Docstoc

Địa Lý Lịch Sử Việt Nam

Document Sample
Địa Lý Lịch Sử Việt Nam Powered By Docstoc
					                                                                                      1

          61 tỉnh thành Việt Nam

                                 Mục lục
Mục lục...........................................................................1
Bản đồ địa hình Việt Nam.................................................3
Bản đồ vị trí các tỉnh........................................................4
Vài hàng tổng quát..........................................................5
An Giang.......................................................................14
Bà Rịa - Vũng Tàu..........................................................24
Bạc Liêu........................................................................40
Bắc Cạn........................................................................46
Bắc Giang.....................................................................52
Bắc Ninh.......................................................................60
Bến Tre.........................................................................72
Bình Dương...................................................................80
Bình Định......................................................................86
Bình Phước....................................................................98
Bình Thuận..................................................................102
Cà Mau........................................................................110
Cao Bằng.....................................................................116
Cần Thơ.......................................................................122
Đà Nẵng.......................................................................129
Đắc Lắc........................................................................140
Đồng Nai......................................................................149
Đồng Tháp...................................................................159
Gia Lai.........................................................................169
Hà Giang......................................................................175
Hà Nam.......................................................................181
Hà Nội.........................................................................188
Hà Tây.........................................................................206
Hà Tĩnh........................................................................223
Hải Dương....................................................................234
Hải Phòng....................................................................246
Hòa Bình......................................................................256
Hưng Yên....................................................................263
Khánh Hòa...................................................................271
Kiên Giang...................................................................282
Kon Tum......................................................................292
Lai Châu......................................................................298
Lạng Sơn.....................................................................304
Lào Cai........................................................................313
Lâm Đồng....................................................................323
Long An.......................................................................334
Nam Định....................................................................340
                                                                                     2

Nghệ An......................................................................352
Ninh Bình....................................................................363
Ninh Thuận..................................................................376
Phú Thọ.......................................................................382
Phú Yên.......................................................................389
Quảng Bình..................................................................397
Quảng Nam..................................................................407
Quảng Ngãi..................................................................423
Quảng Ninh..................................................................432
Quảng Trị.....................................................................455
Sài Gòn........................................................................463
Sóc Trăng....................................................................493
Sơn La.........................................................................499
Tây Ninh......................................................................504
Thái Bình.....................................................................509
Thái Nguyên................................................................517
Thanh Hóa...................................................................525
Thừa Thiên - Huế.........................................................539
Tiền Giang...................................................................560
Trà Vinh.......................................................................569
Tuyên Quang...............................................................575
Vĩnh Long....................................................................579
Vĩnh Phúc....................................................................588
Yên Bái........................................................................596
3
4
                                                                                 5




                 Vài hàng tổng quát
                 Diện tích : 330.991 cây số vuông.

                Dân số : (2001) 78.685.800 người.

                              Thủ đô : Hà Nội

VỊ TRÍ :

Kinh tuyến : 102° 10' - 109° 30' Ðông.

Vĩ tuyến : 8° 30' - 23° 22' Bắc.

Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một dải đất hình chữ S, nằm ở trung

tâm khu vực Ðông Nam Á, ở phía Ðông bán đảo Ðông Dương, phía Bắc giáp Trung

Quốc, phía Tây giáp Lào, Campuchia, phía Ðông và Nam trông ra biển Ðông và

Thái Bình Dương. Bờ biển Việt Nam dài 3260 km, biên giới đất liền dài 3730 km.

Trên đất liền, từ điểm cực Bắc đến điểm cực Nam (theo đường chim bay) dài 1650

km, từ điểm cực Ðông sang điểm cực Tây nơi rộng nhất 600 km (Bắc bộ), 400 km

(Nam bộ), nơi hẹp nhất 50 km (Quảng Bình).

Việt Nam là đầu mối giao thông từ Ấn Ðộ Dương sang Thái Bình Dương.

KHÍ HẬU :

Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới và á nhiệt đới có gió mùa, có ánh nắng

chan hoà, lượng mưa dồi dào và độ ẩm cao. Một số nơi gần chí tuyến hoặc vùng

núi cao có tính chất khí hậu ôn đới.

Nhiệt độ trung bình từ 22 đến 27°C, rất thích hợp với khách du lịch. Tuy nhiên
                                                                                  6

nhiệt độ trung bình ở từng nơi có khác nhau, Hà Nội 23°C, thành phố Hồ Chí Minh

26°C, Huế 25°C.

Khí hậu Việt Nam có hai mùa rõ rệt, mùa khô rét (từ tháng 11 đến tháng 4 năm

sau), mùa mưa nóng (từ tháng 5 đến tháng 10), nhiệt độ thay đổi theo mùa rõ rệt

nhất ở các tỉnh phía Bắc, giao động nhiệt độ giữa các mùa chênh nhau đến 12°C.

Ở các tỉnh phía Nam, sự chênh lệch nhiệt độ giữa các mùa không đáng kể, chỉ

khoảng 3°C. Ở các tỉnh phía bắc, khí hậu thay đổi bốn mùa : Xuân, Hạ, Thu,

Ðông.

ĐỊA HÌNH :

Lãnh thổ Việt Nam bao gồm 3 phần 4 là đồi núi. Bốn vùng núi chính là :

Vùng núi Ðông Bắc (còn gọi là Việt Bắc).

Kéo dài từ thung lũng sông Hồng đến vịnh Bắc bộ. Tại đây có nhiều danh lam

thắng cảnh nổi tiếng như các động Tam Thanh, Nhị Thanh (Lạng Sơn), hang Pắc

Pó, thác Bản Giốc (Cao Bằng), hồ Ba Bể (Bắc Cạn), núi Yên Tử, vịnh Hạ Long

(Quảng Ninh). Ðỉnh núi Tây Côn Lĩnh cao nhất vùng Ðông Bắc : 2431 m.

Vùng núi Tây Bắc

Kéo dài từ biên giới phía Bắc (giáp Trung Quốc) tới miền Tây tỉnh Thanh Hoá. Ðây

là vùng núi cao hùng vĩ, có Sa Pa (Lào Cai) ở độ cao 1500 m so với mặt biển, nơi

nghỉ mát lý tưởng, nơi tập trung đông các tộc người H' Mông, Dao, Kinh, Tày, Giáy,

Hoa, Xá Phó...

Vùng núi Tây Bắc còn có di tích chiến trường lừng danh Ðiện Biên Phủ và đỉnh núi

Phan - Xi - Păng, cao 3143 m.

Vùng núi Trường Sơn Bắc
                                                                                7

Từ miền Tây tỉnh Thanh Hoá đến vùng núi Quảng Nam - Ðà Nẵng, có động Phong

Nha (Quảng Bình) kỳ thú và những đường đèo nổi tiếng như đèo Ngang, đèo Hải

Vân... Ðặc biệt có đường mòn Hồ Chí Minh được thế giới biết đến nhiều bởi những

kỳ tích của người Việt Nam trong cuộc kháng chiến vĩ đại lần thứ hai.

Vùng núi Trường Sơn Nam

Nằm ở phía Tây các tỉnh Nam Trung bộ. Sau những khối núi đồ sộ là một vùng đất

rộng lớn được gọi là Tây Nguyên (cao nguyên phía Tây). Vùng đất đầy huyền thoại

này còn chứa đựng nhiều điều bí ẩn về thực vật, động vật, nhất là nền văn hóa

đặc sắc của các bộ tộc ít người. Thành phố Ðà Lạt, nơi nghỉ mát lý tưởng được

hình thành từ cuối thế kỷ 19.

Việt Nam có hai đồng bằng lớn là đồng bằng châu thổ sông Hồng và đồng bằng

châu thổ sông Cửu Long...

Ðồng bằng sông Hồng (đồng bằng Bắc bộ).

Rộng khoảng 15.000 km² được bồi tụ bởi phù sa của hai con sông lớn là sông

Hồng và sông Thái Bình. Ðây là địa bàn cư trú của người Việt cổ, cũng là nơi hình

thành nền văn minh lúa nước.

Ðồng Bằng sông Cửu Long (đồng bằng Nam bộ).

- Rộng khoảng 36.000km², là vùng đất phì nhiêu, khí hậu thuận lợi. Ðây là vựa lúa

lớn nhất của Việt Nam.

Trên lãnh thổ Việt Nam có hàng nghìn con sông lớn, nhỏ. Dọc bờ biển, cứ khoảng

20 km lại có một cửa sông, do đó hệ thống giao thông thủy khá thuận lợi.

Hai hệ thống sông quan trọng là sông Hồng ở miền Bắc và sông Mê Kông (còn gọi

là Cửu Long) ở miền Nam.
                                                                                8

Việt Nam có 3260 km bờ biển, nếu có dịp đi dọc theo bờ biển Việt Nam bạn sẽ

được đắm mình trong làn nước xanh của những bãi biển đẹp như Trà Cổ, Sầm Sơn,

Lăng Cô, Non Nước, Nha Trang, Vũng Tàu, Hà Tiên... Có nơi núi ăn lan ra biển tạo

thành vẻ đẹp kỳ thú như vịnh Hạ Long, đã được UNESCO công nhận là di sản thiên

nhiên thế giới.

Việt Nam có nhiều hải cảng lớn như Hải Phòng, Ðà Nẵng, Qui Nhơn, Cam Ranh,

Vũng Tàu, Sài Gòn...

Giữa vùng biển Việt Nam còn có hệ thống đảo và quần đảo gồm hàng ngàn đảo

lớn nhỏ nằm rải rác từ Bắc đến Nam, trong đó có hai quần đảo Hoàng Sa và

Trường Sa.

Rừng và đất rừng chiếm một diện tích lớn trên lãnh thổ Việt Nam. Các khu rừng

quốc gia được nhà nước bảo vệ và có kế hoạch phát triển du lịch sinh thái bền

vững. Những khu rừng quí đó lại được thiên nhiên "chia" cho nhiều địa phương

trên cả nước : rừng Ba Vì (Hà Tây), rừng Cát Bà (Hải Phòng), rừng Cúc Phương

(Ninh Bình), rừng Bạch Mã (Huế), rừng Cát Tiên (Ðồng Nai), rừng Côn Ðảo v.v..

Việt Nam là nước có nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú. Dưới lòng đất có

nhiều khoáng sản quí như : thiếc, kẽm, bạc, vàng, angtimoan, đá quí, than đá. ở

thềm lục địa của Việt Nam có nhiều dầu mỏ, khí đốt.

Nguồn suối nước khoáng cũng rất phong phú : suối khoáng Quang Hanh (Quảng

Ninh), suối khoáng Hội Vân (Bình Ðịnh), suối khoáng Vĩnh Hảo (Bình Thuận), suối

khoáng Dục Mỹ (Nha Trang), suối khoáng Kim Bôi (Hoà Bình) v.v..


                                      *
                                                                                 9

                                  Lược sử
Từ đầu thời đại đồng thau, các bộ lạc người Việt đã định cư chắc chắn ở Bắc Bộ

và Bắc Trung Bộ. Bấy giờ có khoảng 15 bộ lạc Lạc Việt sống chủ yếu ở miền trung

du và đồng bằng Bắc Bộ, hàng chục bộ lạc Âu Việt sống chủ yếu ở miền Việt Bắc.

Tại nhiều nơi, người Lạc Việt và người Âu Việt sống xen kẽ với nhau, bên cạnh các

thành phần dân cư khác.

Do nhu cầu trị thuỷ, nhu cầu chống ngoại xâm và do việc trao đổi kinh tế, văn hoá

ngày càng gia tăng, các bộ lạc sinh sống gần gũi nhau có xu hướng tập hợp và

thống nhất lại. Trong số các bộ lạc Lạc Việt, bộ lạc Văn Lang hùng mạnh hơn cả.

Thủ lĩnh bộ lạc này là người đứng ra thống nhất tất cả các bộ lạc Lạc Việt, dựng

lên nước Văn Lang, tự xưng là vua, mà sử cũ gọi là Hùng Vương và con cháu ông

nhiều đời về sau vẫn nối truyền danh hiệu đó.

Căn cứ vào các tài liệu sử học, có thể tạm xác định địa bàn nước Văn Lang tương

ứng với vùng Bắc Bộ và bắc Trung Bộ nước ta hiện nay cùng với một phần phía

nam Quảng Ðông, Quảng Tây (Trung Quốc). Thời gian tồn tại của nước Văn Lang

khoảng từ đầu thiên niên kỷ I trước Công nguyên đến thế kỷ 3 trước Công nguyên.

Năm 221 trước Công Nguyên, Tần Thuỷ Hoàng cho quân xâm lược đất của toàn

bộ các nhóm người Việt. Thục Phán, thủ lĩnh liên minh các bộ lạc Âu Việt, được tôn

làm người lãnh đạo cuộc chiến chống Tần. Năm 208 trước Công Nguyên, quân Tần

phải rút lui. Với uy thế của mình, Thục Phán xưng vương (An Dương Vương), liên

kết các bộ lạc Lạc Việt và Âu Việt lại, dựng nên nước Âu Lạc.

Năm 179 trước Công Nguyên, Triệu Đà, vua nước Nam Việt, tung quân đánh

chiếm Âu Lạc. Cuộc kháng cự của An Dương Vương thất bại. Suốt 7 thế kỷ tiếp đó,
                                                                                  10

mặc dù các thế lực phong kiến phương Bắc thay nhau đô hộ, chia nước ta thành

nhiều châu, quận với những tên gọi khác lạ mà chúng đặt ra, nhưng vẫn không

xoá nổi cái tên "Âu Lạc" trong ý thức, tình cảm và sinh hoạt thường ngày của nhân

dân ta.

Mùa xuân năm 542, Lý Bí khởi nghĩa đánh đuổi quân Lương, giải phóng lãnh thổ.

Tháng 2-544, Lý Bí lên ngôi Hoàng đế, đặt quốc hiệu là Vạn Xuân, khẳng định

niềm tự tôn dân tộc, tinh thần độc lập và mong muốn đất nước được bền vững

muôn đời.

Chính quyền Lý Bý tồn tại không lâu rồi lại rơi vào vòng đô hộ của các triều đại

phong kiến phương Trung Quốc (từ năm 602). Quốc hiệu Vạn Xuân bị vùi dập và

chỉ được khôi phục sau khi Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán bằng chiến thắng

Bặch Ðằng năm 938, chấm dứt thời kỳ Bắc thuộc.

Năm 968, Ðinh Bộ Lĩnh dẹp yên các sứ quân cát cứ, thống nhất quốc gia, lên

ngôi Hoàng đế và cho đổi quốc hiệu là Ðại Cồ Việt (nước Việt lớn). Quốc hiệu này

duy trì suốt đời Ðinh (968-979), Tiền Lê (980-1009) và đầu thời Lý (1010-1053).

Năm 1054, nhân điềm lành lớn là việc xuất hiện một ngôi sao sáng chói nhiều

ngày mới tắt, nhà Lý liền cho đổi tên nước là Ðại Việt và quốc hiệu Ðại Việt được

giữ nguyên đến hết thời Trần.

Tháng 3-1400, Hồ Quý Ly phế Trần Thiếu Ðế, lập ra nhà Hồ và cho đổi tên nước

thành Ðại Ngu ("ngu" tiếng cổ có nghĩa là "sự yên vui"). Quốc hiệu đó tồn tại đến

khi giặc Minh đánh bại triều Hồ (tháng 4-1407).

Sau 10 năm kháng chiến (1418-1427), cuộc khởi nghĩa chống Minh của Lê Lợi toàn

thắng. Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi, đặt tên nước là Ðại Việt (lãnh thổ nước ta lúc
                                                                               11

này về phía Nam đã tới Huế). Quốc hiệu Ðại Việt được giữ qua suốt thời hậu Lê

(1428-1787) và thời Tây Sơn (1788-1810).

Năm 1802, Nguyễn Ánh đăng quang, mở đầu thời Nguyễn và cho đổi tên nước là

Việt Nam, Quốc hiệu Việt Nam được công nhận hoàn toàn về mặt ngoại giao để

trở thành chính thức vào năm 1804. Tuy nhiên, hai tiếng "Việt Nam" lại thấy xuất

hiện từ khá sớm trong lịch sử nước ta. Ngay từ cuối thế kỷ 14 đã có một bộ sách

nhan đề Việt Nam thế chí do trạng nguyên Hồ Tông Thốc biên soạn. Cuốn Dư địa

chí của Nguyễn Trãi (đầu thế kỷ 15) nhiều lần nhắc đến hai chữ "Việt Nam". Ðiều

này còn được đề cập rõ ràng trong những tác phẩm của trạng Trình Nguyễn Bỉnh

Khiêm (1491-1585), chẳng hạn ngay trang mở đầu tập Trình tiên sinh quốc ngữ đã

có câu : "Việt Nam khởi tổ xây nền". Người ta cũng tìm thấy hai chữ "Việt Nam"

trên một số tấm bia khắc từ thế kỷ 16-17 như bia chùa Bảo Lâm (1558) ở Hải

Phòng, bia chùa Cam Lộ (1590) ở Hà Tây, bia chùa Phúc Thành (1664) ở Bắc

Ninh... Ðặc biệt bia Thuỷ Môn Ðình (1670) ở biên giới Lạng Sơn có câu đầu : "Việt

Nam hầu thiệt, trấn Bắc ải quan" (đây là cửa ngõ yết hầu của nước Việt Nam và là

tiền đồn trấn giữ phương Bắc). Về ý nghĩa, phần lớn các giả thuyết đều cho rằng

từ "Việt Nam" kiến tạo bởi hai yếu tố : chủng tộc và địa lý (người Việt ở phương

Nam).

Ðến đời vua Minh Mạng (1820-1840), quốc hiệu được đổi thành Ðại Nam. Dù vậy,

hai tiếng "Việt Nam" vẫn được sử dụng rộng rãi trong các tác phẩm văn học, trong

nhiều giao dịch dân sự và quan hệ xã hội.

Ngày 19-8-1945, Cách mạng Tháng Tám thành công, lật đổ hoàn toàn ách

thống trị phong kiến và thực dân, mở ra một kỷ nguyên mới. Ngày 2-9-1945, Chủ
                                                                                 12

tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập, khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng

hoà.

Suốt 30 năm tiếp theo, tuy đất nước lâm vào cảnh chiến tranh, rồi chia cắt, hai

tiếng "Việt nam" vẫn được phổ biến từ Bắc chí Nam và trở thành thân thiết, thiêng

liêng với mọi người.

Ngày 30-4-1975, miền Nam được giải phóng, non sông quy về một mối. Ngày 2-

7-1976, trong kỳ họp đầu tiên của Quốc hội nước Việt Nam thống nhất, toàn thể

Quốc hội đã nhất trí lấy tên nước là Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Hiến

pháp năm 1980 và hiến pháp năm 1992 tiếp tục khẳng định quốc hiệu đó, đưa nó

trở thành chính thức cả về pháp lý lẫn trên thực tế.


                                Ngôn ngữ

Việt Nam là đất nước có 54 dân tộc. Mỗi dân tộc đều có tiếng nói và sắc thái văn

hoá riêng nhưng lại có chung một nền văn hoá thống nhất. Tính thống nhất của

nền văn hoá Việt Nam biểu hiện ở ý thức cộng đồng, gắn bó giữa các dân tộc với

nhau trong quá trình dựng nước và giữ nước. Tiếng Việt được sử dụng là tiếng phổ

thông, là công cụ giao tiếp chung của các dân tộc sống trên dải đất Việt Nam.

Cùng với sự phát triển của đất nước, ngày nay để phục vụ cho giao lưu quốc tế

nhiều ngôn ngữ nước ngoài cũng được sử dụng ở Việt Nam như tiếng Anh, Pháp,

Nga, Hoa, Ðức...

Nền tảng văn hoá truyền thống của Việt Nam là văn hoá dân gian. Ðó là kho tàng

văn hoá giàu có phong phú với những truyện thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, ca

dao, hò vè..., là những làn điệu dân ca, các hình thức sân khấu dân gian phong

phú. Nền văn hóa dân gian ấy đã phát triển dưới dạng truyền miệng trước khi có
                                                                                  13

chữ viết ở Việt Nam.

Song song với dòng văn học truyền miệng, nền văn học bác học bắt đầu xuất hiện

ở Việt Nam với các tác phẩm viết bằng chữ Hán (thế kỷ thứ X). Trong suốt một

thời gian dài, các nền văn hoá phương Bắc, văn hoá ấn Ðộ thông qua đạo Phật,

đạo Nho đã ảnh hưởng sâu sắc đến nền văn học và chữ viết của Việt Nam. Tuy

nhiên bản sắc của văn hoá Việt Nam vẫn được bảo vệ và phát triển với việc xuất

hiện văn học chữ Nôm (cải biên của chữ Hán theo âm tiếng Việt) vào thế kỷ XIII.

Ðặc biệt vào thế kỷ XVII, một số giáo sĩ phương Tây đã sử dụng chữ cái La Tinh

để phiên âm tiếng Việt và nhờ vậy đã ra đời chữ Quốc ngữ. Sau hai thế kỷ, chữ

Quốc ngữ đã ngày càng phổ biến và trở thành chữ viết chính thức của Việt Nam.

Từ cuối thế kỷ XIX, dòng văn học bằng chữ quốc ngữ đã ra đời và phát triển mạnh

mẽ (văn xuôi, văn vần, truyện, thơ,...). Sau Cách mạng tháng Tám, nền văn học

hiện đại Việt Nam đã chuyển sang một giai đoạn mới mang tính dân tộc và tính

hiện đại sâu sắc. Việt Nam đã giới thiệu nhiều thành tựu văn học của mình, từ văn

học cổ điển đến văn học hiện đại ra nước ngoài và nhiều tác phẩm, tác giả Việt

Nam đã được thế giới biết đến.




                                      *
                                                                                              14

An Giang
Dieän tích : 3424 km².
Daân soá : 1.592.600 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thaønh phoá Long Xuyeân.
Thò xaõ : Thò xaõ Chaâu Ñoác.
Caùc huyeän : Chôï môùi, An Phuù, Taân Chaâu, Phuù Taân, Chaâu Phuù, Tònh Bieân, Tri Toân,
Chaâu Thaønh, Thoaïi Sôn.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Khmer, Chaêm, Hoa...
An Giang laø moät tænh mieàn Taây Nam boä thuoäc ñoàng baèng soâng Cöûu Long, baét ñaàu
töø choã soâng Meâ Koâng chaûy vaøo nöôùc ta ñöôïc chia laøm ñoâi. Phía ñoâng vaø ñoâng baéc
An Giang giaùp ñoàng Thaùp, phía ñoâng nam giaùp Caàn Thô, phía nam vaø taây nam
giaùp Kieân Giang, phía taây giaùp Cam Pu Chia. Khaùc vôùi caùc tænh ñoàng baèng soâng
Cöûu Long, beân caïnh vuøng ñoàng baèng phuø sa, An Giang coøn coù moät mieàn nuùi nhoû,
daøi 30 km, roäng 13 km. Ñoù laø ñaùm baûy nuùi (Thaát Sôn) ôû caùc huyeän Tònh Bieân, Tri
Toân. Phía taây tænh chaïy song song vôùi bieân giôùi laø keânh Vónh Teá, ñöôïc ñaøo naêm
1823 noái töø Chaâu Ñoác ñeán Haø Tieân.
An Giang naèm trong vuøng khí haäu nhieät ñôùi gioù muøa, nhieät ñoä trung bình 27°C,
cao nhaát töø 35 - 36°C vaøo thaùng 4 vaø thaùng 5, thaáp nhaát töø 20 - 21°C vaøo thaùng 12
vaø thaùng 1. Löôïng möa trung bình 1400 - 1500 mm, coù hai muøa roõ reät, muøa möa töø
thaùng 5 ñeán thaùng 11, muøa khoâ töø thaùng 12 ñeán thaùng 4 naêm sau. Haøng naêm An
Giang vaãn ñoùn nhaän con nöôùc luõ khoaûng töø 2,5 thaùng ñeán 5 thaùng vaø hình thaønh
"muøa nöôùc noåi".
An Giang laø tænh ñöùng ñaàu caû nöôùc veà saûn löôïng luùa (treân 2 trieäu taán), ngoaøi caây
luùa coøn troàng baép, ñaäu naønh vaø nuoâi troàng thuûy saûn nöôùc ngoït nhö caù, toâm... An
Giang coøn noãi tieáng vôùi caùc ngheà thuû coâng truyeàn thoáng nhö luïa Taân Chaâu, maém
Chaâu Ñoác, moäc chôï Thuû, baùnh phoàng Phuù Taân, khoâ boø vaø caùc maët haøng tieâu duøng.
Ñaëc bieät laø ngheà deät vaûi thuû coâng laâu ñôøi cuûa ñoàng baøo Chaêm vaø ngheà nuoâi caù beø
ñaëc tröng cuûa vuøng soâng nöôùc.
Thaønh phoá Long Xuyeân treân höõu ngaïn soâng Haäu, caùch Saøi Goøn 189 km , ñöôïc
hình thaønh vaøo ñaàu theá kyû 19.
                                                                                              15

An Giang ñöôïc nhieàu du khaùch bieát ñeán vôùi caùc danh lam thaéng caûnh : Nuùi Sam,
Chuøa Baø Chuùa Xöù, nuùi Caám, heä thoáng hang ñoäng Thuûy Ñaøi Sôn, Anh Vuõ Sôn, Sôn
Vieân Coâ Toâ.
Sinh hoạt, kinh tế
Daân chuùng sinh soáng trong tænh An Giang phaàn lôùn laø ngöôøi Kinh, keá ñeán laø ngöôøi
Vieät goác Khmer, goác Chaøm vaø goác Trung Hoa. Caùc toân giaùo laø ñaïo Phaät, Hoøa Haûo,
Cao Ñaøi vaø Thieân Chuùa.
Noâng nghieäp laø ngheà caên baûn cuûa ñoàng baøo ta taïi An Giang. Ngoaøi hoa maøu chính
laø luùa gaïo, coøn coù caùc loaïi noâng saûn phuï ñaùng keå laø ngoâ, ñaäu xanh, caùc loaïi rau,
caùc loaïi döa, caàu (na), chuoái, döøa, thuoác laù, daâu, thoát noát... Ñöôøng thoát noát raát
ngon.
Nuùi Ba Theâ coù moû voû soø raát lôùn. Voû soø tieän duøng trong noâng nghieäp vaø cheá bieán
thöùc aên trong nuoâi gia suùc. Nuùi Saäp coù moû ñaù hoa cöông duøng cho xaây caát vaø traùng
thaïch duøng laøm ñoà trang söùc.
Nhöõng vuøng gaàn soâng ngoøi, kinh raïch, daân ta haønh ngheà ñaùnh caù, toâm , nuoâi vòt vaø
laøm nöôùc maém, caù khoâ. Tröôùc naêm 1975, hai nghaønh ñaùnh caù vaø nuoâi gia suùc phaùt
trieån maïnh trong tænh. Vieäc nuoâi caù ôû ao hoà raát phaùt ñaït, nhaát laø nuoâi caù tra. Ñaëc
bieät, vuøng cuø lao OÂng Chöôûng coù raát nhieàu caù, toâm, neân mieàn Nam coù caâu ca dao :
                                "Ba phen quaï noùi vôùi dieàu.
                          Cuø lao OÂng Chöôûng coù nhieàu caù toâm".
"OÂng Chöôûng" laø tieáng goïi taét chöùc "Chöôûng dinh" cuûa oâng Nguyeãn Höõu Caûnh khi
ñem quaân ñi deïp giaëc ôû bieân giôùi Vieät - Mieân, sau Mieân Chuùa phaûi ñi caàu hoøa.
Ñaây laø cuø lao lôùn vaø truø phuù nhaát Long Xuyeân, huyeän Chôï Môùi saàm uaát nhö moät
tænh lî ôû mieàn Taây. Ngoaøi ra ngheà moäc laøm baøn gheá, ñoùng ghe taøu vaø deät vaûi cuõng
raát thònh haønh.
Röøng nuùi Chaâu Ñoác mang laïi nhieàu lôïi ích cho tænh, ñaët bieät laø goã quyù nhö : giaùng
höông, cao, goõ, muø u. Nuùi Sam vaø nuùi Traù Sö coù ñaù traøng thaïch, ñaù hoa cöông vaø
caùc loaïïi ñaù duøng trong coâng nghieäp. Nuùi Daøi, nuùi Coâ Toâ coù moû ñaù haït loùng laùnh
duøng laøm trang söùc. Ñaù ñem laïi nguoàn lôïi raát lôùn cho tænh. Chaâu Ñoác coøn coù ong
maät, ong ruoài ñem laïi soá löôïng saùp ong, maät ong khaù nhieàu. Daân ta duøng laù ôû caùc
                                                                                             16

röøng traøm cheá bieán daàu noùng. Vuøng röøng Thaát Sôn coù treân 150 loaïi caây laøm thuoác
nam.
Hai soâng Tieàn, soâng Haäu Giang coù nhieàu caù vaø daân chuùng cuõng nuoâi theâm caù nöôùc
ngoït ôû ao hoà. Röøng traøm coù caù ñoàng, caù linh laøm nöôùc maém ngon. Ai veà Chaâu Ñoác
cuõng phaûi thöôûng thöùc thoå saûn laø maém Chaâu Ñoác ngon noåi tieáng.
Trong caùc ngaønh nuoâi gia suùc, ngheà nuoâi boø thònh haønh nhaát. Daân chuùng hôïp "chôï
traâu boø" raát ñoâng döôùi chaân nuùi Sam moãi thaùng ba laàn. Tuïc ngöõ coù caâu :
          "maém Chaâu Ñoác, doác Nam Vang, boø Chaâu Giang, kinh Vónh Teá".
Chaâu Ñoác coù nhieàu ao hoà thieân nhieân. Ñaët bieät laø hoà "Buûng Bình Thieân" ôû giöõa
Khaùnh Bình vaø Nhôn Hoäi, roäng treân 300 maãu, coù nhieàu toâm caù.
Ngoaøi ra daân chuùng coøn troàng thuoác laù, daâu taèm, deät luïa, nhuoäm haøng vaø caùc
nghaønh ngheà tieåu thuû coâng nghieäp khaùc. Ngheà troàng daâu nuoâi taèm ôõ quaän Taân
Chaâu khaù phoå bieán. Vieäc nuoâi taèm raát cöïc khi taàm aên "aên ba, aên roãi". Tuïc ngöõ coù
caâu "laøm ruoäng aên côm naèm, nuoâi taèm aên côm ñöùng" laø vaäy. Tô luïa laõnh Taân
Chaâu noåi tieáng khaép nôi.
Lược sử
An Giang thuoäc Thuûy Chaân Laïp, ñöôïc vua Naëc Toân daâng cho chuùa Nguyeãn Phuùc
Khoaùt (1738 - 1765) ñeå ñeàn ôn laäp mình leân vua vaø giuùp deïp noäi loaïn.
Naêm Ñinh Söûu 1757, ñaát An Giang thuoäc ba ñaïo : Ñaïo Ñoâng Khaåu (xöù Sa Ñeùc),
ñaïo Taân Chaâu (xöù Cuø Lao ôû Haäu Giang) vaø ñaïo Chaâu Ñoác (xöù Chaâu Ñoác ôû Haäu
Giang). Taát caû ba ñaïo ñeàu thuoäc dinh Long Hoà. Nam Kyø, thôøi caùc chuùa Nguyeãn
ñöôïc chia laøm boán dinh, ba dinh kia laø Traán Bieân töùc Bieân Hoøa, Phieân Traán töùc
Gia Ñònh vaø Traán Ñònh töùc Ñònh Töôøng. Naêm 1805, Gia Long chia Nam Kyø laøm
naêm traán, luùc ñoù ñaát An Giang vaø Vónh Long hoïp thaønh traán Vónh Thanh.
Naêm 1832, Minh Maïng ñoåi caùc traán thaønh tænh vaø Nam Kyø goïi laø Gia Ñònh. An
Giang trôû thaønh tænh rieâng goàm hai phuû Tuy Bieân, Taân Thaønh vaø boán huyeän Taây
Xuyeân, Phong Phuù, Ñoâng Xuyeân vaø Vónh An döôùi quyeàn cai trò cuûa toåâng ñoác An -
Haø (An Giang - Haø Tieân).
Thôøi Phaùp thuoäc, ñaát An Giang bò chia ra thuoäc saùu tænh môùi : Long Xuyeân, Chaâu
Ñoác, Baïc Lieâu, Soùc Traêng, Caàn Thô vaø Sa Ñeùc.
                                                                                          17

Khi quaân Phaùp tieán chieám caùc tænh mieàn Taây thì ngöôøi daân An Giang ñaõ theo hai
anh huøng Voõ Duy Döông vaø Traàn Vaên Thaønh khaùng chieán. Caùc ñoàn boùt cuûa giaëc
quanh vuøng Long Xuyeân khoâng bao giôø yeân oån vôùi caùc cuoäc taán coâng cuûa nghóa
quaân.
Naêm 1910 moät soá nhaø caùch maïng Ñoâng Kinh Nghóa Thuïc bò Phaùp ñaøy an trí taïi
mieàn Nam, trong soá naøy coù hai oâng Leâ Ñaïi, Döông Baù Traïc bò ñöa veà Long Xuyeân.
Nhöng sau ñoù hai oâng vaãn bí maät hoaït ñoäng, môû tröôøng daïy hoïc, truyeàn baù tinh
thaàn yeâu nöôùc ñeán thanh nieân.
Naêm 1914, anh huøng Löông Ngoïc Quyeán xuoáng mieàn Nam ñeå lieân laïc vôùi nhöõng
ngöôøi yeâu nöôùc, oâng vaøo Saøi Goøn roài xuoáng Long Xuyeân tieáp xuùc vôùi baïn cuõ laø
Döông Baù Traïc vaø gaëp caû teân Nguyeãn Baù Traùc, baïn hoïc ôû Nhaät. Luùc baáy giôø, teân
naøy ñaõ leùn luùt laøm ñieàm chæ cho quaân Phaùp; sau ñoù, haén ñaõ baûo cho Phaùp chaän
ñöôøng Löông Ngoïc Quyeán ôû bieân giôùi Laøo - Campuchia nhöng khoâng thaønh.
Thaùng 8-1862, trieàu ñình Töï Ñöùc nhu nhöôïc muoán haøng quaân Phaùp neân ra leänh
Chaùnh Quaûn Cô Traàn Vaên Thaønh (ngöôøi laøng Bình Thaïnh Ñoâng, quaän Chaâu Phuù)
mang quaân ñi baét anh huøng Voõ Duy Döông. Thay vì môû cuoäc haønh quaân, oâng ñeán
baûn dinh Thieân Hoä Döông moät mình cho xem chieáu chæ vaø giuùp yù kieán chieâu moä
theâm nghóa quaân ñôïi ngaøøy khôûi nghóa. Naêm 1863, anh huøng Nguyeãn Höõu Huaân lui
quaân töø Ñònh Töôøng veà Chaâu Ñoác, tieáp tuïc hoaït ñoäng, keâu goïi moïi ngöôøi tham gia
khaùng chieán.
Thaùng 6 naêm 1867, ñaïi quaân thuûy boä cuûa De la Grandieøre keùo ñeán tænh. Toång ñoác
Chaâu Ñoác laäp keá hoaïch baét coùc boïn quan Phaùp nhöng thaát baïi. Thaønh Chaâu Ñoác
loït vaøo tay giaëc. Anh huøng Traàn Vaên Thaønh vaø ñeà ñoác Vaên ñöa nghóa quaân chieám
giöõ vuøng Laêng Linh laøm caên cöù "ñoaøn binh Gia Nghò", roài tieán ñaùnh caùc ñoàn traïi
cuûa giaëc quanh vuøng Chaâu Ñoác vaø Long Xuyeân. Naêm 1872, oâng chieám khu röøng
"Baûy Thöa" (thuoäc laøng Tuù Teà), ñaùnh Phaùp quyeát lieät ôû Tri Toân, Tònh Bieân, Chaéc
Caø Ñao. Ngaøy 20 thaùng 2 naêm 1873, nhôø Traàn Baù Loäc höôùng daãn, ñaïi binh Phaùp
taán coâng röøng "Baûy Thöa", anh huøng Traàn Vaên Thaønh vaø ñeà ñoác Vaên töû traän.
Treân böôùc ñöôøng ñaáu tranh cöùu nöôùc, nhieàu nhaø caùch maïng ñaõ xuoáng caùc tænh
mieàn Nam vaø ñeán Chaâu Ñoác ñeå lieân laïc vôùi nhöõng ngöôøi yeâu nöôùc. Naêm 1904,
                                                                                             18

anh huøng Phan Boäi Chaâu gheù quaän Chaâu Phuù; naêm 1909, oâng Cöôøng Ñeå töø Myõ
Tho ñeán quaän Taân Chaâu, roài sang Cao Laõnh...
Naêêm 1940, aûnh höôûng giaùo lyù Phaät giaùo Hoøa Haûo lan roäng khaép nôi ôû mieàn Nam,
trôû thaønh moät phong traøo quoác gia daân toäc khieán quaân Phaùp nao nuùng. Chuùng lieàn
baét ñöùc thaày Huyønh Phuù Soå mang veà Saøi Goøn, sau ñoù ñem veà quaûn thuùc taïi Baïc
Lieâu. ÔÛ baát cöù ñaâu, ñöùc thaày vaãn tieáp tuïc truyeàn roäng trong quaàn chuùng. Ñaàu naêm
1945, sau khi Nhaät ñaûo chính Phaùp, ñöùc thaày thaønh laäp Vieät Nam Ñoäc Laäp Ñoàng
Minh Hoäi ñeå tranh thuû neàn ñoäc laäp cho Vieät Nam.
Phong cảnh, di tích
Khu Du Lòch Nuùi Caám (Huyeän Tònh Bieân) : Caùch thò xaõ Chaâu Ñoác 30 km, laø moät
ngoïn trong daõy "Thaát Sôn" huøng vó cuûa An Giang, trong ñoù coù nuùi Caám cao 710 m.
Ñöôøng ñi leân doác nuùi thoaûi maùi deã ñi, treân söôøn nuùi coù nhieàu caûnh ñeïp nhö suoái
Thanh Lang, ñoäng Thuûy Lieâm, hang Voà Boà Hong, vöôøn caây aên quaû, ñaëc bieät khí
haäu ôû nuùi Caám raát maùt meû. Ñeán khu du lòch nuùi Caám, du khaùch seõ ñöôïc tham quan
thaéng caûnh nuùi non, hoà chöùa nöôùc Otuka Sa, thaûm coû xanh töôi.
Khu Du Lòch Nuùi Sam : Di tích nuùi Sam thuoäc xaõ Vónh Teá, phía taây thò xaõ Chaâu
Ñoác. Töø thò xaõ Long Xuyeân ñeán thò xaõ Chaâu Ñoác 56 km theo ñöôøng lieân tænh 10 ñi
5 km nöõa thì ñeán nuùi Sam. Nuùi Sam cao 284 m naèm giöõa caùnh ñoàng, coù ñöôøng ñaù
traûi nhöïa daøi 5 km cho xe chaïy voøng quanh leân taän ñænh nuùi. Nuùi Sam cuøng nuùi
Baûy laø nhöõng cao ñieåm aùn ngöõ bieân giôùi Campuchia. Nuùi thaáp coù nhieàu ñöôøng
moøn, nhieàu ngaõ leân xuoáng, ít caây coå thuï.
Theo truyeàn thuyeát, nuùi coù nhieàu linh hieån, neân coù nhieàu chuøa thôø Phaät ñaõ döïng
leân taïi ñaây gaàn 2 theá kyû. Ñoàng baøo khaép nôi veà ñaây cuùng leã raát ñoâng. Coù ñeán 200
ngoâi ñeàn, chuøa, am, vaø mieáu naèm raûi raùc ôû chaân nuùi, söôøn nuùi vaø caû treân ñænh.
Treân ñænh coù moät phaùo ñaøi cuõ do Phaùp xaây döïng. Ñaëc bieät döôùi chaân nuùi coøn coù
laêng Thoaïi Ngoïc Haàu töùc Nguyeãn Vaên Thoaïi, moät töôùng trieàu Nguyeãn coù nhieàu
coâng ñöùc ñoái vôùi nhaân daân ñòa phöông trong vieäc toå chöùc ñaøo caùc con keânh quan
troïng trong tænh An Giang : kinh Vónh Teá daøi 90 km noái soâng Haäu ñeán Höông
Thaønh (Haø Tieân) ñoå ra bieån Thaùi Lan; kinh Chænh An noái soâng Haäu qua soâng Tieàn.
Taát caû nhöõng coâng trình quan troïng aáy ñeàu hoaøn taát tröôùc khi quaân Phaùp xaâm löôïc
                                                                                          19

Nam Kyø (1858).
Nuùi Sam khoâng chæ laø caûnh ñeïp thieân nhieân maø coøn gaén lieàn vôùi nhieàu di tích lòch
söû ñaõ khaéc saâu vaøo taâm linh ngöôøi daân ñoàng baèng Nam boä. Nôi ñaây coøn coù mieáu
thôø baø Chuùa Xöù, chuøa Taây An, laêng Thoaïi Ngoïc Haàu, vöôøn Tao Ngoä, ñoài Baïch
Vaân... Ñaây laø khu du lòch noåi tieáng caû vuøng Nam boä.
Di Tích Lòch Söû Quaûn Cô Traàn Vaên Thaønh : Ñeàn thôø quaûn cô Traàn Vaên Thaønh
thuoäc xaõ Thaïch Myõ Taây, huyeän Chaâu Phuù, naèm giöõa ñoàng luùa Laïng Vinh, beân bôø
kinh Xaùng Vinh Tre (kinh Tri Toân), caùch thaønh phoá Long Xuyeân khoaûng 50 km.
Ñeàn thôø do oâng Traàn Vaên Nhu, con trai caû oâng Traàn Vaên Thaønh ñöùng ra xaây döïng
naêm 1897, sau 20 naêm töø ngaøy oâng Traàn Vaên Thaønh hy sinh trong moät traän chieán
ñaáu choáng quaân Phaùp. Ñeàn thôø laø nôi töôûng nhôù ngöôøi laõnh ñaïo cuoäc khôûi nghóa
Laùng Linh - Baûy Thöa vaøo naêm 1867 - 1873 vaø coøn laø nôi taäp hôïp nhaân daân vaø tín
höõu ñaïo Böûu Sôn Kyø Höông ñeå chôø thôøi cô ñaùnh Phaùp.
Laêng Thoaïi Ngoïc Haàu : Laø coâng trình ñoà soä nhaát ôû chaân nuùi Sam (Chaâu Ñoác - An
Giang). Khu laêng coù ñeàn thôø oâng Thoaïi Ngoïc Haàu, moä oâng cuøng hai phu nhaân.
Thoaïi Ngoïc Haàu teân thaät laø Nguyeãn Vaên Thoaïi (1761 - 1829), moät danh töôùng noåi
danh cuûa trieàu Nguyeãn. OÂng sinh ngaøy 25-11-1761 taïi Dieân Phöôùc, Tænh Quaûng
Nam, ñöôïc phong töôùc Ngoïc Haàu vaø maát ngaøy 06-06-1829. OÂng laø ngöôøi ñaõ chæ
huy ñaøo keânh Vónh Teá, keânh Thoaïi Haø... ñeå phaùt trieån noâng nghieäp vaø môû ñöôøng
töø Chaâu Ñoác ñi nuùi Sam, Chaâu Ñoác ñi Loø Goø vaø Soùc Traêng. OÂng coù coâng lôùn trong
vieäc môû mang khai phaù nhieàu vuøng ñaát phía Taây Nam toå quoác.
Toaøn boä khu laêng taåm keát thaønh moät khoái kieán truùc haøi hoøa, bao boïc xung quanh
laø böùc töôøng daøy ñeàu ñaën caùc baäc xaây baèng ñaù ong. Khu chính giöõa goàm laêng moä
cuûa hai baø vôï. Beân phaûi khu moä laø nhöõng ngoâi moä voâ danh cuûa daân coâng khi theo
oâng khai hoang, laäp aáp, ñaøo keânh Vónh Teá.
Ngoaøi ra, sau phaàn moä cuûa Thoaïi Ngoïc Haàu coù taám bia "Vónh Teá Sôn" baèng ñaù sa
thaïch, khaéc 730 chöõ ñöôïc döïng töø naêm 1828, 4 naêm sau khi ñaøo keânh Vónh Teá.
Laêng Thoaïi Ngoïc Haàu ñöôïc hoaøn thaønh vaøo cuoái nhöõng naêm 20 cuûa theá kyû 19.
Traûi qua bao naêm thaùng, laêng vaãn coøn neùt uy nghi dieãm leä, laø moät coâng trình kieán
truùc ngheä thuaät mang nhieàu yù nghóa lòch söû. Ñeå ghi coâng ôn Thoaïi Ngoïc Haàu,
                                                                                                20

haøng naêm ñeán ngaøy 6-6 aâm lòch, nhaân daân quanh vuøng ñeán laøm leã töôûng nieäm oâng.
Chuøa Taây An : Töø thò xaõ Chaâu Ñoác nhìn veà höôùng taây thaáy moät ngoïn nuùi cao
khoaûng 248 m goïi laø nuùi Sam caùch thò xaõ 5 km. Ñeán chaân nuùi Sam, nhìn leân chaân
nuùi laø thaáy moät ngoâi chuøa mang daùng daáp cuûa nhöõng ngoâi chuøa AÁn Ñoä coù kieán
truùc haøi hoøa vôùi caûnh chí thieân nhieân, taïo moät veû ñeïp loäng laãy ñoù laø chuøa Taây An.
Chuøa Taây An coå töï do moät vò quan trieàu Nguyeãn ñôøi Minh Maïng (1820) laø toång
ñoác Nguyeãn Nhaät An xaây döïng theo lôøi nguyeän cuûa oâng khi ñöôïc trieàu ñình phaùi
ñi Cao Mieân. Theo lôøi nguyeän naøy, neáu oâng ñi thaønh coâng, khi veà seõ döïng moät
ngoâi chuøa thôø Phaät taïi chaân nuùi Sam. Caát chuøa xong, oâng thænh vò hoøa thöôïng ñaàu
tieân laø Nguyeãn Vaên Giaùc, phaùp hieäu laø Haûi Tònh ñeán truï trì. Naêm Thieäu Trò thöù 7
(1847), chuøa laïi thænh theâm moät vò hoøa thöôïng nöõa teân laø Ñoaøn Minh Huyeàn, phaùp
hieäu laø Phaùp Tang ñeán truï trì. Vò hoøa thöôïng sau naøy ngoaøi vieäc tu haønh coøn coù taøi
laøm thuoác trò beänh cho nhaân daân raát hieäu quaû neân sau khi oâng maát, ñoàng baøo suy
toân hoøa thöôïng vôùi danh hieäu laø Phaät thaày Taây An vaø danh hieäu naøy vaãn ñöôïc goïi
ñeán ngaøy nay.
Chuøa söûa chöõa nhieàu laàn theo thôøi gian truï trì cuûa caùc vò hoøa thöôïng. Chuøa kieán
truùc theo kieåu AÁn Ñoä vôùi caùc vaät lieäu beàn chaéc nhö gaïch ngoùi, xi maêng. Chính
dieän laø ngoâi chuøa, cao 18 m thôø töôïng Phaät Thích Ca, coøn hai beân laø laàu chieâng vaø
laàu troáng. Tröôùc chuøa coù ba voïng cöûa : cöûa giöõa tam quan thôø töôïng Phaät Quan
AÂm, 2 cöûa hai beân coù hai baûng ñeà "Taây An coå töï", beân trong cöûa tam quan laø saân
chuøa coù moät coät phöôùn cao 16 m. Döôùi baäc thang chuøa coù ñuùc baïch töôïng vaø haéc
töôïng, vai coù ñaép hai vò thaàn tieân ngoài treân maët traêng löôõi lieàm, 2 beân laø hai haønh
lang phaân bieät cho tín ñoà nam nöõ. Chuøa theo phaùi Ñaïi Thöøa, coù tôùi 11.270 töôïng
lôùn nhoû laøm baèng goã. Ngaøy raèm thaùng gieâng, thaùng 7 vaø thaùng 10 aâm lòch laø ngaøy
nhaân daân ñeán cuùng leã ñoâng nhaát.
Chuøa Gioàng Thaønh (Long Höông Töï) : Thuoäc xaõ Long Sôn, huyeän Phuù Taân. Chuøa
ñöôïc khôûi coâng xaây döïng vaøo naêm 1875 do hoøa thöôïng Traàn Minh Lyù ñöùng ra
troâng coi. Sôû dó goïi laø chuøa Gioàng Thaønh vì chuøa naøy ñöôïc xaây döïng treân neàn haøo
thaønh tröôùc ñaây cuûa nhaø Nguyeãn. Töø naêm 1875 ñeán nay, chuøa ñaõ traûi qua 4 laàn
xaây döïng tu boå laïi. Naêm 1970 laø laàn söûa chöõa lôùn nhaát gaàn ñaây vaø hoøa thöôïng
                                                                                              21

Choân Nhô cho söûa laïi chuøa theo kieán truùc kieåu AÁn Ñoä. Xung quanh chuøa caây coái
xanh toát laøm taêng theâm veû coå kính, trang nghieâm.
Chuøa Gioàng Thaønh ñöôïc caát theo chöõ "Song Hæ" coù 3 gian : chaùnh ñieän, nhaø giaûng,
haäu toå. Giöõa chaùnh ñieän vaø haäu toå coù 2 nhaø caàu vaø song haønh. Chuøa lôïp ngoùi, treân
coät chaùnh ñieän coù veõ roàng. Treân noùc chuøa coù thaùp 2 taàng hình pheãu. Gian chaùnh
ñieän thôø Phaät Thích Ca, Ngoïc Hoaøng vaø 2 oâng Nam Taøo, Baéc Ñaåu. Nhaø giaûng thôø
Phaät Maãu : gian haäu toå thôø hoøa thöôïng Traàn Minh Lyù, Choân Nhô vaø hoøa thöôïng
Nguyeãn Vaên Ñieàn. Haøng naêm, vaøo dòp raèm thaùng Gieâng, raèm thaùng 7, raèm thaùng
10 aâm lòch coù nhieàu löôït ngöôøi ñeán tham quan vaø leã chuøa. Hieän nay chuøa vaãn giöõ
ñöôïc veû ñeïp nhö xöa do khoâng bò chieán tranh taøn phaù.
Thaùnh Ñöôøng Hoài Giaùo Ma Bu Raùt (Chuøa Chaêm, Chaâu Giang) : Tænh An Giang
coù treân 12.000 ñoàng baøo thuoäc daân toäc Chaêm ôû Thuaät Haûi, ngöôøi Chaêm ôû An
Giang ñeàu theo ñaïo Hoài. Trong khu vöïc hoï cö truù coù raát nhieàu chuøa lôùn nhoû -
thöôøng goïi laø thaùnh ñöôøng. Thaùnh ñöôøng Ma Bu Raùt thuoäc xaõ Phuù Hieäp, huyeän
Phuù Taân, caùch thò xaõ Chaâu Ñoác khoaûng 2 km vaø ñöôïc xem laø moät thaùnh ñöôøng
tieâu bieåu cuûa ngöôøi Chaêm ôû An Giang. Thaùnh ñöôøng coù loái kieán truùc ñoäc ñaùo.
Haøng naêm coù toå chöùc 3 laàn leã lôùn :
 Leã Haji vaøo ngaøy 10-12 hoài lòch (3-7 döông lòch).
 Leã ra chay vaøo thaùng 9 hoài lòch (27-4 döông lòch).
 Leã sinh nhaät cuûa Mahamet (ngöôøi saùng laäp ñaïo Hoài).
Trong nhöõng dòp leã lôùn naøy, caû ñoàng baøo Vieät (Kinh) cuøng ñoàng baøo Chaêm quanh
vuøng veà ñaây haønh leã raát ñoâng vui.
Các dịp lễ hội
Leã Hoäi Baø Chuùa Xöù (Leã Vía Baø) : Ñaây laø leã hoäi daân gian lôùn nhaát cuûa Nam boä,
ñöôïc toå chöùc haøng naêm baét ñaàu töø ñeâm 23 ñeán 27 thaùng 4 aâm lòch. Khaùch haønh
höông ñeán leã hoäi coù theå ñi theo tænh loä soá 10 töø Long xuyeân leân Chaâu Ñoác, reõ vaøo
7 km roài tôùi nuùi Sam, hoaëc ñi baèng ñöôøng thuûy töø Caàn Thô, Soùc Traêng leân hay töø
Saøi Goøn xuoáng. Trong ngaøy leã coøn coù muùa boùng haùt boäi... Töø ñeâm 23 moïi ngöôøi
ñaõ taäp veà chuøa ñeå xem leã taém Baø. Töôïng Baø ñöôïc ñöa xuoáng côûi aùo ra, laáy nöôùc
möa pha vôùi nöôùc hoa ñeå taém. Phong tuïc naøy ñaõ toàn taïi haøng traêm naêm nay.
                                                                                             22

Leã Vía Baø haøng naêm thu huùt raát ñoâng khaùch thaäp phöông ñeán, vöøa ñeå tham döï leã
hoäi daân gian, xin caàu taøi caàu loäc, ñoàng thôøi coøn ñeå du ngoaïn, chieâm ngöôõng caûnh
trí thieân nhieân tuyeät ñeïp cuûa nuùi Sam, cuûa caùc di tích nhö laêng Thoaïi Ngoïc Haàu,
chuøa Taây An.
Hoäi Ñeàn Nguyeãn Trung Tröïc : Ñeàn Nguyeãn Trung Tröïc ôû xaõ Long Kieân, huyeän
Chôï Môùi. OÂng laø thuû lónh nghóa quaân choáng Phaùp ôû Nam boä, vôùi chieán thaéng vang
doäi laø ñaõ ñaùnh chìm moät taøu cuûa Phaùp treân soâng Nhaät Taûo (theá kyû 19). Leã hoäi môû
ra vaøo ngaøy 18, ngaøy 19 thaùng 10 aâm lòch haøng naêm ñeå töôûng nieäm vaø ghi nhôù
coâng lao cuûa oâng. Sau leã cuùng vaø leã töôûng nieäm laø ñeán muïc dieãn laïi traän ñaùnh con
taøu treân. Hoäi thöôøng toå chöùc chôi côø töôùng, bôi thuyeàn vaø nhieàu troø vui khaùc.
Leã Hoäi Chol ChNam Thmay : Laø leã naêm môùi, leã Teát lôùn nhaát cuûa ngöôøi Khmer
Nam boä (töông töï nhö Teát Nguyeân Ñaùn cuûa ngöôøi Vieät), ñöôïc toå chöùc vaøo ngaøy 12,
13, 14 thaùng 4 aâm lòch taïi chuøa vaø ôû gia ñình. Leã hoäi coù yù nghóa toáng tieãn muøa
naéng haïn, böôùc sang thôøi kyø coù möa ñeå laøm muøa. Baø con laøm leã tieãn ñöa Teâveâda
(Thaàn coi soùc) cuõ, ñoùn Teâveâda môùi. Trong dòp naøy, ngoaøi cuùng leã baø con thaêm hoûi
coøn chuùc möøng laãn nhau. Buoåi toái coù ñoát phaùo thaêng thieân, tham döï caùc troø chôi
nhö thaû dieàu, ñaùnh quay löûa... Trai gaùi trong laøng muùa Roam Voâng, haùt Duø Keâ...
Leã Ñoân Ta (Leã Cuùng OÂng Baø) : Leã Ñoân Ta ñöôïc toå chöùc töø ngaøy 1 ñeán 15 thaùng
10 aâm lòch taïi vuøng ñoàng baøo Khmer Nam Boä sinh soáng. Ñaây laø ngaøy leã oâng baø
(nhö Teát Thanh Minh cuûa ngöôøi Vieät). Trong nhöõng ngaøy leã naøy, nhaân daân mang
baùnh teùt, hoa quaû, côm canh ñeán leã chuøa. Sau ñoù toå chöùc aên uoáng taïi gia ñình.
Leã Hoäi Haùt Gi (Haji hay coøn goïi Roya Hadji) : Laø leã hoäi cuûa coäng ñoàng ngöôøi
Chaêm theo ñaïo Hoài, ôû caùc tænh An Giang, Taây Ninh, Ñoàng Nai, thôø thöôïng ñeá
Allah. Leã ñöôïc toå chöùc töø ngaøy 7 ñeán 10 thaùng 12 (hoài lòch) taïi caùc thaùnh ñöôøng
Hoài giaùo. Haøng naêm ôû An Giang leã hoäi Haùt Gi dieãn ra taïi chuøa Chaêm Chaâu Giang
xaõ Phuù Hieäp, huyeän Phuù Taân.
Vaøo ngaøy leã, toaøn theå tín ñoà phaûi laéng nghe oâng Khojip noùi laïi söï tích ngaøy thaùnh
Lbroâhim. Buoåi toái, toå chöùc cuoäc thi ñoïc kinh Coran vaø chaám giaûi nhaát cho ai ñoïc
hay vaø thoâng suoát. Sau phaàn haønh leã, ngöôøi Chaêm thöôøng toå chöùc caùc cuoäc vui
chôi, sinh hoaït vaên hoùa theå thao nhö ca haùt, ñua ghe... Gioáng nhö Teát cuûa ngöôøi
                                                                                              23

Vieät, ñaây laø dòp ñeå moïi ngöôøi thaêm vieáng, vui chôi vaø chuùc möøng, caàu nguyeän
ñieàu laønh cho nhau.
Leã Hoäi Ñua Boø Cuûa Daân Toäc Khmer : Leã hoäi ñua boø keùo böøa truyeàn thoáng laø neùt
sinh hoaït vaên hoùa ñoäc ñaùo cuûa ngöôøi Khmer ôû 2 huyeän Tònh Bieân vaø Tri Toân, nôi
nuoâi nhieàu boø laøm söùc keùo nhaát ôû tænh An Giang. Saân ñua boø thöôøng laø moät khu
ñaát roäng khoaûng 60 m vaø daøi khoaûng 170 m, ñöôïc bao bôûi bôø ñaát cao, ñoàng thôøi laø
nôi daønh cho khaùn giaû ngoài hay ñöùng. Phía döôùi laø ñöôøng ñua daøi khoaûng 90 m,
roäng khoaûng 4 m, hai ñaàu ñaët ñieåm xuaát phaùt vaø ñích ñeán.
Vaøo ngaøy hoäi, töøng ñoâi boø ñöôïc aùch vaøo moät chieác böøa ñaët bieät, goïng böøa laø baøn
ñaïp goàm 1 taám goã roäng 30 cm, daøi 90 cm, beân döôùi laø raêng böøa. Moãi ñoâi boø ñöôïc
ñeàu khieån baèng 2 naøi : naøi chính vaø naøi phuï. Naøi chính ñeàu khieån ñua boø ñöùng
treân baøn ñaïp, caàm cöông vaø gaäy thuùc boø chaïy nhanh. Tröôùc vaø sau moãi löôït ñua
boø, boø ñöôïc saên soùc caån thaän. Leã hoäi ñua boø ñöôïc toå chöùc vaøo leã Ñoân Ta (leã cuùng
oâng baø), ngaøy cuoái cuøng cuûa thaùng 10 aâm lòch cuûa Khmer (naêm 1998 töông öùng
vôùi ngaøy chuû nhaät 20-09-1998 döông lòch,tröôùc chuøa Khmer Coát Roâmieát thuoäc xaõ
Löông Phi, huyeän Tri Toân).
                                                                                                24

Bà Rịa Vũng Tàu
Dieän tích : 1965 km².
Daân soá : 839.000 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thaønh phoá Vuõng Taøu.
Thò xaõ : Thò xaõ Baø Ròa.
Caùc huyeän : Chaâu Ñöùc, Xuyeân Moäc, Taân Thaønh, Long Ñaát, Coân Ñaûo.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Hoa, Khmer.
Baø Ròa -Vuõng Taøu giaùp tænh Ñoàng Nai ôû phía Baéc, giaùp tænh Bình Thuaän ôû phía
Ñoâng, giaùp huyeän Caàn Giôø cuûa Saøi Goøn ôû phía Taây, coøn laïi phía Nam vaø Ñoâng
Nam giaùp bieån. Ñòa hình cuûa tænh bao goàm nuùi, ñoài, ñoàng baèng nhoû vaø caùc ñoài caùt,
daûi caùt chaïy voøng theo bôø bieån. Ñaát Chaâu Thaønh laø vuøng phuø sa cuõ, ít doác. Hai
huyeän Long Ñaát, Xuyeân Moäc laø vuøng ñoàng baèng vaø ñoài nuùi ven bieån.
Baø Ròa -Vuõng Taøu thuoäc vuøng khí haäu nhieät ñôùi gioù muøa. Nhieät ñoä trung bình
haøng naêm 27°C, ít gioù baõo, giaøu aùnh naéng. Baø Ròa -Vuõng Taøu coù chieàu daøi bôø bieån
phaàn ñaát lieàn 100 km, trong ñoù 72 km laø baõi caùt coù theå söû duïng laøm baõi taém).
Theàm luïc ñòa tænh tieáp giaùp vôùi quaàn ñaûo Tröôøng Sa, nôi ñaây chöùa ñöïng hai loaïi
taøi nguyeân cöïc kyø quan troïng laø daàu moû vaø haûi saûn.
Baø Ròa - Vuõng Taøu coù nhieàu hoà chöùa nöôùc loaïi lôùn nhö Kim Long, Ñaù Ñen, Ñaù
Baøn, Chaâu Pha, Soâng Soaøi, Loà OÂ, Suoái Giaøu... Nhieàu soâng nhö soâng Ray, soâng Baø
Ñaùp, soâng Ñoâng..., vaø coù treân 200 con suoái, ñaëc bieät suoái nöôùc noùng Bình Chaâu
noùng 80°C laø moät taøi nguyeân nöôùc khoaùng quí. Thaønh phoá Vuõng Taøu coù boán ngoïn
nuùi chính : Nuùi Hoøn Suïp cao 250 thöôùc, nuùi Töông Kyø (coøn goïi laø nuùi Lôùn) cao
249 thöôùc, nuùi Vuõng Maây cao 240 thöôùc vaø nuùi Tao Phuøng (coøn goïi laø nuùi Nhoû)
cao 170 thöôùc. Ngoaøi hai ngoïn nuùi keå treân caáu taïo bôûi 521 maãu ñaù, phaàn ñaát coøn
laïi cuûa Vuõng Taøu ñöôïc caáu taïo bôûi moät lôùp caùt thaät saâu, duø ñaøo gieáng saâu tôùi ñaâu
cuõng chæ thaáy toaøn laø caùt. Phaàn nhieàu nöôùc gieáng ñeàu coù chaát pheøn, muoán uoáng
phaûi qua heä thoáng loïc.
Thaønh phoá Vuõng Taøu coù moät daõy ñoài caùt naèm song song vôùi baõi bieån ôû höôùng
Ñoâng - Nam (töùc baõi Thuøy Vaân), chaïy töø chaân nuùi Tao Phuøng ñeán cöûa Laáp vôùi
chieàu daøi khoaûng 10 caây soá. Ñoài caùt cao nhaát laø 32 thöôùc naèm trong phöôøng
                                                                                              25

Thaéng Nhöùt, ñoài thaáp nhaát cao boán thöôùc ôû phöôøng Thaéng Tam. Nhöõng haøng
döông lieãu ñöôïc troàng doïc theo caùc daõy ñoài caùt theo bôø bieån vöøa laøm taêng veû ñeïp
thieân nhieân vöøa ñeå caûn bôùt caùc traän gioù bieån töø höôùng Ñoâng Nam thoåi caùt laán vaøo
ñoàng baèng, giuùp cho hoa maøu troàng troït treân ñaát lieàn ñôõ bò thieät haïi. Ngoaøi ra, coøn
vaøi ñoài caùt naèm raûi raùc giöõa khu phoá Thaéng Nhöùt vaø Phöôùc Thaéng.
Soâng lôùn nhaát cuûa thaønh phoá laø soâng Dinh, daøi 11 caây soá, naèm veà phía Taây Baéc.
Phía Ñoâng Baéc coù raïch Caây Kheá daøi saùu caây soá. Raïch baø naèm chính giöõa thaønh
phoá, laøm ranh giôùi cuûa hai khu phoá Thaéng Nhöùt vaø Phöôùc Thaéng, daøi gaàn 8 caây soá.
Taïi khu phoá Thaéng Nhì, phía Nam cuø lao Beán Ñình coù raïch Beán Ñình. Veà phía
Ñoâng khu phoá Phöôùc Thaéng, nôi cöûa Laáp, coù ba con raïch daãn nöôùc vaøo thaønh phoá
laø raïch Suoái Nöôùc, raïch Soâng Caùi vaø raïch OÂng Naêm.
Thaønh phoá coù nhieàu böng sen khaù lôùn (böng laø vuøng ñaàm laày nöôùc ñoïng, ñaát ít caùt
hoaëc khoâng coù caùt), roäng 406 maãu, chaïy daøi töø chaân nuùi Tao Phuøng thuoäc khu phoá
Thaéng Tam ñeán trung taâm khu phoá Thaéng Nhöùt vaø keå töø ñoù, caùc böng sen naøy
ñöôïc noái tieáp bôûi röøng baàn chaïy ñeán raïch Caây Kheá.
Bôø bieån Vuõng Taøu coù caùc nuùi Nghình Phong, muõi Ñaù vaø nhieàu baõi bieån noåi tieáng
nhö : baõi Thuøy Vaân (baõi Sau), baõi Thuøy Döông (baõi haøng Döøa, baõi Tröôùc), baõi
Phöông Thaûo (baõi Daâu), baõi Höông Phong (baõi Döùa), baõi Voïng Nguyeät (baõi OÂ
Quaén ôû muõi Nghinh Phong) vaø baõi Laêng Du. Töø baõi Voïng Nguyeät nhìn ra bôø bieån
coù hoøn Boàng Ñaûo (hoøn Baø). Vuõng Taøu laø cöûa ngoõ tröôùc khi vaøo vuõng Gaønh Rai.
Vuõng Taøu laø moät trung taâm du lòch lôùn. Söï keát hôïp haøi hoøa giöõa quaàn theå thieân
nhieân bieån, nuùi cuøng kieán truùc ñoâ thò vaø caùc coâng trình vaên hoùa nhö töôïng ñaøi,
chuøa chieàn, nhaø thôø v.v... taïo cho Vuõng Taøu coù öu theá cuûa thaønh phoá du lòch bieån
tuyeät ñeïp, ñaày quyeán ruõ. Vuõng Taøu khoâng coù muøa ñoâng, do vaäy caùc khu nghæ maùt
coù theå hoaït ñoäng quanh naêm.
Vuõng Taøu coù nhieàu baõi bieån ñeïp nhö baõi sau (Thuøy Vaân), baõi tröôùc (Taàm Döông),
baõi daâu (Phöông Thaûo), baõi döùa (Höông Phong),... vaø nhieàu di tích, thaéng caûnh
nhö Haûi Ñaêng treân nuùi Nhoû, nuùi Lôùn, Baïch Dinh, Nieát Baøn Tònh Xaù, Thích Ca
Phaät Ñaøi, nhaø lôùn Long Sôn... ñaõ thu huùt nhieàu khaùch. Tænh Baø Ròa Vuõng Taøu coù 4
khu vöïc coù tieàm naêng lôùn trong söï nghieäp phaùt trieån du lòch :
                                                                                               26

- Thaønh phoá Vuõng Taøu hieän nay laø moät trong möôøi trung taâm du lòch lôùn cuûa Vieät
Nam.
- Vuøng röøng quoác gia Coân Ñaûo.
- Bôø bieån Long Haûi vaø vuøng nuùi Minh Ñaïm.
- Vuøng röøng nguyeân sinh Bình Chaâu, Phöôùc Böûu vaø suoái nöôùc khoaùng noùng Bình
Chaâu. ÔÛ ñaây, du khaùch coù theå baùch boä, leo nuùi, taém bieån, vui chôi giaûi trí.
Sinh hoạt, kinh tế
Ña soá ñoàng baøo sinh soáng taïi Vuõng Taøu laø ngöôøi Kinh, chæ coù moät soá ít laø ngöôøi
Vieät goác Chaøm. Caùc toân giaùo chính laø ñaïo Phaät, Thieân Chuùa, Cao Ñaøi, thôø cuùng
Toå tieân, oâng baø.
Ñaát Vuõng Taøu nhieàu caùt, ít phuø sa, neân khoâng thích hôïp cho vieäc troàng luùa. Caùc
hoa maøu khaùc goàm coù rau, caù, khoai mì,... nhöng cuõng chæ cung öùng cho toaøn
thaønh phoá. Xoùm Raãy ôû Thaéng Tam chuyeân saûn xuaát rau caûi. Ñaát caùt Vuõng Taøu
raát thích hôïp cho caùc loaïi caây aên traùi nhö maõng caàu, nhaõn, vuù söõa, xoaøi, maän, oåi...
Daân chuùng ôû Thaéng Nhöùt vaø Phöôùc Thaéng troàng khaù nhieàu maõng caàu. Rieâng
khoùm Xoùm Vöôøn laïi troàng nhieàu xoaøi, nhaõn, döøa.
Khoaûng 10% daân chuùng soáng vôùi ngheà khai thaùc laâm saûn, nhöng chæ laáy ñöôïc caùc
loaïi caây ñeå laøm cuûi, than ñoát. Ñieåm ñaëc bieät laø Böng Sen saûn xuaát ñöôïc nhieàu
nguoàn lôïi nhö boâng sen, hoät sen, laù sen (duøng goùi thöùc aên), ngoù sen (laøm döa sen),
caù ñoàng, löôn, eách, caây boàn boàn, döøa nöôùc, coû naêng, coû oáng... Caây boàn boàn, laù giaø
duøng döïng vaùch, lôïp nhaø; boàn boàn non laøm döa aên ngon nhö döa ngoù sen vaäy. Coû
naêng, coû oáng nhieàu nuoâi traâu boø aên quanh naêm khoâng heát.
Ngaønh ñaùnh caù taïi Vuõng Taøu baét ñaàu phaùt trieån. Moät phaàn tö daân chuùng soáng
baèng ngheà naøy. Thaønh phoá coù ba beán caù lôùn laø beán baõi Caàu Ñaù, beán Thaéng Nhì
(beán Ñaù) vaø beán Raïch Döøa. Trong soá naøy, Beán Thaéng Nhì saám uaát hôn caû. Ngoaøi
ra, daân chuùng coøn sinh soáng baèng caùc ngaønh du lòch, thu coâng ngheä (chaïm troå, sôn
maøi, kim hoaøn, ñaëc saûn kyû nieäm laøm baèng voû soø oác...), laøm naém ruoác. Maém ruoác
Vuõng Taøu ngon coù tieáng, noåi danh nhaát thôøi tröôùc coù maém Baø Giaùo Thaûo, Baø Boä
Chaâu...
Lược sử
                                                                                            27

Vaøo theá kyû thöù 15, khi vua Leâ Thaùnh Toâng thu phuïc ñaát Boàn Man, Laõo Qua
vaø Chieâm Thaønh thì caùc thöông thuyeàn Boà Ñaøo Nha ñaõ caäp neo ôû Vuõng Taøu,
ngöôøi Boà goïi nôi naøy laø Cinco Chagas Verdareiras. Tôùi theá kyû 17, 18, caùc chuùa
Nguyeãn laáy ñaát Nam Ban, Thuûy Chaân Laïp, nhaän ñaát daâng cuûa Maïc Cöûu (1714)
môû roäng ñaát ñai ñeán Chaâu Ñoác, Haø Tieân. Ñôøi Gia Long, haûi taëc Maõi Lai vaø Taøu OÂ
thöôøng khuaáy phaù nhöõng thuyeàn buoân ngöôøi Vieät löu thoâng giöõa bôø bieån Trung
phaàn vôùi Saøi Goøn. Trieàu ñình cöû ba ñaïo quaân ñeán ñoùng ôû muõi Vuõng Taøu vaø ñaët
teân cho dinh traïi ñaàu tieân laø Phöôùc Thaéng. Cho ñeán naêm 1822, giaëc cöôùp bieån
khoâng coøn daùm heùo laùnh vuøng naøy nöõa. Ñeå thöôûng coâng, trieàu ñình cho ba vò Ñoäi
tröôûng giaûi nguõ vaø cai quaûn ba vuøng ñaát ñeå khai phaù, laäp nghieäp. OÂng Phaïm Vaên
Ñinh coi laøng Thaéng Nhöùt, oâng Leâ Vaên Loäc giöõ laøng Thaéng Nhì vaø oâng Ngoâ Vaên
Huyeàn ñieàu haønh laøng Thaéng Tam. Tuy nhieân, daân chuùng trong ba laøng cuõng laäp
thaønh luõy ñeå ngaên ngöøa giaëc cöôùp trôû laïi. Ba laøng naøy thuoäc traán Bieân Hoøa.
Ñeán ñôøi Minh Maïng ñoåi caùc traán thaønh tænh vaø Vuõng Taøu thuoäc huyeän Phöôùc An,
phuû Phöôùc Tuy, tænh Bieân Hoøa. Qua hoøa öôùc Nhaâm Tuaát 1862, trieàu ñình Töï Ñöùc
giao ba tænh Bieân Hoøa, Gia Ñònh vaø Ñònh Töôøng cho quaân Phaùp. Tænh Bieân Hoøa
chia thaønh ba tænh laø Baø Ròa, Bieân Hoøa vaø Thuû Daàu Moät; trong ñoù, Vuõng Taøu
thuoäc Baø Ròa. Ngaøy 1-5-1895, Phaùp taùch Vuõng Taøu khoûi Baø Ròa ñeå laäp tænh thöù 21,
goàm caùc xaõ : Thaéng Nhöùt, Thaéng Nhì, Thaéng Tam vaø Sôn Long. Rieâng quaän Caàn
Giôø coù caùc xaõ : Caàn Thaïnh, Long Thaïnh, Ñoàng Hoøa, Thaïnh An vaø Taân Thaïnh
(naèm treân cuø lao Phuù Lôïi, caïnh khu Röøng Saùc) cuõng thuoäc tænh Vuõng Taøu.
Saùch Ñaïi Nam Nhaát Thoáng Chí coù noùi veà ñòa danh Vuõng Taøu, dòch töø chöõ Thuyeàn
UÙc. Thuyeàn coù nghóa laø ghe taøu, UÙc laø nôi nöôùc aên thoâng vaøo ñaát lieàn. Ñaây laø
vuøng cho ghe thuyeàn laùnh baõo. Tröôùc ñaây, moät soá ngöôøi thöôøng goïi OÂ Caáp laø
Vuõng Taøu. Veà ñòa lyù thì khoâng ñuùng. Thôøi Phaùp thuoäc, chuùng ñoåi teân cuõ Cinco
Chagas cuûa Boà Ñaøo Nha thaønh Saint Jacques, roài ñaët teân laø "muõi ñaát Saint
Jacques", tieáng Phaùp laø "Cap Saint Jacques". Taây hay noùi "au Cap" neân coù chöõ "OÂ
Caáp" laø vaäy. Muõi ñaát naøy chính laø muõi Nghinh Phong (Taây dòch laø Au Vent).
Ngaøy 9-2-1859, haïm ñoäi quaân Phaùp vaø Taây Ban Nha ñeán tröôùc Vuõng Taøu. Saùng
hoâm sau, quan thoáng cheá trieàu ñình laø Traàn Ñoàng ra leänh thuûy luïc quaân chuaån bò
                                                                                              28

nghinh chieán ñoaøn taøu cuûa giaëc tieán vaøo ñaát lieàn. Khi ñeán cöûa Vuõng Taøu, giaëc taán
coâng baèng ñaïi phaùo nhö möa vaøo caùc coâng söï cuûa ta. Thoáng cheá Traàn Ñoàng ñöa
haøng traêm chieác thuyeàn vaø haøng ngaøn quaân só ra choáng cöï raát maõnh lieät. Ñeán
chieàu, vì hoûa löïc cuûa ñòch quaù maïnh vaø vì Traàn Ñoàng töû traän, cöûa Vuõng Taøu bò
xuyeân thuûng. Ngaøy 11-2, thuyeàn giaëc tieán vaøo cöûa Caàn Giôø, baét ñaàu keá hoaïch
ñaùnh chieám tænh Gia Ñònh. Khi giaëc ñaët chaân leân ñaát Vuõng Taøu, ñoàng baøo laøng xaõ
ñaõ theo nhaø caùch maïng Leâ Taán Thoâng khaùng Phaùp.
Naêm 1888, khi Ñoàng Khaùnh maát, con Duïc Ñöùc laø Böûu Laân bò Phaùp eùp leân ngoâi laø
vua Thaønh Thaùi, luùc oâng 18 tuoåi. Vua toû yù kieân cöôøng laøm Phaùp raát khoù chòu vaø
thöôøng bí maät lieân laïc vôùi caùc nhaø caùch maïng trong Phong Traøo Ñoâng Du, khuyeán
khích vieäc ñöa thanh nieân ra nöôùc ngoaøi hoïc hoûi ñeå duøng vaøo vieäc ñaïi söï veà sau.
Naêm 1907, giaëc Phaùp doø bieát ñöôïc vieäc naøy beøn eùp vua thoaùi vò vaø ñöa vaøo Vuõng
Taøu giam giöõ ôû Baïch Dinh (dinh OÂng Thöôïng) ñeán 1915 thì kín ñaùo ñöa vua ñi an
trí taïi ñaûo Reùunion, Phi Chaâu. Ñeán thaùng 5-1947, Phaùp thaû oâng veà nöôùc vaø laïi
giam oâng taïi Vuõng Taøu, maõi thaùng 3 naêm 1953 môùi ñöôïc veà thaêm Hueá vaø trôû vaøo
Saøi Goøn, ñeán thaùng 3 naêm 1954 thì maát.
Phong cảnh, di tích
Baõi Sau (baõi Thuøy Vaân) : Baõi Sau naèm ôû phía Ñoâng Nam thaønh phoá Vuõng Taøu,
chaïy daøi treân 8 km töø chaân nuùi nhoû ñeán cöûa laáp. Ñaây laø baõi taém ñeïp, roäng vaø noåi
tieáng cuûa Vieät Nam. Khaùch du lòch trong vaø ngoaøi nöôùc thöôøng ñeán taém. Baõi Sau
thöôøng ñoâng vui naùo nhieät nhaát trong soá caùc baõi bieån ôû Vuõng Taøu.
Baõi Tröôùc (baõi Taàm Döông) : Naèm ngay trung taâm thaønh phoá Vuõng Taøu, doïc theo
ñöôøng Quang Trung. Ñaây laø baõi taém khaù saïch, ñeïp vaø môùi ñöôïc môû roäng. Nhieàu
khaùch saïn lôùn sang troïng nhö: Palace, Rex, Soâng Hoàng, Soâng Höông, Royal, nhaø
haøng giaûi khaùt Ñoáng Ña... taäp trung ôû khu vöïc baõi Tröôùc. Töø baõi Tröôùc theo ñöôøng
Haï Long môùi môû, qua baõi Döùa hoaëc theo ñöôøng Hoaøng Hoa Thaùm baïn coù theå tôùi
baõi Sau (baõi Thuøy Vaân).
Baõi Nghinh Phong (baõi OÂ Quaén) : Coù nghóa laø "ñoùn gioù" ôû höôùng cöïc nam cuûa
thaønh phoá Vuõng Taøu, gaàn baõi Döùa. Baõi taém heïp, nöôùc luùc naøo cuõng saïch, soùng gioù
doàn daäp, ba phía vaùch ñaù cheo leo, keá tieáp vôùi muõi Nghinh Phong huøng vó nhoâ ra
                                                                                             29

bieån Ñoâng. Ñaây laø nôi heïn hoø cuûa nhöõng du khaùch coù thuù vui caâu caù vaø öa maïo
hieåm.
Baõi Döùa : Naèm ôû khoaûng giöõa cuûa baõi Tröôùc vaø baõi Sau beân chaân nuùi nhoû, gaàn
muõi Nghinh Phong. Tröôùc kia coù nhieàu caây döùa gai moïc xen beân bôø ñaù neân ñöôïc
goïi laø baõi Döùa, taém bieån ôû baõi Döùa soùng eâm, an toaøn vaø töø ñaây du khaùch deå daøng
ñi thaêm khu du lòch töôïng Chuùa Kitoâ vaø phaùo ñaøi treân nuùi Nhoû.
Baõi Daâu : Naèm ven nuùi Lôùn vaø caùch baõi Tröôùc ba caây soá. Baõi heïp, noùng nhöng
thôøi tröôùc ñöôïc giöõ saïch seõ. Hai ñaàu baõi coù nhieàu moõm ñaù lôùn nhoû nhoâ ra, sau löng
laø voøng chaûo coù caây coái um tuøm bao boïc bôûi trieàn nuùi lôùn cao vuùt. Töø baõi Phöông
Thaûo nhìn leân nuùi Lôùn seõ thaáy töôïng Ñöùc Meï, cao naêm thöôùc hai möôi, ñöùng treân
buïc thaïch cao moät thöôùc moát, giöõa caûnh nuùi röøng huøng vó.
Hoøn Baø : ÔÛ phía Taây - Nam Coân Ñaûo, coù moät doi ñaát quay veà höôùng Baéc, treân coù
moät taûng ñaù gioáng hình ngöôøi ñaøn baø ñoäi khaên. Töông truyeàn, vaøo naêm 1873,
Nguyeãn AÙnh bò quaân Taây Sôn ñaùnh ñuoåi khoûi Gia Ñònh, AÙnh phaûi ñem vôï con vaø
ñoaøn tuøy tuøng ra Coân Sôn truù nguï; sau khi trôû laïi ñaát lieàn ñaõ ñeå baø Phi Yeán
Nguyeãn Thò Thaønh, moät phi taàn tính tình cöông tröïc. Daân ta nhôù ñeán baø vì baø laø
ngöôøi ñaõ thaúng thaén can ngaên Nguyeãn AÙnh khoâng neân caàu vieän quaân Phaùp vaø laøm
tay sai cho giaëc neân bò boû ôû laïi ñaûo. Tröôùc naêm 1945, daân chuùng laäp mieáu thôø baø
Phi Yeán ôû hoøn Baø, coøn moä ñöôïc an taùng ôû hoøn Cau.
Nuùi Nöùa : Quaàn theå nuùi Nöùa vaø khu di tích nhaø Lôùn ( Ñeàn OÂng Traàn) laø moät thaéng
caûnh ñoäc ñaùo cuûa xaõ Long Sôn (Vuõng Taøu). ÔÛ veà phía Ñoâng cuûa ñaûo treân daõy nuùi
daøi treân 6 km, beà ngang choã roäng nhaát 2 km, coù nhöõng taûng ñaù lôùn vôùi muoân hình
muoân veû, loä ra chôi vôi giöõa trôøi maây vaø nhieàu coät ñaù choïc thaúng leân trôøi. Cao
nhaát laø ñænh Baø Trao 138 m, ñænh Hoá Roàng 120 m, vaø phía Nam coù ñænh Hoá Voâng
cao hôn 100 m.
Treân ñænh Baø Trao coù coät ñaù cao 5 m goïi laø Hoøn Moät. Vaøo dòp leã hoäi du khaùch tôùi
tham quan Hoøn Moät leã thænh caàu Thieân Ñòa vaø coù theå phoùng taàm maét bao quaùt caû
moät vuøng trôøi ñaát, bieån khôi. Döôùi chaân phía Taây Nuùi Nöùa laø hoà chöùa nöôùc ngoït
Mang Caù, nôi troàng nhieàu hoa sen toûa höông thôm ngaùt vaø phía Ñoâng laø ñeàn oâng
Traàn.
                                                                                             30

