiyatları
                                                                                              Ġlgisi
      tespit eden 20 Aralık 2001 tarih ve (EC)
                                                                                              bulunmamaktadır
      2574/2001            sayılı        Komisyon
      Yönetmeliği
      2406/96/EC: Belli su ürünleri için                                                      Yönetmelik taslağı
                                                    Su    Ürünleri  Uygulama
      ortak pazarlama standartlarını ortaya                                                   hazırlandı   ancak
 9                                                  Yönetmeliğini   değiĢtiren   30.06.2004
      koyan 26 Kasım 1996 tarih ve (EC)                                                       henüz
                                                    Uygulama Yönetmeliği
      2406/96 sayılı Konsey Yönetmeliği                                                       yayımlanmadı




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
                                                                                                                ġubat 2007
                                                                                     Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




Tablo 6: Balıkçı Tekneleri Kayıt Sistemi
                                                                                      Bakan
Sıra                                                       Karşılık Gelen Taslak Türk Oluru/Bakanlar
        AB Mevzuatının Adı ve Numarası                                                                            Mevcut Durum
No.                                                        Mevzuatının Adı            Kurulu        Kararı
                                                                                      (Beklenen Tarih)
       2847/93/EEC:           Ortak         balıkçılık
       politikasına uygulanabilir bir kontrol
       sistemi kuran 12 Ekim 1993 tarih ve
       (EEC)       2847/93        sayılı      Konsey
       Yönetmeliği
       2930/86/EEC:        Balıkçı       teknelerinin
       özelliklerini tanımlayan 22 Eylül 1986
                                                                                                                 Kanun       taslağı
       tarih ve (EEC) 2930/86 sayılı Konsey
                                                                                                                 hazırlandı ve Ģu
       Yönetmeliği
1                                                      Su Ürünleri Çerçeve Kanunu            30.06.2004          anda      TBMM
       2090/98/EC: Topluluk balıkçı tekneleri
                                                                                                                 komisyonunda
       kayıt sistemi ile ilgili 30 Eylül 1998 tarih
                                                                                                                 inceleniyor
       ve (EC) 2090/98 sayılı Komisyon
       Yönetmeliği
       84/95/EC:         Balıkçı         teknelerinin
       özelliklerini tanımlayan (EEC) 2930/86
       sayılı Konsey Yönetmeliği Eki‘nin
       uygulanması ile ilgili 20 Mart 1995
       tarihli Komisyon Kararı
                                                                                                                 Yönetmelik taslağı
                                                       Su    Ürünleri  Uygulama
                                                                                                                 hazırlandı   ancak
                                                       Yönetmeliğini   değiĢtiren            30.06.2004
                                                                                                                 henüz
                                                       Uygulama Yönetmeliği
                                                                                                                 yayımlanmadı
       1381/87/EEC:        Balıkçı      teknelerinin
                                                       Balıkçı                teknelerinin                       Sirküler   taslağı
       iĢaretlenmesi ve dokümantasyonu ile
                                                       sınıflandırılması hakkında, tekne                         hazırlandı   ancak
2      ilgili ayrıntılı kuralları getiren 20 Mayıs                                           30.06.2004
                                                       Kayıt Sistemine iliĢkin uygulama                          henüz
       1987 tarih ve (EEC) 1381/87 sayılı
                                                       ilkelerini ortaya koyan sirküler                          yayımlanmadı
       Komisyon Yönetmeliği
       839/2002/EC: Topluluk balıkçı tekneleri
       kayıt sistemi ile ilgili (EC) 2090/98 sayılı
       Yönetmeliği değiĢtiren 21 Mayıs 2002
       tarih ve (EC) 839/2002 sayılı Komisyon
       Yönetmeliği
       3259/94/EC:         Balıkçı      teknelerinin
       özelliklerini tanımlayan (EEC) 2930/86
                                                       Balıkçı                teknelerinin                       Sirküler   taslağı
       sayılı Yönetmeliği değiĢtiren 22 Aralık
                                                       sınıflandırılması hakkında, tekne                         hazırlandı   ancak
3      1994 tarih ve (EC) 3259/94 sayılı Konsey                                              30.06.2004
                                                       Kayıt Sistemine iliĢkin uygulama                          henüz
       Yönetmeliği
                                                       ilkelerini ortaya koyan sirküler                          yayımlanmadı
       AĢağıdaki        Yönetmelikler      dahildir:
       Topluluk av filosu sicili hakkında (EC)
       26/2004 sayılı Komisyon Yönetmeliği; su
       ürünleri ruhsat tezkerelerinde bulunması
       gereken asgari bilgilere iliĢkin kuralları
       ortaya koyan (EC) 3690/93 sayılı
       Komisyon Yönetmeliği




                                                                                        Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
    Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                                  Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

    Tablo 7: Bilgi Sistemleri ve İstatistikler (1)
                                                                                   Bakan
Sıra                                                       Karşılık Gelen Taslak   Oluru/Bakanlar
          AB Mevzuatının Adı ve Numarası                                                                   Mevcut Durum
No.                                                        Türk Mevzuatının Adı    Kurulu         Kararı
                                                                                   (Beklenen Tarih)
          2807/83/EEC: Üye Devletlerin balık avları
          ile ilgili bilgilerin kaydedilmesine iliĢkin
          ayrıntılı kuralları ortaya koyan 22 Eylül
          1983 tarih ve (EEC) 2807/83 sayılı
          Komisyon Yönetmeliği 788/96/EC: Üye
          Devletler tarafından yetiĢtiricilik ürünleri
          ile ilgili istatistiklerin sunulması hakkında
          22 Nisan 1996 tarih ve (EC) 788/96 sayılı
                                                                                                           Kanun            taslağı
          Konsey Yönetmeliği 1543/2000/EC: Ortak           Su Ürünleri Çerçeve
                                                                                                           hazırlandı ancak henüz
          balıkçılık politikasının yürütülmesi için        Kanunu
                                                                                   30.06.2004              çıkarılmadı
          gerekli olan verilerin toplanması ve             Su Ürünleri Uygulama
1
          yönetimine iliĢkin bir Topluluk çerçevesi        Yönetmeliğini
                                                                                   30.06.2004              Yönetmelik       taslağı
          oluĢturan 29 Haziran 2000 tarih ve (EC)          DeğiĢtiren Uygulama
                                                                                                           hazırlandı ancak henüz
          1543/2000 sayılı Konsey Yönetmeliği              Yönetmeliği
                                                                                                           yayımlanmadı
          1639/2001/EC: Su ürünleri sektöründe veri
          toplama ile ilgili asgari ve geniĢletilmiĢ
          Topluluk programlarını tesis eden ve (EC)
          1543/2000 sayılı Konsey Yönetmeliğinin
          uygulanmasına iliĢkin ayrıntılı kuralları
          ortaya koyan 25 Temmuz 2001 tarih ve
          (EC)       1639/2001       sayılı   Komisyon
          Yönetmeliği
          13/82/EEC: Üye Devletlerde karaya
          çıkarılan avlara iliĢkin verilerin sunulması
          hakkında 21 Mayıs 1991 tarih ve (EEC)
          1382/91 sayılı Konsey Yönetmeliği
          2000/439/EC: Veri toplama iĢleminde ve
          ortak balıkçılık politikasının uygulanması                                                       Ġleri    bir     tarihte
          için yapılan finansman çalıĢmaları ve                                                            uygulanacaktır
          yürütülen pilot projeler için Üye
          Devletlerce          yapılan      harcamaların
          Topluluğun mali katkısı ile üstlenilmesi
          hakkında 29 Haziran 2000 tarihli Konsey
          Kararı




    Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
                                                                                                            ġubat 2007
                                                                                 Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




                                                                                 Bakan
                                                      Karşılık Gelen Taslak
Sıra                                                                             Oluru/Bakanlar
       AB Mevzuatının Adı ve Numarası                 Türk     Mevzuatının                              Mevcut Durum
No.                                                                              Kurulu        Kararı
                                                      Adı
                                                                                 (Beklenen Tarih)
       2945/95/EC: Üye Devletlerin balık avları
       ile ilgili bilgilerin kaydedilmesine iliĢkin
       ayrıntılı kuralları ortaya koyan (EEC)
       2807/83 sayılı Yönetmeliği değiĢtiren 20
       Aralık 1995 tarih ve (EC) 2945/95 sayılı
       Komisyon Yönetmeliği 2737/1999/EC:
       Üye Devletlerin balık avları ile ilgili
       bilgilerin kaydedilmesine iliĢkin ayrıntılı
       kuralları ortaya koyan (EEC) 2807/83
       sayılı Yönetmeliği değiĢtiren 21 Aralık        Su ürünleri ile ilgili
       1999 tarih ve (EC) 2737/1999 sayılı            verilerin kaydedilmesi                            Sirküler        taslağı
       Komisyon Yönetmeliği 2104/1993/EC:             ve bildirimine iliĢkin     30.06.2004             hazırlandı ancak henüz
       Üye Devletlerde karaya çıkarılan avlara        uygulama        ilkeleri                          yayımlanmadı
       iliĢkin verilerin sunulması hakkında           hakkında sirküler
2
       (EEC) 1382/91 sayılı Yönetmeliği
       değiĢtiren 22 Temmuz 1993 tarih ve
       (EEC)        2104/93      sayılı    Konsey
       Yönetmeliği
       2846/98/EC: Ortak balıkçılık politikasına
       uygulanabilir bir kontrol sistemi kuran
       (EEC) 2847/93 sayılı Yönetmeliği
       değiĢtiren 17 Aralık 1998 tarih ve (EC)
       2846/98 sayılı Konsey Yönetmeliği
       2018/93/EEC: Kuzey Batı Atlantik
       bölgesinde avcılık yapan Üye Devletlerce
                                                                                                        Katılım    sonrasında
       av ve faaliyet istatistiklerinin sunulması
                                                                                                        uygulanacaktır
       hakkında 30 Haziran 1993 tarih ve (EEC)
       2018/93 sayılı Konsey Yönetmeliği
                                                                                                        Kanun           taslağı
                                                      Su Ürünleri Çerçeve                               hazırlandı ve Ģu anda
                                                                                 30.06.2004
                                                      Kanunu                                            TBMM komisyonunda
                                                                                                        inceleniyor
                                                      Su Ürünleri Uygulama
       2847/93/EEC:        Ortak     balıkçılık                                                         Yönetmelik      taslağı
                                                      Yönetmeliğini
       politikasına uygulanabilir bir kontrol                                    30.06.2004             hazırlandı ancak henüz
                                                      değiĢtiren Uygulama
3      sistemi kuran 12 Ekim 1993 tarih ve                                                              yayımlanmadı
                                                      Yönetmeliği
       (EEC)       2847/93    sayılı  Konsey
                                                      Su Ürünleri Toptan ve
       Yönetmeliği
                                                      Perakende        SatıĢ
                                                                                                        Yönetmelik      taslağı
                                                      Yerleri     Uygulama
                                                                                 30.06.2004             hazırlandı ancak henüz
                                                      Yönetmeliğini
                                                                                                        yayımlanmadı
                                                      DeğiĢtiren Uygulama
                                                      Yönetmeliği




                                                                                    Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu




Tablo 8: Su Ürünlerinde Gıda Hijyeni
                                                                                Bakan
Sıra                                                 Karşılık Gelen Taslak Türk Oluru/Bakanlar
        AB Mevzuatının Adı ve Numarası                                                                  Mevcut Durum
No.                                                  Mevzuatının Adı            Kurulu        Kararı
                                                                                (Beklenen Tarih)
1      91/492/EEC: Canlı çift kabuklu
       yumuĢakçaların üretimi ve piyasaya
       sunulmasında uyulması gereken sağlık
       koĢullarını ortaya koyan 15 Temmuz                                                              Yönetmelik taslağı
                                                 Su    Ürünleri  Uygulama
       1991 tarih ve 91/492/EEC sayılı Konsey                                                          hazırlandı   ancak
                                                 Yönetmeliğini   değiĢtiren          30.06.2004
       Direktifi 91/493/EEC: Su ürünlerinin                                                            henüz
                                                 Uygulama Yönetmeliği
       üretimi ve piyasaya sunulmasında                                                                yayımlanmadı
       uyulması gereken sağlık koĢullarını
       ortaya koyan 22 Temmuz 1991 tarih ve
       91/493/EEC sayılı Konsey Direktifi
2      79/923/EEC: Kabukluların ortamlarının     Çift kabuklu yumuĢakçaların                           Sirküler     taslağı
       kalitesinin korunması hakkında 30 Ekim    üretim alanları ile ilgili kalite                     hazırlandı    ancak
                                                                                     30.06.2004
       1979 tarih ve 79/923/EEC sayılı Konsey    ölçütleri hakkındaki Sirküleri                        henüz
       Direktifi                                 değiĢtiren Sirküler                                   yayımlanmadı
3                                                                                                      Sirküler      taslağı
                                              Sağlık Bakanlığı‘nın, 18 Ekim 1997
                                                                                                       hazırlandı     ancak
                                              tarih ve 23144 sayılı Resmi
                                                                                                       henüz yayımlanmadı
       80/778/EEC: Kullanım amaçlı suların Gazete‘de yayımlanan, Kullanım
                                                                                                       Sirkülerin müdahale
       kalitesi hakkında 15 Temmuz 1980 tarih Amaçlı Suyun Üretimi, ġiĢelenmesi, 30.06.2004
                                                                                                       ile ilgili bölümü
       ve 80/778/EEC sayılı Konsey Direktifi SatıĢı ve Kontrolüne iliĢkin
                                                                                                       finansman
                                              Uygulama            Yönetmeliğinin
                                                                                                       sağlanıncaya kadar
                                              uygulanması hakkında sirküler
                                                                                                       askıya alınmıĢtır
4      90/675/EEC: Üçüncü ülke ürünlerine
       uygulanan       veterinerlik    kontrol
                                               3285 Sayılı Hayvan Sağlığı ve                           Kanun        taslağı
       yöntemlerini ortaya koyan 10 Aralık
                                               Zabıtası Kanununu değiĢtiren          30.06.2004        hazırlandı    ancak
       1990 tarih ve 90/675/EEC sayılı Konsey
                                               Kanun                                                   henüz çıkarılmadı
       Direktifi

