Docstoc

Nghe that truyen thong viet nam.pdf

Document Sample
Nghe that truyen thong viet nam.pdf Powered By Docstoc
					NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                                                         1




                                              MUÅC LUÅC


Sên khêëu....................................................................................................2
 Quy Nhún - Caái nöi cuãa nghïå thuêåt haát böåi ........................................2
 Nhaåc cung àònh Huïë - loaåi hònh êm nhaåc truyïìn thöëng àùåc sùæc úã
 Viïåt Nam.................................................................................................4
 Nghïå thuêåt haát cheâo ..............................................................................6
 Neát àöåc àaáo cuãa nghïå thuêåt röëi nûúác truyïìn thöëng ...........................9
Kiïën truác ..................................................................................................13
 Àöåc àaáo kiïën truác nhaâ úã Têy Nguyïn ................................................13
 Thaánh àõa Myä Sún - Di saãn vùn hoáa àùåc sùæc cuãa nïìn vùn minh
 Chùm-Pa...............................................................................................16
 Kiïën truác laâng Viïåt Nam.....................................................................19
 Kiïën truác àöåc àaáo cuãa Phuã Giaây.........................................................22
Höåi hoåa - àiïu khùæc .................................................................................24
 Tûúång göî Voä Lùng................................................................................24
 Tûúång nhaâ möì - Têy nguyïn...............................................................26
 Àiïu khùæc göî dên gian Ba Na.............................................................28
Thuã cöng - Myä nghïå ................................................................................33
 Nghïå thuêåt göëm traâ Viïåt Nam...........................................................33
Laâng nghïì ................................................................................................41
 Truyïìn thöëng laâng nghïì cuãa Haâ Nöåi .................................................41
 Laâng giêëy doá Yïn Thaái ........................................................................45
 Nghïì àuác àöìng úã Saâi Goân xûa ............................................................48
 Laâng göëm Baát Traâng ...........................................................................52
 Laâng nghïì àaá myä nghïå Non Nûúác......................................................55
 Laâng nghïì khaãm trai Chuön Ngo ......................................................58

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                       2




                               SÊN KHÊËU

     Quy Nhún - Caái nöi cuãa nghïå thuêåt haát
                       böåi
      Nghïå thuêåt tuöìng úã Bònh Àõnh noái chung vaâ úã Quy Nhún noái
riïng tûâ nhiïìu thïë kyã qua àaä töìn taåi vaâ phaát triïín rêët maånh, trúã
thaânh moán ùn tinh thêìn àùåc biïåt vaâ quen thuöåc cuãa nhên dên vuâng
àêët naây. Mùåc duâ coá nhûäng biïën àöång lõch sûã, traãi qua chiïën tranh,
nhûäng ngûúâi dên Bònh Àõnh vêîn giûä mön nghïå thuêåt àùåc sùæc cuãa
mònh vaâ kiïn quyïët chöëng laåi nhûäng cuöåc xêm lùng vùn hoáa tûâ nûúác
ngoaâi àïí Quy Nhún vêîn laâ àiïím höåi tuå taâi nùng haát böåi, röìi tûâ Quy
Nhún toãa ài khùæp caác àõa phûúng khaác.

      Sûå kiïën àaáng ghi nhúá trong lõch sûã sên khêëu tuöìng laâ cuöåc hoåp
mùåt caác diïîn viïn, nghïå sô tuöìng toaân quöëc àêìu tiïn taåi TP. Quy
Nhún giûäa nùm 1976. Tûâ àoá Quy Nhún trúã thaânh àiïím höåi tuå thûúâng
xuyïn cuãa nghïå sô tuöìng caách maång kïí tûâ sau ngaây miïìn Nam hoaân
toaân giaãi phoáng, àêët nûúác thöëng nhêët.

      Quy Nhún hiïån coá nhaâ haát tuöìng mang tïn Àaâo Têën - nhaâ haát
àang gòn giûä vaâ phaát huy di saãn tuöìng àöì söå cuãa võ hêåu töí tuöìng,
danh nhên Àaâo Têën. Núi àêy àaä tûâng laâm ra nhûäng cöng trònh nghïå
thuêåt tuöìng mêîu mûåc vïì haát, muáa, vïì biïíu diïîn tuöìng truyïìn thöëng
noái chung vaâ àaä giaânh àûúåc tiïëng vang lúán nhû "Quang Trung àaåi
phaá quên Thanh", "Sao Khuï trúâi Viïåt", "Saáng maäi niïìm tin", "Buâi
Thõ Xuên"... Àùåc biïåt, nhûäng vúã tuöìng cöí àiïín mêîu mûåc vïì vùn hoåc vaâ
nghïå thuêåt biïíu diïîn cuãa Nguyïîn Vùn Diïu vaâ Àaâo Têën àaä vaâ àang

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                      3

àûúåc phuåc höìi úã Quy Nhún àïí laâm taâi saãn chung cho ngaânh tuöìng caã
nûúác nghiïn cûáu, hoåc têåp.

      Ngoaâi nhaâ haát tuöìng Àaâo Têën, úã Quy Nhún coân rêët nhiïìu cêu
laåc böå tuöìng truyïìn thöëng hoaåt àöång thûúâng xuyïn. ÚÃ Quy Nhún,
xem tuöìng laâ möåt têåp tuåc hay möåt sûå àam mï hiïëm thêëy.

      Cho àïën höm nay, Quy Nhún (Bònh Àõnh) vêîn àûúåc coi laâ trung
têm cuãa nghïå thuêåt haát böåi (tuöìng). Noái túái tuöìng laâ ngûúâi ta nghô
àïën Bònh Àõnh, vaâ muöën àûúåc xem nhûäng vúã tuöìng àñch thûåc cuãa Àaâo
Têën, Nguyïîn Vùn Diïu... thò phaãi àïën Quy Nhún.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                              4




   Nhaåc cung àònh Huïë - loaåi hònh êm nhaåc
           truyïìn thöëng àùåc sùæc úã Viïåt Nam
       Êm nhaåc cung àònh Viïåt Nam laâ möåt böå mön êm nhaåc truyïìn
thöëng àùåc sùæc cuãa Viïåt Nam, coá giaá trõ cao vïì nghïå thuêåt vaâ phûúng
diïån lõch sûã.

      Nhaåc cung àònh coân xuêët hiïån trong triïìu àònh cuãa möåt söë quöëc
gia chêu AÁ nhû Trung Quöëc, Nhêåt Baãn, Haân Quöëc. Caác nhaâ nghiïn
cûáu vùn hoáa dên gian cho biïët, theo sûã saách àïí laåi thò nhaåc cung àònh
xuêët hiïån lêìn àêìu tiïn vaâo àúâi nhaâ Trêìn (thïë kyã 14), nhûng maäi àïën
àúâi Nguyïîn (cuöëi thïë kyã 18) nhaåc cung àònh múái chñnh thûác àûúåc phöí
biïën vaâ phaát triïín maånh taåi Cung àònh Huïë.

        Tuy àûúåc sûã duång trong cung àònh, nhûng viïåc saáng taác vaâ biïíu
diïîn hêìu hïët àïìu do nhûäng nhaåc sô, nghïå sô dên gian nhúâ coá tay nghïì
cao maâ àûúåc sung vaâo cung àïí phuåc vuå triïìu àònh. Vò vêåy, nhaåc cung
àònh tuy mang tñnh baác hoåc nhûng cuäng mang àêìy êm hûúãng caác laân
àiïåu dên gian cuãa caác miïìn Viïåt Nam. Nhaåc cung àònh Viïåt Nam sûã
duång nhûäng nhaåc cuå dên töåc nhû àaân tam, àaân nhõ, àaân nguyïåt, àaân
tyâ baâ, saáo truác, böå goä. Caác nhaåc cuå naây thïí hiïån àêìy àuã caác êm vûåc tûâ
tiïëng kim, tiïëng thöí, tiïëng trong, tiïëng àuåc, tiïëng trêìm, tiïëng böíng.
Àiïìu khaác biïåt giûäa nhaåc cuå biïíu diïîn trong cung àònh vúái nhaåc cuå sûã
duång trong dên gian laâ nhaåc cuå duâng trong cung àònh àûúåc laâm kyä,
chaåm khùæc cêín thêån, kheáo leáo, tinh xaão hún.

       Nhaåc cung àònh Huïë coá hai loaåi laâ Àaåi nhaåc vaâ Tiïíu nhaåc. Daân
Àaåi nhaåc göìm coá kheân, tröëng, böå goä vaâ coá thïí coá thïm àaân nhõ. Kheân
laâ loaåi kheân bêìu vaâ kheân baát laâm bùçng göî, àûúåc chia laâm 3 loaåi laâ
kheân àaåi, kheân trung vaâ kheân tiïíu. Tröëng cuäng coá nhiïìu loaåi tûâ tröëng
http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                          5

lúán nhêët laâ tröëng àaåi àïën tröëng tiïíu, tröëng vöî, tröëng möåt mùåt. Àaåi
nhaåc thûúâng àûúåc duâng trong dõp Tïët vaâ nhûäng ngaây lïî lúán.

      Daân Tiïíu nhaåc göìm nhûäng nhaåc cuå duâng dêy tú, saáo truác vaâ böå
goä. Loaåi nhaåc cuå dêy tú coá loaåi àaân gaãy nhû àaân nguyïåt coá hai dêy,
àaân tam coá ba dêy, àaân tyâ baâ coá böën dêy, coá àaân duâng cung àïí keáo
nhû àaân nhõ. Böå goä bùçng göî coá moä vaâ phaách tiïìn, bùçng kim khñ coá
chuöng caác cúä. Caác daân nhaåc biïíu diïîn thûúâng coá keâm theo àöåi muáa.
Daân nhaåc vaâ àöåi muáa laâ caã möåt sûå phöëi húåp haâi hoâa giûäa êm nhaåc, vuä
àiïåu vaâ maâu sùæc trang phuåc.

      Nhaåc cung àònh coá nhiïìu thïí loaåi khaác nhau àûúåc biïíu diïîn
trong nhûäng dõp lïî höåi khaác nhau. Giao nhaåc àûúåc duâng trong tïë Lïî
Nam Giao khi nhaâ Vua laâm lïî tïë trúâi àêët àûúåc thûåc hiïån ba nùm möåt
lêìn; Miïëu nhaåc àûúåc duâng trong caác lïî tïë miïëu; Nguä tûå nhaåc sûã duång
trong nùm lïî tïë thêìn; Àaåi triïìu nhaåc àûúåc têëu trong caác lïî lúán nhû Lïî
Vaån thoå, tiïëp Sûá thêìn; Thûúâng triïìu nhaåc àûúåc têëu khi Vua lêm triïìu
thûúâng lïå; Àaåi Yïën nhaåc àûúåc têëu trong caác buöíi yïën tiïåc; Cung trung
chi nhaåc àûúåc duâng trong cung phuã; Cûáu nhêåt nguyïåt giao trung
nhaåc àûúåc duâng trong caác dõp nguyïåt thûåc vaâ nhêåt thûåc; vaâ coân bao
göìm têët caã caác böå mön êm nhaåc khaác nhû nhaåc thñnh phoâng, sên
khêëu vaâ muáa.

       Theo caác nhaâ nghiïn cûáu êm nhaåc, trong lõch sûã êm nhaåc Viïåt
Nam, àêy laâ böå mön êm nhaåc duy nhêët àûúåc ghi vaâo sûã saách tûâ xa
xûa, traãi qua bao thùng trêìm cuãa caác triïìu àaåi, bao biïën thiïn cuãa
thúâi cuöåc maâ vêîn coân lûu laåi àûúåc möåt di saãn àaáng kïí coá thïí sûã duång
àïí nghiïn cûáu vïì nhaåc khñ, caách sùæp xïëp daân nhaåc, nhaåc ngûä vaâ quan
àiïím thêím myä.

       Hiïån taåi, Viïåt Nam àang hoaân thaânh höì sú vïì Êm nhaåc cung
àònh Viïåt Nam hay coân goåi laâ Nhaä nhaåc Huïë àïí àïå trònh UNESCO
cöng nhêån laâ Di saãn vùn hoáa phi vêåt thïí vaâ truyïìn khêíu cuãa nhên
loaåi trong àúåt hai nùm 2003.


http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                           6




                      Nghïå thuêåt haát cheâo
      Àaä haâng trùm nùm nay, nghïå thuêåt haát cheâo, tuöìng, muáa röëi
nûúác, dên ca v.v... laâ nhûäng loaåi hònh nghïå thuêåt truyïìn thöëng àöåc
àaáo cuãa Viïåt Nam. Trong àoá nghïå thuêåt haát cheâo àaä àûúåc nhûäng
ngûúâi nöng dên miïìn Bùæc Viïåt Nam rêët yïu thñch. Àùåc biïåt noá àûúåc
phöí biïën rêët röång úã àöìng bùçng söng Höìng. Chó riïng hai tónh Thaái
Bònh, Haãi H ûng àaä coá túái gêìn möåt ngaân àoaân cheâo baán chuyïn nghiïåp
vaâ nghiïåp dû. Ngay caã ngaây nay, úã thïë kyã cuãa àiïån aãnh, radio, video,
vö tuyïën truyïìn hònh v.v... nïëu khöng coá nghïå thuêåt cheâo thò khöng
thïí hònh dung nöíi àúâi söëng vùn hoáa cuãa nöng thön Viïåt Nam.

     Àaä coá möåt thúâi, Höåi cheâo àöi khi keáo daâi caã tuêìn lïî, mùåc dêìu coân
lêu múái àïën Höåi nhûng trong möîi gia àònh nöng dên àïìu àaä coá sûå
chuêín bõ tham gia kyâ Höåi vúái nhûäng vai cheâo yïu thñch.

        Àaä tûâ lêu, nghïå thuêåt cheâo àöëi vúái ngûúâi nöng dên Viïåt Nam
vûâa laâ sên khêëu, vûâa laâ thú ca vaâ êm nhaåc vaâ laâ nguöìn duy nhêët
trong àúâi söëng tinh thêìn cuãa mònh. Trong caác vúã cheâo cöí thûúâng vaåch
mùåt boån quan laåi phong kiïën vaâ thûåc dên aáp bûác giöëng noâi. Úúã caác vúä
diïîn, ngûúâi nöng dên thêëy àûúåc sûå phaãn aánh àúâi söëng cuãa mònh vúái
nhûäng mùåt tñch cûåc vaâ phaãn diïån, nhûäng ûúác mú vaâ yá niïåm cuãa mònh
vïì caái thiïån vaâ caái aác. Moåi ngûúâi àaä yïu vaâ caâng yïu nghïå thuêåt cheâo
búãi tñnh nhên àaåo vaâ sûå tûúi maát cuãa noá, vaâ búãi noá mang maâu sùæc dên
töåc àöåc àaáo.

     Nhûäng vúã cheâo - àoá laâ caác mêíu chuyïån sên khêëu cuãa nhûäng tiïíu
thuyïët thi ca, noá àùåc trûng búãi chêët thú möång, haânh vùn nhuêìn
nhuyïîn, noá coá nhûäng truyïìn thöëng lêu àúâi cuãa thi ca phûúng Àöng.
Ngoaâi viïåc cheâo laâ möåt nghïå thuêåt àûúåc naãy sinh tûâ quêìn chuáng nöng

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                           7

dên, noá coân àûúåc sûã duång rêët nhiïìu tuåc ngûä vaâ ca dao dên gian do
nhên dên saáng taåo ra qua haâng ngaân nùm.

       Nghïå thuêåt cú baãn trong caác vai cuãa diïîn viïn laâ muáa maâ qua
àoá noá coá thïí hiïån àûúåc têët caã sûå uyïín chuyïín nhõp nhaâng cuãa con
ngûúâi. Nhûäng nghïå nhên lúáp trûúác thûúâng noái rùçng: "Muáa hònh tûúång
àeåp àeä cuãa nöåi têm". Song song vúái caái àoá, àiïåu muáa trong cheâo khöng
hoaân toaân mang tñnh trûâu tûúång vaâ tûúång trûng, ûúác lïå nhû möåt söë
loaåi hònh nghïå thuêåt thöng thûúâng khaác búãi möåt leä nguöìn göëc cuãa noá
laâ nhûäng hònh aãnh sinh hoaåt, lao àöång qua caác buöíi diïîn úã nöng thön.

      Möåt vai troâ quan troång trong cheâo laâ êm nhaåc. ÚÃ Viïåt Nam
ngûúâi ta thûúâng noái "àûâng diïîn cheâo" maâ phaãi laâ "haát cheâo". Êm àiïåu
trong nghïå thuêåt cheâo ngaây caâng hêëp dêîn, noá coá caã maâu sùæc êm nhaåc
dên töåc vaâ hiïån àaåi àöåc àaáo.

      Hiïån nay, taåi Thuã àö vaâ möåt söë thaânh phöë khaác àaä thaânh lêåp
nhûäng àoaân nghïå thuêåt cheâo chuyïn nghiïåp, àoáng vai troâ quan troång
trong cöng taác truyïìn baá nïìn nghïå thuêåt naây vaâ àöìng thúâi höî trúå cho
caác àoaân nghïå thuêåt nghiïåp dû.

       Nghïå thuêåt cheâo ngaây nay vêîn àûúåc nhên dên ûa thñch. Trong
cheâo möîi ngûúâi Viïåt Nam àïìu thêëy àûúåc sûå phaãn aãnh cuãa nhûäng giaá
trõ àaåo àûác cao quyá nhû: loâng duäng caãm, sûå hy sinh quïn mònh, sûå
trung thaânh, sûå tûâ thiïån. Do vêåy, úã caác vúã cheâo cöí, nöåi dung cuãa noá ta
tûúãng nhû khaác xa thûåc tïë ngaây höm nay; vêåy maâ noá vêîn laâm xuác
àöång loâng ngûúâi khaán giaã cuãa nhiïìu thïë hïå giaâ cuäng nhû treã. Àiïìu àoá,
noái lïn tñnh tûúi treã vaâ sûác söëng cuãa nghïå thuêåt cheâo, àöìng thúâi cuäng
àùåt ra trûúác nghïå thuêåt cheâo nhûäng vêën àïì múái phûác taåp.

      Vêën àïì cêëp thiïët hún caã laâ phaãi phaãn aánh trong nghïå thuêåt cöí
nhûäng àïì taâi múái, cuöåc söëng múái. Hoaân toaân àuáng quy luêåt, búãi leä
ngaây nay khaán giaã muöën àûúåc thêëy trong bêët cûá loaåi hònh nghïå thuêåt
sên khêëu naâo cuäng coá nhûäng con ngûúâi thúâi àaåi cuãa mònh, laâm biïën
àöíi böå mùåt úã nöng thön Viïåt Nam. Vaâ tuy nhiïn, laâm àûúåc àiïìu àoá

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                        8

khöng phaãi dïî daâng, nhûng cuäng àaä àaåt àûúåc nhûäng thaânh tñch nhêët
àõnh.