Coâng trình kieán truùc Nhaø Lôùn (ñeàn OÂng Traàn) : Laø moät quaàn theå kieán truùc coå uy
nghi beà theá, toïa laïc taïi thoân 5, xaõ Long Sôn, giöõa khu daân cö theo tín ngöôõng OÂng
Traàn, ngöôøi saùng laäp ra tín ngöôõng vaø taïo döïng khu daân cö môùi aáp Baø Trao taïi ñaûo
naøy töø naêm 1898. Nhaø lôùn roäng hôn 2 ha goàm 3 phaàn : khu ñeàn thôø, nhaø Long Sôn
Hoäi, tröôøng hoïc, daõy phoá, chôï, nhaø haùt, nhaø baûo toàn ghe saám; laêng moä OÂng Traàn.
Khu ñeàn ñöôïc xaây döïng töø naêm 1910 ñeán 1935, laøm nôi thôø cuùng chung (toå ñình
ñaïo giaùo) coù tam quan, vöôøn hoa, truï phöôùn, hai nhaø khaùch. Laàu caám tieàn ñieän hai
taàng 8 maùi, nhaø thaùnh coù baøn thôø Khoång Töû vaø baøn thôø OÂng Traàn, laàu Trôøi, laàu
Tieân, laàu Phaät (chính ñieän). Nhaø haäu thôø ngöôøi ruoät thòt trong gia toäc. Laàu Daøi laø
nôi leã nghi hoäi heø. Ngoaøi ra coøn coù nhaø kho, nhaø beá, nhaø maùy ñeøn, hoà chöùa nöôùc
möa.
Nôi ñaây coøn löu giöõ nhieàu boä söu taäp coå vaät quí baùu : boä tuû thôø caån xaø cöø chaïm
khaéc tinh xaûo 33 caùi, boä baøn gheá baùt tieân töông truyeàn cuûa vua Thaønh Thaùi, long
saøng, gheá ngai, bao lam, hoaønh phi, caâu lieån sôn son thieáp vaøng loäng laãy, theå hieän
ngheä thuaät ñieâu khaéc trang trí cuûa caùc ngheä nhaân töø nhieàu nôi treân ñaát nöôùc taïi
ñeàn OÂng Traàn. Tín ngöôõng ôû ñeàn OÂng Traàn pha taïp nhieàu ñaïo giaùo khaùc nhau :
ñaïo Phaät, ñaïo Tin Laønh, ñaïo Nho, ñaïo thôø oâng baø toå tieân. Phaät, Thaùnh Thaàn ñeàu
ñöôïc thôø cuùng trong nhaø lôùn vaø taïi caùc nhaø daân. Tín ngöôõng naøy khoâng coù kinh,
chuoâng moõ, aên chay, kieâng kî, chæ coù lôøi daïy cuûa Ñöùc OÂng Traàn ñöôïc truyeàn khaåu
trong daân gian. Sau khi maát, oâng ñöôïc con chaùu ñöa vaøo thôø cuùng trong Nhaø Lôùn.
Töø ñoù haèng naêm con chaùu vaø tín ñoà toå chöùc hai leã hoäi lôùn : cuùng Truøng Cöûu (9-9
aâm lòch) vaø ngaøy vía OÂng (20-2 aâm lòch).
Thaéng caûnh Dinh Coâ : Dinh Coâ thuoäc thò traán Long Haûi, huyeän Long Ñaát, naèm
beân söôøn ngoïn ñoài nhoû, tröôùc maët laø baõi caùt daøi vaø bieån khôi meânh moâng soùng
nöôùc. Dinh Coâ laø moät kieán truùc hoaønh traùng in ñaäm maøu saéc vaên hoùa daân gian.
Dinh Coâ ñöôïc xaây döïng vaøo cuoái theá kyû 18, thôø Leâ Thò Hoàng. Töông truyeàn, caùch
ñaây 2 theá kyû, moät coâ gaùi thoân queâ laø Leâ Thò Hoàng, queâ ôû Phan Rang, giaøu loøng
nhaân aùi, töø bi muoán tìm nôi thanh vaéng soáng aån daät. Chaúng may trong moät laàn ñi
bieån coâ bò laâm naïn taïi Hoøn Hang khi vöøa troøn 16 tuoåi. Ngö daân ñòa phöông ñaõ an
taùng coâ treân ñoài Coâ Sôn vaø laäp mieáu thôø ngoaøi baõi bieån. Töø ñoù coâ luoân moäng baùo
                                                                                            31

ñieàm laønh, dieät tröø dòch beänh neân ñöôïc daân trong vuøng laäp ñeàn thôø vaø ñaët danh
hieäu laø Long Haûi Nöõ Thaàn.
Ban ñaàu Dinh Coâ chæ laø moät ngoâi mieáu nhoû, naêm 1930 ngö daân Long Haûi ñaõ dôøi
mieáu thôø leân nuùi Kyø Vaân - nôi maø ngaøy nay Dinh Coâ ñang toïa laïc, naêm 1987 Dinh
Coâ ñöôïc söûa chöõa lôùn. Hieän nay Dinh Coâ nhö moät toøa laâu ñaøi traùng leä, trang
nghieâm vaø beà theá. Ngoaøi ra coøn coù caùc mieáu thôø Thaùnh Maãu, Quan Thaùnh, Baøn
Thieân, Baøn Maãu, Quan Theá AÂm Boà Taùt vaø ngoâi moä Coâ ôû caùch 1 km. Haøng naêm,
leã hoäi Dinh Coâ vaøo caùc ngaøy 10, 11, 12 thaùng 2 aâm lòch, ôû ñaây laïi töng böøng naùo
nhieät ñoùn haøng vaïn du khaùch ñeán haønh höông vaø thöôûng ngoaïn phong caûnh.
Baõi taém Long Haûi : ÔÛ caùch thaønh phoá Vuõng Taøu 30 km veà höôùng Ñoâng Baéc. Caûnh
thieân nhieân ôû ñaây thaät thô moäng. Treân ñoài nuùi doïc ven bieån laø röøng caây xanh toát,
phía döôùi laø baõi bieån Long Haûi ñeïp vôùi baõi caùt vaøng, chaïy daøi, yeân tænh daønh cho
du khaùch yeâu bieån nhöng khoâng thích oàn aøo. Tröôùc maët laø ñaïi döông soùng voã,
nhoän nhòp taøu ghe qua laïi. Phía Taây laø thaønh phoá Vuõng Taøu boán muøa ñoâng khaùch.
Phía Taây Baéc laø daõy nuùi cao coù röøng caây bao phuû laø khu di tích lòch söû caên cöù
Minh Ñaïm noåi tieáng moät thôøi.
Suoái Tieân : ÔÛ caùch thò xaõ Baø Ròa 7 km veà phía Taây Baéc, thuoäc huyeän Taân Thaønh.
Suoái Ñaù, Suoái Tieân ñeàu baét nguoàn töø ñænh nuùi Dinh cao 491 m do nhöõng doøng suoái
nhoû ôû men theo caùc doác nuùi, söôøn ñoài hôïp thaønh, chaûy uoán löôïn ven röøng. Töø treân
cao suoái ñoå xuoáng hai beân söôøn nuùi ñaù, chaûy quanh co qua caùc caùnh ñoàng luùa Hoäi
Baøi roài chaûy veà vònh Gheành Raùi Hoøa. Hai beân bôø cuûa doøng suoái laø muoân vaøn
nhöõng moûm ñaù mang hình thuø ñoäc ñaùo.
Ñaây laø moät theágiôùi cuûa ñaù, coù nhöõng hoøn ñaù cao töø 3 m ñeán 5 m, coù nhöõng thaïch
baøn phaúng lì naèm nghieâng khaù roäng, baïn coù theå döøng chaân ngoài nghó. Töø suoái Ñaù
ñeán suoái Tieân phaûi vöôït qua 600 m ñöôøng röøng quanh co, du khaùch nhö ñeán nôi
yeân tónh, laõng maïng, nôi xöa caùc tieân ruû nhau xuoáng taém trong doøng suoái maùt,
giöõa moät vuøng nöôùc non kyø vó, sôn thuûy höõu tình. Suoái Ñaù, suoái Tieân chöùa veû ñeïp
töï nhieân, hoang sô maø kyø thuù laøm say ñaém nhieàu du khaùch moãi khi ñaët chaân ñeán.
Suoái nöôùc noùng Bình Chaâu : Töø huyeän Xuyeân Moäc, theo loä 23 ñi khoaûng hôn 29
km seõ tôùi khu du lòch suoái nöôùc noùng Bình Chaâu. Giöõa nguùt ngaøn moät vuøng roäng
                                                                                             32

hôn 7000 ha röøng nguyeân sinh, röøng caám quoác gia, noåi leân moät baøu nöôùc noùng vôùi
hôn 70 ñieåm phun nöôùc loä thieân. Vuøng coù nöôùc noùng hoaït ñoäng roäng khoaûng hôn 1
km², goàm coù nhieàu hoà lôùn, nhoû taïo thaønh caùc doøng chaûy vôùi löu löôïng nhoû. Vuøng
hoà roäng nhaát laø khoaûng 100 m² vôùi ñoä saâu hôn 1 m. Ñaây laø ñieåm noùng nhaát, nöôùc
luùc naøo cuõng suûi taêm, boác hôi taïo thaønh moät noài xoâng hôi thieân nhieân khoång loà.
Nhieät ñoä taàng maët nöôùc khoaûng treân 64°C, ñaùy nöôùc laø 84°C. Nhöõng choã noâng,
nöôùc chæ noùng khoaûng treân 40°C, coù theå ngaâm chaân, tay ñeå chöõa beänh. Ñieàu haáp
daãn, thuù vò laø taïi khu vöïc nöôùc noùng naøy röøng chaøm laïi vaãn xanh töôi, moät loaïi coû
reã chuøm, laù cöùng vaãn soáng cuøng naêm thaùng taïo theâm veû ñeïp kyø thuù cuûa thieân
nhieân. Ñaây laø ñieåm du lòch raát haáp daãn ñoái vôùi du khaùch yeâu thieân nhieân vaø muoán
ñi du lòch keát hôïp vôùi nghæ ngôi vaø chöõa beänh.
Thaùc Soâng Rai : Thuoäc xaõ Thöøa Tích, quaän Xuyeân Moäc. Thaùc Soâng Rai ôû giöõa
vuøng röøng nuùi aâm u, goàm ba thaùc lôùn vaø nhieàu thaùc nhoû. Thaùc lôùn nhaát roäng vaø
cao hôn 10 thöôùc. Tieáng nöôùc chaûy vang raát xa.
Baõi Nöôùc Ngoït : Caùch Long Haûi boán caây soá. Ñöôøng töø Long Haûi ñeán baõi Nöôùc
Ngoït ñi ngang qua nhieàu khu vöôøn ñeïp, thaáy nuùi, soùng bieån raït raøo. Baõi Nöôùc
Ngoït khoâng lôùn nhöng xinh xaén, neân thô.
Hoøn Haûi Ngöu : Töø coång chính cuûa Baïch Dinh nhìn ra bieån coù hoøn ñaù raát lôùn nhö
con traâu ñaém mình döôùi nöôùc, neân ñöôïc goïi laø Haûi Ngöu hay hoøn Traâu. Caûnh vaät
chung quanh thanh nhaõ, tieáng soùng nöôùc raït raøo. Nhieàu ngöôøi thöôøng caâu caù ôû ñaây,
hay theo caùc keït ñaù baét cua...
Coân Ñaûo : Huyeän ñaûo Coân Ñaûo (coøn goïi laø Coân Ñaûo, Coân Loân) laø moät quaàn ñaûo
ngoaøi bieån Ñoâng Haûi, goàm 14 hoøn ñaûo lôùn nhoû, caùch thaønh phoá Saøi Goøn 280 caây
soá vaø caùch Vuõng Taøu 180 caây soá veà höôùng Nam. Dieän tích Coân Ñaûo khoaûng 67
caây soá vuoâng. Trong quaàn ñaûo naøy coù ñaûo Coân Noân lôùn nhaát, daøi 15 caây soá, choã
roäng nhaát chín caây soá, nôi heïp nhaát coù ba caây soá. Hoøn ñaûo lôùn thöù nhì laø Baûy
Caïnh (ñöôïc goïi nhö vaäy vì ñaûo coù baûy muõi nhoïn nhoâ ra) vaø caùch thò traán Coân Sôn
baûy caây soá. Phía Ñoâng coù caùc hoøn Cau, hoøn Taøi Lôùn, hoøn Taøi Nhoû, hoøn Thoû, hoøn
Boâng Lang; phía Taây coù caùc hoøn Baø, hoøn Tre Lôùn, hoøn Tre Nhoû, hoøn Vung, hoøn
Trai. Xa hôn veà phía Taây laø hoøn Tröùng Lôùn, hoøn Tröùng Nhoû. Hình theå ñaûo Coân
                                                                                                 33

Noân phaàn lôùn laø nuùi cao töø 200 thöôùc ñeán 600 thöôùc. Nuùi Ñinh cao nhaát 690 thöôùc.
Khí haäu nôi ñaây coù hai muøa. Muøa khoâ töø thaùng Möôøi Moät ñeán thaùng Ba, coù gioù
muøa Ñoâng Baéc. Muøa möa töø thaùng Naêm ñeán thaùng Chín, coù gioù muøa Taây Nam.
Giöõa hai thôøi kyø gioù muøa laø thôøi kyø chuyeån tieáp thöôøng coù gioù nheï vaø soùng nhoû.
Phöông tieän vaän chuyeån duy nhaát ñi ñeán caùc tænh trong ñaát lieàn laø ñöôøng thuûy.
Haàu heát daân chuùng cö nguï taïi Coân Sôn laø ngöôøi Kinh, laøm ngheà noâng, troàng hoa
maøu vaø caây aên traùi. Döøa, mít vaø tieâu ñöôïc troàng nhieàu treân ñaûo. Röøng cuõng mang
laïi moät soá goã toát nhö guï, mun, sôn, traéc, daàu, vaø caùc ñaëc saûn cuûa nhöõng vuøng coù
röøng traøm, ñöôùc. Hai hoøn ñaûo Tre Lôùn vaø Tre Nhoû moïc toaøn caây tre. Vuøng nuùi coù
nhöõng toå yeán saøo.
Vì chung quanh ñaûo laø bieån neân nguoàn lôïi veà haûi saûn khaù nhieàu nhö toâm, caù bieån,
haøi saâm, trai, oác, san hoâ, saø cöø, ñoài moài. Ñaëc bieät ôû hoøn Trai coù raát nhieàu con trai,
oác, nhaát laø saø cöø. Hai ngaønh myõ ngheä thònh haønh treân ñaûo laø ngheà moäc laøm baøn
gheá, chaïm khaéc goã vaø ngheà cheá bieán caùc haûi saûn laøm ñoà kyû nieäm nhö löôïc, voøng,
daây chuyeàn (laøm baèng ñoài moài, voû oác...). Cuoái thaùng 12-1861, khi quaân Phaùp ñem
quaân chieám ba tænh mieàn Ñoâng Nam Kyø laø Gia Ñònh, Bieân Hoøa vaø Ñònh Töôøng,
thì Phoù Ñeà Ñoác Bonard sai ñaïi uùy Lespeøs ñem thuûy binh chieám Coân Sôn vaøo ngaøy
9-12. Ñoái ñaàu tröôùc caùc cuoäc noåi daäy ngaøy caøng nhieàu cuûa ngöôøi Vieät Nam, naêm
1862, Bonard ra leänh xaây nhaø tuø Coân Sôn ñeå giam caàm nhöõng ngöôøi yeâu nöôùc.
Raát nhieàu anh huøng, anh thö ñaõ bò giaëc Phaùp ñaøy ñoïa nôi ñaây nhö Traàn Cao Vaân,
Phan Chu Trinh, Nguyeãn Thuïy, Lyù Lieãu, Phaïm Tuaán Taøi, Voõ Hoaønh... Nhöõng di
tích lòch söû vaø thaéng caûnh Coân Sôn goàm coù : Vònh Caù Saáu, caàu Ma Thieân Laõnh,
baõi Soï Ñaàu..... Laø quaàn ñaûo giöõa bieån, phong caûnh soâng nöôùc Coân Sôn neân thô voâ
cuøng; bôø bieån chung quanh ñaûo ñaày san hoâ tuyeät ñeïp.
An Sôn Mieáu : Laø moät ngoâi mieáu coå treân ñaûo Coân Sôn. Mieáu ñöôïc xaây töø naêm
1785, (sau ñoù ñöôïc xaây döïng laïi vaøo naêm 1958) ñeå thôø baø Phi Yeán, vôï cuûa chuùa
Nguyeãn AÙnh (sau naøy trôû thaønh vua Gia Long). Ngoâi mieáu naøy raát linh thieâng ñoái
vôùi nhöõng ngöôøi daân treân ñaûo vaø gaén lieàn vôùi moät caâu chuyeän bi thöông cuûa moät
phuï nöõ taøi saéc, giaøu loøng yeâu nöôùc. Naêm 1783, sau khi thua quaân Taây Sôn,
Nguyeãn AÙnh mang theo vôï, con vaø khoaûng 100 gia ñình thuoäc haï chaïy ra ñaûo Coân
                                                                                            34

Sôn. Cuøng vôùi nhöõng ngöôøi daân chaøi ñang sinh soáng ôû Coân Sôn, Nguyeãn AÙnh ñaõ
laäp neân 3 laøng laø An Haûi, An Hoäi vaø Coû OÁng.
Ñeå ñaùnh laïi quaân Taây Sôn, Nguyeãn AÙnh döï ñònh göûi con caû laø hoaøng töû Caûnh ñi
theo coá ñaïo Phaùp (Baù Ña Loäc) sang Phaùp caàu vieän. Baø Phi Yeán (Leâ Thò Raêm) laø
vôï thöù cuûa Nguyeãn AÙnh ñaõ can ngaên choàng, ñöøng laøm vieäc "coõng raén caén gaø nhaø"
ñeå ngöôøi ñôøi cheâ traùch. Nguyeãn AÙnh khoâng nhöõng khoâng nghe lôøi khuyeân cuûa baø
maø coøn töùc giaän, nghi baø thoâng ñoàng vôùi quaân Taây Sôn, neân ñònh gieát baø. Nhôø
quaàn thaàn can xin, Nguyeãn AÙnh ñaõ toáng giam baø vaøo moät hang ñaù treân ñaûo Coân
Loân nhoû. Khi quaân Taây Sôn ñaùnh ra ñaûo, Nguyeãn AÙnh boû chaïy ra bieån. Hoaøng töû
Caûi (coøn goïi laø hoaøng töû Hoäi An), con baø Phi Yeán luùc ñoù môùi 4 tuoåi coù ñoøi meï ñi
cuøng. Trong côn töùc giaän Nguyeãn AÙnh ñaõ neùm con xuoáng bieån. Xaùc Hoaøng töû Caûi
ñaõ troâi vaøo baõi bieån Coû OÁng. Daân laøng ñaõ choân caát Hoaøng töû.
Baø Phi Yeán, theo truyeàn thuyeát ñöôïc moät con vöôïn vaø moät con hoå cöùu ra khoûi
hang vaø veà soáng vôùi daân laøng Coû OÁng ñeå troâng nom moä Hoaøng töû Caûi. Moät laàn, bò
keû xaáu xuùc phaïm baø ñaõ töï töû ñeå thuû tieát vôùi choàng. Nhaân daân treân ñaûo voâ cuøng
thöông tieác, ñaõ laäp neân ngoâi mieáu ñeå thôø baø. Naêm 1861, Phaùp sau khi chieám ñaûo
ñaõ quyeát ñònh di toaøn boä daân vaøo ñaát lieàn ñeå xaây nhaø tuø. Ngoâi mieáu bò ñoå naùt.
Naêm 1958, nhaân daân treân ñaûo xaây döïng laïi ngoâi mieáu treân neàn cuõ.
Baõi Hoà Traøm : Coøn goïi laø baõi beå Thuaän Bieân, thuoäc xaõ Phöôùc Böûu, quaän Xuyeân
Moäc vaø noái lieàn vôùi hai baõi bieån Nöôùc Ngoït vaø Long Haûi. Baõi bieån Hoà Traøm daøi
20 caây soá, phía sau laø röøng phi lao roäng hôn naêm maãu taây. Caûnh thieân nhieân thanh
tuù.
Thích Ca Phaät Ñaøi : Cao saùu thöôùc hai möôi, maët höôùng veà phía Ñoâng, ngoài xeáp
baèng treân moät toøa sen cao boán thöôùc, ñöôøng kính saùu thöôùc. Beân trong töôïng ñaët
ba vieân ngoïc Xaù Lôïi. Caùch töôïng ñoä 50 thöôùc laø Baûo Thaùp cao 19 thöôùc hình baùt
giaùc cuõng sôn maøu traéng tuyeát, beân trong an vò 13 vieân ngoïc Xaù Lôïi. Taát caû caùc
vieân ngoïc Xaù Lôïi naøy ñeàu do caùc nöôùc Tích Lan, Mieán Ñieän vaø Thaùi Lan hieán
taëng. Boán goùc Baûo Thaùp coù boán ñænh ñaët boán chum ñaát thænh taïi Lumoini, Uruvila,
Isipatana vaø Kusinara (ñaây laø nhöõng nôi Ñöùc Phaät Ñaûn sanh, thaønh ñaïo, chuyeån
phaùp luaân vaø nhaäp Nieát Baøn).Vöôøn Loäc Giaû hình baùt giaùc, cao 15 thöôùc, roäng 10
                                                                                          35

thöôùc, chaùnh ñieän höôùng ra Ñoâng Haûi. Treân noùc coù ñuùc hình caây ñuoác tieâu bieån
cho Ñuoác Tueä. Keá ñoù laø Thaäp Nhò Nhaân Duyeân xaây 12 naác ñöôïc caån gaïch hoa raát
ñeïp. Beân döôùi xaây hình boán maët töùc Töù Dieäu Ñeá, nhaéc nhôû boán chaân lyù cuûa Ñöùc
Phaät laø "Khoå Ñeá, Taäp Ñeá, Dieät Ñeá vaø Ñaïo Ñeá". Beân trong ngoâi nhaø coù xaây moät
baøn thôø Ñöùc Phaät Thích Ca vaø naêm vò Kieàu Traàn Nhö laø caùc ñeä töû ñaàu tieân cuûa
Ngaøi. Taùm caïnh cuûa ngoâi nhaø ñeàu coù ghi lôøi Phaät daïy chuùng sanh aùp duïng con
ñöôøng taùm neûo töùc Baùt Chaùnh Ñaïo (laø chính kieán, chính tö duy, chính ngöõ, chính
nghieäp, chính maïng, chính tænh taán, chính nieäm vaø chính ñònh). Vöôøn Loäc Giaû laø
nôi Ñöùc Phaät khai giaûng ñaïo phaùp. Gaàn khu Thích Ca Phaät Ñaøi coù chuøa Thieàn
Laâm Töï.
Chuøa Quan Theá AÂm Boà Taùt : Naèm treân ñöôøng voøng nuùi lôùn, caùch baõi Daâu 500 m,
ñöôïc xaây döïng naêm 1976. Ñaây chæ laø moät ngoâi chuøa nhoû nhöng noåi baät ôû giöõa khu
vöïc chuøa laø moät pho töôïng Phaät Baø Quan AÂm traéng toaùt. Pho töôïng cao 16 m laøm
baèng xi maêng coát theùp saét theo hình töôïng moät phuï nöõ hieàn hoøa, ñöùc ñoä, maët
höôùng ra bieån, tay caàm bình Cam Loà, ñöùng treân toøa sen. Ñaây laø moät pho töôïng
ñeïp vaø cuõng laø ñieåm tham quan cuûa khaùch du lòch Vuõng Taøu.
Chuøa Coå Long Baøn : Coøn goïi laø chuøa Laøng, ôû thoân Long Phöôïng, thò traán Long
Ñieàn, huyeän Long Ñaát. Chuøa ñöôïc xaây döïng vaøo naêm 1845 theo kieåu chöõ tam,
trong moät khuoân vieân roäng treân 3000 m² vôùi nhieàu caây cao raâm maùt, do Hoøa
thöôïng Haûi Chaùnh, Baûo Thanh chuû trì ñaàu tieân.
Chuøa Long Baøn coù moät kieán truùc coå, trang trí myõ thuaät ñoäc ñaùo, ñaët bieät caùc bao
lam chaïm hình chim phuïng, hoa laù vaø caùc khaùm thôø chaïm roàng phöôïng, caùc hoaønh
phi, caâu ñoái chaïm khaéc tinh xaûo. Trong chuøa coù nhieàu töôïng Phaät, Ngoïc Hoaøng,
Quan Thaùnh, 18 vò La Haùn, Long Thaàn, Hoä Phaùp baèng ñoàng hoaëc goã mít, moät
chuoâng lôùn cao 1,20 m, ñöôøng kính 0,80 m ñuùc baèng ñoàng.
Moä vaø ñeàn Chaâu Vaên Tieáp : Taïi xaõ Haéc Laêng coù moä vaø ñeàn thôø oâng Chaâu Vaên
Tieáp, moät vò danh töôùng thôøi Nguyeãn AÙnh ñaùnh nhau vôùi nhaø Taây Sôn.
Ñeàn Baø Trao : Taïi xaõ Sôn Long, do OÂng Traàn xaây khoaûng naêm 1909 treân moät hoøn
ñaûo gaàn Röøng Saùt. Trong ñeàn coù thôø Ñöùc Khoång Töû vaø sau naøy thôø caû ngöôøi xaây
ñeàn laø OÂng Traàn (teân thaät laø Leâ Vaên Möu, ngöôøi goác Haø Tieân, ñeán Baø Ròa khai
                                                                                             36

khaån ñaát ñai vaø chieâu daân laäp aáp). Khu vöïc ñeàn goàm chaùnh dieän vaø caùc daõy nhaø
daønh cho khaùch thaäp phöông khaù roäng, chung quanh coù caàu, vöôøn hoa, hoà sen.
Thieân Thai Töï : Chuøa xaây döôùi chaân nuùi Coâ Sôn, nguy nga vaø kieân coá. Caùch kieán
taïo cuûa chuøa khoâng caàu kyø vaø coå kính nhöng xaây toaøn baèng ñaù hoa cöông. Beä hình
vuoâng cao treân hai thöôùc, boán goùc laø boán coät vaø ôû giöõa beä coù caây coät chính thöù
naêm cao ñeán taän noùc chuøa. Boán phía cuûa caây coät chính naøy coù ñaët khaùm thôø Phaät
Thích Ca, Phaät Quaùn Theá AÂm, Phaät Di Ñaø vaø Phaät Chuaån Ñeà. Vì coù caây coät chính
naøy maø ngöôøi ñòa phöông quen goïi laø "chuøa Moät Coät".
Cöûu Lieân Ñaøi : Caùch Thieân Thai Töï khoaûng 300 thöôùc, xaây vaøo naêm 1933, moâ
phoûng theo loái kieán truùc ñeàn ñaøi AÁn Ñoä. Neàn chuøa vaø töôøng laøm baèng ñaù hoa
cöông. Caáu truùc cuûa chuøa goàm boán nhaø chuoâng ôû boán goùc ngoaøi keát hôïp vôùi moät
nhoùm naêm caên nhaø nhoû hôn ôû giöõa nhö hình hoa chanh. Toång coäng laø chín caên nhaø
neân ñöôïc goïi laø "Cöûu Lieân Ñaøi". Chaùnh ñieän thôø töôïng Phaät Thích Ca khaù lôùn.
Chung quanh chuøa coù ao sen hình baùn nguyeät vaø vöôøn hoa, caûnh trí thaät ñeïp.
Long Hoøa Töï : Caùch tænh lî Phöôùc Leã naêm caây soá röôõi. Ngoâi coå töï naøy ñöôïc laäp
neân treân 100 naêm vaø ñöôïc truøng tu nhieàu laàn. Chuøa goàm ba chaùnh ñieän lôùn thôø
Phaät. Phía sau chuøa, treân moät taûng ñaù lôùn coù ngoïn thaùp coå boán taàng.
Chuøa An Haûi : ÔÛ trong thò traán Coân Sôn. Chuøa thôø Phaät vaø baø Phi Yeán.
Ñieän Baø : Xaây treân nhöõng taûng ñaù raát lôùn ñöùng cheo leo ôû trieàn nuùi lôùn phía beán
Ñinh. Ñieän Baø xuaát hieän vaøo cuoái theá kyû 19. Khôûi thuûy laø moät mieáu nhoû thôø thaàn
Hoå, vì ngaøy tröôùc coù moät con coïp lôùn veà naèm trong keït ñaù nôi ñaây vaø daân chuùng
laäp mieáu thôø. Naêm 1945, daân suøng ñaïo xaây caát thaønh ngoâi ñieän thôø Phaät, Baø Nguõ
Haønh vaø Quan Thaùnh. Naêm 1958, laïi caát theâm ngoïn thaùp ba töøng khaù ñeïp.
Phöôùc Laâm Töï : Chuøa Phöôùc Laâm ôû Thaéng Nhì, cuõng ñöôïc xaây vaøo cuoái theá kyû 19.
Chuøa cuõ ñöôïc xaây laïi naêm 1957, theo kieán truùc AÁn Ñoä, neàn loùt ñaù hoa. Chuøa coù ba
thaùp chuoâng giaû treân noùc vaø coù pho töôïng taùm tay baèng ñaù ñaøo ñöôïc treân nuùi Lôùn.
Mieáu Naêm Baø : ÔÛ baõi Daâu, caùch maët loä khoaûng 500 thöôùc höôùng treân mieàn nuùi
Lôùn. Ñaây laø moät toøa coå mieáu treân 100 naêm, do caùc ngö phuû döïng leân thôø Thaàn
Nguõ Haønh (töùc naêm vò thaàn kim, moäc, thuûy, hoûa, thoå). Naêm 1968, mieáu ñöôïc truøng
tu laïi vaø thôø theâm moät pho töôïng Phaät Quan Theá AÂm cao treân moät thöôùc. Caïnh
                                                                                            37

mieáu coù gieáng Ngöï. Tuïc truyeàn raèng khi Gia Long bò quaân Taây Sôn ñaùnh thua ôû
cöûa Caàn Giôø, chaïy aån nuùp nôi ñaây vaø ñaøo ñöôïc ba gieáng nöôùc ngoït thoaùt naïn.
Laêng Caù OÂng : Thuoäc khu phoá Thaéng Tam, caïnh baõi Thuøy Vaân (baõi Sau). Tuïc
truyeàn raèng hôn 100 naêm tröôùc, moät ñaàu caù OÂng (caù voi) thaät to troâi daït vaøo baõi
Tröôùc. Daân chaøi löôùi raát quyù troïng caù OÂng maø hoï tin laø khoâng haïi ngöôøi, coøn hay
cöùu giuùp caùc ngö phuû hoaïn naïn ngoaøi khôi. Khi thaáy ñaàu caù daït vaøo bôø to ñeán noãi
khoâng theå ñem leân caïn, ngö daân phaûi roùc heát thòt, thaùo töøng khuùc xöông khieâng
leân caát mieáu gaàn ñoù ñeå thôø. Roài 40 naêm sau, moät con caù OÂng khaùc ñaõ cheát, daøi 12
thöôùc, beà ngang moät thöôùc röôõi, troâi vaøo baõi Thuøy Vaân. Daân chuùng keùo xaùc caù
OÂng leân choân caát töû teá taïi khu ñaát hieän nay.
Laêng Caù OÂng 100 naêm tröôùc ñaây raát sô saøi, naêm 1911 ñöôïc dôøi veà Thaéng Tam vaø
sau naøy, laêng ñöôïc truøng tu nhieàu laàn. Beân trong laêng coù ba baøn thôø baèng xi maêng,
chaïm troå caùc hình long, laân, qui, phuïng, caù hoùa long... raát coâng phu. Phía sau baøn
thôø coù ba tuû kính lôùn, tuû chính giöõa ñöïng xöông ñaàu caù OÂng vôùt ñöôïc hôn 100 naêm
tröôùc, tuû thöù hai ñöïng xöông caù OÂng 40 naêm sau ñoù vaø tuû coøn laïi ñöïng xöông caùc
caù OÂng côõ nhoû.
Töôïng Chuùa Jeâsus : Töôïng döïng naêm 1971 treân ñænh nuùi nhoû, töôïng cao 28 m,
ñöùng giang hai tay, maët höôùng ra bieån, döïng treân beä cao 10 m. Trong loøng töôïng
coù moät caàu thang xoaùy troân oác ñi töø beä leân coå töôïng goàm 129 baäc. Hai beân vai
töôïng ñöôïc thieát keá nhö hai caùi ban coâng, moãi beân coù ñuû choã cho chöøng 6 ngöôøi
ñöùng ngaém caûnh Vuõng Taøu.
Baøo nöôùc cuûa Chieâm Thaønh : ÔÛ hai khu Thaéng Tam vaø Thaéng Nhì coù nhieàu baøo
nöôùc ñoïng quanh naêm, reâu phong coû moïc. Tuïc truyeàn raèng ngöôøi Chieâm Thaønh
tröôùc ñaây ñaøo ñeå cho voi vaø ngöïa uoáng nöôùc.
Nhöõng khaåu ñaïi baùc : Khaåu ñaïi baùc thöù nhaát ôû böu ñieän thaønh phoá, ñaây laø di tích
coøn laïi khi ba ñoäi quaân cuûa trieàu ñình ñeán Vuõng Taøu ñaøo haøo, ñaép luõy, ñaët suùng
choáng laïi boïn cöôùp bieån naêm 1822. Ngoaøi ra coøn boán khaåu ñaïi baùc cuûa quaân Phaùp
thieát trí khi chuùng chieám Vuõng Taøu. Boán khaåu ñaïi baùc khoång loà, moãi khaåu daøi
treân möôøi thöôùc, naëng maáy ngaøn taán, naèm treân nuùi Nhoû, döôùi chaân ngoïn haûi ñaêng
(cao khoaûng 170 thöôùc, xaây naêm 1870).
                                                                                           38

Baïch Dinh (Villa Blanche) : Khôûi döïng naêm 1898, hoaøn thaønh naêm 1916 treân söôøn
nuùi lôùn, duøng laøm nôi nghæ ngôi cho vieân toaøn quyeàn Phaùp Paul Doumer. Baïch
Dinh coù daùng daáp cuûa kieán truùc Phaùp cuoái theá kyû 19. Maët ngoaøi toøa nhaø ñöôïc
trang trí hoa vaên coå xöa vaø nhöõng hình veõ chaân dung caùc Thaùnh thôøi coå Hy Laïp.
Ngaøy nay Baïch Dinh trôû thaønh ñieåm tham quan cuûa du khaùch trong vaø ngoaøi nöôùc
Ñình Thaàn Thaéng Tam : Ñöôïc xaây döïng töø ñôøi vua Minh Maïng (1820 - 1840) thôø
chung ba ngöôøi coù coâng khai phaù döïng neân laøng Thaéng Tam ôû Vuõng Taøu laø Phaïm
Vaên Dinh, Leâ Vaên Loäc vaø Ngoâ Vaên Huyeàn. Luùc ñaàu ñình chæ laø nhaø tranh vaùch laù,
naêm 1965 ñöôïc truøng tu môùi nhö hieän nay. Ñình Thaàn Thaéng Tam kieán truùc theo
loái noái tieáp : sau coång tam quan laø moät daõy nhaø goàm boán ngoâi noái lieàn nhau baèng
moät loái ñi beân hoâng : nhaø Tieàn hieàn, hoäi tröôøng, ñình trung, saân khaáu voõ ca. Ngoâi
Tieàn hieàn ñöôïc lôïp ngoùi aâm döông, treân maùi coù hình "löôõng long chaàu nguyeät"
ñaép noåi, ñaàu caùc ñoøn tay, xaø cöø, coät ñeàu chaïm khaéc hình roàng, beân trong thôø Thoå
Coâng, Tieàn hieàn vaø Haäu hieàn, Tieàn vaõng vaø Haäu vaõng. Ngoâi ñình Trung baøi trí
caùc baøn thôø Thaàn Noâng, Thieân Y A Na, Nguõ Ñöùc, Thaùnh Phi, Tieàn hieàn, Haäu
hieàn... Saân khaáu voõ ca laø nôi dieãn tuoàng, haùt boäi khi ñình thaàn coù leã hoäi.
Nieát Baøn Tònh Xaù : Coøn coù teân laø chuøa Phaät Naèm, ñöôïc xaây döïng naêm 1969
khaùnh thaønh naêm 1974, treân söôøn nuùi nhoû, maët höôùng ra bieån, caùch trung taâm
thaønh phoá khoaûng 2 km. Trong chuøa coù töôïng Phaät Thích Ca naèm nghieâng daøi 12
m ñaët treân beä cao 2,5 m. Töôïng ñöôïc ñuùc baèng xi maêng coát theùp, beân ngoaøi laø lôùp
ñaù caåm thaïch laáy töø vuøng nuùi Nguõ Haønh Sôn.
Haûi Ñaêng Vuõng Taøu : Coù töø naêm 1907, naêm 1911 ñöôïc xaây döïng thaønh thaùp troøn
coù ñöôøng kính 3 m, cao 18 m, ñöôïc ñaët treân ñænh cao nhaát cuûa nuùi nhoû (ñoä cao 170
m). Haûi Ñaêng Vuõng Taøu roïi xa ñeán 35 haûi lyù, coù kính vieãn voïng ñeå theo doõi vaø
höôùng daãn taøu treân bieån. Döôùi chaân thaùp ñeøn coù boán coã ñaïi baùc daøi treân 10 m,
naëng haøng taán. Töø treân thaùp Haûi Ñaêng, du khaùch coù theå quan saùt toaøn boä thaønh
phoá Vuõng Taøu vaø xa hôn nöõa nhö Caàn Giôø, Baø Ròa... Haûi Ñaêng laø ñieåm tham quan
cuûa nhieàu du khaùch trong vaø ngoaøi nöôùc.
Các dịp lễ hội
Leã Hoäi Dinh Coâ : Dinh Coâ laø moät khu ñeàn coù kieán truùc hoaønh traùng, vôùi nhöõng neùt
                                                                                                39

kieán truùc truyeàn thoáng, naèm beân bôø bieån Long Haûi cuûa Baø Ròa - Vuõng Taøu. Dinh
Coâ thôø moät coâ gaùi giaøu loøng nhaân aùi, soáng aån daät, trong moät laàn ra bieån ñaõ bò naïn.
Haøng naêm leã hoäi Dinh Coâ ñöôïc ngö daân Long Haûi toå chöùc raát long troïng theo nghi
thöùc coå truyeàn trong 3 ngaøy, töø ngaøy 10 ñeán 12 thaùng 2 aâm lòch. Caùc boâ laõo cao
nieân, leã phuïc trang nghieâm laøm chuû leã, caàu cho möa thuaän, gioù hoøa, quoác thaùi an
daân vaø sau ñoù laøm leã Nghinh Coâ ngoaøi bieån vôùi thuyeàn hoa loäng laãy. Leã hoäi Dinh
Coâ mang ñaäm maøu saéc daân gian. Moãi laàn môû hoäi ñaõ thu huùt haøng vaïn du khaùch
ñeán tham döï leã hoäi vaø thöôûng ngoaïn caûnh ñeïp nôi ñaây.
Leã Nghinh OÂng (leã thôø Caù Voi) : Toå chöùc ôû caùc laøng chaøi trong tænh khi vaøo muøa
ñaùnh caù. Nghi leã thöïc hieän ôû moãi nôi moät khaùc nhöng bao giôø cuõng coù tieát muïc
röôùc OÂng treân bieån vaø sau ñoù laø toå chöùc haùt boäi. ÔÛ Vuõng Taøu, haøng naêm leã
Nghinh OÂng ñöôïc toå chöùc troïng theå nhaát laø taïi laêng Caù OÂng ôû ñöôøng Hoaøng Hoa
Thaùm, thaønh phoá Vuõng Taøu. Ñaây laø nôi thôø Caù OÂng, vôùi danh hieäu "Nam Haûi Ñaïi
Töôùng Quaân"do vua Thieäu Trò ban taëng. Leã hoäi ñöôïc toå chöùc truøng vôùi ngaøy vía
(ngaøy maát) cuûa Caù. Leã hoäi keùo daøi trong 3 ngaøy, töø ngaøy 16 ñeán 18 thaùng 8 aâm
lòch haøng naêm bao goàm : leã cuùng OÂng, leã Nghinh OÂng baèng nhieàu ghe thuyeàn
trang trí loäng laãy, thaép ñeøn saùng tröng. Leã Caù OÂng, cuùng Tieàn hieàn, teá leã Thaàn
linh, cuùng teá ñöôïc toå chöùc trong ñình laøng...
Leã hoäi ñình Thaàn Thaéng Tam : Theo truyeàn thuyeát ñình Thaàn Thaéng Tam thôø
chung caû 3 ngöôøi ñaõ coù coâng xaây döïng neân ba laøng Thaéng ôû Vuõng Taøu. Haøng naêm
leã hoäi ñình Thaàn Thaéng Tam ñöôïc toå chöùc trong 4 ngaøy, töø ngaøy 17 ñeán 20 thaùng 2
aâm lòch. Ñaây laø leã hoäi caàu an, laø thôøi ñieåm keát thuùc vaø môû ñaàu cho moät muøa thu
hoaïch toâm caù. Phaàn leã dieãn ra raát caàu kyø : cuùng teá, leã vaät teá thaàn, daâng höông...
phaàn hoäi coù nhieàu troø vui chôi giaûi trí nhö muùa laân, haùt boäi... Leã hoäi ñình Thaàn
Thaéng Tam laø moät hoaït ñoäng vaên hoùa ñaëc saéc cuûa ngö daân mieàn vuøng bieån Vuõng
Taøu.
                                                                                               40

Bạc Liêu
Dieän tích : 2485 km².
Daân soá : 756.800 ngöôøi (2001).
Tænh Lî : Thò xaõ Baïc Lieâu.
Caùc huyeän : Hoàng Daân, Vónh Lôïi, Giaù Rai.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Hoa, Khmer, Chaøm.
Baïc Lieâu laø moät tænh ñoàng baèng soâng Cöûu Long naèm ôû maûnh ñaát taän cuøng cuûa toå
quoác. Phía baéc giaùp Soùc Traêng vaø Caàn Thô, phía ñoâng giaùp bieån Ñoâng, phía taây
giaùp Caø Mau vaø Kieân Giang.
Laø vuøng ñaát treû ñöôïc khai môû vaøo cuoái theá kyû 17 vaø ñöôïc phuø sa boài ñaép, Baïc
Lieâu coù nhieàu caùnh ñoàng luùa bao la. Do haønh trình cuûa doøng haûi löu baéc nam, phuø
sa doàn laïi taïo thaønh nhöõng gioàng ñaát caùt, nôi ñaây caây aên traùi sum seâ. Baïc Lieâu noåi
tieáng vôùi nhöõng vöôøn nhaõn daøi haøng maáy chuïc km, maø höông vò cuûa noù ít nôi naøo
saùnh ñöôïc.
Baïc Lieâu khoâng coù nuùi maø chæ coù moät soá voàng ñaát cao beân ñoàng baèng thaáp vôùi
nhieàu kinh raïch chaïy khaép tænh. Caùc kinh raïch quan troïng laø kinh Caø Mau - Giaù
Rai, soâng Coå Coø, soâng Gaønh Haøo, kinh Quan Loä - Phuïng Hieäp, kinh Quan Loä -
Baïc Lieâu, kinh Quan Loä - Giaù Rai, kinh Treøm - Hoä Phoøng, kinh Gaønh Haøo - Giaù
Rai, kinh Canh Deàn - Quan Loä, raïch Traø Nieân...
Con kinh ñaøo Caø Mau - Giaù Rai quan troïng hôn caû, töø Caø Mau chaûy suoát ñeán taän
soâng Vónh Lôïi noái vaøo soâng Coå Coø, roài chia laøm hai nhaùnh, moät nhaùnh reõ leân Soùc
Traêng, nhaùnh coøn laïi chaûy ra cöûa Myõ Thanh. Ñaây laø con kinh huyeát maïch chuyeân
chôû luùa gaïo vaø haûi saûn töø Baïc Lieâu leân Saøi Goøn.
Thò xaõ Baïc Lieâu ñöôïc xaây döïng beân raïch Baïc Lieâu, caùch bieån 10 km, laø trung taâm
luùa gaïo vaø ñaàu moái giao löu trong vaø ngoaøi tænh. Töø Baïc Lieâu ñi Saøi Goøn 280 km,
ñi Soùc Traêng 50 km, ñi Caø Mau 69 km.
Ñaát ñai Baïc Lieâu maøu môõ, daân cö ñoâng ñuùc, phaàn lôùn soáng baèng ngheà troàng luùa,
hoa maàu, caây aên traùi, ñaùnh baét haûi saûn vaø ngheà laøm muoái. Khí haäu Baïc Lieâu coù
hai muøa : Muøa khoâ töø thaùng Möôøi Moät ñeán thaùng Chín, nhöng caùc thaùng Tö vaø
Naêm thöôøng coù möa; muøa möa chính thöùc töø thaùng Naêm ñeán thaùng Möôøi.
                                                                                               41

Thôøi nhaø Nguyeãn, theá kyû 18, Baïc Lieâu thuoäc phuû Baõi Xaâu, tænh An Giang. Baïc
Lieâu ñöôïc thaønh laäp muoän hôn caùc tænh Nam kyø khaùc. Tieåu khu Baïc Lieâu ñöôïc
hình thaønh töø cuoái naêm 1882 do thoáng ñoác Le Mery de Villers kyù nghò ñònh laáy
moät phaàn ñaát cuûa hai tieåu khu Soùc Traêng vaø Raïch Giaù.
Ngaøy 20-12-1989, toaøn quyeàn Paul Doumer ñoåi tieåu khu thaønh tænh Baïc Lieâu. Baïc
Lieâu ñaõ coù moät vò trí khaù quan trong trong chieán löôïc khai thaùc vaø xaây döïng cuûa
ngöôøi Phaùp. Baïc Lieâu voán laø xöù cuûa moät soá ñaïi ñieàn chuû Nam kyø luïc tænh, maø ñeán
nay vaãn coøn khaù nhieàu dinh thöï, bieät thöï theo loái kieán truùc phöông Taây ñaõ taïo cho
Baïc Lieâu moät neùt ñaêïc thuø rieâng raát thuù vò.
Sinh hoạt kinh tế
Ngöôøi Kinh soáng soáng trong tænh ñoâng nhaát, roài ñeán ngöôøi Vieät goác Khmer vaø goác
Hoa. Daân ta theo caùc ñaïo Phaät, Hoøa Haûo, Cao Ñaøi, Thieân Chuùa, thôø phuïng Toå
tieân vaø Thaàn thaùnh. Tröôùc ñaây, ngöôøi Trung Hoa töø mieàn Hoa Nam ñeán ñaây laäp
nghieäp raát ñoâng, phaàn lôùn laø ngöôøi Trieàu Chaâu vaø Phuùc Kieán. Vì theá, Baïc Lieâu vaø
Ba Xuyeân laø nôi hoãn hôïp ba traøo löu vaên hoùa Vieät - Hoa - Mieân raát sinh ñoäng vaø
ñoäc ñaùo. Trong caâu noùi, nhieàu luùc coù caû ba ngoân ngöõ.
Ñaát Baïc Lieâu troàng luùa raát toát, nhaát laø ôû hai vuøng ruoäng roäng lôùn Vónh Lôïi vaø Giaù
Rai. Caùc hoa maøu phuï ñaùng keå laø caùc caây aên traùi nhö döùa, döøa vaø nhaõn. Döùa Thôùi
Bình khaù noåi tieáng. Nhieàu vöôøn nhaõn moïc nhö röøng keùo daøi haøng traêm caây soá.
Nhaõn Baïc Lieâu ngon nhaát mieàn Taây, daày côm, nöôùc ngoït lòm maø hoät raát nhoû.
Baïc Lieâu do phuø sa boài ñaép töø nhieàu theá heä tröôùc neân röøng saùc coù maët ôû khaép nôi,
goàm caùc loaïi caây baàn, maém, ñöôùc, chaøm, goã taïp, nhaát laø maät vaø saùp ong. Ngaøy
xöa, toå ong baùm daøy ñaëc treân caây chaøm, caây giaù nhöng khoâng ai laáy. Laâu daàn, rôùt
xuoáng troâi daày treân soâng raïch. Maõi ñeán ñôøi Töï Ñöùc, môùi coù ngöôøi vaøo saâu beân
trong sinh soáng. Sau ñoù, ñòa phöông môùi chia loâ ñaáu thaàu khai thaùc maät vaø saùp ong.
Hoï duøng caùc raïch nhoû laøm ranh giôùi thieân nhieân ñeå chia khu vöïc ñaáu thaàu, goïi laø
ngan. Töø ñoù coù caùc ñòa danh nhö Ngan Göøa, Ngan Traâu, Ngan Rít...
Baïc Lieâu coøn coù moät kyø quan laø saân chim, quy tuï nhieàu loaïi chim quyù hieám. Coù
thöù to nhö chaèng beø, giaø ñaây, long oâ... Cöù moãi buoåi chieàu, chim töø caùc nôi bay veà
rôïp moät goùc trôøi, roän raøng ñuû loaïi aâm thanh. Saân chim coù thôøi laø taøi nguyeân khaù
                                                                                               42

lôùn cuûa ñòa phöông, nhöng bò khai thaùc böøa baõi laáy loâng laøm quaït baùn neân nhieàu
gioáng chim gaàn nhö bò tuyeät chuûng. Nay chæ coøn moät ít saân chim.
Moät nguoàn lôïi khaùc laøm giaøu cho Baïc Lieâu laø muoái. Vaøo muøa thu hoaïch, nhöõng
"tu muoái" cao ngaát nhö nuùi chôø chuyeån ñi tieâu thuï. Chính laø moät muoái maën ñoù ñaõ
öôùp nhöõng con caù loùc, caù saët nôi soâng raïch thaønh khoâ, maém thôm löøng. Moùn
"maém vaø rau" hoaëc moùn "buùn nöôùc leøo" cuûa Baïc Lieâu coù höông vò tuyeät vôøi.
Phía nam laø bieån neân ñoàng baøo ta laøm ngheà ñaùnh caù vaø laøm muoái khaù ñoâng. Cuoäc
soáng cuûa ñoàng baøo trong tænh raát sung tuùc vì caùc nguoàn lôïi veà canh noâng, ngö
nghieäp vaø nuoâi gia suùc. Caâu noùi ví "tieâu xaøi nhö coâng töû Baïc Lieâu" cuõng phaàn naøo
noùi leân cuoäc soáng phuù tuùc ñaëc bieät cuûa tænh naøy.
Lược sử
Teân "Baïc Lieâu" do chöõ Khmer "Po-Loeuh" (ñoïc laø Poø Leùo, nghóa laø caây ña cao),
nguyeân xöa laø huyeän Traàn Di thuoäc traán Haø Tieân, do Maïc Thieân Tích laäp töø naêm
AÁt Maõo 1735. Thôøi Töï Ñöùc, vuøng naøy thuoäc phuû Ba Xuyeân, roài taùch ra laäp thaønh
huyeän Phong Thaïnh tröïc thuoäc phuû.
Thôøi Phaùp thuoäc, quaân Phaùp ñaët thaønh tænh thöù 20 cuûa Nam Kyø, ngaøy 18-12-1882,
goàm caùc quaän Giaù Rai, Caø Mau, Thôùi Bình, Quaûn Long, Taân Baèng, Naêm Caên vaø
Vónh Chaâu. Giaëc Phaùp bieát Baïc Lieâu laø vuøng ñoàng laày, nhieàu lau saäy, döng, laùc
raát hieåm trôû, seõ laø nôi laäp caên cöù cuûa caùc cuoäc noåi daäy neân duøng nhieàu bieän phaùp
an ninh ñe doïa daân chuùng. Nhöng daân ta vaãn bí maät toå chöùc nhieàu hoäi kín khaùng
Phaùp.
Phong cảnh, di tích
Saân Chim Baïc Lieâu : Caùch thò xaõ Baïc Lieâu 5 km veà phía ñoâng thuoäc xaõ Myõ Thaønh,
saân chim laø moät trong nhöõng ñieåm du lòch sinh thaùi haáp daãn nhaát cuûa ñoàng baèng
soâng Cöûu Long. Saân chim luoân taïo ra nhöõng baát ngôø vaø söûng soát cho du khaùch ñeán
thaêm. Môùi böôùc vaøo saân chim baïn ñaõ thaáy ngay caûnh naùo nhieät cuûa moät saân chim
töï nhieân. Nhöõng tröùng chim ñoù ñaây treân maët ñaát nhö hoøn cuoäi traéng. Caùc loaïi chim
thöôøng hay laøm toå ñeå traùnh caùc loaøi khaùc ñeán baét chim con... Len loûi trong saân
chim, baát chôït baïn coù theå nhìn thaáy loaøi chim coù saûi caùnh daøi tôùi 2 m, naëng tôùi 10
kg... Caùc loaøi chim thöôøng tuï taäp nhieàu nhaát vaøo muøa möa töø thaùng 5 ñeán heát
                                                                                              43

thaùng 10. Chuùng laøm toå treân caây ñeán khoaûng thaùng 1, roài bay ñi nôi khaùc vaø bay
veà ñaây vaøo thaùng 5 hoaëc thaùng 6.
Thaùp Coå Vónh Höng : Caùch thò xaõ Baïc Lieâu 20 km veà phía taây baéc, thuoäc ñòa phaän
aáp Trung Höng, xaõ Vónh Höng, huyeän Vónh Lôïi. Thaùp coå Vónh Höng laø di tích
kieán truùc coå duy nhaát coøn ñöôïc baûo toàn ôû ñoàng baèng soâng Cöûu Long cuûa ngöôøi
Khmer Nam boä, daáu veát cuûa khu daân cö ñaõ toàn taïi vaø phaùt trieån töø nhieàu theá kyû.
Thaùp ôû gaàn chuøa Vaùt Bhah Dhah. Theo ngöôøi daân quanh vuøng keå laïi, trong thaùp
coù coát tro di haøi cuûa oâng vua Khmer Pudum Surivam, ngöôøi ñaõ töøng coù maët ôû vuøng
naøy khaù laâu. Vaøo caùc naêm 1911, 1917, 1959, caùc nhaø khaûo coå ñaõ phaùt hieän nhieàu
hieän vaät trong khu vöïc thaùp, chuû yeáu laø vaät thôø cuùng. Ñaëc bieät coù taám bia tìm thaáy
trong chuøa caïnh thaùp, khaéc chöõ Phaïn ñöôïc ghi roõ thaùng Karhila naêm 814 töông
öùng vôùi naêm 892 (sau Coâng nguyeân) vaø teân vua Yacovan - Man (theá kyû 9).
Thaùp Vónh Höng ñöôïc döïng treân moät doi ñaát, chaân thaùp hình chöõ nhaät, moät caïnh
daøi 5,6 m; caïnh kia daøi 6,9 m, cao 8,9 m xaây baèng gaïch gheùp khít laïi. Thaùp coù caáu
truùc khaù ñôn giaûn, coù moät gian hình chöõ nhaät, töôøng daøy, noùc cao uoán thaønh voøm
vôùi moät cöûa chính. Trong thaùp coù: moät baøn tay töôïng thaàn baèng ñoàng, moät phaàn
thaân döôùi cuûa töôïng nöõ thaàn, töôïng nöõ thaàn baèng ñaù xanh, töôïng nöõ thaàn Brahma
maët baèng ñoàng, ñaàu töôïng Phaät baèng ñoàng... vaø moät soá vaät thôø khaùc. Moãi ngaøy
nhaø sö trong chuøa thaùp tuïng kinh hai laàn baèng tieáng Vieät vaøo luùc 4 giôø saùng vaø 4
giôø chieàu. Haøng naêm nhaân daân ñòa phöông toå chöùc gioã lôùn taïi thaùp vaøo ngaøy 15-1
aâm lòch. Ñaây laø dòp coù ñoâng Phaät töû trong vaø ngoaøi tænh ñeán cuùng baùi.
Chuøa Xieâm Caùn : Caùch thò xaõ Baïc Lieâu 7 km treân ñöôøng ra vöôøn chim Baïc Lieâu,
Xieâm Caùn laø moät ngoâi chuøa cuûa ngöôøi Khmer coù kieán truùc gioáng nhö nhöõng ngoâi
chuøa Khmer khaùc ôû Traø Vinh hoaëc Soùc Traêng. Chuøa ñaõ toàn taïi hôn moät theá kyû nay.
Chuøa ñöôïc xaây caát ñoà soä chaïm troå vaø trang trí theo phong caùch ñoäc ñaùo.
Chuøa Quan Ñeá (Chuøa OÂng) : Laø moät kieán truùc ñình chuøa mang ñaäm baûn saéc daân
toäc Hoa, naèm ven soâng Baïc Lieâu. Ngöôøi Hoa ôû Baïc Lieâu xem ñaây nhö moät bieåu
töôïng vaên hoùa cho daân toäc mình. Chuøa ñöôïc xaây naêm 1835, do oâng chuû toâ muoái
Chaâu Quai ñöùng ra vaän ñoäng ñoùng goùp. Beân trong chuøa coøn giöõ ñöôïc khaù nhieàu
böùc hoaønh lôùn. Moät soá ñöôïc caùc ngheä nhaân ngöôøi Hoa chaïm khaéc töø nhöõng naêm
                                                                                             44

1865 - 1897. Ngoaøi ra chuøa Quan Ñeá coøn coù moät aùn thö quí giaù.
Chuøa thôø Quan Vaân Tröôøng thôøi Tam Quoác. Trong ñieän thôø coù böùc töôïng Quan
Coâng maëc giaùp truï uy nghi, hai beân laø Quan Bình vaø Chaâu Xöông. Theo ngöôøi
Hoa ôû Baïc Lieâu hoï choïn thôø Quan Coâng bôûi hoï coi troïng chöõ tín trong laøm aên
buoân baùn, chuøa OÂng laø nôi hoï ñeán caàu khaån, thaäm chí giao keøo vôùi nhau trong
mua baùn. Ngoaøi ra trong chuøa coøn thôø Thieân Haäu, Thaàn Taøi. Chuøa
OÂng laø moät trong nhöõng ñieåm tham quan ôû thò xaõ Baïc Lieâu.
Chuøa Môùi Hoøa Bình : Laø moät ngoâi chuøa Khmer hay coøn goïi laø Se Ray Vong Sa,
caùch thò xaõ Baïc Lieâu 13 km veà phía nam, treân quoác loä 1 noái töø Baïc Lieâu sang thò
xaõ Caø Mau (beân tay traùi). Chuøa ñöôïc thieát keá raát ñoäc ñaùo vôùi coät baûo thaùp vó ñaïi
cuûa chuøa raát deã gaây söï chuù yù cho du khaùch. Chuøa xaây döïng vaøo naêm 1952, nhöng
ñeán naêm 1990 khu baûo thaùp môùi ñöôïc xaây tieáp, phía tröôùc laø nhaø hoäi hoïp to vaø
roäng. Chuøa Môùi Hoøa Bình coøn laø tröôøng daïy hoïc cho moät soá ít tín ñoà Phaät töû vaø
toâng ni Khmer cuûa tænh Minh Haûi cuõ (vì phaàn lôùn ngöôøi Khmer theo hoïc kinh, hoïc
chöõ vaø hoïc ñaïo lyù laøm ngöôøi ôû caùc chuøa Khmer taïi Soùc Traêng).
Chuøa Vónh Hoøa : Chuøa coù töø laâu ñôøi, ban ñaàu chæ laø chuøa nhoû taïi 17B ñöôøng Caùch
Maïng, phöôøng 7, thò xaõ Baïc Lieâu. Naêm 1961, hoøa thöôïng Trí Ñöùc khi veà truï trì
cho xaây laïi chuøa, laäp tröôøng trung hoïc Boà Ñeà tænh Baïc Lieâu. Naêm 1963 chuøa trôû
thaønh truï sôû cuûa Phaät giaùo tænh Baïc Lieâu. Hieän nay chuøa laø nôi ñaët vaên phoøng cuûa
ban ñaïi dieän Phaät giaùo thò xaõ Baïc Lieâu.
Chuøa Minh (Vónh Trieàu Minh Hoäi Quaùn) : Chuøa höôùng ra maët soâng Baïc Lieâu,
thuoäc phöôøng 3, thò xaõ Baïc Lieâu. Chuøa ñöôïc khôûi laäp vaøo naêm 1890, coù kieán truùc
hình chöõ "Quoác" Chuøa mang ñaäm neùt kieán truùc kieåu cung ñình Trung Quoác thôøi
Tieàn Minh. Beân trong chuøa coøn raát nhieàu hieän vaät xöa quí nhö coät baèng goã quí
chaïm khaéc noåi vaø chaïm loäng caùc phuø ñieâu, böùc hoaønh, boä lö ñoàng maét tre, 16 loaïi
binh khí chieán traän... Chuøa Minh thôø Thaønh Hoaøng Boån Caûnh, laø baäc tieàn boái coù
coâng khai môû ñaát ñai.
Kieán Truùc Nhaø Taây ÔÛ Baïc Lieâu : Khoâng gioáng nhö moät soá tænh khaùc nhö Caàn Thô,
An Giang, Baïc Lieâu hieän nay coøn khaù nhieàu dinh thöï, bieät thöï ñöôïc caát theo kieán
truùc phöông Taây. Chæ coù moät soá ít toøa nhaø bò hö haïi trong thôøi kyø tieâu thoå khaùng
                                                                                              45

chieán. Ñoù laø nhöõng toøa nhaø cuûa coâng töû Baïc Lieâu doïc theo bôø soâng.
Coâng vieân haøng me vôùi nhöõng dinh thöï, coâng sôû trang nghieâm : Toøa Haønh Chính,
Toøa AÙn, Dinh Boá (nhaø quan chuû tænh), nhaø huyeän Soûn, nhaø hoäi ñoàng Traïch... (nay
laø thö vieän tænh, vieän kieåm saùt, toøa baùo Baïc Lieâu...) Caùc vaät lieäu xaây döïng nhö
theùp ñuùc, cöûa, caåm thaïch, laùt neàn, gaïch... ñöôïc chôû töø Phaùp qua. Caùc ngoâi nhaø Taây
coù kieán truùc cuûa nhöõng naêm ñaàu theá kyû 20 : moãi nhaø ñeàu coù khoâng gian thoaùng
ñaõng xung quanh, phaàn tröôùc ñoái xöùng nhau, maùi lôïp ngoùi. Maùi ngoùi hình baùt giaùc,
caùc xaø noái ngang nhö ôû chuøa. Vì vaäy kieán truùc nhaø xöa Baïc Lieâu mang moät saéc
thaùi rieâng khaùc haún nhöõng nhaø bieät thöï Phaùp ôû Haø Noäi, Saøi Goøn, Ñaø Laït...
Nhìn chung caùc ngoâi nhaø coù neùt ñöôøng beä, neàn ñuùc cao, queùt voâi vaøng. Beân trong
nhaø thöôøng laø nhöõng haønh lang, voøm traàn cao vuùt. Hieän nay Baïc Lieâu coøn khoaûng
gaàn 30 dinh thöï, bieät thöï lôùn nhoû naèm ôû hai beân bôø soâng ñaõ trôû thaønh moät di saûn
coù giaù trò tinh thaàn, moät nieàm töï haøo cuûa ngöôøi daân Baïc Lieâu.
Các dịp lễ hội
Phaàn lôùn daân cö Baïc Lieâu laø ngöôøi Vieät (Kinh), ngöôøi Khmer chieám 4,7% taäp
trung ôû ñoâng baéc Baïc Lieâu vaø huyeän Giaù Rai; ngöôøi Hoa chieám 3,3%. Laø vuøng ñaát
truø phuù thònh vöôïng, ngöôøi daân Baïc Lieâu hieàn hoøa, hieáu khaùch, coù phong caùch
soáng phoùng khoaùng ñaëc tröng cuûa vuøng Nam boä. Du khaùch ñeán Baïc Lieâu seõ hieåu
theâm veà giai thoaïi cuûa coâng töû Baïc Lieâu löøng danh moät thuôû giaøu coù vaø chòu chôi.
Ñaây laø nôi döøng chaân cuoái cuøng cuûa coá nhaïc só Cao Vaên Laâu, oâng ñaõ saùng taùc baøi
"Daï Coå Hoøai Lang" tieàn thaân cuûa baøi ca voïng coå, loaïi ca nhaïc taøi töû Nam boä raát
phoå bieán ôû Baïc Lieâu.
Ñeán Baïc Lieâu du khaùch gheù thaêm saân chim Baïc Lieâu, vöôøn nhaõn Baïc Lieâu, thaùp
coå Vieät Höng, chuøa Xieâm Caùn, hoaëc ñi thaêm nhöõng röøng ñöôùc, röøng traøm, caên cöù
töï nhieân trong khaùng chieán choáng xaâm löôïc. Neáu ñuùng dòp vaøo muøa cuùng ñình, du
khaùch coøn ñöôïc tham döï vaøo leã cuùng Kyø Yeân taïi ñình laøng, ñöôïc coi haùt boäi vaø vui
chôi suoát ba ngaøy ñeâm. Nôi ñaây coøn coù caùc leã Chol Chnam Thmay (Teát ñaàu naêm),
Leã Ñoân Ta (leã xaù toäi vong nhaân Phaät giaùo tieåu thöøa), leã Troâng Traêng (Ok Om
Bok)... cuûa ngöôøi Khmer raát soâi ñoäng vaø lyù thuù.
                                                                                                46

Bắc Cạn
Dieän tích : 4795,54 km².
Daân soá : 283.000 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thò xaõ Baéc Caïn.
Caùc huyeän : Ba Beå, Ngaân Sôn, Chôï Ñoàn, Na Rì, Chôï Môùi, Baïch Thoâng.
Daân Toäc : Vieät (Kinh), Taøy, Nuøng, Dao...
Baéc Caïn laø tænh thuoäc mieàn nuùi vaø trung du, phía baéc giaùp Cao Baèng, phía ñoâng
nam giaùp Laïng Sôn, phía taây giaùp Tuyeân Quang, phía nam giaùp Thaùi Nguyeân.
Ñòa hình cuûa tænh chuû yeáu laø ñoài nuùi, trung du, heä thoáng soâng ngoøi daøy ñaëc. Khí
haäu cuûa tænh chia laøm hai muøa: muøa möa vaø muøa khoâ. Nhieät ñoä trung bình naêm
khoaûng 25°C.
Giao thoâng ñöôøng boä, ñöôøng thuûy ñeàu thuaän lôïi. Baéc Caïn coù tieàm naêng khoaùng
saûn ña daïng, tieàm naêng veà röøng, ñaëc bieät laø caùc khu röøng nguyeân sinh vôùi heä
thoáng ñoäng thöïc vaät raát phong phuù.
Sinh hoạt, kinh tế
Ña soá ñoàng baøo ôû Baéc Caïn laø ngöôøi Kinh soáng taäp trung ôû caùc huyeän lî, thaønh phoá;
ngoaøi ra coøn coù caùc saéc daân Thoå, Nuøng, Maùn vaø Dao thöôøng sinh soáng treân nhöõng
vuøng röøng nuùi cao. Ngöôøi daân thôø cuùng Toå tieân, Thaàn linh, Trôøi ñaát, hoï aên Teát vui
Xuaân raát lôùn, y phuïc thöôøng laø maøøu xanh chaøm vaø maøu naâu.
Caùc loaïi nguõ coác chính cuûa Baéc Caïn laø luùa, ngoâ vaø keâ. Hoa maøu phuï goàm traàu,
mía, thuoác laù, daâu, sôïi gai... Röøng Baéc Caïn coù nhieàu loaïi caây höõu duïng nhö laùt hoa,
lim, guï, long naõo, sa nhaân, tre, maây, nöùa, vaàu, cuû naâu, vaø caùc loaïi daõ caàm daõ thuù.
Daân chuùng Baéc Caïn nuoâi nhieàu loaïi gia suùc. Thòt heo vaø gaø vòt ôû ñaây raát ngon. Hoà
Ba Beå cuõng cung caáp nhieàu loaïi ngö saûn ñöôïc öa thích nhö pia nai (pia laø caù), pia
cao, pia teng, pia taét, caù cheùp, ruøa, oác, toâm...
Baéc Caïn coù nhieàu quaëng moû goàm vaøng, baïc, ñaù ñen, keõm, chì. Kyõ ngheä khai thaùc
quaëng moû ôû Baéc Caïn raát ñaùng keå. Thöông maïi cuõng khaù phoàn thònh, nhôø nhöõng
truïc loä giao thoâng vôùi Cao Baèng, Tuyeân Quang, Thaùi Nguyeân.
Lược sử
Baéc Caïn xöa thuoäc boä Vuõ Ñònh, moät trong 15 boä cuûa nöôùc Vaên Lang. Vaøo theá kyû
                                                                                               47

thöù 3, Baéc Caïn coù teân laø Phuù Nghieâm, roài ñoåi thaønh quaän Vuõ Ñònh döôùi ñôøi Ñöôøng.
Nhaø Lyù ñaët laø phuû Phuù Löông. Ñeán ñôøi nhaø Leâ laïi ñoåi thaønh phuû Thoâng Hoùa,
thuoäc loä Thaùi Nguyeân. Sang ñôøi nhaø Traàn, tænh lî Baéc Caïn hieän nay laø huyeän
Vónh Thoâng, roài ñoåi teân laàn nöõa thaønh Baïch Thoâng vaøo ñôøi Haäu Leâ. Tænh Baéc Caïn
ñöôïc thaønh laäp naêm 1900, goàm 20 toång.
Naêm 1873, giaëc khaùch Trung Hoa laø Lyù Döông Taøi noåi leân cöôùp phaù bieân giôùi.
Quan Tham Taùn Ñaïi Thaàn Linh Ninh Thaùi Toáng Ñoác baáy giôø laø Toân Thaát Thuyeát
mang quaân ñi ñaùnh laøm chuùng phaûi lui veà ñoùng ôû Ba Beå; ñaây laø nôi ba phía coù nuùi,
moät phía laø beå, vaø chæ coù moät ñöôøng ñoäc ñaïo ra vaøo. Lyù Döông Taøi sai ñaép haøo
luõy, chuyeån vaän nhieàu löông khoâ, roài coá thuû haøng maáy thaùng trôøi laøm quaân trieàu
ñình khoâng sao phaù noåi. OÂng Toân Thaát Thuyeát beøn cöû oâng OÂng Bích Khieâm, moät
danh töôùng taøi gioûi tìm caùch phaù giaëc. OÂng Bích Khieâm chæ xin mang theo 80 quaân
lính khoûe maïnh. Suoát 10 ngaøy ñeâm gian khoå, toaùn quaân ñaëc bieät naøy vöôït ñeøo leo
nuùi ñeå leân ñeán moät ñænh nuùi Bích Laäp, choã saøo huyeät cuûa giaëc cöôùp ôû phía döôùi.
Toaùn quaân noái daây röøng ñu xuoáng, baát thaàn taán coâng laøm boïn giaëc khoâng ngôø
tröôùc neân hoaûng sôï chaïy taùn loaïn, toaùn quaân cuûa OÂng Bích Khieâm ñaõ gieát saïch
boïn chuùng, giaûi cöùu gaàn 400 phuï nöõ Vieät bò giaëc baét giöõ vaø tòch thu raát nhieàu ngöïa,
vuõ khí.
Ñeán cuoái naêm 1889, quaân Phaùp ñem gaàn ngaøn quaân chieám Chôï Môùi lieàn bò nghóa
quaân do oâng Baù Kyø chæ huy ñaùnh raát döõ doäi, giaëc maát 100 teân vaø 8 só quan thieät
maïng.
Tröôùc naêm 1975, tænh Baéc Caïn goàm caùc huyeän Baïch Thoâng, Chôï Raõ, Chôï Ñoàn,
Ngaân Sôn, Na Rì vaø Chôï Môùi.
Phong cảnh, di tích
Khu du lòch Ba Beå : Ñaây khu du lòch coù tieàm naêng du lòch sinh thaùi, vaên hoùa lôùn
maïnh vaø raát coù yù nghóa trong tieåu vuøng du lòch mieàn nuùi Ñoâng Baéc, bao goàm
khoaûng 20 ñieåm di tích danh thaéng ñaëc saéc, ñoäc ñaùo. Trong ñoù tieâu bieåu laø nhöõng
ñieåm du lòch :
Hoà Ba Beå : Töø Haø Noäi theo ñöôøng soá 3 qua Thaùi Nguyeân, ñeán thò xaõ Baéc Caïn vaø
ñi tieáp khoaûng 40 km laø ñeán hoà Ba Beå (gaàn chôï Raõ). Con soâng Naêng chaûy döôùi
                                                                                             48

chaân nuùi ñaù voâi, giöõa nhöõng bôø vaùch ñöùng xuyeân qua nuùi Lung Nham, nôi ñoù goïi
laø ñoäng Puoâng. Thuyeàn nhoû luoàn trong ñoäng Puoâng chaäp chôøn trong aùnh saùng môø
aûo, nhöõng thaïch nhuõ hình thuø kyø laï hieän leân tröôùc cöûa ñoäng, Ñi khoûi cöûa ñoäng
chöøng 4 km vaøo ñòa phaän hoà Ba Beå, moät hoà kieán taïo lôùn nhaát mieàn Baéc Vieät Nam
giöõa vuøng ñaù phieán vaø ñaù voâi. Hoà daøi hôn 8 km, roäng 3 km, saâu khoaûng 20 - 30 km.
Ñoaïn giöõa hoà hôi eo laïi. Coù hai ñaûo nhoû noåi leân giöõa hoà, moät ñaûo gioáng nhö con
ngöïa ñoùng cöông ñang loäi nöôùc (neân coøn goïi laø ñaûo An Maõ)
Hoà Ba Beå ôû ñoä cao khoaûng 145 m so vôùi maët nöôùc bieån, dieän tích maët hoà vaøo
khoaûng 500 ha ñöôïc bao boïc bôûi nhöõng daõy nuùi ñaù voâi coù nhieàu hang ñoäng vaø
nhöõng suoái ngaàm khi aån khi hieän. Toaøn caûnh hoà nhö moät böùc tranh thuûy maëc laøm
say loøng nhieàu du khaùch töø xöa ñeán nay.
Vöôøn Quoác gia Ba Beå : Vöôøn quoác gia Ba Beå laø moät di saûn thieân nhieân quyù giaù,
coù dieän tích 23.340 ha. Ñaây laø moät heä thoáng röøng nguyeân sinh treân nuùi ñaù voâi bao
boïc xung quanh hoà nöôùc trong xanh. ÔÛ ñaây coù tôùi 417 loaøi thöïc vaät vaø 299 loaøi
ñoäng vaät coù xöông soáng. Coù nhieàu loaïi ñoäng vaät quyù hieám nhö phöôïng hoaøng ñaát,
gaø loâi, vooïc muõi heách... coøn ñöôïc löu giöõ ôû ñaây.
Cuøng vôùi thaéng caûnh hoà Ba Beå, vöôøn quoác gia Ba Beå laø moät di saûn thieân nhieân
ñeïp vaøo baäc nhaát cuûa nöôùc ta caàn phaûi ñöôïc baûo veä, khai thaùc ñöa khaùch du lòch
tôùi tham quan, nghæ döôõng, nghieân cöùu.
Ñoäng Puoâng : Ñoäng Puoâng naèm treân doøng soâng Naêng, caùch huyeän lî Ba Beå 5 km .
Ñoäng laø nôi con soâng Naêng chaûy xuyeân qua moät daõy nuùi ñaù voâi taïo thaønh. Ñoäng
coù chieàu daøi khoaûng 200 m, chieàu cao trung bình cuûa ñoäng 25 - 30 m vôùi nhieàu
hình thuø, coät ñaù huøng vó. Trong ñoäng coøn coù ñaøn dôi haøng chuïc vaïn con sinh soáng
vaø truù nguï. Ñoäng Puoâng laø moät ñieåm du lòch sinh thaùi ñaëc bieät ñoäc ñaùo vaø raát haáp
daãn.
Thaùc Ñaàu Ñaúng : Thaùc laø nôi coù doøng soâng Naêng tieáp giaùp vôùi tænh Tuyeân Quang.
Thaùc Ñaàu Ñaúng coù chieàu daøi khoaûng 2 km, laø nôi con soâng Naêng bò chaën laïi bôûi
nhöõng taûng ñaù lôùn nhoû xeáp choàng leân nhau vôùi ñoä doác chöøng 500 m, taïo thaønh moät
thaùc nöôùc ngoaïn muïc kyø vó, hoøa vôùi phong caûnh röøng nguyeân sinh taïo ra moät aán
töôïng khoù queân. Khoâng nhöõng vaäy, taïi ñaây coøn xuaát hieän loaïi caù Chieân (coù nhöõng
                                                                                             49

con naëng treân 10 kg) laø loaïi caù hieám thaáy nhaát hieän nay.
Ao Tieân : Ao Tieân laø moät hoà nöôùc nhoû, roäng chöøng 3 ha naèm treân ñænh nuùi. Bò bao
boïc bôûi röøng nhieät ñôùi neân khí haäu ôû ñaây raát maùt meû vaø trong laønh. Töông truyeàn
ñaây chính laø nôi caùc naøng tieân treân trôøi thöôøng xuoáng taém vaø ñaùnh côø.
Thaùc Rooïm : Thaùc Rooïm thuoäc xaõ Quang Thuaän, huyeän Baïch Thoâng, naèm caùch
thò xaõ Baéc Caïn 8 km theo tænh loä Baéc Caïn - Chôï Ñoàn. Khu thaùc Rooïm bao goàm
moät quaàn theå baõi ñaù, soâng nuùi raát ñeïp hoøa vôùi caûnh thieân nhieân cuûa nuùi röøng.
Thaùc Rooïm laø nôi con soâng Caàu bò chaén bôûi baõi ñaù loâ nhoâ daøi chöøng 1 km taïo neân
phong caûnh kyø thuù. Hieän nay, sôû Thöông maïi - Du lòch tænh Baéc Caïn ñang coù quy
hoaïch thaùc Rooïm thaønh ñieåm du lòch phuï caän cuûa khu vöïc thò xaõ Baéc Caïn, bieán
nôi ñaây thaønh khu du lòch cuoái tuaàn vôùi caùc loaïi hình vui chôi, giaûi trí, theå thao, leo
nuùi, caém traïi, nghæ döôõng...
Phya Khao : Ñieåm du lòch Phya Khao thuoäc huyeän Chôï Ñoàn, laø nôi coù khí haäu oân
hoøa, moâi tröôøng trong saïch. Ñoä cao trung bình so vôùi maët bieån laø 800 m, khí haäu ôû
ñaây aám aùp veà muøa ñoâng vaø maùt veà muøa heø. Tröôùc kia Phaùp ñaõ tìm ra ñòa ñieåm coù
khí haäu tuyeät vôøi naøy vaø ñaõ cho xaây nhaø nghó maùt taïi ñaây.
Khu baûo toàn thieân nhieân Kim Hyû : Khu baûo toàn thieân nhieân Kim Hyû thuoäc huyeän
Na Rì vôùi dieän tích haøng chuïc ngaøn hecta, laø nôi löu giöõ vaø baûo toàn cuûa nguoàn gen
ñoäng, thöïc vaät quyù hieám. Ñaây coøn laø moät ñieåm du lòch, nghieân cöùu sinh thaùi trong
töông lai.
Ñoäng Naøng Tieân : Ñoäng Naøng Tieân thuoäc xaõ Löông Haï, huyeän Na Rì, laø moät
trong hang ñoäng töï nhieân aên saâu vaøo trong loøng nuùi ñaù taïo neân moät caûnh ñeïp thieân
nhieân kyø thuù.
Thaùc Naø Ñaêng : Thuoäc xaõ Löông Thaønh, huyeän Na Rì, laø moät thaùc nöôùc chaûy töø
ñænh nuùi xuoáng vôùi ñoä cao treân 100 m taïo neân moät caûnh ñeïp thieân nhieân hieám thaáy.
Chuøa Thaïch Long : Chuøa naèm beân trong moät hang ñaù voâi thuoäc xaõ Cao Kyø, huyeän
Chôï Môùi. Hang ñoäng naøy laïi bao goàm 2 taàng thoâng vôùi nhau ñöôïc goïi laø taàng
thieân vaø taàng aâm. Hieän nay, chuøa laø nôi sinh hoaït vaên hoùa tín ngöôõng cuûa nhaân
daân trong vuøng, chuøa thôø phaät vaø Thaùnh Maãu.
Ñeàn Thaém : Ñeàn Thaém thuoäc thò traán Chôï Môùi, huyeän Chôï Môùi, ñöôïc xaây döïng
                                                                                            50

moät nöõa gaén vaøo loøng nuùi, moät nöõa loä thieân. Tröôùc ñeàn laø con soâng Caàu uoán khuùc
chaûy lô thô taïo neân phong caûnh "sôn thuûy höõu tình". Ñeàn laø nôi sinh hoaït vaên hoùa
tín ngöôõng cuûa nhaân daân trong vuøng.
Các dịp lễ hội
Baéc Caïn laø moät trong nhöõng tænh coù nhieàu daân toäc cö truù, vì vaäy neàn vaên hoùa cuõng
mang nhieàu saéc thaùi, nhieàu leã hoäi truyeàn thoáng phong phuù, ña daïng thöôøng ñöôïc
toå chöùc vaøo sau Teát Nguyeân Ñaùn coù nhieàu troø chôi mang ñaäm ñaø baûn saéc daân toäc.
Baéc Caïn laø tænh mieàn nuùi coù raát nhieàu phong caûnh thieân nhieân thô moäng, höõu tình,
nhieàu di tích lòch söû. Ñaây laø moät tænh coù tieàm naêng veà du lòch khaù lôùn. Tænh Baéc
Caïn coù nhieàu khaû naêng phaùt trieån ñeå coù theå trôû thaønh moät trung taâm du lòch cuûa
vuøng trung du vaø mieàn nuùi phía baéc.
Leã hoäi xuaân Ba Beå : Leã hoäi ñöôïc toå chöùc ngay beân bôø hoà Ba Beå, thuoäc xaõ Nam
Maãu, huyeän Ba Beå vaøo ngaøy 10 thaùng 1 aâm lòch haøng naêm. Leã hoäi laø nôi phoâ dieãn
nhöõng baûn saéc daân toäc cuûa ñoàng baøo ñòa phöông vôùi nhieàu troø chôi truyeàn thoáng
nhö: ñua thuyeàn ñoäc moäc, neùm coøn, choïi boø, muùa kheøn, ñaáu voõ daân toäc... cuøng
nhieàu hoaït ñoäng vaên hoùa cuûa ñoàng baøo daân toäc. Leã hoäi dieãn ra moät ngaøy vaø thu
huùt töø 1,5 ñeán 2 vaïn du khaùch tôùi tham döï.
Leã hoäi Phuû Thoâng : Leã hoäi ñöôïc toå chöùc vaøo ngaøy 10 thaùng 1 aâm lòch haøng naêm,
taïi thò traán Phuû Thoâng. Leã hoäi laø nôi taäp trung nhöõng troø chôi daân gian nhö tung
coøn, keùo co, haùt Sli, haùt löôïn. Beân caïnh ñoù leã hoäi coøn laø dòp ñeå nhaân daân ñòa
phöông vaø du khaùch thaêm laïi chieán tröôøng xöa nôi ñaõ dieãn ra traän ñaùnh ñoàn Phuû
Thoâng.
Leã hoäi Luøng Tuøng (hoäi xuoáng ñoàng) : Leã hoäi ñöôïc toå chöùc haàu heát caùc ñòa phöông
trong tænh vaøo sau Teát Nguyeân Ñaùn, tieâu bieåu coù hoäi Luøng Tuøng ñöôïc toå chöùc taïi
xaõ Baèng Khaåu, huyeän Ngaân Sôn (vaøo ngaøy 15 thaùng 1 aâm lòch haøng naêm). Hoäi
Luøng Tuøng laø nôi baø con caùc daân toäc taäp trung vui chôi nhieàu troø chôi truyeàn thoáng
nhö: muùa kheøn, thoåi saùo, tung coøn, trai gaùi haùt giao duyeân. Sau ñoù nhaân ñaân trong
vuøng laøm leã caàu khaán thaàn linh, trôøi ñaát ban cho nhöõng vuï muøa boäi thu nhaân dòp
moät naêm môùi toát laønh.
Hoäi chuøa Thaïch Long : Leã hoäi ñöôïc toå chöùc vaøo 2 ngaøy laø ngaøy 6 vaø 7 thaùng 1 aâm
                                                                                               51

lòch haøng naêm taïi chuøa Thaïch Long, xaõ Cao Kyø, huyeän Chôï Môùi. Leã hoäi laø dòp
nhaân daân ñòa phöông toå chöùc daâng höông töôûng nhôù ñeán toå tieân, ngoaøi ra leã hoäi
coøn coù nhöõng troø chôi hoaït ñoäng vaên hoùa, theå thao nhö keùo co, haùt löôïn, muùa... vaø
leo nuùi thöôûng ngoaïn phong caûnh huøng vó cuûa hang ñoäng, nuùi röøng.
Hoäi Xuaân Döông : Leã hoäi ñöôïc môû vaøo ngaøy 25 thaùng 3 aâm lòch taïi vuøng caùc daân
toäc Taøy sinh soáng ôû Xuaân Döông, huyeän Na Rì. Ñaây laø dòp gaëp maët trong ngaøy hoäi
cuoái cuøng cuûa muøa xuaân. Hoäi coù haùt daân gian cuûa caùc daân toäc Taøy, Nuøng, Dao...
                                                                                              52