5      91/67/EEC: YetiĢtiriciliği yapılan su
       ürünleri ile yetiĢtiricilik ürünlerinin                                                         Kanun        taslağı
       piyasa sunulmasında uyulması gereken                                                            hazırlandı ve Ģu
       hayvan sağlığı koĢulları ile ilgili 28                                                          anda        TBMM
                                                 Su Ürünleri Çerçeve Kanunu
       Ocak 1991 tarih ve 91/67/EEC sayılı                                                             komisyonunda
                                                 Su    Ürünleri     Uygulama             30.06.2004
       Konsey Direktifi                                                                                inceleniyor
                                                 Yönetmeliğini       değiĢtiren          30.06.2004
       93/53/EEC: Belli balık hastalıklarının                                                          Yönetmelik taslağı
                                                 Uygulama Yönetmeliği
       kontrolüne iliĢkin asgari Topluluk                                                              hazırlandı    ancak
       tedbirlerini hayata geçiren 24 Haziran                                                          henüz
       1993 tarih ve 93/53/EEC sayılı Konsey                                                           yayımlanmadı
       Direktifi




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
                                                                                                                 ġubat 2007
                                                                                      Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi




                                                                                   Bakan
Sıra                                                    Karşılık Gelen Taslak Türk Oluru/Bakanlar
        AB Mevzuatının Adı ve Numarası                                                                           Mevcut Durum
No.                                                     Mevzuatının Adı            Kurulu        Kararı
                                                                                   (Beklenen Tarih)
5      94/356/EC: Su ürünlerinde tesislerin
       kendi sağlık kontrolünü yapmasına
       iliĢkin 91/493/EEC sayılı Konsey
       Direktifinin     uygulanmasına      iliĢkin
       ayrıntılı kuralları ortaya koyan 20 Mayıs
       1994 tarihli Komisyon Kararı
       95/149/EC:           Bazı su ürünleri
       kategorileri için toplam uçucu bazik
                                                                                                                Hijyenle ilgili diğer
       azot     (TVB-N)        sınır  değerlerini
                                                                                                                mevzuatla
       belirleyen ve kullanılacak analiz
                                                                                                                birleĢtirilecek
       yöntemlerini tanımlayan 8 Mart 1995
       tarihli Komisyon Kararı
       1093/94/EC: Üçüncü bir ülkenin balıkçı
       teknelerinin        avlarını     Topluluk
       limanlarında doğrudan karaya çıkarıp
       pazarlamalarına        iliĢkin    koĢulları
       belirleyen 6 Mayıs 1994 tarih ve (EC)
       1093/94 sayılı Konsey Yönetmeliği
6      92/48/EEC:          91/493/EEC       sayılı
       Direktifin 3 (1) (a) (I) no‘lu Maddesi
       uyarınca, bazı teknelerde, avlanan su ĠĢlenmiĢ    su     ürünleri    hijyen                              92/48      sayılı
       ürünlerine uygulanacak asgari hijyen kurallarına     iliĢkin      uygulama 30.06.2004                    Yönetmelik ilga
       kurallarını ortaya koyan 16 Haziran ilkelerini ortaya koyan sirküler                                     edilmiĢtir
       1992 tarih ve 92/48/EEC sayılı Konsey
       Direktifi
7                                                                                                               Sirküler   taslağı
       93/140/EEC: Su ürünlerinde görsel            Su      ürünlerinde     parazit
                                                                                                                hazırlandı   ancak
       olarak parazit kontrolü yapılması ile        kontrollerine iliĢkin uygulama
                                                                                            30.06.2004          henüz
       ilgili ayrıntılı kuralları ortaya koyan 19   ilkelerini    ortaya     koyan
                                                                                                                yayımlanmadı
       Ocak 1993 tarihli Komisyon Kararı            sirküler




                                                                                        Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu




Tablo 9: Yetiştiricilik Politikası
Sıra    AB Mevzuatının Adı ve Numarası               Karşılık Gelen Taslak Türk Bakan                       Mevcut Durum
No.                                                  Mevzuatının Adı            Oluru/Bakanlar
                                                                                Kurulu        Kararı
                                                                                (Beklenen Tarih)
1                                                                                                          Kanun       taslağı
                                                                                                           hazırlandı ve Ģu
                                                 Su Ürünleri Çerçeve Kanunu        30.06.2004              anda       TBMM
                                                                                                           komisyonunda
                                                                                                           inceleniyor
                                                 Tarımsal Üretici Birlikleri                               Taslakları
                                                 Kanunu, ilgili Bakanlar Kurulu                            hazırlandı      ancak
                                                                                     2003, Üçüncü çeyrek
                                                 Kararları,           Uygulama                             henüz çıkarılmadı
       104/2000/EC:          Balıkçılık       ve Yönetmelikleri                                            ve yayımlanmadı
       yetiĢtiricilik ürünleri için ortak piyasa                                                           Yönetmelik taslağı
                                                 Su     Ürünleri     Uygulama
       düzeni getirilmesi hakkında 17 Aralık                                                               hazırlandı      ancak
                                                 Yönetmeliğini       değiĢtiren      30.06.2004
       1999 tarih ve (EC) 140/2000 sayılı                                                                  henüz
                                                 Uygulama Yönetmeliği
       Konsey Yönetmeliği                                                                                  yayımlanmadı
                                                 Su Ürünleri Toptan ve Perakende                           Yönetmelik taslağı
                                                 SatıĢ       Yerleri        Uygulama                       hazırlandı      ancak
                                                                                     30.06.2004
                                                 Yönetmeliğini DeğiĢtiren Uygulama                         henüz
                                                 Yönetmeliği                                               yayımlanmadı
                                                                                                           Sirküler       taslağı
                                                                                                           hazırlandı      ancak
                                                 Su Ürünleri Sirküleri             30.06.2004
                                                                                                           henüz
                                                                                                           yayımlanmadı
2      91/67/EEC: YetiĢtiriciliği yapılan su                                                               Kanun       taslağı
       ürünleri ile yetiĢtiricilik ürünlerinin                                                             hazırlandı ve Ģu
       piyasa sunulmasında uyulması gereken      Su Ürünleri Çerçeve Kanunu        30.06.2004              anda       TBMM
       hayvan sağlığı koĢulları ile ilgili 28                                                              komisyonunda
       Ocak 1991 tarih ve 91/67/EEC sayılı                                                                 inceleniyor
       Konsey Direktifi
       93/53/EEC: Belli balık hastalıklarının                                                              Yönetmelik taslağı
                                                 Su    Ürünleri  Uygulama
       kontrolüne iliĢkin asgari Topluluk                                                                  hazırlandı   ancak
                                                 Yönetmeliğini   değiĢtiren        30.06.2004
       tedbirlerini hayata geçiren 24 Haziran                                                              henüz
                                                 Uygulama Yönetmeliği
       1993 tarih ve 93/53/EEC sayılı Konsey                                                               yayımlanmadı
       Direktifi




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 1
                                                                                                                           ġubat 2007
                                                                                                Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



                         EK 2: FĠLO KARLILIK DURUMUNUN ANALĠZĠ
ĠÇĠNDEKĠLER
1.0 GİRİŞ - METODOLOJİ ....................................................................................................................174
    1.1      ARKA PLAN - TANIMLAR .................................................................................................... 174
    1.2      VERĠ TOPLAMA YÖNETMELĠĞĠ .......................................................................................... 176
2.0 TÜRK SU ÜRÜNLERİNİN PERFORMANSI ..................................................................................177
   2.1       SU ÜRÜNLERĠ ĠSTATĠSTĠKLERĠNE GÖRE YAPILAN ANALĠZ ......................................... 179
   2.2       KARADENĠZ BALIKÇILIĞI ĠLE ĠLGĠLĠ YÜRÜTÜLEN ÇALIġMAYA GÖRE YAPILAN
   ANALĠZ ................................................................................................................................................. 181
       2.2.1 Genel Analiz.............................................................................................................................. 182
       2.2.2   Kıyı Filosu ............................................................................................................................ 182
       2.2.3   Gırgır Filosu ......................................................................................................................... 183
       2.2.4   Trol Filosu............................................................................................................................. 184
       2.2.5   Trol-Gırgır Filosu ................................................................................................................. 184
       2.2.6   Özet: Karadeniz Balıkçılığı ................................................................................................... 185
   2.3       KARADENĠZ ÖRNEĞĠ TEMELĠNDE TÜRK AV FĠLOSUNUN ANALĠZĠ .......................... 186
   2.4       VERĠ KÜMELERĠ VE ÇALIġMA SONUÇLARININ KARġILAġTIRILMASI........................ 186
3.0 GÖZLEMLER VE ÖNERİLER .........................................................................................................187
    3.1           VERĠLER VE ANALĠZ ............................................................................................................. 187
    3.2           FĠLO SINIFLANDIRMASI ....................................................................................................... 188
    3.3           EKONOMĠK ANALĠZ .............................................................................................................. 189
    3.4           TAKĠP ÇALIġMASINA ĠLĠġKĠN ÖNERĠLER......................................................................... 191
          3.4.1     Veriler ve Analiz ................................................................................................................... 191
          3.4.2     Filo Sınıflandırması .............................................................................................................. 191
          3.4.3     Ekonomik Analiz ................................................................................................................... 192
          3.4.4     Veri Toplama Yönetmeliği .................................................................................................... 192

TABLOLAR VE ŞEKİLLER LİSTESİ, KUTU
TABLO 2.1: HER BİR FİLO BİRİMİ İLE İLGİLİ EKONOMİK GÖSTERGELER (DCR ÇERÇEVESİNDE) .............176
TABLO 2.2: Her Bir Filo Birimi İçin Temel Ekonomik Değerlendirmeye İlişkin Veri Gereksinimleri ...... 177
Şekil 2.3: Türk Av Filosu Büyüme Eğilimi (1991-2005) .............................................................................. 178
Şekil 2.4: Ana Ticari Türlerin Toplam Üretim Miktarları (1990-2004) ....................................................... 178
Tablo 2.5: Tekne Tipi İtibariyle Filo Gelişimi (2002-2005) ........................................................................ 179
Tablo 2.6: Türkiye‟deki Yıllık Enflasyon Oranı - Son Ekonomik Göstergeler ............................................ 179
Tablo 2.7: Sabit Sermaye Yatırımları, Satılanlar ve Giderler (YTL) ........................................................... 180
Tablo 2.8: Balıkçılık Faaliyetleri İçin Yapılan Giderler (2003-2005) ......................................................... 180
Tablo 2.9: Gelir-Gider (2001-2005) ........................................................................................................... 181
Tablo 2.10: Boy ve Motor Gücü İtibariyle Karadeniz Av Filosu ................................................................ 182
Tablo 2.11: Temel Performans Göstergeleri – Karadeniz Kıyı Balıkçılığı (2005) ..................................... 183
Tablo 2.12: Temel Performans Göstergeleri – Karadeniz Gırgır Balıkçılığı (2005) .................................. 184
Tablo 2.13: Temel Performans Göstergeleri – Karadeniz Trol Balıkçılığı (2005) ..................................... 184
Tablo 2.14: Temel Performans Göstergeleri – Karadeniz Trol-Gırgır Balıkçılığı (2005).......................... 185
Tablo 2.15: Özet Temel Performans Göstergeleri – Karadeniz Balıkçılığı (2005)..................................... 186
Tablo 2.16: Özet Temel Performans Göstergeleri – Türk Av Filosu (Tekne tipleri itibariyle Karadeniz
örneği kullanılarak) .................................................................................................................................. 186
Tablo 2.17: Performans Göstergelerinin Karşılaştırılması –Su Ürünleri İstatistikleri ve Karadeniz Örneği ...187
Kutu 2.18: Biyo-Ekonomik Modellerin (AB‟de kullanılan) Karşılaştırılması ............................................. 193




                                                                                                    Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu
1.0 GĠRĠġ - METODOLOJĠ
Bu Ek‘te, Türk av filosunun karlılık durumunun bir analizi sunulmaktadır. Analiz için yalnızca eldeki
veriler kullanılmıĢtır. Ek‘te ayrıca, uygun Ģekilde analizi tamamlamak için baĢka hangi bilgilere
ihtiyaç duyulacağı gösterilmektedir. Burada, esas olarak deniz balıkçılığının analizi yapılacaktır.
Raporun ana metninde de belirtildiği üzere (Bölüm 10.2 Su Ürünleri Avcılığının Ekonomik Yapısı),
Ek 6‘da, Karadeniz av filosunun tekne tipi itibariyle 2005 yılı ayrıntılı gelir-gider tablosu
verilmektedir; bu tabloda yer alan veriler, filonun karlılık durumunun değerlendirmesinde
kullanılmıĢtır.

1.1         ARKA PLAN - TANIMLAR
Bir sistemin (balıkçılık sisteminin) performans ölçümü Ģu yollarla yapılabilmektedir: biyolojik,
ekolojik, sosyal ve ekonomik. Su ürünleri sektörünün ekonomik performansının ölçümü, sektörün
diğer sektörlere ve ulusal ekonomiye göre öneminin değerlendirilmesinde yararlı olmakta ve ölçüm ve
politikaların bir (ekonomik) değerlendirmesinin yapılmasında bir araç sağlamaktadır.