       Ngay tûâ nhûäng nùm 50, àaä coá nhûäng vúã diïîn vïì caách maång (Nuái
àaá), vïì lõch sûã àêët nûúác (Khúãi nghôa Lam Sún), vïì cuöåc khaáng chiïën
chöëng thûåc dên Phaáp (Möëi tònh Àiïån Biïn), vïì cuöåc chiïën àêëu chöëng
xêm lûúåc Myä (Àûúâng vïì trêån àõa), vïì cöng cuöåc caãi taåo xaä höåi chuã
nghôa úã nöng thön (Con trêu húåp taác). Sûå xuêët hiïån cuãa nhûäng vúã
diïîn naây chûáng toã rùçng nghïå thuêåt cheâo noái riïng vaâ nghïå thuêåt sên
khêëu noái chung àïìu coá khaã nùng phaãn aánh àûúåc àïì taâi hiïån àaåi.

      Tuy vêåy, khaán giaã Viïåt Nam vêîn coân thñch xem caác vúã cheâo cöí
cuâng vúái caác loaåi hònh nghïå thuêåt khaác nhû tuöìng, caãi lûúng, dên ca
caãnh vaâ say mï theo doäi caác buöíi diïîn kõch noái, ö-pï-ra vïì caác àïì taâi
truyïìn thöëng vaâ hiïån àaåi.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                          9




       Neát àöåc àaáo cuãa nghïå thuêåt röëi nûúác
                             truyïìn thöëng
       Tûâ xa xûa, con ngûúâi vaâ thiïn nhiïn luön gùæn liïìn vúái nhau, höî
trúå cho nhau. Con ngûúâi àaä biïët dûåa vaâo thiïn nhiïn àïí saãn xuêët vaâ
àöìng thúâi cuäng laâ àïí saáng taåo ra nhûäng loaåi hònh nghïå thuêåt àöåc àaáo.
Miïìn àöìng bùçng chêu thöí söng Höìng laâ caái nöi sinh ra nghïå thuêåt
muáa röëi nûúác. Con ngûúâi núi àêy hay lam, hay laâm vaâ giaâu oác saáng
taåo.

       Ngoaâi thúâi gian muâa maâng àöìng aáng, hoå àaä biïët dûåa vaâo söng
nûúác àïí saáng taåo ra nhûäng troâ giaãi trñ diïîn vaâo dõp lïî höåi, ngaây vui,
ngaây Tïët, maâ nöíi bêåt lïn laâ troâ muáa röëi nûúác. Nghïå thuêåt biïíu diïîn
muáa röëi nûúác laâ möåt loaåi hònh sinh hoaåt vùn hoaá truyïìn thöëng lêu
àúâi, noá àaä coá tûâ xa xûa trong lõch sûã vùn hoáa dên töåc vúái nhûäng neát
àöåc àaáo riïng.

      Muáa röëi nûúác laâ möåt saáng taåo àöåc àaáo cuãa cû dên vuâng chêu thöí
Söng Höìng, àûúåc manh nha tûâ cöng cuöåc chïë ngûå nûúác, caãi taåo nûúác
thaânh yïëu töë söë möåt cho viïåc saãn xuêët nöng nghiïåp. Phaåm vi hoaåt
àöång cuãa noá bao göìm nhiïìu tónh nhû Thaái Bònh, Phuá Thoå, Thanh
Hoaá, Nam Haâ, Haâ Têy...

       Yïëu töë àöåc àaáo cuãa röëi nûúác laâ sûã duång mùåt nûúác laâm sên khêëu
àïí con röëi diïîn troâ, àoáng kõch. Buöìng troâ röëi nûúác àûúåc nhên dên quen
goåi laâ nhaâ röëi hay thuãy àònh, àûúåc dûång lïn giûäa ao, höì vúái kiïën truác
cên àöëi tûúång trûng cho maái àònh cuãa vuâng nöng thön Viïåt Nam. Têët
caã buöìng troâ, sên khêëu cuâng trang bõ cúâ, quaåt, voi, loång, cöíng haâng
maä... àuáng laâ möåt khu àònh laâng thu nhoã laåi thaânh möåt caãnh àeåp nhû
trong möång vúái nhûäng maái uöën cong lung linh phaãn chiïëu trïn mùåt
http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                           10

nûúác. Sên khêëu röëi nûúác laâ khoaãng tröëng trûúác mùåt buöìng troâ, noá chó
thûåc sûå hoaân chónh khi àaä vaâo chûúng trònh biïíu diïîn vaâ cuäng bùæt
àêìu mêët ài ngay khi chêëm dûát tiïët muåc cuöëi cuâng.

      Qua nhûäng tiïët muåc biïíu diïîn cuãa nghïå thuêåt röëi nûúác cöí
truyïìn, nhûäng caãnh sinh hoaåt bònh thûúâng vïì àúâi söëng, têåp tuåc tinh
thêìn vaâ vêåt chêët truyïìn àúâi cuãa ngûúâi nöng dên Viïåt Nam àûúåc thïí
hiïån möåt caách roä neát.

      Àïí laâm àûúåc möåt con röëi hoaân chónh, phaãi traãi qua rêët nhiïìu
cöng àoaån tûâ àuåc cöët àïën trang trñ hoáa trang vaâ rêët nhiïìu cöng àoaån
maâ ngûúâi nghïå nhên khöng thïí boã qua. Quên röëi caâng hoaân haão, caâng
giuáp cho kyä xaão àiïìu khiïín nêng cao, khaã nùng diïîn àaåt phong phuá.
Quên röëi nûúác laâm bùçng göî töët seä nùång vaâ chòm, trïn thûåc tïë, göî sung
laâ chêët liïåu thöng duång àïí taåc con röëi, vò loaåi göî naây nheå laåi dai, rêët
dïî àiïìu khiïín trong khi biïíu diïîn dûúái nûúác.

      Sau khi con röëi àûúåc taåc vúái nhûäng àûúâng neát caách àiïåu riïng,
chuáng àûúåc àêìu oác tinh tïë cuãa caác nghïå nhên thöíi vaâo luöìng sûác söëng
múái bùçng caách goåt giuäa, àaánh boáng vaâ trang trñ vúái nhiïìu maâu sún
khaác nhau àïí laâm tön thïm àûúâng neát tñnh caách cho tûâng nhên vêåt,
laâm cho nhên vêåt àûúåc àùåc sùæc hún, trong saáng hún trûúác ngûúâi xem.
Quên röëi nûúác chñnh laâ saãn phêím cuãa nghïå thuêåt àiïu khùæc göî dên
gian, noá vûâa giaâu tñnh hiïån thûåc, vûâa möåc maåc, àùçm thùæm, trûä tònh.

        Trong kho taâng quên röëi nûúác cöí truyïìn ta coân thêëy nhûäng
ngûúâi ài cêìy, chuá tïîu, ngûúâi àaánh caá, daân nhaåc, cö tiïn... ÚÃ àêy taâi
nùng cuãa nghïå nhên àaä àem laåi cho ta caái tûúi maát, àön hêåu, hiïìn
dõu, niïìm laåc quan yïu àúâi, yïu thiïn nhiïn, con ngûúâi qua caái bònh dõ
àún sú àûúåc khuïëch àaåi vaâ nghïå thuêåt hoáa. Quên röëi nûúác duâ taåc liïìn
möåt khöëi göî hay chùæp laåi àïìu coá hai phêìn gùæn liïìn nhau àoá laâ phêìn
thên vaâ phêìn àïë. Phêìn thên laâ phêìn nöíi lïn mùåt nûúác thïí hiïån nhên
vêåt, coân phêìn àïë laâ phêìn chòm dûúái mùåt nûúác giûä cho röëi nöíi bïn trïn
vaâ laâ núi lùæp maáy àiïìu khiïín cho quên röëi cûã àöång.


http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                             11

      Maáy àiïìu khiïín vaâ kyä xaão àiïìu khiïín trong muáa röëi nûúác rêët
àûúåc coi troång, noá taåo nïn haânh àöång cuãa quên röëi nûúác trïn sên
khêëu, àoá chñnh laâ mêëu chöët cuãa nghïå thuêåt muáa röëi. Quên röëi àeåp
múái chó coá giaá trõ vïì mùåt àiïu khùæc. Sûå thaânh cöng cuãa quên röëi nûúác
chuã yïëu tröng vaâo sûå cûã àöång cuãa thên hònh, haânh àöång laâm troâ àoáng
kõch cuãa noá. Caác nghïå nhên dên gian àaä dûåa vaâo kinh nghiïåm, lêìn
moâ trong thûåc tïë, tòm toâi, saáng taåo vaâ àïí laåi cho àúâi nay nhiïìu kiïíu
maáy röëi nûúác phong phuá vaâ àa daång.

      Ta coá thïí gùåp úã àêy khaá nhiïìu àöì duâng thûúâng ngaây cuãa nghïì
luáa nûúác maâ ngûúâi nöng dên tûå laâm ra nhû thûâng, saâo, voåt... àïí laâm
maáy àiïìu khiïín quên röëi. Maáy àiïìu khiïín röëi nûúác coá thïí àûúåc chia
laâm hai loaåi cú baãn: maáy saâo vaâ maáy dêy àïìu coá nhiïåm vuå laâm di
chuyïín quên röëi vaâ taåo haânh àöång cho nhên vêåt. Maáy àiïìu khiïín
àûúåc giêëu trong loâng nûúác, lúåi duång sûác nûúác, taåo sûå àiïìu khiïín tûâ xa,
cöëng hiïën cho ngûúâi xem nhiïìu àiïìu kyâ laå, bêët ngúâ khoá lyá giaãi.

       Ngûúâi nghïå nhên röëi nûúác àûáng trong buöìng troâ àïí àiïìu khiïín
con röëi. Hoå thao taác tûâng cêy xaâo hoùåc giêåt con röëi bùçng hïå thöëng dêy
böë trñ úã bïn ngoaâi hoùåc dûúái nûúác. Ngêm buân löåi nûúác àïí laâm nghïå
thuêåt khöng phaãi laâ möåt cöng viïåc bònh thûúâng thñch thuá vúái moåi
ngûúâi. Nïëu khöng phaãi laâ ngûúâi söëng ên tònh vúái nûúác túái mûác "Söëng
ngêm da, chïët ngêm sûúng" nhû cû dên tröìng luáa nûúác, thò khoá coá
àûúåc sûå truyïìn caãm nöìng nhiïåt vaâo haânh àöång cuãa nhên vêåt röëi nûúác.

       Trong nghïå thuêåt muáa röëi nûúác, nghïå thuêåt sûã duång mùåt nûúác
cuäng laâ yïëu töë quan troång taåo nïn sûác maånh cuãa con röëi. Laâ sên khêëu
ngoaâi trúâi giûäa ao höì maâ troâ röëi laåi xuêët thên laâ caác troâ khöng lúâi, nïëu
coá thò chó laâ nhûäng cêu ca dao mang tñnh chêët giúái thiïåu, minh hoaå,
laâm nïìn... cho nïn, röëi nûúác cêìn êm thanh maånh àïí giûä tiïët têëu vaâ
khuêëy àöång khöng khñ buöíi diïîn. Caác phûúâng höåi dên gian chuyïn
duâng böå nhaåc goä dên töåc nhû tröëng caái, naäo baåt, m oä. Ngoaâi ra coân coá
phaáo, tuâ vaâ öëc höî trúå àùæc lûåc cho troâ diïîn. Êm nhaåc röëi nûúác mang
tñnh àaåi naáo cuãa höåi heâ, coá taác duång kñch àöång maånh caã ngûúâi muáa
lêîn ngûúâi xem.
http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                        12

       Vöën laâ möåt nghïå thuêåt lêëy àöång taác laâm ngön ngûä diïîn àaåt, röëi
nûúác gùæn boá vúái êm nhaåc nhû nghïå thuêåt muáa. Êm nhaåc àiïìu khiïín
töëc àöå, giûä nhõp, dêîn dùæt àöång taác, gêy khöng khñ vúái tiïët têëu truyïìn
thöëng vêîn giûä vai troâ chuã àaåo trong sên khêëu.

       Nghïå thuêåt muáa röëi nûúác laâ möåt loaåi hònh sinh hoaåt vùn hoaá
truyïìn thöëng lêu àúâi cuãa cû dên nöng nghiïåp vuâng chêu thöí söng
Höìng. Thöng qua caác troâ cuãa röëi nûúác, ngûúâi xem àaä caãm nhêån àûúåc
sùæc thaái cuãa höåi laâng, laåi phaãng phêët nhûäng mú ûúác bònh dõ cho cuöåc
söëng. Hoå mú ûúác coá àûúåc cuöåc söëng may mùæn, haånh phuác vaâ bònh yïn.

      Nghïå thuêåt muáa röëi cöí truyïìn tûâ thúâi xa xûa àaä mang àêåm baãn
sùæc dên töåc tûâ veã dõu daâng, man maác àöìng quï, sûå chõu thûúng chõu
khoá têìn taão súám höm lo cho cuöåc söëng, túái sûå quêåt cûúâng anh duäng
baão vïå núi chön rau cùæt röën khi keã thuâ xêm chiïëm búâ coäi giang sún. ÚÃ
àêëy vûâa trêìn tuåc gêìn guäi laåi vûâa linh thiïng, noá cuäng chñnh laâ biïíu
tûúång cho mú ûúác cuãa cöång àöìng ngûúâi Viïåt, möåt nghïå thuêåt quen
thuöåc vaâ gêìn guäi vúái ngûúâi nöng dên tûâ bao thïë kyã qua.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                        13




                               KI ÏËN TRUÁC

       Àöåc àaáo kiïën truác nhaâ úã Têy Nguyïn
      Möåt trong nhûäng neát àùåc trûng cuãa vùn hoáa vêåt thïí Têy
Nguyïn laâ kiïën truác nhaâ úã. Nhaâ röng cuãa caác dên töåc Bana vaâ Sïàùng
àûúåc coi laâ biïíu tûúång àùåc trûng cuãa Têy Nguyïn.

      Hònh aãnh thûúâng thêëy laâ nhûäng maái nhaâ hònh lûúäi ròu hoùåc maái
troân cao haâng vaâi chuåc meát, chó hoaân toaân laâm bùçng tre nûáa vaâ laåt
buöåc. Kïët cêëu caâng lïn cao caâng nhoã laåi àoâi hoãi ngûúâi thúå dûång nhaâ
phaãi hïët sûác kheáo leáo múái khöng àïí xaãy ra tai naån. Tranh duâng àïí lúåp
khöng àaánh thaânh têëm maâ àûúåc ngûúâi lúåp nùæm laåi thaânh tûâng nùæm,
kïët húåp vúái nhau rêët phùèng phiu, khöng cêìn coá laåt buöåc maâ àún giaãn
chó laâ beã gêåp àêìu nhûäng nùæm tranh quùåp vaâo nhûäng chiïëc rui meâ.

      Caác têëm liïëp, vaách, àêìu höìi bùçng tre nûáa... àûúåc caác nghïå nhên
taåo nïn nhûäng àûúâng neát hoa vùn trang trñ daây àùåc rêët àöåc àaáo.

      Coá thïí phên biïåt sûå khaác nhau cuãa nhaâ röng Jrai, Bana vaâ
Sïàùng bùçng caách xem xeát àöå cong cuãa voâm maái, nhêët laâ nhûäng hònh
trang trñ gheáp bùçng nûáa hoùåc bùçng göî trïn àónh noác. Nhaâ saân daâi cuãa
ngûúâi ïàï, theo trûúâng ca sûã thi Àam San, coá thïí "daâi möåt húi ngûåa
chaåy", hoùåc "daâi nhû möåt tiïëng chiïng". Hïå thöëng xaâ doåc, göìm toaân
nhûäng cêy göî to möåt voâng tay öm, daâi túái haâng chuåc meát àûúåc duâng
ròu goåt nhùén àïën boáng laáng, kï gaác lïn nhau khöng coá àinh maâ vêîn
àûáng vûäng haâng chuåc nùm giûäa cao nguyïn löång gioá.

      Thêåm chñ nïëu cêy khöng àuã àöå daâi cuãa nhaâ thò cuäng khoá maâ tòm
ra àiïím gheáp nöëi giûäa hai thên göî. Trong nhaâ daâi cuãa ngûúâi ïàï coá
möåt hiïån vêåt khöng thïí thiïëu. Àoá laâ chiïëc ghïë daâi (kpan) àïí caác nghïå

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                        14

nhên ngöìi khi àaánh chiïng. Chiïëc kpan naây àûúåc laâm tûâ nguyïn möåt
thên cêy cöí thuå lúán, coá thïí daâi àïën hún 10 meát, röång tûâ 0,60 àïën 0,80
meát. Möåt àêìu thên ghïë cong lïn nhû hònh daáng muäi thuyïìn, chên ghïë
liïìn vaâo thên, khöng hïì coá àuåc, gaá. Nhûäng chiïëc Kpan àiït (ghïë nhoã)
cuâng vúái chiïëc Jhûng (giûúâng nùçm cuãa riïng öng chuã nhaâ), cuäng bùçng
caã möåt thên göî liïìn nhau nhû thïë vaâ nhûäng böå chiïng, cheá quyá laâm
nïn biïíu tûúång cuãa sûå giaâu coá vaâ sang troång cuãa möåt gia àònh ïàï.

      Ngûúâi Jrai vuâng A Yun Pa thûúâng dûång nhaâ saân coá hïå thöëng
chên cöåt to lïnh khïnh, phuâ húåp vúái àùåc àiïím thiïn nhiïn 6 thaáng
mûa vaâ miïìn söng nûúác bao quanh. Ngûúâi Laâo vuâng buön Àon (Àùæc
Lùæc) coân lúåp nhaâ bùçng haâng trùm maãnh göî nhoám 1 xïëp lúáp lïn nhau,
möîi maãnh to bùçng möåt viïn gaåch.

       Nhûäng têëm "ngoái göî" naây àaä töìn taåi haâng trùm nùm, trong sûå
khùæc nghiïåt cuãa mûa nùæng cao nguyïn. Haâng cöåt, nhêët laâ cöåt chñnh
cuãa gian àêìu tiïn, hay xaâ ngang úã haâng hiïn, xaâ ngang àêìu tiïn trong
nhaâ röng, nhaâ saân, laâ núi àïí nghïå nhên thïí hiïån trñ tûúãng tûúång bay
böíng, vúái nhûäng hònh khùæc nöíi caác loaåi thuá rûâng (hûúu, voi, cheo,
thoã...), thuãy saãn (thuöìng luöìng, ruâa, caá... ), chim muöng, hònh mùåt
trùng, mùåt trúâi, nhûäng àûúâng neát hoa vùn chuã àaåo thûúâng thêëy xuêët
hiïån trong thöí cêím cuãa tûâng dên töåc...

       ÚÃ vuâng ngûúâi Bana, Chùm taåi huyïån Vên Canh, tónh Bònh Àõnh
coân coá möåt loaåi phïn duâng àïí loát saân nhaâ rêët àùåc biïåt. Àoá laâ nhûäng
thoãi göî hoùåc maãnh nûáa daây nhoã nhû àêìu ngoán chên caái àûúåc nöëi vúái
nhau thaânh têëm theo caách khúáp tûâng maãnh laåi, gaác lïn caác thanh
dêìm göî saân nhaâ. Trïn saân coá traãi chiïëu úã chöî múâi khaách ngöìi, hoùåc
chöî nghó ngúi cuãa chuã nhaâ...