Bắc Giang
Dieän tích : 3816,7 km².
Daân soá :1.522.000 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thò xaõ Baéc Giang.
Caùc huyeän : Sôn Ñoâng, Luïc Ngaïn, Luïc Nam, Yeân Theá, Laïng Giang,Yeân Duõng,
Vieät Yeân, Taân Yeân vaø Hieäp Hoøa.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Taøy....
Baéc Giang laø tænh ôû mieàn trung du vaø giaùp vôùi chaâu thoå ñoàâng baèng Baéc Boä. Phía
baéc vaø ñoâng baéc giaùp tænh Laïng Sôn, phía taây vaø taây baéc giaùp Haø Noäi, phía nam
vaø ñoâng nam giaùp Baéc Ninh, Haûi Döông vaø Quaûng Ninh.
Ñòa hình : ñoàng baèng, trung du, mieàn nuùi. Khí haäu chia laøm 2 muøa : muøa ñoâng töø
thaùng 10 ñeán thaùng 3; muøa heø töø thaùng 4 ñeá thaùng 9. Nhieät ñoä trung bình 24°C.
Giao thoâng : töông ñoái thuaän tieän. Ñöôøng saét : Töø Baéc Giang coù theå veàâ Haø Noäi,
leân Laïng Sôn, sang Thaùi Nguyeân vaø vuøng coâng nghieäp moû Quaûng Ninh. Ñöôøng
boä : Heä thoáng ñöôøng boä thuaän lôïi coù quoác loä 1A chaïy qua. Nhieàu tuyeán tænh loä vaø
huyeän lî. Ñöôøng soâng : Tænh Baéc Giang coù nhieàu soâng lôùn ( Soâng Caàu, soâng
Thöông, soâng Luïc Nam) chaûy qua tænh, thuaän tieän cho vaän taûi ñöôøng soâng, goùp
phaàn töôùi tieâu nöôùc phuïc vuï cho saûn xuaát noâng nghieäp, du lòch.
Sinh hoạt kinh tế
Ña soá ñoàng baøo sinh soáng taïi Baéc Giang laø ngöôøi Kinh, ôû nhöõng vuøng phía Baéc coù
nhieàu ñoàng baøo saéc toäc Thoå, Maùn vaø Nuøng. Ñaïo Gia Toâ phaùt trieån maïnh ôû Baéc
Giang töø ñaàu theá kyû 18. Vaøo dòp Teát, caùc laøng queâ thöôøng môû hoäi vôùi nhieàu troø
chôi vui nhö ñaùnh ñu, ñaùnh côø, haùt Quan Hoï, vaø ñaëc bieät laø troø "keùo chöõ".
Baéc Giang coù nhieàu ñoàng ruoäng vaø ñoàn ñieàn, hoa maøu chính laø luùa, raát nhieàu loaïi
hoa maøu phuï nhö ngoâ, ñaäu töông, khoai lang, caø chua, caùc loaïi rau. Caây kyõ ngheä
coù caø pheâ, thuoác laù, mía, thaàu daàu, daâu nuoâi taèm. Ñoàng baøo Thoå ôû vuøng cao coù theå
troàng caû hai loaïi luùa nuùi vaø ñoàng baèng. Caây aên traùi goàm cam, quít, döùa, chanh.
Cam ôû Boá Haï ngon noåi tieáng. Röøng Yeân Theá coù nhieàu goã, tre, nöùa, vaàu, song vaø
daõ thuù. Baéc Giang raát ít moû, chæ coù moû chì ñaùng keå ôû khu nuùi Thoâng. Ngoaøi kyõ
ngheä nuoâi taèm ôû Phuû Laïng Thöông, Baéc Giang coøn coù nhöõng kyõ ngheä nheï nhö ñuùc
                                                                                         53

löôõi caøy ôû Phuù Mai.
Lược sử
Ñaát Baéc Giang xöa thuoäc boä Vuõ Ninh, moät trong 15 boä cuûa nöôùc Vaên Lang. Ñôøi
Tieàn Leâ goïi laø Giang Baéc. Ñôøi Traàn ñaët loä Baéc Giang. Thôøi vua Leâ Thaùnh Toâng
ñoåi laø Kinh Baéc, roài xöù Kinh Baéc. Ñeán nhaø Leâ, luùc ñaàu ñaët Baéc Ñaïo, roài thaønh
Baéc Giang thöøa tuyeân. Tænh lî Baéc Giang, teân Phuû Laïng Thöông, tröôùc kia laø truï
sôû moät toøa ñaïi lyù thuoäc tænh Baéc Ninh, sau ñoù bò baõi boû naêm 1889 ñeå thaønh laäp
tænh Luïc Nam vôùi phaàn lôùn caùc phuû huyeän cuûa tænh Baéc Giang. Ñeán naêm 1895 thì
tænh Baéc Giang ñöôïc chính thöùc thaønh laäp laïi goàm hai phuû Laïng Giang vaø Ña Phuùc
cuøng saùu huyeän, veà sau laïi coù theâm huyeän Luïc Ngaïn.
Khi quaân Phaùp ñaùnh chieám caùc tænh mieàn Baéc nöôùc ta, daân Baéc Giang cuøng vôùi
ñoàng baøo caû nöôùc noåi leân ñaùnh laïi chuùng. Ngaøy 24-6-1884, traän Baéc Leä xaûy ra
trong möa baõo, quaân ta vaây giaëc treân nuùi, bao caû hai maët, chuùng phaûi môû ñöôøng
maùu maø chaïy. Ngaøy 8-10-1884, giaëc ñem binh lính chieám ñoàn Keùp gaëp phaûi tinh
thaàn chieán ñaáu gan daï cuûa nghóa quaân. Traän ñaùnh caän chieán kinh hoàn dieãn ra vôùi
göôm, giaùo, löôõi leâ. Nhieàu só quan vaø binh lính giaëc ñaõ cheát trong traän Keùp. Ngaøy
12-2-1885, ta chaën chuùng ôû Phoá Vî. Cuoái thaùng 12-1885, oâng Cai Bình (caùnh tay
maët cuûa Hoaøng Ñình Kinh, goïi laø Cai Kinh) töø chieán khu Baûo Loäc, giöõa Phuû Laïng
Thöông vaø Keùp, choáng traû maõnh lieät vôùi ba ñaïi ñoäi cuûa quaân Phaùp. Cuõng trong
naêm 1885, phong traøo Caàn Vöông lan roäng khaép nôi, chieán khu Baõi Saäy cuûa anh
huøng Nguyeãn Thieän Thuaät ñaùp lôøi soâng nuùi, hoaït ñoäng töø Höng Yeân ñeán Phuû
Laïng Thöông, Baéc Ninh, Quaûng Yeân, Luïc Nam. Vaø töø naêm 1887, cuoäc vuøng daäy
Yeân Theá laøm chaán ñoäng nuùi röøng Baéc Giang vôùi söï laõnh ñaïo cuûa hai anh huøng
Hoaøng Ñình Kinh (Cai Kinh) vaø Hoaøng Hoa Thaùm (Ñeà Thaùm). Sau khi oâng Cai
Kinh maát, quaân Phaùp nhaéc ñeán oâng maø vaãn coøn gôøm vì nhöõng traän ñaùnh Bình Giaû,
Baûo Ñaøi. Sau ñoù, chieán khu Yeân Theá ñaõ laøm cho quaân Phaùp khoán ñoán suoát 30
naêm trôøi. Töø naêm 1889 ñeán 1891, quaân Phaùp ñöa haøng ngaøn quaân vôùi phaùo haïm
taán coâng chieán khu Yeân Theá boán laàn vaø bò toån thaát naëng neà. Anh huøng Hoaøng Hoa
Thaùm ngöôøi laøng Noïc Cuïc, phuû Yeân Theá, ñi khaùng chieán töø naêm 23 tuoåi, laø moät
ngöôøi taøi trí, nhaân haäu, bình dò, yeâu thöông daân chuùng vaø caùc chieán höõu. Töø khi
                                                                                         54

oâng laõnh ñaïo cuoäc khaùng chieán ôû Baéc Giang, daân chuùng ñaõ noùi tôùi Yeân Theá vôùi
caâu thô :
                                 "ÔÛ ñaây laø ñaát oâng Ñeà,
                           Taây voâ thì coù, Taây veà thì khoâng."
Caâu thô ñöôïc minh chöùng thaät huøng hoàn qua nhöõng traän ñaùnh khoác lieät nhö Moû
Traïng, Baéc Leä, Röøng Pheâ, Ñoàng Vöông, Sôn Quaû, Ñoàn Ñeäm, Nuùi Haøm Lôïn, Xuaân
Lai, Yeân Loã, Tam Ñaûo... Quaân Phaùp duøng raát nhieàu thuû ñoaïn vôùi oâng nhö phuû duï,
aùm saùt, traù hoøa... nhöng ñeàu khoâng thaønh. Naêm 1903, hai anh huøng Phan Boäi Chaâu
vaø Hoaøng Hoa Thaùm ñaõ gaëp nhau baøn vieäc cöùu nöôùc taïi Phoàn Xöông. Gia ñình
anh huøng Ñeà Thaùm laø moät gia ñình khaùng chieán, hai ngöôøi con trai Caû Troïng, Caû
Huyønh ñeàu cheát vì nöôùc; baø Ñaëng Thò Nhu, vôï thöù ba cuûa oâng, cuõng chieán ñaáu noåi
tieáng duõng caûm. Khi bò giaëc baét vaø ñöa xuoáng taøu ñaøy ñi Guyane, baø ñaõ caén löôõi
töï vaãn. Coøn anh huøng Hoaøng Hoa Thaùm thì ñaõ hy sinh ngaøy 18-3-1913. Roài ñeán
cuoäc khôûi nghóa cuûa Vieät Nam Quoác Daân Ñaûng vaøo ngaøy 11-2-1930. Ñaát Baéc
Giang voán khoâng thieáu ngöôøi nghóa duõng : Anh huøng Nguyeãn Khaéc Nhu (ngöôøi
laøng Song Kheâ; con trai cuûa oâng laø Nguyeãn Khaéc Traïch, cuõng hoaït ñoäng trong
Vieät Nam Quoác Daân Ñaûng, sau bò töû thöông trong moät traän giao tranh aùc lieät 1945);
anh thö Nguyeãn Thò Giang (ngöôøi phuû Laïng Thöông) vaø ngöôøi chò laø anh thö
Nguyeãn Thò Baéc... Hoï laø nhöõng ngöôøi daønh troïn veïn cuoäc ñôøi cho Toå Quoác. Cuoái
naêm 1940, caùnh quaân Vieät Nam Quang Phuïc Hoäi do anh huøng Traàn Trung Laäp chæ
huy ruùt veà röøng nuùi Cai Kinh coá thuû, moät soá nghóa quaân sau ñoù bò baét. Hai möôi
baûy chieán só bò quaân Phaùp xöû baén taïi ñoàn Meït, huyeän Höõu Luõng, nhöng chí khí
vaãn hieân ngang.
Tröôùc naêm 1975, Baéc Giang coù caùc huyeän Höõu Luõng, Yeân Theá, Laïng Giang, Sôn
Ñoäng, Hieäp Hoøa, Vieät Yeân, Yeân Duõng, Luïc Nam vaø Luïc Ngaïn.
Phong cảnh, di tích
Hoà Caám Sôn : Hoà naèm trong ñòa phaän huyeän Luïc Ngaïn giaùp ranh giôùi Laïng Sôn.
Bình thöôøng maët hoà roäng 2600 ha nhöng ñeán muøa möa, luõ nhieàu, nöôùc daâng cao,
maët hoà luùc naøy coù theå roäng ñeán 3000 ha. Chieàu daøi cuûa hoà gaàn 30 km, beà ngang
nôi roäng nhaát 7 km, choã heïp nhaát 200 m. Xung quanh hoà laø nhöõng daõy nuùi cao bao
                                                                                                55

boïc, hay noùi moät caùch khaùc bôø cuûa hoà chính laø nhöõng ngoïn nuùi ñieäp truøng vaø caây
cao boùng caû. Vôùi nhöõng döï aùn quy hoaïch xaây döïng xung quanh khu vöïc hoà Caám
Sôn, khoâng bao laâu nöõa, Caám Sôn seõ trôû thaønh nôi tham quan nghæ maùt haáp daãn
vôùi nhieàu loaïi hình du lòch : bôi thuyeàn, leo nuùi, caâu caù, ñi boä vaøo caùc laøng xoùm
cuûa ñoàng baøo daân toäc, hay ñi chôi röøng v.v... Ñi oâ toâ töø Haø Noäi qua Baéc Ninh
khoaûng 31 km qua Baéc Giang laø 51 km ñeán soâng Hoùa 98 km roài reõ vaøo Caám Sôn.
Khu du lòch Khuoân Thaàn : Töø Baéc Giang ñi ngöôïc leân vuøng Ñoâng Baéc 40 km (phoá
chuû) reõ traùi 10 km laø tôùi khu du lòch Khuoân Thaàn (naèm trong döï aùn cuûa nhaø vua
Thaùi Lan ñang ñöôïc trieån khai). Dieän tích hoà 240 ha, xung quanh laø daõy nuùi ñöôïc
phuû xanh, chuû yeáu laø thoâng. Loøng hoà coù 5 ñaûo nhoû ñöôïc troàng thoâng xanh coù tuoåi
töø 15 - 20 naêm. Dieän tích röøng Khuoân Thaàn khoaûng 700 ha, röøng töï nhieân laø 300
ha, röøng thoâng 400 ha. Xung quanh khu vöïc Khu Thaàn laø vöôøn caây ñaëc saûn : vaûi
Thaùi Lan, vaûi thieàu, hoàng, na... Taïi khu vöïc naøy coù ñeàn Töø Maõ, danh töôùng thôøi
Traàn. Du khaùch ñeán ñaây, coù theå nghæ ngôi, daïo chôi treân hoà baèng thuyeàn ñaïp chaân
hoaëc thuyeàn maùy. Baïn seõ ñöôïc thöôûng thöùc nhöõng saûn phaåm ñòa phöông nhö maät
ong, röôïu taéc keø, haït deû... Vaø tham döï caùc buoåi sinh hoaït vaên hoùa vôùi daân ñòa
phöông nhö : haùt Soong Hao cuûa ngöôøi Saùn Chæ, Cao Lan, Nuøng, Taøy.
Röøng caám nguyeân sinh Khe Roã : Khu röøng caám thuoäc xaõ An Laïc, huyeän Sôn
Ñoäng, coù dieän tích 7153 ha vôùi heä thoáng thöïc vaät phong phuù goàm 236 loaøi thöïc vaät,
caây laáy goã quí, 255 loaøi döôïc lieäu quí hieám, 37 loaøi thuù, 73 loaøi chim, 18 loaøi boø
saùt, ñaëc bieät coù 7 loaøi ñoäng vaät quí hieám. Khu röøng coù nhieàu doøng suoái nöôùc trong
vaét, chaûy quanh co uoán khuùc. Ñaây laø moät khu röøng caám nguyeân sinh coøn giöõ ñöôïc
veû hoang sô raát thích hôïp cho du khaùch tham quan vaø nghieân cöùu.
Caùc ñieåm du lòch khaùc : Ñình Phuø Laõi (huyeän Laïng Sôn) laø coâng trình kieán truùc
ñeïp, ñoäc ñaùo. Ñình Chuøa Tieân Luïc (huyeän Laïng Giang) coù caây Giaõ Höông 1000
naêm tuoåi. Hoà Hoá Cao laø nôi nghæ maùt tuyeät vôøi ôû huyeän Laïng Giang. Hoà Caàu Reã
thuoäc huyeän Yeân Theá caûnh trí thieân nhieân ñeïp. Trong huyeän Yeân Theá coù ñaäp Suoái
Caáy vaø ñeàn Suoái Caáy ñöôïc coi laø raát thieâng, laø nôi coù nhieàu du khaùch tôùi vieáng leã.
Khu di tích Suoái Môõ : Suoái Môõ caùch thò xaõ Baéc Giang ñoä 37 km, theo ñöôøng 31 vaø
ñöôøng 293 veà phía ñoâng laø tôùi suoái Môõ. Ñeàn Suoái Môõ, laø nôi thôøi baø chuùa Thöôïng
                                                                                                56

Ngaøn (coâng chuùa Queá Mî Nöông ñôøi vua Huøng thöù 16), goàm ñeàn Haï, Trung,
Thöôïng, naèm doïc theo suoái Môõ. Töø ñeàn Haï, ñeán ñeàn Thöôïng ñi boä khoaûng moät
giôø, ñi theo suoái phaûi maát 2 giôø. Phong caûnh höõu tình, doøng suoái coù nhieàu thaùc
nöôùc tung boït traéng xoùa.
Ñình Phuùc Long : Ñình Phuùc Long ñöôïc xaây döïng vaøo thôøi Leâ caùch thò xaõ Baéc
Giang 8 km veà phía nam. Ñình thôø 6 vò Ñaïi Vöông vaø Anh Toân Coâng chuùa laø
nhöõng ngöôøi coù coâng lôùn vôùi daân vôùi nöôùc. Toøa ñaïi ñình goàn coù 5 gian, 2 chaùi, maùi
lôïp ngoùi muõi haøi. Ñình coù keát caáu khaù ñoäc ñaùo, vì ñình baèng goã lim vôùi nhöõng
maïn chaïm khaéc tinh vi, mang ñaäm maøu saéc daân toäc. Hieän nay ñình coøn löu giöõ
ñöôïc moät soá taøi lieäu vaø hieän vaät coù giaù trò nghieân cöùu khoa hoïc vaø giaùo duïc truyeàn
thoáng ñoù laø caùc böùc ñaïi töï, höông aùn, ñoà thôø cuùng, moät baøi vò baèng ñaù, moät baøi vò
baèng goã son theáp vaøng, moät ngöïa goã hai caâu ñoái...
Chuøa Ñöùc La : Chuøa coù teân laø Vónh Nghieâm töï, caùch Haø Noäi 80 km veà phía baéc.
Chuøa toïa laïc taïi thoân Quoác Khaùnh, xaõ Trí Yeân, huyeän Yeân Duõng. Chuøa ñöôïc xaây
döïng vaøo ñaàu ñôøi Traàn. Chuøa naèm treân moät khu ñoài thaáp, sau löng laø daõy nuùi Coâ
Tieân, beân traùi saùt bôø soâng Luïc. Tröôùc maët chuøa laø nhöõng caùch ñoàng roäng, xen keõ
xoùm laøng, môø xa daõy nuùi Nham Bieàn neân thô. Kieán truùc chuøa Ñöùc La goàm coù 4
khoái chính :
Khoái thöù nhaát goàm coù chuøa Hoä, toøa Thieâu Höông, chuøa Phaät. Chuøa Hoä coù baøi trí
nhieàu töôïng. Toøa Thieâu Höông loäng laãy vôùi hoaønh phi vaø cöûa voïng theáp vaøng,
gian thöù hai baøy nhieàu töôïng Phaät vaø töôïng caùc La Haùn. Chuøa Phaät laø theá giôùi cuûa
töôïng Phaät, mang daáu aán kieán truùc thôøi Leâ. Khoái thöù hai laø nhaø Toå ñeä nhaát. Kieán
truùc ñôn giaûn, ñaëc bieät laø coù taám hoaønh phi "Truùc Laâm Hoäi Thöôïng" vôùi ba pho
töôïng Truùc Laâm Tam Toå. Khoái thöù ba laø gaùc chuoâng cao hai taàng maùi vaø khoái thöù
tö laø nhaø Toå ñeä nhò coù hai pho töôïng Toå tieâu bieåu cho ngheä thuaät taïc töôïng thôøi
Nguyeãn.
Traûi qua thôøi gian, caû boán khoái kieán truùc vaãn coøn nguyeân veïn. Chuøa laø nôi thuyeát
phaùp cuûa Truùc Laâm Tam Toå (Traàn Nhaân Toâng, Phaùp Loa, Huyeàn Quang) vaø laø
nôi ñònh chöùc danh caùc taêng só thôøi Traàn. Chuøa ñaõ ñöôïc truøng tu nhieàu laàn.
Chuøa Phoå Ñaø : Chuøa thuoäc xaõ Tieân Sôn, huyeän Vieät Yeân laø trung taâm Phaät giaùo
                                                                                            57

thôøi nhaø Leâ, voán coù nguoàn goác töø thôøi Lyù theá kyû thöù 11. Chuøa naèm trong moät
khuoân vieân roäng coù caûnh nuùi non ñeïp, haáp daãn du khaùch. Hieän nay chuøa
Phoå Ñaø vaãn laø nôi huaán luyeän taêng ni, Phaät töû cuûa hoäi Phaät giaùo tænh.
Ñình Loã Haïnh : Ñình ôû xaõ Ñoâng Loã, huyeän Hieäp Hoøa laø coâng trình kieán truùc ñoäc
ñaùo ñöôïc xaây döïng thôøi nhaø Maïc, theá kyû thöù 16 (1576). Luùc ñaàu Ñình Loã Haïnh
chæ laø moät toøa ñaïi ñình hình chöõ "nhaát". Naêm 1850, ñình ñöôïc söûa chöõa theâm haäu
cung thaønh kieåu chöõ "coâng" vaø hai daõy taû, höõu veà phía tröôùc. Ñình goàm 5 gian, 2
chaùi, 48 coät. Chu vi coät caùi laø 1,42 m cao 4,61 m. Neàn ñình daøi 23,5 m, loøng ñình
roäng 12,3 m. Nhìn chung kieán truùc ñình Loã Haïnh troâng ñoà soä maø khoâng naëng neà
nhôø caùc bôø cong cuûa 4 maùi töông phaûn vôùi maët saân roäng troïng ñieåm trung taâm cuûa
laøng xaõ.
Ñình Loã Haïnh hieän nay coøn giöõ ñöôïc nhieàu di vaät : boä tranh goã phuû sôn theá kyû18 -
19 veõ caûnh Baùt Tieân daøi 2,23 m, cao1 m; ñoâi ngheø goã theá kyû 17 sôn son theáp vaøng,
töôïng baø chuùa Tieân Dung cuøng baøi vò Cao Sôn Ñaïi Vöông, thaàn Thaønh Hoaøng
laøng. ñình Loã Haïnh ñaõ ñöôïc khaéc ghi " Ñeä Nhaát Kinh Baéc".
Ñình Thoå Haø : Ñaây laø ngoâi ñình coå ñöôïc xaây döïng vaøo ñôøi Leâ Hy Toâng treân khu
ñaát roäng 3000 m² coù nhieàu caây coå thuï thuoäc laøng Thoå Haø, huyeän Vieät Yeân. Ñình
ñöôïc döïng theo kieåu chöõ Coâng, toøa baùi ñöôøng coù chieàu daøi 27 m, roäng 16 m, döïng
treân neàn cao 0,5 m xung quanh coù ñaù taûng xanh chia laøm ba caáp, maùi ñình lôïp
ngoùi muõi haøi to baûn, boán goùc laø nhöõng ñaàu ñao cong vuùt. Ñaàu bôø noùc uoán quanh
hình löôõi lieàm, goùc maùi coù gaén ngheâ, thuù nhoû baèng saønh nung giaø baèng löûa tía coù
taát caû 22 ñaàu baåy löïc löôõng, chaïm roàng, maây, ngheâ, thuù raát trau chuoát. Baùi ñöôøng
chia laøm 7 gian, 48 coät lim, boä khung chaïm troã tinh vi, nhieàu caûnh trí sinh ñoäng.
Ñaëc bieät coù khaù nhieàu hình thieáu nöõ maëc vaùy daøi, yeám, toùc boái chaèng hoaëc chít
khaên vôùi neùt maët raïng rôõ trong tö theá cöôõi phöôïng, ñeøn roàng hoaëc ñang nhaûy muùa
giöõa caùc lôùp maây boàng beành. Loøng baùi ñöôøng laùt ñaù xanh nhaün boùng. Böùc cöûa
voõng theáp vaøng chaïm troã loäng laãy laøm cho baùi ñöôøng theâm trang nghieâm coå kính.
Theo taám bia coå ñeå laïi, ñình laø keát quaû coâng söùc ñoùng goùp cuûa toaøn daân
laøng Thoå Haø. Ñình laø nieàm töï haøo cuûa laøng.
Di tích thaønh Xöông Giang : Thaønh naèm ôû xaõ Thoï Xöông, caùch thò xaõ Baéc Giang 4
                                                                                              58

km, beân caïnh quoác loä 1A ñi Laïng Sôn. Thaønh naøy do nhaø Minh xaây döïng vaøo theá
kyû15 ñeå traán giöõ nôi cöûa ngoõ ñöôøng ruùt quaân phía baéc. Nghóa quaân Lam Sôn cuûa
Leâ Lôïi do töôùng Traàn Nguyeân Haõn chæ huy sau gaàn moät naêm vaây haõm, ñaùnh
chieám thaønh Xöông Giang tröôùc khi vieän binh cuûa quaân Minh qua ngaõ bieân giôùi
Laïng Sôn keùo xuoáng nöôùc ta. Chính taïi ñaây ñaõ xaûy ra traän ñaùnh lòch söû thaéng 10
vaïn quaân Minh. Heä thoáng thaønh coå Xöông Giang hieän nay vaãn coøn daøi 600 m, coù
4 coång chính, dieän tích khoaûng 27 ha.
Baéc Giang laø moät vuøng coù nhieàu caûnh ñeïp vaø di tích lòch söû. Nhieàu hoà chöùa nöôùc
lôùn taïo neân phong caûnh kyø vó, phaùt trieån ñöôïc tieàm naêng du lòch nhö hoà Caám Sôn,
Khuoân Thaàn.
Các dịp lễ hội
Baéc Giang laø moät tænh vöøa coù truyeàn thoáng leã hoäi vaên hoùa cuûa ñaát Kinh Baéc, vöøa
coù hoäi xuaân cuûa caùc daân toäc ít ngöôøi. Laø maûnh ñaát coù nhieàu daân toäc sinh soáng nhö :
Vieät, Nuøng, Taøy, Saùn Chay, Saùn Dìu, Hoa... Vì vaäy truyeàn thoáng ngheä thuaät vaên
hoùa ôû ñaây cuõng khaù phong phuù. Ngoaøi caùc laøn ñieäu daân ca : haùt Xaåm, AÛ ñaøo,
Cheøo, Quan Hoï... coøn coù haùt Soong Hao cuûa caùc daân toäc ít ngöôøi sinh soáng ôû ñaây.
Hoäi Xuaân : Hoäi vui xuaân cuûa ñoàng baøo daân toäc Saùn Dìu vaø ñoâng baøo Nuøng. Leã hoäi
thöôøng dieãn ra vaøo ngaøy 15 thaùng 1 aâm lòch. Trong leã hoäi coù haùt giao duyeân nam
nöõ, caùc ñieäu tình ca Sli (Nuøng) vaø Sooïng Coâ (Saùn Dìu).
Leã hoäi Yeân Theá : Leã hoäi haøng naêm dieãn ra vaøo ngaøy 10 thaùng 3 aâm lòch nhaèm
töôûng nhôù ñeán laõnh tuï noâng daân Hoaøng Hoa Thaùm ñaõ laõnh ñaïo nghóa quaân choáng
Phaùp roøng raõ suoát 30 naêm trôøi. Cuoäc khôûi nghóa Yeân Theá ñaõ ghi theâm trang söû
choùi loïi vaøo lòch söû choáng ngoaïi xaâm cuûa daân toäc ta. Leã hoäi dieãn ra taïi xaõ Phoàn
Xöông, Yeân Theá, nôi coøn coù daáu aán cuûa ñoàn ñaát Phoàn Xöông,
caên cöù cuûa nghóa quaân Yeân Theá khi xöa.
Hoäi Traùm ruïng : Leã hoäi thöôøng ñöôïc toå chöùc vaøo muøa Traùm ruïng khoaûng thaùng 8
aâm lòch taïi xaõ Ñoâng Vöông, huyeän Yeân Theá. Quaû Traùm laø thöùc aên ngon phaûi phaân
phoái ñeàu cho moïi ngöôøi. Trong leã hoäi thaày mo laøm leã, caàm Traùm tung cho moïi
ngöôøi nhaët ñeå laáy may maén.
Hoäi ñeàn Suoái Môõ : Suoái Môõ thuoäc xaõ Nghóa Phöông, huyeän Luïc Ngaïn, ñeàn Suoái
                                                                                         59

Môõ thôø thaàn baûn thoå. Haøng naêm leã hoäi ñöôïc môû vaøo ngaøy moàng 1 thaùng 4 aâm lòch
nhaèm caàu mong muøa maøng töôi toát. Trong leã hoäi coøn coù nhieàu troø vui ñaëc bieät laø
nam nöõ haùt giao duyeân.
                                                                                               60

Bắc Ninh
Dieän tích : 797,2 km².
Daân soá : 957.700 ngöôøi (2001).
Tænh lî : thò xaõ Baéc Ninh.
Caùc huyeän : Queá Voõ, Yeân Phong, Tieân Du, Töø Sôn, Thuaän Thaønh, Gia Bình,
Löông Taøi.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Hoa, Taøy.
Ba maët tænh coù soâng taïo thaønh nhöõng ranh giôùi thieân nhieân. Phía Baéc laø soâng Caàu.
Ñoâng coù soâng Thaùi Bình (thuoäc Haûi Döông, saùt ranh giôùi vôùi Baéc Ninh), Taây-Nam
laø soâng Hoàng Haø vaø Thaùi Bình aên thoâng vôùi soâng Ñuoáng. Muøa nöôùc lôùn. Soâng
Ñuoáng ñoå nöôùc ra soâng Hoàng Haø vaøo soâng Thaùi Bình.
Ñòa theá Baéc Ninh toaøn ñoàng baèng ít nuùi cao, coù moät soá ngoïn nuùi ñaõ ñi vaøo thô ca
(nuùi Thieân Thai). Nhieät ñoä trung bình khoaûng 13,4°C, raát thích hôïp cho du lòch. ÔÛ
huyeän Tuyeân Du coù nuùi Cheø 127 m, nuùi Khaùnh hay Long Sôn, nuùi Baùt Vaïn, nuùi
Phaät Tích hay Laïn Kha Sôn (tuïc goïi laø nuùi Raïm, nuùi Sôn Ñoâng vaø nuùi Sôn Nam. ÔÛ
Queá Döông coù nuùi Thieân Sôn. Hai nuùi Yeân Sôn vaø Thieân Thai ôû Gia Bình. Hai
quoác loä 4 vaø 18 noái lieàn Baéc Ninh vôùi caùc tænh laân caän. Phi tröôøng ôû Gia Laâm khaù
lôùn.
Tænh lî Baéc Ninh caùch Haø Noäi hôn 30 km, coù quoác loä chaïy qua, coù nhieàu soâng lôùn,
vì vaäy heä thoáng giao thoâng ñöôøng boä, ñöôøng saét vaø ñöôøng soâng ñeàu thuaän lôïi.
Sinh hoạt, kinh tế
Ñoàng baøo Baéc Ninh theo ñaïo Phaät vaø Thieân Chuùa. Tröôùc naêm 1954, daân chuùng
ñeàu môû hoäi vui Xuaân haøng naêm raát lôùn vaø coù nhieàu tuïc leä giaûi trí ñaëc bieät nhö haùt
Quan Hoï (phoûng theo caùc ñieäu haùt cuûa trieàu ñình ngaøy xöa, coù töø ñôøi Haäu Leâ), tuïc
keùo co, ñaùnh vaät, ñaùnh ñu, thaû dieàu, ñaùnh côø ngöôøi, bôi thuyeàn... Phuï nöõ hai laøng
Ñaùp Caàu vaø Thò Caàu noåi tieáng ñaûm ñang.
Kinh teá cuûa Baéc Ninh cuõng gioáng caùc tænh laân caän. Ngoaøi hoa maøu chính laø luùa,
daân ta coøn troàng ngoâ, ñaäu phoäng, khoai lang, khoai soï, cau vaø caùc loaïi rau. Caây kyõ
ngheä coù mía, thaàu daàu, thuoác laù, traø, daâu nuoâi taèm vaø moät soá caây aên traùi. Laøng
Hieän Ngang troàng rau muoáng raát ngon, laøng Phuïng Phaùp coù döa gang noåi tieáng ôû
                                                                                          61

Yeân Vieân troàng nhieàu nhaõn, huyeän Töø Sôn troàng thuoác laù thôm vaø kheá ngoït. Baéc
Ninh khoâng coù khoaùng saûn vì ñaát do phuø sa taïo neân nhöng nhieàu ñaát seùt duøng laøm
ñoà goám. Caùc laøng Baùt Traøng, Thoå Haø vaø Phuù Laùng gaïch, chum vaïi, ñoà saønh... raát
noåi tieáng.
Lược sử
Thôøi laäp quoác, ñaát Baéc Ninh thuoäc boä Vuõ Ninh, moät trong 15 boä cuûa nöôùc Vaên
Lang. Ñeán ñôøi Haùn thuoäc Giao Chæ, sau ñoù thuoäc Giao Chaâu. Baéc Ninh thuoäc ñaïo
Baéc Giang döôùi ñôøi nhaø Ñinh, trôû thaønh loä vaøo ñôøi Tieàn Leâ vaø Haäu Lyù. Ñaây laø
vuøng xuaát phaùt nhaø Haäu Lyù, vua Lyù Thaùi Toå queâ ôû laøng Coå Phaùp, laøm vua 19 naêm
(1010 - 1028). Ñôøi nhaø Traàn, ñaát naøy laø loä Kinh Baéc, sau ñoåi thaønh traán Kinh Baéc
vaøo naêm 1337. Khi giaëc Minh xaâm chieám nöôùc ta, Baéc Ninh thuoäc phuû Baéc Giang.
Döôùi ñôøi Haäu Leâ, tænh naøy toå chöùc thaønh Baéc Ñaïo naêm 1456. Ñeán naêm 1469, ñoåi
thaønh xöù, sau caûi thaønh traán döôùi ñôøi Leâ Töông Döïc (1509 - 1516). Nhaø Maïc ñaët
laø phuû Thuaän An thuoäc Haûi Döông. Nhaø Leâ Trung Höng taùi laäp thaønh traán Kinh
Baéc. Naêm 1593, thuoäc Baéc Thaønh. Döôùi trieàu Nguyeãn, ñoåi laø traán Baéc Ninh töø
naêm 1822. Naêm 1831 ñöôïc ñoåi thaønh tænh Baéc Ninh.
Ñaát Baéc Ninh töø ngaøn xöa sôùm coù anh huøng ñaùnh giaëc cöùu nöôùc. Ñôøi Huøng Vöông
thöù 6 ñaõ ghi cheùp vieäc Thaùnh Gioùng taïi laøng Phuø Ñoång (huyeän Voõ Giaûng) ñaùnh
ñuoåi giaëc AÂn. Thôøi Hai Baø Tröng khôûi nghóa. Daân chuùng Baéc Ninh aøo aït tham gia
giaûi phoùng hai vuøng Thuaän Thaønh (Luy Laâu) vaø Yeân Phong (Long Bieân). Naêm
545, khi anh huøng Trieäu Quang Phuïc laäp caên cöù Daï Traïch ôû Höng Yeân, hai töôùng
gioûi ôû Baéc Ninh laø Tröông Hoàng vaø Tröông Haùt theo phoø laäp nhieàu coâng traän.
Naêm 1076, giaëc Toáng sang ñaùnh nöôùc ta, anh huøng Lyù Thöôøng Kieät chaën moät ñaïo
quaân cuûa chuùng treân soâng Nhö Nguyeät (khuùc soâng Caàu gaàn laøng Nhö Nguyeät);
traän ñaàu tieân dieät hôn moät ngaøn giaëc. Nhöng giaëc töø caùc höôùng khaùc traøn ñeán,
duøng maùy baén ñaù laøm quaân ta khoâng tieán ñöôïc. Lyù Thöôøng Kieät laøm boán caâu thô
cho ngöôøi ñoïc lôùn voïng ra töø ñeàn thôø oâng Tröông Haùt, laøm quaân ta nöùc loøng chieán
ñaáu. Duøng thô phaù giaëc, saùng kieán vaän duïng cuûa tieàn nhaân laø göông saùng cho vaên
ngheä só thôøi sau. Boán caâu :
                              "Nam quoác sôn haø Nam ñeá cö,
                                                                                           62

                           Tieät nhieân ñònh phaän taïi thieân thö,
                            Nhö haø nghòch loã lai xaâm phaïm,
                           Nhöõ ñaúng haønh khan thuû baïi hö !"
Laø baûn tuyeân ngoân ñoäc laäp cuûa daân toäc, khoâng ai khoâng nghe thaáy moät laàn. Ñeán
naêm 1284, Thoaùt Hoan chæ huy 50 vaïn quaân Moâng Coå sang ñaùnh nöôùc ta laàn thöù
hai. Vua Traàn Nhaân Toâng trieäu taäp quan töôùng hoäi nghò treân soâng Bình Than
(thuoäc laøng Bình Than, huyeän Gia Bình choã soâng Ñuoáng noái vôùi soâng Thaùi Bình).
Ngöôøi anh huøng Traàn Quoác Toaûn, môùi 15 tuoåi neân khoâng ñöôïc döï baøn laáy laøm töùc
giaän, boùp quaû cam trong tay maø khoâng hay.
Khi quaân Phaùp tieán ñaùnh caùc tænh mieàn Baéc, chuùng ñem nhieàu boä binh vaø phaùo
binh taán coâng thaønh Baéc Ninh, nghóa quaân ta ñaùnh traû maïnh meõ nhöng thaønh vaãn
loït vaøo tay giaëc ngaøy 12-3-1884. Naêm 1886, cuoäc noåi daäy Baõi Saäy lan roäng khaép
nôi, ñoàng baøo Baéc Ninh goùp phaàn khoâng nhoû.
Ñaây laø nôi sinh tröôûng cuûa anh huøng Nguyeãn Cao (laøng Caùch Bi huyeän Queá
Döông), ngöôøi xem baèng caáp Giaûi Nguyeân vaø chöùc Taùn Lyù Quaân Vuï cuûa Töï Ñöùc
nhö haït buïi, oâng ñi theo Nguyeãn Thieän Thuaät khaùng chieán, huaán luyeän du kích
cho nghóa quaân. Khi chieán khu Baõi Saäy bò thaát baïi, oâng veà laøng, caûi trang daïy hoïc
ñôïi thôøi cô. Naêm 1887, khi quaân Phaùp baét, oâng duøng moùng tay khoeùt roán, ruùt ruoät
roài neùm vaøo maët keû thuø vaø hoûi : "Ruoät gan tao ñaây. Baây xem coù khuùc naøo phaûn thì
baûo". Giaëc xanh maët vaø khieáp sôï daân Vieät anh huøng.
Baéc Ninh cuõng laø queâ cuûa laõnh tuï Traàn Trung Laäp, oâng ñaõ cuøng vôùi hai anh huøng
Trònh vaên Caán, Löông Ngoïc Quyeán khôûi nghóa ôû Thaùi Nguyeân naêm 1917, sau oâng
tham gia Vieät Nam Quang Phuïc Hoäi vaø chæ huy caùc traän ñaùnh ñoàn boùt Phaùp taïi
Laïng Sôn vaøo naêm 1940. Laøng Ña Ngöu coù anh huøng Phoù Ñöùc Chính, chieán só anh
duõng cuûa Vieät Nam Quoác Daân Ñaûng, oâng cuøng vôùi 12 chieán só khaùc bò xöû cheùm ôû
Yeân Baùi. Tröôùc khi cheát, oâng ñaõ yeâu caàu giaëc cho naèm ngöûa ñeå nhìn löôõi dao rôùt
xuoáng nhö theá naøo.
Phong cảnh, di tích
Ñình Ñoâng Hoà : Ñình Ñoâng Hoà coøn goïi laø ñình Tranh thuoäc laøng Ñoâng Hoà, huyeän
Thuaän Thaønh. Ñình vöøa laø nôi thôø Thaønh Hoaøng laøng, vöøa laø chôï tranh cuûa laøng,
                                                                                              63

laø nôi giao löu tranh buoân baùn tranh vôùi khaùch haøng gaàn xa. Ñình hieän nay goàm coù
6 gian baùi ñöôøng, 2 gian haäu cung, kieán truùc theo kieåu chöõ ñinh lôïp maùi ngoùi muõi
haøi nhoû. Ñình coøn giöõ nhieàu di vaät quí hieám. Ñình Ñoâng Hoà khoâng chæ laø di tích
maø coøn laø nôi sinh hoaït vaên hoùa cuûa laøng.
Chuøa Buùt Thaùp : Chuøa coù teân chöõ laø Ninh Phuùc Töï, toïa laïc ôû phía taây thoân Buùt
Thaùp, xaõ Ñình Toå, huyeän Thuaän Thaønh, caùch Haø Noäi 30 km. Chuøa ñöôïc döïng vaøo
thôøi Haäu Leâ (theá kyû 17) theo Kieåu "noäi coâng ngoaïi quoác", ngoaøi cuøng laø tam quan,
tieáp ñoù laø gaùc chuoâng hai taàng taùm maùi, roài ñeán chuøa Hoä. Sau chuøa Hoä laø nhaø
thöôïng ñieän coù baøy caùc boä töôïng Tam Theá, Tam Thaân, töôïng Phaät Baø Quan AÂm
nghìn maét nghìn tay cao 3,7 m coù 11 ñaàu, gaàn 1000 tay, 1000 maét ñaët treân toøa sen
do roàng ñoäi, beân döôùi laø caùc hình trang trí soùng nöôùc, toâm cua, oác ruøa... boán goác
beä laø 4 pho töôïng löïc só troâng raát soáng ñoäng. Trong chuøa coù nhieàu coå vaät quí giaù,
nhieàu thaùp ñeïp, noåi tieáng nhaát laø thaùp Baùo Nghieâm, nôi ñaët xaù lò cuûa thieàn sö
Chuyeát Chuyeát. Thaùp xaây baèng ñaù, taùm maët, naêm taàng, cao 13 m, ñænh thaùp hình
naäm röôïu. Thaùp Toân Ñöùc naêm taàng cao 10 m, nôi ñaët xaù lò thieàn sö Minh Haïnh, vò
toå thöù 2 cuûa chuøa. Chuøa ñöôïc truøng tu nhieàu laàn. Ñaây laø moät trong nhöõng ngoâi
chuøa danh tieáng vaøo baäc nhaát ôû Vieät Nam.
Chuøa Phaät Tích : Chuøa ñöôïc khôûi coâng döïng vaøo khoaûng theá kyû thöù 7-10 ôû söôøn
nuùi Phaät Tích, xaõ Phaät Tích, huyeän Tieân Du. Ñeán ñôøi Lyù, chuøa ñöôïc truøng tu ñaïi
qui moâ. Naêm 1057, vua Lyù Thaùnh Toâng cho döïng ngoâi thaùp baùu vaø ñuùc pho töôïng
mình vaøng. Naêm 1947, chuøa bò hoûng naëng. Naêm 1991 chuøa ñöôïc truøng tu theo
kieán truùc xöa. Moät soá di vaät khaùc hieän coøn laïi ôû chuøa nhö töôïng Phaät A Di Ñaø taïc
baèng ñaù xanh ngoài treân toøa sen cao 1,87 m, moät vöôøn thaùp, böùc chaïm ñaù nhaïc
coâng vaø vuõ nöõ...
Laøng Tranh Ñoâng Hoà : Ñaây laø moät laøng ngheà veõ tranh daân gian noåi tieáng cuûa Vieät
Nam ôû laøng Ñoâng Hoà, huyeän Thuaän Thaønh. Ngheà veõ tranh daân gian cuûa laøng
Ñoâng Hoà ñaõ coù töø raát laâu ñôøi. Tröôùc ñaây, hoï veõ tranh phuïc vuï cho Teát Nguyeân
Ñaùn. Ngaøy nay, hoï veõ tranh coøn ñeå baùn cho khaùch haøng coù nhu caàu baát kyø luùc naøo.
Nguyeân lieäu ñeå veõ tranh laø giaáy doù (giaáy ñöôïc laøm baèng caây doù giaõ nhoû, loïc vaø
caùn moûng), maøu veõ laáy töø chaát lieäu thieân nhieân nhö gaïch non , laù caây, reã caây, ñoát
                                                                                             64

thaønh than, maøi ra. Ñeå taïo ra maøu neàn laáp laùnh, hoï phaûi duøng voû con soø, ngheâu
(coøn goïi laø ñieäp), nung leân thaønh voâi, giaõ nhoû, troän vôùi nhöïa caây, pheát ñeàu leân
giaáy doù ñeå taïo ra maøu neàn. Haàu heát tranh Ñoâng Hoà ñeàu phaûn aùnh ñöôïc öôùc
nguyeän hoøa bình, haïnh phuùc, aám no. Coù moät soá tranh veõ veà ñoäng vaät nhö boø, lôïn,
choù, meøo laø nhöõng con vaät gaàn guõi vôùi ngöôøi noâng daân. Ñaëc bieät moät soá tranh vôùi
maûng ñeà taøi "höùng döøa", "ñaùm cöôùi chuoät", "ñaùnh ghen" raát haáp daãn du khaùch
trong vaø ngoaøi nöôùc. Hieän nay, laøng tranh Ñoâng Hoà coøn laøm theâm ñoà haøng maõ ñeå
phuïc vuï vieäc teá, leã.
Haøng naêm, chôï tranh ñöôïc hoïp vaøo dòp Teát Nguyeân Ñaùn taïi ñình Ñoâng Hoà. Khaùch
ôû quanh vuøng vaø caùc tænh xa noâ nöùc veà chôï ñeå mua tranh. Hoäi thi ñoà maõ cuõng ñöôïc
toå chöùc taïi ñình töø chieàu 14 thaùng 3 ñeán 18 thaùng 3 aâm lòch haøng naêm. Chôï tranh
vaø hoäi thi ñoà maõ ñöôïc toå chöùc haøng naêm phaàn naøo phaûn aùnh ñöôïc neùt ñaëc thuø
trong hoaït ñoäng kinh teá - vaên hoùa cuûa ngöôøi daân laøng Ñoâng Hoà.
Ñeàn Ñoâ : Ñeàn ñöôïc xaây döïng döôùi thôøi nhaø Leâ. Ñeàn ñaõ ñöôïc truøng tu nhieàu laàn,
lôùn nhaát vaøo trieàu Leâ Höng theá kyû 17 vôùi kieåu "noäi coâng ngoaïi kích" xung quanh
coù töôøng thaønh bao boïc. Ñeàn ñöôïc chia laøm hai khu vöïc : noäi thaønh vaø ngoaïi thaønh.
Noäi thaønh goàm noäi thaát vaø ngoaïi thaát. Noäi thaát goàm nhaø haäu cung ñaët ngai thôø vaø
baøi vò taùm vò vua Lyù. Bao quanh noäi thaát coù töôøng gaïch cao 3 m, roäng 1 m. Ngoaøi
thaát goàm coù nhaø vuoâng kieán truùc kieåu chuoàng dieâm, taùm maùi goàm nhaø chuû teá, nhaø
kho, nhaø saùch, ñeàn vua Baø (Lyù Chieâu Hoaøng). Giöõa khu ngoaïi thaát laø 5 cöûa roàng
coù ñöôøng laùt ñaù xanh ñi thaúng leân nhaø vuoâng. Khu vöïc ngoaïi thaønh saùt vôùi töôøng
thaønh ôû hai ñaàu hoài nhaø khaùch, moãi beân 4 gian nhaø kieäu. Töø naêm cöûa roàng ñi
thaúng tôùi saùt bôø hoà laø nhaø bieåu dieãn roái nöôùc theo kieåu chuoàng dieâm 8 maùi, 8 ñao
cong. Beân hoà baùn nguyeät laø nhaø bia.
Ñeàn Ñoâ coøn giöõ ñöôïc nhieàu coå vaät quí, nhieàu taøi lieäu lòch söû quan troïng, ñaëc bieät
laø taám vaên bia coå cuûa Traïng nguyeân Phuøng Khaéc Khoan vaøo naêm 1602. Ñeàn Ñoâ
khoâng chæ laø moät di tích lòch söû vaên hoùa maø coøn laø moät thaéng caûnh ñeïp cuûa ñaát
Kinh Baéc.
Ñeàn Baø Chuùa Kho : Töø Haø Noäi theo quoác loä 1A qua ga Thò Caàu, reõ traùi ñi khoaûng
500 m laø ñeán laøng Coå Meã, xaõ Vuõ Ninh, thò xaõ Baéc Ninh nôi coù ñeàn thôø Baø Chuùa
                                                                                          65

Kho. Töông truyeàn baø laø moät ngöôøi phuï nöõ Vieät Nam ñaõ kheùo toå chöùc saûn xuaát,
tích tröõ löông thöïc, troâng nom kho taøng Quoác Gia trong vaø sau chieán thaéng Nhö
Nguyeät (1076). Khi Baø qua ñôøi, nhaân daân ñaõ laäp ñeàn thôø ñeå ghi laïi coâng ôn cuûa
Baø.
Ñeàn thôø cuûa Baø ñöôïc xaây döïng theo kieåu kieán truùc thôøi Nguyeãn, theo kieåu tam
ban. Ban haï kieán truùc kieåu tieàn keâ, haäu baåy; ban trung theo kieåu thöôïng chuoàng
röôøng, haï keâ trong, coøn ban thöôïng xaây döïng theo kieåu chuoàng röôøng, giaù chieâng.
Ñeàn Baø Chuùa Kho hieän nay ñöôïc tu söûa khang trang, thu huùt nhieàu du khaùch thaäp
phöông töø Baéc ñeán Nam veà döï leã xin caàu taøi, caàu loäc,
caàu may maén.
Di tích Nuùi Dinh : Nuùi Dinh coù teân goïi laø nuùi Thanh hay nuùi Phaùo Ñaøi, naèm treân
ñaát cuûa hai phöôøng Thò Caàu vaø Ñaùp Caàu. Trong lòch söû caùc cuoäc khaùng chieán
choáng xaâm löôïc, nuùi Dinh luoân laø ñieåm ñoùng quaân, laø phoøng tuyeán choáng quaân
xaâm löôïc, laø nôi dieãn ra nhieàu cuoäc chieán ñaáu aùc lieät giöõa ta vaø ñòch.
Taïi Nuùi Dinh, trong cuoäc khaùng chieán choáng Toáng theá kyû 11, Lyù Thöôøng Kieät cho
quaân vaø daân xaây döïng phoøng tuyeán soâng Caàu thaønh moät phoøng tuyeán choáng giaëc
vöõng chaéc. Döôùi söï chæ huy cuûa Lyù Thöôøng Kieät, ñaïi quaân ñoùng ôû nuùi Dinh ñaõ toå
chöùc phoøng ngöï vaø taán coâng ñaùnh baïi ñaïo quaân laõnh ñaïo cuûa Quaùch Quyø. Theá kyû
13, trong cuoäc khaùng chieán choáng quaân xaâm löôïc Nguyeân Moâng, Traàn Quoác Toaûn
cuõng cho xaây döïng phoøng thuû ôû Xöông Giang vaø Thò Caàu. Ñaàu theá kyû 15, quaân
Minh sang xaâm löôïc vaø ñaõ ñoùng quaân ôû ñaây (thaønh Thò Caàu). Ñeán thaùng 3-1927
toaøn boä quaân Minh ñoùng ôû thaønh Thò Caàu ñaõ keùo nhau ra ñaàu haøng. Thôøi Taây Sôn,
khu vöïc nuùi Dinh, thaønh Thò Caàu cuõng laø nôi ñoùng quaân cuûa nghóa quaân. Taïi ñaây
xaûy ra cuoäc giao chieán aùc lieät giöõa quaân ta do töôùng Phan Vaên Laân chæ huy vôùi
quaân xaâm löôïc Maõn Thanh.
Nuùi Dinh laø moät di tích lòch söû, moät ñieåm tham quan cuûa du khaùch khi ñeán thaêm
vuøng ñaát Kinh Baéc thô moäng.
Chuøa Daâu : Chuøa ôû thoân Khöông Töï (coøn goïi laø Laøng Daâu), xaõ Thanh Khöông,
huyeän Thuaän Thaønh caùch Haø Noäi 30 km. Chuøa ñöôïc döïng vaøo ñaàu theá kyû thöù 3 ôû
vò trí giao ñieåm nhöõng con ñöôøng lôùn, nôi tieáp thu ñaïo Phaät vaø trôû thaønh trung taâm
                                                                                            66

Phaät giaùo thôøi baáy giôø. Trong Phaät ñieän chính coù pho töôïng nöõ thaàn Phaùp Vaân (nöõ
Thaàn Maây) ngoài treân toøa sen, vì vaäy chuøa ñöôïc goïi laø Phaùp Vaân Töï.
Trong khuoân vieân chuøa coù ngoïn thaùp noåi tieáng, xaây döïng theá kyû thöù 6, vôùi yù nghóa
nhö moät thaïch truï ngaên caûn luoàng nghieäp chöôùng. Vì vaäy thaùp mang teân Hoøa
Phong.
Di tích phoøng tuyeán soâng Nhö Nguyeät : Di tích lòch söû naøy thuoäc thoân Ñöùc Thoï,
Tam Ñang, huyeän Yeân Phong. Taïi Thoï Ñöùc, Lyù Thöôøng Kieät ñaõ cho xaây döïng
nhieàu traïi quaân lôùn hieän vaãn coøn daáu tích trong loøng ñaát : traïi Chónh, traïi Chuøa,
traïi Quyùt, traïi Maùi AÁm. Treân khu vöïc baõi Mieâu, Lyù Thöôøng Kieät cho xaây döïng
moät phoøng tuyeán chaën giaëc ôû cöûa soâng Thoï Ñöùc. Xung quanh laø caùc khu haäu caàn :
kho Doác Gaïo, kho Cung ôû Goø Cung, kho Göôm ôû goø Göôm.
Trong khaùng chieán choáng Toáng naêm 1077, khu vöïc Thoï Ñöùc ñöôïc xaây döïng thaønh
phoøng tuyeán kieân coá trong heä thoáng phoøng tuyeán soâng Nhö Nguyeät. Caùnh quaân
ñoùng ôû ñaây coù nhieäm vuï chaën muõi tieán quaân cuûa giaëc töø phía nuùi Tieân Laùt traøn
sang vaø laøm nhieäm vuï öùng cöùu cho hai caùnh quaân ôû khu vöïc Nhö Nguyeät vaø Thò
Caàu. Cuøng vôùi hai caùnh quaân ñaõ taïo neân chieán thaéng vang doäi cuûa quaân nhaø Lyù
muøa xuaân naêm 1077, ñaäp tan cuoäc xaâm laêng cuûa nhaø Toáng.
Toaøn boä khu vöïc Ñöùc Thoï hieän nay vaãn naèm treân moät doi ñaát cao so vôùi xung
quanh. Ñình, ñeàn , chuøa Thoï Ñöùc cuõng laø nhöõng di tích lòch söû naèm trong heä thoáng
phoøng tuyeán Nhö Nguyeät trong cuoäc khaùng chieán choáng Toáng (1077).
Ñình laøng Ñình Baûng : Ñình thuoäc huyeän Tieân Sôn, caùch Haø Noäi 20 km. Ñaây laø
ngoâi ñình coå kính noåi tieáng nhaát cuûa Kinh Baéc. Ñình ñöôïc xaây döïng naêm 1700 vaø
ñeán naêm 1736 môùi ñöôïc hoaøn thaønh. Ñình thôø ba vò Thaønh Hoaøng : Cao Sôn Ñaïi
Vöông (Thaàn Ñaát), Thuûy Baù Ñaïi Vöông (Thaàn Nöôùc) vaø Baïch Leä Ñaïi Vöông
(Thaàn Troàng Troït).
Toøa baùi ñöôøng coù hình chöõ nhaät, daøi 20 m, roäng 14 m, chia laøm 7 gian, hai chaùi
naèm treân neàn cao bôø ñaù xanh coù baäc caáp. Veû ñoà soä cuûa ñình theå hieän qua maùi
phaàn toûa roäng vaø nhöõng coät lieâm hieám thaáy ôû nhöõng ngoâi ñình khaùc. Coù khoaûng
60 coät lieâm lôùn nhoû coù ñöôøng kính khoaûng 0,55 - 0,65 m. Hoa vaên trang trí treân
caùc caáu kieän kieán truùc raát ña daïng, chaïm troå tinh vi, chau chuoát, haøi hoøa. Boä
                                                                                           67

khung ñình khaù vöõng chaéc, gaéng vôùi nhau baèng caùc loaïi moïng. Trong ñình coù böùc
chaïm noåi "Baùt Maõ Quaàn Phi" vôùi ñöôøng neùt hoa vaên dieãn taû caùc caûnh sinh hoaït
troâng thaät voâ cuøng soáng ñoäng. Ñình Baûng laø ngoâi ñình coå raát haáp daãn khaùch du
lòch.
Ñình Coå Meã : Ñình Coå Meã laø ngoâi ñình lôùn, ñöôïc döïng vaøo naêm 1681 taïi laøng Coå
Meã. Ñình ñöôïc döïng theo kieåu chöõ nhaát vôùi 5 gian, 2 vì. Ñình thôø Tröông Hoàng,
Tröông Haùt laø nhöõng anh huøng coù coâng giuùp Trieäu Quoác Phuïc (549 - 570) choáng
giaëc Löông. Caùc maûng chaïm khaéc goã trong ñình Coå Meã raát ñeïp, theå hieän theo caùc
ñeà taøi Long Vaân ñaïi hoäi, nguõ hoå tranh chaâu. Kieán truùc ñình Coå Meã mang nhöõng
neùt raát tieâu bieåu cho laøng queâ Vieät Nam.
Ñeàn Phuø Ñoång Thieân Vöông : Thuoäc laøng Phuø Ñoång, huyeän Tieân Du. Ñaây laø moät
ngoâi ñeàn raát coå, ñöôïc söûa chöõa nhieàu laàn vaøo thôøi Haäu Leâ vaø Nguyeãn. Daân laøng
môû hoäi haøng naêm vaøo ngaøy muøng 9 thaùng 4 aâm lòch.
Ñænh Kim : Thuoäc laøng Thò Caàu, huyeän Voõ Giaøng, coù ñinh Kim raát coå, thôø hai vò
danh töôùng Tröông Hoàng vaø Tröông Haùt thôøi Trieäu Quang Phuïc.
Huyeän Tieân Du coù moät soá chuøa vaø di tích noåi tieáng. Laøng Luõng Nham coù chuøa
Lim treân ñoài Lim (Hoàng vaø Vaân Sôn) raát ñeïp, laøm töø ñôøi nhaø Lyù, beân trong coù ñuû
loaïi töôïng. Laøng Long Khaùm coù chuøa Baùch Moân vôùi kieán truùc ñaëc bieät vaø coù raát
nhieàu cöûa. Caùch chuøa Baùch Moân moät caây soá laø xaõ Truøng Minh coù nuùi Baùt Vaïn
Sôn, ngaøy xöa töôùng nhaø Ñöôøng laø Cao Bieàm ñoùng quaân ôû ñaây ñaõ cho nung taùm
vaïn hoøn gaïch hình thaùp ñeå xaây thaùp lôùn. Hieän nay thaùp naøy khoâng coøn nhöng treân
nuùi vaãn coøn gaïch. Töø Baùt Vaïn Sôn ñi theâm hai caây soá, gaàn ñeâ soâng Ñuoáng, laø xaõ
Phaät Tích coù nuùi Tieâu Sôn vaø Chuøa Phaät Tích (Vaïn Phuùc), chuøa thaät to, laøm töø ñôøi
vua Lyù Thaùi Toâng (1037). Xöa coù nhaø baèng ñaù vaø gieáng Roàng, sau chuøa coù nhieàu
thaùp baèng ñaù chaïm troå khaéc neùt theo myõ thuaät Chaøm raát ñeïp.
Ngoaøi ra Baéc Ninh coøn coù chuøa Yeân Phuï ôû huyeän Yeân Phong coù töôïng Phaät Baø
Quan AÂm 82 tay; xaõ Thuûy Loâi, treân goø Kim Khuyeát coù di tích bia vaø thaønh cuûa An
Döông Vöông. Huyeän Gia Laâm coù hai chuøa Leä Maät vaø chuøa Cöï Linh coù pho töôïng
ñoàng ñen cao ba thöôùc. Ngay tænh lî coù nhaø thôø Thieân Chuùa giaùo to lôùn vaø ñeïp.
Baéc Ninh coøn coù nhaø chuøa Traàm vôùi nhieàu töôïng Phaät ñöôïc chaïm khaéc coâng phu.
                                                                                            68

ÔÛ phía Nam tænh, treân ñöôøng töø Phuù Thuïy ñi Phaû Laïi, ñoàng baøo coù theå vieáng thaêm
di tích thaønh Luy Laâu ñôøi Haùn, döïng leân ôû Khöông Töï ñeå cai trò Giao Chaâu, nay
haõy coøn neàn moùng thaønh vaø moät soá coå tích raûi raùc khaép ñoàng ruoäng. Ñeán laøng
Tam AÙ, coù ñeàn vaø moä cuûa Só Nhieáp, goïi laø Só Vöông Tieân, laøm Thaùi Thuù Giao
Chaâu naêm 203. Ñeán huyeän Gia Bình, coù Leä Chi Vieân (Traïi Vaûi) laø nôi xaûy ra vuï
aùn Leâ Thaùi Toâng ñoät ngoät cheát beänh naêm 1442 khieán anh huøng Nguyeãn Traõi,
naøng haàu Thò Loä, cuøng toaøn gia bò vu oan cheát thaûm, ñeán 22 naêm sau môùi ñöôïc
minh oan vaø phuïc hoài danh döï. Baéc Ninh coøn coù moät soá ngoâi moä coå ôû Nghi Veä
Sôn, xaây khoaûng ñaàu theá kyû 10 vaø 11; moä ñöôïc xaây baèng gaïch nung, trang trí
nhieàu hình veõ vaø kieán truùc tinh vi. Baéc Ninh laø vuøng ñaát noåi tieáng veà vaên chöông,
trong soá nhöõng danh nhaân keå treân, ta coøn bieát nhöõng vò sau ñaây :
Thieàn Sö Vaïn Haïnh (laøng Coå Phaùp, huyeän Töø Sôn), cao taêng ñôøi Leâ Ñaïi Haønh vaø
Lyù Thaùi Toå, moät nhaø tö töôûng veà Thieàn Toâng, coù coâng khaûo cöùu veà kinh luaän nhaø
Phaät vaø vaän ñoäng ñöa Lyù Coâng Uaån leân ngoâi saùng laäp nhaø Lyù.
Baéc Ninh cuõng laø queâ ngoaïi cuûa Ngoïc Haân Coâng Chuùa (laøng Naønh, huyeän Töø
Sôn), con gaùi vua Leâ Hieån Toâng vaø laø vôï anh huøng Quang Trung Hoaøng Ñeá; Baø
noåi danh taøi hoa, tröù taùc khaù nhieàu nhöng bò thieâu huûy gaàn heát, nay chæ coøn hai baøi
vaên teá Vua Quang Trung vaø Ai Tö Vaõn, ghi laïi loøng thöông tieác cuûa baø vôùi baäc ñaïi
anh huøng.
Thieàn Sö Giaùp Haûi (laøng Baùt Traøng, huyeän Gia Laâm), danh só ñôøi Maïc Ñaêng
Doanh, taùc giaû Öùng Ñaùp Bang Giao Taäp, Thaän Minh, Cao Laâu Tì Baø thi, Hoaøng Só
Khaûi (huyeän Lang Taøi) nhaø vieát vaên noâm noåi tieáng ñôøi Maïc Phuùc Haûi, Hoaøng Ñöùc
Löông (huyeän Vaên Giang), taùc giaû Trích Dieãm Thi Taäp. Ñaøo Cöû (xaõ Thuaàn Khang,
huyeän Thuaän Thaønh), laø moät trong 28 nhaø thô cuûa hoäi Tao Ñaøn, goùp coâng thöïc
hieän caùc vaên thi phaåm Hoàng Ñöùc Quoác AÂm Thi Taäp, Thieân Nam Dö Haï Taäp.
Thaân Chinh kyù söï. Nguyeãn Xung Xaùc (laøng Kim Ñoâi) hoäi Tao Ñaøn, taùc giaû Tieâu
Töông Baùt Caûnh. Ñaøm Thuaän Huy (laøng ñoâng Ngaïn), hoäi Tao Ñaøn, taùc giaû Maëc
Trai Thi Taäp. Ñaøm Vaên Leã (xaõ Laâm Sôn, huyeän Queá Döông), trong hoäi Tao Ñaøn...
taát caû ñeàu laø danh só ñôøi vua Leâ Thaùnh Toâng.
Vuõ Mieâu (xaõ Xuaân Lan, huyeän Lang Taøi), söû gia thôøi Leâ Hieån Toâng vaø Leâ Caûnh
                                                                                               69

Höng, cuøng vôùi Nguyeãn Hoaøn, Phan Troïng Phieân vaø Uoâng Só Laõng soaïn boä Ñaïi
Vieät Lòch Trieàu Ñaêng Khoa Luïc, boán quyeån, Cao Baù Quaùt (huyeän Gia Laâm), Thi
Baù ñôøi Nguyeãn, taùc giaû Cao Chu Thaàn Thi Taäp, sau bò cheát vì vuï noåi loaïn cuûa Leâ
Duy Löông, Leâ Duy Cöï. OÂn Nhö Haàu Nguyeãn Gia Thieàu (xaõ Lieãu Ngaïn, huyeän
Thuaän Thaønh) danh só thôøi Leâ Maït, taùc giaû Cung Oaùn Ngaâm Khuùc, Töø Trai taäp,
hai boä Sôn Trung Am, vaø Sôû Töø Dieäu ñeå phoå nhaïc. Nguyeãn Ñaêng Ñaïo (laøng Hoaøi
Baûo huyeän Tieân Du) ñoã Traïng nguyeân ñôøi Leâ Hy Toâng, tính khí trung tröïc, thöông
daân yeâu nöôùc, taùc giaû Nguyeãn Traïng Nguyeân phuïng söû taäp (taäp thô ghi cheùp caùc
vieäc khi sang Taøu). Nguyeãn Thanh Giaûn (huyeän Töø Sôn, laøng Höông Maëc) laø danh
só noåi tieáng ñôøi Leâ uy Muïc; ôû laøng Du Laâm cuøng huyeän, coù Nguyeãn Tö Giaûn, naêm
22 tuoåi ñoã tieán só ñôøi Thieäu Trò, taøi kieâm vaên voõ. OÂng coøn gioûi veà kinh teá vaø töøng
cuøng Nguyeãn Tröôøng Toä daâng sôù xin canh taân ñaát nöôùc nhöng Töï Ñöùc khoâng nghe,
nhöõng taùc phaåm vaên hoïc goàm Thaïch Noâng Thi Vaên Taäp, Duyeät Boä Khaâm Ñònh
Vieät Söû Thoâng Giaùm Cöông Muïc. Baéc Ninh coøn laø queâ danh thaàn Nguyeãn Vaên
Giai, tính lieâm khieát, ñaïi coâng thaàn traûi ba ñôøi Leâ Theá Toâng, Kinh Toâng vaø Thaàn
Toâng. Hoàng Haø nöõ só Ñoaøn Thò Ñieåm (1705 - 1748) ngöôøi xaõ Hieán Phaïm, huyeän
Vaên Giang ) cuõng laø ngöôøi Baéc Ninh. Baø laø moät nhaø thô lôùn cuûa thi ca Vieät Nam,
dòch baûn "Chinh Phuï Ngaâm" tieáng Haùn cuûa Ñaëng Traàn Coân. Taùc phaåm "Chinh
Phuï Ngaâm Khuùc" cuûa baø goàm 412 caâu thô theo theå song thaát luïc baùt ñöôïc coi laø
hay hôn nguyeân baûn cuûa Ñaëng Traàn Coân vaø laø moät tuyeät taùc vaên chöông cuûa vaên
hoïc söû nöôùc nhaø gaây nhieàu caûm höùng saùng taùc cuûa ñôøi sau.
Các dịp lễ hội
Kinh Baéc laø vuøng ñaát ñaïo Phaät sôùm thaâm nhaäp ngay töø nhöõng theá kyû ñaàu coâng
nguyeân. Ñeán ñôøi nhaø Lyù Phaät giaùo ñaõ ñaït ñeán ñoä cöïc thònh. Nhieàu chuøa, thaùp ñaõ
ñöôïc xaây döïng ôû ñaát Kinh Baéc vaø ñaõ trôû thaønh danh thaéng, di tích lòch söû vaên hoùa
laø nôi tham quan vaõn caûnh cuûa khaùch thaäp phöông. Baéc Ninh laø moâït vuøng ñaát coå
ñoàng thôøi laø moät trong nhöõng chieác noâi cuûa neàn vaên minh Vieät Nam. Chính vuøng
ñaát naøy ñaõ sinh ra nhöõng ñieäu haùt daân ca Quan Hoï ñaëc saéc, tieâu bieåu cho loaïi hình
daân ca tröõ tình Baéc Boä, ñaäm ñaø baûn saéc daân toäc. Baéc Ninh coøn laø noät trong nhöõng
ñòa phöông coù nhieàu leã hoäi. Moãi leã hoäi ñeàu gaén vôùi neùt ñeïp vaên hoùa truyeàn thoáng
                                                                                                 70

vaø nhöõng trang söû haøo huøng cuûa daân toäc. Moãi ñoä xuaân veà, ngöôøi Kinh Baéc laïi roän
raøng vui traåy hoäi.
Hoäi Lim : Hoäi dieãn ra vaøo11 ñeán 13 thaùng gieâng aâm lòch haøng naêm. Leã hoäi naøy
gaén lieàn vôùi moät truyeàn thoáng vaên hoùa noåi tieáng cuûa ñaát Kinh Baéc laø haùt Quan Hoï.
Caùc "lieàn anh, lieàn chò" haùt ñoái ñaùp töøng caëp, haùt treân ñoài, haùt treân thuyeàn, haùt sau
chuøa... vôùi ñuû caùc laøn ñieäu Quan Hoï khaùc nhau. Cuõng nhö caùc hoäi khaùc, hoäi Lim
cuõng coù ñuû caùc phaàn leã röôùc ñeán leã teá cuøng nhieàu troø vui khaùc.
Hoäi Ñình Baûng : Ñình laøng Ñình Baûng thuoäc huyeän Töø Sôn thôø 3 thieân thaàn laø
Cao Sôn Ñaïi Vöông (thaàn Nuùi), Thuûy Baù Ñaïi Vöông (thaàn Nöôùc), Baø Chu Leâ Ñaïi
Vöông (thaàn Troàng troït) vaø 6 nhaân thaàn laø 6 vò toå cuûa 6 doøng hoï coù coâng döïng
laøng vaøo theá kyû 15. Leã hoäi haøng naêm dieãn ra töø ngaøy 12 ñeán ngaøy 16 thaùng 3 aâm
lòch, daân laøng Ñình Baûng môû hoäi ñeå töôûng nhôù coâng lao cuûa caùc phuùc thaàn. Trong
ngaøy hoäi, treân baõi roäng tröôùc cöûa ñình coù caùc phuùc thaàn. Coù caùc cuoäc vui nhö ñaùnh
côø, ñaùnh vaät, ñaùnh ñu, choïi gaø, haùt cheøo, haùt Quan Hoï treân hoà...
Hoäi Ñoâng Hoà : Leã hoäi dieãn ra töø moàng 4 ñeán moàng 7 thaùng gieâng taïi ñình laøng
Ñoâng Hoà huyeän Thuaän Thaønh. Ñaây laø moät leã hoäi mang tính chaát hoäi laøng ngheà,
nôi saûn xuaát tranh daân gian noåi tieáng. Taïi ñình laøng coù baùn tranh daân gian vaø caùc
loaïi haøng maõ thôø cuùng.
Hoäi Chuøa Phaät Tích : Hoäi thöôøng dieãn ra trong 2 ngaøy töø ngaøy 4 ñeán 5 thaùng gieâng
aâm lòch taïi chuøa Phaät Tích nhaèm töôûng nhôù coâng ôn cuûa vua Lyù Thaùnh Toâng.
Haøng naêm leã hoäi ñöôïc môû ra cho khaùch haønh höông ñeán ñeå leã Phaät, nghe kinh,
caàu yeân, caàu phuùc, ñoàng thôøi ñeå thaêm di tích vaø thaéng caûnh cuûa ñaát Kinh Baéc.
Leã hoäi ñeàn Ñoâ : Leã hoäi haøng naêm ñöôïc toå chöùc taïi ñeàn Ñoâ (nôi thôø 8 vò vua nhaø
Lyù), laøng Ñình Baûng, huyeän Töø Sôn vaøo ngaøy 15 thaùng 3 aâm lòch. Leã hoäi dieãn ta
trong 4 ngaøy. Hoäi môû vaøo ngaøy vua Lyù Thaùi Toå leân ngoâi (coøn goïi laø leã ñaêng
quang). Hoäi coù leã trình thaùnh, coù thi ñaáu côø ngöôøi, ñaáu vaät vaø caùc troø vui khaùc.
Ñaëc bieät coù cuoäc röôùc kieäu long troïng vaøo ngaøy chính hoäi (16-3) raát ñoâng vui.
Khaùch thaâïp phöông ñeán döï leã hoäi vöøa ñeå cuùng leã, vöøa ñeå vaõn caûnh ñeïp cuûa ñeàn
Ñoâ.
Leã hoäi chuøa Daâu : Hoäi môû vaøo ngaøy 17 thaùng 1 aâm lòch taïi laøng Daâu, Thanh
                                                                                         71

Khöông, huyeän Thuaän Thaønh. Chuøa Daâu thôø Phaät Maãu Man Nöông. Leã hoäi môû
vaøo ngaøy sinh cuûa Man Nöông. Ñaây laø leã hoäi tieâu bieåu cho söï hoäi nhaäp cuûa tín
ngöôõng noâng nghieäp vaøo ñaïo Phaät. Trong hoäi coù leã röôùc töôïng baø Daâu ñi qua caùc
chuøa trong heä thoáng chuøa Töù Phaùp, chuøa Ñaäu, chuøa Daâu, chuøa Töôûng. Phaân hoäi coù
thi laøm baùnh daøy laø ñaëc saûn cuûa laøng Daâu.
Hoäi Chuøa Toå : Laøng Vaïn Ty, Thaùi Baûo, huyeän Gia Löông, laø queâ höông cuûa
Huyeàn Quang (töùc kyù Ñaïo Taùi), moät trong ba vò saùng laäp thieàn phaùi Truùc Laâm ñôøi
Traàn. Leã hoäi haøng naêm dieãn ra töø 18 ñeán 23 thaùng 1 aâm lòch. Sau leã daâng höông
cuùng Phaät laø ñeán phaàn hoäi coù thi vaät, bôi traûi vaø dieãn xöôùng daân gian.
                                                                                          72