Balıkçılık faaliyetlerinin ekonomik yapısını belirleyen ana unsurlar gelir ve giderler olmaktadır. Geliri
belirleyen faktörler tür, avlanan miktar, fiyat olmaktadır; bu faktörler de pazarlama kanalları, pazarlar
ve dönemsel dalgalanmalara göre Ģekillenmektedir. Ana gider kalemlerini sermaye yatırımları ve
iĢletme giderleri oluĢturmaktadır. Bu ana kalemleri de Ģu Ģekilde alt kalemlere ayırmak mümkündür:
iĢ gücü giderleri; iĢletme giderleri; tekne giderleri. ĠĢ gücü giderleri kalemi, ücretler ve sigorta ve
iĢverenin ödediği emeklilik primleri gibi diğer iĢ gücü giderleri olmak üzere iki alt kalemden
oluĢmaktadır. Yakıt, yağlar, balık satıĢ maliyeti, liman harçları, buz gideri, tayfa yemek ve ihtiyaçları,
iĢletme giderleri kaleminin baĢlıca alt kalemleridir. Tekne giderleri kaleminin baĢlıca alt kalemlerini
ise tekne ve donanım onarım-bakım giderleri ile tekne sigortası oluĢturmaktadır.

Buna ek olarak, balıkçılık faaliyetlerinde harici giderler de söz konusudur; bu harici giderleri
hesaplamak bazen zor olmaktadır. Harici giderler, bir balıkçılık iĢletmesinin kendi dıĢındaki
alanlardaki giderlerini ifade etmektedir - bir baĢka deyiĢle, diğer iĢletmeler açısından veya balık
stoklarının yok edilmesi veya kıyı ekosisteminin tahribi gibi toplum açısından oluĢan giderleri.

Balıkçılık faaliyetlerinin ekonomik ve mali performansının değerlendirilmesinde genellikle iki
gösterge kullanılmaktadır. Diğer iktisadi teĢebbüslerde olduğu gibi, bir balıkçı teknesinin ekonomik
performansının değerlendirilmesinde, Net Nakit AkıĢı – Toplam Kazanç (NNA/TK) oranı
kullanılmaktadır. Bu oran, iĢletmelerin ekonomik karlılığı/ kapasitesinin genel göstergesi olup, belli
tipte bir balıkçılık teknesinin belli bir net kar elde etmesi için gerekli olan toplam kazanç miktarını
göstermektedir. Net nakit akıĢı, belli bir periyotta nakit ödemeler çıkarıldıktan sonra geriye kalan
nakit hasıladır.

Balıkçılık faaliyetlerinin mali performansının değerlendirilmesinde ise Yatırım Getirisi oranı
kullanılmaktadır. Bu oran, belli bir net kar elde etmek için bir balıkçılık iĢletmesine yapılması gereken
yatırım miktarını göstermektedir. Bu nedenle, yatırım getirisi oranı, yatırılan toplam sermaye açısından
net nakit akıĢı olarak hesaplanmaktadır.

Balıkçılık faaliyetlerinin ekonomik geliĢimi ve performansını etkileyen çeĢitli faktörler vardır. Bu
faktörleri Ģöyle sıralamak mümkündür: gelirdeki dalgalanmalar; su ürünlerinin zarar görme riski olan
ürünler olması; verim düĢüĢü – bir baĢka deyiĢle, CPUE; talebin durağan olması veya azalması; ana
girdilerdeki öngörülmeyen artıĢlar; av ve av çabasındaki kısıtlamalar. Teorik olarak, açık,
düzenlenmemiĢ bir balıkçılık alanında, toplam gelir ile toplam gider birbirine eĢit olduğunda üretim
sona erecektir.

Bu bölümde, esas olarak, Türk deniz balıkçılığının ekonomik performansı incelenecektir. Bu
incelemede, 20-23 ġubat (1995) tarihinde Brüksel'de yapılan Yıllık Ekonomik Rapor ÇalıĢtayı'nda 1

1
    EC, Commission Staff Working Paper: Assessing the economic performances of selected fleet segments in the EU, 1996,

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
                                                                                                                   ġubat 2007
                                                                                        Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi
geliĢtirilen metodoloji ve geçtiğimiz on yılda Avrupa‘nın SeçilmiĢ Av Filolarının Ekonomik
Performansına Yönelik AB Destekli Uyumlu Eylem (AK ihale no FISH/2005/12) kapsamında yaygın
olarak kullanılan göstergelerden yararlanılmıĢtır.


Sermaye gideri için kullanılan metodolojide, Davidse ve ark (1993) 2 tarafından geliĢtirilen genel
yöntem takip edilmiĢtir. AĢağıda, analizin bazı ana baĢlıklarının tanımları verilmektedir:

Üretim değeri
Karaya çıkarılan avın, cari piyasa fiyatlarına göre değerlendirilen miktarıdır.

Brüt Katma Değer
Diğer sanayilere (arzda bulunan sanayiler) ödenen masraflar çıkarıldıktan sonra geriye kalan üretim
değeridir. Geriye kalan miktar iĢ gücü ve sermaye giderinin karĢılanmasında kullanılmaktadır. ĠĢ gücü
gideri, amortisman, faiz ve net karın toplamıdır. KarĢılaĢtırma yapmak bakımından, brüt katma değer,
istihdam edilen kiĢi baĢına brüt katma değer olarak da ifade edilebilmektedir.

Nakit AkıĢı
Amortisman ve faiz dıĢında bütün giderler çıkarıldıktan sonra geriye kalan üretim değeridir; bu
gösterge, faiz ödemeleri ile kredi geri ödemelerin yanı sıra amortisman ve öz sermaye ile ilgili faize
iliĢkin ödemelerde kullanılacak miktarı göstermektedir.

Net kâr
Amortisman ve tahmini faiz tutarı da dahil olmak üzere bütün masraflar çıkarıldıktan sonra geriye
kalan üretim değeridir; bu değer, giriĢimcilik amaçlarıyla kullanılmaktadır.

Teknede istihdam
Tam Zaman EĢdeğerine göre hesaplanan tayfa sayısıdır. Uygulamada, Tam Zaman EĢdeğerini
belirlemek kolay olmamaktadır.

Yatırıma dönüĢtürülmüĢ sermaye
Belli bir dönemde tekneye yapılan yatırımın miktarıdır; yeni tekne yapımları, vb.ye yapılan yıllık
yatırım miktarını göstermez. Yenileme değerine göre belirlenen defter değeri, yatırıma dönüĢtürülmüĢ
sermaye için kullanılan bir ölçüdür; bazı durumlarda, teknenin sigortalı değeri, yatırıma
dönüĢtürülmüĢ sermayenin belirlenmesinde kullanılabilmektedir.

Av Çabası
Denizde geçirilen gün sayısı olarak ölçülür; avlak sahasına gidiĢ-dönüĢ sürelerini de içerebilmektedir.

Diğer iĢletme giderleri
Bu gider kalemi, su ürünleri mezat giderleri ile değerlendirme giderlerinden oluĢmaktadır.

Tekne giderleri
Tekne giderleri kaleminin en önemli alt kalemlerini onarım ve bakım giderleri oluĢturmaktadır. Karlı
geçen sezonlarda, teçhizata yapılan yatırımlar, tekne giderleri üzerinde etkili olabilmektedir. Teçhizat
yatırımlarını "reel" yıllık onarım ve bakım giderlerinden ayırmak her zaman mümkün olmamaktadır.

Amortisman
Birçok farklı amortisman sistemleri söz konusudur. Bu nedenle, ortak bir amortisman yöntemi
geliĢtirilmiĢtir. Bu amortisman yönteminin temelini tekne yenileme değeri oluĢturmaktadır. Yenileme
değeri, benzer özelliklerdeki yeni bir teknenin cari yapım giderlerine eĢdeğerdir. Tekne yapım
malzemesi 25 yılda amortize olmaktadır; bu, yenileme maliyeti bazında yıllık %4‘lük amortisman
(düz oranlı) demektir. 25 yıl bittikten sonra, yenileme değerinin %2'si, eski teknelerde yapılan
iyileĢtirmelerin tahmini bir değeri olarak amortize edilmektedir. Ağır iĢ motorlarının amortisman
2
    W.P. Davidse ve ark., Costs and earnings of fishing vessels in four EC countries, LEI-DLO Research Report 110, Haziran 1993.

                                                                                           Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu
süresi 10 yıldır - yıllık %10 ve on yıldan sonra yıllık %4. Hafif iĢ motorlarında amortisman süresi 15
yıla uzamaktadır - yıllık %6.7 ve 15 yıldan sonra yıllık %2.5. Yukarıda verilen yüzde değerlerin
tamamı, yenileme maliyetine uygulanmaktadır. Tek baĢına motora ait miktar bilinmiyorsa, gövde -
motor oranının 2:1 Ģeklinde olduğu varsayılabilecektir.

Faiz
Tekne baĢına düĢen reel faiz gideri, çekilen kredilerin farklı seviyelerde olmasından dolayı büyük
ölçüde değiĢiklik göstermektedir. Bu farklılıkları gidermek için, tekne yatırımının fırsat maliyetini
yansıtan bir tahmini faiz hesaplanabilmektedir. Bu nedenle, bu faiz, tekne finansmanında kullanılan
yoldan bağımsız olarak hesaplanmaktadır. Faiz hesaplamasında, teknenin defter değeri kullanılmakta,
defter değeri de yukarıda belirtilen yenileme değeri ve amortisman sistemine göre belirlenmektedir.
Defter değerinin hesaplanmasında, reel faiz oranı - bir baĢka deyiĢle, Devlet Tahvillerinin oranı ile
enflasyon oranı arasındaki fark – kullanılmıĢtır. Böylece, tahmini faiz tutarı elde edilmiĢtir.

1.2      VERĠ TOPLAMA YÖNETMELĠĞĠ
Bu analiz yöntemi, AK‘nin 1639/2001 sayılı Veri Toplama Yönetmeliği (DCR) uyarınca toplanan
verilerin analizini yapmak için kullanılabilmektedir. Bu Yönetmeliğe göre, aĢağıdaki veriler
toplanmaktadır (bakınız Tablo 2.1 ve 2.2):

Tablo 2.1: Her Bir Filo Birimi Ġle Ġlgili Ekonomik Göstergeler (DCR çerçevesinde)

17.08.2001           EN   Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi

EK XVII (Bölüm J)
Ek III‘te tanımlandığı Ģekliyle her bir filo birimi ile ilgili ekonomik bilgiler (MP)
                                                 GeniĢletilmiĢ program
  Genel Açıklama
                                                 Birinci öncelik (yıllık)
  Gelir (ciro)                                  Toplam ve tür baĢına
                                                Toplam ve üretim baĢına maliyet grubu
  Üretim giderleri
  — tayfa (sosyal harcamalar dahil)
  — akaryakıt
  — onarım ve bakım
  — diğer iĢletme giderleri

  Sabit giderler                                Ortalama maliyet, yatırımdan hesaplanan

  Mali pozisyon                                 Yerli/yabancı sermaye payı
  Yatırım (varlıklar)
  Fiyatlar/tür (*)                              Değer, ton
  Ġstihdam                                      Tam gün/yarım gün/TZE
  Filo                                      — Sayı
                                            — gt
                                            — kW
                                            — yaĢı
                                            — kullanılan donanım
  Av Çabası                                 Teknoloji ve zaman için ilgili birim hesaplaması
  (*) Her yerde çeyrek dönem bazlı olarak alınacaktır. Ek I‘de Akdeniz‘de bölgesel düzey 3‘e göre
  toplanmıĢtır.

Tablo 2.2: Her Bir Filo Birimi Ġçin Temel Ekonomik Değerlendirmeye ĠliĢkin Veri

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
                                                                                             ġubat 2007
                                                                  Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi
Gereksinimleri


L222/114          EN   Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi                                      17.08.2001

EK XVIII (Bölüm J)

Her bir filo birimi için temel ekonomik değerlendirmeye iliĢkin veri gereksinimleri (EP)
                                              GeniĢletilmiĢ program
        Genel Açıklama
                                              Ġkinci öncelik
        Tür baĢına düĢen üretim               Sezonsal (aylık)
                                              Stok (ICES alanları itibariyle)
                                              Pazar grubu
                                              Bölgesel farklılık (düzey 3, Ek I)

       Gelir (ciro)                           Sübvansiyonlar (yıllık)
                                              Bölgesel farklılık (düzey 3, Ek I)
       Üretim giderleri:
       — tayfa                                ĠĢletme giderlerinin alt gruplara ayrılması
       — akaryakıt                            Bölgesel farklılık (düzey 3, Ek I)
       — onarım ve bakım                      Pozisyonlarına göre tayfa ücret farklılıkları
       — diğer iĢletme giderleri
       Sabit giderler                         Bölgesel farklılık (düzey 3, Ek I)
       Mali pozisyon                          Harici kuruluĢlara kiralar
                                              Bölgesel farklılık (düzey 3, Ek I)
       Yatırım (varlıklar)                    Yatırımlar itibariyle
                                              tekne yapım malzemesi, çeĢitli motorlar ve
                                              soğutma/ dondurma, depolama ve kaldırma
                                              teçhizatı
       Fiyatlar/tür                           Aylık
                                              Pazar grupları itibariyle
                                              Bölgesel farklılık (düzey 3, Ek I)
       Ġstihdam                               Beceri/eğitim
                                              Tekne büyüklük grubu baĢına ayrım, bölgesel
                                              farklılık
       Filo                                   Filo birimleri büyüklük grupları
                                              bölgesel farklılık (düzey 3, Ek I)
       Av Çabası                              Bölgesel farklılık (düzey 3, Ek I)


AĢağıdaki bölümde, Türk su ürünlerinin bir incelemesi sunulmaktadır. Bu incelemede, SeçilmiĢ Av
Filoları Yıllık Ekonomik Raporunda her ülke için hazırlanan yıllık raporda kullanılana benzer bir
yöntem kullanılmıĢtır.