      Gêìn àêy, úã möåt söë vuâng dên töåc Têy Nguyïn coá àúâi söëng kinh tïë
phaát triïín àang röå lïn phong traâo xêy dûång nhaâ theo kiïíu biïåt thûå
trong caác buön laâng. Tuy nhiïn, cuäng coá möåt söë buön ïàï, àiïín hònh
nhû buön Àinh, xaä Dliï Möng, huyïån Cû M'Gar, tónh Àùæc Lùæc, baâ con
vêån àöång gêìn nhû caã thön laâm nhaâ xêy nhûng theo kiïën truác nhaâ saân

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                       15

truyïìn thöëng, rêët saáng taåo. Song kiïën truác nhaâ biïåt thûå àang dêìn trúã
nïn phöí biïën trong cöång àöìng Têy Nguyïn. Coá möåt nhaâ dên töåc hoåc
ngûúâi Nga àaä noái: "Àïën caác vuâng sêu, vuâng xa cuãa Têy Nguyïn, töi
khêm phuåc viïåc töí chûác àiïìu kiïån söëng rêët thöng minh, rêët phuâ húåp
vúái thiïn nhiïn vaâ möi trûúâng cuãa baâ coân".

      Viïåc àêìu tû gòn giûä nhûäng neát àöåc àaáo àùåc trûng trong Kiïën
truác nhaâ úã truyïìn thöëng cuãa ngûúâi Têy Nguyïn trong hiïån taåi seä laâ
möåt viïåc laâm rêët coá giaá trõ vùn hoáa, goáp phêìn khöng nhoã cho viïåc gòn
giûä baãn sùæc vùn hoáa vêåt thïí cuãa àöìng baâo caác dên töåc Têy Nguyïn.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                        16




    Thaánh àõa Myä Sún - Di saãn vùn hoáa àùåc
           sùæc cuãa nïìn vùn minh Chùm-Pa
     Thung luäng laâng Myä Sún (thuöåc huyïån Duy Xuyïn, tónh Quaãng
Nam) nùçm úã phña nam möåt àoaån trung lûu söng Thu Böìn, coá bïì
ngang 1.000 meát, chiïìu daâi 1.800 meát. Vaâo thïë kyã IV, vua nûúác
Chùm-pa laâ Bla-dra-xvac àaä choån núi àêy àïí xêy dûång möåt thaánh
àûúâng thúâ caác võ thaánh ÊËn Àöå giaáo. Caác triïìu vua kïë tiïëp àaä xêy dûång
thïm àïìn thaáp, lùng möå cho àïën thïë kyã X.

       Khi kinh àö Chùm-pa chuyïín vaâo Traâ Baân (Quaãng Ngaäi) thi úã
Myä Sún vêîn coân nhûäng cöng trònh tiïëp tuåc àûúåc xêy cêët cho àïën thïë
kyã thûá Xll. Tïn tuöíi vûúng hiïåu, cöng tñch cuãa caác võ vua vaâ caác quan
coá cöng xêy dûång hïå thöëng àïìn thaáp naây àïìu coá bia khùæc ghi vaâ dûång
taåi caác lùng úã Myä Sún. Bïn caånh viïåc thúâ thêën ÊËn Àöå Giaáo, thung
luäng Myä Sún coân laâ núi thúâ caác vûúng töåc Chùm- pa. Vò vêåy, caác nhaâ
sûã hoåc Phaáp goåi núi àêy laâ "Thaánh àõa Myä Sún" hay "Thung luäng caác
triïìu vua".

       Khu di tñch Myä Sún laâ möåt cöng trònh kiïën truác vaâo loaåi àeåp cuãa
thïë giúái. Àoá laâ möåt töíng thïí bao göìm möåt ngöi àïìn chñnh goåi laâ Kalan
(tiïëng Chùm). Bao quanh Kalan coá nhûäng ngöi thaáp nhoã, nhûäng cöng
trònh phuå vaâ tûúâng raâo. Chñnh àiïån cuãa ngöi àïìn Kalan laâ möåt cùn
phoâng heåp hònh vuöng coá maái choáp nhoån, núi àêy thúâ hònh tûúång cuãa
möåt võ thêìn hoùåc möåt böå Linga-Yoni.

      Kalan coá ba phêìn: Àïë thaáp tûúång trûng cho thïë giúái trêìn tuåc;
thên thaáp tûúång trûng cho thïë giúái têm linh; maái thaáp tûúång trûng
cho thïë giúái thêìn linh. Kalan tûúång trûng cho tiïíu vuä truå linh thiïng
cuãa thïë giúái.
http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                       17

       Caác àïìn thaáp úã Myä Sún àïìu àûúåc xêy bùçng gaåch nung àoã, kïët
cêëu theo hònh tûá giaác. Gaåch cuãa ngûúâi Chùm nung nheå, khöng cûáng
lùæm, coá nhiïìu quy caách khaác nhau. Nhûäng ngöi thaáp xêy bùçng gaåch
khöng coá maåch höì, gheáp vúái nhûäng maãng trang tr ñ bùçng sa thaåch nhû
khung cûãa, truå cûãa, lanh tö... àûáng vûäng qua nhiïìu thïë kyã àaä noái lïn
taâi nùng sûã dûång gaåch cuãa dên töåc Chùm xûa kia.

      Mùåt ngoaâi tûúâng cuãa àïìn thaáp àïìu chaåm nöëi nhiïìu hònh ngûúâi
mùåt quyã hay àöång vêåt hïët sûác tinh tïë. ÚÃ àêy, thaáp lúán nhêët coá chiïìu
cao trïn 20 meát, chên thaáp möîi caånh 13 meát. Maái thaáp coá nhiïìu têìng
chöìng lïn nhau, caâng lïn cao caâng nhoã vaâ àónh cao nhêët coá hònh àaâi
sen.

       Xung quanh ngöi thaáp lúán coá böën ngoån thaáp nhoã úã böën goác, àaä
taåo thïm bïì thïë cho thaáp lúán. ÚÃ trong thaáp coá tûúång caác thêìn bùçng
àaá, luác àêìu coá nhiïìu pho tûúång àûúåc àuác bùçng vaâng. Ngoaâi ra, coân coá
nhiïìu caác vêåt thúâ bùçng vaâng, baåc, ngoåc, ngaâ. Tûúång thúâ àûúåc à ùåt úã
têìng dûúái cuâng, caác têìng thaáp úã giûäa röîng, caác têìng nhoã trïn àónh
thaáp xêy àùåc. Nhûäng tûúång àaá coá giaá trõ cuãa hïå thöëng àïìn thaáp úã Myä
Sún àaä bõ ngûúâi Phaáp trûúác àêy mang ài têët caã.

      Caác àïìn thaáp úã Myä Sún àïìu àûúåc xêy baám theo hai bïn búâ möåt
doâng suöëi nhoã chaãy tûâ nam lïn bùæc, röìi àöí vaâo söng Thu Böìn. Nhûäng
ngöi àïìn thaáp àûúåc xêy dûång tûâ thïë kyã Vl, Vll vaâ Vlll - thúâi kyâ thõnh
vûúång cuãa vûúng quöëc Chùm- pa laâ nhûäng ngöi àïìn thaáp àeåp nhêët
àïìu úã vïì phña nam hai bïn suöëi. Ngöi àïìn thúâ thêìn Xi-va hiïån nay
vêîn coân bûác tûúång thêìn mûúâi tay àang muáa trïn bïå hònh khöëi lêåp
phûúng, trûúác mùåt phuã phuåc con boâ àûåc Nan-din maâ võ thêìn naây
thûúâng cûúäi.

      Lêìn àêìu tiïn, vaâo nùm 1885, möåt toaán quên Phaáp àaä àïën vuâng
naây vaâ phaát hiïån thung luäng Myä Sún. Nùm 1899, caác nhaâ khaão cöí hoåc
ngûúâi Phaáp laâ caác öng Phi-nö, La giöng-ki-e vaâ Hùng-ri-pac-mùng-
chi-ï, sau khi tiïën haânh khaão cûáu àaä xaác àõnh niïn àaåi cuãa caác cöng
trònh.

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                     18

       Nùm 1903-1904, thïm möåt söë cöng trònh àûúåc tiïëp tuåc phaát
hiïån, lïn túái hún 70 cöng trònh kiïën truác, nhûng àïën nay coân 20 thaáp
vaâ nhiïìu taác phêím àiïu khùæc coân giûä àûúåc veã ban àêìu.

      Roä raâng, Myä Sún laâ möåt quêìn thïí di tñch quan troång nhêët vïì
nghïå thuêåt kiïën truác vaâ tön giaáo cuãa vûúng quöëc Chùm-pa trûúác àêy,
höåi àuã hai tiïu chuêín mang giaá trõ toaân cêìu. Khu di tñch Myä Sún àiïín
hònh cho sûå giao lûu, höåi nhêåp giûäa vùn hoáa baãn àõa cuãa dên töåc
Chùm vaâ nhûäng giaá trõ tiïëp thu vùn hoáa bïn ngoaâi, nhêët laâ nghïå
thuêåt vaâ kiïën truác ÊËn Àöå, mùåt khaác phaãn aánh sinh àöång nïìn vùn hoáa
Chùm-pa trong lõch sûã vùn hoáa Àöng Nam AÁ.

      Hiïån nay, nhaâ trûng baây Myä Sún àaä múã cûãa thûúâng xuyïn àïí
àoán du khaách trong vaâ ngoaâi nûúác àïën tham quan möåt khu di tñch kyâ
vô, möåt di saãn vùn hoáa thïë giúái àaä àûúåc UNESCO cöng nhêån.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                             19




                   Kiïën truác laâng Viïåt Nam
      Nïìn vùn hoaá Viïåt Nam àûúåc taåo dûång trïn cú súã cuãa nïìn vùn
minh nöng nghiïåp. Cuöåc söëng cuãa ngûúâi Viïåt Nam gùæn boá vúái laâng
quaán quï hûúng. Hònh aãnh laâng quï Viïåt Nam coá luyä tre xanh, coá maái
nhaâ tranh, coá ngûúâi caây cêëy àaä trúã nïn rêët thên thuöåc trong têm höìn
ngûúâi Viïåt Nam.

       Tûâ rêët xa xûa, ngûúâi nöng dên Viïåt Nam xem laâm nhaâ laâ möåt
trong 3 viïåc lúán cuãa cuöåc àúâi: Têåu trêu, lêëy vúå, laâm nhaâ vaâ coá an cû
múái laåc nghiïåp, àiïìu àoá coá nghôa laâ chöî úã coá öín àõnh múái lo àûúåc sûå
nghiïåp. Quan niïåm êëy àïën nay vêîn töìn taåi, vò vêåy, khi trûúãng thaânh
ai ai cuäng lo cho mònh möåt chöî úã, möåt cú ngúi riïng. Àaä bao àúâi nay
kiïën truác úã nöng thön Viïåt Nam luön àöìng nghôa vúái neát vùn hoaá
laâng, xaä.

       Lêåt laåi nhûäng trang sûã cuãa ngaânh kiïën truác Viïåt Nam, ngûúâi ta
thêëy rùçng kiïën truác Viïåt Nam ra àúâi rêët súám, coá thïí àaä xuêët hiïån tûâ
thúâi vua Huâng dûång nûúác, caách nay khoaãng 4000 nùm. Laâng xoám
cuäng xuêët hiïån vaâo thúâi kyâ naây. Ngûúâi Viïåt cöí luác bêëy giúâ àaä biïët b ùæc
göî laâm nhaâ àïí traánh höí soái. Trïn caác tröëng àöìng coá thïí thêëy 2 loaåi
hònh nhaâ saân chuã yïëu laâ nhaâ saân hònh thuyïìn vaâ hònh mai ruâa.

       Theo caác nhaâ kiïën truác cho rùçng laâng xaä Viïåt Nam coá tñnh quêìn
thïí cao, coá kiïíu kiïën tr uác àún giaãn nheå nhaâng phuâ húåp vúái khñ hêåu vaâ
têåp quaán cuãa ngûúâi Viïåt Nam. Laâng luön àûúåc bao quanh bùçng
nhûäng luyä tre xanh, sau luyä tre xanh àoá laâ nhûäng maái nhaâ tranh êëm
cuáng, cûu mang che chúã cho con ngûúâi.



http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                        20

       Hêìu hïët caác nhaâ nöng thön àiïín hònh àïìu xêy dûång theo kiïíu coá
daäy nhaâ trïn vaâ daäy nhaâ ngang thûúâng laâ ba gian hai chaái. Coá sên
trûúác, vûúân sau daân hoa cêy caãnh. Bao quanh nhaâ laâ haâng raâo cuác
têìn, hay haâng hoa dêm buåt. Coá gia àònh maâ chuã nhaâ laâ ngûúâi nho nhaä
thñch cuöåc söëng thanh tao thò hoå chau chuöët haâng raâo cêy xanh rêët
cêín thêån. Ngaây ngaây cùæt tóa, chùm soác nhû möåt thuá vui nhùçm trang
trñ thïm cho phêìn ngoaâi ngöi nhaâ êëm cuáng, lõch laäm.

      Trûúác àêy, khi cuöåc söëng c uãa ngûúâi nöng dên coân khoá khùn, gia
àònh naâo xêy sên, boá heâ bùçng gaåch Baát Traâng, tröìng bïn nhaâ möåt göëc
mñt chôu quaã - àûúåc coi laâ möåt gia àònh nöng thön giaâu coá. Ngöi nhaâ
cuãa gia àònh Chuã tõch Höì Chñ Minh àang àûúåc baão töìn gòn giûä taåi
laâng Kim Liïn, huyïån Nam Àaân, tónh Nghïå An, vêîn giûä nguyïn neát
kiïën truác àiïín hònh cuãa möåt ngöi nhaâ nöng thön Viïåt Nam nhû thïë.
Xûa hêìu hïët caác nhaâ àïìu àûúåc laâm bùçng tranh tre nûáa laá, göî.

     Nay, trong thúâi àaåi coá töëc àöå àö thõ hoaá nhanh, thò nhiïìu laâng
quï Viïåt Nam àaä biïën àöíi coá nhûäng daäy phöë trong laâng; phong caách
xêy dûång cuäng theo kiïën truác àö thõ múái.

      Nhaâ úã cuãa ngûúâi nöng dên Viïåt Nam úã caác vuâng khaác nhau cuäng
coá nhûäng neát àùåc trûng khaác nhau. Nïëu ai coá dõp ài doåc chiïìu daâi àêët
nûúác, hùèn seä rêët thuá võ khi thêëy rùçng nhaâ cûãa laâng maåc úã Viïåt Nam
tuy bònh dõ, dên daä nhûng khöng vuâng naâo giöëng vuâng naâo. Àiïìu àoá
xuêët phaát tûâ àiïìu kiïån vaâ hoaân caãnh söëng cuãa tûâng vuâng, phaãn aánh
caã têm tñnh cuãa con ngûúâi cuãa vuâng àoá.

      Nam böå ñt coá baäo töë, laåi nhiïìu kïnh raåch, con ngûúâi phaãi döìn sûác
vaâo chùm chuát ghe xuöìng vaâ vûúân tûúåc, nhaâ cûãa rêët àún sú. Mêëy cêy
que laâm cöåt, laâm keâo, möåt ñt laá dûâa nûúác vûâa lúåp maái vûâa thûng vaách.

      Lïn Têy Nguyïn, nùæng lûãa, mûa ngaân, maái nhaâ àûúåc laâm theo
kiïíu nhoån vuát, keâo cöåt vûäng chaäi, hoa vùn vaâ tûúång göî trang trñ cho
nhaâ cuãa ngûúâi söëng vaâ nhaâ möì cuãa ngûúâi chïët.



http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                         21

       Vuâng miïìn Trung Viïåt Nam caát trùæng, àêët soãi, gioá Laâo, mûa
nhiïìu, baäo lùæm nïn maái nhaâ thêëp. Maái lúåp daây, cöåt lúán. Chên cöåt kï
àaá taãng, möång maång chùæc chùæn nhû àuác, nhaâ coá thïí khiïng ài núi
khaác maâ khöng hû hoãng.

      Àöìng bùçng Bùæc böå laâ vuâng àêët cöí, laâng cöí. Nhaâ cûãa yá thûác àûúåc
truyïìn thöëng cha truyïìn con nöëi rêët roä. Nhaâ ngoái, sên gaåch, cêy mñt,
tûúâng vöi laâ möåt cöng thûác àïí con ngûúâi àuã yïn têm cho àúâi mònh vaâ
cho con chaáu àúâi sau.

     Lïn Têy Bùæc, Viïåt Bùæc xa biïín gêìn rûâng, sùén mûa nhûng ñt baäo
nïn nhaâ saân cao, maái doaäng, lúåp ngoái maáng (thûá ngoái xïëp tiïëp vaâo
nhau khöng cêìn raâng buöåc). Hoùåc lúåp bùçng nhûäng maãng göî pú mu, göî
hoaâng la cheã moãng. Hêìu nhû nhaâ naâo cuäng coá möåt haâng raâo nûáa voát
nhoån cao vêy quanh àïí chöëng thuá dûä.

      ÚÃ Huïë, ngoaâi thaânh quaách, thò nhaâ cûãa coá möåt neát rêët àùåc trûng
mang tñnh caách Huïë - àoá laâ nhaâ vûúân. Kiïën truác nhaâ vûúân Huïë àöåc
àaáo àaä laâm phong phuá thïm cho bûác tranh kiïën truác Viïåt Nam.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                        22




           Kiïën truác àöåc àaáo cuãa Phuã Giaây
      Tûâ Nam Àõnh, qua nhûäng caánh àöìng xanh mûúát, xen lêîn rùång
thöng nguát ngaân àïën huyïån Vuå Baãn, reä phaãi, àoaån àûúâng ngùæn dêîn ta
àïën vúái quêìn thïí di tñch vùn hoáa Phuã Giaây. Cêëu truác Phuã Giaây göìm
Tiïn Hûúng, phuã Vên Caát, lùng chuáa, àïìn thúâ Lyá Nam Àïë, chuâa Linh
Sún... caác di tñch mang tñnh chêët thúâ thêìn linh nöng nghiïåp.

      Phuã Tiïn Hûúng vaâ phuã Vên Caát nùçm úã bòa laâng trong khoaãng
khöng gian vûâa thoaáng àaäng laåi vûâa gúåi lïn trong loâng du khaách sûå
trêìm mùåc.

      Trûúác khi bûúác vaâo tiïìn saãnh cuãa Phuã Tiïn Hûúng ta gùåp möåt
giïëng troân mang yá nghôa tûå thuãy àïí tûå phuác. Giûäa giïëng laâ möåt uå àêët
laâm núi cùæm cúâ. Qua khoaãng sên röång, du khaách gùåp hïå thöëng nghi
mön truå. Àònh truå coá gùæn hònh lên.