Bến Tre
Dieän tích : 2247 km².
Daân soá : 1.308.200 ngöôøi (2001).
Tænh lî : thò xaõ Beán Tre.
Caùc huyeän : Chaâu Thaønh, Chôï Laùch, Moõ Caøy, Gioàng Troâm, Bình Ñaïi, Ba Tri vaø
Thaïnh Phuù.
Daân toäc : Vieät (Kinh).
Beán Tre laø moät tænh ñoàng baèng cuoái nguoàn soâng Cöûu Long, tieáp giaùp vôùi bieån
Ñoâng, coù bôø bieån daøi 60 km. Phía baéc giaùp Tieàn Giang, phía taây vaø taây nam giaùp
Vónh Long, phía nam giaùp Traø Vinh. Thò xaõ Beán Tre caùch thaønh phoá Saøi Goøn 85
km.
Beán Tre teân tröôùc ñaây laø Kieán Hoøa. Boán nhaùnh soâng Tieàn Giang laø soâng Myõ Tho,
soâng Ba Lai, soâng Haøm Luoâng vaø soâng Coå Chieân chia ñaát Beán Tre ra laøm cuø lao
Minh, cuø lao Baûo, cuø lao An Hoùa. Hai soâng Haøm Luoâng vaø Baø Lai chaûy suoát tænh
roài ra hai cöûa bieån cuøng teân. Soâng Myõ Tho chia ranh giôùi phía baéc vôùi tænh Tieàn
Giang roài ñoå ra cöûa Ñaïi. Soâng Coå Chieân laøm ranh giôùi vôùi tænh Traø Vinh roài chaûy
ra hai cöûa Coå Chieân vaø Cung Haàu.
Caùc soâng raïch khaùc laø soâng Beán Tre, raïch Baøng Cuøng, kinh Theâm, kinh Taân
Höông, kinh Tieàn Thuûy, raïch Caàu Maây, raïch Vuõng Luoâng... Bôø bieån Beán Tre daøi
khoaûng 60 caây soá, raát thuaän lôïi cho vieäc ñaùnh caù. Ngoaøi khôi coù caùc ñaûo nhoû nhö
Coàn Lôïi, Coàn Hoà... Beán Tre coù boán cöûa bieån cuûa soâng Cöõu Long laø cöûa Ñaïi, Ba
Lai, Haøm Luoâng vaø Coå Chieân.
Ñòa hình ôû ñaây baèng phaúng, raûi raùc coù nhöõng coàn caùt xen keû vôùi ruoäng vöôøn,
khoâng coù röøng caây lôùn, boán beà soâng nöôùc bao boïc raát thuaän tieän cho giao thoâng
vaän taûi cuõng nhö thuûy lôïi. Beán Tre coù khí haäu nhieät ñôùi gioù muøa : muøa möa töø
thaùng 5 ñeán thaùng 10, caùc thaùng coøn laïi laø muøa khoâ.
Nhieät ñoä trung bình haøng naêm töø 26°C ñeán 27°C. Löôïng möa trung bình haøng naêm
töø 1250mm - 1500 mm. Laø tænh coù nhieàu soâng raïch, Beán Tre coù ñieàu kieän thuaän
tieän ñeå phaùt trieån du lòch xanh, bôûi ôû ñoù coøn giöõ ñöôïc neùt nguyeân sô cuûa mieät
vöôøn, giöõ ñöôïc moâi tröôøng sinh thaùi trong laønh trong maøu xanh cuûa nhöõng vöôøn
                                                                                               73

döøa, vöôøn caây traùi roäng lôùn.
Beán Tre laø vöïa lôùn cuûa ñoàng baèng soâng Cöûu Long vôùi nhieàu saûn vaät vaø hoa quaû :
luùa, ngoâ, khoai, döùa, choâm choâm, maõng caàu, vuù söõa, saàu rieâng. Beán Tre giaøu thuûy
saûn vôùi caùc loaïi : caù thieàu, caù moái, caù côm. Caây coâng nghieäp coù döøa, thuoác laù, mía,
boâng. Ñaëc bieät Beán Tre laø xöù sôû cuûa döøa (gaàn 40.000 ha troàng döøa), noåi tieáng vôùi
ñaëc saûn keïo döøa Beán Tre, baùnh traùng Myõ Loàng, baùnh phoàng Sôn Ñoác. Laøng ngheà
Caùi Môn haøng naêm cung öùng cho thò tröôøng haøng trieäu gioáng caây aên quaû vaø caây
caûnh noåi tieáng khaép nôi.
Sinh hoạt, kinh tế
Ñaát Beán Tre do phuø sa soâng Cöûu Long boài ñaép, ñaëc bieät laø ôû Haøm Long. Hoa maøu
chính laø luùa, hoa maøu phuï cuõng chieám phaàn quan troïng : khoai lang, ngoâ, saén vaø
caùc loaïi rau.
Loaïi caây kyõ ngheä mang laïi nhieàu lôïi ích cho tænh nhö döøa, thuoác laù, mía, caø pheâ,
daâu nuoâi taèm, coùi. Döøa ôû ñaây raát nhieàu traùi vaø löôïng daàu raát cao. Ngoaøi nöôùc uoáng
vaø daàu, döøa coøn cho caùc phoù saûn khaùc laø than döøa, voû döøa laøm thaûm döøa, daây döøa.
Mía ñöôïc troàng nhieàu taïi caùc vuøng ñaát phuø sa ven soâng raïch; noåi tieáng nhaát laø coù
caùc loaïi mía taïi Moû Caøy vaø Gioàng Troâm. Dieän tích troàng thuoác laù taäp trung ôû Moû
Caøy, nôi coù loaïi thuoác thôm cuõng noåi tieáng. Ñaát boài thích hôïp troàng coùi.
Beán Tre coù nhieàu loaïi caây aên traùi nhö cam, quít, saàu rieâng, chuoái, choâm choâm,
maêng cuït, xoaøi caùt, boøn bon... troàng nhieàu ôû quaän Gioàng Troâm, Haøm Long vaø
Chaâu Thaønh. Hai ñaëc saûn khaùc cuûa Kieán Hoøa laø traàu vaø cau ñöôïc phoå bieán nhieàu
ñeán caùc tænh khaùc. Vuøng Caùi Môn, huyeän Ñôn Nhôn, coù ngheà rang traàu vaø laøm
"cau taàm vung" (cau ñeå chín khoâ treân caây, khoâng xaét ra) raát noåi tieáng trong nöôùc.
Röøng nöôùc maën chaïy doïc theo bôø bieån, mang laïi caây döøa nöôùc, chaø laø, baàn...; laù
döøa nöôùc lôïp nhaø raát toát. Nhöõng con soâng lôùn vaø vuøng bieån Ñoâng coù nhieàu loaïi caù
ngon nhö caù vöôïc, caù döùa, caù baïc maù; ngoaøi ra laø ngheâu, cua bieån vaø toâm he. Daân
chuùng laáy röôïu ôû khu röøng maém Bình Ñaïi, Thaïnh Phuù ñeå laøm nöôùc maém. Ruoäng
muoái ôû Thaïnh Phuù, Bình Ñaïi, Ba Tri cuõng laø nguoàn lôïi khaû quan.
Lược sử
Ñôøi vua Minh Maïng, Nam phaàn chia laøm saùu tænh Vónh Long, Bieân Hoøa, Gia Ñònh,
                                                                                             74

Ñònh Töôøng, An Giang vaø Haø Tieân. Ñaát Beán Tre baây giôø laø phuû Hoaøng Trò goàm
caùc huyeän Taân Ninh, Baûo An, Baûo Haäu vaø tröïc thuoäc tænh Vónh Long. Thôøi Phaùp
thuoäc, chuùng chia saùu tænh lôùn thaønh 20 tænh (veà sau ñaët theâm tænh thöù 21 laø Vuõng
Taøu). Moät phaàn ñaát cuûa Vónh Long ñöôïc taùch ra ñeå laäp tænh Beán Tre.
Naêm 1862, anh huøng Phan Coâng Toøng (ngöôøi laøng An Bình Ñoâng, quaän Ba Tri) boû
ngheà daïy hoïc, thay buùt saùch baèng taàm voâng, daùo nhoïn, chieâu taäp ngöôøi yeâu nöôùc
vuøng leân ñaùnh Phaùp. OÂng töû traän naêm 1867. Laøng Baûo Thaïnh, quaän Ba Tri laø queâ
anh huøng Phan Thanh Giaûn. Cuoái naêm 1867, quaân Phaùp ñem binh chieám ba tænh
mieàn Taây laø Haø Tieân, An Giang vaø Vónh Long. Giöõ ba thaønh khoâng noåi, khoâng
laøm troøn meänh vua, oâng daën doø con chaùu khoâng ñöôïc laøm tay sai cho giaëc, roài
uoáng thuoác ñoäc töï vaän.
Ba ngöôøi con trai cuûa oâng Phan Lieâm, Phan Toân vaø Phan Ngöõ chieâu moä nghóa
quaân khôûi nghóa vaøo cuoái naêm 1867, ñaùnh Phaùp khaép nôi ôû Beán Tre, Sa Ñeùc, Vónh
Long, Traø Vinh, ñöôïc daân chuùng höôûng öùng raát ñoâng. Phaùp sai Toân Thoï Töôøng vaø
toång ñoác Phöông nhieàu laàn chieâu haøng khoâng ñöôïc. Trong moät cuoäc giao chieán ôû
Gioàng Gaïch vaøo naêm 1870, hai anh huøng Phan Toân vaø Phan Ngöõ töû traän. Coøn anh
huøng Phan Lieâm trôû ra mieàn Baéc vaø tieáp tuïc chieán ñaáu beân caïnh anh huøng
Nguyeãn Tri Phöông.
Cuõng trong cuøng thôøi gian naøy, oâng Nguyeãn Ñình Chieåu ñaõ rôøi Long An veà soáng
taïi Ba Tri, duø muø loøa oâng tieáp tuïc duøng vaên thô khaùng Phaùp. Giaëc mang boång loäc
môøi oâng veà coäng taùc maõi khoâng ñöôïc. OÂng giöõ phaåm caùch thanh cao vaø tinh thaàn
yeâu nöôùc cho ñeán khi qua ñôøi taïi laøng An Ñöùc, ngaøy 24 thaùng 5 naêm Maäu Tyù (3-7-
1888).
Phong cảnh, di tích
Coàn Phuïng (Coàn Ñaïo Döøa) : Thuoäc xaõ Taân Thaïch, huyeän Chaâu Thaønh, ôû ngay
cöûa ngoõ cuûa tænh, caùch trung taâm thò xaõ 12 km ñöôøng boä vaø 25 km ñöôøng soâng,
caïnh tuyeán phaø Raïch Mieáu cuûa quoác loä 60 töø Myõ Tho ñeán Beán Tre. Khu du lòch
Coàn Phuïng naèm treân moät cuø lao noåi giöõa soâng Tieàn coù dieän tích roäng 28 ha. Tôùi
ñaây du khaùch seõ thaêm caùc coâng trình kieán truùc ñoäc ñaùo cuûa nôi ñaõ töøng laø thaùnh
ñòa cuûa ñaïo Döøa. Vôùi moät soá di tích coøn laïi nhö : saân roàng, thaùp... Treân Coàn Phuïng
                                                                                               75

coøn coù laøng thuû coâng myõ ngheä saûn xuaát nhöõng ñoà gia duïng baèng vaät lieäu töø caây
döøa vaø nhöõng gia ñình nuoâi ong laáy maät töø hoa nhaõn, saûn phaåm ñöôïc baùn taïi choã
cho khaùch du lòch.
Coàn OÁc (Coàn Höng Phong) : Thuoäc xaõ Höng Phong, huyeän Gioàng Troâm, coàn daøi
8,3 km, roäng hôn 1 km, caùch Beán Tre khoaûng hôn 10 km. Treân coàn coù nhieàu vöôøn
döøa vaø vöôøn caây aên quaû.
Coàn Tieân : Naèm ôû treân soâng Tieàn, ngang vôùi laøng Caùi Môn, coù dieän tích 7 ha,
thuoäc xaõ Tieân Long, huyeän Chaâu Thaønh, caùch trung taâm thò xaõ 23 km ñöôøng boä
hoaëc 15 km ñöôøng soâng. Coàn Tieân laø moät baõi caùt ñeïp, haøng naêm vaøo ngaøy 5 thaùng
5 aâm lòch haøng vaïn ngöôøi ñeán taém vaø vui chôi giaûi trí.
Saân Chim Vaøm Hoà : laø moät ñieåm du lòch sinh thaùi haáp daãn thuoäc ñòa phaän hai xaõ
Myõ Hoøa vaø Taân Xuaân, huyeän Ba Tri ven soâng Ba Lai. Töø thò xaõ Beán Tre ñeán saân
chim Vaøm Hoà khoaûng 52 km. Coù theå ñi theo ñöôøng boä hoaëc ñöôøng soâng veà phía
soâng Ba Lai ñeå ñeán saân chim Vaøm Hoà, nôi truù nguï cuûa gaàn 500.000 con coø vaø vaïc
cuøng caùc loaøi chim khaùc nhö coàng coäc, le le. Vaøm Hoà roäng hôn 40 ha, trong ñoù 15
ha röøng chaø laø nguyeân sinh. Ngöôøi daân Ba Tri troàng ñöôùc treân 7 ha caïnh röøng chaø
laø, ñoàng thôøi daån nöôùc töø soâng Ba Lai vaøo, chia saân chim laøm 5 khu vaø ñaép ñeâ
phoøng hoä xung quanh saân ñeà phoøng naïn chaùy röøng ñeå baûo veä chim.
Treân ñöôøng vaøo saân chim, doïc hai beân bôø soâng Ba Lai laø moät thaûm thöïc vaät phong
phuù goàm caùc loaïi caây : oåi, so ñuûa, ñaäu vaùn, maõng caàu xieâm, döøa nöôùc. Vaøo trong
saân chim caùc loaïi caây chieám öu theá laø : ñöôùc ñoâi, buïp tra, chaø laø, oâ roâ, rau muoáng
bieån. Tuy saân chim coù hai loaøi caây chính laø chaø laø vaø ñöôùc, chim chæ laøm toå treân
caây chaø laø coù gai, ñöôùc laø nôi chuùng nghó chaân sau khi taém mình trong doøng keânh.
Du khaùch ñeán saân chim vaøo luùc 4 giôø chieàu haøng ngaøy seõ ñöôïc chöùng kieán moät
caûnh giao ca thuù vò, ñoù laø luùc ñaøn coø haøng ngaøn con ñi aên veà ñaäu traéng caùc ngoïn
caây, ñaøn vaïc caát tieáng keâu ruû nhau voã caùnh bay ñi kieám aên ñeâm. Ngoaøi coø traéng,
vaïc, saân chim coøn coù caùc loaïi coø ngaø, coø ruoài, voøng voïc, dieäc xaùm, quaém traéng, vaø
caùc loaøi thuù hoang daïi nhö dôi, choàn, raén, traên... Du khaùch seõ thaáy thuù vò nhö ñang
soáng trong theá giôùi cuûa aâm thanh cuûa caùc loaøi chim vôùi voâ vaøng aâm saéc.
Vöôøn Caây AÊn Traùi Caùi Môn (Chôï Laùch) : Naèm beân bôø soâng Tieàn thuoäc xaõ Tieân
                                                                                             76

Thuûy, huyeän Chaâu Thaønh, laø queâ höông cuûa Tröông Vónh Kyù. Coù theå noùi ñaây laø
caùi noâi cuûa caây aên traùi vuøng Nam Boä. Ñeán ñaây muøa naøo cuõng coù caùc loaïi traùi caây
ñeå aên. Laøng ngheà Caùi Môn haøng naêm coøn cung öùng cho thò tröôøng haøng trieäu caây
gioáng caùc loaïi : saàu rieâng, maêng cuït, xoaøi caùt, nhaõn tieâu, boøn bon vaø caùc caây coù
muùi.
Caùi Môn cuõng laø nôi coù nhieàu ngheä nhaân, nhaân gioáng chieát caønh taïo neân caùc loaïi
caây caûnh vaø bonsai hình con höôu, nai, roàng, phöôïng... raát ñeïp maét. Saûn phaåm
ñöôïc baøy baùn nhieàu ôû Thuû Ñöùc, Bieân Hoøa... vaø xuaát sang caùc nöôùc trong khu vöïc
Ñoâng Nam AÙ.
Boán Con Soâng Lôùn : Myõ Tho, Ba Lai, Haøm Luoâng vaø Coå Chieân cuûa Myõ Tho laø
nhöõng nhaùnh soâng cuoái cuøng cuûa Tieàn Giang chaûy ra bieån Ñoâng Haûi meânh moâng.
Xuoâi doøng soâng Myõ Tho, moät nhaùnh cuûa Tieàn Giang, ñoàng baøo ta nhôù laïi traän
thuûy chieán Raïch Gaàm - Xoaøi Muùt löøng danh cuûa anh huøng Nguyeãn Hueä. Cuõng
gioáng nhö caùc soâng raïch khaùc cuûa mieàn Nam, soâng nöôùc hieàn hoøa cuûa Beán Tre ñaõ
vaø ñang cuøng vôùi ngöôøi daân Kieán Hoøa nhaäp doøng ñaáu tranh cöùu nöôùc choáng laïi
aùch thoáng trò cuûa quaân Phaùp.
Caùc Cöûa : Ñaïi, Ba Lai, Haøm Luoâng, Coå Chieân laø thaéng caûnh thieân nhieân ñoäc ñaùo,
ñöùng nhìn ra bieån caû, phong caûnh bao la, huøng vó voâ cuøng.
Baõi Ngao : Coøn goïi laø Ngao Chaâu, thuoäc xaõ Taân Thuûy, quaän Ba Tri. Ñaây laø baõi
caùt lôùn bao truøm caû Gaønh Baø Hieån vaø Gaønh Muø U. Caûnh trí neân thô.
Chuøa Hoäi Toân : Chuøa ñöôïc Thieàn Sö Long Thieàn döïng vaøo theá kyû 18 taïi aáp 8, xaõ
Quôùi Sôn, huyeän Chaâu Thaønh. ÔÛ ñieän Phaät coù töôïng Thaäp Ñieän Minh Vöông baèng
ñoàng cao 0,70 m ñöôïc ñuùc taïi Hueá theá kyû 19. Chuøa ñaõ ñöôïc truøng tu vaøo caùc naêm:
1805, 1884, 1947 vaø 1992. Naêm 1805, toân taïo töôïng Phaät, phaùp khí vaø ñuùc ñaïi
hoàng chung (chuoâng lôùn).
Chuøa Tuyeân Linh : Toïa laïc ôû aáp Taân Quôùi Ñoâng B, xaõ Minh Ñöùc, huyeän Moõ Caøy,
chuøa ñöôïc döïng vaøo naêm 1861 vaø coù teân laø chuøa Tieân Linh. Naêm 1907, hoøa
thöôïng Khaùnh Hoøa veà truï trì ñaõ cho tu söûa lôùn vaø naêm 1924 ñoåi teân laø chuøa Tuyeân
Linh. Ñeán naêm 1941, hoøa thöôïng toå chöùc truøng tu vaø môû roäng chuøa. Naêm 1983
chuøa laïi ñöôïc truøng tu. Töø naêm 1920, hoøa thöôïng chuøa Tuyeân Linh laø moät trong
                                                                                             77

nhöõng vò chuû xöôùng "phong traøo chaán höng Phaät giaùo" laäp ra tröôøng Phaät hoïc ñeå
ñaøo taïo taêng ni taïi ñaây. Chuøa coù pho töôïng hoä phaùp cao 0,70 m, ngoaøi vöôøn chuøa
coù thaùp toå.
Chuøa Vieân Minh : Toïa laïc ôû 156, ñöôøng Nguyeãn Ñình Chieåu, thò xaõ Beán Tre.
Chuøa ñöôïc döïng töø laâu. Kieán truùc chuøa hieän nay ñöôïc xaây döïng töø naêm 1951 ñeán
1959. Chuøa hieän ñaët vaên phoøng ban trò söï Phaät giaùo tænh Beán Tre. Tröôùc khuoân
vieân chuøa coù töôïng Boà Taùt Quan Theá AÂm.
Moä Nguyeãn Ñình Chieåu : Thuoäc xaõ An Ñöùc, trò traán huyeän Ba Tri. Nguyeãn Ñình
Chieåu laø nhaø thô yeâu nöôùc noåi tieáng cuûa mieàn Nam vaø caû nöôùc. OÂng sinh ra taïi
Gia Ñònh (nay thuoäc Saøi Goøn). Naêm 1861, Caàn Giuoäc thaát thuû oâng veà Ba Tri (Beán
Tre) ôû aån vaø maát taïi ñoù. Haøng naêm, vaøo ngaøy 1 thaùng 7 (ngaøy sinh), nhaân daân Ba
Tri vaø Beán Tre thay maët ñoàng baøo caû nöôùc toå chöùc leã daâng hoa töôûng nieäm nhaø
thô moät caùch trong theå.
Moä Voõ Tröôøng Toaûn : Thuoäc xaõ Baûo Thaïnh, huyeän Ba Tri. Voõ Tröôøng Toaûn laø
nhaø nho lôùn ôû theá kyû 18, coù kieán thöùc uyeân baùc, chí khí thanh cao, coù coâng ñaøo taïo
ñöôïc nhieàu danh só cho caùc tænh Nam boä.
Moä Phan Thanh Giaûn : ÔÛ gaàn moä Voõ Tröôøng Toaûn, ñöôïc xaây döïng baèng ñaù ong,
treân moä laø taám bia ghi chöõ Haùn. Laøng Baûo Thaïnh, quaän Ba Tri Laø queâ oâng Phan
Thanh Giaûn, laøm quan trieàu Töï Ñöùc, ngöôøi ñaäu tieán só ñaàu tieân trong Nam, vaø
cuõng laø ngöôøi yeâu nöôùc nhö ñaõ noùi ôû treân. Caùc taùc phaåm cuûa oâng goàm coù : Du
kinh, Toaùi Caàm, Kim Ñaøøi thi taäp. Phaàn vaên quoác aâm coù taäp Löông Kheâ thi thaûo.
Ngoaøi ra, oâng coøn soaïn chung boä saùch Khaâm ñònh thoâng giaûm cöông muïc.
Quaän Ba Tri : Queâ baø Nguyeãn Thi Xuaân Khueâ (coøn goïi laø Nguyeãn Thò Khueâ) moät
nhaø vaên nöõ noåi tieáng ôû Beán Tre vôùi buùùt hieäu Söông Ngoïc AÙnh. Baø sinh naêm 1864,
laø con gaùi cuûa cuï Nguyeãn Ñình Chieåu. Baø gioûi vaên thô töø luùc beù; laäp gia ñình naêm
24 tuoåi, ñöôïc moät gaùi thì choàng qua ñôøi. Baø ôû vaäy nuoâi con cho ñeán ngaøy gaõ con ñi
laáy choàng. Sau con gaùi baø maát sôùm, ñeå laïi moät chaùu gaùi vaø baø ñaõ laõnh ñem nuoâi
vaø leân Saøi Goøn laøm chuû buùt tôø "Nöõ Giôùi Chung", tôø baùo ñaàu tieân ôû mieàn Nam. Baø
maát thaùng 11 naêm Canh Thaân (21-12-1920). Moät trong nhöõng baøi vaên thô noåi
tieáng cuûa baø laø Chinh Phuï Thi.
                                                                                              78

Xaõ Caùi Môn, Quaän Ñôn Nhôn : Laø queâ Tröông Vónh Kyù, moät hoïc giaû noåi tieáng
trong haäu baùn theá kyû 19. OÂng moà coâi cha töø thuôû aáu nieân, ñöôïc meï heát loøng nuoâi
daïy. Luùc naêm tuoåi, theo hoïc chöõ Nho, roài hoïc chöõ Quoác ngöõ. Vôùi tö chaát thoâng
minh, oâng bieát raát nhieàu ngoaïi ngöõ Haùn, Phaùp, Xieâm, Laøo, Mieân, Hy Laïp, La Tinh,
Anh, Nhaät, AÁn Ñoä... Thaùng 8-1869, oâng troâng coi baøi vôû cho tôø "Gia Ñònh baùo" tôø
baùo Vieät Ngöõ ñaàu tieân ôû nöôùc ta, vôùi duïng yù truyeàn baù Quoác ngöõ, trau doài vaên
chöông nöôùc nhaø.
Söï nghieäp vaên chöông cuûa oâng raát lôùn, caùc taùc phaåm cuûa oâng coù theå chia laøm hai
loaïi, phaàn lôùn laø saùch giaùo khoa : loaïi saùng taùc goàm coù : chuyeän ñôøi xöa, baát
cöôïng nhôù cöôïng laøm chi, pheùp lòch söï, kieáp phong traàn, chuyeán ñi Baéc kyø naêm AÁt
Hôïi, saùch daïy Quoác ngöõ, saùch daïy chöõ Nho..., vaø raát nhieàu saùch vieát baèng Phaùp
ngöõ. Loaïi phieân dòch vaên Noâm ra Quoác ngöõ vaø dòch saùch Haùn ngöõ goàm Kim Vaân
Kieàu, Ñaïi Nam Quoác Söû dieãn ca, gia huaán ca cuûa Traàn Hy Taêng, luïc suùc tranh
coâng, Phan Traàn truyeän, Luïc Vaân Tieân truyeän, Ñaïi hoïc vaø Trung dung, tam töï
kinh, Minh taâm böõu giaùm... OÂng maát ngaøy 1/ 9/1898, thoï 61 tuoåi.
Beán Tre : Coøn laø queâ cuûa Tröông Taán Böûu, coâng thaàn ñôøi Nguyeãn. Thaùng 3 naêm
Taân Tî (1821) naêm Minh Maïng thöù hai, oâng laõnh chöùc phoù toång traán Gia Ñònh,
thay theá Huyønh Coâng Lyù phaïm quoác phaùp bò xöû traûm. Naêm 1823, oâng ñöôïc cöû ñoác
suaát daân binh veùt kinh Vónh Teá thay toång traán Leâ Vaên Duyeät bò beänh. Thaùng 8
cuøng naêm, Leâ Vaên Duyeät veà kinh, oâng keá quyeàn toång traán, nhöng chæ ít laâu oâng
caùo beänh veà höu.
Các dịp lễ hội
Hoäi Ñình Phuù Leã : Ñình Phuù Leã ôû aáp Phuù Khöông xaõ Phuù Leã, huyeän Ba Tri, tænh
Beán Tre, thôø Thaønh Hoaøng Boån Caûnh. Haøng naêm leã hoäi dieãn ra 2 laàn : leã Kyø Yeân
vaøo ngaøy 18, ngaøy 19 thaùng 3 aâm lòch ñeå caàu cho möa thuaän, gioù hoøa vaø leã Caàu
Boâng vaøo ngaøy 9, ngaøy 10 thaùng 11 aâm lòch caàu cho muøa maøng töôi toát. Leã hoäi coù
röôùc saéc thaàn, leã teá Thaønh Hoaøng, ngöôøi ñaõ coù coâng khai khaån giuùp daân troàng troït.
Ñeâm coù haùt boäi vaø ca nhaïc taøi töû.
Hoäi Teá Thaàn Caù OÂng : Haøng naêm vaøo caùc ngaøy 16-6 aâm lòch taïi caùc ñình ñeàn hay
mieáu cuûa caùc xaõ thuoäc huyeän Bình Ñaïi, huyeän Ba Tri, môû hoäi teá thaàn Caù OÂng.
                                                                                                79

Hoäi Caù OÂng laø leã hoäi phoå bieán cuûa caùc laøng ven bieån cuûa nöôùc ta. Trong ngaøy hoäi
taát caû taøu thuyeàn ñaùnh caù ñeàu veà taäp trung neo ñaäu ñeå teá leã, vui chôi vaø aên uoáng.
                                                                                              80

Bình Dương
Dieän tích : 2718,5 km².
Daân soá : 768.100 ngöôøi (2001). Trong ñoù coù hôn 60.000 ngöôøi thuoäc caùc daân toäc ít
ngöôøi nhö : Stieâng, Khmer, Taøy.
Tænh lî : thò xaõ Thuû Daàu Moät.
Caùc huyeän : Taân Uyeân, Beán Caùt, Thuaän An.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Khmer, Stieâng, Hoa, Taøy.
Bình Döông laø moät tænh thuoäc mieàn Ñoâng Nam Boä, nöôùc Vieät Nam. Phía Baéc giaùp
laõnh thoå nöôùc Campuchia, phía Ñoâng giaùp tænh Ñoàng Nai (vôùi soâng Ñoàng Nai laøm
ranh giôùi), phía Nam giaùp Thaønh Phoá Saøi Goøn, phía Taây giaùp huyeän Cuû Chi vaø
tænh Taây Ninh. Thò xaõ Thuû Daàu Moät caùch Thaønh Phoá Saøi Goøn 30 km veà höôùng
Baéc.
Ñòa theá trong tænh toaøn bình nguyeân vaø ñoài thaáp, chæ coù nuùi OÂng cao 281 thöôùc laø
ñaùng keå.
Soâng ngoøi : Coù ba soâng lôùn laø Ñoàng Nai, Saøi Goøn vaø Soâng Beù, nhieàu keânh raïch,
soâng con, ghe thuyeàn ñi laïi thuaän tieän.
Khí haäu Bình Döông gioáng nhö ña soá caùc tænh mieàn Nam, muøa möa töø thaùng Naêm
ñeán thaùng Möôøi Moät, muøa khoâ töø thaùng Möôøi Hai ñeán thaùng Tö. Nhieät ñoä trung
bình haøng naêm : 27°C. Löôïng möa trung bình haøng naêm : 2300mm.
Ñöôøng boä : Tuyeán quoác loä 13, xuyeân suoát töø Baéc ñeán Nam cuûa tænh, nhieàu ñöôøng
lieân tænh noái lieàn caùc ñöôøng giao thoâng thuaän tieän vaø an toaøn. Phi tröôøng cuûa tænh ôû
An Myõ.
Coù nhöõng ngaønh ngheà thuû coâng truyeàn thoáng noåi tieáng nhö : goám, söù, sôn maøi,
ñieâu khaéc goã...
Coù nhieàu cuïm kinh teá, kyõ ngheä veà caây cao su ñaõ hình thaønh vaø phaùt trieån gaàn 100
naêm nay.
Sinh hoạt kinh tế
Daân chuùng cö nguï trong tænh phaàn lôùn laø ngöôøi Kinh, ngoaøi ra coøn coù ngöôøi
Thöôïng saéc toäc Stieâng, ngöôøi Vieät goác Chaøm, Khmer vaø Hoa.
Caùc toân giaùo chính laø ñaïo Phaät, Thieân Chuùa, Cao Ñaøi.
                                                                                                 81

Röøng Bình Döông mang laïi moät soá laâm saûn laø caùc loaïi goã laøm nhaø, tre, maây vaø cuûi.
Ngaønh thuû coâng cuõng phaùt trieån nhieàu ôû vuøng naøy töø laâu nhö ngheà laøm ñoà sôn maøi,
ñoà goã, ñoà ñan, ñoà goám cuøng nhieàu ñoà gia duïng bình daân ñaïi chuùng baèng ñaát seùt
nung nhö cheùn dóa, lu huõ, khaïp, bình boâng. Ñoà goám Laùi Thieâu noåi danh khaép nôi.
Ngaønh noâng saûn cuûa Bình Döông mang laïi khaù nhieàu lôïi töùc nhö gaïo, mía, cao su,
thuoác laù, ñaäu phoïng, traùi caây. Vuøng Laùi Thieâu laø nôi coù nhieàu vöôøn caây aên traùi noåi
tieáng nhö choâm choâm, mít toá nöõ, daâu taây, maõng caàu (na), maêng cuït... Ñaëc bieät laø
vuøng Buùng, moät thò traán nhoû, coù nhieàu traùi caây, nhaát laø saàu rieâng vaø maêng cuït.
Lược sử
Ngaøy xöa, ñaát Bình Döông laø vuøng hoang vu thuoäc xöù Phuø Nam, sau bò Chaân Laïp
thoân tính vaø laäp thaønh Thuûy Chaân Laïp, coù nhöõng boä laïc Chaøm vaø Khmer ôû raûi raùc.
Ñeán cuoái theá kyû 17, ñaàu theá kyû 18, caùc chuùa Nguyeãn baét ñaàu môû mang vuøng ñaát
naøy, laäp dinh Phieân Traán, ñaët phuû Gia Ñònh, laáy xöù Saøi Coân laøm huyeän Taân Bình.
Naêm 1780, chuùa Nguyeãn AÙnh tu boå ñòa ñoà Phieân Traán; naêm 1790, xaây thaønh baùt
quaùi ôû toång Bình Döông, goïi laø Gia Ñònh Kinh. Naêm 1802 (Gia Long nguyeân nieân),
phuû Gia Ñònh ñöôïc caûi laøm traán Gia Ñònh vaø naêm 1808, laïi caûi laøm Gia Ñònh
Thaønh. Huyeän Taân Bình caûi thaønh phuû, coù boán toång ñoåi thaønh boán huyeän laø Bình
Döông, Taân Long, Thuaän An vaø Phöôùc Loäc. Naêm Gia Long thöù 12, huyeän Bình
Döông chia laøm hai huyeän laø Ñoâng Ñöôøng vaø Taây Ñöôøng.
Naêm Minh Maïng thöù ba ñaët laïi thaønh moät huyeän, roài naêm thöù 14 caûi thaønh phuû
goàm saùu toång, 105 xaõ.
Naêm 1834, trieàu Minh Maïng ñaët teân Nam Kyø ñeå goïi chung saùu tænh mieàn Nam laø
Gia Ñònh, Bieân Hoøa, Ñònh Töôøng, Vónh Long, An Giang vaø Haø Tieân. Döôùi thôøi
Phaùp thuoäc chia Nam phaàn thaønh 21 tænh (keå caû tænh Vuõng Taøu) vaø vuøng Bình
Döông ñöôïc laäp thaønh tænh Thuû Daàu Moät.
Naêm 1862, khi Phaùp chieám ba tænh mieàn Ñoâng Nam Boä, anh huøng Tröông Ñònh
phaát côø khôûi nghóa keâu goïi daân chuùng cuøng noåi leân choáng giaëc. Ñoàøng baøo Kinh
Thöôïng khaép caùc tænh Ñoâng Nam phaàn höôûng öùng nhieät lieät. Ñoàng baøo Stieâng ôû
phía Baéc Thuû Daàu Moät keát hôïp vôùi ñoàng baøo caùc vuøng laân caän hoïp thaønh moät
vaønh ñai bao vaây Saøi Goøn ôû phía Baéc vaø Ñoâng Baéc. Nghóa quaân laáy röøng nuùi laøm
                                                                                            82

caên cöù khaùng chieán, luùc aån luùc hieän, ñaùnh theá toaøn dieän laøm cho quaân Phaùp phaûi
ñieân ñaàu choáng ñôõ. Khi anh huøng Tröông Ñònh hy sinh, con oâng laø Tröông Quyeàn
phoái hôïp vôùi nhaø caùch maïng goác Khmer laø Pu Cambo ñem nghóa quaân ñaùnh chieám
ñoàn Thuû Daàu Moät vaøo naêm 1870.
Daân chuùng kính troïng anh huøng Tröông Ñònh neân thöôøng goïi laø Tröông Coâng Ñònh
(OÂng Tröông Ñònh theo loái goïi kính caån thôøi xöa). Töø naêm 1945 ñeán naêm 1947,
ñoàng baøo taïi xaõ An Sôn (thuoäc quaän Laùi Thieâu) laäp caên cöù khaùng chieán ñaùnh Phaùp.
Vaøo naêm 1956, chính phuû Vieät Nam Coäng Hoøa ñoåi tænh Thuû Daàu Moät thaønh tænh
Bình Döông, goàm caùc quaän Trò Taâm, Beán Caùt, Phuù Hoøa, Chaâu Thaønh (Phuù Cöôøng),
Laùi Thieâu vaø Phuù Giaùo. Qua naêm sau, 1957, quaän Phuù Giaùo ñöôïc taùch ra cuøng vôùi
hai quaän cuûa tænh Bieân Hoøa ñeå laäp tænh Phöôùc Thaønh.
Phong cảnh, di tích
Vöôøn Traùi Caây Laùi Thieâu : Tænh Bình Döông khoâng coù nhieàu thaéng caûnh ñaëc bieät,
nhöng noùi ñeán tænh naøy, ngöôøi ta nhôù ñeán vuøng Laùi Thieâu vôùi nhöõng vöôøn traùi caây
xum xeâ. Du khaùch coù theå vaøo vöôøn mua traùi caây baèng caùch haùi taïi choã aên hoaëc
ñem veà, hay mua ôû caùc haøng quaùn chuyeân baùn traùi caây ôû khaép Laùi Thieâu.
Nhöõng naêm qua, Laùi Thieâu ñaõ ñöôïc coi laø moät ñòa ñieåm daõ ngoaïi lyù töôûng, nhaát laø
ñoái vôùi thanh nieân nam nöõ, sinh vieân hoïc sinh vaøo muøa caây traùi nôû roä, baét ñaàu töø
thaùng tö, cuõng ñoàng thôøi vaøo dòp nghæ heø. Lôïi ñieåm cuûa Laùi Thieâu laø ôû saùt caïnh
Thaønh phoá Saøi Goøn, hai ñieåm trung taâm chæ caùch nhau chöøng 20 km. Traùi caây ngoït
cuûa Laùi Thieâu ñaõ haáp daãn caùc baïn treû ñeán noãi neáu ñi xe ñaïp, thì cuõng chæ maát
khoâng quaù moät tieáng ñoàng hoà.
Khu Du Lòch Soùc Xieâm : Caùch Thaønh phoá Saøi Goøn 120 km, ñöôøng ñi hoaøn toaøn
traûi nhöïa, qua nhieàu vuøng phong caûnh xinh ñeïp.
Nôi thích hôïp cho du lòch saên baén, caâu caù, phong caûnh töï nhieân xinh ñeïp, thô moäng
vôùi thaùc nöôùc, hoà nöôùc trong xanh giöõa vuøng röøng ñoài cao nguyeân. Nôi thuaän tieän
toå chöùc caùc cuoäc tham quan vaên hoùa veà phong tuïc taäp quaùn cuûa ngöôøi Stieâng, veà
caây cao su, veà caùc di tích lòch söû.
Nhieàu nhaø nghæ gia ñình theo kieåu nhaø Kroâng Taây Nguyeân ñaày ñuû tieän nghi. Nhaø
haøng ñaëc saûn coù phuïc vuï caùc moùn thòt thuù röøng.
                                                                                                83

Chuøa Baø Bình Döông : Toïa laïc ôû thò xaõ Thuû Daàu Moät, laø moät trong nhieàu ngoâi
chuøa cuûa ngöôøi Hoa ñöôïc nhieàu ngöôøi bieát ñeán. Chuøa ñöôïc thaønh laäp giöõa theá kyû
19, naèm treân bôø raïch höông chuû Hieáu. Tuy daân gian goïi laø Chuøa Baø nhöng thöïc
chaát ñaây laø ngoâi mieáu thôø Thieân Haäu Thaùnh Maãu, vò nöõ thaàn ñöôïc cö daân Chaâu AÙ
thôø phuïng vaø toân kính.
Naèm treân moät dieän tích khaù lôùn, chuøa ñöôïc xaây döïng theo kieán truùc cuûa caùc chuøa
mieáu cuûa ngöôøi Hoa. Hai coång vaøo sôn ñoû ñöa khaùch tham quan ñi qua moät
khoaûng saân roäng. Nôi ñaây ôû goùc treân, coù ñaët moät thaùp nhoû duøng ñoát giaáy vaøng baïc
khi cuùng. Baøn thôø Thieân Phuï Ñòa Maãu ñaët ngay cöûa vaøo vôùi hai con roàng chaàu hai
beân. Boán caâu ñoái treo ngay cöûa vaøo. Saân chuøa cuõng laø nôi sinh hoaït boùng roå cuûa
thanh thieáu nieân Hoa trong tænh. Treân ñænh Mieáu, vôùi hoa vaên trang trí phoå bieán taïi
nhieàu nôi : Löôõng long tranh chaâu vaø Caù hoùa long.
Haøng naêm vaøo ngaøy raèm (15) thaùng gieâng coù leã röôùc vía Baø. Caû ngaøy 14 vaø suoát
ñeâm, tôùi ngaøy 15 thaùng gieâng, khaùch haønh höông ña soá laø ngöôøi Vieät goác Hoa töø
caùc nôi luõ löôït hoäi veà chôï Thuû cuùng baùi, vay tieàn laøm aên, traû leã tieàn vay tröôùc vaø
röôùc höông loäc veà nhaø. Caùi thò xaõ baäc trung vôùi daùng daáp trung du nhö thò xaõ Thuû
Daàu Moät ñaõ quaù taûi vôùi löôïng ngöôøi coù ñeán boán naêm traêm ngaøn ngöôøi nhö thöùc
suoát ngaøy ñeâm.
Chuøa Hoäi Sôn, Chaâu Thôùi : Theo Söû Trieàu Nguyeãn, chuøa Hoäi Sôn do Thieàn sö
Khaùnh Long saùng laäp vaøo ñaàu theá kyû 18. Ñaây laø moät trong nhöõng ngoâi chuøa coå noåi
tieáng cuûa xöù Gia Ñònh xöa. Haøng naêm coù ñoâng ñaûo khaùch thaäp phöông ñeán vieáng
chuøa Leã Phaät. Chuøa Hoäi Sôn treân ñænh Chaâu Thôùi coù phong caûnh yeân tónh, trang
nghieâm. Ñöùng ôû ñaây, coù theå thöôûng thöùc phong caûnh xinh ñeïp cuûa caùc vuøng xung
quanh.
Chuøa Hoäi Khaùnh : Ñöôïc Thieàn sö Ñaïi Ngaïn (thuoäc doøng Laâm Teá) khai sôn naêm
Caûnh Höng thöù hai, ñôøi Leâ Hieån Toâng, töùc naêm Taân Daäu (1741). Luùc ñaàu chuøa
ñöôïc xaây treân moät ngoïn ñoài cao, nhöng ñeán naêm thöù 14 ñôøi Töï Ñöùc, töùc naêm Taân
Daäu (1861), chieán tranh ñaõ thieâu huûy toaøn boä ngoâi chuøa. Baûy naêm sau (1868),
chuøa ñöôïc Hoøa thöôïng Chaùnh Ñaéc cho xaây döïng laïi döôùi chaân ñoài, caùch vò trí chuøa
cuõ khoaûng 100 m veà phía Nam. Ñòa chæ cuûa chuøa hieän nay laø 35 ñöôøng Yersin,
                                                                                              84

phöôøng Phuù Cöôøng, thò xaõ Thuû Daàu Moät, tænh Bình Döông, caùch Thaønh phoá Saøi
Goøn 25 km veà phía Nam.
Chuøa Hoäi Khaùnh laø trung taâm Phaät giaùo Coå truyeàn cuûa caû vuøng ñaát Bình An xöa
kia. Ñaây cuõng laø trung taâm ñaøo taïo taàng lôùp só phu cuûa ñaát Bình An vaø ñaát Thuû
Daàu Moät sau naøy. Caùc nhaø sö cuõng chính laø ngöôøi daïy hoïc chöõ Haùn. Chuøa Hoäi
Khaùnh ñaõ goùp phaàn ñaøo taïo nhieàu theá heä tu só ñeå truï trì caùc chuøa khaùc trong vuøng.
Các dịp lễ hội
Leã Röôùc Vía Baø : Theo taäp quaùn ñoàng baøo mieàn Nam, haøng naêm leã cuùng vía Baø
(naêm baø nguõ haønh) vaøo ngaøy 23 thaùng 3 aâm lòch, nhöng leã hoäi coù quy moâ lôùn, vôùi
ñaùm röôùc linh ñình nhaát taïi thò xaõ Thuû Daàu Moät laïi dieãn ra vaøo ngaøy raèm thaùng
gieâng. Leã cuùng vía Baø ñöôïc tieán haønh vaøo luùc nöûa ñeâm 14 raïng ngaøy 15. Vò chaùnh
teá chuû trì buoåi leã do boán bang ngöôøi Hoa ôû thò xaõ Thuû Daàu Moät cöû ra theo theå thöùc
luaân phieân töøng naêm. Ngoâi chuøa ñöôïc trang hoaøng rôïp côø ñaày maøu saéc, vaø loàng
ñeøn röïc rôõ töø cöûa tam quan vaøo ñeán ñieän thôø.
Möôøi hai chieác loàng ñeøn lôùn, trang trí ñeïp maét, töôïng tröng cho möôøi hai thaùng
trong naêm, treo thaønh moät haøng daøi tröôùc saân chuøa, laøm cho quang caûnh ngaøy hoäi
theâm loäng laãy. Chuøa coù moät saân lôùn ôû phía tröôùc, roäng ñeán 600 m² vaäy maø trong
ngaøy leã hoäi trôû neân chaät choäi luoân coù ñeán haøng ngaøn, haøng chuïc ngaøn ngöôøi chen
laán nhau ñeå vaøo cho ñöôïc ñoát nhang leã Baø. Ngöôøi ta phaûi ñaët boán chieác lö höông
lôùn baèng xi maêng caån söù ôû giöõa saân chuøa ñeå cho khaùch haønh höông caém nhang,
giaûi toûa phaàn naøo khoùi höông daøy ñaëc laøm cay chaûy nöôùc maét moïi ngöôøi ôû trong
chính ñieän.
Khaùch ñi döï leã hoäi, cuùng chuøa ngaøy nay thöôøng coù xu höôùng ñua nhau ñoát höông
tröôøng laø moät loaïi nhang lôùn baèng ngoùn tay caùi vaø daøi caû thöôùc taây. Ñoù laø chöa keå
loaïi höông nhang theû nhoû thoâng thöôøng coù ñeán haøng boù ñoát moãi ngöôøi moät luùc.
Ngöôøi ta thöôøng cuùng nhieàu heo quay nguyeân caû con vôùi gaø vòt, xoâi, baùnh vaø traùi
caây. Heo quay caøng lôùn, chöùng toû ngöôøi cuùng ñaõ laøm aên ñöôïc khaám khaù, nhôø Baø,
neân giôø traû leã haäu hónh.
Haøng naêm, ngaøy hoäi raèm thaùng Gieâng taïi Chuøa Baø thò xaõ Thuû Daàu Moät ñaõ trôû
thaønh ngaøy hoäi lôùn cuûa cö daân Hoa, Vieät ôû Nam Boä. Leã hoäi ñaõ taïo ñieàu kieän taêng
                                                                                             85

cöôøng tình ñoaøn keát gaén boù cuûa hai daân toäc nhieàu hôn vaø ñaõ trôû thaønh moät neùt vaên
hoùa chung cuûa daân toäc Vieät Nam.
                                                                                         86

Bình Định
Dieän tích : 6076 km².
Daân soá : 1.481.000 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thaønh phoá Qui Nhôn.
Caùc huyeän : An Laõo, Hoaøi An, Hoaøi Nhôn, Phuù Myõ, Phuø Caùt, Vónh Thaïnh, Taây
Sôn, Vaân Canh, An Nhôn, Tuy Phöôùc.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Chaêm, Bana...
Laø moät tænh duyeân haûi mieàn Trung, phía Baéc giaùp Quaûng Ngaõi, Taây giaùp Gia Lai,
Nam giaùp Phuù Yeân, Ñoâng giaùp bieån Ñoâng. Ñòa hình Bình Ñònh ña daïng coù vuøng
nuùi, vuøng giaùp nuùi, vuøng ñoàng baèng vaø vuøng baõi boài ven bieån. Bôø bieån Bình Ñònh
daøi hôn 100 km vôùi nhieàu ñaûo lôùn, nhoû ngoaøi khôi. Tænh coù suoái nöôùc khoaùng ôû
huyeän Phuø Caùt.
Bình Ñònh cuõng bò bao phuû bôûi daõy Tröôøng Sôn veà phía Taây, coù caùc nhaùnh nuùi
ñaâm ra bieån khieán ñòa theá trôû neân hieåm trôû. Caùc daõy nuùi truøng ñieäp nhöng khoâng
cao laém, thoai thoaûi daàn veà phía Ñoâng :
Daõy Thaïch Taán ngaên Bình Ñònh vôùi Quaûng Ngaõi, hai tænh thoâng nhau nhôø ñeøo
Bình Ñeâ. Trong daõy naøy coù ngoïn Thaïc Taán, nôi giao tranh cuûa quaân Nguyeãn AÙnh
vaø Taây Sôn tröôùc ñaây. Xuoáng phía Nam, daõy Tröôøng Sôn chia laøm nhieàu nhaùnh,
goàm nhöõng ngoïn nuùi khoâng cao laém, ñaây laø nôi cö nguï cuûa ñoàng baøo Thöôïng.
Daõy An Laõo coù caùc ngoïn nuùi Cheu cao 952 m, Teup cao 960 m, Yon cao 960 m .
Daõy Kinh Sôn naèm trong quaän Hoaøi AÂn bao goàm nhöõng ngoïn nuùi cao khoaûng 500
m vaø ñænh Kim Sôn cao 800 m.
Daõy Vinh Thaïnh noái vôùi daõy Kim Sôn bôûi ñeøo Gioác Ñoùt, coù nhöõng ngoïn nuùi cao
vôùi ñòa theá hieåm trôû nhö hoøn Bong, hoøn Heo vaø hoøn Chuoâng.
Daõy Trieàu Chaâu laø phaàn cuoái cuûa daõy Vinh Thaïnh, phuû toaøn caùt traéng, ñöôïc ñònh
laøm ranh giôùi giöõa Bình Ñònh vaø Pleiku bôûi ñeøo Maêng Giang (Mang Yang). Daõy
Trieàu Chaâu coøn goïi laø daõy Taây Sôn vì laø nôi tuï binh cuûa anh em nhaø Taây Sôn
tröôùc ñaây. Trong quaän An Tuùc coù caùc ñænh Konlak cao 1720 m vaø Kon Bonia cao
1568 m.
Daõy Nam Sôn (coøn goïi laø vuøng nuùi Binh Sau), coù caùc hoøn OÂng, hoøn Baø, nuùi Am vaø
                                                                                          87

hoøn An Töôïng. Daõy naøy ngaên chia Bình Ñònh vôùi Phuù Yeân, hai tænh naøy thoâng
nhau bôûi ñeøo Cuø Moâng. Trong quaän Phuù Caùt coù nuùi Baø cao 1100 m.
Caùc soâng trong tænh ñeàu xuaát phaùt töø daõy Tröôøng Sôn, goàm ba soâng lôùn laø Laïi
Giang, soâng Coân vaø soâng Ba :
Soâng Laïi Giang (coøn goïi laø Laïi Döông), coù hai nguoàn : nguoàn An Laõo chaûy theo
höôùng Nam gaëp nguoàn Kim Sôn ôû Phuù Vaên. Nguoàn Kim Sôn coù nhieàu nguoàn nöôùc
hôïp nhau ôû Xuaân Sôn taïo thaønh. Roài chaûy theo höôùng Ñoâng - Baéc, gaëp nguoàn An
Laõo taïi Phuù Vaên. Taïi Phuù Vaên, hai nguoàn treân hôïp laïi thaønh soâng Laïi Giang chaûy
ra bieån qua cöûa An Giuõ.
Soâng Ba, phaùt nguoàn töø vuøng nuùi ranh giôùi phía Taây - Baéc cuûa Bình Ñònh vôùi hai
tænh Kontum vaø Quaûng Ngaõi, roài chaûy doïc theo höôùng Baéc - Nam qua caùc tænh Phuù
Boàn vaø Phuù Yeân. Soâng ba coù moät soá phuï löu lôùn nhö soâng Dak Katung, soâng Dak
Pokor...
Soâng Coân lôùn vaø laø soâng quan troïng nhaát tænh, daøi 35 km, cuõng phaùt nguoàn töø
vuøng nuùi bieân giôùi cuûa ba tænh Quaûng Ngaõi, Bình Ñònh vaø Kontum. Töø nguoàn ñeán
Ñònh Quang, soâng chaûy theo höôùng Baéc - Nam vaø ñöôïc goïi laø suoái Kron vì heïp vaø
ít nöôùc. Töø Ñònh Quang xuoáng Thöôïng Giang, soâng ñöôïc goïi laø Haø Giao. Töø Höõu
Giang vaø Taû Giang ra ñeán cöûa bieån, soâng môùi chính thöùc goïi laø soâng Coân. Töø Phuù
Phong ñeán An Thaùi, soâng chaûy theo höôùng Taây - Ñoâng vaø chia laøm hai nhaùnh
soâng Baéc Phaùi vaø Nam Phaùi, hai nhaùnh naøy ñeàu ñoå ra cöûa Thò Naïi. Phuï löu quan
troïng nhaát laø soâng Ñaù Haøng giuùp cho soâng Coân môû roäng ra, löôïng nöôùc doài daøo
theâm.
Ngoaøi ra, soâng La Tinh cuõng ñaùng keå, phaùt sinh töø Hoäi Sôn thuoäc quaän Phuù Myõ.
Töø nguoàn ñeán Vaïn Ninh, soâng tieáp nhaän nhieàu nguoàn nöôùc suoái töø caùc ngoïn nuùi
vaø cuõng taïi ñaây taùch laøm hai nhaùnh laø soâng Con vaø soâng Caùi. Soâng Con chaûy qua
Kieân Trinh, An Löông, An Xuyeân roài ñoå vaøo ñaàm Ñaïm Thuûy. Soâng Caùi chaûy qua
Phuù Hoäi, An Myõ, An Bình vaø cuõng ñoå vaøo ñaàm Ñaïm Thuûy. Nguoàn Vaïn Ninh caùch
ñaàm Ñaïm Thuûy khoaûng 12 km.
Bôø bieån Bình Ñònh daøi 100 km, gaäp gheành, coù nhieàu cöûa bieån nhö Thieän Chaùnh,
Caø Coâng, Haø Raù, Phuù Thöù, Ñeà Gi... Caûng Qui Nhôn laø thöông caûng quan troïng.
                                                                                              88

Bình Ñònh coù hai muøa : muøa naéng töø thaùng Hai ñeán thaùng Chín, muøa möa töø thaùng
Möôøi ñeán thaùng Gieâng thöôøng coù baõo luït. Hai quoác loä 1, 19 vaø lieân tænh loä 6 laø
nhöõng ñöôøng giao thoâng quan troïng, noái lieàn Bình Ñònh vôùi nhöõng tænh khaùc. Tænh
coù hai phi tröôøng ôû Qui Nhôn vaø An Tuùc.
Bình Ñònh coù nhieàu ñaëc saûn noåi tieáng gaàn xa nhö : tô luïa, yeán xaøo, toâm, caù, goã quí,
traàm höông daàu thöïc vaät, gaïo, ñaù oáp laùt vaø haøng thuû coâng myõ ngheä.
Sinh hoạt, kinh tế
Vì Bình Ñònh coù nhieàu ñoàng baèng neân daân chuùng soáng ñoâng ñuùc hôn caùc tænh khaùc
ôû Trung phaàn. Ngöôøi Kinh soáng phaàn lôùn ôû vuøng ñoàng baèng thaønh phoá, ngoaøi ra
coøn coù ngöôøi Chaøm vaø ngöôøi Thöôïng (saéc toäc Bahnar) soáng ôû mieàn nuùi. Ña soá daân
chuùng theo ñaïo Phaät, Thieân Chuùa vaø moät soá ñaïo khaùc, thôø cuùng Toå Tieân.
Daân chuùng ñeàu taäp luyeän voõ Bình Ñònh (coøn goïi laø voõ Taây Sôn), laø moät moân voõ
luyeän taäp cho thaân theå khoûe maïnh, ñeå töï veä, nhöng ñaõ goùp phaàn raát lôùn trong coâng
cuoäc cöùu nöôùc cuûa tieàn nhaân. Voõ Taây Sôn coù töø ngaøn xöa vaø ñöôïc caûi tieán, phaùt
trieån, trong suoát tieán trình tranh ñaáu choáng ngoaïi xaâm vaø ñaùnh ñoå baïo quyeàn. Voõ
Bình Ñònh coøn laø moân voõ tinh thaàn, luyeän taäp cho yù chí theâm kieân cöôøng, taâm hoàn
cao thöôïng, thöông daân, yeâu nöôùc.
Veà kyõ thuaät, voõ Bình Ñònh goàm coù quyeàn thuaät vaø möôøi laêm moân binh khí, nhöng
sôû tröôøng nhaát laø quyeàn, coân, kieám, ñao vaø thöông. Hieän nay, voõ Bình Ñònh coù hai
moân phaùi chính laø phaùi An Thaùi, sôû tröôøng veà quyeàn thuaät vaø phaùi Thuaän Truyeàn,
sôû tröôøng veà kieám thuaät vaø ñaùnh roi. Noùi leân tính öa chuoäng moân voõ naøy, daân gian
coù caâu ca dao :
                                  Ai veà Bình Ñònh maø coi,
                          Con gaùi Bình Ñònh muùa roi ñi quyeàn.
Daân trong tænh raát kheùo leùo chaân tay veà ngaønh deät vaø chaïm troå. Tröôùc naêm 1975,
nhöõng ngaøy hoäi, nhaát laø Teát Nguyeân Ñaùn, daân chuùng thöôøng toå chöùc raát lôùn, ñeàu
coù Haùt Boäi (Haùt Boä) vaø hoø Baøi Choøi. Nhaø cöûa coù loái kieán truùc laï : maùi daày, nhaø
thaáp, hình daùng oâm oâm nhö nhöõng nhaø tranh ôû tænh Haø Ñoâng. Lyù do giaûn dò laø daân
ta ôû Haø Ñoâng vaøo laäp nghieäp khaù nhieàu.
Gaàn 80% daân chuùng soáng baèng ngheà noâng, gaïo trong tænh dö thöøa, coøn coù theå cung
                                                                                             89

caáp cho Pleiku vaø Quaûng Ngaõi. Caùc hoa maøu phuï troàng raát nhieàu laø khoai mì, ñaäu
phuïng, döøa, boâng vaûi, thuoác laù. Ñaëc bieät laø döøa ôû Phuù Myõ vaø Tam Quan coù möùc
saûn xuaát khaù cao. Caây aên traùi cuõng ñöôïc troàng nhieàu trong tænh nhö cam, chuoái,
quít, xoaøi, döùa. Moät loaïi ñaëc saûn noåi tieáng cuûa Bình Ñònh laø baùnh traùng vaø daân
chuùng trong tænh raát chuoäng baùnh traùng, nhieàu luùc chæ duøng baùnh traùng nhuùng nöôùc
ñeå aên thay xôm böõa. Xöa, trong traän chieán thaéng quaân Thanh, ñaïo daân quaân cuûa
vua Quang Trung ñaõ duøng baùnh traùng nhö moät loaïi löông khoâ tieän lôïi treân ñöôøng
tieán quaân thaàn toác ra Baéc.
Ngaønh ngö nghieäp phaùt trieån maïnh vì coù bôø bieån daøi, nhieàu soâng ngoøi. Laøm nöôùc
maém cuõng laø ngheà thònh haønh trong tænh. Ñoàng coû Bình Ñònh khaù toát, tieän cho vieäc
chaên nuoâi. Laâm saûn cuõng laø moät nguoàn lôïi ñaùng keå, coù nhieàu goã quyù nhö goõ, traéc,
lim, baèng laêng... Khoaùng saûn chæ coù muoái vôùi soá löôïng saûn xuaát cao.
Lược sử
Ñaát Bình Ñònh xöa thuoäc boä Vieät Thöôøng, moät trong 15 boä cuûa nöôùc Vaên Lang.
Ñôøi Taàn laø huyeän Laâm AÁp thuoäc Töôïng quaän, ñôøi Haùn laø huyeän Töôïng Laâm thuoäc
quaän Nhaät Nam. Naêm 137, moät thoå daân laø Khu Lieân chieám ñaát naøy töï xöng laø
Laâm AÁp Vöông. Ñôøi nhaø Tuøy laáy laïi ñaët laøm quaän Xung Chaâu, sau ñoåi teân laø quaän
Laâm AÁp goàm boán huyeän Kim Sôn, Töông Phoá, Giao Giang vaø Nam Cöïc. Ñeán ñôøi
Ñöôøng, quaän naøy ñöôïc ñoåi laøm Chaâu Laâm goàm ba huyeän Kim Long, Haûi Giôùi vaø
Laâm AÁp.
Ñaàu theá kyû thöù 9, vua Chieâm Thaønh chieám ñaát naøy, roài dôøi kinh ñoâ töø Quaûng Nam
vaøo Bình Ñònh vaø ñaët teân cho kinh ñoâ môùi laø Ñoà Baøn (Vijara), coøn goïi laø Chaø Baøn.
Ñeán naêm 1470, vua Leâ Thaùnh Toâng chieám ñöôïc thaønh Ñoà Baøn. Mieàn ñaát naøy
ñöôïc saùt nhaäp vaøo ñaïo Quaûng Nam, trôû thaønh phuû Hoaøi Nhôn goàm ba huyeän Boàng
Sôn, Phuù Lyù vaø Tuy Vieãn thuoäc Quaûng Nam. Naêm 1602, thôøi Nguyeãn Hoaøng,
Hoaøi Nhôn ñoåi thaønh Qui Nhôn. Keå töø ñaây, ñòa danh Qui Nhôn ñaõ ñöôïc ghi vaøo
lòch söû vôùi bieát bao thaêng traàm qua nhöõng traän ñaùnh voâ cuøng khoác lieät.
Naêm 1771, nhaø Taây Sôn khôûi nghóa. Naêm 1773, Nguyeãn Nhaïc ñaép theâm thaønh Ñoà
Baøn, ñaët teân laø Hoaøng Ñeá thaønh. Tænh Bình Ñònh, ñaát Qui Nhôn ñaõ saûn sinh moät
ñaïi anh huøng cuûa daân toäc, ñoù laø vua Quang Trung Nguyeãn Hueä, ngöôøi ñaõ ñaùnh
                                                                                         90

ñuoåi giaëc nhaø Thanh ra khoûi bôø coõi vaøo muøa Xuaân Kyû Daäu 1789, vôùi chieán thaéng
Ñoáng Ña löøng danh lòch söû.
Vua anh huøng coù töôùng anh huøng. Quaän Bình Kheâ, laøng Xuaân Hoøa, queâ anh thö
Buøi Thò Xuaân, vò nöõ töôùng can tröôøng ñaõ cuøng vôùi caùc töôùng ñaàu tieân vaøo giaûi
phoùng thaønh Thaêng Long. Laøng Phuù Myõ, queâ anh huøng Voõ Vaên Duõng, vò töôùng taøi
ba trong traän ñaïi phaù quaân Thanh.
Noùi ñeán cuoäc khôûi nghóa Taây Sôn, phaûi nhaéc ñeán laøng Taây Sôn treân cao nguyeân
An Kheâ, caên cöù ñòa ñaàu tieân chieâu binh maõi maõ, vaø ñöôïc ñoàng baøo Thöôïng tham
gia, tieáp vaän löông thöïc raát nhieàu. Ñeán ñôøi vua Caûnh Thònh Nguyeãn Quang Toaøn
yeáu theá bò Nguyeãn AÙnh ñem quaân ñaùnh laàn thöù ba thì phaù ñöôïc thaønh, chieám Qui
Nhôn vaø ñoåi teân laø thaønh Bình Ñònh naêm 1799.
Naêm 1800, thaønh naøy bò hai duõng töôùng cuûa Taây Sôn laø Traàn Quang Dieäu, Voõ
Vaên Duõng vaây ñaùnh raùo rieát, trong luùc ñoù quaân Nguyeãn AÙnh doàn tieán ra Quaûng
Nam, Phuù Xuaân. Hai töôùng giöõ thaønh laø Voõ Taùnh, Ngoâ Tuøng Chaâu ñeàu tuaãn tieát.
Sau ñoù, Nguyeãn AÙnh laáy ñöôïc Phuù Xuaân, trôû veà chieám laïi Qui Nhôn, môùi ñaët teân
laø dinh Bình Ñònh. Sau khi Gia Long leân ngoâi, dinh Bình Ñònh trôû thaønh traán. Naêm
1832, ñôøi Minh Maïng, traán Bình Ñònh trôû thaønh tænh. Naêm 1852, Töï Ñöùc laáy töø
Bình Ñònh voâ tôùi Bình Thuaän ñaët laøm Taû Kyø.
Thôøi Phaùp thuoäc, daân chuùng Bình Ñònh tham gia khaùng chieán raát maïnh meõ. Thaùng
7-1885, vua Haøm Nghi truyeàn hòch Caàn Vöông keâu goïi toaøn daân vuøng daäy. Toång
ñoác Bình Ñònh laø Ñaøo Doaõn Ñòch lieàn töø quan, caàm ñaàu caùc Vaên Thaân choáng quaân
Phaùp. Luùc baáy giôø, laøng Phuù Laïc, quaän Bình Kheâ, coù ngöôøi thanh nieân 25 tuoåi Mai
Xuaân Thöôûng, vaên voõ song toaøn, chieâu moä nhöõng ngöôøi nghóa duõng, ñem quaân veà
ñöùng döôùi laù côø khôûi nghóa cuûa oâng Ñaøo Doaõn Ñòch.
Thaùng 9-1885, oâng Ñaøo Doaõn Ñòch maát, Mai Xuaân Thöôûng laõnh ñaïo phong traøo
khaùng chieán taïi Bình Ñònh. Giuùp oâng coù caùc töôùng vaên voõ nhö Buøi Ñieàn, Nguyeãn
Cang, Nguyeãn Hoùa, Traàn Nha (ngöôøi quaän Bình Kheâ), Ñaëng Thaønh Tích (ngöôøi
quaän An Nhôn), Nguyeãn Troïng Trì, Traàn Trung, vaø ñoâng ñaûo ñoàng baøo Kinh,
Thöôïng tham gia. Nghóa quaân ñaùnh giaëc Phaùp nhieàu traän lieät, rieâng hai traän Thuû
Thieän (thuoäc quaän Bình Kheâ), Caåm Vaên (thuoäc huyeän Tuy Phöôùc), laøm quaân giaëc
                                                                                           91

hao toån binh töôùng raát nhieàu. Thaùng 6-1886, moät ñaïo nghóa quaân Bình Ñònh phoái
hôïp vôùi quaân Nghóa Hoäi Quaûng Bình, vöôït qua nuùi Thaïch Taán ñaùnh chieám quaän
Bình Sôn (Quaûng Ngaõi). Phaùp duøng keá phuû duï oâng Mai Xuaân Thöôûng khoâng ñöôïc,
beøn cuøng vôùi hai teân vieät gian Traàn Baù Loäc, Nguyeãn Thaân ñem ñaïi binh vaây caên
cöù nghóa quaân.
Quaân ta phaûi ruùt veà vuøng Linh Ñoång tính keá tröôøng kyø, nhöng taïi traän Phuù Phong,
caùc anh huøng Buøi Ñieàn, Nguyeãn Cang, Nguyeãn Hoùa töû traän. Boïn Traàn Baù Loäc sai
baét daân laøng Phuù Laïc, Phuù Phong laøm aùp löïc. OÂng Mai Xuaân Thöôûng töï mình ra
gaëp giaëc ñeå cöùu daân laønh vaø meï. Sau ñoù oâng bò giaëc Phaùp ñem ra haønh hình.
Phong cảnh, di tích
Gheành Raùng : Quaàn theå du lòch Gheành Raùng ôû phía Ñoâng Nam thaønh phoá Qui
Nhôn vaø caùch trung taâm thaønh phoá 3 km. Gheành Raùng coù dieän tích roäng 35 ha, laø
thaéng caûnh ñeïp vôùi baõi caùt traéng chaïy daøi, nöôùc bieån trong xanh. Nôi ñaây coù baõi
ñaù Tröùng coøn goïi laø baõi taém Hoaøng Haäu beân caïnh ñoài Thi Nhaân vôùi moä nhaø thô
Haøn Maëc Töû, nhöõng hang ñoäng ña hình ña daïng, nhöõng töôïng ñaù maët ngöôøi, ñaàu
sö töû, hoøn voïng phu, hoøn choàng, hoøn vôï, ñaàu voi... do thieân nhieân taïo daùng doïc
gheành ñaù bôø bieån nôi ñaây. Töø Gheành Raùng coù theå nhìn bao quaùt bôø Ñoâng cuûa
thaønh phoá Qui Nhôn vaø baùn ñaûo Phöông Mai.
Baõi Taém Hoaøng Haäu : Naèm trong khu Gheành Raùng, baõi taém Hoaøng Haäu ñöôïc xem
laø baõi taém ñeïp nhaát ôû tænh Bình Ñònh. ÔÛ ñaây coù moät baõi ñaù roäng 100 m², goàm toaøn
nhöõng hoøn ñaù xanh, nhaün thín nhö moät baõi tröùng khoång loà. Phía tröôùc baõi laø nhöõng
böùc töôøng ñaù thieân nhieân ñöùng che chaén soùng gioù taïo neân vuøng nöôùc laëng. Tröôùc
naêm 1945, vua Baûo Ñaïi ñeán ñaây du ngoaïn, cho xaây döïng khu nhaø nghæ 3 taàng heät
moät con taøu ñang löôùt soùng, saân theå thao beân caïnh baõi taém. Baõi taém vôùi bao hoøn
tröùng ñaù khoång loà chæ daønh rieâng cho Nam Phöông Hoaøng Haäu taém neân ñöôïc ñaët
teân "Baõi taém Hoaøng Haäu".
Baùn Ñaûo Phöông Mai - Thò Naïi : Thuoäc huyeän ñaûo cuûa thaønh phoá Qui Nhôn, caùch
thaønh phoá 8 km veà phía Ñoâng Baéc. Baùn ñaûo Phöông Mai roäng 300 ha coù nuùi
Phöông Mai, nôi coøn baûo toàn ñöôïc heä sinh thaùi töông ñoái phong phuù vôùi nhieàu loaïi
ñoäng, thöïc vaät quí, nhieàu caûnh ñeïp. Phía Taây baùn ñaûo, caïnh nuùi Phöông Mai laø
                                                                                            92

ñaàm Thò Naïi. Ñaàm laø moät moâi tröôøng nuoâi troàng caùc loaïi haûi saûn vaø cuõng laø ñieåm
tham quan du lòch.
Suoái Nöôùc Noùng Hoäi Vaân (Suoái Tieân) : Suoái ôû caùch trung taâm thaønh phoá Qui
Nhôn 50 km veà höôùng Taây Baéc thuoäc huyeän Phuø Caùt. Nöôùc suoái coù ñoä noùng 78°C
ñeán 84°C goàm nhieàu thaønh phaàn hoùa hoïc : bicatbonat - clorua natri thuoäc nhoùm
nöôùc khoaùng silic; haøm löôïng axit silic trong nöôùc raát cao 101mg/l chöõa ñöôïc caùc
beänh thaáp khôùp, thaàn kinh, tim maïch, caùc beänh ngoaøi da... Nhaø ñieàu döôõng duøng
caùc phöông phaùp taém ngaâm, taém höông sen, phun hôi ôû ñoä noùng 38°C giuùp cho
vieäc chöõa beänh, taêng cöôøng söùc khoûe.
Thaéng Caûnh Haàm Hoâ : Haàm Hoâ laø teân moät doøng suoái lôùn (moät nhaùnh cuûa doøng
soâng Coân), chaûy qua khu röøng giaø, nôi coù nhieàu taûng ñaù lôùn muoân hình muoân veû,
thuoäc ñòa phaän xaõ Phuù Bình, huyeän Taây Sôn, caùch thaønh phoá Qui Nhôn khoaûng 55
km veà höôùng Taây Baéc. Thieân nhieân ôû ñaây yeân tónh vôùi nhieàu caûnh quan ñeïp, haáp
daãn vaø laø nôi tham quan, nghæ ngôi cuûa caùc tour du lòch sinh thaùi naèm trong tuyeán
tham quan du lòch Sôn Taây - Haàm Hoâ. Haàm Hoâ coøn laø ñòa danh lòch söû lieân quan
ñeán nhöõng cuoäc khôûi nghóa Taây Sôn vaø caùc nghóa binh cuûa Mai Xuaân Thöôûng.
Thaønh Hoaøng Ñeá (Thaønh Chaø Baøn) : Thuoäc ñòa phaän xaõ Nhôn Haäu, huyeän An
Nhôn vaø caùch thaønh phoá Qui Nhôn 27 km veà höôùng Taây Baéc. Thaønh ñöôïc xaây
döïng vaøo cuoái theá kyû 10, döôùi trieàu ñaïi vua Yangpuku Vijaya. Ñaây laø kinh ñoâ cuoái
cuøng cuûa vöông quoác Chaêmpa vaø caùc vua Chaêm ñaõ ñoùng ôû ñaây töø theá kyû 11 ñeán
theá kyû 15. Di tích hieän nay khoâng coøn nguyeân veïn, chæ coøn soùt laïi caùc böùc töôøng
thaønh. Töôøng thaønh xaây baèng ñaù ong, coù haøo, ñöôøng laùt ñaù hoa cöông.
Trong thaønh coù nhöõng di tích cuõ cuûa ngöôøi Chaêm nhö gieáng vuoâng, töôïng ngheâ,
voi, beân cöûa haäu coù goø Thaäp Thaùp, treân goø voán coù 10 ngoâi thaùp Chaøm. Ñaëc bieät
coù ngoâi thaùp Caùnh Tieân cao gaàn 20 m, goùc thaùp coù töôïng raén laøm baèng ñaù traéng, 2
voi ñaù vaø nhieàu töôïng quaùi vaät. Chuøa Thaäp Thaùp Di Ñaø naèm ôû phía Baéc thaønh,
chuøa Nhaïn Thaùp ôû phía Nam thaønh laø nhöõng ngoâi chuøa coå. Trong ñoù coøn giöõ ñöôïc
nhieàu di tích, hieän vaät lieân quan ñeán vaên hoùa Chaêmpa vaø phong traøo Taây Sôn.
Ñeán naêm 1778, Nguyeãn Nhaïc töï xöng laø Trung Öông Hoaøng ñeá, ñoùng ñoâ ôû ñaây,
goïi laø Hoaøng Ñeá thaønh; môû roäng veà phía Ñoâng, xaây döïng nhieàu coâng trình lôùn.
                                                                                           93

Naêm 1799, thaønh bò quaân nhaø Nguyeãn chieám, ñoåi goïi laø thaønh Bình Ñònh. Naêm
1814, nhaø Nguyeãn phaù boû thaønh cuõ, xaây thaønh môùi, caùch thaønh cuõ khoaûng 5 km
veà phía Nam.
Nhaø Baûo Taøng Quang Trung : Nguyeãn Hueä laø moät anh huøng daân toäc coù coâng deïp
loaïn trong nöôùc vaø ñaùnh ñuoåi quaân xaâm löôïc. Naêm 1788 oâng thoáng lónh ñaïi quaân
töø Phuù Xuaân (Hueá) haønh quaân thaàn toác 35 ngaøy ñeâm ra Baéc ñaùnh tan 29 vaïn quaân
Thanh xaâm löôïc, giaûi phoùng Thaêng Long (nay laø Haø Noäi). Nguyeãn Hueä leân ngoâi
Hoaøng Ñeá hieäu laø Quang Trung.
Nhaø baûo taøng Quang Trung vaø töôïng ñaøi anh huøng ñöôïc döïng treân khu ñaát nôi sinh
ra Nguyeãn Hueä ôû laøng Kieân Myõ, xaõ Bình Thaïnh, huyeän Taây Sôn, caùch thaønh phoá
Qui Nhôn khoaûng 45 km.
Ñeán baûo taøng Quang Trung, du khaùch ñöôïc xem caùc hieän vaät tröng baøy ôû ñaây veà
nhöõng chieán tích cuûa vua Quang Trung. Ngoaøi ra, du khaùch coøn ñöôïc thöôûng thöùc
ñieäu muùa troáng voõ Taây Sôn , moät moân voõ truyeàn thoáng cuûa Bình Ñònh. Ñaëc bieät coâ
gaùi bieåu dieãn troáng traän Quang Trung laø chaùu ñôøi thöù 9 trong moät gia ñình coù
truyeàn thoáng "chôi" troáng traän.
Thaønh Thò Naïi : Thaønh Thò Naïi moät thôøi töøng laø trung taâm cuûa vöông quoác
Chaêmpa trong quaù trình di chuyeån töø ñaát Quaûng Nam vaøo Quaûng Ngaõi tröôùc aùp
löïc cuûa nhaø nöôùc phong kieán Ñaïi Vieät. Thò Naïi laø ñoâ thò coå ñaïi duy nhaát vaø lôùn
nhaát cuûa vöông quoác Chaêmpa toàn taïi trong suoát 5 theá kyû (töø theá kyû 10 ñeán theá kyû
15). Thò Naïi cuõng laø caûng khaåu ven ñaàm, gaàn bieån vôùi hai chöùc naêng quaân caûng
vaø thöông caûng.
Theo caùc cöù lieäu nghieân cöùu lòch söû cho bieát nieân ñaïi cuûa thaønh Thò Naïi (hay caûng
Thò Naïi) ñöôïc xaây caát sôùm nhaát laø vaøo naêm 803, muoän nhaát laø naêm 1000, khi
ngöôøi Chaøm dôøi vaøo ñoùng ñoâ ôû Ñoà Baøn thì thaønh ñaõ coù roài. Thaønh Thò Naïi caùch
bôø Ñoâng cuûa ñaàm Thò Naïi 5 km, caùch thaønh Ñoà Baøn 22 km ôû phía Taây - Taây Baéc,
caùch Thaùp Ñoâi 24 km veà höôùng Ñoâng - Ñoâng Nam. Thaønh hieän coøn daøi 200 m,
daøy khoaûng 3 m, cao coøn 1,8 m. Bôø thaønh naèm doïc soâng Coân thuoäc xaõ Phöôùc
Quang vaø moät phaàn xaõ Phöôùc Hoøa, huyeän Tuy Phöôùc.
Chuøa Thaäp Thaùp (Thaäp Thaùp Di Ñaø Töï) : Chuøa Thaäp Thaùp do nhaø sö Nguyeân
                                                                                             94

Thieàu (phaùp danh Sieâu Baïch) ñöôïc xaây döïng vaøo naêm 1665, thôøi chuùa Nguyeãn
Thaùi Toâng, Nguyeãn Phuùc Taàn, taïi xaõ Nhôn Thaønh, huyeän An Nhôn, ôû caùch thaønh
phoá Qui Nhôn 27 km veà höôùng Taây Baéc. Chuøa toïa laïc trong phaïm vi thaønh Ñoà
Baøn, ñeá ñoâ cuûa vöông trieàu Chaêmpa cuõ, treân moät ngoïn ñoài thoaùng maùt coù doøng
suoái Baøn Kheâ chaûy bao quanh cuøng vôùi hoà sen taïo neân moät khung caûnh tónh mòch.
Trong khuoân vieân chuøa laø vöôøn caây aên traùi xanh toát.
Chuøa coù loái kieán truùc phöông Ñoâng theo hình chöõ "khaåu" vôùi 4 khu chính : Chính
ñieän, Phöông tröôïng, Ñoâng ñöôøng vaø Taây ñöôøng. Chính ñieän coù Ñaïi Huøng baûo
ñieän vaø 2 gian thôø phuï hai beân. Beân trong , noäi thaát trang trí, chaïm troå tinh vi vôùi
caùc hoïa tieát hoa sen, xaáp saùch, hoa cuoän treân goã quí, nhöõng ñöôøng neùt roàng bay,
phöôïng muùa, caùch ñieäu raát trang nhaõ. Chuøa xaây baèng loaïi gaïch nung maøu ñoû laáy
töø 10 thaùp Chaøm ñaõ ñoå naùt ôû ñoài Long Bích, neân môùi coù teân goïi Thaäp Thaùp. Nhieàu
ngöôøi cho raèng chuøa coøn toïa laïc trong vuøng Uyeån Laêng cuûa caùc trieàu ñaïi vua chuùa
Chaêm tröôùc vì chuøa vaãn coøn 3 gieáng Chaøm hình vuoâng, nöôùc ngoït, trong vaét.
Chuøa Long Khaùnh : Toïa laïc taïi trung taâm thaønh phoá Qui Nhôn, chuøa ñöôïc xaây
döïng döôùi thôøi vua Leâ Duï Toâng (theá kyû 18). Chuøa laø nôi truyeàn baù tín ngöôõng
Phaät giaùo trong vuøng thôøi baáy giôø. Hieän nay chuøa coøn löu giöõ 2 hieän vaät quyù :
Thaùi Bình Hoàng Chung (chuoâng Hoàng Thaùi) ñöôïc ñuùc vaøo naêm 1805, trieàu vua
Gia Long.
Taám daáùu bieåu tröng "Long Khaùnh Töï" ñöôïc in vaøo naêm 1813 trieàu vua Gia Long.
Chuøa Sôn Long : Chuøa naèm treân ñòa phaän xaõ Nhôn Bình, thaønh phoá Qui Nhôn.
Chuøa do thieàn sö Böûu Quang khôûi döïng vaøo cuoái theá kyû 17, vôùi teân laø Thieân Thaát
Giang Long ôû huyeän Tuy Vieãn, phuû Tuy Ninh, traán Bình Ñònh (cuõ). Ñeán naêm 1744,
chuøa ñöôïc thieàn sö Thanh Thieàn cho di chuyeån veà ñòa ñieåm hieän nay vaø ñoåi teân
chuøa Sôn Long. Ngoâi chuøa hieän nay ñöôïc truøng tu vaøo naêm 1954. Trong khuoân
vieân chuøa coù vöôøn thaùp.
Thaùp Baùnh Ít : Coøn ñöôïc goïi laø Thaùp Baïc, caùch thaønh phoá Qui Nhôn 25 km. Thaùp
goàm 4 thaùp vaø naèm treân 1 ngoïn ñoài cao. Thaùp chính cao 22 m. Ñöùng beân thaùp
Baùnh Ít, du khaùch seõ ñöôïc ngaém nhìn phong caûnh truø phuù cuûa ñoàng queâ Vieät Nam.
Chuøa Hang (Chuøa Thaïch Coác) : Chuøa Hang coøn goïi laø Thaïch Coác Töï hay Thieân
                                                                                             95