2.0     TÜRK SU ÜRÜNLERİNİN PERFORMANSI
Türk deniz av filosuna TKB‘nin ruhsat verdiği 18.000‘den fazla balıkçı teknesi kayıtlıdır. Ayrıca, 3.000
balıkçı teknesi de içsularda faaliyet göstermektedir. Türk av filosunun yaklaĢık %85‘i 10 metreden
küçük teknelerden oluĢmaktadır. Teknelerden sadece bir bölümü tam gün avlanmakta, çok sayıda tekne
ise hiç ava çıkmamaktadır.

ġekil 2.3: Türk Av Filosu Büyüme Eğilimi (1991-2005)


                                                                     Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu




                Kaynak: TÜĠK, 2006

ġekil 2.4: Ana Ticari Türlerin Toplam Üretim Miktarları (1990-2004)




                Kaynak: TÜĠK, 2006

Av filosundaki geniĢ çaplı büyüme ve üretimin gösterdiği geliĢime bakıldığında, Birim Çaba BaĢına
DüĢen Avın büyük ihtimalle düĢüĢ eğilimine girebileceği görülmektedir. CPUE, hem ekolojik hem
ekonomik gösterge olarak kullanılabilmektedir. Bu durumda, CPUE‘deki bir düĢüĢ eğilimi sabit av
çabası düzeylerinde daha düĢük kazanç elde edileceği, böylece belli bir maliyet düzeyindeki kazancın
düĢük olacağını gösterecektir.




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
                                                                                                           ġubat 2007
                                                                                Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi



2.1       SU ÜRÜNLERĠ ĠSTATĠSTĠKLERĠNE GÖRE YAPILAN ANALĠZ
2003 yılı Su Ürünleri Ġstatistikleri (resmi Su Ürünleri Ġstatistiklerinin en son basımı) ve 2005 yılı Su
Ürünleri Ġstatistiklerine ait eldeki ön verilere bakıldığında, Türk Filosunun performansı aĢağıdaki
Ģekilde analiz edilmektedir:

Filo geliĢimi
Filonun 2002 yılındaki durumu ile 2003 yılındaki durumu karĢılaĢtırıldığında, 2002‘de 17.696 olan
tekne sayısının 2003 yılında 18.542‘ye yükseldiği görülmektedir. Bu rakamlara göre filo %5‘lik bir
büyüme göstermiĢtir. Bu büyümenin gerisinde taĢıyıcı teknelerin sayısının iki katına çıkması ve 900
adet diğer tip teknenin faaliyete geçmesi yatmaktadır. Söz konusu diğer tip tekneleri çoğunlukla,
küçük ölçekli artizanal balıkçılıkta kullanılan tekneler oluĢturmaktadır. AĢağıdaki tablo, 2002-2005
döneminde filo geliĢim değerlerini göstermektedir.

Tablo 2.5: Tekne Tipi Ġtibariyle Filo GeliĢimi (2002-2005)
                                                          2002        2003        2004        2005    Değişim
Trol gemisi                                              566         404         433         688      %22
Gırgır gemisi                                            448         408         400         510      %14
Trol-Gırgır gemisi                                       416         492         342         443      %6
Taşıyıcı gemi                                            53          134         306         295      %457
Diğer                                                    16213       17104       16472       16460    %2
          Kaynak: TÜĠK, 2006

Tablo 2.5 incelendiğinde, kayıtlı tekne sayısının yıllar içinde önemli dalgalanmalar gösterdiği
görülmektedir. Bu dalgalanmaların nedeni, fiili filo dinamiklerinden ziyade veri toplama
tekniklerinden kaynaklanabilmektedir. Ancak, açık olan bir Ģey vardır. O da, taĢıyıcı gemilerin
sayısının zaman içinde artmıĢ olmasıdır. Ayrıca, aynı dönemde kıyı filosunun (Tabloda ‗diğer‘ satırı)
büyük oranda aynı kaldığı görülmektedir.

Ġstihdam
Ġstatistikler istihdamla ilgili herhangi bir veri ortaya koymamaktadır.

Yatırımlar
AĢağıdaki Tablo (Tablo 2.7), 2005 yılı Ön Su Ürünleri Ġstatistiklerinden alınmıĢtır ve 2001-2005
dönemindeki sabit sermaye yatırımlarını vermektedir. Söz konusu dönemde, yatırımlarda yaklaĢık
%500‘lük artıĢ olmuĢtur. Bu oranın enflasyon düzeltmesi yapılırsa – ana rapor metnindeki Tablo 1‘den
(Tablo 2.6 olarak aĢağıya alınmıĢtır) alınan bilgiler kullanılarak – 2001-2005 döneminde reel
yatırımlarda artıĢ olduğu görülecektir. Reel yatırımlar, 2001 yılında 19 milyon YTL iken 2005 yılında
39 milyon YTL‘ye yükselmiĢtir. Bu, yaklaĢık %107‘lik bir artıĢ demektir.

Tablo 2.6: Türkiye’deki Yıllık Enflasyon Oranı - Son Ekonomik Göstergeler

                                2001          2002           2003        2004          2005 (a)   2006 (b)
Yıllık Enflasyon Oranı          53.9          44.8           25.2        8.6             8.2      10.2
Açıklamalar: YY = Yıldan Yıla, (a) = Geçici, (b) = Tahmini, SGP = Satın Alma Gücü Paritesi
Kaynak: TÜĠK, 2006




Tablo 2.7: Sabit Sermaye Yatırımları, Satılanlar ve Giderler (YTL)

                                                                                   Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
       Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                                     Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

                                               2001           2002            2003             2004            2005
       Sabit       sermaye                   18.685.778     34.459.588      39.922.564       60.648.959     111.504.877
       yatırımları
       Satılanlar                              572.105         355.300         361.504         258.360       2.167.173
       Giderler                            136.947.344     110.481.068     174.699.037     189.755.116     476.627.268
                 Kaynak: TÜĠK, 2006

       YayınlanmıĢ olan Su Ürünleri Ġstatistikleri, kullanılan öğeler ve varlıkların ayrıntılı tanımını
       yapmamaktadır, ‗Giderler‘ kaleminin, personel ücretleri de dahil olmak üzere bütün giderleri kapsadığı
       görülmektedir. ‗Sabit sermaye yatırımları‘ kalemi, sektördeki toplam yatırımları göstermektedir.

       Üretimi, fiyatlar, gayri saf hasıla
       2003 yılında deniz ürünleri üretimi, 2002 yılı ile karĢılaĢtırıldığında %11‘lik bir düĢüĢ göstermiĢtir; 2002
       yılında 523.000 mt olan üretim miktarı, 2003 yılında 463.000 mt‘ye gerilemiĢtir. Bununla beraber, gayri
       saf hasıla artarak, 2002 yılında 57 milyon YTL iken 2003 yılında 80 milyon YTL‘ye çıkmıĢtır.
       Böylece, üretimdeki azalma, fiyatlardaki artıĢ ile telafi edilmiĢtir.

       2004-2005 döneminde su ürünleri üretim miktarı 505.000 mt‘den 380.000 mt'ye düĢmüĢtür. Daha
       önceki dönemde olduğu gibi, üretimdeki bu azalma, fiyatlardaki artıĢ ile telafi edilmiĢtir; 2004-2005
       döneminde gayri saf hasıla 1 milyar YTL‘den 1.5 milyar YTL‘ye yükselmiĢtir.

       Gerek tam fiyatlar gerekse zaman için fiyatta meydana gelen değiĢmelerle ilgili istatistikler
       bulunmamaktadır.

       Gelir-Gider
       Su Ürünleri Ġstatistikleri incelendiğinde, 2003 yılında gayri saf hasılanın, 2002 yılı ile
       karĢılaĢtırıldığında 230 milyon YTL artarak 796 milyon YTL seviyesinde gerçekleĢtiği görülmektedir.
       2003 yılı Su Ürünleri Ġstatistiklerine göre, 2003 yılında toplam giderler 175 milyon YTL olarak
       gerçekleĢmiĢ, 621 milyon YTL Brüt nakit akıĢı bırakmıĢtır. AĢağıdaki tablo, 2003-2005 döneminde
       oluĢan masraflar ile o döneme ait maliyet yapısı göstermektedir.

       Tablo 2.8: Balıkçılık Faaliyetleri Ġçin Yapılan Giderler (2003-2005)
       Balıkçılık faaliyetleri için yapılan giderler
                                                       (YTL)         (YTL)         (%)        As % of total costs
                                                       Değer         Değer                    Değer         Değer
Gider türü                                             2003          2005          DeğiĢim    2003          2005         DeğiĢim
                        Toplam                         174.699.037   476.627.268   %331
Balıkçılıkta kullanılan motorlu araçların akaryakıt ve
yağ giderleri                                          98.243.346    245.879.006   %246       %64          %52           %-20


ÇalıĢanların balık tutma anında giydikleri özel giyim
                                                      3.174.387      12.669.326    %367       %2           %3            %8
için yapılan giderler (Yağmurluk, çizme, eldiven v.b)

Araç, ağ ve benzeri küçük tamir ve bakım giderleri     9.866.718     20.901.591    %157       %7           %4            %-40

Nakliye giderleri (Nakliye, hamaliye, harç ve rüsum)   3.293.164     15.760.478    %189       %5           %3            %-33

Kumanya giderleri (Her türlü yiyecek ve içecek) dahil 16.183.986     30.180.531    %170       %10          %6            %-37

Diğer Giderler (Sabit sermaye niteliğinde olmayan
                                                  43.937.436         151.236.335   %1175      %11          %32           %195
cari giderler)


                 Kaynak: TÜĠK, 2004 ve 2006

       Söz konusu dönemde, masraflarda üç kat artıĢ olmuĢtur. Reel anlamda, enflasyon düzeltmesi
       yapıldığında, 2003-2005 dönemindeki artıĢ %260 civarındadır. Toplam giderler arasında akaryakıt ve

       Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
                                                                                              ġubat 2007
                                                                   Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

yağ giderleri görece %20‘lik bir düĢüĢ gösterse de, elektrik, su, kira gibi diğer giderler ile bu raporda
‗diğer‘ kalemi altında verilen giderler artmıĢtır; diğer giderlerin toplam giderler arasındaki göreli
ağırlığı neredeyse ikiye katlanmıĢtır. Bunun gerisinde kısmen, söz konusu iki raporda kullanılan grup
ve veri tanımlarının birbirinden farklı olması yatmaktadır.

Ġthalat-Ġhracat
Su ürünleri ithalatı, 2002 yılında 29 milyon YTL olarak gerçekleĢirken, bu rakam 2003 yılında 48
milyon YTL'ye yükselmiĢtir. 2002-2003 döneminde ihracat da artarak, 148 milyon YTL‘den 186
milyon YTL‘ye çıkmıĢtır. 2004-2005 döneminde, ithalatta %19‘luk bir artıĢ meydana gelirken, ihracat
artıĢı yaklaĢık %7 seviyesinde gerçekleĢmiĢtir; o dönemde, ithalat 77 milyon YTL‘den 92 milyon
YTL‘ye, ihracat ise 259 milyon YTL‘den 278 milyon YTL‘ye yükselmiĢtir.

Performans göstergeleri
Su Ürünleri Ġstatistiklerine bakıldığında, Türk filosunun karlılık durumunun iyi olduğu görülmektedir.
2005 yılında Net Nakit AkıĢı, 207‘lik bir NNA-NK oranıyla 985 milyon YTL olarak gerçekleĢmiĢtir.
Ancak, 2003 yılında NNA-NK oranı, 2002 yılına göre düĢük olmuĢtur. NNA-NK oranı 2005 yılında
daha da düĢmüĢtür.

Tablo 2.9: Gelir-Gider (2001-2005)
YTL                    2001              2002             2003              2004              2005
Üretim değeri          447.414.150       566.067.150      796.441.750       1022.517.700      1462.022.500
Giderler               136.947.344       110.481.068      174.699.037       189.755.116       476.627.268
Nakit AkıĢı            310.466.806       455.586.082      621.742.713       832.762.584       985.395.232
Nakit AkıĢı/ Toplam    %227              %412             %356              %439              %207
Gider (%)
        Kaynak: TÜĠK, 2006

Enflasyona göre düzeltilmiĢ nakit akıĢı söz konusu dönemde daha istikrarlı seyretmiĢ, 2001 yılında
311 milyon YTL iken, 2005 yılında 341 milyon YTL‘ye yükselmiĢtir. Buna göre, Su Ürünleri
Ġstatistiklerinde sunulan verilerin büyük oranda yığın veriler olduğu anlaĢılmaktadır. Gelir-gider bilgisi
verilmemekte ve gelir-gider bilgisine esas alınan filo birimleriyle iliĢkilendirilmemektedir. Ayrıca,
istihdam ve filonun av çabası ile ilgili göstergeler sunulmamaktadır. Belirtilmeyen bir baĢka kalem
giderler kalemidir; bu nedenle, iĢ gücü giderleri, vergi, faiz ve amortismanın nasıl değerlendirildiği
bilinmemektedir. Bununla beraber, bu yayın, durum göstergelerine iliĢkin bilgileri sunmanın yanı sıra
zaman içinde gerçekleĢen geliĢmeleri ortaya koyarak bir dönem analizinin yapılmasına imkan
tanımaktadır (söz konusu iki yayından yararlanarak, 1999-2005 dönemine ait veriler
kullanılabilmektedir).