      Tiïëp àoá laâ ba phûúng àònh daân haâng ngang bao göìm Phûúng du
Nhaâ bia vaâ tröëng, Nhaâ bia vaâ chiïng. Möîi toâa àïìu böë trñ hai têìng vúái
taám maái cong cên xûáng. Tûâ Phûúng du ài xuöëng, qua hai hïå thöëng
bêåc àaá xen giûäa vaâ böën con höí hûúáng àêìu chêìu phuã.

      Vûúåt qua núi naây, du khaách khöng khoãi ngúä ngaâng khi gùåp möåt
àûúâng bao laát àaá öm lêëy höì baán nguyïåt. Phña trûúác höì coá möåt bûác
bònh phong to lúán bùçng àaá thiïët kïë theo kiïíu cuöën thû sûâng sûäng
trong khöng gian. Bûác thû àaá mang nhûäng neát hoa vùn khaá cöng phu,
àêåm neát baãn sùæc dên töåc. Nöëi hai bïn laâ haâng lan can àaá tûâng quaäng
böí truå, phña trong coá hai cêìu nûúác laát àaá vúái hai con röìng cuöìn cuöån
hûúáng lïn chêìu vaâo cûãa phuã.


http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                           23

      Khaác vúái Tiïn Hûúng, phuã Vên Caát nùçm trong khöng gian êëm
cuáng. Muâa hoa gaåo núã, phuã Tiïn Hûúng chòm trong maâu hoa àoã thùæm
cuãa cêy gaåo. Ài sêu hún, khaách haânh hûúng gùåp Nguä Mön, núi àùåt
nhûäng têëm bia àaá cöí.

      Trïn nùm cöíng laâ nùm toâa lêìu, ba toâa giûäa kïët thaânh Tam Sún.
Trïn noác truå laâ nhûäng con phûúång kiïíu àaá lêåt mang àêåm neát phong
caách kiïën truác truyïìn thöëng.

      Nöëi liïìn vúái Nguä Mön laâ Nghi Mön cuãa àïìn thúâ Lyá Nam Àïë (bïn
phaãi) vaâ Tam Quan cuãa chuâa (bïn traái). Àiïån chñnh göìm ba lúáp. Toâaâ
Tiïìn Baái baãy gian rûåc rúä sún son thiïëp vaâng, vúái neát chaåm khùæc höí
phuâ cöng phu, hònh röìng àûúåc taåc úã nhiïìu tû thïë söëng àöång.

       Bïn caånh long, ly, quy, phûúång coân coá hoåa tiïët caânh tuâng, caânh
truác, caânh mai, thanh tao, caânh truác quên tûã. Têët caã nhûäng chi tiïët
àoá liïn kïët laåi trong möåt cöng trònh kiïën truác vûâa thïí hiïån tñnh cöång
àöìng cuãa dên töåc v ûâa thêëy àûúåc mong muöën hûúáng túái "chên, thiïån,
myä" cuãa cha öng ta. Bêëy nhiïu thöi cuäng àuã àïí minh chûáng sûå taâi
hoa, àiïåu nghïå cuãa ngûúâi thúå thaânh Nam. Ngoaâi ra, trong phuã Vên
Caát coân baão töìn nhiïìu sêåp, nhang aán, baâi võ, ngai, kiïåu tûâ àêìu thïë kyã
XVIII.

       Cuâng vúái hai phuã, lùng baâ Liïîu Haånh àûúåc xêy vaâo nùm 1938,
nùm giûäa caánh àöìng thön Tiïn Hûúng trïn möåt goâ àêët cao vúái nùm
voâng tûúâng bao boåc. Hûúáng chñnh cuãa cûãa lùng laâ hûúáng têy, caác phña
coân laåi àïìu coá cûãa, caác cûãa àïìu coá böí truå, möîi mùåt tûúâng coá böën cöåt
àöìng truå vuöng cao bùçng nhau, hai cöåt chñnh coá khùæc cêu àöëi úã ba
mùåt, hai cöåt phña ngoaâi coá khùæc cêu àöëi úã hai mùåt. Trïn cuâng laâ lùng
möå xêy hònh baát giaác vúái àöì hònh baát quaái, chung quanh coá àûúâng
viïìn laâm nöíi bêåt 60 buáp sen.

      Höåi tuå têët caã nhûäng giaá trõ vùn hoáa àaä ra àúâi vaâ töìn taåi qua
nhiïìu thïë kyã, di tñch Phuã Giaây goáp phêìn laâm phong phuá thïm kho
taâng nghïå thuêåt kiïën truác truyïìn thöëng Viïåt Nam.

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                    24




                     HÖÅI HOÅA - ÀI ÏU KHÙÆC

                       Tûúång göî Voä Lùng
      Neát àùåc biïåt laâ ngûúâi laâm tûúång khöng cêìn nhòn mêîu, khöng
möåt neát phaác chò maâ hoaân toaân laâm theo trñ nhúá. Dûúái baân tay ngûúâi
thúå Voä Lùng hiïån ra nhûäng àûác öng p hûúng phi, àêìy àùån nhûäng phêåt
baâ Quan Êm phuác hêåu, tûâ bi, nhûäng tûúång cö tûúi tónh sùæc saão,
nhûäng öng thiïån hiïìn laânh, nhûäng öng aác dûä túån...

      Nghïì laâm tûúång Phêåt úã Viïåt Nam coá tûâ thïë kyã XVI vaâ àaä xuêët
hiïån nhiïìu laâng chuyïn laâm nghïì tûúång göî, nhûng nöíi tiïëng hún caã
vêîn laâ laâng Voä Lùng, xaä Dên Hoaâ huyïån Thanh Oai (Haâ Têy), caách
Haâ Nöåi khoaãng 22 km ài theo àûúâng quöëc löå 22.

      Tûâ nhûäng khuác göî trúã thaânh nhûäng pho tûúång linh thiïng toaå úã
caác chuâa phaãi qua nhiïìu cöng àoaån tó mó, cöng phu. Tuyâ theo kñch
thûúác cuãa pho tûúång maâ cùæt göî, coá khi phaãi chùæp 2, 3 maãnh múái
thaânh. Caác tûúång hêìu hïët àûúåc laâm bùçng göî mñt. Dên laâng àïën bêy
giúâ vêîn coân truyïìn laåi vïì sûå tñch cêy mñt thûúâng àûúåc tröìng trong
chuâa - hoaá thên cuãa möåt ngûúâi söëng coá têm, thuyã chung àûúåc caác võ
Phêåt àöå trò. Göî mñt duâng laâm tûúång khöng nhûäng mïìm, maâ coân
khöng möëi moåt, khöng nûát neã maâ laåi coá muâi thúm.

      Neát àùåc biïåt laâ ngûúâi laâm thúå khöng cêìn nhòn mêîu, khöng möåt
neát phaác chò maâ hoaân toaân laâm theo trñ nhúá. sau khi sêëy khö, tûúång
àûúåc àaánh boáng, duâng "khoâ" sûãa sang cho àûúâng neát thïm sùæc saão,
mïìm maåi, röìi múái àïën cöng àoaån sún.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                       25

       Trûúác khi sún tûúång àûúåc boá möåt möåt lúáp moãng bùçng sún ta
chöån vúái àêët seát vaâ muân cûa. Möîi bûác tûúång thûúâng àûúåc queát mûúâi
lêìn sún ta.

       Cuöëi cuâng laâ viïåc taåo daáng cho bûác tûúång. Àêy laâ phêìn àoâi hoãi
kyä thuêåt vaâ myä thuêåt cao, caã bñ quyïët nhaâ nghïì nûäa, vò laâm sao àïí
caác pho tûúång trúã nïn coá höìn. Trûúác khi duâng sún, caác phêìn cuãa tûúång
thûúâng àûúåc thïëp vaâng hoùåc baåc. Àöå trong cuãa sún, àöå boáng cuãa kim
loaåi taåo mêìu sùæc àöåc àaáo, oáng aã.

       Dûúái baân tay ngûúâi thúå Voä Lùng hiïån ra nhûäng àûác öng phûúng
phi, àêìy àùån, nhûäng Phêåt baâ Quan Êm phuác hêåu, tûâ bi nhûäng tûúång
cö tûúi tónh, sùæc saão, nhûäng öng Thiïån hiïìn laânh nhûäng öng aác dûä
túån... Saãn phêím cuãa laâng àûúåc cung cêëp cho nhiïìu chuâa úã caác tónh.
Tûúång göî Voä Lùng coân àûúåc xuêët khêíu sang Thaái Lan, Trung Quöëc,
Àaâi Loan vaâ caác baån haâng ûa chuöång.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                         26




               Tûúång nhaâ möì - Têy nguyïn
       Theo lúâi kïí cuãa töåc ngûúâi Banar thò tûúång nhaâ möì laâ àïí àûa tiïîn
ngûúâi sang thïë giúái xa xùm. Búãi vêåy, khi söëng cuöåc àúâi ra sao thò khi
chïët ài, con ngûúâi chó ài xa nhûng cuäng laâ möåt cuöåc söëng khöng khaác
gò thïë giúái bïn naây. Hoå coá kiïëp söëng cuãa sinh thaânh, giao hoan, coá giaãi
trñ vaâ àûúng nhiïn, nhûäng suác vêåt cuäng cêìn mang theo. Àïën lïî höåi Boã
maã (lïî höåi Pthi), chuáng ta ngêåp trong rûâng tûúång. Tûúång nhaâ möì hiïån
lïn söëng àöång quanh nhûäng nhaâ möì, thïí hiïån möåt nïìn nghïå thuêåt cöí,
rûåc rúä.

      Tûúång nhaâ möì coá thïí xïëp laâm 3 lúáp. Àoá laâ thïë giúái sinh thaânh
con ngûúâi, coá baâo thai trong buång meå, coá giao hoan, giao phöëi êm
dûúng, coá buång mang daå chûãa. Con ngûúâi thuúã nguyïn sú, phö bêìy
trong daáng khoãa thên, minh chûáng sûác maånh truyïìn àúâi cuãa loaâi
ngûúâi vúái neát àeäo khö raáp nhûng àûúåc cûúâng àiïåu nhûäng böå phêån
ngûúâi cêìn àûúåc phö trûúng, búãi thïë àûúâng neát maånh meä, gêy êën tûúång
rêët maånh, rêët khaác thûúâng.

       Nhoám tûúång thûá hai laâ nhûäng con vêåt gêìn guäi vúái ngûúâi nhû
voi, choá, trêu, boâ... vaâ nhoám thûá ba laâ nhûäng sinh hoaåt cöång àöìng nhû
thïí thao, sùn bùæn. Nhûng khi àïën nhaâ möì, lúáp tûúång cöí sú nhêët vêîn
laâ tiïu biïíu cho nghïå thuêåt tûúång nhaâ möì Têy Nguyïn.

       Nghïå nhên àeäo tûúång bùçng chiïëc ròu cûáng caáp. Chó trïn möåt
khuác göî, khöng phaác thaão vaâ ngaây naây sang ngaây khaác, nhûäng cêy göî
to suâ sò cûá hiïån dêìn lïn nhûäng daáng dêëp, hònh ngûúâi, nhûäng tû thïë
cuâng nhûäng chi tiïët àa daång cuãa ngûúâi àaân öng, àaân baâ, treã nhoã...
dûúâng nhû têët caã àaä nùçm trong àêìu nghïå nhên. Hoå lùång leä tûâng nhaát
chùæc chùæn böí xuöëng àïí nïn hònh, nïn tûúång, nïn höìn.

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                       27

       Nhûäng bûác tûúång thûåc àoá maâ cuäng hû hû huyïìn huyïìn àoá nhû
chñnh coäi "töëi tùm" êm thïë. Búãi thïë maâ trong ngön ngûä ngûúâi Banar
caác tûúång möì àûúåc goåi laâ "Mïu" vúái ngûúâi Gia rai goåi laâ "Rup", nghôa
laâ hònh tûúång, chûá khöng goåi laâ hònh aãnh, cuäng khöng goåi roä laâ tûúång,
noá cuå thïí quaá.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                         28




             Àiïu khùæc göî dên gian Ba Na
      Ngûúâi Bahnar coá cêu: "Kheäi ning núng, púm búxaát" nghôa laâ
"thaáng nghó laâm nhaâ möì", thaáng nghó àoá laåi laâ muâa höåi, muâa vui,
muâa "uöëng thaáng, ùn nùm, trêu àêm, lúån möí".

        Khöng chó cuãa ngûúâi Bahnar maâ coân cuãa ngûúâi Giarai, Ïàï vaâ
nhiïìu töåc ngûúâi khaác úã Têy Nguyïn. Laâm nhaâ möì coá nghôa laâ töí chûác
lïî höåi boã ma hay boã maã. Do àoá, khöng phaãi ngêîu nhiïn lïî boã maã laåi laâ
lïî höåi lúán nhêët, tûng bûâng nhêët, vui nhêët, mang tñnh vùn hoáa nhêët vaâ
cuäng mang tñnh cöång àöìng nhêët cuãa Têy Nguyïn. Chñnh nhaâ möì,
tûúång möì - nhûäng taác phêím nghïå thuêåt kiïën truác vaâ àiïu khùæc dên
gian àöåc àaáo cuãa Têy Nguyïn àûúåc ra àúâi vaâo dõp lïî höåi thûúâng niïn
naây.

       Ngûúâi Têy Nguyïn quan niïåm chïët nghôa laâ bùæt àêìu cuöåc söëng
múái úã möåt thïë giúái khaác - thïë giúái bïn kia, thïë giúái cuãa höìn ma. Búãi
vêåy, khi ngûúâi chïët àaä ra ài laâ ra ài vônh viïîn àïí söëng cuöåc söëng khaác.

        Ngöi nhaâ möì, nhûäng pho tûúång möì àûúåc laâm ra àïí phuåc vuå cho
lïî boã maã hay cuöåc chia tay, cuöåc vui cuöëi cuâng giûäa ngûúâi söëng vaâ
ngûúâi chïët. Àïí ngûúâi chïët ra ài thanh thaãn vaâ coá cuöåc söëng àêìy àuã úã
thïë giúái bïn kia, höm laâm lïî boã maã, ngûúâi söëng khöng chó laâm nghi
thûác sinh thaânh cho ngûúâi chïët maâ coân chia cuãa caãi cho ngûúâi chïët
àem ài.

       Cuäng nhû nhiïìu dên töåc trïn thïë giúái, úã Têy Nguyïn, nghi thûác
sinh thaânh àûúåc quan niïåm vaâ thïí hiïån qua haânh àöång giao hoan.
Hiïån giúâ, nghi thûác àoá khöng coân nûäa, nhûng theo lúâi kïí cuãa caác cuå
giaâ, trûúác àêy, vaâo nhûäng àïm boã maã trai gaái àûúåc tûå do quan hïå tònh
http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                         29

aái. Hònh aãnh hay khaái niïåm sinh thaânh àûúåc thïí hiïån rêët cuå thïí vaâ
àêåm neát úã tûúång nhaâ möì.

      Nïëu àïën caác khu nhaâ möì Têy Nguyïn ta seä nhû laåc vaâo caã möåt
mï cung cuãa rûâng tûúång göî vúái rêët nhiïìu nhûäng hònh tûúång khaác
nhau vaâ caách thïí hiïån khaác nhau. Thïë nhûng, chó cêìn ài nhiïìu möåt
chuát, àïí yá möåt chuát, laâ seä nhêån ra möåt haâng söë xuyïn suöët qua caác
nhoám tûúång: Hònh aãnh vïì möåt sûå sinh thaânh. Thöng thûúâng, úã hai
bïn cûãa nhaâ möì àïìu coá möåt cùåp tûúång trai gaái hoùåc àang phö baây cú
quan sinh duåc cuãa mònh hoùåc àang giao hoan. Àûáng bïn cùåp tûúång
trai gaái àoá, laâ tûúång ngûúâi àaân baâ chûãa, coân úã caác goác raâo xung quanh
nhaâ möì laâ tûúång nhûäng haâi nhi àang ngöìi.

      Mùåc dêìu khi àûúåc hoãi, àöìng baâo thûúâng traã lúâi laâ laâm tûúång nhaâ
möì cho vui, cho àeåp, nhûng tñnh phöí biïën cuãa ba loaåi tûúång vûâa kïí
trïn khiïën chuáng töi nghô rùçng, lúáp tûúång möì àêìu tiïn laâ lúáp tûúång
biïíu hiïån yá niïåm vïì sûå sinh thaânh.

      Súã dô chuáng töi goåi lúáp tûúång naây laâ lúáp tûúång àêìu tiïn vò úã
khöng ñt khu nhaâ möì, nhêët laâ úã caác vuâng xa ta chó gùåp ba hònh aãnh:
Giao hoan, àaân baâ chûãa vaâ haâi nhi. Vò àïí thïí hiïån möåt hònh tûúång,
möåt yá niïåm, nïn nhûäng con ngûúâi úã lúáp tûúång möì cöí khöng phaãi laâ
möåt con ngûúâi cuå thïí maâ laâ "con ngûúâi chung" "con ngûúâi khaái quaát"
hay "con ngûúâi vuä truå", coân ngön ngûä cuãa àiïu khùæc laâ ngön ngûä gúåi
chûá khöng taã.

      Möåt àiïìu khaá àùåc biïåt vaâ àaáng lûu yá nûäa cuãa lúáp tûúång möì thûá
nhêët naây laâ böë cuåc àöìng hiïån yá - ba hònh aãnh hay ba haânh àöång diïîn
ra trong ba thúâi gian kïë tiïëp nhau: giao húåp, chûãa, hònh h aâi nhi, àûúåc
thïí hiïån cuâng möåt luác trïn möåt mùåt phùèng cuãa löëi raâo quanh nhaâ möì.
Do vêåy, chuáng töi goåi phong caách àêìu cuãa tûúång nhaâ möì Têy Nguyïn
laâ phong caách biïíu tûúång gúåi taã - àöìng hiïån ghi yá. Khöng phaãi ngêîu
nhiïn maâ ngûúâi Têy Nguyïn goåi nhûäng tûúång möì lúáp xûa naây laâ
"hònh" chûá khöng phaãi "tûúång" (tiïëng Giarai laâ rup, tiïëng Bahnar laâ
mïu).

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                        30

      Nïëu thöëng kï hïët tïn goåi röìi xïëp vaâo möåt baãng danh muåc, ta seä
phaãi ngaåc nhiïn trûúác sûå phong phuá vaâ àa daång vïì nöåi dung cuãa
tûúång nhaâ möì Têy Nguyïn, vò hêìu nhû toaân böå cuöåc söëng cuãa con
ngûúâi àïìu àûúåc nghïå nhên dên gian thïí hiïån lïn caác taác phêím cuãa
mònh.

       Thïë nhûng caã bûác tranh cuöåc söëng sinh àöång àoá laåi nhùçm phuåc
vuå cho ngûúâi chïët. Ngûúâi Têy Nguyïn taåc nhûäng tûúång möì úã nhaâ möì
àïí nhûäng ngûúâi àoá ài hêìu cho ngûúâi chïët úã thïë giúái bïn kia. Tuy nöåi
dung hay yá nghôa cuãa caác hònh tûúång thò phong phuá nhû vêåy, nhûng
àöìng baâo caác dên töåc Têy Nguyïn laåi goåi göåp têët caã nhûäng tûúång möì
loaåi naây vaâo möåt nhoám - nhûäng ngûúâi hêìu (tiïëng Giarai - hlun, tiïëng
Bahnar - àñch).