Sanh Thaïch Töï. Chuøa toïa laïc taïi nuùi Ly Thaïch, thuoäc xaõ Myõ Hoøa, huyeän Phuù Myõ.
Töø Qui Nhôn theo quoác loä 1A veà höôùng Baéc, ñeán thò traán Phuù Myõ khoaûng 40 km.
Sau ñoù ñi theâm 4 km veà höôùng Taây thì ñeán nôi. Chuøa Hang tuy nhoû, nhöng noù
mang moät neùt ñeïp rieâng cuûa choán nuùi röøng aâm u, huyeàn bí.
Sau khi khôûi haønh töø chaân nuùi ñi qua nhieàu baäc ñaù quanh co, khuùc khuyûu, laø ñeán
saân chuøa. Du khaùch nhìn thaáy moät taûng ñaù lôùn töø beân trong söôøn nuùi nhoâ ra ngoaøi
troâng nhö moät maùi hieân khoång loà. Taûng ñaù daøi hôn 10 m, roäng 5 - 6 m, maët döôùi
nhaün thín chæ caùch maët ñaát chöøng vaøi meùt. Döôùi maùi hieân "thieân taïo" aáy laø mieäng
hang voøng daãn vaøo loøng nuùi. Hang daøi vaøi chuïc meùt, roäng khoaûng 5 m, giöõa laø baøn
thôø Phaät höông khoùi nghi nguùt. Tröôùc baøn thôø cuõng coù moät mieäng hang nöõa ñi vaøo
loøng ñaát saâu thaêm thaúm. Coù nhieàu ngöôøi ñoaùn raèng caùi hang naøy thoâng ra bieån
caùch xa ñeán 9 km. Phía sau baøn thôø Phaät coù ñöôøng ñi thaúng leân ñænh nuùi. Hang leân
trôøi naøy nhoû heïp, loøng hang chæ loït moät ngöôøi vaøo. Chuøa ñöôïc laäp vaøo cuoái theá kyû
19 döôùi trieàu vua Thaønh Thaùi.
Chuøa Hang laø moät danh lam thaéng caûnh coù tieáng ôû Bình Ñònh. Vaøo nhöõng ngaøy leã
teát, taáp naäp khaùch haønh höông ñeán leã baùi vaø thaêm vieáng chuøa. Sau khi vieáng chuøa
xong, du khaùch ra khoûi hang saâu treøo leân maùi hieân ngaém phong caûnh, sau löng laø
ñaù nuùi loâ nhoâ, caây coái xanh toát. Coøn tröôùc maët laø ruoäng vöôøn, nöông raãy traûi daøi
moät maøu xanh baït ngaøn. Khoùi nhang beân trong hang nghi nguùt toûa ra quyeän cuøng
söông nuùi, caûnh trí trôû neân huyeàn aûo nhö choán boàng lai tieân caûnh.
Thaùp Döông Long : Thaùp thuoäc xaõ Bình Hoøa, huyeän Taây Sôn. Töø quoác loä 1A, taïi
Goø Gaêng, caùch thaønh phoá Qui Nhôn 40 km vaø Ñaø Naüng 270 km coù loái reõ höôùng
Taây vaøo saân bay Phuù Taøi. Tröôùc coång saân bay reõ tay traùi ñi tieáp chöøng 9 km nöõa
laø tôùi. Döông Long laø moät cuïm goàm 3 thaùp lôùn nhaát trong soá caùc thaùp Chaøm hieän
coøn. Thaùp giöõa cao nhaát, khoaûng 35 m. Ñaây laø cuïm thaùp ñöôïc xaây vaøo theá kyû 12,
coù kieán truùc raát ñeïp.
Phaàn thaân thaùp xaây gaïch, caùc goùc ñöôïc gheùp nhöõng taûng ñaù lôùn vaø caùc trang trí
ñieâu khaéc ñeàu baèng ñaù. Cöûa thaùp quay höôùng Ñoâng vaø ñöôïc naâng leân khaù cao,
chöøng khoaûng 1,5 m vaø khung cöûa laø nhöõng khoái ñaù lôùn. Nöûa phaàn treân cuûa thaùp
gaàn nhö hoaøn toaøn baèng nhöõng khoái ñaù ñöôïc xeáp choàng leân nhau raát kheùo. ÔÛ caùc
                                                                                               96

goùc laø nhieàu maûng chaïm lôùn vôùi hình nhöõng con vaät nhö chim thaàn Garuda, voi,
ñaïi baøng... Caùc maët phaúng cuûa töôøng ñöôïc phuû nhieàu böùc phuø ñieâu lôùn coù hình laù
ñeà moâ taû caûnh muùa haùt, tu só. Nhöõng ngöôøi naøy ñöôïc theå hieän coù ñaàu töông ñoái lôùn,
ñoäi muõ coù choûm cao. Ñaëc bieät laø nhöõng ñænh thaùp ôû ñaây laø nhöõng boâng sen vó ñaïi
vôùi nhieàu lôùp caùnh hoa hôi höôùng leân treân. Moïi chi tieát trang trí ôû thaùp naøy ñeàu raát
lôùn, troå treân sa thaïch, ñöôøng neùt roõ raøng vaø coøn giöõ ñöôïc raát toát. Chæ rieâng nhöõng
khoái ñaù lôùn treân maùy ñaõ bò sai leäch nhieàu.
Tònh Xaù Nguyeân Thieàu : Chuøa ñöôïc xaây döïng vaøo naêm 1956 treân moät quaû ñoài gaàn
thaùp Baùnh Ít, thuoäc xaõ Phöôùc Hieäp, huyeän Tuy Phöôùc. Beân phaûi Phaät ñaøi coù böùc
töôïng Thích Ca maøu traéng cao 15 m, ngoài thieàn treân ñaøi sen ñöôïc döïng naêm 1962.
Hai beân thaønh baäc leân xuoáng Phaät ñaøi coù chaïm hình roàng uoán raát ñeïp.
Thaùp Caùnh Tieân : Thuoäc xaõ Nhôn Haäu, huyeän An Nhôn, caùch Qui Nhôn 27 km veà
höôùng Taây Baéc, thaùp ñöôïc xaây döïng vaøo khoaûng theá kyû 16, coøn goïi laø thaùp Con
Gaùi. Thaùp Caùnh Tieân laø coâng trình kieán truùc coù hình daùng trang nghieâm vaø ñeïp
vôùi phong caùch xaây döïng baøi trí vaên hoùa Chaøm.
Thaùp Ñoâi : Thuoäc ñòa phaän phöôøng Ñoáng Ña, thaønh phoá Qui Nhôn, caùch trung taâm
thaønh phoá 3 km. Thaùp ñöôïc xaây döïng vaøo cuoái theá kyû thöù 11, ñaõ ñöôïc truøng tu vaøo
naêm 1996. Thaùp Ñoâi coøn goïi laø thaùp Höng Thaønh, goàm 2 thaùp, moät thaùp cao 18 m
vaø moät thaùp cao 20 m. Thaùp hình choùp, phaàn thaân vaø chaân thaùp ñeàu baèng nhau.
Ngoaøi nhöõng thaùp keå treân , Bình Ñònh coøn coù thaùp Phuù Loäc ôû xaõ Nhôn Thaønh,
huyeän An Nhôn caùch thaønh phoá Qui Nhôn 35 km veà phía Taây Baéc; thaùp Thöû
Thieän, xaõ Bình Nghi, Taây Sôn caùch Qui Nhôn 35 km; thaùp Bình Laâm, xaõ Phöôùc
Hoøa, huyeän Tuy Phöôùc caùch Qui Nhôn 22 km ñöôïc xaây döïng töø theá kyû 11 ñeán theá
kyû 15 döôùi thôøi vöông quoác Chaêmpa.
Các dịp lễ hội
Leã Cuùng Caù OÂng : ÔÛ caùc xaõ ven bieån Bình Ñònh thöôøng xuyeân môû hoäi cuùng Caù
OÂng vaøo ngaøy 15-3 aâm lòch taïi caùc ñeàn thôø Caù OÂng. Theo truyeàn thuyeát, Caù OÂng
thöôøng cöùu giuùp thuyeàn vaø ngöôøi bò naïn treân bieån. Ngoaøi nghi leã truyeàn thoáng,
trong hoäi coøn coù haùt baû traïo, haùt boäi.
Leã Hoäi Taây Sôn : Leã hoäi Taây Sôn ñöôïc toå chöùc haøng naêm vaøo ngaøy 5-1 aâm lòch
                                                                                               97

(chính hoäi), baét ñaàu toå chöùc töø ngaøy moàng boán vaø keùo daøi ñeán vaøi ngaøy sau taïi xaõ
Nghi Bình, huyeän Taây Sôn ñeå töôûng nhôù caùc thuû lónh cuûa phong traøo Taây Sôn, ñaëc
bieät laø ngöôøi anh huøng aùo vaûi Quang Trung vaø kyû nieäm chieán thaéng Ngoïc Hoài
Ñoáng Ña (naêm 1789), ñaùnh thaéng 29 vaïn quaân Thanh. Ngoaøi nghi leã truyeàn thoáng,
trong hoäi coøn coù nhieàu hoaït ñoäng vaên hoùa daân gian caùc daân toäc Vieät, Bana; nhieàu
cuoäc bieåu dieãn voõ thuaät nhö ñaáu voõ, ñaùnh coân, ñi quyeàn... Tieát muïc ñoäc ñaùo cuûa leã
hoäi laø cuoäc thi ñaùnh troáng boä, moãi boä 12 chieác troáng da, coøn goïi laø troáng traän Taây
Sôn vaø dieãn caûnh ñaùnh traän giaû laøm soáng laïi khí theá haøo huøng cuûa nghóa quaân Taây
Sôn naêm xöa treân ñaát Taây Sôn - Bình Ñònh.
Leã Hoäi Ñoå Giaøn : Toå chöùc vaøo ngaøy 15-7 aâm lòch haøng naêm taïi chuøa Baø, laøng An
Thaùi, huyeän An Nhôn. Ngoaøi yù nghiaõ leã Vu Lan -leã baùo hieáu nhaø Phaät, ñaây coøn laø
hoäi ñua taøi cuûa caùc voõ só cuûa caùc laøng voõ quanh vuøng. Trong leã hoäi coù nhieàu sinh
hoaït vaên hoùa, ñaëc bieät laø haùt boäi. Phaàn chính cuûa hoäi laø tranh taøi cöôùp heo quay,
vaät cuùng thaàn töø treân giaøn cao tung xuoáng mang veà cho laøng mình. Ngöôøi thaéng
cuoäc laø ngöôøi ñöôïc nhaân daân quyù troïng.
Hoäi Laøng Thò Töù : Laøng Thò Töù thuoäc xaõ Ñaäp Ñaù, huyeän An Nhôn, laø laøng coù
truyeàn thoáng laøm reøn vaø chaïm vaøng Taây. Leã hoäi haøng naêm vaøo ngaøy 12-2 aâm lòch
ñeå töôûng nhôù coâng ôn cuûa oâng Ñaøo Giaõ Töôïng, oâng toå cuûa ngheà reøn ñaõ coù coâng
truyeàn ngheà cho daân laøng. Leã hoäi dieãn ra ôû nhaø thôø hoï Ñaøo ñeå cuùng leã toå sö ngheà
reøn, coã baøn raát linh ñình. Sau leã teá coù vui chôi, ca haùt vaên ngheä.
Hoäi Xuaân Chôï Goø : Ñöôïc toå chöùc vaøo 2 ngaøy : moàng 1 vaø moàng 2 teát taïi chôï Goø,
Tröôøng UÙc, xaõ Phöôùc Nghóa, huyeän Tuy Phöôùc. Trong hoäi chôï coù baùn nhieàu haøng
hoùa, chuû yeáu laø traùi caây caùc loaïi, ñoà chôi treû em... vaø toå chöùc nhieàu troø chôi daân
gian nhö choïi gaø, haùt baøi choøi, côø ngöôøi, haùi loäc, daïo caûnh...
                                                                                              98

Bình Phước
Dieän tích : 6796 km².
Daân soá : 708.100 ngöôøi (2001).
Tænh Lî : Thò xaõ Ñoàng Xoaøi.
Caùc huyeän : Ñoàng Phuù, Phöôùc Long, Loäc Ninh, Buø Ñaêng, Bình Long.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Xtieâng, Khmer, M’Noâng...
Bình Phöôùc laø tænh mieàn nuùi thuoäc vuøng Ñoâng Nam Boä. ÔÛ vaøo vò trí tieáp giaùp giöõa
ñoàng baèng vaø cao nguyeân, phía Taây vaø Taây Baéc giaùp Cam Pu Chia, phía Ñoâng
giaùp caùc tænh Ñaék Laék vaø Laâm Ñoàng, phía Nam giaùp caùc tænh Ñoàng Nai vaø Bình
Döông, phía Taây giaùp Taây Ninh.
Ñaây laø tænh coù nhieàu röøng. ÔÛ Ñoâng Baéc coù ngoïn nuùi Baø Raù cao 733 m vaø daõy nuùi
thaáp quanh Loäc Ninh. Coøn laïi laø röøng baït ngaøn. Röøng raäm nhöng ñaát khaù baèng
phaúng. Phaàn lôùn laø ñaát ñoû neân troàng caây coâng nghieäp raát toát. Bình Phöôùc laø nôi coù
nhieàu röøng cao su lôùn, vöôøn caây caø pheâ, ñieàu, tieâu...
Tænh coù hai con soâng chaûy töø Baéc xuoáng Nam : phía Taây laø soâng Saøi Goøn, phaân
giôùi giöõa tænh Bình Phöôùc vaø Taây Ninh, phía Ñoâng laø Soâng Beù, coù caùc nguoàn töø
phía Baéc tænh, ñoaïn döôùi ñi vaøo ñaát Bieân Hoøa, ñoå vaøo soâng Ñoàng Nai.
Khí haäu Bình Phöôùc chia hai muøa : muøa möa töø thaùng 5 ñeán thaùng 10, muøa khoâ töø
thaùng 4 ñeán thaùng 11 naêm sau. Phía Baéc nhieàu röøng neân aåm thaáp hôn phía Nam,
löôïng möa trung bình haøng naêm 2110 mm.
Giao thoâng ñöôøng boä chính laø ñöôøng 13, töø thaønh phoá Saøi Goøn ñi Laùi Thieâu - Thuû
Daàu Moät - Beán Caùt (Bình Döông) roài Chôn Thaønh vaø Hôùn Quaûn (huyeän Bình
Long - Bình Phöôùc) - Loäc Ninh vaø reõ phía Taây 15 km ñeán bieân giôùi. Ñöôøng 14 töø
ngaõ tö Chôn Thaønh (huyeän Bình Long - laø ñoaïn cuoái cuûa ñöôøng 14) ñi Ñoàng Xoaøi,
roài leân tieáp Buoân Meâ Thuoät. Ngoaøi ra coøn coù ñöôøng 77 töø Ñoàng Xoaøi veà Thuû Daàu
Moät. Thò xaõ Ñoàng Xoaøi laø tænh lî cuûa tænh Bình Phöôùc. Bình Phöôùc laø moät nôi coù
nhieàu caûnh quan thieân nhieân vaø di tích lòch söû coøn ít ngöôøi bieát ñeán. Ñoù laø caùc
Thaùc Mô, nuùi Baø Raù, thaùc soá 4, ñoàng coû Baøu Laïch.
Sinh hoạt, kinh tế
Phaàn lôùn daân cö trong tænh laø ngöôøi Kinh, ngoaøi ra laø ñoàng baøo Thöôïng (goàm coù
                                                                                              99

caùc saéc toäc Stieâng, Maï, Taø Mun), ngöôøi Vieät goác Chaøm vaø goác Khmer. Nhöõng toân
giaùo chính laø ñaïo Phaät, Thieân Chuùa, Cao Ñaøi, Hoøa Haûo, thôø phuïng toå tieân vaø thaàn
linh.
Bình Phöôùc quaù nhieàu röøng raäm vaø ñaát ñoû neân nguoàn lôïi chính trong tænh khoâng
phaûi laø luùa gaïo maø laø cao su. Coù theå noùi ñaây laø nôi troàng nhieàu cao su nhaát nöôùc.
Theâm vaøo ñoù röøng ñaõ ñem laïi soá laâm saûn tænh lî ñeán soâng Beù coù nhöõng röøng tre
baït ngaøn. Ngoaøi ra daân chuùng ñaùng keå nhö caåm lai, sao, goã vaø nhieàu goå taïp nhö
daàu baèng laêng...Töø coøn troàng mía moät soá hoa maøu phuï vaø caây aên traùi.
Lược sử
Lòch söû cuûa tænh Bình Phöôùc gaàn gioáng nhö lòch söû cuûa caùc tænh Ñoàng Nai vaø Bình
Döông. Xöa, Bình Phöôùc thuoäc tænh Baø Lî, coù ngöôøi Chaøm, Khmer, vaø Thöôïng
soáng raûi raùc. Vaøo theá kyû 17 vaø 18, caùc chuùa Nguyeãn baét ñaàu khai khaån tôùi vuøng
naøy, ñaët dinh Traán Bieân cai quaûn. Ñaát Bình Phöôùc xöa laø moät thoân trong ñòa haït
toång Döông Hoøa, thuoäc huyeän Bình Döông. Naêm Thieäu Trò nguyeân nieân (1841)
huyeän Bình Döông thuoäc Taân Bình thoáng haït. Sau ñoù Bình Long ñöôïc ñaët laøm
huyeän. Ñaát Bình Phöôùc xöa laø moät thoân trong ñòa haït toång Döông Hoøa, thuoäc
huyeän Bình Döông. Naêm Thieäu Trò nguyeân nieân (1841) huyeän Bình Döông thuoäc
Taân Bình thoáng haït. Sau ñoù Bình Long ñöôïc ñaët laøm huyeän.
Naêm Maäu Daàn 1698, chuùa Nguyeãn Phuùc Chu sai Chöôûng Cô Nguyeãn Höõu Caûnh
kinh löôïc caùc xöù Cao Mieân, laáy xöù Loäc Daõ (töùc Ñoàng Nai) ñaët laøm huyeän Phöôùc
Long vaø laäp dinh Traán Bieân (caùc ñòa ñaàu bieân giôùi goïi laø Traán). Ñeán naêm 1808,
Gia Long ñem traán Bieân Hoøa thuoäc Gia Ñònh, ñaët Phöôùc Long thaønh phuû. Naêm
1832 Minh Maïng ñaët Bieân Hoøa thaønh tænh (moät trong saùu tænh Nam phaàn) roài ñaët
theâm quaän Phöôùc Bình vaøo naêm 1837. Naêm 1851, Töï Ñöùc ñem hai huyeän Phöôùc
Bình vaø Long Khaùnh nhaäp vaøo caùc phuû Phöôùc Long vaø Phöôùc Tuy kieâm nhieáp.
Ñaát naøy tröôùc goïi laø Baø Raù (B'RA) vaø ñoàng baøo Strieâng soáng ôû ñaây. Nhôø ñòa theá
vaø chieán ñaáu gioûi neân saéc toäc Stieâng vaãn baûo veä ñöôïc töï do, ñoäc laäp. Ñaàu theá kyû
19, ngöôøi Chaân Laïp nhieàu laàn tìm ñöôøng xaâm nhaäp vuøng nuùi Yumbra nhöng bò
ñaåy lui. Ñeán giöõa theá kyû 19 sau khi chieám ñöôïc Saøi Goøn vaø Cam Boát, quaân Phaùp
cho nhieàu toaùn xaâm nhaäp, doø thaùm tình hình sinh hoaït cuûa ñoàng baøo Strieâng. Töø
                                                                                             100

naêm 1906, chuùng ñaët moät Ñaïi Lyù haønh chaùnh taïi Hôùn Quaûn vaø moät ñoàn taïi Buø
Ñoáp. Naêm 1920, quaân Phaùp laïi cöû moät toaùn haønh chính leân thaùm saùt taïi vuøng Baø
Raù qua ngaõ Phuù Rieàng vaø laäp Ñaïi Lyù Haønh Chaùnh taïi ñaây laày teân laø soâng Beù.
Naêm 1929, giaëc Phaùp môû nhieàu ñöôøng saù ñeå tieán vaøo bình ñònh caùc buoân laøng,
nhöng chuùng bò ñoàng baøo Thöôïng ñaùnh phaù döõ doäi khi môû quoác loä 14 töø Ban Meâ
Thuoät ñeán Kon-Tum qua ngaõ Buø Ñoáp, vaøo thaùng 10-1933, khoâng chòu noåi söï cai
trò taøn aùc vaø keá hoaïch cöôõng eùp ñi phu cuûa quaân Phaùp, ñoàng baøo Stieâng noåi leân
gieát teân Ñaïi Lyù haønh chaùnh laø Moreøre ôû ñoàn Baø Raù vaø môû ñaàu cho cuoäc khaùng
chieán ôû vuøng cao nguyeân döôùi söï laûnh ñaïo cuûa Tuø tröôûng Pou Trang Lung. Theâm
vaøo söï hôïp löïc cuûa caùc saéc toäc khaùc nhö M' Noâng, Bieät Noâng, ñoàng baøo Thöôïng
ñaõ aùp duïng chieán thuaät "vöôøn khoâng nhaø troáng", ruùt vaøo röøng saâu laäp caên cöù, phaù
hoaïi caùc truïc giao thoâng ñeå coâ laäp giaëc. Thaùng gieâng 1934 caùc nghóa quaân M'noâng
vaø Strieâng taán coâng ñoàn Bu Coh vaø bao vaây ñoàn Bu Nard (hai ñoàn naøy ôû phía Nam
ñoàn Baø Raù). Coâng cuoäc khaùng chieán ñang dieãn tieán thuaän lôïi thì cuoái thaùng 6-
1935, laõnh tuï Pou Trang Lung vaø moät soá caáp chæ huy sa vaøo tay giaëc vaø bò gieát
ngay, theá laø cuoäc noåi daäy tan raõ.
Phong cảnh, di tích
Khu Du Lòch Soùc Xieâm : Caùch thaønh phoá Saøi Goøn 120 km, caùch thò traán An Loäc
(huyeän Bình Long) gaàn 5 km, hoà Soùc Xieâm naèm giöõa moät thung luõng, moät beân laø
caùnh röøng cao su, beân kia laø khu daân cö. Nôi ñaây thích hôïp cho du lòch saên baén vaø
caâu caù treân hoà nöôùc trong xanh, thô moäng vôùi nhöõng thaùc nöôùc ôû giöõa vuøng ñoài
cao nguyeân, laø nôi thuaän tieän cho caùc cuoäc tham quan, tìm hieåu vaên hoùa, phong
tuïc taäp quaùn ngöôøi Xtieâng.
Khu Du Lòch Suoái Lam : Caùch thò xaõ Ñoàng Xoaøi (tænh lî cuûa tænh Bình Phöôùc)
khoaûng 10 km laø khu du lòch suoái Lam. Nôi ñaây coù moät hoà khaù roäng, quanh naêm
nöôùc trong xanh, in boùng nhöõng ñoài caây cao su töôi toát xung quanh. Ven bôø hoà laø
caùc coâng trình du lòch phuïc vuï cho du khaùch, noåi baät laø nhaø haøng noåi vôùi nhieàu
moùn aên ñaëc saûn cuûa vuøng röøng nuùi Bình Phöôùc. Du khaùch coù theå bôi thuyeàn, taém
döôùi hoà, hoaëc caém traïi, trong nhöõng röøng caây ôû ven hoà.
Nuùi Baø Raù : Laø moät thaéng caûnh cuûa huyeän Phöôùc Long, tænh Bình Phöôùc, caùch Saøi
                                                                                             101

Goøn 180 km. Giöõa moät vuøng ñoài thaáp nhoâ leân moät ngoïn nuùi cao, caây coû xanh töôi,
raäm raïp, taïo cho nuùi Baø Raù moät veû huøng vó (nhö nuùi Baø Ñen cuûa Taây Ninh). Ñöùng
treân löng chöøng nuùi coù theå nhìn thaáy caû moät khu vöïc roäng lôùn, bao goàm thò traán
Thaùc Mô xinh ñeïp (tröôùc ñaây laø tænh lî cuûa tænh Phöôùc Long), hoà Thaùc Mô trong
muøa nöa roäng tôùi 12.000 ha, cung caáp nöôùc cho nhaø maùy thuûy ñieän Thaùc Mô.
Các dịp lễ hội
Teát Möøng Luùa Môùi Cuûa Ngöôøi M’ Noâng : Ngöôøi M’Noâng ôû Bình Phöôùc khoâng aên
teát coå truyeàn cuûa ngöôøi Vieät (Kinh) maø toå chöùc leã Teát lôùn "Teát möøng luùa môùi" vaøo
ñaàu vuï thu hoaïch. Thoâng thöôøng ngöôøi M’Noâng chuaån bò cho Teát ngay töø ngaøy baét
ñaàu tra haït. Caùc gia ñình chuaån bò töø 2 ñeán 7 choùe röôïu caàn (tuøy theo ñieàu kieän
kinh teá) vaø nuoâi gaø, vòt hoaëc heo chôø luùa chín.
Teát thuôøng ñöôïc toå chöùc vaøo cuoái thaùng 7 hay ñaàu thaùng 8, sôùm hoaëc muoän hôn
tuøy thuoäc vaøo luùa chín. Coù buoân ngöôøi ta aên teát keùo daøi caû nöõa thaùng heát nhaø noï
ñeán nhaø kia.
Teát toå chöùc ngay taïi raãy, thòt, röôïu, côm ñöôïc baøy ra ñeå cuùng Giaøng, roài moãi ngöôøi
ra veà tuoát moät naém luùa boû vaøo trong boà goïi laø "Röôùc luùa veà nhaø". Khi ñoù hoï quay
ra chuùc chuû nhaø nhöõng caâu toát laønh (nhö nhöõng lôøi chuùc Teát cuûa ngöôøi Vieät). Chuû
nhaø roùt röôïu ñeå môøi, caùm ôn töøng ngöôøi, roài taát caû quay quaàn quanh ñoáng löûa giöõa
saân uoáng röôïu caàn vaø aên thòt nöôùng. Khi ñaõ no say, chieân coàng noåi leân, caû taäp theå
muùa, nhaûy haùt cho tôùi khuya, coù khi tôùi saùng môùi nghæ. Neáu vuï luùa cuûa chuû nhaø coù
chín quaù thì hoï toå chöùc ñi tuoát hoä. Xong vuï thu hoaïch, moãi nhaø ñeàu toå chöùc theâm
böõa aên nöõa, coøn laïi thoùc ñöôïc chia laøm 3, moät phaàn ñeå aên,moät phaàn ñeå saém ñoà
ñaïc, moät phaàn daønh cho traâu boø cuøng nhöõng con vaät ñaõ coù coâng vôùi ngöôøi laøm ra
haït luùa. Cho ñeán baây giôø nhieàu nôi ngöôøi M’Noâng ñaõ gieo troàng hai vuï moãi naêm,
song tuïc aên "Teát möøng luùa môùi" vaãn ñöôïc toå chöùc ôû moãi muøa thu hoaïch.
                                                                                           102

Bình Thuận
Dieän tích : 7992 km².
Daân soá : 1.079.700 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thaønh phoá Phan Thieát.
Caùc huyeän : Tuy Phong, Baéc Bình, Haøm Thuaän Baéc, Haøm Thuaän Nam, Haøm Taân,
Ñöùc Linh, Taùnh Linh, Phuù Quí.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Chaêm, Hoa, Côø Ho, Chu Ru...
Bình Thuaän laø moät tænh duyeân haûi cöïc Nam Trung boä, phía Ñoâng Baéc, phía Baéc
giaùp tænh Ninh Thuaän, phía Baéc, phía Taây Baéc giaùp Laâm Ñoàng, phía Taây giaùp
Ñoàng Nai, phía Taây Nam giaùp Baø Ròa - Vuõng Taøu vaø phía Ñoâng, phía Ñoâng Nam
giaùp bieån Ñoâng.
Ñòa hình cuûa tænh coù theå chia thaønh 3 vuøng : vuøng nuùi röøng, vuøng ñoàng baèng vaø
vuøng ven bieån. Bôø bieån daøi hôn 192 km töø Muõi Ñaù Cheït giaùp Caø Naù - Ninh Thuaän
ñeán baõi boài Bình Chaâu - Baø Ròa Vuõng Taøu, coù nhieàu nhaùnh nuùi ñaâm ra bieån taïo
neân caùc muõi : La Gaøn, Muõi Nhoû, Muõi Rôm, Muõi Neù vaø Keâ Gaø, chia bôø bieån thaønh
nhöõng ñoaïn loõm, voøm ñeå taïo ra nhöõng vuøng cöûa bieån toát nhö : La Gaøn - Phan Ri,
Muõi Neù - Phan Thieát, La Gi. Ngoaøi khôi coù ñaûo Phuù Quí roäng 23 km² laø caàu noái
giöõa ñaát lieàn vôùi quaàn ñaûo Tröôøng Sa.
Caùc soâng chaûy qua tænh laø soâng La Ngaø (töø cao nguyeân Di Linh ñoå xuoáng hoà Bieån
Laïc), soâng Quao, soâng Coâng, soâng Dinh... Bình Thuaän naèm trong vuøng nhieät ñôùi,
ít chòu aûnh höôûng gioù muøa Ñoâng Baéc, khí haäu noùng, khoâ haïn. Nhieät ñoä trung bình
naêm 26 - 27°C, löôïng möa trung bình naêm 800 - 1150 mm.
Laø tænh coù nhieàu röøng, coâng nghieäp cheá bieán goã, cheá bieán haït ñieàu vaø saûn xuaát
haøng thuû coâng laø theá maïnh cuûa tænh. Bình Thuaän coù bôø bieån daøi, ngoaøi khôi giaøu
haûi saûn nhö caù thu, nuïc, ngöø, côm, möïc. Kinh teábieån phaùt trieån veà ñaùnh baét haûi
saûn, saûn xuaát nöôùc maém, haûi saûn ñoâng laïnh, laøm muoái.
Thaønh phoá Phan Thieát caùch Thaønh phoá Saøi Goøn 200 km. Bình Thuaän coù quoác loä
1A, ñöôøng saét Baéc - Nam ñi qua tænh. Nhieàu baõi taém caùt traéng, nöôùc trong xanh
saïch seõ cuøng vôùi nhöõng daõy nuùi truøng ñieäp, noái nhöõng baõi bieån neân thô bôûi nhöõng
daõy ñoàng baèng baùt ngaùt. Bình Thuaän coù nhieàu ñieåm du ngoaïn noåi tieáng nhö : Caø
                                                                                            103

Naù, Phan Thieát, Muõi Neù, Haøm Taân, Ñoài Döông... ñang ñöôïc ñaàu tö ñeå trôû thaønh
nhöõng khu vaên hoùa du lòch, theå thao vôùi caùc loaïi hình taém bieån, caâu caù, du thuyeàn,
saên baén vaø chôi golf.
Sinh hoạt kinh tế
Ngöôøi Kinh soáng phaàn nhieàu ôû ñoàng baèng vaø doïc theo bôø bieån, ñoâng nhaát ôû quaän
Haøm Thuaän (tænh lî Phan Thieát naèm trong quaän naøy). Ngoaøi ra coøn coù nhöõng saéc
daân khaùc nhö ngöôøi Chaøm, ngöôøi Rô Glai, ngöôøi Nuøng vaø ngöôøi Vieät goác Hoa.
Baûn chaát daân chuùng Bình Thuaän giaûn dò, chaân thaønh, khoâng khaùch saùo.
Noâng saûn chính cuûa tænh laø luùa gaïo, ñöôïc canh taùc treân caùc vuøng phuø sa gaàn soâng
ngoøi. Caùc hoa maøu phuï nhö ñaäu, khoai, boâng, thuoác laù, caùc loaïi caây coù daàu nhö
döùa, meø... Thuoác laù Vónh Haûo khaù noåi tieáng. Khu röøng döøa ôû Baõi Raïng daøi hôn 20
caây soá, laø nguoàn lôïi lôùn cuûa tænh. Ngaønh chaên nuoâi töông ñoái phaùt trieån vì nhieàu
ñoàng coû töôi toát. Ruoäng luùa ñöôïc troàng troït phaàn lôùn laø vuøng ñoàng baèng phía Taây -
Nam, caùc hoa maøu phuï laø ngoâ, khoai lang, saén, ñaäu phuïng, vöøng, mía... Vuøng
Hoaøi Ñöùc vaø Taùnh Linh troàng nhieàu mía. Mía Traø Taân noåi tieáng.
Ngaønh ngö nghieäp phaùt trieån maïnh nhaát vaø ñaõ taïo theâm nhieàu ngaønh coâng ngheä
lieân heä nhö ñoùng ghe, laøm phaân xaùc maém, laøm nöôùc maém. Tænh lî Phan Thieát raát
noåi tieáng veà ngheà laøm nöôùc maém nhôø soâng bieån coù nhieàu loaïi caù ngon nhö caù Nuïc,
caù Thu vaø caù Côm. Soá löôïng nöôùc maém Phan Thieát phaân phoái khaép mieàn Nam.
Möïc khoâ Long Höông, caùm toâm Phan Rí ai cuõng nghe tieáng.
Ngoaøi ra, nöôùc suoái Vónh Haûo raát trong laønh vaø ñöôïc saûn xuaát vôùi soá löôïng cao.
Daân ta sinh soáng ngoaøi ñaûo Phuù Quyù sung tuùc vôùi caùc ngheà ñaùnh caù, chaên nuoâi,
khai thaùc caùc nguoàn lôïi thieân nhieân doài daøo nhö phaân chim, tröùng maïn, moû ñaù
quaùnh...
Tænh coù nhieàu röøng neân ñaõ mang laïi nguoàn lôïi laâm saûn ñaùng keå vôùi caùc loaïi goã
quyù nhö : goã, hoaøng ñan, traéc, caåm lai, laù buoâng vaø nhieàu röøng daàu coù caây raát to.
Röøng ôû Haøm Taân raát nhieàu laù buoâng cuõng laø taøi nguyeân phong phuù mang laïi
nguoàn lôïi khaù to cho tænh. Ñaây laø loaïi laù duøng trong ngaønh tieåu thuû coâng ngheä : Laù
buoâng coù theå ñöôïc duøng ñeå lôïp nhaø, deät ñeäm, deät buoàm, chaén pheøn, ñan caëp, ñan
noùn, ñan voû chai röôïu. Coïng laù buoâng duøng ñan maønh saùo che gioù. Caønh laù buoâng
                                                                                            104

ñaäp tô laáy sôïi ñan thaûm loùt nhaø. Röøng cuõng coù nhieàu thuù nhö voi, coïp, beo, heo
röøng, nai... Vì tænh coù nhieàu soâng vaø gaàn bôø bieån neân nhieàu ngöôøi theo ngheà ñaùnh
caù vaø laøm nöôùc maém, ruoäng muoái.
Lược sử
Ñaát Bình Thuaän nguyeân thuoäc nöôùc Nhaät Nam ngaøy xöa, sau laø ñaát cuûa Chieâm
Thaønh. Vì chieán tranh lieân mieân neân Chieâm Thaønh maát daàn ñaát ñai. Naêm 1653,
chuùa Nguyeãn Phuùc Taàn ñaùnh laáy ñaát Phan Lang (sau goïi laø Phan Rang), chæ coøn
ñeå laïi maûnh ñaát phía Taây cho Chieâm Thaønh. Naêm 1692, chuùa Nguyeãn Phuùc Chu
laáy luoân maûnh ñaát coøn laïi vaø ñaët laø Thuaän Thaønh traán, roài laäp Bình Thuaän phuû
vaøo naêm 1697, laáy ñaát phía Taây Phan Lang laäp hai huyeän An Phöôùc vaø Hoøa Ña.
Sau caûi laøm Bình Thuaän dinh vaø laäp caùc ñaïo Phan Lang, Phan Thieát, Ma Ly vaø
Phoá Haøi...
Ñôøi Gia Long vaãn giöõ Bình Thuaän dinh, ñeán Minh Maïng ñoåi laïi Bình Thuaän phuû.
Naêm 1827, Minh Maïng ñaët ra hai phuû Ninh Thuaän vaø Haøm Thuaän vaø hai huyeän
Tuy Phong vaø Tuy Ñònh. Bình Thuaän ñöôïc ñaët thaønh tænh vaø giao cho quan Tuaàn
phuû Thuaän Khaùnh kieâm nhieäm luoân tænh Khaùnh Hoøa. Naêm 1888, Ñoàng Khaùnh
chuyeån phuû Ninh Thuaän vaøo Khaùnh Hoøa. Naêm 1900, vua Thaønh Thaùi ñaët huyeän
Tuy Lyù vaø laáy huyeän Taùnh Linh tröôùc thuoäc Ñoàng Nai Thöôïng saùt nhaäp vaøo Bình
Thuaän. Naêm 1905, phuû Di Linh cuõng ñöôïc trích thuoäc veà Bình Thuaän.
Thôøi Phaùp thuoäc, naêm 1904, khi cuoán Löu Caàu Huyeát Leä Taân Thö cuûa anh huøng
Phan Boäi Chaâu chaán ñoäng caû nöôùc, neâu cao tinh thaàn duy taân töï cöôøng ñeå cöùu
nöôùc, thì taïi caùc tænh mieàn Trung phaàn, nhöõng ngöôøi coù loøng vôùi queâ höông tìm
caùch phaùt ñoäng phong traøo môû mang daân trí, phuïc hoài daân khí. Hai anh huøng Phan
Chu Trinh vaø Traàn Quyù Caùp vaøo Phan Thieát, môû thö xaõ, dieãn thuyeát nhieàu laân keâu
goïi ñoàng baøo yù thöùc töï cöôøng, truyeàn baù tinh thaàn canh taân, phaùt trieån coâng thöông
nghieäp. Phong traøo Duy Taân khôûi söï taïi Bình Thuaän sôùm hôn moïi nôi. Tröôùc naêm
1975, tænh Bình Thuaän coù caùc quaän Haøm Thuaän, Phuù Quyù, Thieän Giaùo, Haûi Long,
Haûi Ninh, Hoøa Ña, Tuy Phong vaø Phan Lyù Chaøm.
Phong cảnh, di tích
Muõi Neù : Naèm caùch thaønh phoá Phan Thieát 22 km veà höôùng Ñoâng Baéc, Muõi Neù laø
                                                                                               105

teân moät laøng chaøi vaø cuõng laø moät ñieåm du lòch quen thuoäc cuûa tænh Bình Thuaän.
Doïc theo quoác loä 706 töø thaønh phoá Phan Thieát ñeán Muõi Neù laø moät daõy ñoài ñaát
thoai thoaûi vaø baõi caùt ven bieån roäng, thoaùng maùt vôùi nhöõng raëng döøa tuyeät ñeïp.
Baõi bieån noâng thoaûi, nöôùc saïch vaø trong, naéng aám quanh naêm, khoâng coù baõo, laø
nôi taém bieån, nghæ ngôi lyù töôûng daønh cho du khaùch. Muõi Neù coù nhieàu baõi bieån
hoang sô nguyeân thuûy, chöa coù söï khai thaùc cuûa con ngöôøi, caûnh quan huøng vó,
moâi tröôøng thieân nhieân trong laønh, nhö baõi OÂng Ñòa, baõi Tröôùc, baõi Sau. Ñeán Muõi
Neù du khaùch coù theå taém bieån, nghæ döôõng, chôi theå thao, du thuyeàn treân bieån, daõ
ngoaïi keát hôïp saên baén, caâu caù, chôi golf... Taïi Muõi Neù coøn coù Ñoài Caùt, nôi töø bao
naêm qua ñaõ trôû thaønh ñeà taøi saùng taùc cuûa nhieàu ngheä só nhieáp aûnh. Ngoaøi caùc baõi
bieån vaø coàn caùt , khu vöïc naøy coøn coù nhieàu caûnh ñeïp nhö Suoái Tieân, laàu OÂng
Hoaøng, thaùp Chaøm Poshan.
Khu Du Lòch Hoøn Rôm : Töø Phan Thieát ñi Muõi Neù khoaûng 22 km vaø ñi theo ñöôøng
bieån theâm 4 km nöõa laø tôùi khu du lòch Hoøn Rôm. Bôø bieån saïch ñeïp, nöôùc bieån
trong xanh, phía sau laø nhöõng raëng döøa maùt röôïi, tróu quaû, nhöõng ñoài caùt vaøng, caùt
traéng noái tieáp nhau nhaáp nhoâ, gôïn soùng vaø ñoài caùt thì bieán daïng töøng giôø... Taát caû
ñaõ taïo neân veû hoang sô quyeán ruõ. Du khaùch ñeán ñaây ñeå thöôûng thöùc vaø khaùm phaù
veû ñeïp tuyeät vôøi cuûa caùt.
Hoøn Lao Caâu : Thuoäc xaõ Phöôùc Theå, huyeän Tuy Phong, ñaây laø moät ñaûo coù veû ñeïp
hoang sô naèm caùch bôø bieån 7 km, vôùi dieän tích khoaûng 10.000 m². Treân ñaûo coù
haøng ngaøn khoái ñaù vôùi hình thuø raát ñoäc ñaùo, xen keõ laø nhöõng thaûm coû xanh möôït.
Nôi ñaây khu baûo toàn sinh vaät bieån vaø laø ñieåm du lòch sinh thaùi bieån haáp daãn.
Ñaûo Phuù Quí : Huyeän ñaûo Phuù Quí caùch Phan Thieát 56 haûi lyù, roäng 32km². Treân
ñaûo coù nhieàu ngoâi chuøa khaù lôùn nhö chuøa Linh Quan, chuøa Cao Caùt... ñöôïc coâng
nhaän laø di tích lòch söû vaên hoùa. Bôø bieån daøi vôùi nhöõng daõy caùt traéng mòn, nöôùc
trong maøu ngoïc bích. Bao quanh ñaûo laø nhöõng hoøn ñaûo nhoû, ñaëc bieät nhaát laø hoøn
Tranh, hoøn Ñen vaø hoøn Tröùng...
Suoái Tieân : Naèm ôû vuøng ngoaïi oâ thaønh phoá Phan Thieát, caùch trung taâm thaønh phoá
18 km veà höôùng Ñoâng Baéc treân ñöôøng ñi Muõi Neù.
Suoái Tieân laø moät ñieåm du lòch daõ ngoaïi ngoaøi trôøi lyù thuù cuûa tænh Bình Thuaän. Moät
                                                                                               106

con suoái nhoû töø ñoä cao hôn 6 m chaûy treân söôøn ñoài bao quanh Haøm Tieán, chaûy qua
nhöõng haøng döøa xanh, qua ñoài caùt khoâ cao vuùt maøu ñoû roài chaûy xuoáng.Beân döôùi
loøng suoái laø nhöõng lôùp ñaát seùt vaøng pha caùt ñoû chaïy doïc theo con suoái. Suoái Tieân
ñeïp nhôø söï pha laãn nhieàu maøu saéc cuûa ñaát vaø caùt.
Khu Vónh Haûo - Tuy Phong : Tuy Phong laø huyeän phía Baéc cuûa Bình Thuaän tieáp
giaùp vôùi Ninh Thuaän taïi Caø Naù, naèm treân ñöôøng xuyeân Vieät. Ñaây laø nôi coù suoái
nöôùc khoaùng Vónh Haûo noåi tieáng, Tuy Phong coù bôø bieån daøi hôn 50 km (31 miles)
vôùi caùc khu nghæ Vónh Haûo, hoøn Lao Caâu, Ghaønh Sôn vaø caùc di tích lòch söû vaên
hoùa nhö Coå Thaïch töï, thaùp Podam... Trong töông lai du khaùch töø thaønh phoá Saøi
Goøn ra, töø Ñaø Laït xuoáng, töø Nha Trang vaøo seõ hoäi tuï taïi vuøng Vónh Haûo, hoøn Lao
Caâu. Töø ñaây, du khaùch coù theå thaêm chuøa Hang (Coå Thaïch Töï ), nhaø söu taäp di tích
Hoaøng toäc Chaêm, Hoøn Lao Caâu ñeå nghieân cöùu quan saùt ñoäng vaät bieån, taém bieån,
du thuyeàn... vaø hoøa vaøo thieân nhieân yeân tónh khoâng khí trong laønh.
Suoái Nöôùc Noùng Vónh Haûo : Coøn goïi laø suoái keát tinh vì sinh ra caùt boài laø moät thöù
cacboânaùt coù taùc duïng chöõa beänh. Ngöôøi Chaêm xöa laáy nöôùc suoái veà cheá nöôùc
thôm ñeå röûa töôïng thaùnh. Vôùi ñoä noùng 30°C vaø caùc thaønh phaàn hoùa hoïc cuûa noù,
nöôùc suoái Vónh Haûo ñaõ ñöôïc tinh cheá, ñoùng chai thaønh loaïi nöôùc giaûi khaùt maùt vaø
boå.
Baõi Bieån Ñoài Döông : Naèm trong huyeän ven bieån Haøm Taân, caùch huyeän lî Haøm
Taân hôn 2 km veà höôùng Ñoâng Baéc, baõi bieån Ñoài Döông coù bôø bieån daøi haøng chuïc
caây soá vôùi nhöõng baõi caùt traéng xen laãn caùc ñoài ñaát thaáp thoaûi daàn ra bieån. Bôø bieån
noâng, caùt thoaûi, bieån eâm, nöôùc trong xanh. Moâi tröôøng thieân nhieân ôû ñaây raát trong
laønh.
Hoà Bieån Laïc : Hoà Bieån Laïc naèm treân ñòa baøn hai huyeän Ñöùc Linh vaø Taùnh Linh,
tænh Bình Thuaän, giaùp vôùi tænh Ñoàng Nai vaø tænh Laâm Ñoàng. Laø moät hoà giöõa röøng
roäng khoaûng 1000 ha, veà muøa möa, maët hoà traûi roäng ñeán 3000 ha. Xung quanh laø
nuùi vaø röøng, phía Ñoâng laø nuùi Caø Tong cao 506 m söøng söõng, coù nhieàu goãquí nhö
seán, traéc, caåm lai, giaùng höông... vaø voâ vaøn caùc loaïi hoa phong lan. Hoà Bieån Laïc
coù nuùi cao, röøng saâu, löôïng caù doài daøo vaø nhieàu loaïi chim thuù quí hieám nhö tró,
coâng... Ñeán ñaây, du khaùch coù theå ngoài treân thuyeàn du ngoaïn giöõa boán beà trôøi nöôùc
                                                                                             107

meânh moâng, nuùi röøng baùt ngaùt.
Nhaø Löu Giöõ Baûo Vaät Vöông Quoác Chaêm : Do baø Nguyeãn Thò Theàm, haäu dueä
cuûa doøng vua Chaêm cuoái cuøng löu giöõ ôû xaõ Phan Thanh, huyeän Baéc Bình, caùch
thaønh phoá Phan Thieát khoaûng 60 km veà phía Baéc. Boä söu taäp di saûn vaên hoùa
hoaøng toäc Chaêm bao goàm nhöõng baùu vaät cuûa vua Po- Klong- Môl- Nai vaø moät soá
ít cuûa caùc vò vua Chaêm nhöõng theá kyû tröôùc. Söu taäp coù hôn 100 di vaät nguyeân goác
quyù hieám ñuû caùc loaïi hình vaø chaát lieäu khaùc nhau. Ñaùng chuù yù laø nhöõng di vaät
baèng vaøng (vöông mieän, boâng tai, voøng xuyeán), vaûi (aùo baøo, ñoâi hia) cuûa vua Po-
Klong - Môl- Nai vaø hoaøng haäu Sopia Sôm. Boä söu taäp phaûn aûnh ngheä thuaät cuûa
ngheà thuû coâng myõ ngheä, ñieâu khaéc, chaïm troå raát phaùt trieån cuûa ngöôøi Chaêm tröôùc
ñaây.
Nhoùm Di Tích Thaùp Coå Poâ - Sha - Nö : Coøn goïi laø thaùp Phuù Haûi thuoäc xaõ Thanh
Haûi, thaønh phoá Phan Thieát. Ñaây laø tuyeät taùc cuûa daân toäc Chaêm ñeå laïi cho nhaân
loaïi. Nhoùm thaùp naøy goàm 3 caây thaùp vaø nhieàu thaùp ñoå khaùc nay chæ coøn laïi pheá
tích vaø neàn moùng.
Ba ngoâi thaùp hieän nay coøn phaân boå treân 2 taàng ñaát, quay maët veà höôùng Ñoâng.
Thaùp vuoâng nhieàu taàng, di tích naøy thuoäc phong caùch ngheä thuaät Hoøa Lai, coù nieân
ñaïi theákyû 8, loaïi hình thaùp Khmer thôøi Chaân Laïp. Nhoùm thaùp chaøm Poâ- Sha- Nö
toïa laïc treân moät ngoïn ñoài coù teân "Laàu OÂng Hoaøng" caùch thaønh phoá Phan Thieát 6
km veà phía Ñoâng Baéc. Haøng naêm vaøo thaùng gieâng aâm lòch, caùc leã hoäi Rija Nöga,
Poh Mbaêng Yang ñöôïc toå chöùc döôùi chaân thaùp. Nhaân daân laøm leã caàu möa, caàu xin
nhöõng ñieàu toát laønh. Beân caïnh khu thaùp Po- Sha- Nö laø caùc di tích "Laàu OÂng
Hoaøng", chuøa Böûu Sôn, nuùi Coá nôi coù moä nhaø thô yeâu nöôùc Nguyeãn Thoâng. Tieáp
tuïc cuoäc haønh trình doïc baõi bieån ñeán ñaù oâng Ñòa, bieån Muõi Neù... du khaùch seõ bò loâi
cuoán vaøo böùc tranh giaøu höông vò bieån maën maø, ñoäc ñaùo.
Ñeàn Thôø PoKlong - MôlNai (Huyeän Baéc Bình) : PoKlong - MôlNai, moät trong
nhöõng vò vua cuoái cuøng cuûa ngöôøi Chaêm (ñaàu theákyû 17). Ñeàn thôø naèm treân ñoài
cao caïnh quoác loä 1A, caùch thaønh phoá Phan Thieát veà phía Baéc khoaûng 60 km.
Trong ñeàn hieän nay coøn laïi 3 pho töôïng baèng ñaù maøu xanh, ñen taïc töôïng vua
PoKlong- MôlNai vaø 2 baø hoaøng haäu cuøng nhieàu töôïng Cuùt ñöôïc ñieâu khaéc, chaïm
                                                                                            108

troå coâng phu, tinh xaûo.
Chuøa Hang (Coå Thaïch) : Chuøa Hang coøn goïi laø chuøa Coå Thaïch toïa laïc taïi bôø bieån
xaõ Bình Thaïnh, huyeän Tuy Phong, caùch thaønh phoá Phan Thieát 105 km veà höôùng
Baéc. Chuøa ñöôïc xaây döïng trong hang ñaù lôùn do thieàn sö Baûo Taïng laäp vaøo khoaûng
giöõa theákyû 19. Ñöôøng leân chuøa xaây baäc, lan can hai beân chuøa ñaép roàng. Treân nuùi
ñaù nhoû saùt bôø bieån coù töôïng Quan TheáAÂm Boà Taùt. Trong chuøa coù pho töôïng Ñöùc
Phaät Thích Ca. Caïnh chuøa laø baõi ñaù Caø Ñöôïc nhieàu maøu saéc, chaïy doïc bôø bieån
gaàn 1 km. Xung quanh chuøa Hang caûnh quan tuyeät ñeïp, moät laøng du lòch Coå
Thaïch môùi moïc leân vôùi nhieàu ngoâi nhaø xinh xaén ñöôïc xaây döïng theo kieåu nhaø saøn
ñeå ñoùn khaùch phöông xa veà vieáng chuøa vaø thöôûng ngoaïn thaéng caûnh.
Chuøa Baûo Sôn : Chuøa naèm treân nuùi Baûo Sôn, thuoäc ñòa phaän ba thoân Thieän Chính,
An Haûi vaø Xuaân Hoøa, huyeän Tuy Phong. Phía sau chuøa coù hai thaùp coå neân coøn goïi
laø chuøa Thaùp. Chuøa ñöôïc Nguyeãn AÙnh ban "Ngöï Töø Baûo Sôn Töï" naêm 1795 khi
ñeán thaêm chuøa. Haøng naêm vaøo dòp teát Trung Nguyeân, ngöôøi traûy hoäi chuøa raát
ñoâng.
Chuøa Linh Sôn Tröôøng Thoï (Chuøa Nuùi Taø Cuù) : Chuøa toïa laïc treân nuùi Taø Cuù ôû ñoä
cao 400 m thuoäc xaõ Taân Laäp, huyeän Haøm Thuaän vaø caùch Phan Thieát 30 km veà
phía Nam. Chuøa do toå sö Höõu Ñöùc khai sôn vaøo khoaûng giöõa theá kyû 19. Naêm 1963
chuøa ñöôïc truøng tu söõa chöõa. Trong khu vöïc chuøa coù ngoâi thaùp toå. Phía sau chuøa laø
töôïng Phaät Thích Ca nhaäp nieát baøn döïng naêm 1963, daøi 49 m. Phong caûnh nôi ñaây
thaät höõu tình, vôùi bôø bieån traûi daøi, ñaù nuùi muoân hình thuø, röøng xanh bao quanh, taïo
cho Taø Cuù theâm neùt huøng vó, uy nghieâm.
Ñeàn Thôø Coá Hyû Phu Nhaân : ÔÛ treân nuùi OÂ Cam, saùt baõi bieån phía Nam huyeän Tuy
Phong. Ñeàn thôø vò nöõ thaàn Coá Hyû. Nhaân daân ñòa phöông moãi khi ra khôi thöôøng
ñeán ñeàn thôø naøy caàu thaàn phuø hoä.
Các dịp lễ hội
Hoäi Ñeàn Dinh Thaày : Dieãn ra trong hai ngaøy 15 vaø 16 thaùng 9 aâm lòch taïi ñeàn
Dinh Thaày, Haøm Taân, Bình Thuaän laø ngaøy gioã Thaày vaø Thím. Theo truyeàn thuyeát
coù 2 voäi choàng : Thaày vaø Thím queâ Quaûng Nam soáng ôû theá kyû 19, hoïc ñaïo, ñoàng
thôøi chöõa beänh cho nhaân daân trong vuøng theo phaùp luaät. Trong phieân toøa xöû aùn,
                                                                                              109

Thaày vaø Thím ñaõ cuoán luïa bieán thaønh roàng ñoû bay vaøo Haøm Taân (Bình Thuaän)
soáng taïi ñaây vaø laøm thuoác trò beänh cöùu giuùp daân laønh cho ñeán khi qua ñôøi. Daân
trong vuøng thöông tieác laäp ñeàn thôø Thaøy vaø Thím. Hoäi Dinh Thaøy coøn mang nhieàu
tín ngöôõng meâ tín, daân ñeán cuùng gioã raát ñoâng, caàu cuùng xin xaêm, xin laù soá. Nhaân
daân trong vuøng mang theo nhieàu leã vaät ñeå döï leã cuùng chay vaøo toái 15, cuùng coã
chay vaø coã maën vaøo ngaøy 16 thaùng 9.
Leã Hoäi Mbaêng Kateâ : Leã hoäi ñöôïc toå chöùc vaøo thaùng 8, 9 aâm lòch (ñaàu thaùng 7
Chaêm lòch), taïi caùc laêng, thaùp sau ñoù chuyeån veà gia ñình ñoàng baøo Chaêm ôû Ninh
Thuaän vaø Bình Thuaän. Leã hoäi Kateâ laø leã hoäi quan troïng vaø coù qui moâ lôùm nhaát,
keùo daøi 5 ngaøy cuûa ngöôøi Chaêm theo ñaïo Baø La Moân. Ñaây laø leã Teát ñeå töôûng nhôù
caùc anh huøng, thaàn linh, toå tieân, caùc vò vua coù coâng vôùi nöôùc, vôùi daân ñaõ ñöôïc thaàn
thaùnh hoùa nhö Po Klong Grai Poâroâmeâ. Leã hoäi ñoàng thôøi vôùi vieäc haønh höông, laø
vieäc thaêm vieáng, keát ngchóa baïn beø... Buoåi toái tröôùc ngaøy chính hoäi coù nghi leã
trình y phuïc vôùi caùc nghi thöùc trang troïng trong tieáng nhaïc daân toäc vaø caùc ñieäu vuõ
coå truyeàn. Tröa ngaøy chính hoäi laø leã daâng cuùng vaø leã röôùc thaàn , taém töôïng , maëc
aùo , ñoäi muõ cho töôïng... Khi trôøi saép toái laø keát thuùc caùc nghi leã, moïi ngöôøi höôûng
loäc vaø tham gia caùc troø vui nhö ngaâm thô, chôi nhaïc... Trong leã naøy, nhaân daân
thuoäc daân toäc Raglai treân nuùi cuõng xuoáng döï hoäi, chia xeû nieàm vui vôùi ngöôøi
Chaêm.
Leã Caàu Yeân : Laø moät trong nhöõng leã hoäi truyeàn thoáng cuûa ngöôøi Chaêm, ñöôïc toå
chöùc haøng naêm taïi caùc laøng, xoùm vuøng daân toäc Chaêm Baø Ni. Leã hoäi dieãn ra vaøo
ñaàu thaùng gieâng Chaêm lòch keùo daøi khoaûng 3 ngaøy ñeâm. Daân laøng laøm leã caàu yeân
ñeå toáng tieãn nhöõng ñieàu xaáu, khoâng may cuûa naêm cuõ. Nghi leã ñöôïc tieán haønh luùc
chaïng vaïng toái. Sau phaàn nghi leã laø ñeán caùc tieát muïc muùa, haùt cuûa daân toäc Chaêm
vaø troø chôi thaû thuyeàn. Ngoaøi ra ñoàng baøo daân toäc Chaêm ôû Bình Thuaän thöôøng
xuyeân toå chöùc caùc leã hoäi khaùc nhö : leã Caàu Ñaûo, leã Rija Nöa, leã Ñaáp Ñaäp, leã Caám
Phoøng...
                                                                                           110

Cà Mau
Dieän tích : 5204 km².
Daân soá : 1.158.000 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thaønh phoá Caø Mau.
Caùc huyeän : Ñaàm Dôi, Ngoïc Hieån, Caùi Nöôùc, Traàn Vaên Thôøi, U Minh, Thôùi Bình.
Daân Toäc: Vieät (Kinh), Hoa, Khmer, Chaêm.
Caø Mau laø tænh cöïc nam cuûa toå quoác, coù 3 maët giaùp bieån vôùi 307 km bôø bieån. Phía
baéc giaùp Kieân Giang, phía ñoâng baéc giaùp Baïc Lieâu, phía ñoâng vaø ñoâng nam giaùp
bieån ñoâng, phía taây vaø taây nam giaùp Vònh Thaùi Lan.
Caø Mau laø vuøng ñaát môùi bao goàm : ñaát pheøn, ñaát maën, ñaát than buøn vaø ñaát baõi boài
taïo neân nhöõng caùnh ñoàng maøu môõ. Caø Mau coù maïng löôùi soâng ngoøi chaèng chòt, 7
soâng chính laø soâng OÂng Ñoác, Baûy Haùp, Caùi Lôùn, Gaønh Haøo, Daàm Dôi, Treøm
Treïm, Baïch Ngöu taïo thaønh caùc cöûa soâng lôùn. Ngoaøi bieån Caø Mau coøn coù ñaûo
Hoøn Khoai, Hoøn Chuoái. Nhôø coù bôø bieån daøi, khaû naêng ñaùnh baét caù toâm cuûa Caø
Mau raát lôùn. Nôi ñaây phaùt trieån nhieàu hoà nuoâi toâm.
Caø Mau naèm trong vuøng khí haäu nhieät ñôùi, gioù muøa, noùng aåm. Muøa möa baét ñaàu
töø thaùng 5 ñeán thaùng 8, caùc thaùng khaùc ít möa. Löôïng möa trung bình ôû Caø Maøu
2500 mm/naêm. Nhieät ñoä trung bình naêm khoaûng 26 - 27°C.
Giao thoâng : ñöôøng boä soá 4 töø Caàn Thô, Soùc Traêng xuoáng, qua Baïc Lieâu 114 km
Caø Mau 180 km, töø Caø Mau ñeán Naêm Caên (qua Caùi Nöôùc) 55 km. Ñöôøng thöù 2 töø
Caø Mau leân Raïch Giaù 130 km. Caø Mau coù nhieàu soâng vaø maïng löôùi keânh raïch
chaèng chòt neân ñi laïi vaø vaän chuyeån baèng ghe thuyeàn raát thuaän tieän. Ngay trong
röøng ñöôùc, röøng traøm, thuyeàn ñi choã naøo cuõng ñöôïc.
Vuøng ñaát taän cuøng cuûa toå quoác laø moät böùc tranh haøi hoøa giöõa röøng vaø bieån, vôùi
moät quaàn theå ñoäng thöïc vaät phong phuù, nhieàu phong caûnh ñeïp nhö cuïm ñaûo Hoøn
Khoai, Hoøn Ñaù Baïc, nhöõng saân chim töï nhieân nhö saân chim Ngoïc Hieån, Ñaàm Dôi,
Caùi Nöôùc, röøng traøm U Minh, röøng ñöôùc vôùi nhieàu loaïi ñoäng vaät quí hieám cuûa khu
sinh thaùi röøng ngaäp maën nhö heo röøng, traên, kyø ñaø, khæ. Ngoaøi ra Caø Mau coøn coù
moät soá di tích lòch söû, vaên hoùa : ñoäng Noïc Nang, ñình Taân Höng.
Sinh hoạt, kinh tế
                                                                                             111

Ña soá trong tænh laø ngöôøi Kinh, roài ñeán ngöôøi Vieät goác Khmer. Caùc toân giaùo chính
laø ñaïo Phaät, Hoøa Haûo, Cao Ñaøi vaø thôø cuùng Toå Tieân. Ñoàng baøo ta sinh soáng trong
xoùm Muõi, aáp Raïch Taøu, xaõ Vieân An gaàn muõi Caø Mau (trong ñaát lieàn) vaø ngoaøi
bieån coù hoøn Khoai laø nôi cöïc Nam toå quoác coù ngöôøi Vieät cö nguï.
Ñaát Caø Mau choã naøo cuõng laø phuùc lôïi cuûa tænh. Duø khoâng coù nhieàu ñoàng baèng ñaõ
nhaû pheøn nhöng daân chuùng cuõng troàng luùa, hoa maøu vaø caùc loaïi caây aên traùi. Luùa
ñöôïc canh taùc phaàn lôùn ôû hai quaän Quaûng Long vaø Bình Thôùi. Quaän Naêm Caên
troàng nhieàu ñaäu naønh, quaän Thôùi Bình coù nhieàu döùa, vuøng raïch Caùi Taøu troàng daâu,
traàu vaø traùi caây töôi toát.
Röøng Caø Mau mang laïi nhieàu saûn phaåm ñaëc bieät. Khu röøng ñöôùc haàu heát ôû hai
quaän Ñaàm Dôi vaø Naêm Caên, dieän tích treân 100 ngaøn maãu. Ñöôùc moïc treân ñaát sình
laày nöôùc maën neân phaùt trieån raát nhanh vaø coù ích lôïi vì nhieàu coâng duïng : Daân ta
laáy thaân caây ñöôùc laøm coät nhaø, duøng laøm truï ñoùng ñaùy ôû ngoaøi cöûa soâng bieån, laøm
vaùn loùt saøn nhaø; goã ñöôùc laøm maùi cheøo; ngoïn nhaùnh ñöôùc duøng laøm cuûi; thaân caây
ñöôùc duøng ñoát laøm than raát toát. Coâng nghieäp lôùn nhaát tænh laø ngheà laøm than ñöôùc.
Voû ñöôùc duøng ñeå nhuoäm löôùi vaø thuoäc da. Röøng ñöôùc cuõng laø nôi coù nhieàu toâm caù
töø cöûa bieån ñi vaøo sinh saûn vaø chim muoâng, daõ thuù nhö heo röøng, khæ, traên, kyø ñaø,
nhieàu nhaát laø con ba khía.
Röøng traøm U Minh phaàn lôùn naèm trong quaän Thôùi Bình aên lan qua tænh Kieân
Giang dieän tích treân 70 ngaøn maãu, sinh saûn raát nhanh. Traøm thaáp vaø nhoû hôn caây
ñöôùc, thaân caây ngoaèn ngoeøo khoâng thaúng nhö caây ñöôùc neân ñöôïc duøng laøm cöø,
noïc, voû traøm duøng xaûm ghe, thuøng, ñeøn chai, laù vaø caønh non coù chaát tinh daàu goïi
laø daàu traøm trò bònh ôû boä hoâ haáp, laøm thoâng khí quaûn.
Hoa traøm thôm coù maät ngoïn neân ñaõ taïo cho U Minh caû moät röøng ong raát roäng.
Daân ta soáng ôû vuøng röøng coøn coù ngheà laøm ñöôøng chaø laø, laáy saùp vaø maät ong (maät
ôû U Minh raát noåi tieáng). Röøng traøm cuõng coù nhieàu chim, caù ñoàng; caùc loaïi caàm thuù
nhö heo röøng, ruøa, traên, kyø ñaø, khæ, löôn. Caø Mau cuõng coù döøa vaø laùt laø hai loaïi
caây coâng nghieäp ñem laïi lôïi töùc cho tænh. Laùt troàng nhieàu ôû vuøng ñaát maën vaø ñaõ
taïo neân ngheà deät chieáu laâu ñôøi. Chieáu Taân Duyeät (quaän Ñaàm Dôi) noåi danh khaép
nôi.
                                                                                           112

Bieån vaø soâng ngoøi coù raát nhieàu caù. Vuøng bieån gaàn muõi Caø Mau coù caø ñöôøng raát
ngon vaø hieám, moãi naêm xuaát hieän vaøi ngaøy; coøn coù nhieàu haûi saûn nhö toâm, cua,
trai raát lôùn. Nhöõng vuøng laøm muoái cuõng nhieàu.
Lược sử
Naêm 1832, Minh Maïng ñoåi caùc traán thaønh tænh vaø chia Nam Kyø thaønh saùu tænh laø
Gia Ñònh, Bieân Hoøa, Ñònh Töôøng, Vónh Long, Haø Tieân vaø An Giang. Thôøi Phaùp
thuoäc, quaân Phaùp chia tænh An Giang laøm saùu tænh môùi laø Baïc Lieâu, Chaâu Ñoác,
Long Xuyeân, Sa Ñeùc, Caàn Thô vaø Soùc Traêng. Tænh Baïc Lieâu goàm coù caùc quaän Caø
Mau, Thôùi Bình, Quaûn Long, Taân Baèng, Naêm Caên, Vónh Chaâu.
Tröôùc hoïa quaân Phaùp ñaøy ñoïa nöôùc ta, naêm 1872, ngöôøi daân Caø Mau ñaõ theo hai
vò anh huøng Ñoã Thöùa Luoâng vaø Ñoã Thöøa Töï khaùng chieán, laáy röøng U Minh laøm
caên cöù tieán ñaùnh caùc ñoàn boùt cuûa giaëc Phaùp. Naêm 1873, daân quaân taán coâng ñoàn
Caø Mau, gieát cheát teân tænh tröôûng laø Trung uùy Escanyeù vaø teân tri huyeän tay sai
Phan Töû Long.
Phong cảnh, di tích
Röøng Saùc : Laø röøng ngaäp maën ôû vuøng duyeân haûi, thaønh phaàn chuû yeáu goàm caây
maém, ñöôùc, döøa nöôùc, chaø laø. Muoán taän maét nhìn thaáy röøng saùc baït ngaøn, du
khaùch phaûi ñeán taän ñaát muõi, mieät Naêm Caên, oâng Boïng, baø Höông, Laùng Troøn, oâng
Ñoác, oâng Saøo, röøng luùc naøo cuõng ngaäp nöôùc. Do aûnh höôûng cuûa thuûy trieàu, röøng
Saùc trôû thaønh moâi tröôøng lyù töôûng cho caùc loaøi toâm, caù, chim, coø. Ngöôøi daân vuøng
naøy chuû yeáu laøm ngheà ñaùnh baét thuûy saûn vaø nuoâi toâm.
Röøng U Minh : Röøng U Minh saùt Vònh Thaùi Lan, traûi ra meânh moâng töø soâng Ñoác
(phía nam) ñeán Raïch Giaù (phía baéc). Phaàn treân laø U Minh Thöôïng, phaàn döôùi laø U
Minh Haï. Giöõa U Minh Thöôïng vaø U Minh Haï laø soâng Treïm vaø soâng Caùi Taøu.
Nôi ñaây thieân nhieân huøng vó vaø hoang sô, chuû yeáu laø caây traøm moïc khaép nôi. Xen
vaøo ñoù chæ coù moät ít loaïi caây thaân thaûo hoang daïi. Suoát ngaøy röøng U Minh luoân toái.
Caây traøm nhoû thaáp hôn caây ñöôùc, voû caây xoáp vaø traéng, goã beân trong raén chaéc.
Thaân caây cao ñeán 20 m, taùn laù traøm thöa, laù thon nhoû. Caây traøm coù theå soáng 25 -
30 naêm. Luùc ñoù noù trôû thaønh caây coå thuï, goã coù theå duøng laøm nhaø. Muøa khoâ, traùi
traøm ruïng xuoáng ñaát vaø ñeán muøa möa, caây traøm con ñaõ leân xanh toát. Haït traøm coù
                                                                                            113

theå naèm taïi khu ñaát chaùy 5 - 10 naêm, sau neáu coù ñieàu kieän coù theå naûy maàm thaønh
caây con. Höông traøm coù muøi höông dòu nhö höông sen, maät ong. Höông traøm laø
moät saûn phaåm ñöôïc nhieàu ngöôøi öa thích.
Saân Chim Ngoïc Hieån : Naèm trong huyeän Ngoïc Hieån, huyeän cuoái cuøng cuûa Caø
Mau vaø cuõng laø maûnh ñaát taän cuøng cuûa ñaát nöôùc, saân chim Ngoïc Hieån coù dieän tích
töï nhieân roäng 130 ha. Laø moät trong nhöõng saân chim töï nhieân lôùn nhaát nöôùc, saân
chim Ngoïc Hieån coù doøng soâng Baûy Haùp chaûy qua cuøng vôùi heä thoáng keânh ngoøi
chaèng chòt, vôùi thaûm thöïc vaät phong phuù vaø xanh töôi quanh naêm ñaõ laø moâi tröôøng
thieân nhieân trong laønh chöa bò con ngöôøi huûy hoaïi, nôi truù nguï cuûa caùc loaøi chim
bay ñeán haøng naêm. Saân chim Ngoïc Hieån laø ñieåm du lòch sinh thaùi vaø nghieân cöùu
veà caùc loaøi chim trong moâi tröôøng sinh thaùi töï nhieân ñöôïc baûo veä toát cuûa Caø Mau.
Hoøn Khoai : Cuïm ñaûo Hoøn Khoai caùch ñaát lieàn 14,6 km, naèm veà phía taây nam thò
traán Naêm Caên thuoäc huyeän Ngoïc Hieån bao goàm 5 hoøn ñaûo saùt nhau : Hoøn Khoai,
Hoøn Sao, Hoøn Ñoài Moài, Hoøn Ñaù Leû, Hoøn Töông vôùi toång dieän tích 4 km², ñaûo cao
nhaát coù ñoä cao 318 m. Khoâng gioáng nhö ñaûo ôû ñoàng baèng soâng Cöûu Long, Hoøn
Khoai laø ñaûo ñaù, ñoài vaø röøng coøn gaàn nhö nguyeân veïn vôùi nhieàu loaïi goã quí, nhieàu
nhaát laø goã sao vaø moät quaàn theå ñoäng thöïc vaät phong phuù, phong caûnh thieân nhieân
hoang daõ loâi cuoán du khaùch. Töø Caø Mau du khaùch ñi ñeán laøng ñaùnh caù Traàn Ñeá
(laøng cöïc Nam cuûa toå quoác treân ñaát lieàn), vaø ñoåi thuyeàn ñi tieáp ra ñaûo Hoøn Khoai.
Ñaát Naêm Caên : Naêm Caên laø thò traán huyeän lî thuoäc huyeän Ngoïc Hieån, tænh Caø
Mau, caùch thaønh phoá Caø Mau 53 km. Thò traán Naêm Caên naèm ôû phía ñoâng moät
vònh lôùn, nôi coù caùc cöûa soâng Baûy Haùp vaø Coàn Lôùn. Naêm Caên coøn laø moät chôï noåi
cuûa vuøng Nam tænh Caø Mau vaø khu bieân giôùi bieån. Naêm Caên coù moät saân bay ñöôïc
xaây döïng tröôùc naêm 1975.
Caûng Naêm Caên ñang ñöôïc naïo veùt luoàng vaø xaây döïng heä thoáng caàu taøu, ñeå cho
taøu 5000 taán ra vaøo, ñaây laø caûng xuaát khaåu tröïc tieáp cuûa tænh. Treân ñaát Naêm Caên
ñang xaây döïng ñöôøng giao thoâng, nhaø maùy cheá bieán thuûy haûi saûn. Beân caïnh than
ñöôùc, Naêm Caên coøn coù ñaëc phaåm thöùc aên gia suùc cheá bieán töø laù caây maém traéng,
nguoàn nguyeân lieäu voâ taän töø röøng ngaäp maën.
Vöôøn Chim : Naèm caùch thaønh phoá Caø Mau 45 km veà phía ñoâng nam, thuoäc huyeän
                                                                                             114

Ñaàm Dôi. Vöôøn chim laø nôi sinh soáng tuï taäp cuûa ñaøn coø ñoâng ñuùc vaø cuõng laø nôi
deã quan saùt. Coø laøm toå treân caây cao, buoåi saùng ñi tìm thöùc aên, du khaùch coù theå laïi
gaàn quan saùt, chuïp aûnh... Coâng Ty du lòch Caø Mau toå chöùc cho du khaùch quan saùt
chim 1 ngaøy ñi baèng thuyeàn.
Muõi Caø Mau : Thuoäc huyeän Ngoïc Hieån, laø muõi ñaát taän cuøng toå quoác, caùch Caø
Mau 118 km baèng ñöôøng thuûy. Haøng naêm nôi ñaây boài ra bieån gaàn 100 m. Muõi Caø
Mau laø ñieåm du lòch sinh thaùi röøng ngaäp maën, baõi boài ven bieån. Hieän ñang laäp döï
aùn phaùt trieån du lòch vaø xaây döïng bieåu töôïng "Muõi Caø Mau" taïi ñaát muõi.
Hoøn Ñaù Baïc : Thuoäc huyeän Traàn Vaên Thôøi. Hoøn Ñaù Baïc coù dieän tích 6,43 ha,
caùch Caø Mau 50 km ñöôøng thuûy, laø cuïm ñaûo ñeïp goàm 3 ñaûo naèm saùt bôø bieån.
Treân ñaûo coù nhieàu caûnh ñeïp nhö saân Tieân, gieáng Tieân, baøn chaân Tieân, baøn tay
Tieân, chuøa caù ong trong moät heä sinh thaùi thöïc vaät phong phuù. Ñaûo Ñaù Baïc laø moät
ñieåm du lòch cuûa Caø Mau.
Chuøa Quan AÂm : Chuøa toïa laïc ôû soá 84/4 ñöôøng Raïch Chuøa, phöôøng 4, thaønh phoá
Caø Mau. Chuøa do hoøa thöôïng Toâ Quang Xuaân döïng vaøo khoaûng giöõa theá kyû 19,
luùc baáy giôø chæ laø moät am nhoû ñeå ngaøi tu haønh vaø chöõa beänh cho daân. Sau ngaøi veà
tu ôû chuøa Kim Chöông (Gia Ñònh) laáy phaùp hieäu laø Trí Taâm. Naêm 1842 vua Thieäu
Trò saéc phong hoøa thöôïng cho ngaøi vaø saéc töù cho chuøa Quan AÂm. Kieán truùc chuøa
hieän nay do hoøa thöôïng Thieän Töôøng vaø Thieän Ñöùc xaây naêm 1936. Trong chuøa coù
bia döïng "Saéc töù Quan AÂm coå töï" vaø thaùp hoøa thöôïng Trí Taâm.
Chuøa Höng Quaûng : Toïa laïc ôû soá 26 ñöôøng Phan Ngoïc Hieån, thaønh phoá Caø Mau.
Chuøa ñöôïc döïng töø nhöõng naêm 1950 thuoäc Tònh Ñoâ Cö Sæ Phaät hoäi Vieät Nam, vaø
ñöôïc truøng tu naêm 1963. Trong chuøa coù laäp phoøng thuoác nam Phöôùc Thieän töø naêm
1954 vaø ñaõ hoaït ñoäng cho ñeán ngaøy nay.
Ñình Taân Höng : Caùch thaønh phoá Caø Mau 4 km veà phía nam, treân tuyeán keânh raïch
Raäp, ñöôøng ñi huyeän Caùi Nöôùc, thuoäc ñòa phaän xaõ Lyù Vaên Lam thaønh phoá Caø
Mau. Ñình xaây döïng naêm 1907, traûi qua thôøi chieán tranh, ñình bò hö hoûng toaøn boä.
Treân neàn ñoù, ngöôøi daân ñòa phöông cho döïng moät ngoâi ñình khaùc nhoû hôn, neàn
xaây baèng ñaù hoäc, maùi lôïp ngoùi maùng. Maët tröôùc laø haøng boán coät xi maêng. Döôùi
caùc chaân coät ñöôïc keâ baèng ñaù taûng. Caáu truùc maùi hình baùnh ít, treân noùc ñuùc hai
                                                                                               115

roàng chaàu.
Các dịp lễ hội
Leã Cuùng Kyø Yeân : Laø leã hoäi phoå bieán ôû vuøng ñoàng baèng soâng Cöûu Long, moät sinh
hoaït vaên hoùa tinh thaàn khoâng theå thieáu ñöôïc. Leã cuùng Kyø Yeân ñöôïc toå chöùc haøng
naêm vaøo caùc ngaøy 15, 16, 17 aâm lòch (thaùng toå chöùc phuï thuoäc töøng ñòa phöông)
khaép caùc ñình laøng Nam Boä. Moãi laøng ôû Nam Boä ñeàu coù moät ngoâi laøng thôø thaàn.
Thaàn coù theå laø ngöôøi coù coâng lôùn vôùi ñòa phöông ñöôïc daân chuùng laäp ñeàn thôø
phuïng, hoaëc ñöôïc nhaø vua saéc töù ban taëng, hoaëc nhaân vaät thaàn thoaïi ñöôïc suy toân.
Nhöõng laøng heûo laùnh chöa coù ñình thì baø con laën loäi sang laøng keá beân cuùng.
Leã cuùng baét ñaàu laø leã thænh thaàn veà (ngaøy veà) vôùi nghi leã röôùc kieäu veà ñình laøng.
Ñoà cuùng laø heo quay, maâm xoâi laù caåm tím, baùnh hoûi traéng tinh. Theo sau ñaùm
röôùc laø caùc ñoäi muùa laân vaø ñòa, tieáng troáng vang leân roän raû laån trong tieáng nhaïc leã
thaâu ñeâm. Khaùch naøo cuùng xong, xuoáng trai ñöôøng aên coå laøng, sau ñoù ñi coi haùt
boäi. Haùt boäi töø tröa ñeán toái, töø toái ñeán nöõa ñeâm, qua böõa sau laïi haùt tieáp, vaäy maø
treân khaùn ñaøi vaãn ñoâng ngöôøi xem. Trong 3 ngaøy hoäi vui vôùi thaàn linh, vôùi con
ngöôøi, vôùi tieáng ñaøn, tieáng troáng, daân laøng laïi quay veà laøm aên vaø chôø muøa hoäi
naêm sau.
                                                                                         116

Cao Bằng
Dieän tích : 8444,65 km².
Daân soá : 501.800 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thò xaõ Cao Baèng.
Caùc huyeän : Baûo Laïc, Haø Quaûng, Thoâng Noâng, Traø Lónh, Truøng Khaùnh, Nguyeân
Bình, Hoøa An, Quaûng Hoøa, Haï Lang, Thaïch An.
Daân toäc : Taøy, Nuøng, Dao, Moâng, Vieät (Kinh), Hoa, Saùn Chaùy...
Cao Baèng laø moät tænh mieàn nuùi ôû phiùa Baéc Baéc Boä. Phiùa baéc vaø phiùa ñoâng Cao
Baèng giaùp Trung Quoác, phiùa taây giaùp Tuyeân Quang vaø Haø Giang, phiùa nam giaùp
Baéc Caïn vaø Laïng Sôn. Ñòa hình cuûa tænh töông ñoái phöùc taïp vì vaäy giao thoâng giöõa
caùc huyeän trong tænh bò haïn cheá. Cao Baèng coù khí haäu oân ñôùi. Moät naêm coù boán
muøa xuaân, haï, thu, ñoâng. Nhieät ñoä trung bình muøa heø laø 25 - 28°C, muøa ñoâng laø 16
- 17°C. Moät soá vuøng nuùi cao nhö Truøng Khaùnh, Traø Lónh veà muøa ñoâng coù tuyeáât rôi.
Nhìn chung khí haäu Cao Baèng maùt meû quanh naêm laïi coù nhieàu nuùi cao, phong
caûnh thieân nhieân höõu tình raát thích hôïp cho vieäc nghæ ngôi, du lòch. Töø Haø Noäi
theo quoác loä 3 ñeán thò xaõ Cao Baèng khoaûng 272 km.
Hai con soâng chính laø soâng Baèng Giang vaø soâng Gaàm. Soâng Baèng Giang töø bieân
giôùi Trung Hoa chaûy sang, gaëp hai soâng Naø Giang vaø Deû Rao ôû An Hoøa, gaëp soâng
Hieàn vaø soâng Cöûu, roài hôïp vôùi soâng Ba Voïng töø Truøng Khaùnh ñoå xuoáng. Soâng
Gaàm coù hai chi löu laø soâng Neo vaø Nho Queá chaûy ngang tænh daøi 50 caây soá. Ngoaøi
ra, coøn coù soâng Naêng, soâng Quaûy Sôn (coù khuùc chia laøm hai, chaûy xuoáng khe nuùi
taïo thaønh thaùc Baûn Gioác).
Vì laø mieàn nuùi cao neân choã ñaát baèng cuûa tænh cuõng ôû cao ñoä 190 thöôùc. Caùc ngoïn
nuùi cao trong tænh laø Pia Ña 1980 thöôùc, nuùi Pia Quaéc 1931 thöôùc, Pia Pioc 1575
thöôùc, vaø nhieàu ngoïn nuùi treân 1000 thöôùc. Ñeøo cao cuõng nhieàu : ñeøo Pia Quaéc
1360 thöôùc, ñeøo Gioù 804 thöôùc, ñeøo Cao Baéc 810 thöôùc, ñeøo Maõ Phuïc 620 thöôùc.
Sinh hoạt, kinh tế
Ngoaøi saéc daân Thoå chieám ña soá, ñoàng baøo taïi ñaây coøn coù nhieàu saéc daân khaùc nhö
ngöôøi Nuøng (chia laøm nhieàu ngaønh, phuï nöõ aên maëc khaùc nhau trong moãi ngaønh),
ngöôøi Lai, ngöôøi Queá Thuaän, ngöôøi Ngaïn, ngöôøi Minh, ngöôøi Giang Hu, ngöôøi
                                                                                          117