2.2  KARADENĠZ BALIKÇILIĞI ĠLE ĠLGĠLĠ YÜRÜTÜLEN ÇALIġMAYA GÖRE YAPILAN
ANALĠZ
Tarımsal Ekonomik AraĢtırma Enstitüsü, dört temel sosyo-ekonomik su ürünleri çalıĢmasının
yürütülmesine öncülük etmiĢtir. Bunlardan ilki, Çeliker ve ark (2006) tarafından yürütülen çalıĢmadır;
bu çalıĢma yararlı olmuĢ ve Karadeniz balıkçılığının durumunun ayrıntılı bir sosyo-ekonomik
analizini yapmıĢtır. ÇalıĢma, geniĢ anket uygulamalarıyla yürütülmüĢtür. ġüphesiz, bulguların
sağlamlığı büyük oranda, toplam tekne sayısı ile ilgili tahminlerin doğru olmasına bağlıdır; bu
tahminlerde faal olmayan teknelerin de hesaba katılmıĢ olabileceği kabul edilmektedir. Çeliker ve ark
(2006) tarafından yürütülen Karadeniz ÇalıĢması ile ilgili veriler Ek 6‘da sunulmaktadır. Ek 6‘da yer
alan tabloda, Karadeniz Bölgesi'nden alınan numuneler, Karadeniz balıkçılığının tamamının
performansını değerlendirmek için kullanılmıĢtır.

2.2.1 Genel Analiz
Karadeniz Bölgesi‘nde faaliyet gösteren balıkçı tekneleri iki grupta incelenmiĢtir: boy grupları; tekne
tipi (balıkçılık tipi). Birinci grupta tekneler boylarına göre; ≤ 8 m; 8-12 m; 12-20 m; 20-30 m ve ≥ 30

                                                                     Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

m Ģeklinde ayrılmıĢtır. Ġkinci grupta ise tekneler tiplerine göre; küçük ölçekli tekneler (kıyı balıkçılığı
yapan tekneler) ve orta ölçekli tekneler (gırgır, trol, trol-gırgır) Ģeklinde ayrılmıĢtır. Teknelerin
%82.14‘ü kıyı balıkçılığı yapan teknelerden, geriye kalan %17.86‘sı ise orta ve büyük ölçekli
teknelerden oluĢmaktadır. Tablo 2.10, KKGM‘nin kayıtlarına göre Karadeniz filosunun tamamının
genel bir görünümünü vermektedir. Çeliker ve ark (2006) tarafından yürütülen çalıĢmada, sunulan
veriler numune grup üzerinden elde edilen ortalamalar üzerinde yoğunlaĢmaktadır. Filo birimlerinin
tamamına iliĢkin tahminleri yapabilmek amacıyla, yapılmıĢ olan tahminler filo birimi toplamlarının
hesaplanmasında kullanılmıĢtır.


Tablo 2.10: Boy ve Motor Gücü Ġtibariyle Karadeniz Av Filosu

                                            Tekne Boyu                             Motor Gücü
                                            (m)                                    (BG)
Tekne Ruhsatı                N
                                            Minimu Maksi             Ortalama Boyu Minim Maksim                    Ortalama     Motor
                                            m       mum              ±SE           um     um                       Gücü ±SE
Kıyı balıkçısı1              6.543          2.60    18.00            6.64±0.02     4      440                      29.14±0.48
Gırgır2                      197            8.30    62.00            22.84±0.78    14     7.830                    671.28±63.10
Trol3                        136            8.50    24.90            15.09±0.30    32     886                      196.89±9.97
Trol-Gırgır2
                             536            8.52         46.00       19.96±0.29               45           4.200   359.65±14.80
Toplam                 7.412     2.60       62.00 8.19±0.06                  4            7.830      74.01±2.47
1
  D Ruhsatlı, genellikle uzatma ağı ve çapari kullanan, lokal bir alanda deniz salyangozu avlayan ve yaygın
Ģekilde küçük balıkçı olarak adlandırılan balıkçı tekneleri. 2 Sadece gırgır balıkçılığı yapan teknelerin yanı sıra GY ruhsatlı
tekneler de bu gruba dahil edilmiĢtir.
3
  Sadece trol balıkçılığı ruhsatı almıĢ teknelerin yanı sıra TD ruhsatlı tekneler de bu gruba dahil edilmiĢtir.
4
  Bu gruba GT, TG ve TGD ruhsatlı tekneler dahil edilmiĢtir.
Kaynak: KKGM Kayıtları

            Kaynak: Çeliker ve ark (2006)

Ġlk olarak, Karadeniz av filosunun filo birimleriyle itibariyle performansının incelenmesi
gerekmektedir; bu incelemeden sonra, Karadeniz Bölgesi için yürütülen çalıĢmaya ait veri örnekleri
kullanılarak Türk av filosunun bütününe iliĢkin bir tahmin yapılacaktır.

2.2.2 Kıyı Filosu
Filo geliĢimi
Karadeniz av filosunda, kıyı balıkçılığı yapan yaklaĢık 6.398 tekne bulunmaktadır. Ortalama tekne
boyu 7 m, motor gücü 40 BG‘dir. Ortalama tekne yaĢı ise 13 yıldır.

Ġstihdam
Karadeniz kıyı av filosunda tahmini tayfa sayısı 8.900 kiĢi olup, her teknede ortalama 1.4 tayfa
çalıĢmaktadır.

Yatırım
Bir kıyı balıkçılığı faaliyeti için ortalama yatırım miktarı, tekne için 10.551 YTL, av donanımı için
5.251 YTL‘dir. Sonuç olarak, Karadeniz‘de kıyı balıkçılığı yapan teknelerde yatırıma dönüĢtürülmüĢ
toplam sermaye 101 milyon YTL olmaktadır. Bu yatırımların yaklaĢık %13'ü dıĢ finansmanla
karĢılanmaktadır; bu, 7.7‘lik bir yerli-yabancı sermaye payına (oranına) karĢılık gelmektedir.

Üretim, fiyatlar, gayri saf hasıla
Karadeniz ile ilgili olarak yürütülen çalıĢmada, balıkçılık tipi itibariyle üretim miktarları hakkında
fazla bilgi bulunmamaktadır. Fiyatlara gelince, bu konuda da bilgi bulunmamakta, bilinen tek Ģey
balıkçıların ifade ettikleri üzere balık fiyatlarının yüksek olduğudur. Tekne baĢına ortalama 19.075
YTL üretim elde edilmekte olup, kıyı filosunun toplam hasılatı 122 milyon YTL‘dir.

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
                                                                                            ġubat 2007
                                                                 Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

Gelir-Gider
ĠĢ gücü giderleri de dahil olmak üzere iĢletme giderleri tekne baĢına toplam 12.134 YTL‘dir. Sonuç
olarak, kıyı av filosunun toplam iĢletme gideri 78 milyon YTL'dir. Toplam üretim değeri 122 milyon
YTL, net nakit akıĢı ise yaklaĢık 44 milyon YTL‘dir. Katma değer – bir baĢka deyiĢle, Karadeniz kıyı
balıkçılığı sektörünün Türk ekonomisine katkısı - 81 milyon YTL olarak gerçekleĢmektedir (bakınız
Ek 6)

               Tablo 2.11: Temel Performans Göstergeleri – Karadeniz Kıyı Balıkçılığı (2005)
                 Üretim değeri                           122.041.850 YTL

                   Giderler                                     77.633.332 YTL
                   Nakit AkıĢı                                  44.408.518 YTL
                   Nakit AkıĢı/ Toplam Gider (%)                %57
                   Yatırımlar                                   101.101.196 YTL
                   Yatırım Getirisi                             0.44
                        Kaynak: Çeliker ve ark (2006); ayrıca bakınız Ek 6.

2.2.3 Gırgır Filosu
Filo geliĢimi
Karadeniz av filosunda, yaklaĢık 232 gırgır teknesi bulunmaktadır. Ortalama tekne boyu 28 m, motor
gücü 478 BG‘dir. Ortalama tekne yaĢı ise 12 yıldır.

Ġstihdam
Karadeniz gırgır filosunda tahmini tayfa sayısı 5100 kiĢi olup, her teknede ortalama 22 tayfa
çalıĢmaktadır.

Yatırımlar
Gırgır balıkçılığında ortalama yatırım miktarı, tekne için 1.044.857 YTL, av donanımı için 707.872
YTL‘dir. Sonuç olarak, Karadeniz gırgır filosunda yatırıma dönüĢtürülmüĢ toplam sermaye 406 milyon
YTL olmaktadır. Bu yatırımların yaklaĢık %11'i dıĢ finansmanla karĢılanmaktadır; bu, 9:1‘lik bir yerli-
yabancı sermaye payına (oranına) karĢılık gelmektedir.

Üretim, fiyatlar, gayri saf hasıla
Karadeniz ile ilgili olarak yürütülen çalıĢmada, balıkçılık tipi itibariyle üretim miktarları hakkında
fazla bilgi bulunmamaktadır. Fiyatlara gelince, bu konuda da bilgi bulunmamakta, bilinen tek Ģey
balıkçıların ifade ettikleri üzere balık fiyatlarının yüksek olduğudur. Tekne baĢına ortalama 889.949
YTL üretim elde edilmekte olup, gırgır filosunun toplam hasılatı 207 milyon YTL‘dir.

Gelir-Gider
ĠĢ gücü giderleri de dahil olmak üzere iĢletme giderleri tekne baĢına toplam 637.208 YTL‘dir. Sonuç
olarak, gırgır filosunun toplam iĢletme gideri 148 milyon YTL'dir. Toplam üretim değeri 207 milyon
YTL, net nakit akıĢı ise 59 milyon YTL‘dir. Katma değerin – bir baĢka deyiĢle, Karadeniz gırgır
filosunun Türk ekonomisine katkısı - 26 milyon YTL olarak gerçekleĢtiği tahmin edilmektedir (bakınız
Ek 6).




Tablo 2.12: Temel Performans Göstergeleri – Karadeniz Gırgır Balıkçılığı (2005)
              Üretim değeri                             706.468.168 YTL
              Giderler                                  147.837.756 YTL
              Nakit AkıĢı                               58.635.917 YTL

                                                                   Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

              Nakit AkıĢı/ Toplam Gider (%)                %40
              Yatırımlar                                   406.633.128 YTL
              Yatırım Getirisi                             0.14
                        Kaynak: Çeliker ve ark (2006); ayrıca bakınız Ek 6.

2.2.4 Trol Filosu
Filo geliĢimi
Karadeniz av filosunda, yaklaĢık 212 trol teknesi bulunmaktadır. Ortalama tekne boyu 21 m, motor gücü
309 BG‘dir. Ortalama tekne yaĢı ise 17 yıldır.

Ġstihdam
Karadeniz trol filosunda tahmini tayfa sayısı 1.100 kiĢi olup, her teknede ortalama 5.11 tayfa
çalıĢmaktadır.

Yatırımlar
Bir trol için ortalama yatırım miktarı, tekne için 183.714 YTL, av donanımı için 22.877 YTL‘dir.
Sonuç olarak, Karadeniz trol filosunda yatırıma dönüĢtürülmüĢ toplam sermaye 44 milyon YTL
olmaktadır. Bu yatırımların yaklaĢık %10'u dıĢ finansmanla karĢılanmaktadır; bu, 10:1‘lik bir yerli-
yabancı sermaye payına (oranına) karĢılık gelmektedir.

Üretim, fiyatlar, gayri saf hasıla
Karadeniz ile ilgili olarak yürütülen çalıĢmada, balıkçılık tipi itibariyle üretim miktarları hakkında
fazla bilgi bulunmamaktadır. Fiyatlara gelince, bu konuda da bilgi bulunmamakta, bilinen tek Ģey
balıkçıların ifade ettikleri üzere balık fiyatlarının yüksek olduğudur. Tekne baĢına ortalama 149.274
YTL üretim elde edilmekte olup, trol filosunun toplam hasılatı 32 milyon YTL‘dir.
Gelir-Gider
ĠĢ gücü giderleri de dahil olmak üzere iĢletme giderleri tekne baĢına toplam 101.333 YTL‘dir. Sonuç
olarak, gırgır filosunun toplam iĢletme gideri 22 milyon YTL'dir. Toplam üretim değeri 32 milyon
YTL, net nakit akıĢı ise 10 milyon YTL‘dir. Katma değer – bir baĢka deyiĢle, Karadeniz trol filosunun
Türk ekonomisine katkısı – 19 milyon YTL olarak gerçekleĢmektedir (bakınız Ek 6).

               Tablo 2.13: Temel Performans Göstergeleri – Karadeniz Trol Balıkçılığı (2005)
                   Üretim değeri                                31.646.088 YTL
                   Giderler                                     21.482.596 YTL
                   Nakit AkıĢı                                  10.163.492 YTL
                   Nakit AkıĢı/ Toplam Gider (%)                %47
                   Yatırımlar                                   43.797.292 YTL
                   Yatırım Getirisi                             0.23
                        Kaynak: Çeliker ve ark (2006); ayrıca bakınız Ek 6.

2.2.5 Trol-Gırgır Filosu
Filo geliĢimi
Karadeniz av filosunda, yaklaĢık 265 trol-gırgır teknesi bulunmaktadır. Ortalama tekne boyu 24 m,
motor gücü 403 BG‘dir. Ortalama tekne yaĢı ise 10 yıldır.

Ġstihdam
Karadeniz trol-gırgır filosunda tahmini tayfa sayısı 1.900 kiĢi olup, her teknede ortalama 7 tayfa
çalıĢmaktadır.

Yatırımlar
Bir trol-gırgır teknesi için ortalama yatırım miktarı, tekne için 304.667 YTL, av donanımı için
168.925 YTL‘dir. Sonuç olarak, Karadeniz trol-gırgır filosunda yatırıma dönüĢtürülmüĢ toplam

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
                                                                                               ġubat 2007
                                                                    Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

sermaye 126 milyon YTL olmaktadır. Bu yatırımların yaklaĢık %6'sı dıĢ finansmanla
karĢılanmaktadır; bu, 16.7:1‘lik bir yerli-yabancı sermaye payına (oranına) karĢılık gelmektedir.