      Rêët coá thïí, cuäng nhû úã nhiïìu núi khaác trïn thïë giúái, xûa kia úã
Têy Nguyïn, ngûúâi hêìu hay tuâ binh àaä bõ c hön theo caác tuâ trûúãng lúán.
Chñnh dêëu êën cuãa thúâi "chiïën tranh böå laåc" xa xûa maâ caác truyïån cöí
vaâ sûã thi Têy Nguyïn thûúâng noái túái, àaä coân àïí laåi dêëu êën lïn nöåi
dung nhaâ möì.

       Giúâ àêy, ngûúâi Têy Nguyïn taåc lïn tûúång nhaâ möì nhûäng con
ngûúâi hay nhûäng con vêåt vúái möåt ûúác muöën laâ nhûäng ngûúâi maâ vêåt àoá
seä theo hêìu haå ngûúâi chïët úã thïë giúái bïn kia. Nhûäng con ngûúâi, nhûäng
con vêåt úã lúáp tûúång möì thûá hai naây tuy cuå thïí röìi nhûäng cuäng vêîn laâ
nhûäng con ngûúâi hay nhûäng con vêåt chung chung: ngûúâi àaánh tröëng,
phuå nûä giaä gaåo, thúå reân, lñnh Phaáp, ngûúâi thúå chuåp aãnh, chaâng thanh
niïn, cö gaái, cêìu thuã àaá boáng, con voi, con chim, con cuá... Têët caã
nhûäng hònh tûúång àoá nhêëp nhö quanh nhaâ möì vaâ taåo ra caã möåt bûác
tranh sinh àöång vïì cuöåc söëng àïí ngûúâi chïët seä mang ài sau lïî boã maã.

      Dêìn daâ, theo thúâi gian, nöåi dung cuãa lúáp tûúång möì thûá hai àaä
lêën dêìn àïí röìi aát hùèn caã lúáp nöåi dung trûúác àoá. Úúã nhiïìu nhaâ möì,
nhûäng tûúång àaáng lyá phaãi thïí hiïån yá niïåm vïì sûå sinh thaânh, àaä phaãi
"chuyïín mònh" thaânh hònh aãnh nhûäng ngûúâi theo hêìu ngûúâi chïët:
nhûäng cùåp trai gaái giao hoan biïën thaânh nhûäng chaâng trai, cö gaái,

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                      31

hay àaân öng, àaân baâ, nhûäng hònh aãnh haâi nhi biïën thaânh tûúång ngûúâi
buöìn, ngûúâi khoác...

      Do nöåi dung trúã nïn phong phuá hún, sinh àöång hún, gêìn cuöåc
söëng hún, nïn ngön ngûä taåo hònh cuãa lúáp tûúång thûá hai cuäng búát trûâu
tûúång ài àïí àïën vúái ngön ngûä cuãa taã.

       Nïëu tûúång möì lúáp cuä trûâu tûúång vaâ mang tñnh chêët khaái quaát
bao nhiïu thò tûúång möì múái hiïån thûåc vaâ sinh àöång bêëy nhiïu. Nïëu úã
caác tûúång möì lúáp trûúác tñnh biïíu tûúång laâ chñnh thò úã tûúång möì lúáp
sau laåi laâ tñnh hiïån thûåc. Thïë nhûng, caái thûåc cuãa tûúång möì lúáp thûá
hai vêîn àûúåc thïí hiïån chuã yïëu bùçng caác neát, caác khöëi mang tñnh gúåi
vaâ tñnh khaái quaát chûá khöng bùçng ngön ngûä taã àïën tûâng chi tiïët.
Chñnh nhûäng àùåc tñnh khaái quaát chûá khöng bùçng ngön ngûä taã àïën
tûâng chi tiïët. Chñnh nhûäng àùåc tñnh khaái quaát vaâ gúåi caãm cuãa ngön
ngûä taåi hònh cuäng nhû cuãa hònh tûúång taåo ra neát hoaânh traáng cuãa
tûúång nhaâ möì Têy Nguyïn. Nhûäng pho tûúång möì, mùåc dêìu khöng lúán
vò phaãi khuön vaâo thên cêy göî, cûá nhû núã tung ra vaâ vûún cao lïn
trong khöng gian.

       Dûåa vaâo nhûäng àùåc trûng cuãa nöåi dung hònh tûúång vaâ ngön ngûä
taåo hònh, chuáng töi taåm goåi phong caách thûá hai cuãa tûúång nhaâ möì Têy
Nguyïn laâ phong caách taã thûåc - trêìn thuêåt - möåt phong caách gêìn vúái
phong caách cuãa sûã thi.

      Trong nhûäng thêåp niïn gêìn àêy, nhûäng thay àöíi trong cuöåc
söëng sinh hoaåt vaâ nhûäng tiïëp xuác múái röång raäi hún àaä coá nhûäng taác
àöång khöng nhoã vaâo tûúång möì Têy Nguyïn. Nhûäng ngûúâi thúå taåc
tûúång dên gian Têy Nguyïn hiïån nay thñch laâm cho tûúång cuãa mònh
giöëng nhû thûåc hún, cêìu kyâ chi tiïët hún. Vò vêåy, tûúång nhaâ möì mêët
dêìn tñnh trêìm tû, khaái quaát vaâ hoaânh traáng vöën coá cuãa mònh. Nöåi
dung tûúång thò ngaây caâng nhiïìu thïm, trong khi àoá, tñnh nghïå thuêåt
thò ngaây möåt mêët ài. Búãi thïë maâ giúâ àêy lïn Têy Nguyïn, duâ vaâo muâa
àeäo tûúång, ta khöng coân gùåp nhiïìu taác phêím nghïå thuêåt tûúång möì
àeåp nhû xûa nûäa.

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                      32

      Theo phong tuåc cuãa àöìng baâo caác dên töåc Têy Nguyïn, tûúång möì
àûúåc laâm ra àïí phuåc vuå cho lïî boã maã vaâ chó coá taác duång trong nhûäng
ngaây höåi lïî maâ thöi. Sau lïî boã maã, thò ngöi nhaâ möì cuâng nhûäng tûúång
möì cuäng bõ boã luön. Nùm thaáng, n ùæng mûa seä dêìn daâ laâm hû hoãng röìi
tan biïën nhûäng taác phêím nghïå thuêåt tûúång möì vaâo vúái àêët...




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                        33




                      THUÃ CÖNG - MYÄ NGHÏÅ

             Nghïå thuêåt göëm traâ Viïåt Nam
     Viïåt Nam àaä biïët àïën traâ thúâi Àöng Haán, nhûng traâ àaåo Viïåt
thaânh hònh vaâo àúâi nhaâ Àûúâng, theo caác nhaâ sû Phêåt giaáo vaâ Giao
Chêu. Saách Traâ Kinh cuãa Luåc Vuä nhêåp àïì rùçng "traâ laâ loaâi cêy lúán úã
phûúng nam".

      Chûáng tñch traâ àaåo Viïåt coân lûu laåi trïn nhûäng bònh baát traâ göëm
Viïåt Dao tûâ thúâi bùæc thuöåc, lïn àïën töåt àónh thúâi Phêåt giaáo Lyá, Trêìn.
Àaåo traâ Viïåt cöí laâ àaåo maâ khöng àaåo, àaåo vö mön quan: khöng cûãa
vaâo, khöng löëi ra.

      Tûúng truyïìn Böì Àïì Àaåt Ma tûâ Têy Truác sang Taâu chñn nùm
ngöìi êín trong hang thiïìn àõnh. Mùæt suåp xuöëng buöìn nguã, öng caã giêån
bûát mi mùæt vêët xuöëng àêët, chöî êëy moåc thaânh cêy traâ àêìu tiïn.

      Chuyïån hoang àûúâng naây cöët àöìng hoáa traâ cho sûå thûác tónh
Àõnh Huïå. Hoa ngûä Ch'a (Traâ) vaâ Ch'an (Thiïìn) nghe àöìng êm vaâ
àöìng nghôa. Tûâ àoá, traâ laâ baån ngûúâi tu thiïìn nhû hònh vúái boáng. Töí
thûá saáu thiïìn Taâo Khï laâ Huïå Nùng, tûå nhêån laâ ngûúâi Man di miïìn
Nguä Lônh, xûá cuãa traâ.

     Luåc Vuä laâ möåt cuöìng sô àêët Höìng Tiïåm àúâi Àûúâng, thûúâng lang
thang ngêm thú röìi khoác röëng. Öng àïí laåi cho àúâi saách Traâ Kinh göìm
ba quyïín baân vïì traâ, göëm traâ, caách pha vaâ uöëng traâ, àûúåc ngûúâi àúâi
sau goåi laâ öng tiïn traâ, thúâ laâm sú töí traâ àaåo Trung Quöëc.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                      34

     Traâ Kinh cheáp: Traâ laâ loaâi cêy quyá úã phûúng Nam, cêy nhû cêy
qua lö, laá nhû laá chi tûã, hoa nhû hoa baåch tûúâng vi, traái nhû traái
banh lû, nhuåy nhû nhuåy hoa àinh hûúng, muâi võ rêët haân (laånh).

        Saách Quaãng Baác Vêåt Chñ cheáp: cao lû laâ tïn riïng cuãa möåt thûá
traâ, laá to maâ nhuåy nhoã, ngûúâi nam duâng àïí uöëng.

       Traâ Kinh laåi cheáp: "Ngûúâi phûúng Nam coá cêy qua lö giöëng nhû
laá traâ non maâ nhuåy àùæng, giaä naát ra pha traâ maâ uöëng thò suöët àïm
khöng nguã. ÚÃ Giao Chêu vaâ Quaãng Chêu ngûúâi ta rêët quyá thûá naây,
hïî coá khaách àïën nhaâ thò trûúác hïët baây ra àaäi khaách". Theo lúâi Àaâo
Hoaâng Caãnh, möåt êín sô taâi hoa àúâi Nam Bùæc Triïìu thò boån xûã sô trong
thiïn haå rêët chuöång thûá traâ naây.

       Theo saách Nghiïm Baác Taåp Chñ trñch lúâi Lyá Troång Tên hoåc sô
noái: "Traâ úã Giao Chó nhû rïu xanh, võ cay gùæt goåi laâ traâ àùng" (tûác laâ
maåt traâ). Nhûäng nuái úã huyïån Ngoåc Sún, tónh Thanh Hoáa coá tröìng thûá
traâ naây. Cêy traâ moåc liïn tiïëp che khùæp rûâng. Ngûúâi böín thöí haái laá,
giaä cho naát, phúi khö trong boáng maát, nêëu maâ uöëng, tñnh noá húi haân,
coá thïí laâm maát tim phöíi vaâ nguã ngon.

      Cûãu Chên, tïn goåi Thanh Hoáa àêët Viïåt cöí coá: nuái àùåt tïn chûä laâ
Traâ Sún, ngûúâi ta goåi nöm laâ nuái Cheâ. Saách An Nam Chñ lûúåc cheáp:
nhaâ Trêìn möîi lêìn ài sûá nhaâ Nguyïn àïìu cöëng traâ thúm laâm thöí saãn
quyá.

      Caái àeåp cuãa Baát Traâ

       Àúâi xûa, khi nhaâ Töëng bïn Taâu dûång nghiïåp, choån nuái Thiïn
Muåc úã Triïët Giang laâm chuã sún, phuác àõa mong cêìu vûäng bïìn triïìu
àaåi. Nhaâ Lyá bïn ta choån nuái Tiïn Du; cuäng nhû nhaâ Trêìn ngoáng vïì
nuái Yïn Tûã, núi vua dûång nhaâ Trêìn lui vïì êín tu sau viïåc nûúác.

       Tûâ thuúã triïìu Haán, Àûúâng, Tuây sûá ta àaä chïë àûúåc thûá göëm tïn
goåi Viïåt Dao. Goåi tïn nhû thïë àïí chó thûá "men tro" tröí mêìu xanh biïëc
nhû ngoåc cöí. Saách Taâu cheáp Viïåt Dao phaát sinh tûâ Nam Viïåt miïìn

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                        35

Nguä Lônh, chûá khöng noái roä àêët Giao Chêu, Cûãu Chên. Di chûáng
khaão cöí hoåc, trïn àêët ta nay toã roä thúâi êëy ta àaä laâm àûúåc göëm Viïåt
Dao, maâ laåi laâm möåt söë lûúång rêët lúán, khúãi tûâ nhûäng gioåt men xanh
nhiïîu àoång trïn thên göëm, maâ nay xïëp vaâo loaåi göëm "Haán baãn àõa".

       Tûâ mêìu xanh bñch ngoåc àúâi Bùæc thuöåc àïën mêìu xaác traâ àúâi Lyá,
Trêìn, nhûäng baát traâ Viïåt ra àúâi song song baát traâ Àûúâng, Töëng bïn
Taâu. Ngûúâi Viïåt vêîn trung thaânh súã thñch sùæc mêìu Viïåt Dao cuãa dên
töåc àïën maäi thïë kyã 15. Hoáa ra Viïåt Dao laâ chûä goåi dên töåc ngaây nay ta
vêîn mang tïn, laâ ngûúâi chïë ra men göëm tiïìn thên göëm men ngoåc
(proto -celadon) lûâng lêîy Àöng phûúng.

     Àúâi Lyá, Trêìn àaä laâm ra rêët nhiïìu caác thûá liïîn, bònh àûång nûúác
pha traâ ài àöi vúái caác loaåi baát traâ mang thêìn thaái àùåc thuâ Àaåi Viïåt.
Bònh trang hoaâng toâa sen chaåm nöíi, êu baát voác daáng chùèng khaác naâo
bònh baát caác tùng sû.

      Laâng naâo cuäng coá àònh chuâa. Baát traâ cuäng laâ vêåt khöng thïí
thiïëu àûúåc trong caác àöì tïë nhuyïîn baây trïn àiïån thúâ, cuäng nhû cuáng
vaâo chuâa chiïìn àïí caác sû uöëng traâ. Nghïå phêím tûâ caác laâng göëm nhû
chúã chuyïn höìn àaåo, tiïëng chuöng moä súám höm, muâi trêìm nhang
quyïån trong khöng gian luäy tre laâng trïn àêët nûúác. Thiïìn göëm Lyá,
Trêìn àaä mang cung caách rêët Viïåt Nam.

       Vùn bia àúâi Lyá do sû Phaáp Kyá soaån cho thêìy laâ sû Tõnh Thiïìn
ghi rùçng "Chöî uöëng traâ laâ chöî thêåp phûúng thñ chuã döìn vïì". Chöî uöëng
traâ tûác laâ cûãa Phêåt. Nay ngùæm nhûäng traâ khñ cöí, ta múái biïët pheáp
uöëng traâ Viïåt löìng trong thiïìn võ tûâ thuúã àêìu dûång nûúác, àûa hònh
sùæc cuãa têm linh àïën caã àaåi chuáng.

      Baát traâ Viïåt trong traâ àaåo Nhêåt

      Taåi nïìn chuâa cöí Dazaifu Kanzeon-ji ngûúâi ta àaâo àûúåc nhûäng
mêîu göëm vúä cuãa baát traâ Àaåi Viïåt àúâi Trêìn, kïì bïn maãnh vaán muåc coân
àoåc àûúåc vïët mûåc ghi niïn àaåi tûúng àûúng nùm 1330. Trûúác àoá, àaä coá
nhûäng traâ khñ Àaåi Viïåt xûa hún vaâo chöën tùng àûúâng Nhêåt.
http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                           36

       Àêìu thïë kyã 13, thûúång sû Eisa tûâ Trung Hoa mang vïì Nhêåt
Baãn lêìn àêìu giöëng cêy traâ. Sau àoá, àïå tûã Ngaâi laâ sû Dogen sang du
hoåc ta åi chuâa Thiïn Muåc Sún, khi vïì nûúác coá ngûúâi hoãi sû hoåc àûúåc gò,
sû àaáp: "Khöng coá chi nhiïìu ngoaâi phaáp an têm". Phaáp an têm sû
mang vïì cuâng traâ àaåo vaâ baát traâ Thiïn Muåc (tiïëng Nhêåt goåi laâ
Temmoku). Dogen àûúåc coi laâ sû töí cuãa traâ àaåo Nhêåt Baãn vêåy.

      Cuäng nhû Àaåi Viïåt, bêëy giúâ Phêåt giaáo Nhêåt beán rïî vaâo giúái thïë
quyïìn. Tùng sû laâ khaách quyá cuãa caác sûá quên vaâ boån phuá haâo. Hoå hoåc
Phêåt röìi tiïm nhiïîm luön àaåo thûúãng traâ. Uöëng traâ nhùçm luyïån con
ngûúâi khu trûâ nhûäng chûúáng ngaåi phiïìn naäo, àïí àaåt chöî röët raáo cuãa
an bêìn laåc àaåo, hoâa àöìng vúái Tûå Nhiïn, tûác laâ Chên Nhû.

      Uöëng traâ, haânh traâ àaåo phaãi coá caác traâ khñ maâ ngaânh göëm Nhêåt
bêëy giúâ rêët phöi thai. Nïn traâ g öëm tûâ Cao Ly, Trung Quöëc, Àaåi Viïåt
àûa sang giaá àùæt, chó giúái haån trong haâng sûá quên vaâ àaåi phuá. Thay vò
hêëp thu nïëp thanh bêìn, hoå beân mûúån traâ àaåo laâm troâ traâ dû tiïu
khiïín, àùåt ra caác quy tùæc kiïíu caách (Cha No Yu), muöën vaâo phaãi qua
cöíng Hûäu Mön Quan.

       Traâ àaä àûa thiïìn võ àaåm baåc vaâo truá nguå chöî àïìn caác xa hoa.
Trong khuön viïn cung àònh nguy nga, caác chuáa cöng sai dûång nïn
traâ thêët bùæt chûúác lïìu coã bêìn haân cuãa êín sô àïí haânh traâ àaåo. Coân bïn
nûúác Viïåt, àaåo àaä tûâ cung cêëm ra ài, boã phuá quyá phuâ vên àïí phiïu
böìng núi caãnh thêåt cuãa "rûâng truác lùæm chim" (Truác lêm àa tuác àiïíu)
nhû thú ngaâi Huyïìn Quang. Caác vua Lyá, Trêìn boã kinh vïì nuái, thûåc
hiïån haånh têìm àaåo dêîm theo bûúác cuãa thaái tûã Têët Àaåt Àa.

      ÊËy laâ chöî khaác biïåt trong lõch sûã thiïìn àaåo Viïåt - Nhêåt vêåy.