Phaøn Seành... Ngöôøi Meøo vaø Dao soáng treân nuùi cao. Ngöôøi Kinh cö nguï nhieàu nôi
caùc thò traán.
Phaàn lôùn daân chuùng ôû ñaây theo ñaïo Phaät vaø thôø thaàn linh. Cuõng coù moät soá ngöôøi
theo ñaïo Thieân Chuùa. Caùc saéc daân coù neáp soáng töông töï nhö ngöôøi Kinh, ngöôøi
Thoå ôû Cao Baèng raát hieáu khaùch.
Kinh teá cuûa tænh Cao Baèng chòu aûnh höôûng nhieàu bôûi khí haäu vaø cao ñoä. Daân
chuùng troàng luùa khoâng nhieàu nhöng troàng ngoâ vaø moät soá hoa maøu phuï khaùc nhö
khoai taây, khoai lang vaø caùc loaïi rau. Vieäc chaên nuoâi muïc suùc raát thích hôïp.
Soâng ôû Cao Baèng coù nhieàu caù raát ngon, nhaát laø ôû soâng Queá Sôn, soâng Baèng Giang
vaø vuøng Baûn Gioác. Veà khoaùng saûn coù moät soá moû nhö thaïch anh, keõm, saét, keä thaùn,
thaïch nhung... Kyõ ngheä vaø thöông maïi cuûa Cao Baèng lieân quan phaàn lôùn ñeán vieäc
khai thaùc khoaùng saûn.
Röøng mang laïi nhieàu laâm saûn nhö thoâng, hoaøng ñaøn, ñoã quyeân, tre, laùt; moät soá
döôïc thaûo nhö baïch truaät, tam thaát... Nhieàu nôi troàng caùc loaïi traùi caây ngon noåi
tieáng : Ñoâng Kheâ coù leâ, Baûo Laïc coù maän, Truøng Khaùnh nhieàu haït deû. Daân Cao
Baèng cuõng troàng thuoác laù.
Lược sử
Ñaát Cao Baèng xöa thuoäc boä Vuõ Ñònh, moät trong 15 boä cuûa nöôùc Vaên Lang. Sau
thuoäc quaän Giao Chæ döôùi ñôøi Haùn, thuoäc Giao Chaâu thôøi Tam Quoác vaø ñôøi nhaø
Ñöôøng. Vaøo theá kyû thöù 10, sau khi khoâi phuïc neàn töï chuû, caùc trieàu Ñinh vaø Tieàn
Leâ vaãn ñeå nguyeân caùc tuø tröôûng Thaùi cai trò Cao Baèng. Thôøi Minh thuoäc, Cao
Baèng thuoäc phuû Laïng Sôn. Ñôøi nhaø Nguyeãn, Cao Baèng laø phuû Truøng Khaùnh, ñeán
naêm 1813 môùi ñoåi thaønh tænh vôùi hai phuû Truøng Khaùnh vaø Hoøa An.
Thôøi töï chuû, cuoái naêm Bính Thìn 1076, ñôøi vua Lyù Nhaân Toâng, quaân Toáng ñem
quaân sang gaây haán nhöng bò anh huøng Lyù Thöôøng Kieät ñaùnh ñuoåi, giaëc phaûi chaïy
lui veà chieám Quaûng Uyeân, Haï Long thuoäc Cao Baèng, sau phaûi traû ñaát naøy cho
nöôùc ta. Suoát theá kyû 14, Cao Baèng traûi qua nhieàu binh bieán vaø laø ñaát dung thaân
cuûa con chaùu nhaø Maïc vaøo theá kyû 17 cuoái thôøi Nam Baéc trieàu. Naêm 1815, Tuø
tröôûng Beá Vaên Laân chieám tænh, roài qua tay Nuøng (Noâng) Vaên Vaên vaøo naêm 1833.
Ñeán naêm 1868, dö ñaûng cuûa giaëc Thaùi Bình bò xua ñuoåi ôû Trung Hoa beøn sang
                                                                                         118

ñaùnh chieám Cao Baèng vaø quaáy nhieãu mieàn thöôïng du suoát möôøi maáy naêm. Naêm
1885, Phaùp tôùi ñoùng ôû Cao Baèng, ñaët tænh naøy thuoäc Laïng Sôn. Tôùi naêm 1896, tænh
Cao Baèng môùi ñöôïc taùi laäp laïi.
Thôøi Phaùp thuoäc, khi chieám Cao Baèng, Phaùp cho leänh ñoùng binh doïc bieân giôùi ñeå
chaën ñöôøng di chuyeån cuûa nghóa quaân. Naêm 1893, ñoàng baøo Thaùi, Thoå, Meøo ñaùnh
roøng raõ 20 traän, vaây quaân Phaùp taïi thò xaõ. Naêm 1915, quaân Vieät Nam Quang Phuïc
Hoäi cuûa anh huøng Phan Boäi Chaâu ñaõ taán coâng vaøo ñoàn Taû Luøng.
Tröôùc naêm 1975, Cao Baèng coù caùc huyeän Baûo Laïc, Nguyeân Bình, Hoøa An, Thaïch
An, Haï Lang, Quaûng Uyeân, Truøng Khaùnh, Haø Quaûng, Phuùc Hoøa vaø Traø Lónh.
Phong cảnh, di tích
Thaùc Baûn Gioác : Töø thò xaõ Cao Baèng ñi tieáp khoaûng chöøng 65 km ñeán huyeän lî
Truøng Khaùnh. Thaùc Baûn Gioác caùch huyeän lî Truøng Khaùnh 20 km veà phiùa ñoâng
baéc.
Baûn Gioác laø moät thaùc nöôùc cao huøng vó vaø ñeïp nhaát cuûa Vieät Nam, naèm ôû ñòa
phaän xaõ Ñaøm Thuûy, huyeän Truøng Khaùnh, Cao Baèng. Ngay töø xa du khaùch ñaõ nghe
tieáng thaùc nöôùc reùo aøo aøo. Töø ñoä cao 30 m nhöõng khoái nöôùc lôùn ñoå xuoáng qua
nhieàâu baäc ñaù voâi. Giöõa thaùc coù moät moâ ñaát roäng phuû ñaày caây ñaõ xeû doøng soâng
thaønh ba luoàng nöôùc nhö ba daûi luïa traéng. Ngaøy ñeâm thaùc nöôùc cuoàn cuoän ñoå
xuoáng nhöõng taûng ñaù phaúng laøm tung leân voâ vaøn haït buïi traéng toûa môø caû moät
vuøng roäng lôùn. Vaøo nhöõng ngaøy naéng, laøn hôi nöôùc coøn taïo thaønh caàu voàng lung
linh huyeàn aûo. Döôùi chaân thaùc Baûn Gioác laø maët soâng roäng, phaúng nhö göông. Hai
beân bôø laø nhöõng thaûm coû, vaït röøng xanh ngaét, laùc ñaùc ñieåm nhöõng chuøm hoa
phong lan, nhöõng ñaøn traâu ung dung gaëm coû laøm cho caûnh saéc caøng theâm sinh
ñoäng. Ñoäng Ngöôøm Ngao ôû ngay caïnh thaùc, daøi 3 km ñöôïc ñaùnh giaù laø moät trong
nhöõng hang ñoäng ñeïp nhaát Vieät Nam.
Thaùc Baûn Gioác ñaõ ñi vaøo ngheä thuaät taïo hình vôùi nhöõng taùc phaåm hoäi hoïa vaø
nhieáp aûnh ñaëc saéc. Cuøng vôùi nuùi, soâng vaø caùc hang ñoäng kyø thuù ôû xung quanh,
thaùc Baûn Gioác khoâng chæ laø moät ñieåm du lòch haáp daãn maø coøn laø moät nguoàn thuûy
ñieän lôùn trong töông lai.
Hoà Thang Hen : Ñöùng treân ñænh nuùi cao cuûa huyeän Quaûng Hoøa nhìn xuoáng, ta
                                                                                          119

thaáy moät caûnh ñeïp hieän ra vôùi nhöõng haøng caây vöôn mình treân caùc vaùch ñaù cheo
leo soi boùng xuoáng maët nöôùc xanh ngaùt, uoán voøng theo loøng thung luõng maáp moâ
nhöõng moû ñaù ngaàm. Ñaáy laø hoà Thang Hen, moät hoà ñeïp trong soá 36 hoà ñeïp ôû treân
nhöõng ñænh nuùi cao, cheo leo caùch maët bieån haøng ngaøn meùt. Hoà Thang Hen hình
thoi, chieàu roäng chöøng 300 m, chieàu daøi 1000 m, giöõa röøng traùm traéng, traùm ñen
nhoâ leân nhieàu khoái ñaù tai meøo.
Phía beân kia laø mieäng moät caùi hang roäng, töø trong ñoù moät nguoàn nöôùc chaûy ra.
Ñaëc bieät nöôùc hoà Thang Hen haøng ngaøy vaãn coù 2 ñôït thuûy trieàu leân xuoáng. Muøa
nöôùc luõ trong khi caùc hoà khaùc nöôùc ñoû löïng thì nöôùc hoà Thang Hen vaãn trong xanh.
Beân caïnh hoà Thang Hen coøn coù hoà Thaêng Luoâng, giöõa hoà nhoâ leân moät quaû nuùi
troâng raát ngoaïn muïc.
Laøng reøn Phuùc Sen : Laøng reøn Phuùc Sen laø moät laøng ngheà truyeàn thoáng thuoäc
huyeän Quaûng Hoøa, Cao Baèng, coù caùch ñaây hôn 1000 naêm.
Phuùc Sen laø moät vuøng sôn cöôùc. Böôùc chaân vaøo laøng, ñaâu ñaâu cuõng coù loø reøn.
Nhöõng loø reøn goùp phaàn khoâng nhoû trong ñôøi soáng haøng ngaøy khoâng nhöõng chæ cuûa
daân nôi ñaây maø coøn cuûa caû cö daân ôû nhieàu vuøng laân caän. Saûn phaåm ngheà reøn cuûa
laøng laø caùc coâng cuï caàm tay vôùi chaát löôïng cöùng hôn ñaù phuïc vuï cho cuoäc soáng
haøng ngaøy. Chính vì vaäy maø nhöõng con dao quaém, caùi rìu, caùi keùo ñeàu ñaït nhöõng
ñoä cöùng, ñoä deûo caàn thieát phuø hôïp vôùi coâng duïng cuûa noù. Nhöõng saûn phaåm cuûa
laøng ngheà Phuùc Sen coù maët haàu khaép caùc chôï trong tænh Cao Baèng, ñöôïc baø con
trong vuøng raát tín nhieäm.
Ñeàn Xuaân lónh : Ñeàn ôû xaõ Xuaân Lónh, huyeän Thaïnh An, thôø Traàn Quyeát, ngöôøi
huyeän Thaïch An. Naêm 1682, oâng laøm töôùng tieân phong ñi ñaùnh nhaø Maïc, bò troïng
thöông cheát taïi traän. OÂng ñöôïc phong laø phuùc thaàn, teân hieäu laø Kyø Lòch ñaïi vöông,
daân baûn ñaõ döïng ñeàn thôø oâng.
Chuøa Vieân Minh : Chuøa ôû xaõ Xuaân Lónh, huyeän Thaïch An. Chuøa döïng töø thôøi Leâ,
ñaàu ñôøi Caûnh Höng, chuøa bò hoang pheá. Ñeán luùc yeân haøn, chuøa ñöôïc môû roäng tieàn
ñöôøng phaät ñieän, ñuùc chuoâng lôùn chu vi 7 thöôùc 5 taác. Chuøa ñaõ trôû thaønh ñieåm du
lòch haáp daãn trong vuøng.
Paéc Boù : Di tích thuoäc xaõ Tröôøng Haø, huyeän Haø Quaûng, naèm saùt ñöôøng bieân giôùi
                                                                                                   120

vôùi Vieät Trung. Teân Paéc Boù coøn coù nghóa laø "mieäng nguoàn".
Các dịp lễ hội
Laø moät tænh coù nhieàu daân toäc sinh soáng, Cao Baèng coù neàn vaên hoùa truyeàn thoáng
raát phong phuù. Ngöôøi Taøy chieám soá löôïng khaù lôùn trong tænh, soáng ôû haàu heát caùc
huyeän. Hoï coù truyeàn thoáng vaên hoùa laâu ñôøi, coù chöõ vieát rieâng (nhoùm ngoân ngöõ
Taøy - Nuøng), coù ñieàu kieän kinh teá khaù hôn caùc daân toäc khaùc. Neùt ñaëc saéc veà vaên
hoùa cuûa ngöôøi Taøy ñöôïc theå hieän trong caùc hoäïi laøng, ca haùt ñoái ñaùp, haùt ví, haùt
then. Veà nhaïc cuï, ñaøn tính laø loaïi ñaøn daân toäc ñaëc tröng cuûa ngöôøi Taøy. Daân toäc
Nuøng soáng ñan xen vôùi daân toäc Taøy neân veà maët vaên hoùa chòu nhieàu aûnh höôûng
cuûa daân toäc Taøy. Daân toäc Dao soáng chuû yeáu ôû vuøng nuùi thaáp, vaên hoùa coøn ít nhieàu
haïn cheá, ñaëc bieät coøn coù nhieàu phong tuïc taäp quaùn laïc haäu. Daân toäc Moâng soáng ôû
vuøng nuùi cao heûo laùnh, coù ngoân ngöõ thuoäc nhoùm Moâng - Dao. Hoï thöôøng söû duïng
caùc loaïi nhaïc cuï nhö kheøn vaø ñaøn moâi ñeå goïi baïn tình vaø ca ngôïi cuoäc soáng queâ
höông. Leã hoäi truyeàn thoáng cuûa tænh Cao Baèng laø neùt ñaëc tröng cuûa caùc daân toäc
sinh soáng trong vuøng, tieâu bieåu laø :
Hoäi môøi Meï Traêng : Ñaây laø leã hoäi cuûa ngöôøi Taøy vuøng Ñoâng Kheâ, ñöôïc toå chöùc
vaøo ñaàu muøa xuaân sau Teát Nguyeân Ñaùn, keùo daøi töø 10 - 15 ngaøy. Hoäi chæ môû
rieâng trong töøng baûn, hoaëc coù môøi theâm moät soá ngöôøi thaân thuoäc töø caùc baûn laân
caän cuøng tham gia. Moïi nhaø trong baûn ñieàu noâ nöùc tham gia leã hoäi. Leã hoäi mang
muïc ñích caàu Meï Traêng ban ñieàu laønh, ñieàu toát cho daân baûn, muøa maøng boäi thu,
gia suùc sinh soâi khoâng bò dòch beänh... Khoâng khí leã hoäi nhö troän laãn giöõa thöïc taïi
vaø huyeàn aûo trong moái giao löu giöõa ngöôøi traàn theá vaø ngöôøi coõi tieân cuûa tieát trôøi
xuaân. Trong thôøi gian dieãn ra leã hoäi coù caùc troø chôi nhö choïi gaø, ñaùnh quay, ñaùnh
yeán... Leã keát thuùc hoäi goïi laø "Sloáng Hai" - töùc laø leã tieãn traêng veà trôøi dieãn ra ngoaøi
ñoàng. Sau ñoù laø böõa côm vui hoäi cuûa baûn laøng.
Hoäi Loàng Toàng (Leã Hoäi Xuoáng Ñoàng) : Leã hoäi cuûa daân toäc Taøy - Nuøng ôû Cao
Baèng. Leã hoäi dieãn ra töø ngaøy 2 ñeán 30 thaùng gieâng aâm lòch ñeå môû muøa gieo troàng
môùi. Môû ñaàu leã hoäi laø tröôûng baûn ñoïc baøi teá caùc thaàn, sau ñoù moät laõo noâng ra caøy
töôïng tröng ôû ruoäng. Trong thôøi gian dieãn ra leã hoäi coù muùa laân, neùm coøn giao
duyeân, côø töôùng ñaùnh ñu... Ñaëc bieät caùc ñieäu haùt Sli (Nuøng), Löôïn (Taøy) quen
                                                                                           121

thuoäc ñöôïc bieåu dieãn moät caùch töï nhieân ôû trong laøng, ôû beân suoái hay ôû caùc caùnh
röøng.
Hoäi Chuøa (daân toäc Taøy - Nuøng) : Haøng naêm sau Teát Nguyeân Ñaùn caùc hoäi chuøa
thöôøng dieãn ra ôû haàu heát caùc chuøa ôû tænh Cao Baèng. Ñaây laø leã hoäi cuùng Thaàn,
cuùng Phaät, caàu phuùc, caàu may. Leã hoäi coøn thi neùm coøn, ñaùnh ñu. Tham döï hoäi
chuøa, ngoaøi vieäc leã Phaät ñaây coøn laø dòp moïi ngöôøi ñi vaõn caûnh ñaàu xuaân, haùi loäc
naêm môùi.
Hoäi Thanh Minh (daân toäc Taøy - Nuøng) : Hoäi dieãn ra vaøo khoaûng thaùng ba aâm lòch
haøng naêm. hoäi gaén lieàn vôùi truyeàn thuyeát : coù ñoâi trai gaùi yeâu nhau nhöng hoï
khoâng laáy ñöôïc nhau vaø töï vaãn ôû gieáng. Caûm thöông tröôùc tình yeâu cuûa ñoâi trai
gaùi, daân baûn ñaõ laäp mieáu thôø vaø cöù moãi dòp tieát Thanh Minh caùc ñoâi trai gaùi tôùi
mieáu daâng hoa cuùng leã vaø ngoài beân bôø gieáng troø chuyeän oân nhôù chuyeän xöa.
                                                                                            122

Cần Thơ
Dieän tích : 2965 km².
Daân soá : 1.852.100 ngöôøi (2001).
Tænh lî : thaønh phoá Caàn Thô.
Thò xaõ : thò xaõ Vò Thanh.
Caùc huyeän : Vò Thuûy, Thoát Noát, OÂ Moân, Chaâu Thaønh, Phuïng Hieäp, Long Myõ.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Khômer, Hoa.
Caàn Thô naèm ôû trung taâm ñoàng baèng soâng Cöûu Long, giöõa moät maïng löôùi keânh
ngoøi soâng raïch. Caàn Thô tieáp giaùp vôùi 6 tænh : phía baéc giaùp An Giang, Ñoàng Thaùp,
phía nam giaùp Soùc Traêng, Baïc Lieâu, phía taây giaùp Kieân Giang, phía ñoâng giaùp
Vænh Long.
Tænh Caàn Thô khoâng coù nuùi maø chæ toaøn ñoàng baèng vaø soâng raïch. Soâng Haäu Giang
raát quan troïng veà kinh teá, coù beán baéc Caàn Thô gaàn tænh lî laø nôi tieáp nhaän caùc taøu
bieån lôùn. Kinh raïch trong tænh raát nhieàu vaø tieän cho vieäc giao thoâng.
Phía baéc coù kinh Xaø No, kinh Caàu Saéc, kinh Thoát Noát, kinh Thò Ñoâi, kinh OÂ Moâi,
soâng Caàn Thô. Phía nam coù kinh Caùi Lôùn, kinh Long Myõ, kinh Phuïng Hieäp...
Quaän Phuïng Hieäp ôû giöõa baûy con kinh, töø ñaây daân chuùng coù theå ñi Soùc Traêng,
Raïch Giaù, Caø Mau, hoaëc ra hai soâng Tieàn Giang, Haäu Giang ñi leân Saøi Goøn.
Quoác loä 4 vaø lieân tænh loä 27 laø truïc giao thoâng ñöôøng boä quan troïng noái Caàn Thô
vôùi caùc tænh laân caän. Hai phi tröôøng ñaët ôû Bình Thuûy vaø Traø Noùc thuoäc quaän Chaâu
Thaønh. Caùc tuyeán ñöôøng lôùn chaïy qua tænh laø quoác loä 1A, quoác loä 80, quoác loä 91.
Caàn Thô laø trung taâm giao thoâng thuûy boä cuûa caû vuøng Nam Boä, noái lieàn vôùi
Campuchia. Caàn Thô coù beán caûng khaù lôùn tieáp nhaän taøu 5000 taán. Khí haäu noùng
aåm nhöng oân hoøa, coù hai muøa möa, naéng roõ reät. Muøa möa töø thaùng 5 ñeán thaùng 11.
Muøa khoâ töø thaùng 12 ñeán thaùng 4. Caàn Thô caùch Saøi Goøn 169 km, töø xa xöa ñaõ
ñöôïc coi laø trung taâm luùa gaïo cuûa mieàn Taây Nam Boä, hieän nay laø moät trong nhöõng
tænh saûn xuaát vaø xuaát khaåu gaïo chính cuûa caû nöôùc.
Vôùi ñaát ñai phì nhieâu, beân caïnh theá maïnh veà caây luùa vaø caây aên quaû caùc loaïi. Caàn
Thô coøn coù nguoàn thuûy saûn khaù phong phuù chuû yeáu laø toâm, caù nöôùc ngoït (hôn
5000 ha ao ñaàm nuoâi toâm, caù nöôùc ngoït) vaø chaên nuoâi : lôïn, gaø, vòt. Caùc ngaønh
                                                                                             123

coâng nghieäp hieän coù laø ñieän naêng (nhaø maùy ñieän Taø Noùc 33.000 KW); kyõ thuaät
ñieän, ñieän töû, hoùa chaát, may, da vaø cheá bieán noâng saûn, thuûy saûn laø theá maïnh cuûa
tænh.
Sinh hoạt, kinh tế
Phaàn ñoâng daân chuùng cö nguï trong tænh laø ngöôøi Kinh, ngoaøi ra coøn coù ngöôøi Vieät
goác Khmer vaø goác Hoa. Daân ta theo caùc ñaïo Phaät, Hoøa Haûo, Cao Ñaøi, Thieân Chuùa.
Caàn Thô ñöôïc ví nhö kinh ñoâ cuûa mieàn Taây, coù neàn thöông maïi phaùt trieån. Caàn
Thô laø trung taâm luùa gaïo. Vuøng ñaát doïc theo soâng Haäu Giang laø nhöõng voàng ñaát
cao noái tieáp nhau, troàng nhieàu hoa maøu phuï vaø caây aên traùi nhö cam quyùt, chuoái,
mía, maêng cuït, xoaøi, saàu rieâng, döøa, phía döôùi caùc voàng ñaát naøy laø vuøng troàng luùa
raát toát. Ñaát caùc quaän Phong Phuù, Phuïng Hieäp, Chaâu Thaønh phuø sa maøu môõ ñöôïc
chuyeân canh troàng luùa. Ngoaøi ra ngheà troàng traàu, cau mang laïi lôïi töùc lôùn cho tænh.
Vì tænh coù nhieàu soâng raïch neân ñoàng baøo ta cuõng theo ngheà nuoâi caù nöôùc ngoït,
bieán cheá moät soá haûi saûn khoâ vaø laøm nöôùc maém. Ngoaøi ra daân chuùng coøn laøm moät
soá ngheà thuû coâng laâu ñôøi nhö töông, chao, muoái, ñoà goám, deät chieáu, noùn deät vaûi...
Lược sử
Cuõng gioáng nhö lòch söû cuûa phaàn lôùn caùc tænh mieàn Taây, ñaát Caàn Thô tröôùc ñaây
thuoäc tænh Long Hoà. Ñôøi vua Minh Maïng ñaát Nam Kyø Luïc tænh goàm Bieân Hoøa,
Gia Ñònh, Ñònh Töôøng, Vónh Long, An Giang vaø Haø Tieân.
Thôøi Phaùp thuoäc, quaân Phaùp chia vuøng An Giang thaønh saùu tænh Chaâu Ñoác, Long
Xuyeân, Sa Ñeùc, Soùc Traêng vaø Baïc Lieâu, Caàn Thô laø tænh thöù 19 trong 21 tænh ôû
Nam Kyø. Sau khi giaëc Phaùp chieám troïn caùc tænh mieàn Nam vaøo naêm 1867, daân
chuùng Caàn Thô ñaõ cuøng vôùi ñoàng baøo caû nöôùc vuøng leân ñaùnh ñuoåi giaëc ngoaïi xaâm.
Ñaàu naêm 1868, anh huøng Ñinh Saâm chieâu moä nghóa quaân vuøng Laùng Haàm, Taàm
Vu noåi leân choáng Phaùp gieát teân Vieät gian laø cai toång Nguyeãn Vaên Vinh vaø laøm
cho quaân Phaùp khoâng luùc naøo yeân. Thöïc daân beøn sai hai teân tai sai laø Traàn Baù Loäc
vaø Huyønh Coâng Taán ñem quaân tôùi ñaøn aùp, gieát haïi daân chuùng nhöng vaãn khoâng
tieâu dieät noåi tinh thaàn yeâu nöôùc cuûa ñoàng baøo Caàn Thô.
Naêm 1870, nhieàu cuoäc noåi daäy xaûy ra ôû OÂ Moân choáng laïi vieäc bình ñònh thoân aáp
cuûa giaëc. Naêm 1872, daân chuùng theo caùc anh huøng Leâ Coâng Thaønh, AÂu Döông
                                                                                           124

Laân, Phaïm Vaên Ñoång khaùng chieán, phaù ñoàn boùt giaëc khaép vuøng Caàn Thô, An
Giang vaø Vónh Long.
Phong cảnh, di tích
Beán Ninh Kieàu : Naèm beân höõu ngaïn soâng Haäu, gaàn trung taâm thaønh phoá Caàn Thô.
Treân beán soâng suoát ngaøy taáp naäp taøu, thuyeàn xuoâi ngöôïc chôû ñaày nhöõng saûn vaät
vuøng ñoàng baèng soâng Cöûu Long. Beân Beán Ninh Kieàu laø caûng Caàn Thô. Caûng naøy
ñöôïc xaây döïng hieän ñaïi coù khaû naêng tieáp nhaän troïng taûi 5000 taán, gaàn beán Ninh
Kieàu coù chôï Caàn Thô, moät trung taâm buoân baùn lôùn ôû mieàn Taây Nam boä. Nôi ñaây,
haáp daãn khaùch du lòch laø nhaø haøng noåi treân soâng, baïn coù theå vöøa thöôûng thöùc caùc
moùn aên ñaëc saûn, vöøa ngaém caûnh soâng nöôùc.
Tröôøng Ñaïi Hoïc Caàn Thô : Thaønh laäp töø naêm 1966, tröôùc coù teân laø Vieän ñaïi hoïc
Caàn Thô. Naêm 1975 ñoåi teân thaønh ñaïi hoïc Caàn Thô. Tröôøng ñaøo taïo caùn boä cho
ngaønh noâng nghieäp, y hoïc, sö phaïm. Song song vôùi nhieäm vuï ñaøo taïo, tröôøng coøn
laøm coâng taùc nghieân cöùu khoa hoïc. Tröôøng ñaõ hôïp taùc vôùi moät soá nöôùc treân theá
giôùi nghieân cöùu veà caùc gioáng luùa môùi, ñaát chua pheøn cuûa ñoàng baèng soâng Cöûu
Long vaø kyõ thuaät nuoâi toâm nöôùc lôï.
Vöôøn Du Lòch Caàn Thô : Trong nhöõng naêm gaàn ñaây haøng loaït caùc vöôøn du lòch
xanh töôi maø hieän ñaïi ñaõ vaø ñang xuaát hieän treân khaép caùc tuyeán ñöôøng boä, ñöôøng
thuûy ôû Caàn Thô, ngaøy caøng thu huùt ñoâng du khaùch trong vaø ngoaøi nöôùc ñeán thaêm.
Vöôøn du lòch Myõ Khaùnh, vöôøn nhaø oâng Saùu Döông, vöôøn lan Bình Thuûy, vöôøn du
lòch Ba Laùng (Chaâu Thaønh), Taân Bình (Phuïng Hieäp) traûi daøi doïc theo tuyeán loä
voøng cung, treân caùc tuyeán soâng Phong Ñieàn, Phuïng Hieäp, vaø nhieàu vöôøn du lòch
khaùc ôû Long Myõ, VòThanh, OÂ Moân, Thoát Noát ñang phaùt trieån.
Töø thaønh phoá Caàn Thô, du khaùch theo quoác loä 1 höôùng veà Soùc Traêng qua caàu Ñaàu
Saáu, ñeán gaàn caàu Caùi Raêng reû phaûi khoaûng 6 km laø ñeán vöôøn du lòch Myõ Khaùnh.
Vöôøn Myõ Khaùnh roäng 2,2 ha vôùi hôn 20 loaïi caây aên traùi, hoa kieång vaø nhieàu loaïi
ñoäng vaät nhö chim, caù, ruøa, raén, cua, toâm... Du khaùch ñi daïo trong vöôøn hít thôû
khoâng khí trong laønh maùt meû vaø ñöôïc neám caùc loaïi traùi caây chín vaø nhöõng moùn aên
ñaët saûn mieät vöôøn. Döôùi boùng caây xanh thaáp thoaùng aån hieän nhöõng ngoâi nhaø nhoû
xinh laø nôi khaùch nghó ñeâm.
                                                                                                 125

Khu Du Lòch Ba Laùng : Caùch thaønh phoá Caàn Thô 9 km treân quoác loä 1 theo höôùng
Soùc Traêng, qua caàu Caùi Raêng roäng 4,2 ha. Nôi ñaây coù hoà ao sen nuoâi ñoäng vaät, hai
hoà taém daønh cho ngöôøi lôùn vaø treû em, coù saân khaáu ngoaøi trôøi, chuoàng thuù, khaùch
saïn mini. Nhöõng mieät vöôøn ôû ñaây ñöôïc keát hôïp loaïi hình kinh teá vöôøn vaø du lòch
ñaõ laøm phong phuù theâm tuyeán du lòch mieàn soâng nöôùc Cöûu Long.
Chôï Noåi Phuïng Hieäp : Meânh moâng chôï noåi ngaõ baûy Phuïng Hieäp (Caàn Thô). ÔÛ
ñaây maët soâng meânh moâng reû veà 7 ngaõ. Töø caùc ngaõ thuyeàn beø taáp naäp keùo veà ñaây.
Chôï ôû treân maët ñaát coù nhöõng thöù gì, thì chôï noåi ngaõ 7 cuõng ñuû nhöõng maët haøng maø
ngöôøi daân caàn, töø caùi kim sôïi chæ cho ñeán quaàn aùo, thöùc aên, röôïu thòt... Coøn caùc
loaïi traùi caây thì nhieàu voâ keå. Töø chôï noåi, baïn seõ ñöôïc caäp beán ñeå leân chôï raén. Caùi
teân chôï raén Phuïng Hieäp cuõng ñaõ raát quen thuoäc vôùi du khaùch quoác teá. Ñeán tham
quan chôï raén baïn seõ ñöôïc môøi uoáng röôïu raén vaø xem nhöõng maøn bieåu dieãn muùa
raén raát maïo hieåm. Chôï Phuïng Hieäp quanh naêm coù raén, ruøa, chim, soùc, kyø ñaø...
phuïc vuï du khaùch.
Vöôøn Coø Baèng Laêng : Treân ñöôøng töø Caàn Thô veà thò xaõ Long Xuyeân (An Giang),
qua khoûi thò traán Thoát Noát khoaûng 5 km laø ñeán vöôøn coø Baèng Laêng. Vöôøn naèm ôû
cuoái caàu Baèng Laêng doïc theo bôø soâng nhoû, döôùi nhöõng haøng caây rôïp boùng tröôùc
moät vuøng nöôùc traéng meânh moâng nhö bieån ñoù laø ruoäng luùa ñaõ gaët xong vaøo muøa
nöôùc noåi.
Du khaùch ñeán thaêm vöôøn coø seõ ñöôïc thaáy haøng traêm, haøng ngaøn, haøng vaïn con coø
(coø traéng, coø xaùm, coø ñen, coàng coïc) chao caùnh vaø saø xuoáng nhöõng caønh truùc la ñaø,
ñong ñöa theo gioù, roái rít goïi ñaøn trong vöôøn coøn coù caùi tuïm döïng chìa ra bôø ruoäng,
laøm baèng tre cao chöøng 3 m thoaït troâng nhö moät khaùn ñaøi maø ôû ñoù du khaùch coù
theå doõi maét nhìn khaép vöôøn coø, tìm hieåu caûnh sinh hoaït cuûa ñaøn coø ñoâng ñuùc giöõa
vuøng ñoàng queâ thanh bình cuûa ñoàng baèng soâng Cöûu Long.
Chuøa Nam Nhaõ : Toïa laïc ôû soá 612 ñöôøng Caùch Maïng Thaùng Taùm, phöôøng An
Thôùi, thaønh phoá Caàn Thô. Tröôùc laø tieäm thuoác baéc Nam Nhaõ Ñöôøng vaø laø nôi lieân
laïc, hoäi hoïp cuûa caùc phong traøo ñaáu tranh choáng Phaùp. Chuøa do oâng Nguyeãn Giaùc
Nguyeân ñöùng ra xaây döïng naêm 1895, theo toâng phaùi Minh Sö neân coøn ñöôïc goïi laø
chuøa Minh Sö. Chuøa Nam Nhaõ laø nôi hoaït ñoäng cuûa nhöõng só phu yeâu nöôùc trong
                                                                                            126

toå chöùc Vieät Nam Quang Phuïc Hoäi. Naêm 1917, chuøa ñöôïc truøng tu. Saân chuøa roäng
raõi troàng nhieàu caây, giöõa saân laø hoøn non boä cao hôn 2 m.
Trong chính ñieän coù baøn thôø cuï Giaùc Nguyeân, Lòch Ñaïi Toå sö, baøn thôø Tam Giaùo
vôùi ba pho töôïng baèng ñoàng laø töôïng Ñöùc Phaät Thích Ca, Ñöùc Khoång Töû vaø töôïng
Laõo Töû. Hai beân chính ñieän laø hai ngoâi nhaø 5 gian daønh cho phaùi nam vaø phaùi nöõ
ôû. Phía sau laø khu vöôøn moä, nôi yeân nghæ cuûa nhöõng ngöôøi tham gia phong traøo
Ñoâng Du vaø nhöõng ngöôøi xaây döïng chuøa.
Hoäi Linh Coå Töï : Toïa laïc taïi soá 314/36, ñöôøng Caùch Maïng Thaùng Taùm, phöôøng
An Thôùi, thaønh phoá Caàn Thô. Chuøa xaây caát naêm 1907, luùc ñaàu baèng tre, laù sau ñoù
nhôø baø con quyeân goùp neân naêm 1914 chuøa ñöôïc xaây laïi baèng goã vaø gaïch ngoùi.
Khi môùi laäp, chuøa coù teân "Hoäi Long Töï" coù yù nghóa mong muoán söï thònh vöôïng toát
ñeïp cho nhaân daân quanh vuøng. Naêm 1914 hoøa thöôïng Thích Hoaønh Ñaïo truï trì,
chuøa ñoåi teân laø "Hoäi Linh Coå Töï". Chuøa Hoäi Linh Coå Töï coøn giöõ nhöõng taùc phaåm
ñieâu khaéc goã coù giaù trò nhö böùc töôïng Giaùm Trai, chuoâng ñoàng moõ, boä binh khí (16
caùi) vaø haøng chuïc böùc töôïng baèng goã, xi maêng, thaïch cao vaø ñoàng.
Ñình Bình Thuûy (Long Tuyeàn Coå Mieáu) : Ñình Bình Thuûy teân cuõ laø ñình Long
Tuyeàn, toïa laïc taïi phöôøng Bình Thuûy neân nhaân daân quen goïi laø ñình Bình Thuûy.
Töø trung taâm thaønh phoá Caàn Thô du khaùch ñi khoaûng 5 km theo ñöôøng Nguyeãn
Traõi qua ñöôøng Caùch Maïng Thaùng Taùm vaø Leâ Hoàng Phong laø tôùi ñình. Ñình ñöôïc
döïng vaøo theá kyû 19, ñöôïc vua Töï Ñöùc saéc phong laø thaàn "Boån Caûnh Thaønh
Hoaøng" vaøo ngaøy 09-01-1853. Töø khi coù saéc phong, daân chuùng caát laïi ñình laàn thöù
hai lôïp ngoùi, phía tröôùc ñình xaây theâm moät nhaø voõ ca (nhaø haùt ca). Sau naøy nhaân
daân coøn ñöa theâm nhöõng ngöôøi coù coâng vôùi nöôùc vaøo thôø : Ñinh Coâng Chaùnh,
Nguyeãn Trung Tröïc, Buøi Höõu Nghóa, Voõ Huy Taäp...
Ñình Bình Thuûy ñöôïc xaây laïi môùi hoaøn toaøn, hoaøn thaønh vaøo naêm 1910. Ñình coù
kieán truùc khaùc vôùi caùc ñình phía baéc. Nhaø tröôùc vaø nhaø sau hình vuoâng, moãi chieàu
coù 6 haøng coät, caùc chaân coät ñeàu choaøi ra laøm cho ñình theâm vöõng chaéc. Treân noùc
ñình hai maùi nhaø tröôùc choàng leân nhau, nhaø chaùnh ñieän sau ba maùi choàng leân nhau
theo kieåu kieán truùc "thöôïng laàu haï hieân". Noùc coù gaén töôïng ngöôøi, kyø laân, caù hoùa
roàng. Maët tröôùc nhaø laø caùc coät xi maêng. Trong toøa tieàn ñöôøng coù baøn thôø Nghi Haï,
                                                                                              127

Nghi Trung. Nôi nhaø vuoâng nhoû ñaët baøn thôø höông chöùc, Tieân Giaùc, phía trong laø
baøn thôø Haäu Hieàn. Saùt vaùch trong cuøng ôû gian giöõa thôø Haäu Thaàn, hai beân laø hai
baøn thôø Höõu Ban vaø Taû Ban.
Ñình Bình Thuûy laø moät coâng trình coù giaù trò veà kieán truùc ngheä thuaät cuûa ngoâi ñình
laøng ôû moät vuøng ñaát môùi khai phaù thuoäc mieàn Taây Nam boä. Maëc duø ñöôïc xaây
döïng vaøo ñaàu theá kyû 20, nhöng kieán truùc cuûa ñình Bình Thuûy mang nhieàu neùt kieán
truùc daân toäc, vôùi nhöõng maûng chaïm, nhöõng hoïa tieát trang trí, khaéc goã raát tinh teá vaø
sinh ñoäng. Haøng naêm nhaân daân toå chöùc caùc ngaøy leã thöôïng ñieàn, haï ñieàn raát ñoâng
vui vôùi caùc troø chôi daân gian nhö thaû vòt, keùo co, nöõ coâng gia chaùnh... ñöôïc duy trì
cho ñeán nay vaø ñöôïc ñoâng ñaûo nhaân daân tham gia.
Chuøa OÂng (Quaûng Trieäu Hoäi Quaùn) : ÔÛ vò trí trung taâm thaønh phoá, chuøa OÂng coù
loái kieán truùc ñoäc ñaùo ñöôïc giöõ gìn gaàn nhö nguyeân veïn töø thuôû ban ñaàu. Chuøa
ñöôïc xaây döïng naêm 1894 - 1896 treân moät khu ñaát roäng 532m², ñöôøng Hai Baø
Tröng gaàn beán Ninh Kieàu. Maùi chuøa lôïp ngoùi aâm döông vôùi caùc gôø boù maùi baèng
nhöõng haøng ngoùi oáng men xanh thaåm, treân bôø noùc coù voâ soá hình nhaân ñuû maøu
baèng goám söù, löôûng long chaàu nguyeät, caù hoùa long, chim phuïng. ÔÛ hai ñaàu ñao laø
hai töôïng ngöôøi caàm maët trôøi, maët traêng. Trong chuøa thôø Quan Coâng, moät vò töôùng
thôøi Tam Quoác, taám göông veà loøng trung hieáu tieát nghóa vaø caùc vò Quan AÂm Nam
Haûi, Thaùi Baïch Tinh Quaân, Thoå Ñòa, Ñoång Vænh... Chuøa OÂng laø nôi sinh hoaït vaên
hoùa vaø tín ngöôõng cuûa ngöôøi Hoa taïi Caàn Thô.
Moä Danh Nhaân Phan Vaên Trò : Moä ñöôïc ñaët taïi aáp Nhôn Loäc 1, xaõ Nhôn AÙi,
huyeän Chaâu Thaønh, caùch thaønh phoá Caàn Thô 16 km giöõa moät vuøng queâ noåi tieáng
truø phuù veà caây traùi vaø luùa gaïo. Ñeå töôûng nhôù vaø toû loøng kính troïng vôùi Phan Vaên
Trò - nhaø nho yeâu nöôùc, nhaø thô ñöôïc nhaân daân Nam boä yeâu meán, ngöôøi ñaõ duøng
ngoøi buùt cuûa mình ñeå toá caùo toäi aùc cuûa cheá ñoä phong kieán, quaân Phaùp.. Moä cuï
ñöôïc nhaø nöôùc vaø nhaân daân ñòa phöông truøng tu toân taïo khaù khang trang döôùi boùng
maùt cuûa vöôøn caây aên traùi, giöõa taám loøng ñuøm boïc vaø kính yeâu cuûa ngöôøi daân queâ
thaät thaø chaát phaùc.
Chuøa Khaùnh Quang : Chuøa toïa laïc ôû soá 97 Nam Kyø Khôûi Nghóa, thaønh phoá Caàn
Thô. Chuøa do hoøa thöôïng Thích Hueä Thaønh saùng laäp vaøo naêm 1969.
                                                                                              128

Các dịp lễ hội
Hoäi Ñình Bình Thuûy : Leã hoäi dieãn ra ôû phöôøng Bình Thuûy, thaønh phoá Caàn Thô.
Ñình thôø thaàn Hoaøng Boån Caûnh vaø oâng Ñinh Coâng Chaùnh. Leã hoäi dieãn ra vaøo 2
kyø trong naêm : Haï ñieàn ( 14 - 15 thaùng 12 aâm lòch) vaø Thöôïng ñieàn (12 - 14 thaùng
4 aâm lòch).
Leã ñình Bình Thuûy, coøn goïi laø leã Thöôïng ñieàn, môû hoäi trong 3 ngaøy ñeå thôø cuùng
Boån Caûnh Thaønh Hoaøng (Thoå thaàn canh giöõ ñaát). Ñaây laø leã hoäi caàu an, coù cuùng teá,
röôùc thaàn treân "xe roàng taùn phöôïng" thænh saéc caàu thaàn baèng beø gheùp 3 chieác
thuyeàn trang trí loäng laãy vaø toå chöùc haùt boä 3 ñeâm lieàn. Vaøo ngaøy leã Haï ñieàn, laø
dòp ñeå caùc coâ gaùi troå taøi nöõ coâng gia chaùnh trong cuoäc thi laøm baùnh möùc ñeå teá thaàn.
                                                                                            129

Đà Nẵng
Dieän tích : 942 km².
Daân soá : 715.000 ngöôøi (2001).
Caùc quaän noäi thaønh : Haûi Chaâu, Thaønh Kheâ, Sôn Traø, Nguõ Haønh Sôn, Lieân Chieåu;
2 huyeän : Hoøa Vang vaø Hoaøng Sa.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Hoa.
Thaønh phoá Ñaø Naüng naèm ôû trung ñoä ñaát nöôùc, treân truïc ñöôøng boä, ñöôøng saét,
ñöôøng thuûy vaø ñöôøng haøng khoâng cuûa caû nöôùc vaø khu vöïc. Phía Baéc giaùp Hueá,
phía Taây vaø Nam giaùp Quaûng Nam, phía Ñoâng giaùp bieån Ñoâng.
Ñòa hình thaønh phoá Ñaø Naüng khaù ña daïng : phía Baéc laø ñeøo Haûi Vaân huøng vó,
vuøng nuùi cao thuoäc huyeän Hoøa Vang (phía Taây Baéc cuûa tænh) vôùi nuùi Mang 1708
m, nuùi Baø Naø 1487 m. Phía Ñoâng laø baùn ñaûo Sôn Traø hoang sô vaø moät loaït caùc baõi
taém bieån ñeïp traûi daøi töø baùn ñaûo Sôn Traø ñeán baõi bieån Non Nöôùc. Phía Nam coù
nuùi Nguõ Haønh Sôn. Ngoaøi khôi coù quaàn ñaûo Hoaøng Sa vôùi ngö tröôøng roäng lôùn.
Naèm trong vuøng khí haäu nhieät ñôùi, chia hai muøa roõ reät, muøa möa vaø muøa khoâ.
Nhieät ñoä trung bình naêm töø 28 - 29 °C, baõo thöôøng ñoå boä tröïc tieáp vaøo thaønh phoá
caùc thaùng 9, 10 haøng naêm.
Thaønh phoá Ñaø Naüng ñöôïc thaønh laäp töø naêm 1888, töø xa xöa ñaõ laø haûi caûng quan
troïng cuûa Vieät Nam, nay laø moät trung taâm kinh teá, moät thaønh phoá lôùn nhaát mieàn
Trung. Ñaø Naüng khoâng chæ gaén boù maät thieát vôùi Quaûng Nam maø coøn vôùi caû mieàn
Trung, Taây Nguyeân, Nam Laøo, Ñoâng Baéc Cam-pu-chia. Ñaø Naüng coù khu vöïc caûng
Ñaø Naüng vôùi caûng bieån Tieân Sa (caûng saâu) vaø 9 caàu caûng doïc soâng Haøn, coù saân
bay quoác teá Ñaø Naüng, coù heä thoáng thoâng tin lieân laïc hieän ñaïi. Ñaø Naüng coøn laø nôi
hoäi tuï caùc xí nghieäp lôùn cuûa caùc ngaønh deät, saûn xuaát haøng tieâu duøng, coâng nghieäp
cheá bieán, coâng nghieäp cô khí, coâng nghieäp saûn xuaát vaät lieäu xaây döïng...
Ñeán vôùi vuøng ñaát Ñaø Naüng, du khaùch seõ coù dòp ñi thaêm caùc danh lam thaéng caûnh
noåi tieáng nhö nuùi Baø Naø, Nguõ Haønh Sôn, ñeøo Haûi Vaân... vaø coù theå bôi loäi thoûa
thích ôû caùc baõi bieån ñeïp, caùt traéng mòn keùo daøi haøng chuïc km. Tieàm naêng du lòch
cuûa vuøng ñaát Ñaø Naüng thaät to lôùn.
Sinh hoạt, kinh tế
                                                                                            130

Daân soá thaønh phoá hieän nay khoaûng 400.000, nhöng Ñaø Naüng vaãn laø moät trung taâm
thöông maïi naêng ñoäng cuûa mieàn Trung. Ñaø Naüng laø moät trong nhöõng trung taâm
kinh teá, thöông maïi vaø du lòch quan troïng nhaát naèm treân truïc giao thoâng ñöôøng
haøng khoâng vaø ñöôøng haøng haûi, coù saân bay quoác teá vaø heä thoáng bieån caûng saâu, laïi
theâm neàn noâng nghieäp ñaày trieån voïng vôùi bôø bieån daøi 150 km.
Thaønh phoá Ñaø Naüng coù nhieàu baõi taém ñeïp, caùt traéng, nöôùc bieån xanh trong, khí
haäu quanh naêm maùt, laø moät nôi nghæ maùt tuyeät vôøi vaø raát thuaän lôïi cho caùc moân
theå thao döôùi nöôùc. Ngay caïnh baõi bieån Non Nöôùc laø nhöõng nuùi ñaù caåm thaïch vôùi
nhieàu hang ñoäng töï nhieân vaø caùc chuøa chieàn coå kính, raát thu huùt du khaùch tôùi
vieáng thaêm.
Lược sử
Tröôùc khi ngöôøi Phaùp ñeán trung taâm cuûa vuøng Hoäi An, moät caûng soâng nhoû. Haûi
quaân Phaùp "öa thích" vònh Ñaø Naüng roäng raõi hôn vaø taïi ñaây naêm 1847 quaân Phaùp
noå nhöõng phaùt suùng xaâm löôïc ñaàu tieân. Naêm 1858 möôøi boán chieác thuyeàn Phaùp vaø
Taây Ban Nha chieám Ñaø Naüng laøm baøn ñaïp leân ñaùnh kinh ñoâ Hueá. Trieàu ñình cöû
oâng Nguyeãn Tri Phöông vaøo ñaép luõy caàm cöï ñeán naêm 1860 quaân Phaùp ruùt ñi. Treân
baùn ñaûo Sôn Traø nay vaãn coøn nhöõng ngoâi moä lính Phaùp vaø Taây Ban Nha cheát
trong giai ñoaïn naøy. Thaønh phoá Ñaø Naüng ñöôïc thaønh laäp naêm 1888, naèm ngay
treân bôø soâng Haøn.
Ñaø Naüng laø nôi quaân Phaùp khôûi söï gaây haán ñeå môû ñaàu cho vieäc xaâm laêng nöôùc ta.
Ñaàu naêm naêm 1874, chuùng ngang nhieân mang hai chieán haïm ñaäu ngoaøi cöûa bieån
Ñaø Naüng sinh söï. Ngaøy 15-4, chuùng noå suùng trong hai giôø lieàn roài boû ñi. Ngaøy 16-
9-1856, Phaùp laïi ñeán, baén phaù ñoàn luõy ôû baùn ñaûo Sôn Traø, roài ñoå boä vuøng bieån.
Quan quaân trieàu ñình lui veà töû thuû thaønh An Haûi vaø caùc ñoàn laân caän, khoâng cho
giaëc tieán theâm, sau chuùng phaûi ruùt.
Ngaøy 30-8-1858, Phaùp sai teân Trung töôùng Genouilly ñem 3000 quaân vaø 17 chieán
taøu cuûa Phaùp vaø Y Pha Nho ñeán chieám Ñaø Naüng. Caùc ñoàn chính Naïi Hieân, Toân
Haûi, An Haûi thaát thuû. Ñoâ thoáng Leâ Ñình Lyù choáng traû kòch lieät vaø bò troïng thöông.
Trieàu ñình khaån caáp cöû hai duõng töôùng Nguyeãn Tri Phöông vaø Phaïm Theá Hieån töø
trong Nam ra Ñaø Naüng choáng giöõ. Hai oâng cho laäp ñoàn Lieân Trì vaø ñaép phoøng
                                                                                              131

tuyeán daøi töø Haûøi Chaâu ñeán Phuùc Ninh, giaëc thaáy baát lôïi, giöõ laïi moät soá quaân, roài
mang taøu chieán ñi ñaùnh Gia Ñònh. Ngaøy 7-2-1859, quaân ta tieán ñaùnh ñaåy giaëc ra
ngoaøi bieån. Chuùng phaûi taêng cöôøng löïc löôïng taán coâng nhöng bò saäp haàm choâng
toån thaát naëng. Phaùp phaûi xin nghò hoøa vaø ruùt khoûi Ñaø Naüng ñeå doàn quaân chieám
phía Nam nöôùc ta.
Phong cảnh, di tích
Ñeøo Haûi Vaân : Ñeøo Haûi Vaân naèm traûi daøi theo söôøn nuùi Haûi Vaân coù chieàu daøi
khoaûng 20 km keùo daøi töø ñòa phaän Thöøa Thieân Hueá ñeán ñòa phaän Ñaø Naüng. Daõy
nuùi Haûi Vaân laø moät böùc töôøng thaønh thieân nhieân quan troïng ngaên caùc ñôït gioù
maïnh töø phöông Baéc traøn veà. Vì vaäy, caùc tænh töø Ñaø Naüng, Quaûng Nam trôû vaøo
haàu nhö quanh naêm aám aùp vaø khoâng coù muøa Ñoâng. Khaùch qua ñaây ñeàu ñöôïc
chieâm ngöôõng moät thaéng caûnh ñeïp noåi tieáng "Thieân haï ñeä nhaát huøng quan". Töø
treân ñoä cao 496 m cuûa ñænh ñeøo Haûi Vaân, du khaùch coù theå ngaém nhìn toaøn caûnh
thaønh phoá Ñaø Naüng vaø caûnh thanh bình cuûa laøng chaøi Laêng Coâ (ôû chaân ñeøo phía
Baéc ñeøo Haûi Vaân). Töø bao ñôøi nay, Haûi Vaân laø nguoàn caûm höùng voâ taän ñoái vôùi
caùc nhaø vaên, nhaø thô Vieät Nam.
Thuûy Sôn : Naèm treân moät khoaûng ñaát roäng chöøng 15 ha, coù hình daùng moät khoái ñaù
döïng ñöùng, ñænh nuùi keùo daøi chia thaønh 3 ngoïn : Thöôïng Thai, Trung Thai vaø Haï
Thai taïo thaønh hình sao Tam Thai, vì vaäy treân nuùi coù ngoâi chuøa cuõng mang teân
Tam Thai. Caùc ñoäng ñeïp nhö ñoäng Linh Nham, Vaân Thoâng, Taøng Chôn, ñoäng
Huyeàn Khoâng... ñeàu naèm trong ngoïn nuùi Thuûy Sôn.
Nguõ Haønh Sôn : Caùch thaønh phoá Ñaø Naüng veà phía Ñoâng Nam khoaûng 8 km. Ñaây
laø moät cuïm goàm 5 ngoïn nuùi ñaù hoa cöông naèm keà vôùi bieån. Vì nuùi ôû ñaây saùt vôùi
bieån, neân nhaân daân thöôøng goïi laø hoøn Non Nöôùc (nghóa laø nuùi vaø nöôùc). Ñaàu theá
kyû 19, vua Gia Long ñi qua ñaõ ñaët teân cho cuïm nuùi naøy laø Nguõ Haønh Sôn vaø ñaët
teân cho töøng ngoïn nuùi laø Kim Sôn, Moäc Sôn, Thuûy Sôn, Hoûa Sôn vaø Thoå Sôn.
Ngoïn nuùi lôùn nhaát vaø ñeïp nhaát laø Thuûy Sôn.
Ñoäng Taøng Chôn : Naèm phía sau chuøa Linh ÖÙng thuoäc ngoïn Thuûy Sôn. Ñoäng
Taøng Chôn ñöôïc phaùt hieän vaøo thôøi Leâ Caûnh Höng. Ñoäng chính gioáng nhö moät
thung luõng nhoû, chieàu daøi 10 m chieàu ngang 7 m, thoaùng ñaõng nhôø thoâng leân trôøi
                                                                                          132

qua cöûa hang "Thieân Long Coác". Giöõa ñoäng coù mieáu thôø Thaùi Thöôïng Laõo Quaân,
beân traùi thôø Baùt Boä Kim Cöông, beân phaûi thôø Thaàn Chieâm Thaønh. Ngoaøi ra coøn
coù naêm ñoäng nhoû khaùc laø ñoäng Tam Thanh, Hang Gioù, ñoäng Chieâm Thaønh, ñoäng
Baøn Côø, hang Raùy. Ñoäng Tam Thanh tröôùc kia thôø 3 vò thaùnh laø Thöôïng Thanh,
Trung Thanh, Haï Thanh. Keá tieáp laø hang gioù bôûi nôi ñaây quanh naêm loäng gioù.
Ñoäng Chieâm Thaønh coù hình baùn nguyeät, thôø caùc vò thaàn Chieâm Thaønh cuûa vöông
quoác Chaêmpa ngaøy tröôùc. Töø ñoäng chính leo leân khoaûng 5 m laø tôùi hang Raùy. Ñaù
nôi ñaây coù maøu nguõ saéc, saùng lung linh. Cuoái cuøng laø ñoäng Baøn Côø, töông truyeàn
laø nôi caùc vò tieân hay xuoáng ñaây ñaùnh côø treân boä baøn gheá ñaù trong ñoäng. Traûi qua
haøng nghìn naêm, ñoäng Taøng Chôn, ñöôïc coi laø ñoäng löu giöõ moïi chaân lyù cuûa vuõ
truï, veû ñeïp nguyeân thuûy cuûa noù döôøng nhö khoâng thay ñoåi. Chaân nuùi Nguõ Haønh
Sôn coù laøng ñaù Quan Khaùi vaø Hoøa Khueâ, daân laøng coù ngheà ñuïc ñaù gia truyeàn, hoï
laøm ra nhieàu saûn phaåm ñaù myõ ngheä phuïc vuï khaùch du lòch vaø nhaân daân trong caû
nöôùc.
Ñoäng Huyeàn Vi : Ñoäng naèm ôû phía sau chuøa Linh Sôn, thuoäc ngoïn Döông Hoûa
Sôn ôû Nguõ Haønh Sôn. Hoäi Phaät giaùo xaõ Hoøa Haûi ñaõ phaùt hieän ra ñoäng vaøo naêm
1953. Ñoäng Huyeàn Vi troâng nhö moät böùc tranh thieân nhieân soáng ñoäng. Qua cöûa
hang daøy 3 m laø vaøo loøng ñoäng coù chieàu daøi khoaûng 10 m, chieàu ngang 2 m vaø coù
nhieàu ngaùch hang nhoû. Treân caùc vaùch hang do nöôùc vaø gioù xaâm thöïc ñaõ taïo neân
nhöõng hình aûnh coû caây, hoa laù, muoâng thuù. Ñaëc bieät ngay vaùch cuûa hang coù moät
con caù saáu thieân taïo.
Moät goùc khaùc laø hoà nöôùc trong xanh coù taïc pho töôïng "OÂng Löõ ñi caâu", naêm phieán
gioáng nhö ngöôøi ñöùng, ngöôøi ngoài do ngheä nhaân Nguyeãn Chaát Taùc taïo thaønh 5 pho
töôïng Phaät. Trong ñoäng coù moät gieáng saâu thaúm goïi laø tuyeàn caàm (ñaøn moái) maø
moïi aâm thanh taïo ra gaàn mieäng gieáng ñeàu phaùt ra nhöõng aâm thanh traàm boång töïa
nhö tieáng ñaøn. Trong cuøng laø caùi troáng baèng ñaát, neáu nhö duøng moät vaät cöùng neän
xuoáng neàn ñaát seõ ñöôïc nghe nhöõng tieáng troáng baäp buøng, traàm boãng. Ñoäng Huyeàn
Vi laø moät trong nhöõng ñoäng ñeïp cuûa Nguõ Haønh Sôn.
Baõi Bieån Non Nöôùc : Laø moät baõi bieån ñeïp naèm keà saùt vôùi Nguõ Haønh Sôn. Baõi
bieån keùo daøi 5 km, caùt traéng mòn : phía Nam giaùp bieån Ñieän Ngoïc, Baéc giaùp bieån
                                                                                          133

Baéc Myõ An. Baõi taém coù ñoä doác thoai thoaûi, soùng eâm, nöôùc trong xanh boán muøa,
nguoàn nöôùc khoâng bò oâ nhieãm ñaõ cuoán huùt nhieàu khaùch du lòch tôùi ñaây taém bieån,
thöôûng thöùc caùc moùn haûi saûn ñaëc saéc cuûa ñòa phöông vaø nghæ ngôi cuoái tuaàn. Baõi
bieån Non Nöôùc coøn laø nôi coù caùc loaøi rong taûo quyù hieám nhö rong caâu chæ vaøng,
rong caâu chaân vòt coù giaù trò xuaát khaåu cao. Hieän nay taïi baõi bieån Non Nöôùc ñang
ñöôïc qui hoaïch ñeå xaây döïng moät khu du lòch bieån lôùn ñeå phuïc vuï khaùch du lòch
quoác teá vaø trong nöôùc.
Nuùi Baø Naø : Laø moät ngoïn nuùi huyeän Hoøa Vang caùch Ñaø Naüng khoaûng 48 km veà
phía Taây, ôû ñoä cao 1487 m so vôùi maët bieån. Treân ñænh cao aáy coù ñòa hình baèng
phaúng nhö moät vuøng cao nguyeân nhoû. Nhieät ñoä cuûa Baø Naø chæ xeâ dòch töø 17 ñeán
20°C. Naêm 1920, ngöôøi Phaùp ñaõ xaây döïng nhieàu bieät thöï treân ngoïn nuùi naøy.
Trong moät ngaøy ôû Baø Naø, boán muøa laàn löôït dieãn ra : muøa Xuaân vaøo buoåi saùng,
muøa Haï vaøo buoåi tröa, muøa Thu vaøo buoåi chieàu, muøa Ñoâng vaøo buoåi toái. Baø Naø
coù nhöõng röøng caây tuyeät ñeïp vôùi nhöõng ñoài thoâng xanh ngaùt. Baø Naø coù moät ñaëc
ñieåm maø hieám vuøng nghæ maùt naøo coù ñöôïc. Ñoù laø maây chæ naèm ôû löng chöøng nuùi,
trong khi ñoù, treân ñænh cao luoân quang raïng. Nhôø ñoù, ñöùng treân ñænh Baø Naø, du
khaùch coù theå ngaém ñöôïc caûnh nöôùc, soâng, trôøi, bieån... nhö ñang boàng beành giöõa
ñaùm maây troâi.
Baùn Ñaûo Sôn Traø : Chæ caùch trung taâm thaønh phoá Ñaø Naüng 13 km ñöôøng oâ toâ
nhöng baùn ñaûo Sôn Traø ñeán nay vaãn coøn nhieàu bí aån ñoái vôùi bao ngöôøi. Nôi ñaây
xa haún tieáng oàn aøo, buïi baëm cuûa phoá phöôøng. Traûi qua bao naêm taøn phaù cuûa chieán
tranh, baùn ñaûo Sôn Traø vaãn nguyeân veïn laø moät baûo taøng töï nhieân veà cuoäc soáng
hoang daõ. Nhöõng taøi lieäu khaûo saùt laâm sinh cho thaáy baùn ñaûo coù chieàu daøi 15 km,
choã roäng nhaát 5 km, choã heïp nhaát 1,5 km, ñænh nuùi cao nhaát 696 m, vaø nhieàu ñænh
cao treân 500 m. Treân baùn ñaûo hieän coøn 4370 ha röøng nguyeân sinh, laø nôi giao löu
giöõa hai heä ñoäng vaät tieâu bieåu cuûa mieàn Baéc vôùi mieàn Nam.
Ñeán nay röøng nguyeân sinh Sôn Traø vaãn coøn löu giöõ ñöôïc 289 loaøi thöïc vaät baäc cao
thuoäc 217 chi, 90 hoï. Hieän nay Sôn Traø vaãn coøn khoaûng 400 con vooïc chaø vaø,
nhieàu khæ ñuoâi daøi, gaø tieàn maët ñoû... Chung quanh baùn ñaûo laø bieån xanh maøu ngoïc
bích; daûi bôø bieån cuûa Sôn Traø daøi gaàn 50 km coù nhieàu baõi taém ñôn sô vaø tuyeät ñeïp.
                                                                                           134

Töø haûi caûng ñi veà phía Baéc, du khaùch coù theå ñeán thaêm baõi Tieân Sa (roäng 1 ha), baõi
Baéc (7 ha). Ñi veà phía Nam, coù theå ñeán thaêm baõi Buït (2 ha), baõi Xeáp (1 ha), baõi
Nam (4 ha) ... Tröø baõi Baéc chæ ñeán ñöôïc baèng thuyeàn maùy, caùc baõi khaùc coù theå
ñeán baèng oâ toâ treân con ñöôøng ñoäc ñaùo vaét veûo treân söôøn nuùi.
Töø ngaøy xöa caùc baõi bieån naøy laø nôi truù nguï cuûa ngö daân moãi khi bieån ñoäng, nôi
taøu thuyeàn gheù laïi laáy nöôùc ngoït vaø cuûi ñoát cho nhöõng chuyeán ra khôi. Baõi Baéc
coøn giöõ nguyeân veû hoang sô, vaéng laëng. Baõi caùt roäng raõi, traéng phao phôi mình
döôùi naéng giöõa moät thung luõng baèng phaúng, nuùi non bao boïc kín ñaùo. Phía ñaàu vaø
cuoái baõi, nuùi choaøi ra bieån. Döôùi chaân nuùi, nhöõng taûng ñaù lôùn daàm mình trong
nöôùc, soùng tung boït traéng aøo aøo. Vaøi naêm nay gaàn ñaây, treân vuøng bieån chung
quanh baùn ñaûo ñaõ xuaát hieän nhöõng con thuyeàn du lòch khôûi haønh töø Ñaø Naüng ñöa
khaùch ñi voøng quanh baùn ñaûo Sôn Traø, thaêm baõi Baéc, baõi Nam... thaäm chí ra ñeán
cuø lao Chaøm ôû ngoaøi khôi Hoäi An.
Trong nhöõng chuyeán ñi naøy, du khaùch coù theå taän höôûng khoâng khí trong laønh vaø
caûnh quan thieân nhieân tuyeät vôøi cuûa baùn ñaûo Sôn Traø, bôi laën, caâu caù, leo nuùi, tìm
hieåu ñôøi soáng vaø phöông thöùc caâu möïc, saên toâm huøm... cuûa nhöõng daân chaøi laøm aên
quanh baùn ñaûo. Moät döï aùn lieân doanh ñeå xaây döïng moät laøng du lòch taïi thoân Nam
Thoï döôùi chaân nuùi Sôn Traø; moät döï aùn khaùc ñaàu tö phaùt trieån khu du lòch sinh thaùi
Sôn Traø treân baõi Baéc, baõi Nam vaø vuøng suoái Ñaù ñaõ ñöôïc ñeà xuaát vaø ñang trong
giai ñoaïn nghieân cöùu.
Laøng Ñaù Myõ Ngheä Non Nöôùc : Ñöôïc hình thaønh vaøo theá kyû 18 do moät ngheä nhaân
ngöôøi Thanh Hoùa teân laø Huyønh Baù Quaùt khai phaù. Sang theá kyû 19 thì caû laøng
Quan Khaùi (nay laø Hoøa Haûi) ñeàu sinh soáng baèng ngheà naøy. Nguyeân lieäu ñeå laøm ra
saûn phaåm myõ ngheä laø ñaù caåm thaïch tröôùc ñaây ñöôïc khai thaùc ôû nuùi Nguõ Haønh Sôn
nhieàu vaân nguõ saéc, veû ñeïp cao sang vaø maët haøng ñöôïc öa chuoäng trong xaây döïng,
kieán truùc. Saûn phaåm myõ ngheä baèng ñaù caåm thaïch khaù phong phuù: töôïng Phaät,
töôïng Thaùnh, töôïng ngöôøi, töôïng muoân thuù,... voøng ñaù ñeo tay trôn laùng ñaày maøu
saéc chaïm troå tinh xaûo, coâng phu. Ñeán Nguõ Haønh Sôn, du khaùch coù theå löïa choïn
thoaûi maùi khi mua nhöõng ñoà löu nieäm laøm baèng ñaù do baøn tay taøi hoa cuûa caùc
ngheä nhaân ñòa phöông thöïc hieän.
                                                                                           135

Laøng Coå Phong Nam (Huyeän Hoøa Vang) : Laøng ôû gaàn quoác loä soá 1, caùch Ñaø Naüng
chöøng 10 km veà phía Taây Nam. Ñaây laø moät laøng queâ coøn giöõ ñöôïc neùt ñaëc tröng
cuûa moät laøng queâ Vieät Nam truyeàn thoáng. Hieän nay, trong laøng coøn giöõ ñöôïc
nhieàu di tích coå caùch ñaây haøng theá kyû nhö nhaø thôø coå, ñình, ñeàn, mieáu, chuøa,
gieáng nöôùc vaø nhaø coå... Laøng Phong Nam ñaõ trôû thaønh moät ñòa chæ quen thuoäc ñoái
vôùi khaùch du lòch, nhöõng ngöôøi muoán ñi thaêm vaø tìm hieåu cuoäc soáng ngöôøi daân
queâ ôû Ñaø Naüng.
Chuøa Linh ÖÙng : Naèm beân söôøn Thuûy Sôn troâng ra höôùng bieån. Chuøa xaây töø thôøi
vua Minh Maïng. Traûi qua naêm thaùng chuøa bò hö hoûng nhieàu. Naêm 1970, caùc Taêng
ni, Phaät töû goùp coâng cuûa xaây laïi chuøa môùi nhö ngaøy nay. Trong chuøa coù boä töôïng
La Haùn baèng ñaù traéng. Beân phaûi chuøa laø Voïng Haûi Ñaøi (ñaøi ngaém bieån). Ñöùng ôû
ñaøi naøy nhìn roõ bieån Non Nöôùc meânh moâng.
Chuøa Phaùp Laâm : Toïa laïc taïi soá 500, phoá OÂng Ích Khieâm, thaønh phoá Ñaø Naüng.
Chuøa Phaùp Laâm khôûi coâng xaây döïng töø naêm 1936, do moät nhoùm cö só trí thöùc cuûa
An Nam Phaät hoïc - chi hoäi Ñaø Naüng ñöùng ra xaây döïng. Chuøa ñöôïc truøng tu naêm
1970. Tröôùc kia chuøa laø truï sôû cuûa "Hoäi An Nam Phaät Hoïc", chi hoäi Ñaø Naüng.
Chuøa xaây döïng theo phong caùch AÙ Ñoâng, treân dieän tích khoaûng 3000 m² vôùi caùc
kieán truùc ñaëc tröng cuûa Phaät giaùo Vieät Nam.
Baûo Taøng Chaøm : Baûo taøng naèm trong khu vöïc yeân tónh cuûa thaønh phoá Ñaø Naüng,
ôû ñieåm giao höõu giöõa ñöôøng Tröng Nöõ Vöông vaø ñöôøng Baïch Ñaèng. Baûo taøng
ñöôïc laäp ra töø naêm 1915, luùc ñaàu baûo taøng coù teân laø Haêng-Ri-Pac-Maêng-Chi-EÂ veà
sau ñoåi teân thaønh baûo taøng Chaøm. Kieán truùc nhaø xaây moâ phoûng nhöõng ñöôøng neùt
kieåu thaùp Chaøm. Ñaây laø boä söu taäp cuoái cuøng cuûa vaên hoùa Chaøm treân theágiôùi.
Hieän nay baûo taøng ñöôïc môû roäng tu söûa khang trang ñeå tröng baøy caùc hieän vaät
ñieâu khaéc Chaøm baèng ñaù vaø ñaát nung (coù nieân ñaïi töø theá kyû 7 ñeán theá kyû 15) khai
quaät ñöôïc töø Quaûng Bình ñeán Bình Ñònh.
Baûo taøng ñöôïc chia theo 2 giai ñoaïn chính : tröôùc theá kyû 10 vaø töø theá kyû 10 ñeán
theá kyû 16, thôøi kyø chaám döùt cuûa vöông quoác Chaêmpa. Caùc hieän vaät phaùt hieän taïi
Ñoàng Döông, Khöông Myõ, Myõ Sôn, Traø Kieäu, Thaùp Maãm (Bình Ñònh) vaø moät soá
nôi khaùc, chuû yeáu ôû khu vöïc Ñaø Naüng vaø Quaûng Nam, ñöôïc tröng baøy vaøo 4
                                                                                              136

phoøng mang teân ñòa danh tìm thaáy ñöôïc hieän vaät. Töø phía saân tröôùc ñi vaøo, phoøng
beân traùi tröng baøy caùc coâng trình ñieâu khaéc Chaøm tìm thaáy ôû thaùnh ñòa Myõ Sôn
(Thaùnh Ñoâ). Caùc böùc töôïng lôùn cuûa thaàn Siva, töôïng nöõ thaàn Uma (vôï cuûa Siva),
caùc böùc töôïng chaïm noåi caûnh sinh hoaït cuûa caùc taàng lôùp taêng löõ, quí toäc. Phoøng
tieáp theo laø caùc caûnh sinh hoaït cuûa ngöôøi Chaøm ôû kinh thaønh Traø Kieäu (Simpura).
Sau khu Traø Kieäu laø nôi tröng baøy caùc töôïng Phaät, töôïng Hoä Phaùp... töông ñoái lôùn
ñöôïc phaùt hieän ôû Ñoàng Döông. Phaàn beân phaûi cuûa baûo taøng (ñoái dieän vôùi phaàn Myõ
Sôn) laø nhöõng di tích tìm ñöôïc ôû Chaø Baøn (Bình Ñònh) vôùi caùc töôïng thaàn, vuõ nöõ,
nhaïc coâng... Qua 300 tuyeät taùc nguyeân baûn ñöôïc tröng baøy, baûo taøng Chaøm Ñaø
Naüng coøn khaéc hoïa moät giai ñoaïn lòch söû voâ cuøng quan troïng cuûa vöông quoác
Chaêmpa trong ñoù coù thôøi kyø cöïc thònh saùng choùi nhaát.
Chuøa Phoå Ñaø : Toïïa laïc taïi 332 Phan Chaâu Trinh, Ñaø Naüng, ñöôïc khôûi döïng vaøo
naêm 1927. Toå khai sôn laø Hoøa thöôïng Thích Toân Thaéng. Chuøa ñöôïc truøng tu vaøo
caùc naêm : 1937, 1945, 1983. Heä phaùi goác : chính toâng Phaät giaùo. Chuøa Phoå Ñaø
ñöôïc xaây döïng theo hình chöõ "Khaåu", bao goàm chaùnh ñieän, hai beân laø nhaø khaùch,
nhaø thieàn vaø giaûng ñöôøng. Trong chaùnh ñieän thôø 3 töôïng Phaät baèng ñoàng ñöôïc ñuùc
vaøo naêm 1947. Saân tröôùc chaùnh ñieän roäng 500 m², giöõa coù hoà roäng hình baàu duïc,
giöõa hoà laø töôïng Quan Theá AÂm cao hôn 3 m ñöùng treân hoøn non boä lôùn. Phoå Ñaø laø
moät ngoâi chuøa noåi tieáng vì ñaây laø nôi ñaøo taïo Taêng ni cuûa tænh hôn 3 thaäp kyû qua.
Tröôùc coù teân laø chi nhaùnh Phaät hoïc vieän trung phaàn. Naêm 1961 ñoåi teân laø chuøa
Phoå Ñaø. Hieän nay chuøa laø nôi ñaët tröôøng cô baûn Phaät hoïc cuûa khu vöïc Quaûng Nam
- Ñaø Naüng.
Chuøa Tam Baûo : Toïa laïc taïi 327 Phan Chaâu Trinh, thaønh phoá Ñaø Naüng, ñöôïc khôûi
döïng vaøo nhöõng naêm 1953 - 1963 vaø ñöôïc truøng tu lôùn vaøo naêm 1990. Chuøa coù 5
thaùp cao vuùt do thôï Quaûng Nam - Ñaø Naüng pha maøu tröôùc khi rung ngoùi ñaõ taïo
neân 5 maøu saéc bieåu töôïng cuûa Phaät giaùo. Kieán truùc chuøa ñöôïc chia laøm 3 phaàn :
Taàng treân laø chaùnh ñieän chæ thôø moät Phaät Toå duy nhaát. Beân caïnh ñieän thôø laø tuû
saùch Tam taïng goàm 3 boä taïng Kinh, taïng Luaät, taïng Luaän. Baøn thôø vaø baøn thuyeát
giaûng ôû chính ñieän ñöôïc laøm baèng goã do chính vua Thaùi Lan trong naêm ñaàu môùi
leân ngoâi taëng. Taàng döôùi laø khu giaûng ñöôøng.
                                                                                           137

Thaùp chuøa : nôi caát giöõ xöông cuûa Ñöùc Phaät (xaù lôïi Phaät). Tröôùc chuøa coù 2 caây boà
ñeà laø caây non cuûa boà ñeà ñaïo tröôøng (nôi Boà Taùt thaønh ñaïo) ñöôïc ñöa töø AÁn Ñoä veà
troàng. Phía sau chuøa coù 2 caây Saø Laø cuõng ñöôïc laáy töø LumPiNi (nôi Boà Taùt ra ñôøi).
Ñaây laø ngoâi chuøa theo phaùi Phaät giaùo Nam Toâng (töø Nam AÁn Ñoä sang) neân coù söùc
haáp daãn ñoái vôùi khaùch phöông Taây sang Vieät Nam nghieân cöùu veà Phaät giaùo vaø
muoán taän maét nhìn thaáy caùch sinh hoaït, aên maëc, haønh leã cuûa caùc vò sö trong chuøa.
Chuøa Tam Thai : Naèm ôû phía Taây ngoïn Thuûy Sôn, moät trong 5 ngoïn nuùi noåi tieáng
cuûa Nguõ Haønh Sôn, thuoäc xaõ Hoøa Haûi, huyeän Hoøa Vang. Chuøa ñöôïc khôûi döïng
vaøo thôøi Haäu Leâ, khoaûng naêm 1630. Chuøa Tam Thai töøng laø nôi xuaát gia tu haønh
cuûa moät ngöôøi em gaùi vua Minh Maïng. Chuøa ñöôïc truøng tu lôùn vaøo naêm 1825,
döôùi thôøi vua Thaønh Thaùi vaø sau naêm 1975. Toång theå chuøa xaây döïng theo hình
chöõ "Vöông", vôùi nhieàu ñöôøng neùt mang tính myõ thuaät cao, laø nhöõng di saûn quí
baùu ñaëc tröng cho kieán truùc ñình, chuøa thôøi Nguyeãn.
Phía Baéc saân chuøa tröôùc kia laø haønh cung coù teân Ñoâng Thieân Phöôùc, nôi vua ngoài
nghæ moãi khi vieáng caûnh chuøa. Caïnh chuøa coøn coù thaùp Phoå Ñoàng, chuøa Töø Taâm,
voïng Giang Ñaøi (ñaøi ngaém soâng). Ñöùng treân voïng Giang Ñaøi nhìn roõ con soâng
Caåm Leä löôïn quanh caùnh ñoàng truø phuù cuûa huyeän Hoøa Vang. Phía traùi chuøa Tam
Thai laø ñoäng Huyeàn Khoâng. Loøng ñoäng cao roäng, khoâng khí maùt laïnh. Ñoäng coù
nhieàu nhuõ ñaù ñeïp. Keà beân ñoäng Huyeàn Khoâng laø ñoäng Linh Nham, ñoäng Taøng
Chôn vaø chuøa Linh ÖÙng.
Hoäi Thaùnh Truyeàn Giaùo Cao Ñaøi - Ñaø Naüng : Toøa Hoäi thaùnh truyeàn giaùo Cao Ñaøi
mieàn Trung (Trung Höng Böûu toøa) ñöôïc xaây döïng töø naêm 1956 taïi soá 35 phoá Haûi
Phoøng, thaønh phoá Ñaø Naüng, ñöôïc kieán truùc nhö toøa thaùnh Taây Ninh thu nhoû. Ñaïo
Cao Ñaøi xuaát hieän ñaàu tieân ôû Vieät Nam vaøo nhöõng naêm ñaàu theá kyû 20 taïi Taây
Ninh, vì theá Taây Ninh laø thaùnh ñòa cuûa toân giaùo naøy.
Töø khu vöïc Ñoâng Nam Boä trôû ra Hueá, ñaïo Cao Ñaøi phaùt trieån maïnh trong nhöõng
naêm 1934 - 1960, nhieàu thaùnh thaát (hoï ñaïo) ra ñôøi. Hoäi thaùnh truyeàn giaùo Cao Ñaøi
mieàn Trung quaûn lyù 14 tænh ñaïo (goàm hôn 60 thaùnh thaát). Taïi thaùnh thaát, caùc vò
chöùc saéc haønh ñaïo cuùng 4 laàn trong moät ngaøy vaøo luùc 6h saùng, tröa, 6h chieàu vaø
nöûa ñeâm. Toøa thaùnh coù cöûa beân traùi gaén chö õ"nöõ phaùi" daønh cho tín ñoà nöõ, cöûa
                                                                                               138

beân phaûi laø "nam phaùi" daønh cho tín ñoà nam. Coøn caùc vò chöùc saéc thì ñi cöûa giöõa.
Beân trong nhaø chính coù 3 tieân ngöõ: "Thieân nhaân hôïp nhaát", "Vaïn giaùo nhaát lyù" vaø
"Thieàn chaân voâ ngaõ".
Baøn thôø taïi cöûu truøng ñaøi thôø con maét traùi toûa saùng treân quaû ñòa caàu. Phía treân laø
böùc tranh naêm tín ñoà ñaàu tieân cuûa 5 ñaïo lôùn nhaát theá giôùi laø Laõo Töû, Phaät Thích
Ca, Chuùa Jesus, Khoång Töû vaø Moâhamet gaëp nhau ôû theágiôùi thieân ñaïi ñoàng. Nhaø
hoäi tröôøng phía sau coù tröng baøy aûnh caùc vò tieàn boái cuûa ñaïo, ngöôøi tín ñoà ñaàu tieân
laø oâng Ngoâ Minh Chieâu.
Các dịp lễ hội
Ñaø Naüng laø moät vuøng ñaát coå, gaén lieàn vôùi vaên hoùa Sa Huyønh caùch ñaây 3000 naêm.
Nhöõng cö daân ban ñaàu ñoù chính laø toå tieân cuûa ngöôøi Chaêm ñaõ döïng neân vöông
quoác Chaêmpa moät thôøi phaùt trieån röïc rôõ. Bao nhieâu cung ñieän, ñeàn ñaøi, thaønh
quaùch uy nghi, traùng leä töø theá kyû 1 ñeán theá kyû 13 nay vaãn coøn laø daáu tích vaø nhieàu
hieän vaät ñöôïc tröng baøy taïi baûo taøng Chaøm, Ñaø Naüng.
Leã Hoäi Quan Theá AÂm - Nguõ Haønh Sôn : Chuøa Quan Theá AÂm naèm döôùi chaân
Ngoïn Kim Sôn thuoäc daõy nuùi Nguõ Haønh Sôn (thaønh phoá Ñaø Naüng). Haøng naêm
nhaân daân Ñaø Naüng môû leã hoäi truyeàn thoáng vaøo ngaøy 19 thaùng 2 aâm lòch. Leã hoäi
dieãn ra trong 3 ngaøy vôùi qui moâ lôùn.
Phaàn leã : Mang maøu saéc leã nghi Phaät giaùo vôùi caùc leã daâng hoa, leã röôùc aùnh saùng,
leã caàu nguyeän, leã thuyeát giaûng veà Boà Taùt Quan Theá AÂm vaø ñaïi nguyeän cuûa Ngaøi.
Phaàn hoäi : Coù nhieàu sinh hoaït vaên hoùa mang ñaäm ñaø baûn saéc daân toäc nhö hoäi hoùa
trang, haùt daân ca, thi côø, nhaïc, hoïa, ñieâu khaéc, muùa töù linh, thaû ñeøn treân soâng, haùt
tuoàng.
Cuøng trong dòp naøy, ban toå chöùc coøn vaän ñoäng quyeân goùp löông thöïc, quaàn aùo,
tieàn, thuoác men ñeå giuùp cho nhöõng ngöôøi ngheøo ñoùi.
Leã Hoäi Caù OÂng : Leã hoäi Caù OÂng (coøn ñöôïc goïi laø leã teá caù Voi) laø leã hoäi lôùn nhaát
cuûa cö daân Ñaø Naüng vaø khu vöïc. Thôø phuïng Caù OÂng ôû mieàn ñaát naøy khoâng chæ
ñöôïc xem laø söï toân kính thaàn linh maø coøn gaén lieàn vôùi söï höng thònh cuûa caû laøng
caù. Leã hoäi dieãn ra trong hai ngaøy vaøo trung tuaàn thaùng 3 aâm lòch haøng naêm. Ngaøy
ñaàu caùc nhaø ñeàu baøy höông aùn ñeå teá leã. Leã caàu an ñöôïc toå chöùc vaøo ñeâm ñaàu tieân
                                                                                        139

taïi laøng. Saùng sôùm hoâm sau, daân laøng laøm leã röôùc treân bieån, coù daøn nhaïc trình
dieãn, haùt boäi. Trong hai ngaøy hoäi, caùc taøu thuyeàn ñeàu taäp trung veà beán ñeå tham
gia leã hoäi.
                                                                                             140