Üretim, fiyatlar, gayri saf hasıla
Karadeniz ile ilgili olarak yürütülen çalıĢmada, balıkçılık tipi itibariyle üretim miktarları hakkında
fazla bilgi bulunmamaktadır. Fiyatlara gelince, bu konuda da bilgi bulunmamakta, bilinen tek Ģey
balıkçıların ifade ettikleri üzere balık fiyatlarının yüksek olduğudur. Tekne baĢına ortalama 198.681
YTL üretim elde edilmekte olup, trol-gırgır filosunun toplam hasılatı 101 milyon YTL‘dir.

Gelir-Gider
ĠĢ gücü giderleri de dahil olmak üzere iĢletme giderleri tekne baĢına toplam 138.463 YTL‘dir. Sonuç
olarak, trol-gırgır filosunun toplam iĢletme gideri 71 milyon YTL'dir. Toplam üretim değeri 101 milyon
YTL, net nakit akıĢı ise 30 milyon YTL‘dir.

Katma değer – bir baĢka deyiĢle, Karadeniz trol-gırgır filosunun Türk ekonomisine katkısı – 60 milyon
YTL olarak gerçekleĢmektedir (bakınız Ek 6).

         Tablo 2.14: Temel Performans Göstergeleri – Karadeniz Trol-Gırgır Balıkçılığı (2005)
          Üretim değeri                                 52.650.465 YTL
          Giderler                                      36.692.695 YTL
          Nakit AkıĢı                                   15.957.770 YTL
          Nakit AkıĢı/ Toplam Gider (%)                 %43
          Yatırımlar                                    125.501.880 YTL
          Yatırım Getirisi                              0.13
                         Kaynak: Çeliker ve ark (2006); ayrıca bakınız Ek 6.

2.2.6 Özet: Karadeniz Balıkçılığı

Karadeniz av filosunun Türk ekonomisine katma değer olarak katkısının 257 milyon YTL olarak
gerçekleĢtiği tahmin edilmektedir; Karadeniz av filosu yaklaĢık 17.000 kiĢiyi istihdam etmektedir.
Çeliker ve ark (2006) tarafından yürütülen çalıĢmada ortaya konulan verilerden, Karadeniz filo
birimlerinin kar ettikleri anlaĢılmaktadır. Söz konusu çalıĢmada belirli bir dönem incelenmediğinden,
filonun durumunun geçmiĢ dönemler açısından karĢılaĢtırması yapılamamaktadır.

Ancak, Karadeniz av filosunun çeĢitli birimlerinin performans göstergelerine bakıldığında brüt karın
(aĢağıdaki Tablo 2.15‘te ‗net nakit akıĢı‘ olarak verilmektedir) yüksek seviyelerde gerçekleĢtiği,
bunun net nakit akıĢı ile toplam kazanç oranına yansımasının %43 ile %57 arasında olduğu
görülmektedir. Yapılan analiz, 2005 yılında filo birimlerinin ulusal ekonomiye yaptığı katkı bakımından en
büyük payın gırgır teknelerinde olduğu, yatırım getirisi bakımından ise en iyi performansı kıyı balıkçılığı
yapan teknelerin gösterdiğini ortaya koymaktadır. Personel baĢına katma değer 9.000 YTL ile 25.000
YTL aralığında gerçekleĢmekte, en yüksek katma değeri gırgır filosu, en düĢük katma değeri ise kıyı
balıkçılığı oluĢturmaktadır.




             Tablo 2.15: Özet Temel Performans Göstergeleri – Karadeniz Balıkçılığı (2005)
        Bütün    Değerler     YTL
                                  Kıyı Balıkçısı          Gırgır           Trol              Trol-Gırgır
        Cinsinden Verilmiştir


                                                                       Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

Üretim değeri                          122.041.850        206.468.168      31.646.088    52.650.465
Giderler                               77.633.332         147.832.256      21.482.596    36.692.695
Net Nakit AkıĢı                        44.408.518         58.635.912       10.163.492    15.957.770
                                       %57                %40              %47           %43
Net Nakit AkıĢı/ Toplam Gider (%)

Yatırımlar                               101.101.196        406.633.128    43.797.292    125.501.880
Yatırım Getirisi                         0.44               0.14           0.23          0.13
Ġstihdam                                 8.900              5.100          1.100         1.900
Katma Değer                              80.768.352         126.540.920    18.567.384    31.249.595
        Kaynak: Çeliker ve ark (2006); ayrıca bakınız Ek 6.

2.3     KARADENĠZ ÖRNEĞĠ TEMELĠNDE TÜRK AV FĠLOSUNUN ANALĠZĠ

Çeliker ve ark (2006) tarafından yürütülen çalıĢmada sunulan veriler, Türk av filosunun tamamı için
tahmini performansın hesaplanmasında da kullanılabilecektir. Bu hesaplamada, Karadeniz örneğinin,
Ege Denizi, Akdeniz ve Marmara Denizi balıkçılığı için de gösterge oluĢturduğu varsayılmaktadır.
Gerçekte böyle bir durum söz konusu değildir; farklı denizlerde filo yapısı da farklı olmaktadır.
Burada tercih edilen yöntem sadece tahmini gelir-gider değerlerini verecektir.
Buna ek olarak, bu analiz yöntemi, benzer tipteki teknelerin benzer gelir-gider yapılarına sahip
olduğunu varsaydığından, net nakit akıĢı-toplam kazanç oranı ve yatırım getirisi gibi performans
göstergeleri tamamen aynı olacaktır. AĢağıdaki Tablo 2.16, numune olarak alınan Karadeniz tekneleri
temelinde Türk av filosunun performans göstergelerini vermektedir.

Tablo 2.16: Özet Temel Performans Göstergeleri – Türk Av Filosu (Tekne tipleri itibariyle
Karadeniz örneği kullanılarak)
Karadeniz           Örneği
Temelinde Türk Av Filosu Kıyı
                                                     Gırgır         Trol            Trol-Gırgır
Bütün      Değerler   YTL Balıkçısı
Cinsinden Verilmiştir
                           313.974.500               453.873.990    102.700.512     101.327.310
Üretim değeri

Giderler                          199.725.640        324.976.080    69.717.104      70.616.130
Nakit AkıĢı                       114.248.860        128.897.910    32.983.408      30.711.180
Yatırımlar                        260.100.920        893.891.790    142.134.608     241.531.920
Ġstihdam                          22.900             11.200         3.600           3.700
Katma Değer                       207.791.040        278.171.850    60.256.416      60.140.730
        Kaynak: Çeliker ve ark (2006); ayrıca bakınız Ek 6.

Türk av filosunun Türk ekonomisine katma değer olarak katkısının 606 milyon YTL olarak
gerçekleĢtiği tahmin edilmektedir; Türk av filosu yaklaĢık 41.400 kiĢiyi istihdam etmektedir.

2.4     VERĠ KÜMELERĠ VE ÇALIġMA SONUÇLARININ KARġILAġTIRILMASI
AĢağıdaki Tablo 2.17‘de, iki veri kümesinin sonuçları yer almaktadır; henüz yayınlanmamıĢ olan,
2005 yılı Su Ürünleri (Bölüm 2.1‘de ele alınmıĢtır); Karadeniz örneği temelinde Türk av filosuna
iliĢkin tahmini sonuçlar (Bölüm 2.2‘de ele alınmıĢtır).

Tablo 2.17: Performans Göstergelerinin KarĢılaĢtırılması –Su Ürünleri Ġstatistikleri ve Karadeniz
Örneği (2005)
          2005           Su Ürünleri İstatistikleri         Karadeniz Örneği
Üretim değeri            1.462.022.500 YTL                 971.876.312 YTL

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
                                                                                                                   ġubat 2007
                                                                                        Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

Giderler                                476.627.268 YTL                665.034.954 YTL
Nakit AkıĢı                             985.395.232 YTL                306.841.358 YTL
Nakit AkıĢı/ Giderler                   %206                           %46
             Kaynak: TÜĠK 2006 ve Çeliker ve ark (2006); ayrıca bakınız Ek 6.

Her iki analiz de, çalıĢmaların sonuçları birbirinden büyük oranda farklı olsa da Türk av filosunun
karlılık durumunun iyi olduğunu göstermektedir. Karadeniz veri örneği sonucu, Karadeniz örneğinin
filonun bütünü için temsili değerine dayanmaktadır. Olasılıkla, diğer bölgelerdeki filo birimlerinin
gelir-gider yapısı, Karadeniz Bölgesi‘ne göre çok farklı olacaktır. Bu yüzden, tekne ve donanım tipi
gibi operasyonel özellikler temelinde, ayrıca ekonomik ve mali sonuçları dikkate alarak bir filo
sınıflandırmasının yapılması gerekmektedir.
Su Ürünleri Ġstatistiklerine dayalı olarak yapılan analizin sonuçlarına bakıldığında ve raporda yüksek
düzeyde kümeleme yapıldığı varsayılırsa, iki veri kümesi arasındaki farkı net olarak ortaya koymak
oldukça zor olmaktadır. Ancak, hem 2003 hem 2005 yılı istatistiklerinde su ürünleri fiyatlarının
eĢdeğer alındığı göz önüne alındığında, üretim değerlerinin sistematik olarak aĢırı tahmin edildiği
görülebilecektir. Buna ek olarak, giderler, özellikle de personel ücretleri ile ilgili tahmin açısından,
uygulanan yöntem ilgili yönlerin tamamını dikkate almıĢ olmayabilir.


3.0          GÖZLEMLER VE ÖNERĠLER

3.1          VERĠLER VE ANALĠZ
1.     Bilindiği üzere, veri örnekleme ve analizine uygulanan iki yöntemden elde edilen sonuçlar
       birbirinden oldukça farklıdır. Söz konusu iki veri kümesinden net Ģekilde elde edilen sonuç,
       Karadeniz çalıĢmasının belirli bir alanda su ürünleri sektörünün uygun arka planını ve analizini
       sağlamasıdır. Bu, su ürünleri sektörünün performansının (sosyo-ekonomik) izlenmesinde iyi bir
       baĢlangıç noktasını oluĢturmaktadır.
2. Su Ürünleri Ġstatistiklerinde gösterildiği üzere yıllık örnekleme, dönemsel analiz için bir temel
   sağlamakta, böylece, filo birimlerinin zaman içindeki performansı değerlendirilebilmektedir. Ġlgili
   filo birimlerine iliĢkin gelir-giderler ile faaliyetlerin yapısı bilindiğinde, gelir-gider yapısı,
   balıkçılık yönetimi tedbirleri (bu tedbirlerin alınması düĢünülmektedir) ıĢığında su ürünleri
   sektörünün performansının ön değerlendirmesi ve sonraki değerlendirmesi için bir dayanak
   sunmaktadır.
3. BaĢka kaynaklarda da değinildiği üzere , resmi su ürünleri istatistiklerine iliĢkin veriler anketle
                                             3

   toplanmaktadır. Anket, katılımcıların verdikleri yanıtlarda sosyal yönleri ön plana çıkarması, buna
   ek olarak su ürünleri giriĢimcilerinin gelirlerini az, giderlerini ise abartılı bir biçimde yüksek
   gösterme eğilimine girmeleri riskini taĢımaktadır. Ayrıca, anket sonucunun istatistiksel geçerliliği
   büyük oranda dönen anket formlarına bağlıdır ve bu yüzden sistematik sapma riskine açıktır.
   Sonuç olarak, resmi istatistiklerin sektörün tam anlamıyla gerçek bir resmini yansıtıp yansıtmadığı
   sorgulanabilmektedir. Bununla birlikte, bir sistematik sapma söz konusu olsa bile sunulan
   verilerden örnekleme tekniğinde hiçbir sistematik sapmanın bulunmadığına iliĢkin eğilimler
   görülebilecektir.
4.     Türkiye‘deki farklı su ürünleri kaynakları ile ilgili olarak (alan ve metier itibariyle), filo
       birimlerinin özellikleri, durumları ve performansına iliĢkin net bir resim ortaya konulmadığı
       gözlemlenmektedir. Birim itibariyle avlanan ürünler ile karaya çıkarılan ürünler (ıskartalar), av
       çabası, gelir-gidere iliĢkin bilgilerin bir balıkçılık yönetimini doğrudan desteklemesi
       gerekmektedir.
5. Anket tekniğini kullanmanın yanı sıra, bir balıkçı teknesi (faaliyeti) paneli oluĢturmanın bütün
   filonun doğru ve istatistiksel bir örneği olarak düĢünülmesi ve bu panelden av (miktar, tür, fiyat),
   gelir-gider, yatırımlar ve teknik özellikler gibi ayrıntılı operasyonel bilgilerin filonun bütününün
3
    Görev Raporu van Hoof 1. 27 Ekonomik verilerin toplanması ve analizinin desteklenmesi, Haziran 2005, TAT, Ankara

                                                                                           Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

      iĢleyiĢi hakkında ayrıntılı bilgi edinmek için elde edilmesi önerilir.