      Tûâ baát traâ Thiïn Muåc, vïì sau traâ göëm Trung Quöëc xa lòa höìn
àaåo, ngaây caâng tinh kyâ sùæc saão àïí thoãa maän thõ hiïëu vua quan, keã
nhaâ giaâu thñch trûng baây àöì myä ngoaån, thaânh kyä nghïå xuêët ài caác
nûúác. Lêëy caãm hûáng tûâ mêìu xanh xaác traâ Viïåt Dao (proto-celadon),
göëm Trung Quöëc tiïën hoáa thaânh mêìu men ngoåc xa hoa (celadon), cuãa

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                       37

loâ Diïåu Chêu Bùæc Töëng, loâ Long Tuyïìn Nam Töëng. Trong khi nûúác
Viïåt vêîn chuöång giûä mêìu xaác traâ "thuêån tûå nhiïn" cöët caách àaåm baåc
cuãa töí tiïn.

     Khi caác traâ sû Nhêåt ra tay àoán nhêån baát traâ Viïåt êëy, con mùæt
trong têm höìn hoå nhû thoaát nhiïn thïí ngöå àûúåc êën c hó têm truyïìn êëy.

      Quan hïå Trung Quöëc, Nhêåt Baãn sinh thuâ nghõch tûâ thïë kyã 14,
höìi quên Nguyïn Möng sang àaánh Nhêåt, bõ ngoån Thêìn Phong diïåt.
Khi nhaâ Minh lïn ngöi, tûâ nùm 1371 ra lïånh cêëm dên duyïn haãi xuêët
ngoaåi. Àïën nùm 1567, múái boã luêåt naây, nhûng vêîn cêëm vûúåt biïín
sang Nhêåt Baãn vò naån "Nuyå khêëu" (cûúáp luân), quêîy nhiïîu búâ biïín
Trung Quöëc. Suöët mêëy thïë kyã àoá, Nhêåt àaä tòm thêëy núi Àaåi Viïåt cuãa
nhaâ Lï nguöìn cung cêëp tú söëng vaâ göëm sûá.

      Luác naây Àaåi Viïåt àaä laâm sûá veä lam. Göëm sûá traâ Viïåt nhêåp vaâo
Nhêåt Baãn nhiïìu hún trûúác, àoáng vai troâ quan troång trong nghïå thuêåt
traâ àaåo Nhêåt Baãn àang höìi cûåc thõnh. Khöng goâ gêîm tyã myã nhû baân
taây nghïå nhên àúâi Minh, mêëy neát àún sú trïn göëm Viïåt phoáng buát
caãnh chim trúâi, caá nûúác, sún thuãy, tuâng thaåch v.v... xuêët caái thêìn võ

      Thiïìn Laäo, chùèng khaác naâo tranh töëc hoåa Sumi-e, vaâ thuêåt thû
phaáp, rêët húåp vúái têm höìn traâ nhên Nhêåt, laâm hoå say mï. Veä göëm
nhû veä tranh Thiïìn. Di saãn tranh cöí hoåa Viïåt Nam ngaây nay chûâng
nhû coá thïí thêëy trïn göëm cöí.

      Nhêåt Baãn laâ möåt dên töåc hoaâi cöí vaâ coá khiïëu thêím myä tûâ nhûäng
vêåt nho nhoã. Ngaây nay trong caác viïån baão taâng khùæp nûúác naây trên
quyá giûä nhûäng moán traâ khñ Viïåt tûâ àúâi Lyá - Trêìn - Lï - Maåc àaä liïn
tuåc àïën Nhêåt Baãn qua bao thïë kyã.

      Trong hêåu saãnh nhûäng thiïìn viïån xûa, coân cêët giûä nhûäng àöì tïë
nhuyïîn vaâ traâ khñ laâm búãi nhûäng nghïå nhên vöën laâ ngûúâi möå Phêåt úã
xûá Viïåt xa. Vaâ trong lêu àaâi cöí, truyïìn thûâa caác sûá quên vaâ giúái phuá
haâo ngaây nay coân gia truyïìn caác böå göëm sûá Viïåt Nam laâm baáu vêåt. Böå
sûu têåp göëm Viïåt trûá danh nhêët cuãa doâng hoå thûúng nhên Ozawa
http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                     38

Shrouemon tûâ Höåi An trúã vïì Nhêåt Baãn nùm 1638, khi chuáa
Tokugawa cêëm dên Nhêåt xuêët dûúng. Chiïëc baát veä mêìu "Beni-
Annam" ngaây ngaây chuáa Tokugawa ûa duâng thûúãng traâ nay laâ baáu
vêåt trong lêu àaâi cuãa chuáa úã Nagoya v.v...

      Doâng traâ göëm àêìu tiïn Raku àaä mang daáng baát traâ Lyá, Trêìn. Vïì
sau truyïìn thûâa doâng göëm naây vaâ caác trûúâng phaái khaác thûúâng mö
phoãng theo myä thuêåt göëm nûúác ta. Hoå goåi laâ Annam Yaki àïí chó cho
doâng göëm hoa lam cuãa loâ Chu Àêåu, Baát Traâng úã Àaâng Ngoaâi thúâi Lï,
Maåc; vaâ Kochi Yaki, tûác göëm Cochin China xûá Quaãng Nam Àaâng
Trong cuãa chuáa Nguyïîn vïì sau.

      Sûã Nhêåt cheáp võ sú töí doâng göëm Raku tïn laâ Zengoro, coân möåt
hiïåp sô theo phoâ laänh chuáa Ashikaga, öng laâm göëm tïë nhuyïîn cho
thiïìn viïån Kasuga, vaâ traâ khñ cho tùng sû haânh traâ àaåo. Con chaáu vïì
sau lêëy àoá laâm nghiïåp nhaâ.

      Truyïìn thûâa àúâi thûá 10, Zengoro Ryozen vêîn laâm göëm löëi gia
truyïìn, vaâ khúãi àêìu baát traâ lûâng danh Raku. Öng coân biïåt taâi mö
phoãng traâ göëm cuãa An Nam (Annam Yaki) vaâ Cochin China (Kochi
Yaki). Àïën àúâi con nöëi doäi, Zengoro Hogen laâ möåt nghïå sô taâi hoa nhêët
trong doâng hoå. Öng nöíi tiïëng chuyïn laâm göëm ba mêìu (tam thaái) kiïíu
Kochi Yaki, göìm mêìu luåc, tñm àoã vaâ vaâng, möîi mêìu ngùn caách nhau
bùçng nhûäng neát chaåm nöíi. Hogen àûúåc laänh chuáa Tokugawa àêët
Kishu thu duång vaâ suãng aái, ban cho chiïëc êëm baåc chaåm tïn Eiraku
(Vônh Laåc) lûu danh trïn taác phêím, coi taâi nghïå öng ngang haâng caác
tuyïåt phêím àúâi vua Minh bïn Taâu cuâng tïn, àêìu thïë kyã 15. Chuáa coân
ban cho öng möåt êën vaâng, chó àûúåc duâng àoáng tïn lïn caác moán traâ khñ
àûúåc chuáa chuêín nhêån.

      Nùm 1659, möåt nghïå sô göëm ngûúâi Taâu maâ ngûúâi Nhêåt goåi tïn
laâ Chin Gempin múã loâ chuyïn saáng taác nhûäng traâ göëm bùçng loaåi göëm
tiïu biïíu doâng Seto: mêìu trùæng raån mõn tûåa ngaâ cöí, mö phoãng kiïíu
göëm Baát Traâng cuãa An Nam xuêët sang Nhêåt Baãn höìi trûúác. Öng


http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                      39

trang trñ trïn göëm caãnh sún thuãy, hoùåc àïì thû phaáp thú cöí bùçng mêìu
lam xanh.

      Doâng göëm Kutani, chuyïn laâm göëm mêìu sùåc súä, trong àoá coá loaåi
bùæt chûúác laâm göëm sûá cöí Taâu, Viïåt. Nùm 1810, thûúng nhên giaâu coá
tïn Yoshidaya Denyemon taái dûång laåi nhûäng loâ göëm àaä àoáng cûãa úã
Kutani, àïí phuåc chïë kiïíu göëm Kochi Àaâng Trong Viïåt Nam àúâi trûúác.

       Mokubei (1767 - 1833), laâ bêåc vùn nhên theo mêîu truyïìn thöëng
àöng phûúng. Öng laâu thöng kinh saách coá khiïëu laâm thú, veä tranh,
taåo göëm, mön naâo cuäng taâi hoa. Öng bùæt chûúác laâm caác moán sûá cöí,
kheáo leáo chùèng phên biïåt múái cuä àêu vaâo àêu. Öng àùåc biïåt mö phoãng
caác tiïu baãn traâ göëm Cochin China khöng sai sêíy, taác phêím naây nay
trûng baây trong Viïån Baão taâng Nghïå thuêåt Tokyo.

       Thïë kyã 20, nhûäng nghïå sô hoåc giaã Têy phûúng naâo àïën Nhêåt
Baãn bõ cuöën huát trong àaåo võ nïìn vùn hoáa nghïå thuêåt Nhêåt, dô nhiïn
àïìu mï say caác cöí traâ göëm Viïåt taåi Nhêåt Baãn. Caác tïn tuöíi: William
Willets, Stephen Addis, Hugo Munsterberg, Hazel H.Gorham, John
Stevens v.v... daây cöng nghiïn cûáu vaâ giúái thiïåu caái àeåp trong vùn hoáa
Nhêåt àïën Têy phûúng. Qua hoå, thïë giúái lêìn àêìu tiïn biïët àïën baát traâ
Viïåt trong traâ àaåo Nhêåt. Lûâng lêîy nhêët laâ nhaâ nghïå sô göëm kiïm àaåo
gia ngûúâi Anh Bernard Leach, tûâng traãi suöët àúâi hoåc hoãi vaâ saáng taåo
taåi Nhêåt Baãn, àûúåc laäo sû doâng göëm Kenzan thu nhêån vaâ ban êën
truyïìn thûâa. Trong sûå nghiïåp têìm thêìy hoåc àaåo, öng hoåc qua thuêåt
laâm göëm nung Kochi Yaki, tûác göëm Àaâng Trong Viïåt cöí taåi Nhêåt Baãn.
Öng trên quyá vö ngêìn möåt baát traâ göëm trùæng sûát meã àúâi Lyá trong böå
sûu têåp riïng mònh. Vïì giaâ, öng laâ baån têm àùæc cuãa Shoji Hamada,
möåt àaåo sû göëm Nhêåt Baãn. Caã hai thuöåc vaâo haâng böën tïn tuöíi
thûúång thûâa cuãa ngaânh göëm hiïån àaåi. Caã hai àïìu ûa thñch sûu têìm
baát traâ cöí Viïåt, duâng àoá laâm tiïu baãn hoåc bñ quyïët laâm göëm cuãa cöí
nhên.

      Hai nûúác àïìu thêëu nhêåp tinh hoa vùn hoáa Trung Quöëc, nhûng
nghïå thuêåt göëm traâ Viïåt - chûá khöng phaãi Taâu - àaä gêy aãnh hûúãng lúán

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                  40

trong lõch sûã traâ àaåo Nhêåt, cho thêëy têm höìn vaâ loâng rung caãm caái
àaåo Àeåp cuãa hai dên töåc àúâi cuä rêët gêìn nhau. Nghïå thuêåt dên gian
Nhêåt (mingei) mang nhûäng hònh thaái khöng khaác mêëy vúái nghïå thuêåt
laâng quï truyïìn thöëng Viïåt Nam.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                        41




                              LAÂNG NGHÏÌ

       Truyïìn thöëng laâng nghïì cuãa Haâ Nöåi
       Thùng Long vúái 13 traåi, 61 phûúâng thúâi Lyá-Trêìn, 36 phöë phûúâng
thúâi Lï-Nguyïîn laâ núi tuå höåi caác laâng nghïì tûâ khùæp moåi miïìn àêët
nûúác àöí vïì. Nhûäng ngûúâi thúå taâi hoa àaä mang theo caã gia àònh, baån
beâ hoå haâng laâng xoám lïn múã nhaâ, lêåp phöë. Bùçng sûác lao àöång cêìn cuâ
vaâ taâi nùng kheáo leáo àaä laâm ra àûúåc saãn phêím haâng hoaá tinh xaão
cung cêëp cho dên chuáng kinh kyâ vaâ caác vuâng lên cêån, laâm cho phöë
phûúâng ngaây caâng trúã nïn sêìm uêët.

      Hún àêu hïët àêët Thùng Long xûa - Haâ Nöåi nay laâ núi têåp trung
àöng àaão caác laâng nghïì truyïìn thöëng. Sûå phaát triïín cuãa laâng nghïì
khöng chó coá vai troâ nêng cao mûác söëng maâ coân àoáng goáp quan troång
trong àúâi söëng, laâ dêëu êën truyïìn thöëng vùn hoaá dên töåc taåi möîi thúâi
kyâ dûång nûúác vaâ giûä nûúác. Laâng nghïì thuã cöng úã Haâ Nöåi coá rêët nhiïìu
nguöìn göëc khaác nhau, nhûäng laâng nghïì coá sùén chiïëm phêìn nhoã trong
töíng söë laâng nghïì. Àa phêìn àïìu àûúåc di dúâi tûâ núi khaác vïì...

       Nhûäng ngûúâi laâng Hoâe Thõ (Tûâ Liïm) vaâ Àa Syä (Haâ Àöng)
khöng chó àûa haâng hoaá ra Haâ Nöåi baán maâ hoå coân keáo nhau ra thön
Tên Khai, töíng Thuêån Myä, huyïån Thoå Xûúng múã loâ reân sùæt, baán
nhiïìu loaåi bûâa nïn àöíi thön thaânh phöë Haâng Bûâa. Vïì sau khöng chó
coá bûâa maâ coân reân ra nhiïìu loaåi saãn phêím khaác nïn àöíi thaânh phöë Loâ
Reân.

      Thúå Hoâe Thõ coân múã Loâ Reân úã phöë Sinh Tûâ, Kim Maä, Àï La
Thaânh... nay vêîn coân möåt söë nhaâ úã phöë Nguyïîn Khuyïën (Sinh Tûâ cuä),
saãn xuêët caác loaåi dao keáo Sinh Taâi nöíi tiïëng.


http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                       42

      Caác loâ reân khöng chó àoã lûãa trong phöë Sinh Tûâ, Loâ Reân... do
ngûúâi Àa Syä, Hoâe Thõ lêåp nïn maâ coân coá caã úã phöë Loâ Suä do töëp thúå
laâng Àa Höåi (Àöng Anh) keáo àïën chuyïn laâm caác loaåi gûúm àao, giaáo
maác. Gêìn phöë Loâ Reân laâ phöë Haâng Thiïëc, xûa chuyïn saãn xuêët vaâ
baán caác loaåi haâng thiïëc nhû àeân dêìu, êëm traâ...

       Ngaây nay, saãn phêím àûúåc thay bùçng caác loaåi nhöm kñnh, bïí
nûúác treo... úã gêìn phöë Haâng Thiïëc coá phöë Haâng Àöìng nguyïn laâ àêët
thön Yïn Phuá töíng Tiïìn Tuác do dên laâng Cêìu Nöm (Myä Haâo, Hûng
Yïn) àïën àêy múã hiïåu buön baán caác loaåi àöì àöìng. Phöë Haâng Quaåt
trûúác àêy saãn xuêët vaâ baán caác loaåi quaåt do thúå laâng Vaác (Canh Hoaåch,
Haâ Têy) laâm ra, nay chuyïín sang saãn xuêët vaâ baán caác loaåi baân thúâ, àöì
thúâ, cêu àöëi...

       Cuöëi thïë kyã XIX, möåt söë ngûúâi dên laâng Naânh (Ninh Hiïåp, Gia
Lêm), sang múã hiïåu àoáng yïn ngûåa giêìy da, guöëc deáp, lêåp nïn phöë Haâ
Trung. Hiïån nay phöë naây vêîn laâm vaâ buön baán haâng da vaâ giaã da khaá
nhöån nhõp. Nghïì laâm taân loång vaâ thïu ren do thúå tûâ laâng Quêët Àöång
(Thûúâng Tñn, Haâ Têy) ra lêåp nghiïåp úã caác phöë Haâng Loång (nay laâ
àoaån àêìu àûúâng Lï Duêín) vaâ Haâng Thïu (nay úã àoaån giûäa phöë Haâng
Tröëng). Ngûúâi thúå laâng Chùæm (Tûá Löåc, Haãi Dûúng) àaä àûa nghïì laâm
àöì da, àoáng giêìy, deáp àïën Thùng Long lêåp nïn thön Haâi Thûúång (thúå
giêìy) sau àöíi laâ phöë Haâng Giêìy vaâ ngoä Haâi Thûúång. Öng töí nghïì giêìy
àûúåc thúâ úã àònh phaã Truác Lêm nùçm trïn phöë Baão Khaánh.

       Nghïì laâm àöì vaâng baåc, kim hoaân hiïån àang têåp trung úã phöë
Haân g Baåc chñnh laâ do thúå laâng Àõnh Cöng (Thanh Trò), thúå laâng Àöìng
Sêm (Thaái Bònh) keáo nhau ra lêåp nghiïåp. Cuöëi thïë kyã XV möåt söë
ngûúâi laâng Chêu Khï (Haãi Dûúng) cuäng keáo nhau ra múã xûúãng àuác
tiïìn, laâm cho phûúâng vaâng baåc caâng trúã nïn nhöån nhõp. Haâng Tiïån laâ
núi buön baán caác haâng tiïån göî nhû mêm böìng, öëng hûúng, àaâi rûúåu,
khuön oaãn, chên baân... do ngûúâi laâng Nhõ Khï laâm nay trúã thaânh caác
phöë Haâng Haânh, Tö Tõch vaâ möåt àoaån Haâng Gai, vaâ vêîn coân möåt vaâi
nhaâ úã phöë Tö Tõch laâm nghïì duäi göî. Phöë Haâng Khay baán caác saãn


http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                         43

phêím veä laâng Nhoát (Àöng Myä, Thanh Trò), saãn phêím khaãm trai cuãa
laâng Chuön Ngoå (Phuá Xuyïn, Haâ Têy), àöì göî Àöìng Kyå (Bùæc Ninh)...

      Khöng chó nghïì thuã cöng, Haâ Nöåi coân laâ möåt trung têm vùn hoaá
êím thûåc nöíi tiïëng, àöìng thúâi laâ núi saãn xuêët vaâ chïë biïën caác moán ùn
hêëp dêîn. Chaã caá Laä Voång nöíi tiïëng àïën mûác phöë Haâng Sún coá quaán
chaã caá cuãa gia àònh hoå Àoaân, trûúác cûãa coá tûúång Laä Voång ngöìi cêu caá
nïn dên quen goåi laâ chaã caá Laä Voång.

      Tïn phöë cuäng bõ àöíi thaânh phöë Chaã Caá. Phúã Haâ Nöåi, möåt moán
ùn bònh dên àûúåc taã rêët thi võ trong vùn Nguyïîn Tuên, Thaåch Lam,
Vuä Bùçng... Röìi baánh quêën Thanh Trò, baánh Töm Höì Têy, buán Tûá Kyâ,
buán Phuá Àö, cöëm Voâng, gaåo taám Mïî Trò... Qua thúâi gian, trïn caác phöë
phûúâng xûa nay coá phöë múã thïm nghïì saãn xuêët múái nhû: nghïì khùæc
bia möå úã phöë Haâng Mùæm, nghïì may úã phöë Haâng Tröëng, phöë Khêm
Thiïn. Vïì êím thûåc thò caác phöë Haâng Maânh àaä thaânh phöë buán chaã,
Haâng Haânh thaânh phöë caâ phï...