Đắc Lắc
Dieän tích : 19.800 km².
Daân soá : 1.901.400 ngöôøi (2001).
Tænh lî : thaønh phoá Buoân Ma Thuoät.
Caùc huyeän : Ea H'leo, Ea Suùp, Kroâng Naêng, Kroâng Buùk, Buoân Ñoân, Cö M'gar, Ea
Kar, M'Ñraéc, Krong Paéc, Cö Juùt, Kroâng Ana, Kroâng Boâng, Ñaék Mil, Kroâng Noâ,
Laék, Ñaék R'Laáp, Ñaék Noâng.
Daân toäc : Vieät (Kinh), EÂ Đeâ, M' Noâng, Nuøng, Taøy, Gia Rai...
Tænh Ñaéc Laéc naèm treân cao nguyeân Ñaéc Laéc, moät trong ba cao nguyeân lôùn cuûa
Taây Nguyeân, ñoä cao trung bình töø 400 - 800 m so vôùi maët bieån, phía Baéc giaùp Gia
Lai, phía Nam giaùp Laâm Ñoàng vaø Bình Phöôùc, phía Taây giaùp Campuchia, phía
Ñoâng giaùp Phuù Yeân vaø Khaùnh Hoøa.
Ñaéc Laéc laø tænh coù dieän tích töï nhieân lôùn nhaát nöôùc.Vuøng nuùi cao töø 1000 - 1200m
chieám 35% dieän tích cuûa tænh. Vuøng cao nguyeân Buoân Ma Thuoät cao 450 m,
chieám 53,5%, ñaát ñoû maøu môõ, khaù baèng phaúng thuaän lôïi cho phaùt trieån caây coâng
nghieäp daøi ngaøy, chaên nuoâi gia suùc vaø troàng röøng. Ngoaøi ra coøn coù ñaát truõng phuø
sa (12%) troàng luùa vaø ñoàng coû töï nhieân.
Röøng Ñaéc Laéc coù tröõ löôïng goã doài daøo vaø nhieàu ñoäng vaät quí hieám ñaëc bieät laø ñaøn
voi hôn 300 con taäp trung ôû caùc huyeän Buoân Ñoân, Ea Suùp, Laéc, Ñaék Mil. Ñaék Laék
coù haøng traêm ñoàn ñieàn caø pheâ, cao su, ca cao, cheø, hoà tieâu, mía... Ñaéc Laéc coù 3 heä
thoáng soâng chính : soâng Ba, soâng Peâ Seâ Poâk vaø soâng Ñoàng Nai.
Thò xaõ Buoân Ma Thuoäc ôû giöõa vuøng ñoâng daân nhaát Taây Nguyeân. Thò xaõ ôû ñoä cao
536 m. Khu vöïc naøy coù ñoâng ñoàng baøo EÂñeâ. Buoân Ma Thuoäc caùch Haø Noäi 1410
km, caùch Saøi Goøn 628 km. Giao thoâng phía Baéc thò xaõ coù ñöôøng 14 ñi Pleiku 195
km, ñi Kon Tum 244 km, noái vôùi Ñaø Naüng vaø qua Bình Phöôùc, Bình Döông ñeán
Saøi Goøn. Phía Nam thò xaõ coù ñöôøng 26 ñi Ninh Hoøa, Nha Trang 156 km, phía Taây
laø ñöôøng ñi Baûn Ñoân 42 km, phía Ñoâng laø ñöôøng quoác loä 27 ñi Ñaø Laït 193 km.
Ñeán Ñaéc Laéc du khaùch coù theå ñi thaêm haøng chuïc ngoïn thaùc huøng vó nhö thaùc Draây
Sap, Dieäu Thanh, Gia Long,... nhöõng hoà nöôùc ñeïp vaø thô moäng nhö hoà Laék, hoà
Buoân Trieát, hoà Ea Kao; caùc khu röøng nguyeân sinh - vöôøn quoác gia Yok Doân, khu
                                                                                            141

laâm vieân Ea Kao, thaêm Buoân Ñoân noåi tieáng vôùi ngheà saên baét vaø thuaàn döôõng voi,
caùc di tích lòch söû nhö thaùp chaøm theá kyû 13, bieät ñieän cuûa cöïu hoaøng Baûo Ñaïi,
hoaëc tìm hieåu ñôøi soáng vaên hoùa caùc daân toäc ít ngöôøi.
Sinh hoạt, kinh tế
Ñaklak coù moät vuøng ñoàng baèng maøu môõ nhöng vì thieáu nöôùc canh taùc neân chæ laøm
ñöôïc moät vuï muøa. Caùc hoa maøu phuï laø ngoâ, khoai, saén, laïc vaø troàng caùc caây kyõ
ngheä nhö caø pheâ, cao su, keenaf. Caø pheâ Ban Meâ Thuoäc raát noåi tieáng. Röøng
Daklak coù nhieàu laâm saûn quí, nhaát laø caùc thöù goã vaø coù ñuû loaïi caàm thuù. Rieâng voi
vaø coïp khaù nhieàu. Voi giuùp thay theá söùc keùo cuûa daân chuùng vaø cho moät soá xe vaän
taûi chuyeân chôû nhieàu ñoà naëng. Mai röøng Daklak nhieàu vaø ñeïp voâ cuøng.
Ngheà ñaùnh caù hoaït ñoäng treân soâng Krong Ana, Krong Kno vaø caùc hoà trong tænh,
ñaëc bieät laø nhöõng hoà thuoäc quaän Laïc Thieän. Daân chuùng coøn chuoäng ngheà nuoâi caù
cheùp, caù phi.
Khoaùng saûn trong tænh raát hieám, chöa tìm ra quaëng moû naøo, ngoaïi tröø nhöõng haàm
ñaù voâi ôû caùc buoân Eatung, Ea Mirac, Ea Runol... vaø ñaát seùt ôû caùc buoân Ea Ebu, Ea
Tur, Buoân Kia... Nhaø maùy thuûy ñieän taïi thaùc Draying coù khaû naêng cung caáp ñieän
cho toaøn thaønh phoá Buoân Meâ Thuoäc vaø caùc vuøng phuï caän.
Lược sử
Teân "Ñaéc Laéc" nguyeân laø chöõ "Dak Lak" thoå ngöõ cuûa saéc toäc M' Noâng. "Dak" coù
nghóa laø nöôùc, "Lak" laø "hoà nöôùc", quaân Phaùp ñoåi thaønh "Darlac" trong thôøi gian
chieám ñoùng vuøng naøy.
Daân chuùng thöôøng quen goïi teân tænh naøy laø Buoân Meâ Thuoät hôn laø Ñaéc Laéc. Theo
truyeàn tuïng, Buoân Meâ Thuoät tröôùc coù teân laø "Buoân Ma Thuoát", thoå ngöõ cuûa saéc
toäc Rhadeù. "Buoân" laø laøng, aáp. "Ma" laø cha. "Thuoát" laø teân con cuûa vò tuø tröôûng
EÂdeâ, ngaøy xöa ñaõ laõnh ñaïo daân chuùng choáng laïi nhöõng ngöôøi Cam Boát vaø Ai Lao
thöôøng traøn qua bieân giôùi cöôùp phaù. Vì vaäy, "Buoân Ma Thuoát" ñöôïc ñaët teân ñeå
töôûng nhôù vò tuø tröôûng anh huøng teân Thuoát.
Ñaéc Laéc vaø Buoân Meâ Thuoät thuoäc laõnh thoå Vieät Nam töø tröôùc theá kyû thöù 14,
nhöng chöa ñöôïc trieàu ñình quan taâm, vì theá chöa coù cô caáu haønh chính taïi ñaây.
Sau khi quaân Phaùp ñoâ hoä nöôùc ta, chuùng saùt nhaäp Ñaéc Laéc vaøo nöôùc Laøo. Ñeán
                                                                                         142

ngaøy 22-11-1904, Phaùp laïi ñaët ñaát naøy thuoäc Vieät Nam vaø ñöôïc saùp nhaäp vaøo
Kontum.
Nhöng ñoàng baøo ta khoâng khuaát phuïc quaân thuø. Naêm 1893 quaân Yersin tieán chieám
Ñaéc Laéc. Ba Tuø tröôûng Y Thu, M'Trang (boä toäc Bih vuøng Buoân Mblot) vaø Ama
Jhao (boä toäc Ktul) lieàn taäp hoïp caùc daân laøng Rhadeù vaø M' Nong ñaùnh thöïc daân, ñaõ
khieán chuùng phaûi chaät vaät, hao toån nhieàu nhaân löïc khi leân tôùi vuøng Buoân Meâ
Thuoät. Daân ta döïa nuùi röøng laøm chieán khu, laáy daùo maùc, cung teân laøm vuõ khí.
Nhieàu traän ñaùnh aùc lieät ñaõ xaûy ra taïi khu röøng Bandon. Sau hai tuø tröôûng M'Trang
vaø Ama Jhao sa vaøo tay giaëc vaø bò gieát.
Naêm 1894, hai toaùn quaân Phaùp theo thung luõng soâng Ba vaø soâng Naêng ñeán Ñaéc
Laéc ñeå taêng cöôøng keá hoaïch "bình ñònh", bò ñoàng baøo M'dhur chaën ñaùnh neân phaûi
ruùt veà ñoàng baèng. Naêm 1899, giaëc xaây xong caên cöù quaân söï taïi Bandon vaø cho teân
Bourgoois mang quaân ñaøn aùp ñoàng baøo Rhadeù Kpa. Naêm 1900, teân naøy laïi ñeán
chieám buoân laøng cuûa ñoàng baøo Bih, chuyeân soáng veà ngheà noâng ôû doïc theo haï löu
soâng Krong Ana vaø Krong Kno, nhöng bò tuø tröôûng Ngenh choáng cöï, roài sau ñoù
keâu daân troán vaøo röøng, khoâng ñeå giaëc cai trò.
Ñeán naêm 1923, tænh Ñaéc Laéc ñöôïc thaønh laäp vaø ñaët döôùi söï cai quaûn cuûa vieân
Coâng söù quaân Phaùp teân Sabatier. Vì tham danh lôïi, sau khi nhaän chöùc teân coâng söù
naøy ngaên caám khoâng cho ngöôøi Kinh laäp nghieäp ôû ñaây vaø cuõng tìm caùch ngaên
chaën khoâng cho caùc nhaø tö baûn Phaùp ñeán laäp ñoàn ñieàn, ñeå deã daøng boùc loät ñoàng
baøo Thöôïng vaø maõi maõi laø vua moät coõi. Nhöng roài y cuõng bò doanh thöông Phaùp
mua chuoäc caáp treân chuyeån ñi nôi khaùc.
Duø raèng leänh caám naøy ñöôïc baõi boû vaøo naêm 1930, nhöng ngöôøi Kinh naøo muoán
ñeán Ñaéc Laéc ñeàu phaûi xin giaáy pheùp heát söùc khoù khaên. Vaøo naêm 1930, nhöõng
cuoäc noåi daäy cuûa ñoàng baøo ta ôû mieàn Baéc vaø Ngheä An ñaõ laøm quaân Phaùp lo sôï,
chuùng lieàn cho xaây moät traïi giam tuø chính trò ôû Buoân Meâ Thuoät vaø thaønh laäp Tieåu
ñoaøn Sôn cöôùc ñeå baûo veä nôi naøy. Tröôùc naêm 1975, Ñaéc Laéc coù boán quaän lôùn laø
Buoân Meâ Thuoät, Laïc Thieän, Phöôùc An vaø Buoân Hoà.
Phong cảnh, di tích
Thaùc Ñ'ray Sap : Thaùc ôû caùch thò xaõ Buoân Ma Thuoäc 30 km. Theo tieáng EÂ Đeâ,
                                                                                          143

Ñ'ray Sap nghóa laø thaùc khoùi. Bôûi leõ doøng nöôùc töø treân cao ñoå xuoáng thung lung aøo
aøo taïo thaønh khoùi lôùn, buïi nöôùc bay laø laø nhö maøu khoùi. Quanh naêm suoát thaùng caû
moät vuøng vang voïng tieáng thaùc vaø ngaäp trong khoùi nöôùc. Thaùc Ñ'ray Sap laø moät
thaéng caûnh ñeïp nhôø söï keát hôïp giöõa hai doøng soâng Kroâng Knoâ vaø Kroâng Ana maø
ngöôøi EÂñeâ vaø ngöôøi M'noâng goïi laø soâng Choàng, soâng Vôï gaëp nhau maø thaønh. Tình
yeâu cuûa hoï maïnh meõ nhö doøng thaùc, ñeïp ñeõ nhö saéc caàu voøng aån hieän trong laøn
söông khoùi nöôùc. Ñ'ray Sap nhö moät böùc thaønh nöôùc khoång loà, huøng traùng giöõa
moät vuøng hoa nöôùc long lanh.
Baõi Ñaù Soâng Kroâng Boâng : ÔÛ huyeän Kroâng Boâng coù thaùc Kroâng Boâng noåi tieáng
ñeïp. Treân ñöôøng ñi ñeán thaùc giöõa doøng soâng coù moät baõi ñaù ñaëc bieät haáp daãn ñoái
vôùi du khaùch, nhaát laø khaùch nöôùc ngoaøi moãi khi ñi qua ñaây. Ñoù laø moät baõi ñaù vôùi
nhöõng taûng ñaù coù hình thuø, kích thöôùc vaø maøu saéc nhö nhöõng con voi khoång loà,
khieán cho du khaùch ngôõ nhö nhìn thaáy moät ñaøn voi ñang vöôït soâng trong khu vöïc
nuùi röøng Taây Nguyeân.
Thaùc Nöôùc ôû Ñaék Noâng : Naèm treân quoác loä 14 caùch thaønh phoá Buoân Ma Thuoäc
khoaûng 120 km veà höôùng Taây - Nam vaø caùch Saøi Goøn 230 km, thò traán Gia Nghóa
(huyeän Ñaék Noâng) laø ñieåm döøng chaân cuûa du khaùch töø Saøi Goøn leân Buoân Ma
Thuoäc vaø ngöôïc laïi. Caùch thò traán Gia Nghóa töø 7 - 8 km coù caùc thaùc nöôùc.
Thaùc Dieäu Thanh huøng vó goàm cuïm ba thaùc : cuïm thaùc chính lôùn nhaát cao 15 m
giöõa soâng, cuïm thöù hai phía beân phaûi vaø cuïm thöù ba phía döôùi thaùc chính. Nöôùc
reùo quanh naêm tung boït traéng xoùa. Hai beân bôø soâng laø nhöõng baõi ñaát baèng phaúng
coù nhieàu caây xanh toûa boùng maùt. Phía Taây thò traán Gia Nghóa laø thaùc Ba Taàng.
Trong khoaûng 40 m coù ba thaùc lieàn nhau, nöôùc phaûi chaûy qua ba laàn thaùc môùi ñeán
ñaùy suoái.
Thaùc Thuûy Ñieän caùch caàu Ñaék Noâng khoaûng 7 km veà phía haï löu. Thaùc cao 25 m,
nöôùc ñoå thaønh "doøng nhaït" vaø "doøng ñaäm". Veà muøa khoâ nöôùc caïn coù ñöôøng ñi
phía sau thaùc gioáng thaùc Prenn (Ñaø Laït). Ngoaøi ba thaùc treân coøn coù thaùc Ñaék
Noâng gaàn caàu Ñaktit cuõng coù veû ñeïp thô moäng hieàn hoøa. Ñaék Noâng coøn coù ñoài
thoâng ôû Nam Nung, cao nguyeân Jubaùt ôû Quaûng Sôn, röøng nguyeân sinh, hoà nöôùc
trong, baõi caùt baèng phaúng ôû Traûng Ba... laø ñieåm du lòch sinh thaùi daønh cho du
                                                                                          144

khaùch yeâu thieân nhieân.
Vöôøn Quoác Gia Yok Ñoân : Yok Ñoân laø moät trong nhöõng khu baûo toàn töï nhieân lôùn
nhaát cuûa Vieät Nam, treân moät dieän tích 58.200 ha doïc theo con soâng Seâreâpoùc. Ñaây
laø nôùi cö truù cuûa 62 loaøi ñoäng vaät coù vuù, 196 loaøi chim, 40 loaøi boø saùt, 13 loaøi
löôõng cö vaø 464 gioáng thöïc vaät. Trong soá 56 loaøi ñoäng vaät hieám thoáng keâ ñöôïc ôû
Ñoâng Döông thì 38 loaøi coù ôû Yok Ñoân. Yok Ñoân naèm loït vaøo giöõa ba xaõ Kroângna,
Eahuar vaø Eavel, khu vöïc sinh soáng cuûa caùc daân toäc ít ngöôøi EÂ Đeâ, Gia Rai, M'
Noâng.
Hoà Laïc Thieän : ÔÛ phía Nam tænh, roäng taùm caây soá vuoâng, ba maët laø nuùi, moät maët
giaùp vôùi ñaát lieàn coù nhöõng ñoài thoâng hai beân taïo thaønh coång cao vuùt, höôùng veà
quaän Laïc Thieän.
Röøng Mai Laïc Thieän : Phía taû ngaïn soâng Krong Ana, ñaây laø röøng mai thieân nhieân,
chæ moïc toaøn mai vaøng caùnh ñôn raát ñeïp, nhaát laø vaøo thaùng Chaïp khi hoa mai nôû
roä.
Ñoài Ñöùc Meï : Ñoài Ñöùc Meï caùch thaønh phoá Buoân Meâ Thuoät khoaûng 25 km veà phía
Ñoâng Nam, treân moät ñoài cao coù töôïng Ñöùc Meï cao 5m.
Nhaø Roâng : Ñaây laø moät loaïi nhaø ñaëc bieät cuûa ñoàng baøo Thöôïng, coøn goïi laø "nhaø
laøng", thöôøng ñöôïc duøng ñeå laøm nôi hoäi hoïp, sinh hoaït cuûa daân laøng. Nhaø Roâng
xaây cao, roäng vaø vöõng chaéc hôn caùc caên nhaø bình thöôøng. Caùc buoân laøng cuûa ñoàng
baøo Djarai, Seùdang... ôû phía Baéc cao nguyeân thöôøng caát nhaø Roâng khaù cao, maùi
nhaø laøm theo hình löôõi buùa cao vuùt vaø heïp.
Ñeán thaêm moät buoân laøng, töø xa ñaõ thaáy maùi nhaø Roâng söøng söõng vöôn leân giöõa
nhöõng ñaùm nhaø thaáp vaø röøng caây. Beân trong nhaø Roâng raát roäng, hai maët lôùn hôi goà
ra nhö hình baàu duïc. Cuõng nhö moïi nhaø khaùc, nhaø Roâng ít cöûa, beân trong coù nhieàu
beáp löûa. Maùi nhaø goàm hai maùi chính cao, doác vaø hai maùi phuï nhoû heïp. Vaät duïng
laøm nhaø vaãn laø tranh, tre vaø goã. Treân ñænh maùi nhaø thöôøng trang hoaøng vôùi nhöõng
hình ñan ñaëc bieät baèng maây hay baèng goã ñeõo (ôû nhöõng buoân laøng Thöôïng gaàn
bieân giôùi Laøo - Vieät, hình daùng nhaø Roâng bieán daïng raát nhieàu, caát theo hình
vuoâng, boán maùi nhaø chuïm laïi vaø cao vuùt nhö caùc maùi chuøa ôû Campuchia vaø Laøo).
Trong nhaø Roâng, daân ñeå caùc duïng cuï cuûa laøng nhö troáng, chieâng, daùo, maùc... Ñaây
                                                                                           145

laø nôi laøm vieäc sinh hoaït chung cuûa laøng, nôi nhoùm baøn vieäc laøng. Ban ñeâm, thanh
nieân ñöôïc chia phieân ñeán gaùc nhaø Roâng. Nhieàu buoân laøng coù hai loaïi nhaø Roâng
cho con trai vaø con gaùi. Ñoàng baøo Thöôïng chaêm soùc, tu söûa nhaø Roâng hôn caû nhaø
rieâng cuûa mình. Nhaø Roâng to lôùn, ñeïp laø laøng giaøu coù, ñoâng daân.
Thaùc Drayling : Thaùc Drayling caùch thaønh phoá Buoân Meâ Thuoät 15 km veà höôùng
Taây, gaàn suoái Nhò Kheâ. Thaùc roäng khoaûng 500 m, nöôùc töø treân cao ñoå xuoáng raát
maïnh taïo aâm thanh vang ñoäng caû vuøng.
Thaùc Dray Anour : Xa hôn thaùc Draysap khoaûng ba caây soá, ñöôïc ñaùnh giaù laø ñeïp
vaø huøng vó hôn caùc thaùc treân.
Chuøa Khaûi Ñoan : Laø ngoâi chuøa cuûa nhöõng ngöôøi Vieät sinh soáng ôû Ñaéc Laéc. Chuøa
ñöôïc xaây döïng naêm 1951 - 1953 treân moät khu ñaát thoaùng roäng 89A ñöôøng Phan
Boäi Chaâu, phöôøng Thoáng Nhaát, thò xaõ Buoân Ma Thuoät. Chuøa coù kieán truùc theo
kieåu chöõ tam, tröôùc coång laø tam quan, giöõa laø chính ñieän, sau laø haäu toå. Coång tam
quan goàm hai taàng vôùi ba voøm cöûa cao 7 m, roäng 10,5 m. Ñieän Quan AÂm xaây taùch
bieät vôùi boá cuïc chính cuûa chuøa, hình luïc giaùc vôùi 6 coät trang trí hình roàng maây.
Chính ñieän goàm hai phaàn, phaàn tröôùc kieán truùc theo kieåu nhaø daøi cuûa Taây Nguyeân
coù coä keøo nhaø röôøng cuûa ngöôøiVieät. Nöûa sau xaây theo loái hieän ñaïi. Chính ñieän thôø
Phaät Thích Ca. Chuøa coù quaû chuoâng naëng 380 kg baèng ñoàng ñuùc naêm 1954.
Thaùp Yang Prong : Laø ngoâi thaùp coå Chaêmpa duy nhaát hieän coøn ôû Taây Nguyeân,
thaùp naèm trong khu vöïc Baûn Ñoân, huyeän Ea Suùp, beân doøng soâng Ea Leo. Thaùp
coøn coù teân laø Thaùp Chaøm Röøng Xanh thôø thaàn Siva döôùi daïng Mukhalinga (vò
thaàn vó ñaïi). Thaùp coù ñaùy vuoâng, ñænh nhoïn nhö cuû haønh khaù ñaëc bieät, khaùc vôùi
caùc kieán truùc caùc thaùp Chaêm thöôøng thaáy ôû caùc nôi khaùc. Thaùp Yang Proâng laø moät
di tích vaên hoùa coù giaù trò ôû Taây Nguyeân.
Buoân Ñoân : Laø queâ höông cuûa nhöõng ngöôøi saên baét vaø thuaàn döôõng voi coù moät
khoâng hai cuûa vuøng Ñoâng Nam AÙ. Buoân Ñoân thuoäc xaõ Kroâng Ana, huyeän Buoân
Ñoân, caùch thaønh phoá Buoân Ma Thuoäc 50 km. Buoân Ñoân laø moät baûn laøng xinh ñeïp,
vôùi nhöõng ngoâi nhaø saøn cuûa nhöõng ngöôøi M' Noâng, EÂ Đeâ, Gia Rai, Khmer vaø Laøo,
naèm beân doøng soâng Kroâng Ana, moät nhaùnh roäng cuûa doøng soâng Seâreâpoác. Ñaây laø
moät baûn laøng ñònh canh, ñònh cö töø hôn 100 naêm tröôùc vaø laø chôï mua baùn voi saàm
                                                                                            146

uaát vaø thònh vöôïng cuûa ba nöôùc Ñoâng Döông. Nôi ñaây coù nhöõng ngoâi nhaø goã to lôùn,
ñöôïc chaïm khaéc tinh xaûo, caàu kyø, xen laãn ngoâi nhaø saøn sôn ñoû, moäc maïc.
Ñeán Buoân Ñoân, du khaùch seõ ñöôïc gaëp oâng Y Proâng E Ban, moät duõng só saên baét vaø
thuaàn döôõng voi noåi tieáng, ngöôøi ñaõ ñaït kyû luïc saên baét vaø thuaàn döôõng hôn 100
con voi röøng. OÂng soáng trong moät ngoâi nhaø naèm saùt doøng soâng Kroâng Ana, thieát
keá theo loái kieán truùc daân toäc Laøo. Nhaø ñöôïc laøm töø moät loaïi goã quí vì theá noù coù
giaù trò töông ñöông vôùi chuïc con voi toát thôøi baáy giôø. Quay maët ra phía doøng soâng
Seâreâpoác coù moät ngoâi moä beà theá, moä cuûa vua voi Y Thu. OÂng Y Thu ñaõ töøng saên
baét, thuaàn döôõng 180 con voi. Buoân Ñoân hieän taïi coøn khoaûng 40 con voi nhaø. Khi
ñeán Buoân Ñoân, du khaùch coøn coù theå du ngoaïn moät chuyeán treân doøng soâng
Seâreâpoác ñi baèng voi, men theo bôø ra giöõa cuø lao ñeå chieâm ngöôõng söï kyø dieäu cuûa
thaùc baûy nhaùnh, hoaëc vaøo röøng quoác gia Yook Ñoân ñeå tham quan chim thuù, caây
röøng.
Hoà Laék Vaø Bieät Ñieän Baûo Ñaïi : Hoà Laék naèm treân tuyeán ñöôøng giao thoâng giöõa
Buoân Ma Thuoäc vaø Ñaø Laït, caùch Buoân Ma Thuoäc khoaûng 56 km veà phía Nam
theo quoác loä 27, qua ñeøo Laïc Thieän 10 km ñeán thò traán Laïc Thieän reõ tay phaûi vaøi
traêm meùt ñaõ thaáy ngoâi nhaø nghæ maùt cuûa cöïu hoaøng ñeá Baûo Ñaïi ngaøy xöa.
Ñaây laø nôi oâng thöôøng ñeán ngaém caûnh, saên baén, nghæ ngôi moãi khi coù dòp leân
thaønh phoá Buoân Ma Thuoäc. Ngoâi nhaø naèm treân ñænh ñoài cao nhìn ra maët nöôùc cuûa
hoà Laék. Hoà Laék daøi uoán khuùc heät nhö moät daûi luïa thieân thanh bao boïc laáy thò traán
Laïc Thieän. Hoà roäng treân 500 ha, ñöôïc thoâng vôùi con soâng Kô Roâng Ana. Maët hoà
luoân xanh thaém in boùng röøng thoâng treân caùc ngoïn ñoài ven hoà. Xung quanh hoà laø
caùc caùnh röøng nguyeân sinh roäng lôùn vôùi heä ñoäng thöïc vaät phong phuù. Veà muøa möa,
haøng traêm con suoái, ngoïn thaùc ñoå nöôùc veà laøm cho maët hoà roäng theâm, soùng coàn
leân nhö bieån vaø daâng ngaäp heát caû caùc caùnh ñoàng coû xung quanh.
Ra xa, nöôùc saâu hôn laø nôi ngöï trò cuûa caùc loaøi sen, suùng. Sen ôû hoà Laék ñeïp, che
kín moät daûi daøi treân maët nöôùc laøm cho caûnh hoà theâm thô moäng. Hoà Laék laø moät
thaéng caûnh ñeïp cuûa vuøng Taây Nguyeân. Hoà vöøa laø nôi cung caáp nhieàu caù, vöøa laø hoà
chöùa nöôùc ngoït khoång loà cung caáp nöôùc cho haøng traêm ha ruoäng nöông, ñoàng thôøi
coøn laøm cho khí haäu ôû ñaây theâm phaàn maùt hôn. Beân hoà Laék coù baûn Jun, moät buoân
                                                                                               147

laøng tieâu bieåu cuûa daân toäc M' Noâng. Ñeán ñaây du khaùch coù dòp ngao du treân löng
voi ñeå ngaém buoân laøng, tham quan nuùi röøng Taây Nguyeân.
Các dịp lễ hội
Hoäi Ñua Voi Taây Nguyeân : Leã hoäi thöôøng dieãn ra vaøo muøa Xuaân, khoaûng thaùng 3
aâm lòch (vuøng daân toäc M’Noâng, EÂ Đê, Laøo). Hoäi ñua voi thöôøng ñöôïc toå chöùc ôû
Buoân Ñoân hoaëc caùnh röøng thöa ven soâng Seâreâpoác. Baõi ñua laø moät daõi ñaát töông
ñoái baèng phaúng thöôøng laø khu röøng lôùn coù ít caây to ñuû ñeå 10 con voi giaêng haøng ñi
cuøng moät luùc, chieàu daøi töø 1 - 2 km.
Moät hoài tuø ruùt leân, theo leänh ñieàu khieån töøng toáp voi ñöùng vaøo vò trí xuaát phaùt. Khi
coù leänh xuaát phaùt thì nhöõng chuù voi phoùng veà phía tröôùc, cuøng vôùi tieáng chieâng,
tieáng troáng, tieáng hoø reo coå vuõ aâm vang caû nuùi röøng. Khi cuoäc ñua keát thuùc, nhöõng
chuù voi ñöôïc giaûi, giô cao chieác voøi vaãy chaøo moïi ngöôøi roài ngoan ngoaõn böôùc ñi
ung dung, ñoâi tai phe phaåy. Ngaøy hoäi ñua voi laø ngaøy vui lôùn ôû Taây Nguyeân, noù
phaûn aùnh tinh thaàn thöôïng voõ cuûa ngöôøi M' Noâng, moät daân toäc ñaày ñöùc tính duõng
caûm coù kinh nghieäm trong nhöõng cuoäc saên baét voi röøng.
Hoäi Xuaân : Keùo daøi chöøng töø 2 ñeán 3 thaùng, töø ngaøy ñöa luùa vaøo kho ñeán ngaøy
saám rang ñaàu muøa. Ñoù laø thôøi gian taïm döøng vieäc saûn xuaát ñeå tham gia hoäi heø vaø
thaêm baïn beø. Buoân laøng ñöôïc söûa sang khang trang. Soùc (laøng) noï tieáp soùc kia,
buoân noï tieáp buoân kia môû hoäi ñaâm traâu. Ñaâm traâu cuùng thaàn laøng, ñaâm traâu xin
thaàn phuø hoä cho töøng soùc, ñaâm traâu nhaân leã boû maû ñeå hoàn traâu theo ngöôøi ñaõ
khuaát veà theá giôùi beân kia. Khaùch ñöôïc xem nhöõng hoäi leã vôùi nhöõng troø vui dieãn
laïi tích xöa töø thôøi Ñoâng Sôn ñöôïc tham döï nhöõng ñieäu muùa, lôøi ca quyeän tieáng
coàng, chieân bi huøng cuûa nhöõng con ngöôøi nôi röøng nuùi. Ngöôøi daân ôû ñaây raát hieáu
khaùch, ñoùn tieáp khaùch raát aân caàn noàng haäu vaø ñaày tình nhaân aùi. Hoäi keùo daøi töø
thaùng 10, thaùng 11 ñeán thaùng gieâng, thaùng hai aâm lòch haøng naêm.
Leã Lôùn Khoân (MPUH) : Leã lôùn khoân cuûa daân toäc EÂ Đê. Leã keùo daøi hai ngaøy hai
ñeâm ñeå xaùc nhaän chaøng trai EÂñeâ ñaõ ñeán tuoåi tröôûng thaønh. Leã toå chöùc ôû caùc suoái
nöôùc, treân ñöôøng vaø taïi nhaø cuûa chaøng trai. Nhieàu nghi leã daân toäc ñöôïc tieán haønh
cuøng vôùi sinh hoaït vaên hoùa keå chuyeän daân gian.
Ngoaøi caùc leã hoäi keå treân, Ñaéc Laéc coøn coù caùc leã hoäi khaùc nhö leã AÊn Traâu, leã cuùng
                                                                         148

côm môùi, leã Boû Maû nhö cuûa caùc tænh baïn treân ñaát Taây Nguyeân.
                                                                                           149

Đồng Nai
Dieän tích : 5864 km².
Daân soá : 2.067.200 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thaønh phoá Bieân Hoøa.
Caùc huyeän : Taân Phuù, Ñònh Quaùn, Vænh Cöûu, Thoáng Nhaát, Long Khaùnh, Xuaân Loäc,
Long Thaønh, Nhôn Traïch.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Hoa, Xtieâng, EÂ Đeâ, Chô Ro, Khmer, Chaêm, Maï...
Ñoàng Nai laø tænh mieàn Ñoâng Nam Boä, cöûa ngoõ phía Ñoâng Saøi Goøn, phía Baéc giaùp
Laâm Ñoàng, phía Ñoâng giaùp Bình Thuaän, phía Taây giaùp Bình Döông, Bình Phöôùc
vaø Saøi Goøn, phía Nam giaùp Baø Ròa Vuõng Taøu. Thaønh phoá Bieân Hoøa caùch thaønh
phoá Saøi Goøn 28 km vaø caùch thuû ñoâ Haø Noäi 1695 km.
Tænh Ñoàng Nai naèm treân löu vöïc soâng Ñoàng Nai vaø moät nhaùnh cuûa noù laø soâng La
Ngaø. Ñòa hình Ñoàng Nai goàm moät soáthung luõng, ñoàng baèng, goø, ñoài thaáp, tuy
nhieân phaàn ñaát tieáp giaùp vôùi cao nguyeân Laâm Vieân vaø Di Linh thì töông ñoái cao.
Phaàn lôùn ñaát ôû Ñoàng Nai laø ñaát Bazan, ñaát xaùm vaø ñaát phuø sa cuõ raát toát cho vieäc
troàng troït. Bôûi vaäy Ñoàng Nai troàng nhieàu caây coâng nghieäp caây cao su, caø pheâ...),
caây aên traùi vaø caây coâng nghieäp ngaén ngaøy.
Khí haäu : coù 2 muøa - muøa möa töø thaùng 5 ñeán thaùng 10, muøa khoâ töø thaùng 11 ñeán
thaùng 4 naêm sau. Nhieät ñoä trung bình naêm 25,4 - 27,2°C. Laø tænh coù soâng Ñoàng
Nai, soâng La Ngaø, soâng Laù Buoâng chaûy qua, coù nhaø maùy thuûy ñieän Trò An.
Giao thoâng : Ñöôøng boä chính laø quoác loä 1, töø Haø Noäi vaøo. Quoác loä 20 töø Bieân Hoøa
leân Laâm Ñoàng, Quoác loä 51 Ñoàng Nai ñi Baø Ròa Vuõng Taøu. Ñöôøng saét tuyeán Baéc
Nam ñi qua thaønh phoá Bieân Hoøa ñeán thaønh phoá Saøi Goøn.
Ñoàng Nai laø tænh coù coâng nghieäp phaùt trieån, thu huùt voán ñaàu tö nöôùc ngoaøi lôùn thöù
hai cuûa khu vöïc mieàn Nam, chæ sau Saøi Goøn. Xung quanh thaønh phoá Bieân Hoøa coù
nhieàu khu coâng nghieäp roäng lôùn, nhieàu nhaø maùy, xí nghieäp, coâng ty. Ñoàng Nai coù
nhieàu ngheà thuû coâng. Ñoà goám söù Ñoàng Nai ñeïp coù tieáng trong nöôùc.
Ñoàng Nai coù nhöõng röøng cao su, caø pheâ baït ngaøn. Röøng caám Nam Caùt Tieân coù khu
röøng nguyeân sinh roäng lôùn. Ñeán Ñoàng Nai du khaùch coù theå tham gia nhöõng
chuyeán du lòch sinh thaùi trong caùc khu röøng hoaëc vöôøn caây aên quaû, cuõng nhö saên
                                                                                           150

baén, du thuyeàn, caâu caù treân soâng Ñoàng Nai, daõ ngoaïi caùc thaéng caûnh : Hoà Long
AÅn, khu vaên hoùa Suoái Tre, thaùc Trò An, röøng Maõ Ñaø... hay tham quan caùc di tích
chieán tranh, nghieân cöùu caùc di tích khaûo coå : moä coå haøng Goøn, ñaøn ñaù Bình Ñaù...
Sinh hoạt, kinh tế
Daân chuùng trong tænh laø ngöôøi Kinh, theo caùc ñaïo Phaät, Thieân Chuùa, Cao Ñaøi, Hoøa
Haûo.
Hoa maøu chính trong tænh laø luùa, hoà tieâu, caùc caây kyõ ngheä nhö cao su, mía, caø pheâ,
thuoác laù. Quaän Long Thaønh coù röøng cao su vaø röøng troàng mía raát roäng. Dieän tích
ñaát troàng caây aên traùi trong tænh khaù lôùn, goàm caùc loaïi caây nhö mít, vuù söõa, böôûi,
choâm choâm, maêng cuït, saàu rieâng. Böôûi Bieân Hoøa ai cuõng bieát tieáng.
Laâm saûn cuûa tænh khaù doài daøo, daân chuùng khai thaùc caùc loaïi goã laøm nhaø vaø cuûi,
khoaùng saûn cuûa tænh phaàn lôùn laø caùc haàm ñaù ong, ñaù xanh, ñaù traéng vaø caùc haàm
caùt traéng ôû moät soá nuùi.
Ñoàng Nai coù moät soá ngaønh kyõ thuaät vaø tieåu thuû coâng ngheä khaù phaùt trieån, nhieàu
xöôûng laøm gaïch ngoùi vaø nhieàu loø gaïch tieåu coâng ngheä, loø goám, traïi cöa, nhaø maùy
gaïo, loø than. Ngaønh saûn xuaát ñoà saønh, ñoà goám raát myõ thuaät.
Lược sử
Tænh Ñoàng Nai xöa laø xöù Baø Lî hay Maõ Leã, cuõng goïi laø Baø Lôïi hay Baø Lòa (coù leã
teân Baø Ròa nay do aâm chöõ Baø Lòa maø ra), bao phuû vuøng ñaát bao la, coù caùc boä laïc
Chaøm vaø Khmer soáng raûi raùc (nay coøn di tích ôû chuøa Böûu Sôn vaø chuøa Phöôùc Loäc).
Ñeán theá kyû thöù 8, hai saéc daân tranh chaáp nhau dai daúng cho ñeán luùc ngöôøi Khmer
thua, phaûi lui vaøo caùc mieàn nuùi non hieåm trôû.
Töø theá kyû 16, nhaân luùc nhaø Thanh chieám Trung Hoa, moät soá baïi töôùng nhaø Minh
chaïy sang quy phuïc Vieät Nam, caùc Chuùa Nguyeãn beøn cho Cao Loâi Lieâm, Döông
Ngaïn Ñòch vaø khoaûng 3000 quaân só vaøo khai phaù ñaát Ñoâng Phoá, Baø Lî. Naêm 1698,
chuùa Nguyeãn Phöôùc Chu sai chöôûng cô Nguyeãn Höõu Caûnh kinh löôïc caùc xöù Cao
Mieân vaø laáy xöù Loäc Daõ (Ñoàng Nai) ñaët laøm huyeän Phöôùc Long, laäp dinh Traán
Bieân (ñaát Gia Ñònh), roài ñöa daân töø Quaûng Bình, Thuaän Hoùa trôû vaøo cuøng vôùi
ngöôøi Minh khai laäp ñoàn ñieàn, ñaët thoân aáp. Thanh Haø laø xaõ ñaàu tieân cuûa ngöôøi
Hoa.
                                                                                         151

Naêm 1802, dinh Traán Bieân ñoåi thaønh traán Bieân Hoøa. Ñeán naêm 1808, Gia Long
ñem traán Bieân Hoøa nhaäp vaøo Gia Ñònh, ñaët Phöôùc Long thaønh phuû, ñaët ra caùc toång
Phöôùc Chính, Phöôùc An, Bình An, Long Thaønh laøm huyeän. Naêm 1832, Minh
Maïng ñaët Bieân Hoøa thaønh tænh. Naêm 1837, vua laäp theâm hai phuû Phöôùc Tuy vaø
caùc huyeän Nghóa An, Long Khaùnh, Phöôùc Bình. Vaøo naêm 1840, vì daân soá caùc boä
laïc ôû sôn cöôùc gia taêng, trieàu ñình ñaët theâm boán phuû: Taân Ñònh, Taân Bình, Taân
Lôïi vaø Taân Thuaän. Naêm 1851, Töï Ñöùc laäp hai huyeän Phöôùc Bình vaø Long Khaùnh
vaøo caùc phuû Phöôùc Long vaø Phöôùc Tuy. Tænh Bieân Hoøa luùc baáy giôø giaùp giôùi phía
baéc tænh Bình Thuaän, phía nam vôùi tænh Gia Ñònh, phía ñoâng vôùi bieån Ñoâng Haûi vaø
phía taây vôùi Cao Mieân.
Khi Phaùp xaâm löôïc mieàn Nam nöôùc ta, daân chuùng Bieân Hoøa ñaõ theo anh huøng
Phan Vaên Ñaït khaùng chieán, ñaùnh quaân Phaùp khaép nôi. Thaùng 6 naêm 1861, trong
moät traän giao tranh ôû Bieân Hoøa oâng bò giaëc baét. Phaùp bieát ñaây laø vuøng ñaát phaùt
xuaát cuûa nhieàu toå chöùc khaùng chieán lieàn huy ñoäng quaân lính chieám tænh naøy. Ngaøy
14-12-1861, ñaïi binh thuûy boä cuûa quaân Phaùp vaø Taây Ban Nha theo soâng Ñoàng Nai
vaây chieán luõy Myõ Hoøa (caùch tænh lî Bieân Hoøa 8 caây soá veà höôùng Taây Nam,
khoaûng ngaõ ba quaän Di An). Hôn 3000 quaân ta chieán ñaáu raát duõng maõnh, nhöng
thöôïng thö Nguyeãn Baù Nghi chuû hoøa khoâng ñaùnh neân chieán luõy maát ngaøy 15-12.
Ngaøy hoâm sau Phaùp chieám luoân thaønh Bieân Hoøa. Luùc baáy giôø, loøng daân muoán
chieán ñaáu maø trieàu ñình Töï Ñöùc thì do döï khoâng döùt khoaùt luùc muoán luùc khoâng.
Phaùp quyeát ñoâ hoä nöôùc ta maø trieàu ñình khoâng bieát tính sao, chæ muoán haøng. Vì
vaäy, nöôùc ta maát ba tænh Bieân Hoøa, Gia Ñònh vaø Ñònh Töôøng qua hoøa öôùc Nhaâm
Tuaát 1882. Sau ñoù, quaân Phaùp chia Bieân Hoøa thaønh ba tænh laø Bieân Hoøa, Thuû Daàu
Moät vaø Baø Ròa.
Naêm 1905, anh huøng Ñoaøn Vaên Cöï noåi leân ñaùnh Phaùp, hoaït ñoäng maïnh töø Thuû
Ñöùc ñeán vuøng Vónh Cöûu. Veà sau, oâng bò töû traän trong moät cuoäc giao tranh vôùi
quaân Phaùp. Naêm 1916, trong thôøi Ñeä Nhaát Theá Chieán, daân chuùng Bieân Hoøa noåi
leân choáng baét lính. Ngaøy 23-01 naêm ñoù daân taïi xaõ Chaùnh Myõ Trung vaây xaõ vaø
ñaùnh cheát boïn coâng sai khoâng cho moä lính.
Phong cảnh, di tích
                                                                                              152

Khu Du Lòch Böûu Long Hoà Long AÅn : Caùch trung taâm thaønh phoá Bieân Hoøa 6 km,
khu du lòch Böûu Long ñöôïc xaây döïng quanh moät hoà nöôùc nhaân taïo do khai thaùc ñaù,
ñoù laø hoà Long AÅn. Hoà roäng haøng chuïc ha. Coù theå noùi hoà Long AÅn laø moät böùc tranh
thu nhoû cuûa Vònh Haï Long. Voâ soá vaùch ñaù soi boùng treân maët nöôùc xanh taïo cho hoà
veû ñeïp haáp daãn trong moät caûnh saéc thieân nhieân myõ leä : nuùi cao, hoà roäng, haøi hoøa
vôùi caùc coâng trình kieán truùc ngheä thuaät mang daáu aán toân giaùo cuûa nhieàu thôøi ñaïi.
Ñeán Böûu Long, du khaùch seõ laàn leân oác ñaûo cao 35 m naèm giöõa loøng hoà, nôi quaàn
tuï cuûa haøng chuïc loaøi chim quí hieám, du ngoaïn treân maët hoà baèng taøu thuûy, tham
quan con roàng ñaù phun nöôùc khoång loà, caùc tieåu caûnh naøng tieân caù, nhaø roâng... cuûa
coâng vieân khuûng long khaùnh thaønh töø thaùng 2 naêm 1995.
Caïnh hoà laø hai ngoïn nuùi thaáp, treân nuùi Böûu Long coù ngoâi chuøa coå Böûu Phong noåi
tieáng naèm thaáp thoaùng sau caây boà ñeà lôùn; coù hang ñaù Long Sôn Thaïch Ñoäng hình
daïng gioáng haøm eách vôùi nhieàu nhuõ ñaù ruõ xuoáng ñaày veû thuyeàn bí. Sau khi tham
quan hoà, leo nuùi vaõng caûnh chuøa, vui thuù vôùi caùc troø chôi treân maët nöôùc, du khaùch
coøn coù theå keát hôïp veà thaêm laøng böôûi Taân Trieàu noåi tieáng, tham quan ngheà ñuïc ñaù
truyeàn thoáng mang daáu aán ngheä thuaät ñieâu khaéc cuoái theá kyû 17 thuoäc mieàn Löôõng
Quaûng, Trung Hoa cuûa moät coäng ñoàng nhoû ngöôøi Hoa soáng gaàn hoà.
Soâng Ñoàng Nai : Soâng coù chieàu daøi 480 km baét nguoàn töø Taây Nguyeân, ñoaïn chaûy
qua tænh Ñoàng Nai daøi 294 km. Doïc hai beân bôø laø caùc laøng maïc bình yeân vaø caùc
ñaûo nhoû vôùi caûnh ñeïp neân thô. Coâng ty du lòch Ñoàng Nai hieän ñang phaùt trieån loaïi
hình du lòch treân soâng raát haáp daãn khaùch du lòch. Treân ñoä daøi 10 km ñöôøng soâng,
khaùch du lòch coù theå thaêm caùc laøng ñaûo, vöôøn böôûi, loø goám, loø eùp mía ñöôøng...
Thaùc Trò An : ÔÛ haï löu soâng Ñoàng Nai, caùch trung taâm thaønh phoá Bieân Hoøa 50 km.
Thaùc Trò An cao 8 m roäng 30 m, coù veû ñeïp thieân nhieân huøng vó. Caùc ñaûo nhoû vaø
caùc taûng ñaù lôùn coù hình thuø ñeïp maét naèm raûi raùc giöõa laøn nöôùc trong vaét chaûy suoát
ngaøy ñeâm. Beân caïnh doøng thaùc laø nhaø maùy thuûy ñieän Trò An cung caáp ñieän cho
caùc tænh mieàn Nam.
Röøng Quoác Gia Nam Caùt Tieân : Nam Caùt Tieân laø teân goïi moät vuøng ñaát naèm goïn
trong ñoaïn uoáng khuùc cuûa soâng Ñoàng Nai, toïa laïc ngay treân ranh giôùi cuûa caû 3 tænh
Ñoàng Nai, Bình Phöôùc vaø Laâm Ñoàng. Khu röøng caám Nam Caùt Tieân laø phaàn choùt
                                                                                              153

vaø cao nhaát cuûa huyeän Taân Phuù (Ñoàng Nai) coù dieän tích 36.000 ha, ñaïi dieän cho
caû heä thöïc vaät vaø ñoäng vaät Nam boä.
Khu röøng coù caûnh thieân nhieân ña daïng : vöøa coù ñoài vöøa coù baõi ven soâng, vöøa coù
caùc traûng roäng lôùn baèng phaúng, laïi coù caùc doøng chaûy doác. Vaøo muøa möa caùc doøng
suoái hieàn laønh trôû thaønh caùc doøng thaùc, nöôùc ñoå traéng xoùa treân caùc trieàn ñaù lôùn.
Nhieàu ñoaïn thaùc quanh co, löôïn khuùc taïo ra nhöõng baõi caùt vaøng roäng nhö caùc baõi
taém töï nhieân. Tuïc truyeàn, nôi ñaây coù naøng tieân thöôøng xuoáng haï giôùi ñeå vui ñuøa
vaø taän höôûng doøng nöôùc trong maùt, neân ñöôïc goïi laø "Nam Caùt Tieân".
Giöõa doøng soâng roäng lôùn noåi leân caùc hoøn ñaûo chaïy daøi theo con nöôùc. Treân ñaûo,
caây coå thuï moïc xen vôùi ñaùm coû roäng coù theå laøm nôi caém traïi, ñoát löûa ñeâm lyù töôûng.
Doïc ven soâng, theo loä chính veà phía tay traùi laø toaøn boä caùc kieåu röøng giaø, hoãn giao
cuûa caùc loaïi caây quí : goõ, giaùng höông, traéc, caåm lai, guï... Beân phaûi cuûa con ñöôøng
röøng laø thaùc trôøi, moät gheành thaùc kyø thuù nhaát cuûa Nam Caùt Tieân. Tieáp tuïc baêng
röøng, qua caùc thung luõng saâu seõ ñeán Baøu Saáu, nôi chöùa nöôùc roäng nhaát, naèm ôû khu
taâm cuûa röøng caám Nam Caùt Tieân. Loøng Baøu Saáu chöùa nhieàu loaïi caù, ñaëc bieät coù
caû caù saáu nöôùc ngoït. Ven Baøu laø nôi taäp hôïp cuûa caùc loaøi chim lôùn nhö coâng, tró,
gaø loâi, seán, giang, moøng keùt, le le, cuø ñen...
Nam Caùt Tieân khoâng nhöõng coù caûnh tham quan ngoaïn muïc, laïi naèm trong khu vöïc
chuyeån tieáp cuûa khí haäu mieàn nuùi vaø ñoàng baèng neân Nam Caùt Tieân coù moät daïng
khí haäu ñoäc ñaùo. Cuøng vôùi ñòa hình coù nhieàu soâng suoái bao boïc laøm cho khu röøng
giaø vöøa ñöôïc giö õnguyeân veïn vöøa trôû thaønh nôi qui tuï haàu heát caùc kieåu röøng ñoàng
baèng Nam boä. Ñaây laø khu röøng nguyeân sinh tieâu bieåu cho heä sinh thaùi röøng aåm
nhieät ñôùi vuøng thaáp. Röøng coù nhieàu caây coå thuï nhö baèng laêng, goã ñoû; hôn 600 loaøi
thöïc vaät, hôn 100 loaøi caây goã quyù, haøng traêm loaïi caây döôïc lieäu, hôn 60 loaøi hoa
phong lan...
Veà ñoäng vaät coù 240 loaøi chim, coù nhöõng loaøi chim quyù hieám nhö: tró loâng ñoû, coø
quaém xanh, teâ giaùc moät söøng, voi...
Caùc nhaø khaûo coå hoïc môùi phaùt hieän moät ñeàn thôø vaät linh thuoäc neàn vaên hoùa Phuø
Nam treân ñænh ngoïn ñoài A1 (xaõ Quaûng Ngaõi, huyeän Caùt Tieân, Laâm Ñoàng) taïi khu
vöïc ñaàu nguoàn soâng Ñoàng Nai. Ñoù laø khu ñeàn thôø ñöôïc xaây gaïch thoâ, beä, khung
                                                                                                 154

dieàm cöûa, coät truï baèng ñaù xanh granit chaïm troå hoa vaên, caùc linga baèng vaøng hoaëc
baèng caøng bòt baïc, moät linga Yoni cao 2,1 m, ñöôøng kính 0,7 m baèng ñaù xanh maøi
boùng, lôùn nhaát Ñoâng Nam AÙ cuøng hôn moät traêm mieáng vaøng coù khaéc hoïa hình aûnh
sinh hoaït thôøi ñoù : caùc vuõ nöõ, chieán binh, voi, boø, hoa sen... Ñaây laø coâng trình khaûo
coå coù giaù trò vaên hoùa, lòch söû vaø tín ngöôõng lôùn ñeå coù theå xaùc ñònh ñöôïc söï toàn taïi,
nguoàn goác cuûa moät vöông quoác ñaõ bò laõng queân hôn 1300 naêm.
Laøng Böôûi Taân Trieàu : Caùch Bieân Hoøa 25 km. Ñeán ñaây döôùi boùng maùt cuûa vöôøn
caây, du khaùch coù theå thöôûng thöùc nhieàu loaïi böôûi vôùi nhöõng höông vò khaùc nhau.
Ngoït dòu vaø hôi chua laø böôûi Thanh Traø, ngoït lòm laø böôûi ñöôøng, ruoät hoàng vaø vò
ngoït maùt dòu laø böôûi Xieâm... Laøng böôûi Taân Trieàu raát thích hôïp cho nhöõng buoåi
tham quan, pinic. Ñeán ñaây du khaùch ñöôïc höôûng höông vò ngoït ngaøo, thanh tao
cuûa moät loaïi traùi caây mieàn nhieät ñôùi.
Laøng Goám Ven Soâng Ñoàng Nai : Chaïy daøi khoaûng 10 km ven soâng Ñoàng Nai. Töø
Bieân Hoøa ñeán cuø lao Myõ Quôùi, coù nhieàu laøng maïc vaø caùc ñaûo nhoû thuoäc phöôøng
Taân Vaïn, thaønh phoá Ñoàng Nai. Haøng traêm loø gaïch vaø goám söù, ñaëc bieät coù nhieàu xí
nghieäp goám saûn xuaát qui moâ lôùn nhö goám DONA, xí nghieäp goám laâu ñôøi vaø giaøu
truyeàn thoáng vôùi caùc saûn phaåm duøng cho trang trí noäi thaát, ñoà saønh söù, loï caém hoa,
chaäu troàng caây caûnh, ñoà trang trí treo töôøng, töôïng ngöôøi, vaät...ñöôïc theá giôùi bieát
ñeán töø nhöõng naêm 1920. Ñeán ñaây du khaùch coøn coù theå vieáng thaêm nhöõng vöôøn
böôûi, nhöõng loø eùp mía vaø naáu ñöôøng thuû coâng vöøa tìm hieåu cuoäc soáng cuûa cö daân
treân cuø lao.
Danh Thaéng Ñaù Choàng Ñònh Quaùn : Khu danh thaéng naøy caùch thaønh phoá Bieân
Hoøa khoaûng 50 km. Töø ngaõ ba Daàu Giaây (Ñoàng Nai) reõ phaûi theo quoác loä 20
höôùng Ñaø Laït, ñeán ñòa phaän Ñònh Quaùn du khaùch seõ gaëp moät quaàn theå nuùi ñaù taïo
daùng ñeïp ñeõ, kyø laï ven loä. Ñoù laø danh thaéng Ñaù Choàng moät caûnh ñeïp noåi tieáng
cuûa tænh Ñoàng Nai vaø cuõng laø nôi khaùch nghieân cöùu khaûo coå di chæ vaên hoùa OÙc Eo.
Vôùi ba hoøn ñaù naèm choàng leân nhau khaù choâng cheânh ôû ñoä cao 36 m so vôùi maët
ñöôøng, hoøn Ñaù Choàng naèm saùt quoác loä 20 veà höôùng ñoâng baéc nhö moät töôïng ñaøi
kyø vó vôùi gioù söông. Hoøn döôùi cuøng lôùn gaáp hai hoøn naèm treân, hoøn treân cuøng thì
naèm chìa ra phaàn nöõa ngoaøi beân döôùi nhö muoán ñoå xuoáng baát kyø luùc naøo. Hình thuø
                                                                                          155

kyø dò naøy ñaõ laøm ngaïc nhieân bieát bao du khaùch.
Hoøn Dìa naèm veà phía taây baéc cuûa quaàn theå Ñaù Choàng, laø cuïm nuùi coù hình daïng raát
ñoäc ñaùo vaø ñeïp maét. Hoøn Dìa coù hình chöõ nhaät khoâng ñeàu, moät ñaàu to, moät ñaàu
nhoû nhöng laïi naèm treân moät taûng ñaù nhoû hôn nhieàu laàn, ôû ñoä cao 43 m so vôùi maët
ñaát, caây coái moïc um tuøm taïo neân nhöõng hang ñoäng ñaày veû kyø bí.
Nuùi Ñaù Voâi coøn goïi laø nuùi Baïch Töôïng, naèm veà phía taây nam cuûa khu thaéng caûnh
Ñaù Choàng, sau chuøa Thieän Chôn 10 m. Nuùi coù hình 2 con voi lôùn naèm caïnh nhau.
Treân ñænh hoøn ñaù laø Voi Ñöïc coù töôïng Phaät Thích Ca khoång loà nhìn veà höôùng
ñoâng ñöôïc xaây vaø ñaët vaøo ñaàu naêm 1970. Döôùi chaân cuûa Voi Ñöïc coù hang Baïch
Hoå. Hoøn ñaù keá beân goïi laø Voi Caùi. Töø hang Baïch Hoå con ngöôøi ñaõ taïo neân moät
haønh lang tam caáp uoán theo nuùi Ñaù Voi ñeå du khaùch coù theå leân ñænh cuûa ñaù Voi
Ñöïc vaø töø ñaây du khaùch coù theå phoùng taàm maét nhìn ra toaøn caûnh cuûa khu danh
thaéng, moät caûnh quan thieân nhieân dieãm leä ña daïng ñeán tuyeät vôøi. Ñan xen giöõa
nhöõng hoøn nuùi ñaù laø nhöõng thung luõng meânh moâng thaêm thaúm xanh möôït, laáp
loaùng nhöõng hoà nöôùc vaø caû nhöõng doøng suoái uoán löôïn döôùi chaân ñoài.
Danh thaéng Ñaù Choàng khoâng nhöõng laø moät ñieåm tham quan kyø thuù cho khaùch du
lòch maø coøn thu huùt nhieàu nhaø khaûo coå hoïc, baûo taøng hoïc vì chính nôi ñaây coøn löu
giöõ nhieàu di tích cuûa cuoäc soáng ngöôøi tieàn söû. Danh thaéng naøy ñaõ ñöôïc Boä Vaên
Hoùa coâng nhaän laø di tích quoác gia.
Moä Coå Haøng Goøn : Laø moät di tích vaên hoùa ñaõ ñöôïc xeáp haïng tieâu bieåu cho neàn
vaên hoùa coå ñaïi xuaát hieän caùch ñaây khoaûng hôn 2500 naêm. Moä coå Haøng Goøn do
oâng Bouchtj moät kyõ sö caàu ñöôøng ngöôøi Phaùp phaùt hieän vaøo naêm 1927 khi môû
ñöôøng lieân tænh soá 2 noái Long Khaùnh vaø Baø Ròa.
Moä coù kieán truùc goàm hai haøng truï ñaù bao quanh haàm moä. Coù 10 truï ñaù cao töø 2,5
ñeán 3 m. Haàm moä coù daïng hình hoäp kích thöôùc 4,2 x 2,7 vaø cao 1,6 m. Neùt ñaëc
bieät cuûa ngoâi moä coå laø ñöôïc gheùp bôûi nhöõng taám ñaù hoa cöông naëng haøng taán,
rieâng naép moä öôùc tính khoaûng 10 taán. Coù nhieàu phieán ñaù baèng phaúng, xeáp caân ñoái,
tinh vi, khoa hoïc, bieåu tröng cho neàn vaên minh cuûa ngöôøi xöa. Ngoâi moä naøy laø moät
trong nhöõng di tích tieâu bieåu cho loaïi hình "DolMen" ôû Ñoâng Nam AÙ.
Töø naêm 1992, moä coå Haøng Goøn ñöôïc truøng tu vaø xaây töôøng baûo veä, laùt gaïch quanh
                                                                                            156

haàm moä ñeå choáng xoùi moøn vaø troàng nhieàu caây caûnh xung quanh. Ñaây laø ngoâi moä
coå nhaát vaø quy moâ nhaát taïi Vieät Nam coøn ñöôïc baûo toàn ñeán ngaøy nay. Moä coå
Haøng Goøn naèm ôû xaõ Xuaân Taân, huyeän Long Khaùnh, treân ñoä cao 250 m veà phía
taây tænh loä 2 (Long Khaùnh ñi Baø Ròa), caùch thaønh phoá Bieân Hoøa khoaûng 80 km.
Ñeàn Thôø Nguyeãn Tri Phöông : Toïa laïc taïi phöôøng Böûu Hoøa, Bieân Hoøa, ñeàn ñöôïc
xaây döïng vaøo khoaûng ñaàu theá kyû 19 ñeå thôø Traàn Thaønh Hoaøng cuûa daân ñòa
phöông. Ñeán naêm 1873, khi Nguyeãn Tri Phöông maát ñöôïc nhaân daân taïc töôïng thôø
taïi ñaây. Ñeàn coù kieán truùc theo kieåu chöõ "Coâng" naèm beân höûu ngaïn soâng Ñoàng Nai.
Ñeàn ñöôïc Boä Vaên Hoùa coâng nhaän laø di tích lòch söû vaên hoùa naêm 1991.
Ñeàn Thôø Nguyeãn Höûu Caûnh : Ñeàn ñöôïc xaây döïng caùch ñaây khoaûng 300 naêm, laø
coâng trình kieán truùc coå ñeå töôûng nieäm oâng Nguyeãn Höûu Caûnh, ngöôøi ñaàu tieân coù
coâng khai phaù ñaát Ñoàng Nai. Ñeàn thôø ñöôïc döïng beân soâng Ñoàng Nai, maët tieàn soi
boùng xuoáng doøng soâng thô moäng. Ñeàn ñöôïc truøng tu nhieàu laàn. Trieàu Nguyeãn
truøng tu hai laàn, Gia Long naêm thöù nhaát vaø naêm 1851. Naêm 1960 ñeàn ñöôïc truøng
tu laïi.
Chuøa Long Thieàn : Ñöôïc xaây döïng vaøo naêm 1664 laø moät trong ba ngoâi chuøa coù
nieân ñaïi sôùm nhaát ôû Ñoàng Nai, vaø ñöôïc truøng tu nhieàu laàn vaøo caùc naêm: 1748,
1842, 1952 vaø ñaàu thaäp nieân 1990.
Chuøa laø coâng trình kieán truùc toân giaùo theo kieåu chöõ "Tam", chaïm troå coâng phu, ôû
ñieän Phaät coù nhieàu pho töôïng coå baèng ñaát nung vaø baèng ñoàng. Chuøa Long Thieàn
laø nôi truyeàn baù Phaät giaùo ñaàu tieân ôû mieàn Nam. Hieän nay laø truï sôû giaùo hoäi Phaät
Giaùo tænh Ñoàng Nai.
Ñình Taân Laân : thuoäc phöôøng Hoøa Bình, thaønh phoá Bieân Hoøa. Ñeàn ñöôïc xaây döïng
thôøi vua Minh Maïng (1820 -1840), nôi thôø Traàn Bieân ñoâ ñoác toång quaân traàn
Thöôïng Xuyeân, laø ngöôøi coù coâng môû mang noâng Ñaïi Phoá (phoá Noâng Naïi ôû thaønh
phoá Bieân Hoøa). Ñình Taân Laân laø coâng trình tieâu bieåu cho ngheä thuaät kieán truùc thôøi
Nguyeãn Hoøa vôùi ngheä thuaät kieán truùc ñaëc tröng cuûa vuøng Hoa Nam (Trung Quoác)
vôùi caùc taùc phaåm ñieâu khaéc ñaù, chaïm khaéc goã, phuø ñieâu gheùp saønh, caån xaø cöø,
töôïng saønh Hoa Nam... trong ñoù aån chöùa nhöõng trieát lyù nhaân sinh saâu saéc.
Ñình An Hoøa : Ñöôïc xaây döïng khoaûng naêm 1788, 1792, vaø ñaõ ñöôïc truøng tu 3 laàn
                                                                                           157

vaøo caùc naêm 1944, 1953, 1994. Ñình An Hoøa laø di tích kieán truùc ngheä thuaät cuûa xaõ
An Hoøa, huyeän Long Thaønh. Ñình coù kieán truùc chöõ "Coâng". Trong ñình coøn löu
giöõ saéc phong cuûa vua Töï Ñöùc, vaø nhieàu Hoaønh Phi, caâu ñoái töø caùc ñôøi Gia Long,
Minh Maïng, Töï Ñöùc.
Chuøa Böûu Phong : Naèm treân ngoïn nuùi Böûu Long, caùch Bieân Hoøa 7 km. Leo 199
baäc ñaù leân tôùi ñænh, ngoâi chuøa Böûu Phong toïa laïc taïi ñoù. Chuøa ñöôïc xaây döïng vaøo
naêm 1679, theo hình chöõ "Tam" goàm chính ñieän, giaûng ñöôøng, nhaø thôø toå, ngoaøi ra
coøn coù nhieàu phoøng ni phaùi vaø nhaø döôõng taêng. Trong chuøa coù nhöõng pho töôïng
mang neùt ñaët bieät AÙ Ñoâng vaø nhieàu coå vaät nhö caëp nai vaøng ñôøi Nguyeãn, ñaàu
"phöôøng coå" (nhaø Phaät), töôïng Phaät naèm, thaùp Böûu Phong reâu phong coå kính vaø
xaù lôïi, moät baùu vaät nhaø Phaät. Xung quanh chuøa coù Long Ñaàu Thaïch (coøn goïi laø
Haøm Roàng, Haøm Hoå) vaø ñaøi Tam Theá Phaät.
Các dịp lễ hội
Leã Hoäi Cuùng Bieån Myõ Long (Leã Hoäi Nghinh OÂng) : Haøng naêm leã hoäi cuùng bieån
ñöôïc toå chöùc trong 3 ngaøy, töø 10 ñeán 12 thaùng 5 aâm lòch taïi mieáu Baø Chuùa Xöù,
bieån Myõ Long, xaõ Myõ Long, huyeän Caàu Ngang. Trong 3 ngaøy naøy raát nhieàu nghi
leã ñöôïc tieán haønh trang troïng nhö leã Nghinh OÂng Haûi Nam (treân thuyeàn laø caùc vò
thaàn hoùa trang Quan Coâng, Chaâu Xöông, Quan Bình), leã röôùc Baø Chuùa Xöù, röôùc
Caäu, leã Nghinh OÂng (röôùc caù OÂng ñeå toû loøng bieát ôn caù OÂng vôùi taøu thuyeàn khi ñi
bieån gaëp naïn), leã teá thaàn noâng, chaùnh teá, teá nghinh nguõ phöông ñi boä voøng quanh
thò traán vaø nhieàu troø chôi daân gian nhö nhaûy bao, keùo co, baét caù keøo, caù boáng. Leã
hoäi keát thuùc vôùi vieäc ñöa taøu ra bieån. Leã hoäi do nhöõng ngöôøi laøm ngheà bieån ôû Myõ
Long toå chöùc laàn ñaàu vaøo naêm 1937, vôùi muïc ñích caàu an. Daàn daàn ñaõ loâi cuoán
ñöôïc nhieàu ngöôøi tham döï. Nhöõng naêm gaàn ñaây vaøo nhöõng ngaøy leã hoäi, haøng chuïc
ngaøn khaùch gaàn xa ñaõ veà ñaây döï leã hoäi, tham quan laøm cho khoâng khí ôû vuøng naøy
caøng naùo nhieät.
Leã Vaøo Naêm Môùi (Chol Chnam Thmay) : Ñaây laø Teát cuûa ngöôøi Khmer ôû vuøng
ñoàng baèng soâng Cöûu Long. Leã naøy ñöôïc toå chöùc vaøo thaùng 4 döông lòch (nhaèm
vaøo ngaøy giöõa thaùng tuøy naêm).
Leã Cuùng OÂng Baø (Leã Ñoân Ta) : Laø leã lôùn cuûa ñoàng baøo Khmer, ñöôïc toå chöùc vaøo
                                                                                         158

3 ngaøy moãi naêm, töø 29-8 ñeán ngaøy 1-9 aâm lòch.
Leã Cuùng Traêng : Vaøo ngaøy 15-10 aâm lòch, ñoàng baøo Khmer toå chöùc leã cuùng traêng
ñeå töôûng nhôù ñeán coâng ôn cuûa maët traêng, coi nhö moät vò thaàn ñieàu tieát muøa maøng,
ñaõ giuùp hoï laøm aên ñöôïc khaù giaû trong naêm. Trong dòp leã cuùng traêng, baø con
Khmer toå chöùc cuoäc ñua ghe ngo raát vui.
Leã Daâng Boâng : Moãi khi phum, soùc caàn xaây döïng caàu, ñöôøng, nhaø tröôøng, chuøa
chieàn, caùc coâng trình coâng coäng... ñeàu toå chöùc leã daâng boâng ñeå quyeân goùp tieàn
xaây döïng. Caùc sö saõi ñoïc kinh caàu nguyeän, caùc ñòa phöông ñoùn caùc ñoaøn haùt daân
toäc veà bieåu dieãn.
Leã Daâng Phöôùc : Taïi gia ñình Khmer, ôû caùc tænh ñoàng baèng Nam boä thöôøng toå
chöùc leã naøy ñeå töôûng nhôù nhöõng ngöôøi thaân qua ñôøi.
                                                                                               159