3.2       FĠLO SINIFLANDIRMASI

6. Yukarıdakilerle bağlantılı olarak, faaliyet sahası, bağlama limanı ve faaliyet gösterilen sularla ilgili
   bilgileri oluĢturmanın yanı sıra metier hatları (bir baĢka deyiĢle, balıkçılık tipleri itibariyle)
   boyunca filonun farklı birimlerini tanımlamak için teknik ve sosyo-ekonomik değiĢkenlerin
   kullanılması önerilir.
7. Su Ürünleri Ġstatistiklerinde, büyük ölçekli balıkçılar (boyu 10 metreden büyük tekneleri iĢleten ve
   5 veya daha fazla sayıda tayfa çalıĢtıran balıkçılar) ve küçük ölçekli balıkçılar (boyu 10 m olan
   veya daha küçük tekneleri iĢleten ve 5 veya daha az sayıda tayfa çalıĢtıran) arasında, tekne ve
   tayfa büyüklüğü temelinde bir ayrım yapıldığını dikkate alarak, gerçekleĢtirilen gözlemlere dayalı
   olarak aĢağıdakiler önerilmektedir:
      7.1. ilk ayrım, hali hazırda yapıldığı gibi, tekne tipleri itibariyle yapılmalıdır. Buna göre, tekneler:
           Kıyı Balıkçısı, Trol, Gırgır ve Trol-Gırgır Ģeklinde ayrılmalıdır.
      7.2. Buna ek olarak, donanımın özellikleri ve av türü temelinde, alt gruplar da oluĢturulabilir -
           karides trol filosu ve diğer türler gibi.
      7.3. O halde, uygulanan av çabası ve denizde geçirilen gün sayısı ile ölçülen faaliyet düzeyi
           temelinde, tekne tipi, donanım ve türlerin homojen bir kombinasyonu dahilinde tam gün
           sürdürülen veya büyük oranda ticari veya büyük ölçekli faaliyetler ile küçük ölçekli, yarım
           gün sürdürülen veya daha az ticari olan faaliyetler arasında ayrıca ayrım yapmak için bu
           gereklidir.
      Bu yüzden, filonun bütününü ana gruplar halinde, daha artizanal nitelikte olan, küçük ölçekli
      balıkçılığa göre daha endüstriyel balıkçılık birimlerine ayırmanın yanında, karides trolleri gibi tek
      bir av filosu birimi üzerinden tedbir ve politikaların etkisini değerlendirebilmek amacıyla
      yukarıdaki Ģekilde yapılan bir gruplama da yararlı olmaktadır.
8.    Ġkinci gruplama, filonun uygun analizinin yapılmasına duyulan ihtiyacı karĢılayan bir filo
      sınıflandırması yapılması ihtiyacı ile bağlantılı olmaktadır. Veriler, yalnızca mevcut (politika)
      konuya uygunlarsa ve uygun olduklarında bilgi değeri kazanacaktır. Örneğin, filonun tamamına
      yönelik olarak, filo genelinde motor gücü, tekne boyu ve tonaj dağılımını gösteren tabloların
      hazırlandığı gözlemlenmektedir. Her Ģeyden önce, bu tablolar Ģu anda tekne boyu, tonajı ve motor
      gücüne iliĢkin bilgiler sağlanmak suretiyle teknelerin genel görünümünü verecek Ģekilde
      birleĢtirilmemekte, bu sorun boy, tonaj ve sevkten oluĢan üç değiĢken arasındaki iliĢki belirlenmek
      istendiğinde net olarak ortaya çıkmaktadır. Ġkinci olarak, mevcut düzenlemede bu değiĢkenler ile
      geride yatan balıkçılık tipleri arasında bir bağlantı kurulmamıĢtır. Bir yandan, ilgili kiĢiler çeĢitli
      değiĢkenler ile balıkçılık tipi arasındaki iliĢki konusunda bilgi sahibi olsalar da (örneğin Marmara
      Denizinde Dikmeli Trolle yapılan karides avcılığının özellikleri bilinmektedir), bu bilgilerin net
      bir biçimde bütün balıkçı tiplerini kapsayacak Ģekilde geniĢletilmesi zorunluluğu bulunmaktadır.
      Diğer yandan, Marmara Denizinde Dikmeli Trolle yapılan karides avcılığının büyük ve küçük
      tekneler arasında farklılık gösteren bir homojen filo veya performans olup olmadığını belirlemek
      amacıyla balıkçılık tiplerinin bir bütün olarak ve örneğin boy, tonaj ve motor gücüne göre ele
      alınacağı bir rapor oluĢturulması tavsiye olunur.
9.    Filo sınıflandırmasındaki amaç, balıkçılık yönetimine iliĢkin daha belirli, böylece daha verimli
      politika ve planlar oluĢturmak üzere büyük ölçekli filolarda daha homojen gruplara odaklanan bir
      yönetim geliĢtirmektir. Biyolojik açıdan, stoklar ile filolar, avlanma yöntemi ile boy grupları ve
      çaba ile balık mortalitesi arasındaki iliĢkiyi belirlemek için sınıflandırmaya ihtiyaç vardır. Bu,
      stoklar temelinde en uygun filo büyüklüğünün belirlenmesi, böylece filo yapısı ile ilgili olarak
      politika temelinin oluĢturulmasında (AB Ortak Balıkçılık Politikasını oluĢturan dört temel direkten
      birinin muhafaza edilmesi yanında) baĢlangıç noktasını oluĢturmaktadır.
10. Ekonomik bakıĢ açısından, filo sınıflandırması bir yandan seçilmiĢ av filolarının performansı


Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
                                                                                                 ġubat 2007
                                                                      Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

      hakkında daha ayrıntılı ve kesin bir rapor oluĢturulmasına imkan tanıyacaktır. Diğer yandan, farklı
      balıkçılık faaliyetlerinin performansına iliĢkin bu değerlendirme, politikaların belirli filo
      birimlerine yöneltilmesini sağlayacaktır. Ayrıca, bu bakıĢ açısı, sürdürülebilir balıkçılığın, stokların
      elveriĢliliğine bağlı olduğunu kabul etmektedir.
11. Bölgesel bakıĢ açısından ise, filo sınıflandırması ile bölge ve balıkçılık tipi itibariyle balıkçılık
    faaliyetine ait girdi ve sonuçlara yönelik rapor oluĢturulması bir taraftan bölgesel (balıkçılık)
    kalkınma ihtiyacı, diğer taraftan da bölgesel geçim ihtiyacını karĢılayacaktır.
12. Balıkçılık yönetimine iliĢkin daha belirli, böylece daha verimli politika ve planlar oluĢturmak
    üzere büyük ölçekli filolarda daha homojen gruplara odaklanan bir yönetim geliĢtirmek üzere Türk
    balıkçılık filosunun tekne/ donanım/ hedef tür(ler) kombinasyonu sağlanmak suretiyle metier
    itibariyle tanımlanması ve sınıflandırılması önerilir.

3.3       EKONOMĠK ANALĠZ
13. Bu raporda verilen ekonomik değerler dikkatli biçimde yorumlanmalıdır. Veriler, numune, anket
      ve deneklerle yapılan tahminlere dayanmaktadır. Verilerin güvenilirliği eldeki araçlarla en iyi
      Ģekilde sağlanabilmektedir. Gelecekte, bu alanın daha da iyileĢtirilmesi ihtiyacı vardır. Ġkinci olarak,
      sonuçlar mali bakıĢ açısından değil ekonomik bakıĢ açısından değerlendirilmektedir. Bu sorunu
      çözmek için analizde ana gösterge olarak brüt nakit akıĢı kullanılmaktadır. Brüt nakit akıĢı,
      balıkçılık iĢletmelerinin iĢletime iliĢkin görüĢlerine yakındır.
14. Büyük veya küçük yatırımlar, hasılat ve ticari kapsama karĢı artizanal kapsam açısından balıkçılık
      faaliyetinin büyüklüğü ve kapsamının tanımlanması ihtiyacı vardır. Artizanal balıkçılık ile ticari
      balıkçılık arasında net bir ayrım yapılması veya küçük, orta ve büyük Ģeklinde bir ölçek
      sınıflandırması yapılması önerilir. Bu öneriler ıĢığında, Türk filosunun iki önemli faaliyet
      kategorisinden oluĢtuğu ortaya çıkmaktadır: büyük ölçekli, ticari, tam gün sürdürülen balıkçılığa
      karĢı küçük ölçekli, düĢük av oranlı, düĢük yatırımlı olan, küçük teknelerle yapılan, yarım gün
      sürdürülen balıkçılık. Gelecekte, bu iki kategorinin biri temel alınarak belirli politikalar
      oluĢturulmak istenirse, bu iki gruptan birine giren faaliyet türlerinin (tekne veya balıkçılık tipi
      bakımından) net tanımının yapılması uygun olacaktır.
15. Karaya çıkıĢ verileri ile ilgili bir kayıt sisteminin oluĢturulmasıyla bağlantılı olarak, ‗piyasa‘ fiyatı
    bilgilerini toplamak ve balık türünün yaĢı ve boyu ile ilgili bilgileri belirlemek için piyasadaki/
    karaya çıkarılan ilgili balık numunesinin alındığı bir „piyasa örnekleme‟ sistemi kurulması önerilir.
16. Ele alınması gereken bir baĢka konu, tayfa payıdır. ĠĢ gücü giderlerinin çeĢitli yönlerinin olduğu
      görülmektedir. Tayfaların, kendi hesaplarına çalıĢan kiĢiler olarak düĢünülmesi durumunda, tayfa
      tanımına, çeĢitli sosyal güvenlik planları ve emeklilik gibi giderlerin de dahil edilmesi gerekir; bu
      giderlerin bir bölümü, Ģirketin iĢverenleri iseler en azından iĢveren tarafından karĢılanacaktır. Bu
      nedenle, harcanabilir geliri belirlemek için sadece gelir vergisini çıkarmak yeterli değildir.
17. Av çabasına gelince, mevcut veri kümelerinde av çabası dikkate alınmamaktadır. Hem ekolojik
      hem ekonomik yönden, bu göstergenin bir av filosunun faaliyet seviyesi için kullanılması uygun
      olmaktadır. Bu, ayrıca, bir analiz uzmanının aktif ve az aktif filo birimlerini, böylece tam gün
      çalıĢan balıkçılar ile yarım gün çalıĢan balıkçıları birbirinden ayırmasına olanak tanıyacaktır.
      Filonun bütününe yönelik bir birleĢik ölçü elde etmek için, denizde geçirilen gün sayısının
      kullanılması önerilir. Denizde geçirilen gün sayısı, avlak sahasına gidiĢ-dönüĢ sürelerini de
      içerebilmektedir.
18. Yatırımlar ve onarımlarla ilgili olarak, filoya yapılan yatırımların ölçülmesi önerilir. Buna ek
      olarak, bakım giderlerinin kaydı tutulmalıdır. Hesap defterleri tutulabilecek balıkçılık
      iĢletmelerinin bir örneği elde edilebilirse bu, bakım iĢlemlerinin maliyet yapısının daha iyi
      anlaĢılmasını sağlayacak ve reel bakım giderlerinin birebir karĢısında yenileme – daha çok yatırım
      olarak görülecektir – niteliklerinin belirlenmesine imkan tanıyacaktır.
19. Balıkçılık iĢletmesinde varlıklar için değer tespiti yaparken ve belli bir dönemde tekne, teçhizat ve
      av donanımına yatırılan sermaye miktarını hesaplamak için bir birleĢik sistem kullanılması

                                                                         Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

    önerilir. Amortismanı hesaba katan yenileme değeri üzerinde oluĢturulan defter değeri, yatırıma
    dönüĢtürülmüĢ sermaye için kullanılan bir ölçüdür.
20. Amortismanla ilgili olarak, yenileme değerine göre oluĢturulmuĢ olan defter değerine dayanarak,
    Avrupa‘nın SeçilmiĢ Av Filolarının Ekonomik Performansına Yönelik Uyumlu Eyleme uygun
    olarak geliĢtirilen sistemin uygulanması önerilir. Bu amortisman yönteminin temelini tekne
    yenileme değeri oluĢturmaktadır. Yenileme değeri, benzer özelliklerdeki yeni bir teknenin cari
    yapım giderlerine eĢdeğerdir. Tekne yapım malzemesi 25 yılda amortize olmaktadır; bu, yenileme
    maliyeti bazında yıllık %4‘lük amortisman (straight-line) demektir. 25 yıl bittikten sonra,
    yenileme değerinin %2'si, eski teknelerde yapılan iyileĢtirmelerin tahmini bir değeri olarak
    amortize edilmektedir. Ağır iĢ motorlarının amortisman süresi 10 yıldır - yıllık %10 ve on yıldan
    sonra yıllık %4. Hafif iĢ motorlarında amortisman süresi 15 yıla uzamaktadır - yıllık %6.7 ve 15
    yıldan sonra yıllık %2.5. Yukarıda verilen yüzde değerlerin tamamı, yenileme maliyetine
    uygulanmaktadır. Tek baĢına motora ait miktar bilinmiyorsa, gövde - motor oranının 2:1 Ģeklinde
    olduğu varsayılabilir.
21. Balıkçılık faaliyetlerine iliĢkin faiz giderlerine gelince, tekne baĢına düĢen reel faiz gideri, çekilen
    kredilerin farklı seviyelerde ve taahhüdün finansman Ģeklinin farklı olmasından dolayı büyük
    ölçüde değiĢiklik göstermektedir. Filo birimleri üzerinden ve gelecekte Avrupa filoları üzerinden
    bir karĢılaĢtırma yapmak için bu farklılık giderilebilir. Bu farklılıkları gidermek için, tekne
    yatırımının fırsat maliyetini yansıtan bir tahmini faiz hesaplanabilir. Bu nedenle, bu faiz, tekne
    finansmanında kullanılan yoldan bağımsız olarak hesaplanmaktadır. Faiz hesaplamasında,
    teknenin defter değeri kullanılmakta, defter değeri de yukarıda belirtilen yenileme değeri ve
    amortisman sistemine göre belirlenmektedir. Defter değerinin hesaplanmasında, reel faiz oranı -
    bir baĢka deyiĢle, Devlet Tahvillerinin oranı ile enflasyon oranı arasındaki fark – kullanılabilir.
    Böylece, tahmini faiz tutarı elde edilecektir.
22. Bölgesel çalıĢmalar yürütülmektedir. Bu çalıĢmalar, bir veri toplama sisteminin kurulması için iyi
    bir baĢlangıç noktasını oluĢturmaktadır. Ancak, ihtiyaç duyulan Ģey, ilk sektör çalıĢmasından
    sonra, düzenli olarak (yıllık) veri toplamanın gerçekleĢtirilmesidir. Veri toplama için anket
    uygulama yöntemini kullanırken - yukarıda açıklanmıĢtır - tespit edilen filo birimlerinin tamamını
    temsil edilen bir numune için balıkçılık iĢletmelerinin sektörün performans analizinde
    kullanılabilecek hesap defterleri tutmasının sağlanıp sağlanamayacağının belirlenmesi önerilir.




Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
                                                                                             ġubat 2007
                                                                  Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

3.4       TAKĠP ÇALIġMASINA ĠLĠġKĠN ÖNERĠLER

3.4.1     Veriler ve Analiz
23. Filo için bir tanımlama sistemi ve bunu takip edecek bir yıllık veri toplama sistemi kurmak için:
      23.1.       Diğer üç bölgede de benzer temel sosyo-ekonomik çalıĢmalar yürütmek suretiyle
                  Karadeniz için yürütülen ÇalıĢmanın devamını getirin.
      23.2.       Toplanan yıllık sosyo-ekonomik verileri, dönemsel analiz için bir temel olarak
                  kullanmak suretiyle, mevcut durum anketi devam ettirecek bir sistem geliĢtirin; bu
                  sistem, filo birimlerinin zaman içindeki performansının değerlendirilmesini
                  kolaylaĢtıracaktır.
24. Söz konusu mevcut durum çalıĢması ve yıllık veri toplama sistemi aĢağıdakilere bağlanacaktır:
      24.1.       Teknik, operasyonel ve sosyo-ekonomik yönleri dikkate alan Sistematik Filo
                  sınıflandırması (bakınız aĢağıda Filo Sınıflandırması bölümü);
      24.2.       Gelir-gider ve piyasa özellikleri için veri tanımının yapılmasına iliĢkin tutarlı bir
                  ekonomik çerçeve geliĢtirmek (bakınız aĢağıda Ekonomik Analiz bölümü);
      24.3.       Bu sistemin odağına bir temel gösterge kümesinin toplanmasını yerleĢtirmek; örneğin,
                  AB Veri Toplama Yönetmeliğinde tanımlanan gösterge kümesi (bakınız aĢağıda Veri
                  Toplama Yönetmeliği bölümü).
25. Anketler etkili ve etkin olsa da, anketlere paralel olarak av filosunun bütününde hesap defteri
    tutma konusunda iĢbirliğine istekli olanlar arasında rasgele örnekleme yapılması da önerilir.
26. Hangi örnekleme yöntemi kullanılırsa kullanılsın, numuneler rasgele seçilmeli ve ilgili filo
    birimini temsil etmelidir.

3.4.2     Filo Sınıflandırması
27. ġubat 2006‘da yayınlanan Ekonomik verilerin toplanması ve analizinin desteklenmesi baĢlıklı
      görev raporunda verilen önerilerin4 takip edilmesi önerilir. Bu, o raporun ait olduğu görev
      döneminde sunulduğu Ģekliyle filo sınıflandırma tablosunu kısa sürede tamamlamak için
      gereklidir. Sınıflandırma, tekne, donanım ve tür kombinasyonu ile faaliyetin derecesi (tam
      gün/yarım gün) doğrultusunda yapılmalıdır.
28. Bir sonraki adım olarak, bu kapsamlı sınıflandırmayı yaptıktan sonra, her balıkçılık tipi için daha
      ayrıntılı bir sınıflandırma yapılıp yapılmaması gerektiğinin tahlil edilmesi önerilir. Bunun için,
      faaliyet düzeyi (av çabası verilerine dayalı olarak), ekonomik performans (büyük ölçekli/ küçük
      ölçekli, yatırım düzeyi) ve kullanılan iĢ gücü (aile iĢçisi – geçici iĢçi, ücret sistemi) gibi
      balıkçılığın sosyo-ekonomik özellikleri temel alınmak zorundadır. Çeliker tarafından Karadeniz
      Bölgesi için yürütülen çalıĢma gibi mevcut durum çalıĢmaları, buna uygun bir temel
      sağlamaktadır.
29. Ayrıca, su ürünleri verilerinin bildirilme biçiminin mümkün olan en kısa sürede, belirlenmiĢ olan
      filo birimlerine göre oluĢturulması önerilir. Daha sonra, her birim için, bildirimin motor gücü
      grupları, boy grupları, tonaj grupları, donanım/göz açıklığı grupları bakımından ve ekonomik
      sınıflandırmaya göre belirli bir balıkçılık tipine yönelik olup olmaması gerektiği belirlenebilir.




4
 Van Hoof, 2006 Görev Raporu 1. 27 Ekonomik verilerin toplanması ve analizinin desteklenmesi, 2.
görev, TAT, Ankara
                                                                     Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
Su Ürünleri Sektörünün AB Müktesebatına Yasal ve Kurumsal Uyumu Projesi
                                                              Türkiye Cumhuriyeti – Avrupa Komisyonu

3.4.3      Ekonomik Analiz
30. Takip eden bölümde (Veri Toplama Yönetmeliği) açıklandığı üzere, av çabası ve fiyat ve benzeri
    verilerin toplanmasına ivedilikle ihtiyaç vardır.

31. Ayrıca, kullanılan tanım ve metodolojinin, Avrupa‘da kullanılmakta olan tanımlara bu Ek'te
    gösterildiği Ģekilde uygun hale getirilmesi önerilir. Bu iĢlem özellikle aĢağıdakiler için
    gerçekleĢtirilmelidir:
    31.1.        ĠĢ gücü giderleri ve ücretlendirme
    31.2.        Yatırımlar ve amortisman
    31.3.        Faiz ödemeleri ve hesaplanmıĢ tahmini faiz

3.4.4      Veri Toplama Yönetmeliği
32. AB Veri Toplama Yönetmeliği ile ilgili olarak, verilerin toplanması ve sunumunda aĢağıdaki
    hususların göz önünde bulundurulması gerekmektedir:
       Sabit ve değiĢken masrafları birbirinden ayırmak;
       Ġstihdam;
       Çaba (denizde geçirilen gün);
       Zaman içinde tür baĢına fiyat ve
       Filo kompozisyonu.

33. Yukarıdaki veriler güvenilir Ģekilde toplandığında ve önerilen yaklaĢım takip edildiğinde, tür
    baĢına TAC değiĢiklikleri, av kotasyonları, girdi fiyatlarındaki artıĢlar, çaba üzerinde sınırlamalar
    gibi su ürünlerine iliĢkin politika tedbirleri ile ağ gözü açıklığı düzenlemeleri, motor gücü
    düzenlemeleri, vb. gibi teknik tedbirlerin nasıl bir etki doğurduğunu tespit etmek amacıyla, Ģu
    anda kullanılmakta olan kabul edilmiĢ sosyo-ekonomik modellerin hayata geçirilmesi imkanı
    doğacaktır.
34. AB Balıkçılık Bilimsel, Teknik ve Ekonomik Komitesi (STECF) , balıkçılık yönetimi için
                                                                                 5

      verilecek önerileri desteklemek için kullanılacak biyo-ekonomik modellerin elveriĢliliğinin
      araĢtırılması amacıyla bir dizi alt grup toplantıları düzenlemiĢtir. STECF, öneriler için dayanak
      oluĢturabilecek bir dizi önemli biyo-ekonomik gösterge tespit etmiĢtir:
       34.1.   Anaç stoku biyokütlesi ve avlanma mortalitesi dahil olmak üzere biyolojik göstergeler.
               Bu göstergeler, ihtiyatlılık tedbiri ve kabul edilebilir en alt sınır gibi referans noktalarına
               karĢı değerlendirilmektedir.
       34.2.   Filo birimlerinin ekonomik performansını gösteren iĢletme kar marjı ve yatırım getirisi
               dahil olmak üzere ekonomik göstergeler. Bu göstergeler, finans piyasalarında uygulanan
               faiz oranları (örneğin, tahvil faiz oranı) gibi referans noktalara karĢı eĢit olarak
               değerlendirilmektedir.

35. OluĢturulursa önerilen veri kümesi bu biyo-ekonomik modellerin kullanılmasını sağlayacaktır.
    Sonraki sayfada yer alan Kutuda, AB genelinde Ģu anda kullanılmakta olan sekiz modelin kısa
    açıklaması verilmektedir.



                      Kutu 2.18: Biyo-Ekonomik Modellerin (AB’de kullanılan) KarĢılaĢtırılması


EIAA, kısa vadeli bir tahmin modelidir. EIAA, beklenen av miktarını dikkate alarak, bir filo birimi
temelinde ekonomik performansı hesaplar (AB Üyesi Devletlerin tamamı için). EIAA, karaya
5
    STECF, genel kurul, Kasım 2005

Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2
                                                                                               ġubat 2007
                                                                    Su Ürünleri Müktesebatı Uyum Merkezi

çıkarılan avı veren TAC‟ı içeren çıktı odaklı bir modeldir. TAC/kota açısından çıktı, model dışında
belirlenir ve modelin dışsal değişkenleri açısından bir girdi olarak kullanılır. Daha sonra aynı
şekilde faaliyet, maliyet ve ekonomik sonuç hesaplanır. EMMFID ve MOSES, bu şekilde TAC'ı
içeren diğer iki modeldir (MOSES, biyolojik kısıtlarla ilgilenir) ancak bunlarda av, dışsal olarak
belirlenir. Bir yandan, av çabasının tahsisi en iyi TAC‟a dayalı olarak gerçekleştirilirken, diğer
yandan çıktı, av çabası aracılığıyla belirlenir. Ancak, çıktı uygun kısıtlar dahil edilmek suretiyle
sabitlenebilmektedir; bir başka deyişle, bu iki model (sadece) ya çıktı ya da girdi odaklı model
olarak görülebilir. EMMFID, Danimarka balıkçılığı için geliştirilen bir model olsa da AB'deki
diğer balıkçılık alanları için de uygulanabilmektedir. EMMFID ve MOSES, optimizasyonu
modelleridir. Biyolojik ve teknolojik kısıtlamalara tabi olarak belli hedefler izlendiğinde av çabası
tahsisi en iyi şekilde yapılabilir. TEMAS, ECONMULT, MEFISTO ve COBAS girdi odaklı modeller
olarak görülebilir.

MEFISTO, Akdeniz balıkçılığının (seçilmiş balıkçılık alanı) ekonomik ve biyolojik davranışına
yönelik bir simülasyon modelidir. Mevcut durum göstergelerinin geleceğe ilişkin tahminleri yapılır:
Başlangıçtaki koşullar değiştirilmek suretiyle alternatif yönetim politikalarının simülasyonu
yapılabilir. örneğin, maksimum avlanma süresinin değiştirilmesi, vergilerin eklenmesi veya
çıkarılması, filo büyüklüğünün artırılması veya azaltılması, vb. Sayılan durumların tamamında,
tekne, stok, fiyat, vb.nin her birinin göstergeler üzerindeki etkisi analiz edilebilmektedir.

BIRDMOD, ECONMULT, COBAS ve TEMAS diğer simülasyon modelleridir. BIRDMOD, seçilmiş
İtalyan balıkçılığının dinamiklerini dört modülde dikkate alır. Bu modüller, yönetimsel, biyolojik,
ekonomik ve durum varyasyonu modülleridir. Yönetimsel modülünde, örneğin av çabası, kapasite
azaltma planları ve teknik tedbirler bakımından senaryolar hazırlanır. Operatörlerin karlarını en
yüksek seviyeye çıkardıkları (ayrı ayrı operatör düzeyinde) varsayılır ve bu varsayım temelinde
sistemin durumu değişir. ECONMULT, aşağıdaki yönetim araçlarının Barents Denizi‟ndeki ticari
değeri yüksek balıkçılığa olan etkisinin simülasyonunu yapar: tekne başına çaba; kota (toplam veya
tekne başına); vergiler; av yasağı; avlak sahalarının kapatılması; tekne sayısı; av (toplam ve tekne
başına). COBAS, paydaş odaklı bir model olarak diğer modellerden ayrılmaktadır. Nihai stratejiyi,
paydaş temsilcilerinden oluşan bir yönlendirme grubu belirlemektedir. Temsil edilen paydaşların
her birinin Güney Batı bölgesindeki balık stoklarının yönetimi ve kullanımı konusunda doğrudan
ilgisi vardır ve paydaş temsilcileri aşağıdakilerden gelmektedir: resmi kurumlar ve koruma
kurumları; ticari balıkçılık; su ürünleri işleme tesisleri; perakendeciler; restoratörler; bölgesel
kalkınma; denizde eğlence amaçlı olta balıkçılığı yapan kişiler; çevre STK‟ları; koruma örgütleri.
TEMAS, balıkçılık için alınacak teknik yönetim tedbirlerinin etkisinin simülasyonu için bir genel
çerçeve sağlanır. TEMAS, stok dinamikleri, istihsal süreci, avcılık sektörünün dinamikleri,
ekonomik analiz, değerlendirme prosedürü, balıkçılık yönetimi, yönetim araçlarının uygulanması ve
avlanma stratejilerini açıklayan çeşitli modüllerden oluşur.

Simülasyon ve optimizasyon farklı kavramsal yaklaşımlardır. Optimizasyonda, parametre değerleri
ve model kısıtları ile tanımlanan bir yapılabilirlik alanının sınırları içinde en iyi sonuçlara ulaşılır.
Simülasyon da parametre değerlerine ilişkin varsayımlara dayanır ancak, optimizasyondan farklı
olarak simülasyon, incelenen balıkçılığa ilişkin dinamik sonuçları (örneğin, biyolojik ve ekonomik)
belirleyen bir kurallar kümesidir.

     Kaynak: STECF, Kasım 2005




                                                                      Sektör ÇalıĢması Nihai Raporu: Ek 2

				
Jun Wang Jun Wang Dr
About Some of Those documents come from internet for research purpose,if you have the copyrights of one of them,tell me by mail vixychina@gmail.com.Thank you!