       Àa söë nhûäng phöë xûa àaä mêët ài nhiïìu, trúã thaânh caác phöë buön
baán dõch vuå, du lõch... Nghïì xûa cuäng àaä thay àöíi, xuêët hiïån thïm
nhûäng ngaânh nghïì múái hiïån àaåi. Ngaây trûúác saãn phêím àûúåc saãn xuêët
tûâ caác laâng nghïì, phöë nghïì, nay saãn phêím àûúåc saãn xuêët tûâ caác nhaâ
maáy, xñ nghiïåp coá thiïët bõ cöng nghïå hiïån àaåi.

       Duy chó coân caái tinh thêìn "kheáo tay hay nghïì" laâ chùèng bao giúâ
mêët. Qua khaão saát taåi caác phöë nghïì thò hiïån nay caác nghïå nhên cao
tuöíi ngaây caâng thûa vùæng, lúáp treã ñt gùæn boá vúái nghïì truyïìn thöëng laåi
khöng àûúåc àaâo taåo àïën núi àïën chöën àaä laâm giaãm suát haâm lûúång vùn
hoaá trong saãn phêím nghïì truyïìn thöëng. Saãn phêím khöng coân àûúåc
chuá yá khùæt khe vïì chêët lûúång nhû trûúác àêy, bõ cuöën huát búãi cún löëc
thûúng maåi hoaá.

      Ngûúâi Haâ Nöåi phaãi gùæng giûä nghïì quyá cuãa cha öng àïí laåi, hun
àuác thïm truyïìn thöëng, nêng thïm nghõ lûåc vaâ taâi hoa cho lúáp chaáu



http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                          44

con. "Haâ nöåi - phöë nghïì" laâ sûå höåi tuå taåi nùng, baãn sùæc vùn hoaá vaâ tûâ
lêu àaä trúã thaânh niïìm tûå haâo cuãa caã nûúác.

      Coá thïí, giaá trõ vêåt chêët cuãa möîi saãn phêím trong phöë nghïì seä
dêìn khöng thñch húåp nûäa nhûng giaá trõ vùn hoaá thò maäi maäi in àêåm
trong loâng nhûäng ngûúâi yïu Haâ Nöåi.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                          45




                    Laâng giêëy doá Yïn Thaái
      "Mõt muâ khoái toãa ngaân sûúng

      Nhõp chaây Yïn Thaái, mùåt gûúng Têy Höì"

      (Ca dao)

       Laâng nghïì giêëy nöíi tiïëng Yïn Thaái, coân goåi laâ laâng Bûúãi, úã phña
Têy Bùæc cuãa Thuã àö Haâ Nöåi. Nghïì laâm giêëy úã àêy bùæt àêìu tûâ thïë kyã
XV, àûúåc Nguyïîn Traäi noái àïën khaá roä trong saách "Dû àõa chñ" cuãa öng
(viïët nùm 1435): Phûúâng Yïn Baái úã Thùng Long àûúng thúâi chuyïn
laâm giêëy; ngûúâi thúå thuã cöng úã àêy àaä laâm ra giêëy thõ (àïí viïët chó thõ);
giêëy lïånh (àïí ghi mïånh lïånh).

       Phûúâng giêëy Yïn Thaái trûúác àêy luön vang döåi nhõp chaây giaä voã
doá laâm giêëy. Êm thanh êëy àaä ài vaâo ca dao, dên ca, àaä gúåi caãm hûáng
cho nhûäng têm höìn thi nhên nghïå sô qua nhiïìu thïë kyã:

      "Chaây Yïn Thaái nïån trong sûúng chïính choaãng

      Lûúái Nghi Taâm ngùn ngoån nûúác quanh co"

      (Nguyïîn Huy Lûúång - Tuång Têy Höì Phuá)

       Thïë nhûng, àùçng sau nhûäng túâ giêëy thanh tên, àùçng sau caái
"Nhõp chaây Yïn Thaái" "nïån trong sûúng" giûäa quanh co ngoån nûúác
"Mùåt gûúng Têy Höì" kia àaä mêëy ai hiïíu hïët sûå khoá nhoåc cuãa ngûúâi
thúå laâm giêëy! Trong cuöën "Ca dao ngaån ngûä Haâ Nöåi" coá nhûäng cêu ca
dao vïì lao àöång cuãa ngûúâi thúå Yïn Thaái:

      Giaä nay röìi laåi giaä mai
http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                              46

      Àöi chên tï moãi, doá úi vò maây

      Hay:

      Xeo àïm röìi laåi xeo ngaây

      Àöi tay tï buöët vò maây giêëy úi!

      Nghïì laâm giêëy cöí truyïìn úã Yïn Thaái cuäng nhû möåt vaâi núi khaác
àaä àûúåc chuyïn mön hoáa tûâ khaá súám. Nguyïn do laâ nghïì giêëy phaãi
qua nhiïìu cöng àoaån saãn xuêët vúái kyä thuêåt khaá phûác taåp. Noá àoâi hoãi
tûâng loaåi thúå úã tûâng cöng viïåc cuå thïí phaãi coá kinh nghiïåm vaâ gioãi
nghïì.

      Coá thïí noái, úã têët caã caác cöng àoaån saãn xuêët - tûâ boác voã doá, ngêm
vaâ giùåt doá, giaä doá, nêëu doá, loåc doá, xeo giêëy, àïën àoáng goái kiïån giêëy vaâ
vêån chuyïín ài baán - àïìu hïët sûác vêët vaã. Laâm giêëy thuã cöng trûúác àêy
hêìu nhû hoaân toaân phaãi bùçng sûác ngûúâi, bùçng àöi tay trêìn cuãa ngûúâi
thúå.

       Saãn xuêët giêëy cêìn rêët nhiïìu nûúác, maâ phaãi nûúác saåch, laåi phaãi
cêìn lûãa, àïí àöët loâ nêëu böåt doá. Xûa kia, úã laâng Yïn Thaái, ngûúâi ta choån
ven búâ söng Tö Lõch àïí laâm núi saãn xuêët, ngêm, àaäi, nêëu doá. Nhûäng
caái vaåc lúán nêëu böåt doá àùåt trïn caác loâ àùæp àêët trïn búâ söng. Caånh àêëy
laâ baäi söng - núi ngêm, giêåm vaâ àaäi voã doá. Trïn búâ söng êëy coá giïëng
nûúác rêët sêu, trong maát, àaä nöíi tiïëng möåt thúâi úã Thùng Long xûa. Böë
trñ vaâ töí chûác núi saãn xuêët giêëy cuãa laâng nghïì naây vûâa thuêån tiïån vûâa
húåp lyá. Loâ nêëu àoá cuãa Yïn Thaái àûúåc àùæp cao túái 5m. Miïång loâ àùåt
chiïëc vaåc lúán, àûúâng kñnh 2m. Voã doá àûúåc àun caách thuãy trong vaåc àoá.
Khi voã doá chñn, ngûúâi ta vúát ra vaâ àem ngêm nûúác vöi möåt lêìn nûäa.

      Doá nêëu chñn, ngêm nûúác vöi, àûúåc àem giaä nhuyïîn bùçng cöëi lúán,
chaây tay.

      Cöng viïåc hoâa ngêm böåt giêëy trong bïí loåc (goåi laâ taâu xeo) vaâ kyä
thuêåt xeo giêëy cuãa nhûäng ngûúâi phuå nûä laâng Yïn Thaái khöng coá gò

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                       47

khaác caác laâng giêëy khaác. Nghôa laâ xeo giêëy phaãi coá nhúát nûúác. Nûúác
nhúát chïë tûâ nhûåa cêy moâ. Àoá laâ thûá men, hay nûúác men àïí hoâa tan
böåt doá trong bïí ngêm (taâu xeo) àöìng thúâi laâm cho böåt doá kïët thaânh
giêëy khi àûúåc vúát ra khoãi taâu xeo. Hún nûäa, nhúâ men nûúác naây, caác túâ
giêëy boác khoãi baân xeo, duâ coân ûúát, àïí chöìng lïn nhau vêîn khöng bõ
dñnh vúái nhau.

      EÁp giêëy: Tûâng chöìng giêëy ûúát vûâa xïëp laåi khi àaä nhêëc ra khoãi
taâu xeo àûúåc àem eáp kiïåt nûúác. EÁp giêëy bùçng baân göî coá tay àoân, bùçng
phûúng phaáp duâng lûåc àoân bêíy.

      Ngûúâi thúå Yïn Thaái laåi duâng loâ sêëy laâ chuã yïëu ñt khi phaãi àem
phúi giêëy. Duâ trúâi mûa vêîn khöng aãnh hûúãng àaáng kïí àïën cöng viïåc,
giêëy vêîn àûúåc sêëy khö nhû thûúâng.

      Saãn phêím truyïìn thöëng cuãa Yïn Thaái chuã yïëu laâ giêëy baãn àïí in
saách vaâ viïët chûä Nho vaâ giêëy dooã (daây hún giêëy baãn) àïí in tranh dên
gian. Ngoaâi ra thúå giêëy Yïn Thaái cuäng saãn xuêët loaåi giêëy moi, giêëy
pheân bùçng nguyïn liïåu xêëu hún. Mùåt giêëy êëy thö raáp, baán cho khaách
mua àïí goái haâng.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                            48




              Nghïì àuác àöìng úã Saâi Goân xûa
      Suöët trong lõch sûã Viïåt Nam, tûâ thúâi Phuâng Nguyïn àïën thúâi
Àöng sún, qua thúâi Bùæc thuöåc àïën têån cuöëi thúâi tûå chuã, khöng bao giúâ
thiïëu vùæng nhûäng trung têm àuác àöìng lúán trïn àêët Viïåt Nam, caác
hiïån vêåt coân lûu giûä laåi àïìu hïët sûác phong phuá vïì söë lûúång, àöåc àaáo vïì
phong caách, kiïíu daáng.

      ÚÃ Saâi Goân àuác àöìng laâ möåt nghïì thuã cöng dên gian truyïìn
thöëng. Nïëu boã qua sûå töìn taåi vïì möåt nghïì àuác àöìng cuãa caác cû dên
baãn àõa thò nghïì àuác àöìng cuãa ngûúâi Viïåt coá leä àaä xuêët hiïån ngay tûâ
nhûäng thïë hïå àêìu tiïn ài múã àêët - Vúái nhûäng nhu cêìu vïì vuä khñ, àöì
sinh hoaåt...

       Vaâ, ngaây caâng àûúåc böí sung phaát triïín búãi nhûäng àúåt di dên sau
àoá. Khoaãng thïë kyã XVIII, taåi Saâi Goân xûa àaä dêìn dêìn hònh thaânh möåt
söë khu vûåc chuyïn mön hoáa vïì nghïì àuác àöìng. Khu vûåc ra àúâi súám
nhêët laâ àõa baân Chúå Quaán (nay thuöåc quêån 5) vúái 3 laâng cöí Tên
Kiïíng, Nhên Giang vaâ Bònh Yïn. Caác nghïå nhên àuác àöìng bêëy giúâ laâ
nhûäng di dên tûâ caác phûúâng thúå úã Quy Nhún vaâo. Hoå àaä nhanh choáng
têåp trung laåi thaânh nhûäng laâng thúå àuác vaâ saãn xuêët ra nhûäng mùåt
haâng nhû nöìi àöìng, chaão àöìng, ö àöìng, lû hûúng, chên àeân... àûúåc moåi
ngûúâi ûa chuöång.

       Kïë àoá laâ khu vûåc Tên Hoâa Àöng (nay thuöåc quêån 6) chuyïn chïë
taåo lû àöìng, chên àeân vaâ nêëu àöìng thaânh thoãi. Möåt trong nhûäng taác
phêím xuêët sùæc cuãa khu vûåc naây laâ chiïëc lû tre (xem hònh) àaä àûúåc
àuác haâng loaåt úã àêy tûâ thïë kyã trûúác. Àiïìu àaáng tiïëc laâ caác nghïå nhên
úã Tên Hoâa Àöng khöng roä töí tiïn cuãa hoå tûâ àêu àïën.

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                       49

      Caånh 2 khu vûåc kïí trïn coân coá 2 khu vûåc khaác nöíi tiïëng vïì nghïì
àuác àöìng úã thaânh phöë Höì Chñ Minh àoá laâ :

       - Khu vûåc Thuêån Kiïìu (Hoác Mön), tûâ thïë kyã XIX àaä tûâng àûúåc
biïët vúái nghïì àuác lû hûúng cha truyïìn con nöëi. Úúã àêy saãn xuêët caã 2
kiïíu lû : Lû bùæc (àónh trêìm) vaâ lû nam (lû hûúng), àùåc biïåt coân saãn
xuêët caã siïu àao vaâ thêåp baát ban binh khñ. Doâng thúå taåi khu vûåc naây
chuã yïëu laâ con chaáu cuãa caác thúå àuác miïìn Trung àaä vaâo àêy lêå p
nghiïåp tûâ nhiïìu àúâi.

      - Khu vûåc "Thöng têy höåi" (Goâ Vêëp) tûâ lêu cuäng laâ núi têåp trung
nhiïìu loâ àuác àöìng thuã cöng. Saãn phêím lû hûúng "Thöng têy höåi" khaá
phöí biïën. Theo möåt söë nghïå nhên coá tuöíi thò nghïì àuác naây laâ do cha
öng truyïìn laåi.

       Àêìu thïë kyã XX, Trûúâng Myä nghïå Thuã Dêìu Möåt vaâ trûúâng Myä
nghïå Biïn Hoâa àûúåc thaânh lêåp, goáp phêìn vúái caác khu vûåc kïí trïn chïë
taåo àöì myä nghïå bùçng àöìng. Hoåc sinh theo hoåc hêìu hïët laâ ngûúâi àõa
phûúng Saâi Goân. Saãn phêím cuãa caác nghïå nhên do trûúâng àaâo taåo chuã
yïëu laâ nhûäng tûúång àêìu ngûúâi nhû tûúång phuå nûä Nam, Trung, Bùæc vaâ
tûúång thuá khaá nöíi tiïëng...

      Giûäa thïë kyã XX, möåt söë gia àònh úã laâng Nguä Xaä (Haâ Nöåi) vaâo
àõnh cû taåi vuâng Hoâa Hûng (Saâi Goân) mang theo nghïì àuác àöìng cêín
tam khñ, hònh thaânh möåt xoám nhoã chuyïn àuác àöìng tam khñ úã àêy.
Cöng viïåc cuãa hoå laâ àuác ra àöì àöìng röìi cêín tam khñ (vaâng, baåc, àöìng)
lïn caác àöì àöìng êëy. Saãn phêím cuãa hoå laâ caác tûúång thêìn thaánh tiïn
phêåt vaâ caác àöì gia duång khaác, tuy sanh sau àeã muöån, song hoå giûä àöåc
quyïìn saãn xuêët, laåi coá tay nghïì cao, saãn phêím àeåp nïn àöìng tam khñ
Hoâa Hûng àûúåc nhiïìu ngûúâi biïët tiïëng àùåt haâng.

     Nhûäng àiïìu trïn cho thêëy nghïì àuác àöìng úã TP. Höì Chñ Minh
xûa àaä coá möåt thúâi vang boáng. Saãn phêím cuãa noá rêët àa daång, tûâ àöì
gia duång cho túái àöì thúâ cuáng, coá thïí kïí nhû sau: nöìi, mêm, chaão,
xanh, ö trêìu, lû, chên àeân, baát nhang, bònh böng, tûúång Phêåt, tûúång

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                            50

ngûúâi, tûúång thuá, àöì tam khñ, siïu àao... hêìu nhû nghïì àuác àöìng úã Saâi
Goân xûa àaä àaáp ûáng khaá àêìy àuã moåi nhu cêìu sûã duång cuãa cû dên àõa
phûúng.

       Vïì caách töí chûác saãn xuêët, tûâ lêu úã Saâi Goân xûa àaä hònh thaânh
kiïíu saãn xuêët theo àún võ gia àònh. Trong gia àònh, ngûúâi cha hay öng
nöåi thûúâng àoáng vai troâ thúå caã, caác con, chaáu laâ nhûäng thúå baån àûúåc
ûu tiïn daânh cho hoå haâng nöåi ngoaåi, trûúâng húåp thêåt cêìn thiïët hoå
phaãi mûúán ngûúâi ngoaâi doâng hoå. Nghïì àuác bêëy giúâ laâ phûúng tiïån
kiïëm söëng cuãa caã gia àònh nïn hoå hïët sûác giûä gòn bñ mêåt nghïì nghiïåp.
Trûúâng húåp cöng viïåc nhiïìu nhû luác nêëu àöìng àöí khuön thò hoå laåi àöíi
cöng cho nhau, vûâa àaãm baão àûúåc kyä thuêåt vûâa giûä àûúåc bñ mêåt nghïì
nghiïåp.

       Theo quy àõnh thò ngaây 25 thaáng 12 Êm lõch haâng nùm laâ ngaây
cuáng töí nghïì àuác àöìng úã Tên Hoâa Àöng. Vaâo ngaây naây, cuäng laâ ngaây
giaáp tïët, thúå caã, thúå baån têåp húåp laåi, doån deåp àöì nghïì, cuáng kiïëng, ùn
uöëng vúái nhau röìi nghó Tïët chúâ ra giïng cuáng töí saãn xuêët laåi.

       Tuy khöng ai biïët àñch xaác töí nghïì laâ öng naâo nhûng viïåc cuáng
töí haâng nùm vêîn àûúåc tuên thuã möåt caách trang troång. ÚÃ Hoâa Hûng
thò nghïå nhên khöng nhúá àûúåc ngaây cuáng töí, maâ chó biïët möåt caách sú
lûúåc töí nghïì laâ öng Khöíng Minh Khöng. Coá thïí noái rùçng úã caã hai núi
Tên Hoâa Àöng vaâ Hoâa Hûng, nghïì àöìng cöí truyïìn àaä mêët dêìn nhûäng
lïî nghi liïn quan àïën nghïì nghiïåp.

       Nhûäng àiïìu cêëm kyå trong nghïì àuác àöìng úã Saâi Goân xûa tuy ñt,
song rêët chùåt cheä, ngaây nay cuäng coân möåt phêìn naâo àûúåc tuên theo.
Àoá laâ viïåc cêëm nhûäng ngûúâi laå, àùåc biïåt laâ phuå nûä, bûúác vaâo khu vûåc
laâm khuön vaâ àuác àöìng. Hai lyá do chñnh cuãa sûå cêëm àoaán naây laâ: súå
hoåc tröåm nghïì vaâ súå laâm ö uïë.

      Vïì mùåt kyä thuêåt, noái chung caác khu vûåc àuác àöìng úã Saâi Goân xûa
àïìu thûåc hiïån ba cöng àoaån tûúng tûå nhau: Cöng àoaån laâm khuön;
cöng àoaån àuác; cöng àoaån nguöåi.

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                     51

     Riïng nghïì àuác àöìng cêín tam khñ coân phaãi thïm caác cöng àoaån
sau: Cöng àoaån chïë taác tam khñ; Cöng àoaån cêín vaâ taách tam khñ;
Cöng àoaån àaánh boáng vaâ nhuöåm saãn phêím.

      Toám laåi nghïì àuác àöìng thuã cöng úã Saâi Goân xûa laâ möåt nghïì coá
kyä thuêåt khaá cao. Ngûúâi thúå caã laâ ngûúâi phaãi biïët khaá nhiïìu kiïën
thûác, phaãi nùæm àûúåc toaân böå caách gia cöng trïn àöì àöìng tûâ viïåc pha
chïë nguyïn liïåu àïën viïåc laâm khuön, viïåc àuác, túái chaåm (chaåm chòm,
chaåm nöíi, chaåm löång hoùåc cêín nïëu trong nghïì tam khñ). Hoå laåi coân
phaãi biïët thïm caác nghïì phuå nhû höåi hoåa, àiïu khùæc, nùån tûúång, kim
hoaân... Àêëy laâ chûa kïí phaãi coá con mùæt cuãa möåt nhaâ taåo daáng cöng
nghiïåp...




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                       52




                     Laâng göëm Baát Traâng
     Nùçm bïn búâ taã ngaån söng Höìng, caách trung têm thuã àö Haâ Nöåi
hún 10 km vïì phña Àöng - Nam laâ laâng göëm Baát Traâng, nay thuöåc
huyïån Gia Lêm (ngoaåi thaânh Haâ Nöåi).

     Laâ möåt laâng göëm lêu àúâi vaâ lûâng danh nhêët úã Viïåt Nam, laâng
göëm Baát Traâng ngaây nay vêîn hoaåt àöång vaâ ngaây caâng phaát triïín
maånh. Tuåc truyïìn, laâng ban àêìu coá tïn laâ Baåch Thöí phûúâng (phûúâng
nhûäng ngúâi thúå laâm àöì àêët trùæng) sau àöíi laåi thaânh Baát Traâng
phûúâng (phûúâng coá loâ baát).

      Theo truyïìn thuyïët dên gian thò nghïì göëm xuêët hiïån úã Baát
Traâng tûâ thúâi Lyá. Do möåt nhoám ngûúâi vuâng Baåch Baát (Böì Baát) thuöåc
huyïån Yïn Mö tónh Ninh Bònh ài thuyïìn ngûúåc söng Höìng àïí buön
baán, gêìn àïën Thùng Long thêëy möåt baäi àêët hoang phò nhiïu hoå liïìn
gheá lïn nghó qua àïm.

      Àïm êëy möåt trong söë nhûäng ngûúâi àoá mú thêëy vua Thuyã Tïì rûúác
xuöëng Thuyã Cung chúi. Khi ngûúâi àoá vïì, vua sai möåt àoaân thúå ài theo
vaâ xêy cho toaâ nhaâ löång lêîy toaân bùçng àêët thoá. Vïì sau con chaáu ngûúâi
naây cûá cêåy àêët thoá ra ùn maâ tûúâng maäi khöng àöí... Tónh dêåy ngûúâi êëy
àem giêëc mú cuãa mònh kïí laåi cho caã àoaân, moåi ngûúâi cho àêy laâ àiïìm
laânh, beân quyïët àõnh boã nghïì buön úã laåi cùæm àêët êëy lêåp laâng.

       Cêu chuyïån tuy khöng mêëy thuyïët phuåc vïì thúâi àiïím xuêët hiïån
laâng göëm Baát Traâng. Song qua taâi liïåu khaão cöí hoåc cho biïët coá nhiïìu
di tñch Lyá trang trñ bùçng caác vêåt liïåu àöì göëm men xanh. Möåt taâi liïåu
àaáng tin cêåy hún laâ Dû àõa chñ cuãa Nguyïîn Traäi viïët àêìu thúâi Lï cho
biïët: Nhaâ nûoác àõnh lïå möîi lêìn cöëng Trung Quöëc, laâng Baát Traâng phaãi

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                         53

cung ûáng 70 böå baát àôa YÁ. Àiïìu àoá chûáng toã àïën thúâi gian naây göëm
Baát Traâng àaä khaá tinh xaão.

      Hiïån nay, úã nhiïìu àònh chuâa vêîn coân lûu giûä caác chên àeân, lû
hûúng coá chaåm hònh röìng phûúång, mêy hoa maâu xanh lam, àïì roä tïn,
àõa chó vaâ thúâi gian chïë taác taåi Baát Traâng thïë kyã XVI (chuâa Böëi Khï -
Haâ Têy).

      Ngoaâi ra möåt söë taâi liïåu cuãa ngûúâi nûúác ngoaâi cuäng cho biïët
nhûäng thöng tin vïì göëm Baát Traâng úã thïë kyã XVI - XVII (Pujio Koiama
- göëm cöí chêu AÁ). Vúái têët caã nhûäng thöng tin àoá cho pheáp ûúác àoaán
laâng Baát Traâng àaä töìn taåi úã ven àö Thùng Long vúái tû caách möåt laâng
nghïì khoaãng hún 500 nùm nay.

       Göëm Baát Traâng tûâ xa àïën nay àaä lûu haânh trïn khùæp moåi miïìn
àêët nûúác, thêåm chñ ra caã nûúác ngoaâi. Nhiïìu loaåi loaåi göëm quyá vaâ àöåc
àaáo nhêët cuãa ta àaä tûâng nöíi tiïëng trong vaâ ngoaâi nûúác. Àoá laâ göëm
men ngoåc (thúâi Lyá - Trêìn), göëm hoa nêu hay göëm men nêu (cuöëi Trêìn
- àêìu Höì), göëm men raån (thúâi Lï - Trõnh) vaâ göëm hoa lam (vaâo cuöëi Lï
- àêìu Nguyïîn). Coá thïí xaác nhêån àûúåc caác loaåi göëm quyá êëy àïìu àûúåc
saãn xuêët úã Baát Traâng, trûâ göëm men nêu do laâng göëm Thöí Haâ (Haâ
Bùæc) laâm laâ chñnh.

      Tûâ nhûäng thïë kyã trûúác, àöì göëm Baát Traâng àaä thuöåc loaåi cao cêëp,
quyá hiïëm nhûng phêìn nhiïìu laâ àöì thúâ: chên àeân, lû hûúng, bònh hoa.
Vïì sau, do thõ hiïëu phaát triïín, cöång vúái nhu cêìu thõ trûúâng, göëm Baát
Traâng àaä coá nhiïìu àöì gia duång, phöí biïën nhêët laâ baát, àôa, bònh, loå YÁ.

     Ngaây nay, göëm Baát Traâng àaä saãn xuêët khaá nhiïìu mùåt haâng
phong phuá vïì chuãng loaåi vaâ kiïíu daáng, bao göìm caã nhûäng mùåt haâng
myä nghïå: Àôa treo tûúâng, loå hoa, con giöëng, tûúång phiïn baãn vaâ phuâ
àiïu vúái kyä thuêåt vaâ cöng nghïå cao.

     Àûáng trûúác nhûäng mùåt haâng myä nghïå göëm Baát Traâng ngaây nay
cho ta caãm giaác thaán phuåc àïën kinh ngaåc búãi baân tay taâi hoa cuãa caác


http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                      54

nghïå nhên laâng göëm - nhûäng con ngúâi àaä sai khiïën àûúåc àêët vaâ lûãa àïí
taåo nïn nhûäng men ngoåc cho àúâi.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                       55




          Laâng nghïì àaá myä nghïå Non Nûúác
       Vúái thaânh phöë Àaâ Nùéng, möåt thaânh phöë khoaãng 700 ngaân dên
nùçm úã miïìn Trung àêët nûúác, nghïì àiïu khùæc àaá myä nghïå Non Nûúác
àaä trúã thaânh niïìm tûå haâo riïng vaâ nguöìn thu lúåi àaáng kïí taåo ra tûâ
nhûäng saãn phêím àang rêët àûúåc ûa chuöång trong nûúác vaâ trïn thïë
giúái.

      Laâng nghïì àaá myä nghïå Non Nûúác nùçm ngay dûúái chên thùæng
caãnh kyâ vô Nguä Haânh Sún vïì phña Àöng Nam thaânh phöë Àaâ Nùéng,
caách phöë cöí Höåi An khoaãng gêìn 20 km.

       Theo ngûúâi dên sinh söëng lêu àúâi úã àêy cho biïët, nghïì àiïu khùæc
àaá myä nghïå úã Non Nûúác coá caách àêy gêìn böën thïë kyã. Öng töí cuãa nghïì
naây laâ möåt ngûúâi quï göëc Thanh Hoáa, tïn laâ Huyânh Baá Quaát, ngûúâi
àaä coá cöng àem nghïì àaá úã sûá Thanh vaâo Àaâ Nùéng.

      Ban àêìu, söë ngûúâi biïët nghïì laâm àaá khöng nhiïìu. Saãn phêím
laâm ra chuã yïëu àïí phuåc vuå cuöåc söëng sinh hoaåt haâng ngaây cuãa ngûúâi
dên àõa phûúng, nhû caác loaåi cöëi giaä gaåo, cöëi xay nguä cöëc hoùåc caác bia
möå àûúåc khùæc bùçng àaá.

      Ngaây nay, qui mö saãn xuêët cuãa laâng nghïì ngaây caâng àûúåc múã
röång, thu huát haâng ngaân lao àöång coá tay nghïì khaá. Saãn phêím cuãa
laâng nghïì trúã thaânh caác mùåt haâng xuêët khêíu coá giaá trõ kinh tïë cao,
àoáng goáp khoaãn ngên saách àaáng kïí vaâo tiïìm nùng kinh tïë cuãa thaânh
phöë Àaâ Nùéng.

      ÚÃ laâng nghïì àaá myä nghïå Non Nûúác coá nhiïìu nghïå nhên nöíi
tiïëng, nhiïìu gia àònh coá túái baãy taám thïë hïå laâm nghïì àiïu khùæc àaá.
Nhiïìu saãn phêím àûúåc lûu truyïìn tûâ àúâi naây sang àúâi khaác nhû böå êëm
http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                         56

traâ bùçng àaá do nghïå nhên Huyânh Baá Triïm laâm ra tûâ thúâi nhaâ
Nguyïîn. Vaâo nhûäng nùm àêìu thïë kyã 20, nghïì chaåm tröí àaá laâm ra caác
mêîu vêåt, nghïì àiïu khùæc chên dung trïn àaá lêìn lûúåt xuêët hiïån do
nhûäng baân tay taâi nùng, kheáo leáo vaâ trñ saáng taåo taâi tònh cuãa caác nghïå
nhên Huyânh Àaân, Nguyïîn Chêët vaâ nhiïìu nghïå nhên khaác.

      Àïën thùm laâng nghïì àaá myä nghïå Non Nûúác, chuáng ta khöng
khoãi ngaåc nhiïn vïì tñnh àa daång cuãa caác chuãng loaåi saãn phêím, tûâ
nhûäng pho tûúång Phêåt, tûúång Thaánh, tûúång ngûúâi, muöng thuá cho
àïën nhûäng saãn phêím àöì lûu niïåm àûúåc chaåm tröí hoa vùn rêët àeåp.

      Khaách tham quan tûâ nhiïìu nûúác àïën àêy àïìu ngûúäng möå taâi
nùng cuãa caác nghïå nhên àiïu khùæc vaâ nhûäng saãn phêím àöåc àaáo cuãa
hoå. Ngoaåi trûâ nhûäng s aãn phêím àöì lûu niïåm, nïëu khaách haâng muöën
àùåt mua nhûäng saãn phêím coá troång lûúång lúán, cúä kñch to thò chó cêìn
möåt khoaãn tiïìn àùåt coåc hoùåc möåt húåp àöìng thoãa thuêån giûäa ngûúâi
mua vaâ ngûúâi baán keâm vúái àõa chó cuãa khaách haâng, saãn phêím seä àûúåc
bïn baán àoáng kiïån cêín thêån vaâ gûãi theo àûúâng biïín àïën têån núi cho
khaách haâng.

       Rêët nhiïìu thûúng gia hoùåc khaách du lõch tûâ Höìng Köng, Nhêåt
Baãn, Haân Quöëc, Àaâi Loan, Australia, Phaáp, Canaàa, Haâ Lan, Myä...
àaä à ïën kyá húåp àöìng àùåt mua caác saãn phêím úã laâng nghïì àaá myä nghïå
Non Nûúác, trong àoá coá ngûúâi mua vúái trõ giaá haâng trùm ngaân Àö-la.

       Möåt trong nhûäng cú súã laâm ùn coá uy tñn úã laâng nghïì naây laâ cú súã
àiïu khùæc àaá cuãa anh Nguyïîn Long Bûãu, möåt con ngûúâi vûâa coá nùng
khiïëu bêím sinh tûâ doâng maáu truyïìn thöëng cuãa gia àònh laåi àûúåc àaâo
taåo möåt caách qui cuä tûâ caái nöi Trûúâng Àaåi hoåc Myä thuêåt Haâ nöåi. Caác
taác phêím do anh saáng taác mang àêåm hai trûúâng phaái cöí àiïín vaâ hiïån
àaåi, àûúåc khaách haâng àaánh giaá rêët cao. Nhiïìu taác phêím cuãa anh àûúåc
baán vúái giaá haâng ngaân àö-la. Nhûäng taác phêím quyá nhû "Daáng Xuên"
hiïån àûúåc trûng baây úã Sydney (Australia); "Noán quai thao", trûng baây
taåi khu vui chúi giaãi trñ Kiri (Hoa Kyâ), hoùåc taác phêím "Böë cuåc" àûúåc
xêy dûång taåi cöng viïn quöëc gia New Zealand... Trong vûúân tûúång cuãa

http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                         57

Nguyïîn Long Bûãu laâ caã möåt thïë giúái tûúång thêåt kyâ thuá. ÚÃ àoá, möîi taác
phêím hêìu nhû khöng coân laâ tûúång, laâ àaá, maâ laâ nhûäng con ngûúâi,
nhûäng con vêåt traân àêìy sûác söëng àang giao caãm vúái ngûúâi xem.

      Nghïå nhên Nguyïîn Long Bûãu àaä tûâng giaânh Huy chûúng vaâ
Cuáp Baåc do Cöng chuáa Thaái Lan trao tùång cho taác phêím "Niïìm haånh
phuác" cuãa anh trong cuöåc thi àiïu khùæc quöëc tïë àûúåc töí chûác taåi thuã
àö Bùng Cöëc (Thaái Lan). Àïì taâi maâ Bûãu khai thaác cho taác phêím vûâa
àoaåt giaãi noái trïn laâ hònh tûúång ngûúâi phuå nûä Viïåt Nam, duyïn daáng
trong böå aáo daâi tûá thên truyïìn thöëng, tay cêìm chiïëc noán quai thao,
àûúåc Ban Giaám khaão cuöåc thi àaánh giaá cao.

       Nguyïîn Long Bûãu luön êëp uã möåt dûå aán xêy dûång vûúân tûúång coá
quy mö lúán ngay bïn doâng söng quï hûúng àïí giúái thiïåu vúái baån beâ
trong vaâ ngoaâi nûúác vïì tiïìm nùng nghïå thuêåt truyïìn thöëng cuãa laâng
nghïì àaá Non Nûúác. Vaâ, caác thïë hïå con chaáu cuãa hoå àaä vaâ àang tiïëp
tuåc giûä gòn, baão töìn vaâ phaát huy caác giaá trõ nghïå thuêåt truyïìn thöëng
maâ öng cha àïí laåi, saáng taåo thïm nhiïìu saãn phêím múái.




http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                          58




          Laâng nghïì khaãm trai Chuön Ngo
     Khaãm trai Chuön Ngoå laâ möåt laâng nghïì truyïìn thöëng thuöåc xaä
Chuyïn Myä, huyïån Phuá Xuyïn, tónh Haâ Têy. Traãi ngoát gêìn nghòn
nùm nay, àúâi naây qua àúâi khaác, nghïì khaãm trai Chuön Ngoå vêîn àûúåc
lûu giûä vaâ phaát triïín.

      Nghïå nhên Trêìn Baá Dinh, möåt trong nhûäng nghïå nhên coá "àöi
baân tay vaâng" cuãa laâng nghïì cho rùçng: "Àiïìu àaáng quyá, àaáng trên
troång nhêët àöëi vúái caác nghïå nhên khaãm trai Chuön Ngoå laâ v iïåc laâm
sao chùm lo truyïìn daåy cho lúáp con chaáu gòn giûä vaâ phaát huy àûúåc
nghïì truyïìn thöëng cuãa laâng". Chñnh sûå quan têm àoá maâ laâng nghïì
khaãm trai Chuön Ngoå hiïån nay coá túái haâng ngaân thúå khaãm trai.

      Nghïì khaãm trai coá 6 cöng àoaån cú baãn: veä mêîu cho bûác tranh,
cûa trai theo neát veä, àuåc göî vaâ gùæn trai vaâo göî, maâi khaãm, thïí hiïån
àûúâng neát vaâ cuöëi cuâng laâ duâng böåt àen sún àïí laâm roä caác chi tiïët cuãa
bûác tranh.

       Neát nöíi bêåt cuãa tranh khaãm trai Chuön Ngoå laâ nhûäng maãnh
trai khöng vúä, luön phùèng, àuåc gùæn xuöëng göî rêët khñt. Chi tiïët trang
trñ trïn khaãm trai rêët sinh àöång, àùåc sùæc. Nhûäng maãnh trai vö tri, vö
giaác, qua baân tay kheáo leáo, oác saáng taåo phong phuá àaä àûúåc gùæn vaâo göî
àïí trúã thaânh saãn phêím, coá giaá trõ vùn hoáa, nghïå thuêåt cao. Tûâ tuã
khaãm, giûúâng khaãm cho àïën caác saãn phêím àún giaãn cuãa cuöåc söëng
nhû baân cúâ, tranh treo tûúâng... khöng nhûäng àaáp ûáng àûúåc nhu cêìu
vaâ thõ hiïëu khaách trong nûúác maâ coân àûúåc xuêët khêíu sang nhiïìu nûúác
trïn thïë giúái.



http://www.ebooks.vdcmedia.com
NGHÏÅ THUÊÅT TRUYÏÌN THÖËNG VIÏÅT NAM                                  59

      Nhúâ mùåt haâng khaãm trai, laâng nghïì Chuön Ngoå vaâ xaä Chuyïn
Myä vêîn giûä àûúåc danh tiïëng laâng nghïì truyïìn thöëng, dên laâng coá
cöng ùn viïåc laâm, töíng thu nhêåp tûâ nghïì khaãm trai möîi nùm lïn àïën
haâng tyã àöìng, xûáng àaáng laâ möåt laâng nghïì àiïín hònh trong söë caác
laâng nghïì truyïìn thöëng cuãa Viïåt Nam.




http://www.ebooks.vdcmedia.com

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Stats:
views:166
posted:6/9/2009
language:Vietnamese
pages:59