Đồng Tháp
Dieän tích : 3276 km².
Daân soá : 1.348.000 ngöôøi (2001).
Tænh lî : thò xaõ Cao Laõnh.
Thò xaõ : thò xaõ Sa Ñeùc.
Caùc huyeän : Taân Hoàng, Hoàng Ngö, Tam Noâng, Thanh Bình, Thaùp Möôøi, Cao
Laõnh, Laáp Voø, Chaâu Thaønh, Lai Vung.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Khmer, Hoa, Chaêm.
Ñoàng Thaùp thuoäc khu vöïc ñoàng baèng soâng Cöûu Long, laø moät trong ba tænh cuûa
vuøng Ñoàng Thaùp Möôøi, phía Baéc giaùp CamPuChia, phía Nam giaùp Vónh Long,
phía Taây giaùp An Giang vaø Caàn Thô, phía Ñoâng giaùp Long An vaø Tieàn Giang.
Tænh coù heä thoáng soâng ngoøi, keânh raïch chaèng chòt, nhieàu ao hoà lôùn. Soâng chính laø
soâng Tieàn (moät nhaùnh cuûa soâng Meâ Koâng) chaûy qua tænh vôùi chieàu daøi 132 km.
Doïc theo hai bôø soâng Tieàn laø heä thoáng keânh raïch doïc ngang. Ñöôøng lieân tænh giao
löu thuaän tieän vôùi treân 300 km ñöôøng boä vaø moät maïng löôùi soâng raïch thoâng thöông.
Thò xaõ Cao Laõnh caùch quoác loä 1A 36 km, caùch thaønh phoá Saøi Goøn 162km. Naèm
treân bôø soâng Cao Laõnh (moät nhaùnh nhoû cuûa soâng Tieàn taùch ra sau 16 km laïi chaûy
vaøo soâng Tieàn), ôû ngay saùt Ñoàng Thaùp Möôøi meânh moâng, töø xa xöa Cao Laõnh ñaõ
laø moät ñoä thò saàm uaát vaø laø trung taâm kinh teá cuûa Ñoàng Thaùp.
"Cao Laõnh" baét nguoàn töø hai chöõ "Caâu Ñöông", laø teân moät nhaân vaät goác Quaûng
Nam di cö vaøo Nam theo ñôït chieâu moä cuûa chöôûng dinh Nguyeãn Höõu Caûnh. OÂng
Caâu Ñöông teân thaät laø Ñoã Coâng Töôøng töï Laõnh, ñeán laäp nghieäp ôû phuû Taân Thaønh,
laäp moät ngoâi chôï vaø laøm chuû. Vì theá daân goïi taét laø chôï "Caâu Laõnh", sau ñoïc traïi ra
"Cao Laõnh". Phaàn lôùn ñaát ñai phía Ñoâng tænh Ñoàng Thaùp laø ñaàm laày, röøng traøm
roäng lôùn. Xöa vuøng naøy raát hieåm yeáu, thöôøng laø caên cöù khaùng chieán choáng quaân
Phaùp.
Soâng chính cuûa tænh Tieàn Giang, voán töø soâng Cöûu Long ôû CamPuChia chaûy xuoáng.
Kinh raïch chaïy khaép tænh vaø laø heä thoáng giao thoâng tieän lôïi. Caùc kinh raïch quan
troïng goàm : soâng Sôû Thöôïng, soâng Sôû Haï, kinh Phöôùc Xuyeân, kinh Thaùp Möôøi,
kinh Caùi Baøo, kinh Tö Môùi, kinh Xaùng An Long (kinh Ñoàng Tieán)... Nhöõng cuø lao
                                                                                               160

lôùn nhö cuø lao Taây, cuø lao Hoä...
Khí haäu coù hai muøa roõ reät, muøa möa töø thaùng 9 ñeán thaùng 11, muøa khoâ töø thaùng 12
ñeán thaùng 5. Vaøo muøa möa, nöôùc soâng Cöûu Long ñoå töø nguoàn xuoáng mang theo
phuø sa, nöôùc soâng daâng leân ngaäp caû ruoäng ñoàng, ñem phuø sa boài ñaép theâm maøu
môõ, nhöng gaây trôû ngaïi cho moät soá sinh hoaït bình thöôøng vì möïc nöôùc daâng cao,
nhaát laø trong khu vöïc Ñoàng Thaùp Möôøi, möïc nöôùc daâng töø nöõa thöôùc ñeán hai
thöôùc röôõi.
Laø moät tænh noâng nghieäp, Ñoàng Thaùp saûn xuaát nhieàu löông thöïc vaø caùc loaïi noâng,
thuûy saûn coù giaù trò xuaát khaåu. Ñaát ñai Ñoàng Thaùp maøu môõ bôûi phuø sa do hai con
soâng Tieàn vaø soâng Haäu cung caáp haøng naêm, xoùm laøng truø phuù giöõa boán beà caây coái
xanh töôi. Vì theá Ñoàng Thaùp ñöôïc bieát ñeán nhö moät vöïa luùa cuûa caû nöôùc. ÔÛ ñaây
coù gioáng luùa noåi, moät loaïi luùa moïc töï nhieân töø thaùng 4, thaùng 5 ñeán thaùng 10 thu
hoaïch maø khoâng caàn chaêm boùn.
Ñoàng Thaùp cuõng laø vuøng ñaày trieån voïng veà caùc loaïi caây coâng nghieäp ngaén ngaøy
nhö mía, boâng, thuoác laù, ñaäu töông vaø caây aên traùi nhö : xoaøi Cao Laõnh, nhaõn Chaâu
Thaønh, quyùt Lai Vung, böôûi Phong Hoøa, choâm choâm, vuù söõa, maõng caàu coù quanh
naêm.
Sinh hoạt, kinh tế
Ñoàng baøo Kinh cö nguï phaàn lôùn trong tænh, coøn laïi laø daân chuùng goác Hoa, Khmer,
Chaøm, Thaùi. Caùc toân giaùo chính laø Hoøa Haûo, Cao Ñaøi, Phaät Giaùo vaø Thieân Chuùa.
Noâng nghieäp laø nguoàn lôïi chính. Ñaát Ñoàng Thaùp chia laøm hai vuøng luùa gaïo. Vuøng
phía Taây do phuø sa boài ñaép, ñaát baèng phaúng, thích hôïp cho vieäc troàng luùa vaø caùc
loaïi löông thöïc nhö khoai, ngoâ, caùc loaïi ñaäu ñen, ñoû, xanh, traéng, caây ñaäu naønh
moïc raát nhanh; ñaëc bieät laø caùc loaïi rau thöôøng troàng ôû xöù laïnh nhö xaø laùch, boâng
caûi, döa chuoät. Vöôøn traùi caây coù xoaøi, maän, vuù söõa. Caùc vuøng cuø lao nhö cuø lao
Taây troàng luùa toát.
Vuøng beân kia laø Ñoàng Thaùp Möôøi thaám pheøn, nhöng laïi coù hai loaïi luùa ñaëc bieät laø
luùa noåi vaø luùa trôøi. Luùa trôøi laø loaïi luùa hoang khoâng ai troàng, moïc vaøo thaùng tö vaø
naêm, thaùng Möôøi luùa chín. Coøn luùa noåi do daân chuùng saï, noù soáng theo möïc nöôùc
daâng. Nöôùc daâng cao ñeán ñaâu luùc moïc cao ñeán ñoù. Luùa noåi coù nhieàu teân nhö "luùa
                                                                                             161

noåi naøng taây", "luùa noåi naøng tri"... nhöng daân ñòa phöông thöôøng khoâng goïi laø luùa
noåi maø goïi "luùa muøa" vì luùa troå vaøo khoaûng thaùng 9 aâm lòch.
Röøng traøm Ñoàng Thaùp meânh moâng ñem laïi nhieàu lôïi ích cho tænh; ngoaøi ra coøn coù
caù, cua, oác, löôn, ruøa, saùp maät ong, chim muoâng, cua oác... laø lôïi töùc thieân nhieân voâ
taän cuûa tænh. Tröôùc ñaây, khi ñeán Ñoàng Thaùp Möôøi ai cuõng nghó ñeán muoãi vaø ñóa vì
nhieàu ñaàm laày. Nhöng töø sau naêm 1956, vaán ñeà khai kinh, di daân, khaån hoang laäp
aáp ñaõ taïo Ñoàng Thaùp Möôøi thaønh vuøng ñaát truø phuù; muoãi vaø ñóa khoâng coøn laø vaán
ñeà gheâ sôï nöõa.
Kieán Phong cuõng laø nôi troàng thuoác laù vaø mía. Ngoaøi ra, daân chuùng coøn sinh soáng
baèng caùc ngheà nuoâi caùc loaïi gia suùc, deät chieáu, ñan laùt, töông chao vaø tieåu thuû
coâng ngheä... Gaø Cao Laõnh noåi tieáng ñaù hay vaø "gan lì".
Lược sử
Naêm 1832, vua Minh Maïng chia caùc traán thaønh tænh thò Sa Ñeùc thuoäc tænh An
Giang. Döôùi thôøi Phaùp thuoäc, An Giang ñöôïc quaân Phaùp chia thaønh saùu tænh laø Sa
Ñeùc, Chaâu Ñoác, Long Xuyeân, Baïc Lieâu, Soùc Traêng vaø Caàn Thô. Ñoàng Thaùp voán
laø caùnh ñoàng saâu, moïc ñaày lau saäy, döng, laùc, traøm, neân trôû thaønh ñòa theá hieåm
yeáu moãi khi nöôùc ta coù giaëc.
Naêm 1862, anh huøng Ñoác Binh Kieàu chieâu moä ngöôøi nghóa duõng trong vuøng cuøng
noåi leân ñaùnh giaëc Phaùp. Khi anh huøng Tröông Coâng Ñònh maát, anh huøng Voõ Duy
Döông ruùt quaân veà Ñoàng Thaùp Möôøi vaøo naêm 1865 vaø laø ngöôøi ñaàu tieân neâu khaåu
hieäu "Caàn Vöông" choáng giaëc. OÂng tung nghóa quaân ñaùnh du kích khaép nôi töø Haø
Tieân tôùi Ñoàng Thaùp Möôøi.
OÂng toå chöùc dòch vaän raát gioûi, nhieàu lính quaân Phaùp boû nguõ vaø cuøng theo nghóa
quaân ñaùnh phaù caùc ñoàn boùt cuûa giaëc khaép caùc tænh Taân An, Myõ Tho, Long Xuyeân,
Sa Ñeùc thôøi baáy giôø. Ngaøy 15-4-1865, giaëc ñem ñaïi quaân vaây kín caên cöù Ñoàng
Thaùp nhöng bò phuïc binh cuûa oâng chaän ñaùnh ôû Caùi Thia lieàn maáy ngaøy ñeâm. Sau
ñoù, oâng ruùt veà Cao Laõnh, roài sang Vaøm Coû Taây laäp cöù ñòa, toå chöùc laïi haøng nguõ.
Nhöng chaúng may, oâng bò maéc beänh thöông haøn maø töø traàn.
Trong soá nhöõng anh huøng sinh tröôûng taïi Kieán Phong coù Nguyeãn Quang Dieâu
(ngöôøi xaõ Taân Thuaän, quaän Cao Laõnh). Vôùi tö chaát thoâng minh vaø taâm hoàn yeâu
                                                                                              162

nöôùc daït daøo, oâng ñaõ tham gia phong traøo cöùu nöôùc vaø tieáp tay ñaéc löïc cho cao
traøo Ñoâng Du naêm 1907. Taïi Cao Laõnh, oâng möôïn chuøa Linh Sôn laøm nôi gaëp gôõ
nhöõng ngöôøi yeâu nöôùc trong vuøng. OÂng thöôøng lieân laïc vôùi caùc nhaø caùch maïng bò
quaân Phaùp ñöa töø Baéc vaøo an trí trong Nam nhö Voõ Hoaønh, Döông Baù Traïc,
Phöông Sôn... ñang taïm soáng taïi vuøng Sa Ñeùc.
Naêm 1913, oâng cuøng nhaø caùch maïng Ñinh Höõu Xöông (ngöôøi xaõ Myõ Xöông) vaø
moät soá chieán höõu khaùc ra haûi ngoaïi nhöng bò baét taïi Hoàng Koâng. Phaùp ñöa oâng veà
giam taïi Hoûa Loø, Haø Noäi, roài ñaøy ñi Guyane (thuoäc ñòa Phaùp taïi vuøng Trung Myõ).
Naêm 1917, oâng cuøng moät soá nhaø caùch maïng Vieät Nam duøng thuyeàn troán qua ñaûo
Trinidad, roài tìm ñöôøng sang Hoa Thònh Ñoán, Hoa Kyø. Naêm 1920, oâng töø ñoù trôû laïi
Trung Hoa. Naêm 1927, oâng veà nöôùc tieáp tuïc hoaït ñoäng haêng say duø tuoåi ñaõ cao vaø
bò maät vuï Phaùp luøng baét raùo rieát. Ñeán ngaøy 15 thaùng 5 naêm Bính Tyù (1936), anh
huøng Nguyeãn Quang Dieâu töø traàn.
Phong cảnh, di tích
Traøm Chim Tam Noâng : Traøm chim roäng 7612 ha naèm giöõa 4 xaõ Phuù Ñöùc, Phuù
Hieäp, Phuù Thoï vaø Taân Coâng Sính, huyeän Tam Noâng, caùch thò traán Tam Noâng 800
m ñöôøng chim bay. Traøm chim nghóa laø chim ôû trong röøng traøm, nôi ñaây thieân
nhieân raát phong phuù vôùi nhöõng röøng traøm saäy, lao, sen, suùng, luùa maï, naêng,
laùc...vaø caùc loaøi ñoäng vaät : traên, ruøa, löôn, raén, caùc loaïi caù ñoàng vaø nhieàu loaïi
chim nöôùc nhö coø, dieäc, vòt trôøi, coàng coäc, trích coà vaø ñaëc bieät laø seáu coå truïi ñaàu
ñoû. Loaïi chim quí hieám naøy ñeán traøm chim haøng naêm vaøo muøa khoâ ñeå cö truù.
Ñeán thaêm traøm chim vaøo luùc ñoù, du khaùch chöùng kieán töøng ñaøn seáu ñaàu ñoû veà aên
cuû naêng cuøng vôùi nhieàu loaøi chim khaùc tuï hôïp thaønh töøng ñaøn ñoâng vui. Seáu to,
cao treân 1,7 m, boä loâng xaùm möôït, coå cao, ñaàu ñoû, ñoâi caùnh dang roäng khi bay.
Chim seáu raát chung thuûy, bao giôø cuõng coù ñoâi vui ñuøa nhaûy muùa vaø raát gaàn guõi vôùi
con ngöôøi. Vôùi ngöôøi Vieät Nam loaøi seáu ñaàu ñoû, coøn goïi laø chim Haïc, laø bieåu
töôïng cuûa söùc maïnh, söï tröôøng toàn vaø loøng chung thuûy. trong caùc ñình, chuøa vaø
treân nhieàu baøn thôø cuûa gia ñình ngöôøi Vieät Nam coù thôø chim Haïc.
Du khaùch ñeán ñaây, nhieàu ngöôøi khoâng muoán veà ngay, ai cuõng keùo daøi theâm
chöông trình, ñi xuoàng len loûi vaøo caùc cuïm caây raøm ñeå nhìn oå vaø tröùng cuûa loaøi
                                                                                                 163

chim trích, ngaém nhìn töøng ñaøn con trích vöøa ñuû loâng bôi loäi ngay tröôùc muõi
xuoàng... khi nöôùc ruùt, nôi ñaây trôû thaønh caùnh ñoàng cuûa caùc loaïi rong taûo, boâng
suùng, sen, luùa trôøi...
Khu traøm chim ñaõ ñöôïc caùc toå chöùc baûo toàn thieân nhieân quoác teá taøi trôï ñeå duy trì
vaø phaùt trieån. Nhieàu ñoaøn du khaùch ñaõ ñi haøng vaïn caây soá töø caùc nöôùc ñeán Tam
Noâng ñeå ñöôïc nhìn taän maét con seáu ñaàu ñoû.
Vöôøn Coø Thaùp Möôøi : ÔÛ caùch thò xaõ Cao Laõnh 35 km. Tôùi ñaây du khaùch seõ nhìn
thaáy haøng ngaøn con coø ñaäu treân caùc caây traéng rôïp caû moät vuøng trôøi. Vaøo nhöõng
buoåi chieàu taø, haøng haøng lôùp lôùp caùnh coø chao lieäng treân khoâng tröôùc khi veà toå.
Vöôøn Hoa Taân Qui Ñoâng : Du khaùch yeâu hoa vaø caây caûnh xin môøi ñeán vöôøn hoa
Taân Qui Ñoâng caùch thò xaõ Cao Laõnh 3 km. Nôi ñaây troàng nhieàu loaïi hoa vaø caây
caûnh, ñaëc bieät hoa hoàng vaø caây hoå phaùch laø nhöõng maët haøng xuaát khaåu ñi nhieàu
nöôùc. ÔÛ ñaây coøn coù nhieàu caây döôïc lieäu duøng laøm thuoác chöõa beänh.
Baõi Taém An Hoøa : An Hoøa laø moät coàn caùt naèm chôi vôi giöõa soâng Tieàn, caùch thò
traán Caùi Taøu Haï, huyeän Chaâu Thaønh khoaûng 40 phuùt ñi ñöôøng. Baõi taém ñöôïc phaùt
hieän naêm 1995, moät coàn caùt traéng hình traêng khuyeát roäng hôn 10 ha ñoä nghieâng
cuûa coàn ít, khoâng coù vuøng truõng taïo thaønh baõi taém raát an toaøn vaø lyù töôûng cho du
khaùch. Tuy môùi ñöôïc phaùt hieän nhöng baõi taém An Hoøa ñaõ thu huùt du khaùch moïi
mieàn gaàn xa, taáp naäp xuoàng ghe keùo veà ñaây ñeå thöôûng thöùc phong caûnh laøng queâ
bình dò hoa traùi sum seâ, ñeå taém mình döôùi doøng soâng traøn ngaäp naéng vaø gioù, thö
giaõn vaø hoøa mình vôùi thieân nhieân.
Coàn Tieân : Moät coàn caùt traéng mòn noåi daøi gioáng nhö moät naøng tieân phôi mình
trong naéng giöõa doøng soâng Haäu, ñoaïn chaûy qua xaõ Ñònh Hoøa, huyeän Lai Vung
(phía beán boài). Coàn tieân coù nghóa laø Tieân nöõ giaùng traàn xuoáng coàn caùt phuø sa.
Ñeán vôùi coàn Tieân, du khaùch seõ ñöôïc hoøa mình trong doøng nöôùc trong xanh cuûa
soâng Haäu, phôi naéng treân bôø caùt mòn trong khoâng khí trong laønh cuûa ñoàng queâ,
thöôûng thöùc muøi vò thôm noàng cuûa röôïu Sa Giang vôùi caùc moùn aên oác gaïo, toâm
nöôùng, caù soâng Haäu.
Chôï Chieáu Ñònh Yeân : Naèm caïnh soâng Haäu thuoäc xaõ Ñònh Yeân, huyeän Laáp Voø,
chôï chieáu Ñònh Yeân ñaõ coù caùch ñaây khoaûng 100 naêm. Chôï ñöôïc hôïp vaøo ban ñeâm
                                                                                              164

vì baø con suoát ngaøy baän roän vôùi coâng vieäc ñoàng aùng hoaëc mieät maøi beân khung deät.
Ñeán Ñònh Yeân vaøo nhöõng ñeâm traêng saùng, baïn seõ ñöôïc nhìn thaáy caûnh hoïp chôï
ban ñeâm, moãi ngöôøi chong moät ñeøn quaây quaàn tröôùc saân chuøa An Phöôùc.
Haøng hoùa laø nguyeân lieäu ñeå deät chieáu, caùc loaïi phaåm maøu, daây boá, vaø haøng nghìn
chieác chieáu baùn sæ, leû theo yeâu caàu cuûa khaùch. Ñoù laø caùc loaïi chieáu traéng, chieáu in
hình hoa vaên, chieáu con coø, chieáu coå trang troïng, chieáu cöôùi trang trí loäng laãy...
Haøng naêm chôï chieáu Ñònh Yeân baùn ra khoaûng hôn 400.000 ñoâi chieáu caùc loaïi
khaép caùc vuøng. Chieáu thöôøng baùn chaïy nhaát laø vaøo thaùng chaïp, thaùng gieâng vaø
thaùng hai.
Thaùp Möôøi : Nguyeân laø moät caùi thaùp möôøi taàng, cao khoaûng 42 thöôùc, do caùc
nghóa quaân cuûa anh huøng Ñoác Binh Kieàu xaây laøm ñaøi thaùm thính trong thôøi gian
khaùng Phaùp. Veà sau, anh huøng Voõ Duy Döông cuõng söû duïng thaùp canh naøy vaø ñaët
Toång haønh dinh khaùng chieán ôû ñaây. Vò trí thaùp thuoäc quaän Myõ An, phía kinh Thaùp
Möôøi. Thuôû tröôùc, chæ coù ba con ñöôøng moøn daãn vaøo Thaùp Möôøi : Moät ñöôøng töø
Goø Baéc Chieâng (thuoäc Moäc Hoùa, tænh Kieán Töôøng) ñi xuoáng, moät ñöôøng töø raïch
Caàn Loá ñi leân vaø moät ñöôøng töø Caùi Nöùa (thuoäc tænh Ñònh Töôøng) ñi laïi.
Caû ba ñöôøng laàn löôït ñi qua ñoàn Taû, ñoàn Höõu vaø ñoàn Tieàn. Ba ñoàn naøy che chôû
Toång haønh dinh ôû Thaùp Möôøi. Ñoàn naøo cuõng coù luõy ñaát ôû chung quanh, cao gaàn
hai thöôùc vaø daøy khoaûng thöôùc röôõi. Trong vaø ngoaøi luõy laø moät haøng cöø baèng saøo,
luõy ñeàu ñöôïc ñuïc cöûa vaø coù nhieàu loå ñeå ngaém suùng ra ngoaøi. Moãi ñoàn chöùa töø 200
ñeán 300 nghóa quaân, 10 khaåu suùng vaø töø 40 ñeán 50 thôùt suùng baén ñaù vaø vaøi khaåu
ñaïi baùc. Ngoaøi ra, coøn coù naêm saùu ñoàn nhoû ôû xa Toång haønh dinh nhö ñoàn Goø Baéc
Chieâng, ñoàn AÁp Lyù... moãi ñoàn naøy coù khoaûng 150 nghóa quaân vaø coù töø 15 ñeán 35
thôùt suùng baén ñaù. Coøn khí giôùi, thuoác ñaïn thì coù thuyeàn chôû töø Haø Tieân, Raïch Giaù
vaøo. Phaàn löông thöïc do daân chuùng tieáp vaän.
Con ñöôøng tieän nhaát vaøo Thaùp Möôøi laø ñöôøng ñi töø Caàn Loá, neân ñaõ ñöôïc duøng ñeå
chôû gaïo cho nghóa quaân vaø coù teân laø "ñöôøng gaïo". Nay coøn di tích neàn ñaù döôùi
chaân Thaùp Möôøi vaø beân caïnh laø ngoâi moä cuûa Ñoác Binh Kieàu. Xöa, quaân Phaùp ñaët
vuøng naøy laø "Caùnh ñoàng Baøng" (Plaine des joncs), nhöng daân chuùng khoâng duøng
teân naøy vaø laáy teân Ñoàng Thaùp Möôøi ñeå ghi khaéc tinh thaàn yeâu nöôùc cuûa nghóa
                                                                                            165

quaân khaùng Phaùp.
Khu Di Tích Goø Thaùp : Thuoäc aáp 4 xaõ Taân Kieàu, huyeän Thaùp Möôøi, caùch huyeän
ly Thaùp Möôøi khoaûng 11 km veà phía Baéc, caùch thò xaõ Cao Laõnh veà höôùng ñoâng
baéc 43 km (theo ñöôøng boä vaø ñöôøng thuûy). Goø Thaùp goàm coù 5 di tích tieâu bieåu,
tính töø con loä Myõ Hoøa ñi vaøo : goø Thaùp Möôøi, thaùp Coå Töï, ñeàn thôø cuï Ñoác Bình
Kieàu, goø Minh Sö, mieáu Baø Chuùa Xöù.
Caùc di tích Goø Thaùp mang nhieàu giaù trò vaên hoùa - lòch söû. Thaùp Coå Töï caùch goø
Thaùp Möôøi 100 m veà phía Baéc, töông truyeàn coù töø thôøi Thieäu Trò (1841 - 1847)
tröôùc ñoù laø ngoâi thaùp thôø Chaân Laïp. Qua khoûi chuøa laø ñeán khu caên cöù Ñoàng Thaùp
Möôøi cuûa cuï Ñoác Bình Kieàu trong cuoäc khaùng chieán choáng quaân Phaùp. Moä vaø ñeàn
thôø cuï coøn ôû nôi ñaây. Ñi tieáp laø ñeán mieáu Baø Chuùa Xöù, goø Minh Sö, haøng naêm,
khaùch thaäp phöông keùo veà döï leã vía Baø raát ñoâng. Goø Thaùp Möôøi caùch ñaây khoaûng
2000 naêm laø nôi sinh soáng cuûa caùc cö daân coå. Taïi ñaây giôùi khaûo coå hoïc ñaõ phaùt
hieän ñöôïc nhieàu di vaät vaên hoùa coå, ñaëc bieät laø caùc di vaät vaên hoùa thuoäc neàn vaên
minh OÙc Eo.
Chuøa Kieán An Cung : Coøn goïi laø chuøa OÂng Quaùch, naèm taïi trung taâm thò xaõ Sa
Ñeùc. Chuøa do nhoùm ngöôøi Hoa ôû tænh Phuùc Kieán (Trung Quoác) ñònh cö taïi Sa Ñeùc
xaây döïng vaøo naêm 1924 - 1927 ñeå thôø cuùng toå tieân vaø laø nôi daïy doã con chaùu.
Kieán truùc chuøa Kieán An Cung theo kieåu chöõ "coâng". Toaøn boä chuøa khoâng coù keøo,
chæ coù ñoøn tay raùp moäng laïi. Maùi ngoùi lôïp theo dôïn soùng roàng traûi neàn cho nhöõng
ngoïn soùng cong vuùt leân cao. Saùu ñaàu ngoïn soùng laø saùu cung ñieän thu nhoû. Hai beân
cöûa vaøo chaùnh ñieän laø 2 con kyø laân baèng ñaù xanh raát lôùn. Taû, höõu laø 2 vò thaàn
Thieän - AÙc. Trong saân laø nôi cuùng teá. Nhöõng coät lôùn trong chaùnh ñieän, caùc taám
hoaønh phi, bao lam, ñoái lieãn ñieàu ñöôïc traïm troå hoa, laù, chim sôn son, thieáp vaøng
loäng laãy toân nghieâm.
Ñeàn Thôø Thöôïng Töôùng Traàn Ngoïc (Ñeàn Ñoác Binh Vaøng) : Toïa laïc taïi ñòa phaän
aáp Nam, xaõ Taân Thaïnh, huyeän Thanh Bình, caùch trung taâm thò xaõ Cao Laõnh 24 km
theo höôùng taây nam. Thöôïng Töôùng Traàn Ngoïc (Ñoác Binh Vaøng) giöõ chöùc toång
binh kieâm chaùnh giaûi quaân löông döôùi trieàu vua Minh Maïng. Naêm 1837, treân
ñöôøng giaûi quaân löông ñeán bieân thuøy An Giang, ñöôïc tin baùo thaønh An Giang thaát
                                                                                           166

thuû, oâng ñaõ ra leänh tieâu huûy ñoaøn thuyeàn, giaûi giaùp binh só vaø sau ñoù ruùt göôm töï
vaãn.
Sau khi maát, trieàu ñình ban taëng oâng chöùc thöôïng töôùng quaän coâng. Daân chuùng
nhôù ôn vaø thöông tieác oâng, ñaõ ñaët teân con raïch thaønh raïch Ñoác Vaøng vaø laäp ñeàn
thôø oâng taïi ñòa ñieåm hieän nay. Naêm 1965, ñeàn thôø ñöôïc xaây döïng laïi baèng vaät lieäu
kieân coá ñeïp vaø haøi hoøa vôùi khung caûnh thieân nhieân. Haøng naêm, vaøo caùc ngaøy 15,
16 thaùng 2 aâm lòch, nhaân daân ñòa phöông toå chöùc leã kyû nieäm vaø cuùng teá oâng raát
long troïng vôùi haøng chuïc ngaøn ngöôøi tham gia.
Chuøa Höông (Phöôùc Höng Coå Töï) : Laø moät trong nhöõng ngoâi chuøa coå kính taïi Sa
Ñeùc, chuøa do nhoùm ngöôøi Hoa ôû Sa Ñeùc döïng neân caùch ñaây hôn moät theá kyû ñeå thôø
Phaät. Chuøa Höông coù kieán truùc ñeïp, haøi hoøa vôùi quang caûnh xung quanh. Chuøa coù
8 maùi vaø 2 caáp, ñöôïc lôïp maùi aâm döông taïo gôïn soùng, maùi cong vuùt leân cao. Treân
noùc laø phuø ñieâu hình long, laân, qui, phöôïng. Caùch thöùc thôø phuïc cuûa chuøa theo loái
coå, toân nghieâm goàm 2 boä tam Taây Phöông cöïc laïc (Phaät A Di Ñaø vaø Quan Theá
AÂm Boà Taùt), ñaëc bieät coù moät pho töôïng A Di Ñaø baèng ñaát seùt theáp vaøng coù nieân
ñaïi hôn 100 naêm. Ngoaøi ra coøn coù chieác moõ tuïng kinh chaïm hình song ngö tuyeät
ñeïp.
Vaên Thaùnh Mieáu : Laø coâng trình vaên hoùa thôø ñöùc Khoång Töû, xaây döïng naêm 1857
taïi thoân Myõ Traø, huyeän Kieán Phong, tænh Ñònh Töôøng (nay thuoäc phöôøng |||, thò xaõ
Cao Laõnh) do oâng Hoà Troïng Ñính, quan tri phuû huyeän Kieán Töôøng ñöùng ra xaây
caát. Chính ñieän ñaët baøn thôø, ñaët baøi vò ñöùc Khoång Töû (Vaïn Theá Sö Bieåu). Taû höõu
laø baøi vò cuûa Töù Thaùnh (Taêng Töû, Nhan Hoài, Töû Tö vaø Maïnh Töû). Coøn beân taû vu,
höõu vu thôø Tieàn Hieàn vaø Haäu Hieàn. Naêm 1878, Vaên Thaùnh Mieáu ñöôïc dôøi ñeán vò
trí hieän nay (ñöôøng Lyù Thöôøng Kieät, phöôøng |, thò xaõ Cao Laõnh). Vaên Thaùnh Mieáu
ñöôïc truøng tu laïi vaøo naêm 1935 ñeán 1940, vieäc thôø phuïng ñöôïc saép xeáp laïi. Trong
chính ñieän taû vu laøm thö vieän, höõu vu laøm nôi hoäi hoïp, luaän baøn ñaïo lyù phöông
Ñoâng.
Chuøa Baø : Taïi Saøi Goøn vaø caùc tænh phía Nam, nôi naøo cuõng coù ngoâi chuøa Baø. Chuøa
Baø taïi Sa Ñeùt coù treân 100 naêm nay do nhoùm ngöôøi Hoa ôû tænh Phuùc Kieán sau khi
ñònh cö taïi Sa Ñeùc ñaõ chung goùp tieàn xaây döïng ngoâi chuøa thôø Baø. Chuøa ñöôïc kieán
                                                                                           167

truùc theo kieåu chöõ Thieân, maùi ngoùi lôïp aâm döông taïo gôïn soùng, töôøng cao noùc coå,
khang trang.
Gian chaùnh ñieän thôø baø Thieân Haäu Ngöôn Quaân, saéc phong thôøi nhaø Thanh ôû
Trung Hoa (Thieân Haäu Thaùnh Maãu) vì baø coù coâng cöùu ñoä nhöõng ngöôøi ñi ghe,
thuyeàn ngoaøi bieån. Ngöôøi Trung Hoa toân suøng baø nhö vò cöùu tinh cuûa hoï. Beân höõu
chaùnh ñieän thôø baø Kim Hueä (meï cuûa baø Thieân Haäu Thaùnh Maãu), beân taû thôø oâng
Ñòa vaø oâng Thoå, ngoaøi ra chuøa coøn thôø Phaät Di Ñaø, Quan AÂm Boà Taùt vaø Quan
Thaùnh Ñeá Quan. Haøng naêm ban trò söï toå chöùc leã cuùng long troïng vaøo ngaøy 23-3 vaø
9-9 aâm lòch.
Ñình Taân Phuù Trung : Ñình Taân Phuù Trung caùch thò traán Chaâu Thaønh 17km, ñình
Taân Phuù Trung toïa laïc treân khuoân vieân roäng 3000 m², giöõa moät vuøng queâ truø phuù,
caây traùi xum xueâ cuûa xaõ Taân Phuù Trung. Laø moät trong nhöõng ngoâi ñình coå cuûa tænh
Ñoàng Thaùp, ñình ñöôïc xaây döïng giöõa theá kyû 19 vaø ñöôïc vua Töï Ñöùc phong saéc
Thaønh Hoaøng Boån Caûnh vaøo ngaøy 16-4-1858 aâm lòch. Ñình coù kieán truùc theo kieåu
coå, maùi xaây theo hình chöõ ñaïi, lôïp ngoùi kieåu oáng xöa, treân ngoùi coù löôõng long
tranh chaâu, coät keøo baèng goã quí ñöôïc chaïm troã tinh vi.
Trong ñình coù nhieàu böùc lieãn baèng goã quí ñöôïc chaïm khaéc coâng phu sôn son theáp
vaøng. Nghi thôø tröôùc, thôø Quan Thaùnh Ñeá, nghi thôø sau ôû giöõa thôø Thaønh Hoaøng
Boån Caûnh vaø 2 beân thôø nhöõng ngöôøi ñoùng goùp coâng lao cho ñình laøng. Haøng naêm
leã hoäi ñöôïc toå chöùc vaøo ngaøy 10, 17 thaùng 4 aâm lòch (naêm chaün), ngaøy 12, 13
thaùng 5 aâm lòch (naêm leû). Vaøo dòp naøy, nhaân daân trong xaõ vaø caùc xaõ laân caän ñeán
döï raát ñoâng vui, taáp naäp caàu nguyeän möa thuaän gioù hoøa, muøa maøng thaéng lôïi.
Ñình Ñònh Yeân : Ñöôïc xaây döïng vaøo naêm Canh Tuaát 1909 taïi aáp An Lôïi A, xaõ
Ñònh Yeân, huyeän Laáp Loø Voø ñeå ghi nhôù coâng ôn Phaïm Vaên An, ngöôøi ñaàu tieân
khai hoang ñaát laäp aáp nôi ñaây. Ñình ñöôïc kieán truùc theo kieåu noäi coâng ngoaïi quoác,
töôøng xaây coät goã, lôïp ngoùi ñaïi oáng, caùc kyø, keøo, coät ñöôïc chaïm troã hoa vaên ñaàu
roàng, laân raát ñeïp. Caâu ñoái, caâu lieãn bao lam ñöôïc caån oác xaø cöø, chaïm hoùa long,
löôõng sen, maãu ñôn, sôn son theáp vaøng vaø caùc böùc tranh sôn thuûy ca ngôïi ñaát nöôùc
con ngöôøi.
Tröôùc saân ñình, laø nhöõng boàn hoa, caây döông coå thuï cao vuùt. Trong chaùnh ñieän
                                                                                                168

(baùi ñình) thôø thaàn Thaønh Hoaønh Boån Caûnh, hai beân taû höõu ban thôø caùc vò Tieàn
Hieàn cuûa ñình. Haøng naêm vaøo caùc ngaøy 16, 17 thaùng 4 vaø 15, 16 thaùng 11 aâm lòch
dieãn ra leã cuùng ñình raát long troïng vôùi ñaày ñuû nghi thöùc nhö : ñoäi kî maõ, ñoäi laân,
ñoäi lính haàu, hoïc troø leã, chieâng, troáng, nhaïc leã....
Ñình Long Khaùnh : ÔÛ treân cuø lao Long Khaùnh, giöõa soâng Cöûu Long, thuoäc huyeän
Hoàng Ngöï, ngoâi ñình xaây döïng theo kieåu nhieàu nhaø vuoâng gaén lieàn nhau, coù boán
haøng coät chính, maùi lôïp ngoùi aâm döông, treân noùc coù hình löôõng long tranh chaâu,
keøo chaïm troã ñaàu roàng. Ñình thôø thaàn Thaønh Hoaøng Boån Caûnh vaø caùc vò Tieàn
Hieàn, Haäu Hieàn nhöõng ngöôøi coù coâng vôùi ñòa phöông.
Töôïng Thoáng Lónh : Laø töôïng Thoáng Binh Nguyeãn Vaên Linh, daân ñòa phöông
thöôøng goïi taét laø Thoáng Linh, sinh tröôûng taïi Cao Laõnh, ñaõ cuøng anh huøng Thieân
Hoä Döông tham gia phong traøo khaùng chieán choáng Phaùp vaø taïo ñöôïc nhieàu thaønh
tích.
Các dịp lễ hội
Leã Hoäi Goø Thaùp : Di tích Goø Thaùp laø moät quaàn theå goàm 5 di tích tieâu bieåu trong
ñoù coù ñeàn thôø cuï Ñoác Binh Kieàu vaø mieáu baø Chuùa Xöù laø noåi tieáng hôn caû. Haøng
naêm khaùch thaäp phöông keùo veà döï leã hoäi Goø Thaùp raát ñoâng. Leã vía baø Chuùa Xöù
cöû haønh vaøo ngaøy 16 thaùng 3 aâm lòch, gioã cuï Ñoác Binh Kieàu vaøo ngaøy 15 - 16
thaùng 11 aâm lòch. Noäi dung caùc leã hoäi gaàn nhö oån ñònh: Leã caàu an, thaûnh sanh, teá
thaàn Noâng, cuùng OÂng (Ñoác Binh Kieàu) hoaëc cuùng baø Chuùa Xöù. Caùc leã ñöôïc tieán
haønh moät caùch long troïng, coù nhaïc leã theo nghi thöùc coå truyeàn. Ngoaøi ra coøn coù
muùa laân, haùt boäi, ñaáu voõ, löûa traän. Leã hoäi ôû Goø Thaùp laø leã hoäi caàu cho quoác thaùi,
daân an, muøa maøng ñöôïc töôi toát.
                                                                                         169

Gia Lai
Dieän tích : 16.212 km².
Daân soá : 1.048.000 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thaønh phoá Pleiku.
Caùc huyeän : An Kheâ, Ayun Pa, Chö Paêh, Chö Proâng, Chö Seâ, Ñöùc Cô, La Grai,
Kbang, Kroâng Pa, Kong Chro, Mang Yang.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Gia Rai, Ba Na, Xô Ñaêng, Gieû Trieâng...
Gia Lai laø moät tænh mieàn nuùi - bieân giôùi naèm ôû phía Baéc Taây Nguyeân treân ñoä cao
600 m - 800 m so vôùi maët bieån. Phía Baéc giaùp tænh Kon Tum, phía Nam giaùp tænh
Ñaéc Laéc, phía Taây giaùp Cam-Pu-Chia vôùi 90 km laø ñöôøng bieân giôùi quoác gia, phía
Ñoâng giaùp caùc tænh Quaûng Ngaõi, Bình Ñònh vaø Phuù Yeân.
Gia Lai coù khí haäu nhieät ñôùi gioù muøa cao nguyeân, chia laøm hai muøa roõ reät : muøa
möa töø thaùng 5 ñeán thaùng 11, muøa khoâ töø thaùng 12 ñeán thaùng 4 naêm sau. Nhieät ñoä
trung bình naêm 21°C - 25°C. Vuøng Taây Tröôøng Sôn coù löôïng möa trung bình naêm
töø 2200 mm - 2500 mm, vuøng Ñoâng Tröôøng Sôn töø 1200 - 1750 mm. Khí haäu Gia
Lai gioáng nhö khí haäu tænh Kon Tum vaø Ñaéc Laéc vôùi hai muøa möa naéng theo gioù
muøa.
Tænh coù truïc quoác loä 14 noái vôùi Quaûng Nam vaø caùc tænh Taây Nguyeân, Ñoâng Nam
Boä; truïc quoác loä 19 noái vôùi caùc tænh duyeân haûi mieàn Trung töø Qui Nhôn ñeán Pleiku
vaø ñi caùc tænh Ñoâng Baéc Cam-Pu-Chia; quoác loä 25 noái vôùi Phuù Yeân. Thaønh phoá
Pleiku naèm treân ngaõ ba giao loä cuûa quoác loä 19, quoác loä 14, quoác loä 25, caùch caûng
Qui Nhôn 180 km ñöôøng boä, caùch Saøi Goøn 541 km. Tænh coù saân bay Pleiku khaù lôùn.
Gia Lai laø ñaàu nguoàn cuûa nhieàu heä thoáng soâng ñoå veà mieàn duyeân haûi Cam-Pu-
Chia nhö soâng Ba, soâng Seâ San vaø caùc con suoái khaùc. Vuøng ñaát Gia Lai coù nhieàu
suoái hoà, gheành thaùc, ñeøo vaø nhöõng caùnh röøng nguyeân sinh taïo neân nhöõng caûnh
quan thieân nhieân huøng vó thô moäng mang ñaäm neùt hoang sô nguyeân thuûy cuûa nuùi
röøng Taây Nguyeân. Ñoù laø röøng nhieät ñôùi Kon Ka King, röøng Kon Cha Rang nôi coù
nhieàu ñoäng vaät quí hieám; thaùc Yaly huøng vó; thaùc Xung Khoeng hoang daõ ôû huyeän
Chö Proâng; thaùc Phuù Cöôøng thô moäng ôû huyeän Chu Seâ.
Nhieàu con suoái ñeïp nhö suoái Ñaù Traéng, suoái Mô vaø caùc danh lam thaéng caûnh khaùc
                                                                                          170

nhö beán ñoø "Moäng" treân soâng Pa, bieån hoà Tô Nöng treân nuùi meânh moâng vaø phaúng
laëng - nuùi Haøm Roàng cao 1092 m maø ñænh laø mieäng cuûa moät nuùi löûa ñaõ taét.
Sinh hoạt, kinh tế
Soá ñoàng baøo Thöôïng sinh soáng ôû Gia Lai ñoâng nhaát, roài ñeán ngöôøi Kinh. Ngöôøi
Thöôïng trong tænh thuoäc caùc saéc toäc chính laø Djarai (Gia Rai) Bahnar, Rhadeù;
ngoaøi ra laø caùc saéc toäc phuï nhö Tolo, Bahnar, Alo Kone, Djarai Arap... Ñoàng baøo
Thöôïng vaø Kinh soáng raát caàn cuø nhaãn naïi, luoân luoân hoøa hôïp vôùi nhau. Ba toân
giaùo chính laø Thieân Chuùa, Phaät, thôø phuïng Toå Tieân vaø Thaàn Linh.
Vì Gia Lai coù quaù nhieàu röøng vaø löu löôïng nöôùc soâng baát thöôøng neân vieäc canh
noâng taïi ñoàng baèng khoâng ñuû cung öùng trong tænh. Nhieàu nôi chæ troàng luùa ñöôïc
moät muøa, nôi naøo coù ñaäp nöôùc nhö quaän Leä Trung thæ canh taùc hai muøa. Ñoàng baøo
Thöôïng troàng luùa loác vaø luùa Thöôïng (moät loaïi neáp). Caùc loaïi hoa maøu phuï laø
khoai, saén, ngoâ vaø rau. Caùc loaïi caây kyõ ngheä ñöôïc troàng nhieàu nhö cao su, caø pheâ,
traø, boâng vaø mía...
Laâm saûn coù nhieàu goã quí nhö caåm lai, traéc, sao, daàu... vaø cuõng coù nhieàu daõ thuù.
Khoaùng saûn gaàn nhö khoâng khai thaùc ñöôïc moû gì. Ñôøi soáng cuûa daân chuùng thöôøng
taäp trung vaøo caùc ngaønh buoân baùn lieân quan ñeán vieäc khai thaùc laâm saûn.
Lược sử
Tröôùc ñaây Gia Lai laø vuøng röøng raäm hoang vu chæ coù ñoàng baøo Thöôïng saéc toäc
Djarai (Gia Rai)sinh soáng.
Thôøi Phaùp thuoäc, ñoàng baøo Thöôïng noåi leân khaùng chieán. Thaùng 2-1907 Cueùnot
mang quaân ñeán Pleipang. Daân quaân Bahnar ñaùnh troáng baùo ñoäng khaép vuøng, roài
raøo laøng vaø caám choâng. Duøng teân ñoäc choáng cöï maõnh lieät. Naêm 1911, vieân coâng
söù quaân Phaùp ôû Kontum cho ngöôøi ñieàu tra veà tình hình an ninh vaø kinh teá vuøng
naøy. Ñeán naêm 1913, quaân Phaùp ñaët moät toøa ñaïi lyù haønh chính ôû ñaây do ngöôøi
Phaùp cai quaûn. Naêm 1914, ñoàng baøo Thöôïng noåi leân choáng baét ñi phu vaø gieát lính
Phaùp. Naêm 1918, ñoàng baøo Gia Lai taán coâng caùc ñoàn boùt vaø gieát teân coâng söù Phaùp.
Ngaøy 12-2-1929 Gia Lai taùch khoûi Kontum ñeå trôû thaønh moät tænh rieâng bieät.
Phong cảnh, di tích
Thaùc Xung Khoeng : Caùch thaønh phoá Pleiku hôn 30km veà phía Taây Nam, thuoäc
                                                                                               171

ñòa phaän huyeän Chö Proâng. Thaùc Xung Khoeng huøng vó cao khoaûng 40 m. Töø xa
ñaõ nghe thaáy tieáng aàm ì, nöôùc ñoå töø treân cao xuoáng nhö moät daûi luïa traéng. Maët
thaùc lôùn, traûi roäng vaø töông ñoái baèng phaúng. Hai beân bôø, caây coái moïc um tuøm.
Phía sau thaùc laø neàn trôøi xanh thaúm cao loàng loäng.
Nöôùc ñoå xuoáng uoán cong theo trieàn ñaù meàm maïi, ñaäp vaøo caùc taûng ñaù noåi leân treân
maët nöôùc tung boït traéng xoùa. Nöôùc chaûy len loûi trong caùc khe ñaù, treân thaûm coû
xanh laøm thaønh moät vuøng hoà nöôùc trong vaét, saùt vôùi caùc vaùch ñaù xung quanh.
Thaùc Xung Khoeng laø nôi nghæ ngôi thuù vò cuûa du khaùch vöøa ngaém nhìn veû huøng
traùng cuûa thieân nhieân, vöøa hít thôû khoâng khí trong laønh maùt meû giöõa nuùi röøng huøng
vó.
Bieån Hoà Tô Nöng : Caùch thaønh phoá Pleiku veà phía Baéc 6 km ñöôøng chim bay.
Bieån hoà Tô Nöng nguyeân laø moät mieäng nuùi löûa ngöøng hoaït ñoäng ñaõ haøng trieäu
naêm ñeå laïi. Hoà coù hình baàu duïc, dieän tích 230 ha. Nöôùc hoà quanh naêm ñaày aép,
xanh trong coù theå nhìn roõ töøng ñaøn caù bôi loäi döôùi nöôùc. Hoà coù ñoä saâu töø 20 m ñeán
40 m. Ñaây laø vöïa caù, haøng naêm cung caáp cho Pleiku haøng traêm taán caù. Phong caûnh
xung quanh hoà thaät ngoaïn muïc, töø nhöõng buïi caây ven hoà, tieán hoùt cuûa caùc loaøi
chim laûnh loùt moãi buoåi sôùm mai. Keá ñoù laø nhöõng caùnh röøng baït ngaøn, nhöõng ngoïc
ñoài uoán löôïn traäp truøng... Nhöõng chieác thuyeàn ñoäc moäc löôùt treân maët nöôùc. Bieån
hoà Tô Nöng ñöôïc ví nhö haït ngoïc cuûa Pleikhu vaø cuûa caû Taây Nguyeân.
Nuùi Chô Hô Roâng : Caùch thaønh phoá Pleiku khoaûng 10 km veà phía Ñoâng Nam,
ngoïn nuùi Chö Hô Roâng cao tôùi 1600 m vaø cuøng ngoïn nuùi löûa taét töø laâu ñôøi, vì theá
tuy cao nhöng daùng meàm maïi, thoai thoaûi. Quanh chaân nuùi ñaát ñai phì nhieâu, caây
troàng xen caây röøng raäm raïp ñaõ trôû thaønh nôi sinh soáng cuûa nhieàu baûn laøng caùc daân
toäc. Caùc nhaø khaûo coå hoïc ñaõ khai quaät ñöôïc nhieàu di chæ khaûo coå cuûa caùc thôøi kyø
ñoà ñaù, ñoà goám... trong thung luõng naøy.
Ñöôøng quanh nuùi tuy doác thaáp nhöng quanh co, uoán khuùc, ñaát meàm ñeå loä caùc taûng
ñaù lôùn, phuû kín caùc loaøi caây leo, buïi raäm. Ñoâi choã vaùch ñaù ñeå loä moät khe suoái nhoû,
nöôùc chaûy laëng leõ, hay moät con thaùc doác, nöôùc len loûi qua caùc hoá saâu. Caùc maûng
caây laù roäng xanh um moïc xen vôùi caùc loaøi caây ruïng laù theo muøa, laøm cho caûnh trí
luoân thay ñoåi treân moãi böôùc ñi. Du khaùch ñeán Pleiku coù theå tham gia tour leo nuùi
                                                                                             172

Chô Hô Roâng ñeå tìm hieåu thieân nhieân vaø mang laïi caûm giaùc maïnh cho nhöõng ai
thích maïo hieåm.
Hoà Ayun Haï : Laø hoà nhaân taïo roäng nhaát Taây Nguyeân, naèm treân ñòa baøn xaõ
H’Boâng, huyeän Chö Seâ, tænh Gia Lai. Hoà Ayun Haï ñöôïc khôûi coâng ngaøy 17-03-
1990 treân cao nguyeân Gia Lai, hoà ñöôïc taïo bôûi con ñaäp traøn ngaên soâng Ayun, nôi
haï nguoàn cuûa soâng Ayun môû roäng thaønh hoà roäng giöõa boán beà nuùi non xanh, taïo
neân moät caûnh quan ñeïp höõu tình treân ñaát röøng H’Boâng, huyeän Chö Seâ.
Maët nöôùc hoà roäng 3700 ha, daøi 25 km, nôi roäng nhaát 5 km, töø ñoù toûa ra haøng traêm
con keânh nhoû phuïc vuï cho caùnh ñoàng luùa roäng lôùn cuûa caùc xaõ thuoäc huyeän Ayun
Pa. Töø khi bieán thaønh hoà nöôùc trong xanh, Ayun Haï taïo ra moâi tröôøng soáng trong
laønh, moät vuøng sinh thaùi thaät ngoaïn muïc vôùi röøng caây keà caïnh vaø boùng nuùi vaây
quanh. Hoà Ayun Haï coøn laø nôi nuoâi thaû nhieàu caù. Ñeán ñaây du khaùch coù theå ñi
thaêm loøng hoà, bôi thuyeàn, caâu caù, daïo chôi trong röøng, tìm hieåu vaên hoùa vaø giao
löu vôùi coäng ñoàng ngöôøi daân toäc thieåu soá Jarai vaø Banar soáng ôû vuøng quanh hoà.
Quaàn Theå Di Tích Taây Sôn Thöôïng Ñaïo : Laø di tích cuûa cuoäc khôûi nghóa Taây Sôn,
goàm coù :
Ñình An Kheâ taïi thò traán An Kheâ (huyeän An Kheâ), nôi tuï taäp nghóa quaân vaø daáy
binh khôûi nghóa cuûa ba anh em Nguyeãn Hueä, Nguyeãn Nhaïc, Nguyeãn Löõ.
Goø Chôï huyeän An Kheâ, nôi giao löu buoân baùn cuûa Nguyeãn Nhaïc ñeå laáy tieàn nuoâi
quaân vaø tuyeån moä binh só.
Hoøn Ñaù oâng Bình (Hueä) huyeän An Kheâ, nôi ngoài nghæ sau ñôït luyeän quaân cuûa oâng
Hueä.
Hoøn ñaù oâng Nhaïc huyeän An Kheâ, nôi ngoài nghæ cuûa oâng Nhaïc sau moãi ñôït luyeän
quaân cuûa oâng Nhaïc.
Vöôøn Mít - caùnh ñoàng Coâ Haàu huyeän K.Bang, vuøng caên cöù lo vieäc haäu caàn, nôi
cung caáp löông thöïc cho nghóa quaân.
Kho tieàn - neàn nhaø oâng Nhaïc huyeän Kong Choro, nôi caát giöõ löông thöïc, tieàn teä
cho cuoäc khôûi nghóa vaø laø nôi ôû cuûa oâng Nhaïc tröôùc khi cuoäc khôûi nghóa noå ra vaø
hieän nay chæ coøn laïi neàn nhaø.
Cuoäc khôûi nghóa Taây Sôn vôùi ngöôøi anh huøng aùo vaûi Nguyeãn Hueä laø moät ñieåm
                                                                                          173

saùng cuûa lòch söû Vieät Nam. Ngaøy nay, nhieàu ngöôøi daân Vieät Nam vaø caû nhöõng
ngöôøi nöôùc ngoaøi luoân quan taâm ñeán söï kieän lòch söû naøy.
Chuøa Böûu Nghieâm : Chuøa ñöôïc xaây döïng naêm 1964 taïi soá 200 ñöôøng Duy Taân,
phöôøng Dieân Hoàng, thaønh phoá Pleiku. Ñeán naêm 1978 ngoâi chaùnh ñieän chuøa ñöôïc
truøng tu. Trong nhöõng naêm gaàn ñaây, Hoøa Thöôïng Thích Töø Höông, truï trì chuøa,
ñang tieáp tuïc coâng vieäc tu söûa, môû mang ngoâi chuøa cuøng vôùi caùc hoaït ñoäng vaên
hoùa töø thieän taïi ñòa phöông.
Chuøa Böûu Thaéng : Chuøa toïa laïc ôû soá1A ñöôøng Sö Vaïn Haïnh, phöôøng Hoäi Thöông,
thaønh phoá Pleiku. Chuøa ñöôïc xaây döïng trong thôøi kyø chaán höng Phaät Giaùo vaøo
nhöõng naêm 1930. Chuøa xaây döïng treân moät khu ñaát roäng 3168 m². Chuøa ñöôïc truøng
tu lôùn vaøo nhöõng naêm 1960, 1964 vaø 1992.
Tònh Xaù Ngoïc Phuùc : Tònh xaù toïa laïc ôû soá 342 ñöôøng Phan Ñình Phuøng, phöôøng
Yeân Ñoã, thaønh phoá Pleiku. Tònh xaù do sö Giaùc An xaây döïng vaøo naêm 1964, thuoäc
giaùo ñoaøn III cuûa heä phaùi Phaät giaùo taêng giaø khaát só Vieät Nam.
Các dịp lễ hội
Leã Hoäi Ñaâm Traâu : Ñaây laø ngaøy hoäi phoå bieán ôû nhieàu daân toäc Taây Nguyeân, laø
sinh hoaït vaên hoùa daân gian noåi baät nhaát. Nhieàu loaïi hình vaên hoùa ñöôïc huy ñoäng
tham gia leã hoäi naøy. Leã hoäi ñöôïc toå chöùc taïi nhaø Roâng. Con traâu laø vaät hieán teá
Thaàn Giaøng. Sau caùc nghi thöùc caàu Thaàn linh veà chöùng giaùm loøng thaønh cuûa baø
con vaø nhaän leã vaät, traâu ñöôïc mang ra coät giöõa saân, treû con, ngöôøi giaø, trai gaùi
cuøng nhau nhaûy muùa, tieáng nhaïc coàng chieâng noåi leân. Moät ñoäi ñaâm traâu goàm
nhöõng thanh nieân treû khoûe ñöôïc trang bò giaùo maùc vaø nghi thöùc ñaâm traâu ñöôïc
dieãn ra. Sau ñoù buoân laøng moå traâu aên möøng. Leã AÊn Traâu thöôøng ñöôïc toå chöùc töø 2
ñeán 3 ngaøy vaøo nhöõng dòp ñaëc bieät cuûa buoân laøng hay cuûa moãi gia ñình vaø bao giôø
cuõng coù söï tham gia haøo höùng cuûa caùc coäng ñoàng.
Leã AÊn Côm Môùi : Ñöôïc toå chöùc taïi nhaø rieâng hoaëc nhaø Roâng sau vuï thu hoaïch cuûa
ñoàng baøo Ba Na ôû hai tænh Kon Tum vaø Gia Lai. Leã ñöôïc toå chöùc ñeå taï ôn Thaàn
luùa vaø leã hoäi möøng muøa thu hoaïch môùi, caàu mong cho ruoäng nöông ngaøy caøng
nhieàu thoùc luùa. Daân laøng cuùng Thaàn luùa baèng heo hoaëc gaø tröôùc khi söû duïng luùa
ñeå aên hoaëc mang ñi bieáu. Leã aên côm môùi ñöôïc toå chöùc ñôn giaûn vaø khoâng toán keùm.
                                                                                           174



Leã Hoäi Ñoå Giaøn : Toå chöùc vaøo ngaøy 15-7 aâm lòch haøng naêm taïi chuøa Baø, laøng An
Thaùi, huyeän An Nhôn. Ngoaøi yù nghóa leã Vu Lan -leã baùo hieáu nhaø Phaät, ñaây coøn laø
hoäi ñua taøi cuûa caùc voõ só cuûa caùc laøng voõ quanh vuøng. Trong leã hoäi coù nhieàu sinh
hoaït vaên hoùa, ñaëc bieät laø haùt boäi. Phaàn chính cuûa hoäi laø tranh taøi cöôùp heo quay,
vaät cuùng Thaàn töø treân giaøn cao tung xuoáng mang veà cho laøng mình. Ngöôøi thaéng
cuoäc laø ngöôøi ñöôïc nhaân daân quyù troïng.
Ngoaøi ra, ôû Gia Lai cuõng coù leã Boû Maû, leã cuùng ñaát laøng gioáng nhö caùc daân toäc
soáng ôû caùc tænh Kon Tum vaø Ñaéc Laéc.
                                                                                            175

Hà Giang
Dieän tích : 7831 km².
Daân soá : 625.700 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thò xaõ Haø Giang.
Caùc huyeän : Ñoàng Vaên, Meøo Vaïc, Yeân Minh, Quaûn Baï, Baéc Meâ, Hoaøng Su Phì,
Vò Xuyeân, Xín Maàn, Baéc Quang.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Taøy, H' Moâng, Dao, Nuøng, Cao Lan, Hoa, Saùn Dìu...
Haø Giang, maûnh ñaát ñòa ñaàu cöïc Baéc cuûa Vieät Nam, nôi coù nhöõng ngoïn nuùi cao
löng trôøi vaø nhieàu soâng suoái. Phía baéc tænh Haø Giang giaùp Trung Quoác (chieàu daøi
ñöôøng bieân giôùi 274 km), phía ñoâng giaùp tænh Cao Baèng, phía taây giaùp Yeân Baùi vaø
Laøo Cai, phía nam giaùp tænh Tuyeân Quang.
Ñòa hình cuûa tænh Haø Giang khaù phöùc taïp, coù theå chia laøm 3 vuøng. Vuøng cao nuùi
ñaù phía baéc naèm saùt chí tuyeán baéc, coù ñoä doác khaù lôùn, thung luõng vaø soâng suoái bò
chia caét nhieàu. Khí haäu mang nhieàu saéc thaùi oân ñôùi, chia laøm hai muøa, muøa möa
vaø muøa khoâ. Nhieät ñoä trung bình naêm khoaûng 24 - 28°C, muøa ñoâng nhieät ñoä raát
laïnh coù khi xuoáng -5°C.
Vuøng cao nuùi ñaát phía taây thuoäc khoái nuùi thöôïng nguoàn soâng Chaûy, söôøn nuùi doác,
ñeøo cao, thung luõng vaø loøng suoái heïp. Khí haäu vuøng naøy chia laøm hai muøa, muøa
möa vaø muøa khoâ.
Vuøng thaáp trong tænh goàm vuøng ñoài nuùi, thung luõng soâng Loâ vaø thò xaõ Haø Giang.
Taïi vuøng naøy, nhieät ñoä trung bình 21 - 23°C.
Haø Giang coù nhieàu nuùi non huøng vó, coù ñænh Taây Coân Lónh cao tôùi 2419 meùt, coù
nhieàu khu röøng nguyeân sinh, röøng coù nhieàu goã quí, coù tôùi 1000 loaïi döôïc lieäu quí
hieám. Ñoäng vaät coù hoå, coâng, tró phöôïng, teâ teâ... vaø haøng traêm loaïi chim thuù
khaùc.Haø Giang coù cao nguyeân Ñoàng Vaên neân thô huøng vó, coù chôï tình Khaâu Vai
haáp daãn du khaùch trong vaø ngoaøi nöôùc.
Sinh hoạt, kinh tế
Vì laø mieàn nuùi röøng neân daân soá trong tænh khoâng ñoâng, ñoàng baøo Kinh chieám ña soá,
coøn laïi laø ñoàng baøo caùc saéc daân Thoå, Meøo, Taøy, Dao, Maùn, Nuøng, Giaáy vaø Loâ Loâ.
Phaàn ñoâng ñeàu thôø cuùng Toå tieân, Thaàn linh; vaø ñeàu coù nhöõng saéc thaùi vaên hoùa ñaëc
                                                                                             176

thuø.
Cuõng vì ñòa theá toaøn röøng nuùi neân kinh teá Haø Giang töông ñoái keùm phaùt trieån.
Laâm saûn chính laø vaøi loaïi goã quyù nhö laùt hoa, laùt da ñoàng; vaø caùc loaïi goã cöùng nhö
lim, seán, trai, taùu, ñinh. Cuû naâu, vaàu, nöùa ôû ñaâu cuõng coù. Noâng saûn goàm luùa, ngoâ,
khoai vaø caùc loaïi ñaäu. Vuøng chaân nuùi Taây Coân Lónh troàng nhieàu traø. Daân chuùng
cuõng troàng caây aên traùi, maän vaø leâ ôû vuøng Ñoàng Vaên, Hoaøng Xu Phì raát noåi tieáng.
Ngheà nuoâi ong laáy maät khaù thònh haønh. Röøng Haø Giang coù nhieàu daõ caàm, daõ thuù
nhö phöôïng hoaøng, traên, raén, coâng, tró... khoaùng saûn coù moû chì, ñoàng, thuûy ngaân vaø
caùt troän vaøng. Soâng Naêng vaø Baûo Laïc coù caùc kyû ngheä loïc vaøng nhöng vaãn coøn thoâ
sô, ngoaøi ra chæ toaøn nhöõng tieåu coâng ngheä saûn xuaát vaät duïng haøng ngaøy. Neàn
thöông maïi Haø Giang chæ giôùi haïn ôû söï trao ñoåi laâm saûn vôùi mieàn xuoâi vaø vôùi
Trung Hoa.
Lược sử
Ñaát Haø Giang xöa thuoäc boä Taân Höng, moät trong 15 boä cuûa nöôùc Vaên Lang. Veà
sau, Haø Giang naèm trong theå löïc ba Toäc töôùng cuûa xöù Thaùi. Trong giai ñoaïn Minh
thuoäc ñaàu theá kyû 15, ñöôïc goïi laø huyeän Bình Nguyeân, ñoåi thaønh chaâu Bình
Nguyeân töø naêm 1473, sau laïi ñoåi teân thaønh chaâu Vò Xuyeân.
Vaøo cuoái theá kyû 17, toäc tröôûng ngöôøi Thaùi daâng ñaát cho Trung Hoa, ñeán naêm 1728,
Trung Hoa traû laïi Vieät Nam moät phaàn ñaát töø vuøng moû Töø Lang ñeán soâng Loâ. Naêm
1895, ranh giôùi Haø Giang ñöôïc aán ñònh laïi nhö treân baûn ñoà ngaøy nay.
Tröôùc naêm 1975, Haø Giang coù caùc huyeän Ñoàng Vaên, Vò Xuyeân, Xin Maèn, Yeân
Minh, Hoaøng Su Phì, Baéc Quang, Thanh Thuûy vaø Quaûn Baï.
Phong cảnh, di tích
Hang Phöông Thieän : Hang caùch thò xaõ Haø Giang 7 km xuoâi veà phía nam. Ñaây laø
nôi coù nhieàu phong caûnh ñeïp, nhieàu hang ñoäng töï nhieân tuyeät ñeïp nhö hang Dôi,
hang laøng Loø, hang Phöông Thieän. Taïi ñaây du khaùch coù theå thöôûng thöùc caùc loaïi
hoa traùi ñaëc saûn cuûa vuøng nhö maän, leâ, cam, taùo vaø caùc loaïi cheø tuyeát san coå thuï
moïc treân ñoä cao 900 m.
Hang Chui : Hang ôû khu vöïc Phöông Thieän, caùch thò xaõ Haø Giang 7 km veà phía
nam. Hang aên saâu vaøo loøng nuùi khoaûng 100 m. Cöûa hang heïp phaûi laùch ngöôøi môùi
                                                                                              177

qua ñöôïc. Vaøo trong loøng hang môû roäng, voøm hang cao vuùt, nhieàu nhuõ ñaù ruû
xuoáng ñuû moïi hình thuø. Ñaëc bieät hang coù nhieàu dôi. Ñi tieáp theâm, du khaùch seõ
thaáy moät doøng suoái daâng cao ñoå xuoáng thaønh thaùc troâng raát ñeïp vaø ngoaïn muïc.
Suoái Tieân : Caùch thò xaõ Haø Giang 2 km veà phía baéc, laø thaéng caûnh Suoái Tieân ñeïp
noåi tieáng. Phong caûnh ôû ñaây raát neân thô, nöôùc trong xanh. Du khaùch coù theå ñeán
ñaây nghæ ngôi, taém maùt vaø ngaém caûnh. Tænh ñang coù döï aùn quy hoaïch Suoái Tieân
thaønh khu nghæ hieän ñaïi vaø xaây döïng laøng vaên hoùa caùc daân toäc Haø Giang.
Ñoäng EÙn : Ñoäng caùch thò xaõ Haø Giang 60 km thuoäc ñòa phaän huyeän Yeân Minh. Töø
thò xaõ Haø Giang qua coång trôøi Quaûn Baï, qua nhöõng caùch röøng thoâng ngaäp chìm
trong söông seõ tôùi ñoäng EÙn. Hang ñoäng coøn mang nhieàu neùt hoang sô nhöng laïi
ñeïp ñeán kyø laï khieán cho nhieàu du khaùch khoâng khoûi baøng hoaøng, söûng soát. Ñaây laø
moät trong nhöõng ñieåm du lòch haáp daãn khoâng theå thieáu khi du khaùch tôùi thaêm Haø
Giang.
Ñoàng Vaên - "Coång Trôøi" : Laø moät huyeän vuøng cao bieân giôùi cuûa Haø Giang. Ñoä
cao vuøng khoaûng 1000 m so vôùi maët bieån, ñòa hình haàu nhö chæ thaáy nuùi ñaù. Huyeän
lî caùch thò xaõ Haø Giang 146 km neân giao thoâng raát khoù khaên. Huyeän coù 19 xaõ thì
9 xaõ coù ñöôøng bieân giôùi vôùi Trung Quoác. Muøa ñoâng nhieät ñoä coù luùc xuoáng ñeán 1°C,
nhöng muøa heø noùng nhaát chæ khoaûng 24°C. Baàu trôøi haàu nhö quanh naêm möa vaø
muø neân ôû ñaây ngöôøi daân coù caâu : "thaáy nhau trong taàm maét, gaëp nhau maát nöõa
ngaøy" vaø "ñaát khoâng ba böôùc baèng, trôøi khoâng ba ngaøy naéng". Ñoàng Vaên coù ñieåm
cöïc Baéc cuûa Vieät Nam taïi Luõng Cuù. Ngöôøi ta noùi raèng neáu chöa leân Luõng Cuù thì
coi nhö chöa ñeán Ñoàng Vaên, bôûi Luõng Cuù laø "noùc nhaø cuûa Vieät Nam" nôi maø "cuùi
maët saùt ñaát, ngaång maët ñuïng trôøi".
Ñoàng Vaên noåi tieáng veà traùi ngon quaû ngoït : ñaøo, maän, leâ ,taùo ,hoàng... veà döôïc lieäu
quyù : tam thaát, thuïc ñòa, hoài, queá... Ñoàng Vaên coøn noåi rieáng veà phong caûnh nhö
nuùi non, hang ñoäng, nhöõng röøng hoa ñuû saéc maøu... Chính nôi ñaây ñaõ taïo cho caùc
ngheä só nguoàn caûm höùng saùng taùc neân nhöõng taùc phaåm hoäi hoïa, nhieáp aûnh coù moät
khoâng hai treân theá giôùi...
Ñeán vôùi Ñoàng Vaên laø dòp ñeå thöû loøng can ñaûm cuûa baïn bôûi ñeøo cao vöïc thaúm,
nhieàu khi phaûi ñi boä. Nhöng ñoåi laïi, baïn ñöôïc nhöõng ngaøy ñaém mình vôùi thieân
                                                                                              178

nhieân huøng vó, soáng beân nhöõng con ngöôøi coøn ngheøo khoù nhöng vaãn traøn ñaày nieàm
vui vaø haïnh phuùc trong cuoäc soáng. Baïn cuõng seõ ñöôïc thaû hoàn trong tieáng keøn,
tieáng saùo. Bieát ñaâu noù seõ laøm baïn phaûi ngaån ngô khi rôøi choán xa xoâi naøy.
Ñoäng Tieân : Ñoäng caùch thò xaõ Haø Giang 2 km. Ñoäng coù Suoái Tieân raát ñeïp. Töông
truyeàn xöa, caùc tieân nöõ vaãn thöôøng xuoáng ñoäng naøy ñeå taém vaøo dòp Teát neân ñöôïc
ñaët teân laø Ñoäng Tieân. Nhaân daân quanh vuøng vaãn thöôøng ñeán Ñoäng Tieân laáy nöôùc
vaø caàu may maén vaøo luùc giao thöøa. Trong töông lai Ñoäng Tieân seõ thaønh moät khu
nghæ maùt hieän ñaïi vaø xaây döïng laøng vaên hoùa caùc daân toäc Haø Giang.
Coång Trôøi Quaûn Baï : Caùch thò xaõ Haø Giang khoaûng 40 km veà phía baéc. Ñaây laø
moät vuøng nuùi non truøng ñieäp, coù truyeàn thuyeát veà nuùi Coâ Tieân ñaày thô moäng. Khí
haäu maùt meû quanh naêm raát toát cho vieäc nghæ döôõng. Trong töông lai vuøng nuùi Coâ
Tieân - Quaûn Baï seõ trôû thaønh khu ñieàu döôõng, moät khu nghæ maùt lyù töôûng khoâng
thua keùm Sa Pa, Tam Ñaûo.
Thò xaõ Haø Giang : Thò xaõ Haø Giang laø moät thò xaõ ñeïp naèm trong moät thung luõng,
boán beân laø nuùi, coù doøng soâng Loâ chaûy qua thò xaõ. Thò xaõ Haø Giang laø trung taâm
kinh teá, chính trò, vaên hoùa cuûa tænh. Thò xaõ coù khu di chæ khaûo coå hoïc Ñoài Thoâng
naèm ngay trong loøng thò xaõ, nôi ñaây ñaõ tìm thaáy haøng ngaøn di vaät töø thôøi tieàn söû vaø
ñöôïc xaùc ñònh laø moät trong nhöõng vuøng vaên hoùa sôùm nhaát cuûa Vieät Nam.
Dinh Hoï Vöông : Taïi huyeän Ñoàng Vaên xa xoâi, hieän coù moät ñieåm du lòch lyù thuù ñoù
laø dinh hoï Vöông (Vöông Chí Sình) thuoäc ñòa phaän xaõ Saø Phìn. Quy moâ cuûa dinh
khoâng lôùn nhöng ñaây laø moät coâng trình kieán truùc ñeïp hieám coù vaø raát ñoäc ñaùo cuûa
vuøng cao nguyeân naøy. Ñoaïn ñöôøng daãn vaøo dinh chæ doác thoai thoaûi, ñöôïc laùt baèng
nhöõng phieán ñaù lôùn vuoâng vöùc, phaúng lyø. Dinh ñöôïc bao boïc bôûi hai voøng töôøng
thaønh xaây baèng ñaù hoäc. Voøng thaønh ngoaøi laø moät böùc töôøng daøy khoaûng 40 cm,
cao khoaûng 2 m. Voøng thaønh trong daøy vaø kieân coá hôn voøng thaønh ngoaøi. Caû hai
voøng thaønh ñeàu coù loã chaâu mai. Giöõa hai voøng thaønh laø moät daûi ñaát roäng khoaûng
50 m, troàng toaøn truùc.
Dinh coù ba ngoâi nhaø saøn. Ngoâi nhaø chính quay maët ra coång thaønh, hai ngoâi nhaø
phuï song song nhau vaø vuoâng goùc vôùi ngoâi nhaø chính. Caû ba ngoâi nhaø ñöôïc laøm
baèng goã, töø coät, keøo, saøn, vaùch, maùi ñeàu laøm baèng goã quyù. Ngoâi nhaø chính laø nôi ôû
                                                                                             179

cuûa "vua" hoï Vöông, ôû ñoù hieän vaãn coøn böùc hoaøng phi vôùi boán chöõ "Bieân chinh
khaû phong" ñöôïc vua Nguyeãn ban cho. Hai ngoâi nhaø kia daønh cho nhöõng ngöôøi
phuïc vuï vaø lính baûo veä.
Dinh hoï Vöông laø moät ñieåm döøng chaân ñaùng ñeå baïn queân ñi moïi vaát vaû sau nhöõng
chaëng ñöôøng cheo leo hieåm trôû; bôûi toaøn boä caûnh trí dinh hoï Vöông toaùt leân veû
thaâm nghieâm trong khung caûnh tónh mòch nôi vuøng cao bieân giôùi.
Chôï Tình Khaâu Vai : Chôï chæ hoïp moãi naêm moät laàn vaøo ngaøy 27 thaùng 3 aâm lòch
taïi xaõ Khaâu Vai, huyeän Meøo Vaïc.
Truyeän keå raèng, ngaøy xöa coù moät ñoâi trai gaùi thuoäc hai boä laïc yeâu nhau. Ngöôøi
con gaùi raát xinh ñeïp, boä laïc cuûa coâ khoâng muoán coâ laáy choàng sang boä laïc khaùc;
coøn boä laïc beân chaøng trai laïi muoán coâ veà laøm daâu boä laïc cuûa mình. Chính vì vaäy
maø hieàm khích giöõa hai boä laïc xaûy ra. Moái thuø cuûa hai boä laïc caøng nhaân leân khi
tình yeâu cuûa hoï caøng thaém thieát. Moät ngaøy kia, khi ngöôøi con trai ñang ngoài vôùi
ngöôøi yeâu cuûa mình treân nuùi thì nhìn thaáy caûnh töôïng hai boä laïc ñang ñaùnh nhau
raát quyeát lieät ôû phía döôùi. Hoï bieát tình yeâu cuûa hoï laø nguyeân nhaân chính. Ñeå traùnh
ñoå maùu giöõa hai boä laïc, hai ngöôøi ñau ñôùn quyeát ñònh chia tay vaø heïn seõ gaëp nhau
moãi naêm moät laàn ñuùng vaøo ngaøy aáy. Ñòa ñieåm gaëp nhau taïi nôi hoï vaãn thöôøng hoø
heïn - Khaâu Vai. Daàn sau ñoù, Khaâu Vai trôû thaønh nôi hoø heïn chung cho taát caû
nhöõng ngöôøi yeâu nhau trong vuøng.
Chôï Khaâu Vai ban ñaàu hoïp khoâng coù ngöôøi mua, khoâng coù ngöôøi baùn. Hoï ñeán ñaây
chæ nhaèm ñeå nhìn boùng daùng maø loøng mình ñaõ trao thöông göûi nhôù. Neáu gaëp laïi
ngöôøi xöa thì troø chuyeän cho thoûa loøng nhôù mong; neáu chöa bieát thì laøm quen, keát
baïn. Baát keå tuoåi taùc, giaø hay treû. Hoï mang ñeán ñaây thöùc aên saün, khi ñeán böõa boû ra
cuøng aên vôùi nhau goùi côm neáp, cuû saén, mieáng baùnh... taát caû ñeàu laø saûn phaåm töï
laøm mang ñi töø nhaø vaø nhöõng böõa aên nhö vaäy caøng laøm cho hoï coù theâm nhöõng giôø
phuùt haïnh phuùc beân nhau.
Laø ngöôøi ôû xa, ngöôøi ta ñeán chôï töø chieàu hoâm tröôùc ñeå saùng sôùm hoâm sau ñaõ coù
maët ôû chôï. Hoï chôø ñôïi suoát moät naêm roøng cho neân taâm traïng cuûa ngöôøi ñi chôï thaät
haùo höùc. Saùng sôùm laø luùc hoï dôùn daùc tìm nhau. Ngöôøi tìm ñöôïc baïn roài thì troø
chuyeän vôùi nhau khoâng döùt. Ngöôøi chöa tìm ñöôïc baïn thì boàn choàn ngoùng ñôïi, moûi
                                                                                               180

maét chôø mong. Coøn nhöõng ngöôøi môùi ñeán laàn ñaàu ñeå tìm baïn thì muoán nhanh
choùng tìm ñöôïc moät ngöôøi baïn ñeå taâm tình. Khi coù baïn roài cuõng laø luùc hoï say ñaém
beân nhau...
Buoàn nhaát laø luùc chieàu veà, luùc hoï phaûi chia tay, thaät bòn ròn chaúng muoán rôøi nhau.
Daãu sao, söï hoäi ngoä ñaõ ñeå laïi trong hoï moät ñieàu gì ñoù raát thieâng lieâng. Vôùi ñoâi
baïn treû bieát ñaâu naêm ñoù hoï seõ neân vôï neân choàng, hoaëc coù khi phaûi heïn nhau chôï
phieân naêm tôùi...
Khoaûng chuïc naêm trôû laïi ñaây, do nhu caàu cuoäc soáng neân ngaøy chôï hoïp ngoaøi vieäc
hoø heïn, gaëp gôõ, ngöôøi ta mang caû haøng hoùa ñeán baùn ôû chôï. Do vaäy ñeán chôï Khaâu
Vai, baïn cuõng coù theå mua, baùn, trao ñoåi nhöõng saûn vaät. Hy voïng, Khaâu Vai seõ
mang laïi cho baïn nhöõng hoaøi nieäm veà moät ñòa danh gaén vôùi caâu chuyeän tình ñaõ ñi
vaøo huyeàn thoaïi...
Các dịp lễ hội
Haø Giang laø nôi coù nhieàu saûn phaåm vaên hoùa ñaëc saéc töø truyeàn thoáng laâu ñôøi cuûa
hôn 20 daân toäc, moät ñòa danh du lòch ñaùng nhôù bôûi caûnh quan thieân nhieân vaø con
nngöôøi ôû ñaây. Khoâng gioáng vôùi baát kyø moät nôi du lòch naøo trong nöôùc, ñeán Haø
Giang, du khaùch coù theå thaáy ñöôïc nhöõng saûn phaåm keát tinh töø truyeàn thoáng vaên
hoùa ñoäc ñaùo cuûa ñoàng baøo mieàn nuùi, ñoù laø caùc loaïi khaên theâu, tuùi vaûi, aùo vaùy vôùi
caùc loaïi hoa vaên röïc rôõ. Du khaùch seõ tham döï nhöõng phieân chôï vuøng cao ñaày thô
moäng.
Leã möøng nhaø môùi daân toäc Loâ Loâ : Leã möøng nhaø môùi keùo daøi khoaûng 2 ngaøy 2
ñeâm ôû ngoâi nhaø môùi cuûa ngöôøi daân toäc Loâ Loâ. Caû baûn keùo tôùi aên möøng cho ngoâi
nhaø môùi. Thaày cuùng ñi haùt, sau ñoù cuøng aên uoáng vui chôi, hoøa taáu keøn saùo vaø haùt
giao duyeân nam nöõ.
Leã hoäi muøa xuaân : Ñaây laø leã hoäi vui xuaân cuûa daân toäc H'moâng vaø daân toäc Dao,
thöôøng ñöôïc toå chöùc vaøo nhöõng ngaøy sau Teát Nguyeân Ñaùn vaø keùo daøi töø 3 ñeán 7
ngaøy. Leã hoäi mang tính chaát toång hôïp möøng coâng, caàu möa, caàu con trai. Leã hoäi
coù thi baén noû, haùt giao duyeân, neùm pa paùo, uoáng röôïu, môû tieäc ñaõi khaùch.
                                                                                         181

Hà Nam
Dieän tích : 862,66 km².
Daân soá : 800.400 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thò xaõ Phuû Lyù.
Caùc huyeän goàm : Duy Tieân, Kim Baûng, Lyù Nhaân, Thanh Lieâm, Bình Luïc.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Hoa, Taøy...
Ñòa theá Haø Nam chia laøm hai phaàn roõ reät ôû hai phía soâng Ñaùy : Töø taû ngaïn soâng
Ñaùy ñeán soâng Hoàng Haø laø ñoàng baèng do phuø sa buø leân, ngoaïi tröø huyeän Thanh
Lieâm coù daõy nuùi nhoû laø Thieân Kieän cao 139 m vaø taû ngaïn soâng Phuû Lyù coù hai nuùi
Ñaïi Sôn cao tôùi 72 m, vaø Ñoïi Ñieäp cao 29 m. Töø taû ngaïn soâng Ñaùy ñeán phía Taây
laø nuùi xen laãn nhöõng thung luõng phì nhieâu.
Soâng Hoàng Haø vaø soâng Ñaùy laø hai soâng chính cuûa Haø Nam. Hoàng Haø ñöôïc duøng
laøm ranh giôùi giöõa Haø Nam vôùi hai tænh Höng Yeân vaø Thaùi Bình. Soâng Ñaùy chaûy
suoát tænh töø Baéc xuoáng Nam. Hai soâng chính aên thoâng nhau bôûi soâng ñaøo Phuû Lyù.
Tænh coøn nhieàu soâng con, thuyeàn beø ñi qua raát tieän.
Khí haäu nhieät ñôùi, chia laøm hai muøa : muøa khoâ töø thaùng 11 naêm tröôùc cho tôùi
thaùng 4 naêm sau, muøa möa töø thaùng 5 cho tôùi thaùng 10. Nhieät ñoä trung bình naêm
khoaûng 23°C.
Giao thoâng ñöôøng saét, ñöôøng boä, ñöôøng thuûy ñeàu thuaän lôïi. Thò xaõ Phuû Lyù caùch
Haø Noäi khoaûng 60 km, naèm treân tuyeán ñöôøng boä, ñöôøng saét giao thoâng Baéc - Nam.
Tænh Haø Nam coù nhieàu taøi naêng veà troàng caây löông thöïc, caây hoa maøu. Haø Nam laø
ñòa phöông coù neàn vaên hieán laâu ñôøi. Trong caùc cuoäc khaùng chieán choáng Myõ vaø
choáng Phaùp, thò xaõ ñaõ bò san phaúng tôùi ba laàn. Ngaøy nay, thò xaõ Phuû Lyù laø trung
taâm vaên hoùa , chính trò, kinh teá cuûa tænh. Tænh tuy nhoû nhöng coù nhieàu di tích lòch
söû vaø danh lam thaéng caûnh nhö Nuùi Caám, Nguõ Ñoäng Sôn, chuøa Baø Ñanh, hang
Luoàn, ñoäng Caám Khaû Phong...
Sinh hoạt, kinh tế
Ñoàng baøo ôû Haø Nam phaàn lôùn laø ngöôøi Kinh, rieâng huyeän Laïc Thuûy coøn coù moät
soá ngöôøi Möôøng. Daân chuùng theo ñaïo Phaät vaø Thieân Chuùa. ÔÛ Keû Saët, caùch tænh lî
Phuû Lyù khoaûng hôn 7 km veà höôùng Nam coù ngoâi nhaø thôø lôùn ñöôïc xaây töø naêm
                                                                                           182

1879.
Vì ruoäng laø ñaát phuø sa neân luùa troàng töông ñoái toát, nhöng moät soá huyeän nhö Duy
Tieân, Kim Baûng thöôøng bò luït neân coù khi noâng daân chæ laøm ñöôïc vuï chieâm. Caùc
hoa maøu phuï laø ngoâ, khoai, ñaäu, caùc loaïi rau (huyeän Lyù Nhaân troàng raát nhieàu caây
baïc haø, huùng queá). Daân chuùng coøn troàng moät soá caây kyõ ngheä nhö mía, traø, caø pheâ,
thuoác laù, daâu nuoâi taèm. Ngaønh ñaùnh caù cuõng ñaùng keå.
Veà khoaùng saûn chæ coù moû than ôû Chi Neâ, vaø moät soá moû ñaù voâi duøng ñoài nuùi thuoäc
hai huyeän Thanh Lieâm vaø Kim Baûng. Neàn kinh teá vaø thöông maïi cuûa Haø Nam
bình thöôøng, chöa phaùt trieån.
Lược sử
Ñaát Haø Nam xöa thuoäc Boä Giao Chæ, moät trong 15 boä cuûa nöôùc Vaên Lang. Sau
thuoäc quaän Giao Chæ döôùi ñôøi Haùn, thuoäc Trung Chaâu ñôøi Ñöôøng. Ñeán ñôøi nhaø
Haäu Lyù Nhaân, sau ñoåi thaønh phuû Lyù Nhaân döôùi trieàu vua Leâ Thaùnh Toâng. Thôøi
nhaø Nguyeãn, phuû Lyù Nhaân goàm caùc huyeän Duy Tieân, Kim Baûng, Bình Luïc vaø
Thanh Lieâm, tröïc thuoäc tænh Haø Noäi. Tænh Haø Nam ñöôïc ñaët teân töø ñôøi vua Thaønh
Thaùi.
Ñoàng baøo Haø Nam töø ñaàu theá kyû, naêm 39, ñaõ noåi leân theo ngoïn côø khôûi nghóa cuûa
hai vò anh thö Tröng Traéc vaø Tröng Nhò ñaùnh ñuoåi giaëc Ñoâng Haùn. Taïi caùc huyeän
doïc theo soâng Ñaùy coù nhieàu mieáu thôø caùc anh huøng anh thö thôøi Tröng Vöông.
Naêm 980, anh huøng Leâ Hoaøng (laøng Baûo Thaùi, huyeän Thanh Lieâm) leân ngoâi töùc
Leâ Ñaïi Haønh Hoaøng Ñeá; ñaùnh giaëc Toáng ra khoûi nöôùc, vaøo thaùng Ba naêm Taân Tî
(981). Huyeän Thanh Lieâm coøn coù anh huøng Traàn Bình Troïng, töôùng gioûi ñôøi Traàn
Nhaân Toâng, caàm quaân chaën giaëc Moâng Coå ôû Thieân Tröôøng (Höng Yeân) khi chuùng
xaâm laêng nöôùc ta laàn thöù hai (1284). OÂng bò Thoùat Hoan baét vaø ñem xöû töû, tröôùc
khi cheát coøn ñeå laïi cho daân toäc caâu danh ngoân danh theùp "Ta thaø laøm quyû nöôùc
Nam, chöù khoâng theøm laøm Vöông ñaát Baéc".
Khi quaân Phaùp xaâm chieám mieàn Baéc nöôùc ta, chuùng ñaõ chieám ngay Phuû Lyù (26-
11-1873) vì ñaây laø vò trí chieán löôïc naèm treân ngaõ ba soâng Ñaùy vaø soâng Phuû Lyù,
nhöng bò quaân ta bao vaây. Naêm 1882, sau khi chieám xong Nam Ñònh, chuùng môùi
ñaåy lui ñöôïc quaân ta vaøo daõy nuùi treân soâng Ñaùy. Phaùp laäp ñoàn ñoùng traïi, nghóa
                                                                                                  183

quaân nhieàu laàn taán coâng Keû Sôû vaø chieán ñaáu cho tôùi naêm 1885. Cuõng töø naêm 1885,
höôûng öùng phong traøo Caàn Vöông, anh huøng Ñinh Coâng Traùng (laøng Nam Traøng,
huyeän Thanh Lieâm) cuøng vôùi caùc nhaø caùch maïng Nguyeãn Kheá, Traàn Xuaân Soaïn,
Phaïm Baønh, laäp chieán khu Ba Ñình ôû tænh Thanh Hoùa. Naêm1894, oâng Haøm cuøng
200 nghóa quaân ñaùnh ñoàn Quang Thöøa.
Tröôùc naêm 1975, tænh Haø Nam coù caùc huyeän Lyù Nhaân, Thanh Lieâm, Kim Baûng,
Duy Tieân, Bình Luïc vaø Laïc Thuûy.
Phong cảnh, di tích
Hang Luoàn - Ao Dong : Hang Luoàn ôû caùch Nguõ Ñoäng Sôn 1 km. Ñaây laø moät hang
thuûy ñoäng raát ñeïp, daøi 500 m, roäng 20 - 30 m. Ñeå vaøo trong hang, du khaùch phaûi
ngoài thuyeàn. Ao Dong naèm trong loøng hang roäng khoaûng 0,7 ha. Xung quanh hang
Luoàn laø nuùi cao, röøng raäm, caûnh quan tuyeät ñeïp. Tôùi ñaây du khaùch ñöôïc trôû veà vôùi
theá giôùi thieân nhieân, khoâng khí thoaùng ñaõng, chim hoùt veùo von, raát vui vaø sinh
ñoäng. Thaéng caûnh naøy laø nôi hoäi tuï cuûa caùc loaøi chim veà ñaây xaây toå vaø truù nguï.
Danh thaéng Keõm Troáng : Keõm Troáng (thuoäc xaõ Thanh Haûi, huyeän Thanh Lieâm) laø
danh thaéng coù soâng, nuùi, ñoàng ruoäng vaø caây caûnh hoøa nhaäp thaønh moät quaàn theå
vôùi phong caûnh trôøi nöôùc höõu tình, soâng nuùi ngoaïn muïc. Danh thaéng Keõm Troáng
ñaõ ñi vaøo thô ca cuûa baø chuùa thô noâm Hoà Xuaân Höông "Hai beân laø nuùi giöõa laø
soâng ...".
Chuøa Baø Ñanh - Nuùi Ngoïc : Chuøa ôû xaõ Ngoïc Sôn, huyeän Kim Baûng, caùch thò xaõ
Phuû Lyù 10 km veà phía höõu ngaïn soâng Ñaùy. Khu danh thaéng naøy coù dieän tích
khoaûng 10 ha, vôùi phong caûnh trôøi maây soâng nöôùc höõu tình. Ñaëc bieät coù chuøa Baø
Ñanh laø nôi thôø Phaät, thu huùt ñoâng ñaûo khaùch haønh höông ñeán döï leã.
Chuøa Long Ñoïi : Chuøa toïa laïc treân nuùi Long Ñoïi thuoäc xaõ Ñoïi Sôn, huyeän Duy
Tieân. Chuøa coù teân chöõ laø Suøng Thieân Dieân Linh, ñöôïc taïo döïng töø thôøi Lyù
(khoaûng naêm 1121). Maët baèng chuøa raát roäng, löng töïa vaøo nuùi Ñieäp vôùi ba doøng
soâng uoán khuùc bao quanh. Hieän nay chuøa coøn coù moät bia ñaù côõ lôùn, moät vaøi di chæ
khaùc nhö töôïng ñaàu ngöôøi mình chim vaø caùc pho töôïng Kim Cöông ôû cöûa thaùp
Long Ñoïi.
Chuøa Ñoäi : Chuøa coù teân chöõ Duyeân Linh, xaây döïng ôû nuùi Ñoäi (Long Ñoïi Sôn), xaõ
                                                                                           184

Ñoïi Sôn, huyeän Duy Tieân. Chuøa ñöôïc döïng vaøo naêm 1027, trieàu vua Lyù Thaùi Toå.
Traûi qua thôøi gian chuøa ñaõ bò ñoã naùt. Kieán truùc chuøa hieän nay ñöôïc döïng laïi vaøo
naêm 1958. Chuøa coøn laïi taám bia ñaù döïng thôøi Lyù cao 2,8 m, roäng 1 m, traùn bia vaø
dieàm bia chaïm trang trí hình roàng ñaëc saéc thôøi Lyù.
Chuøa Ñình Xaù : Chuøa toïa laïc ôû xaõ Ñình Xaù, huyeän Kim Baûng, coù teân chöõ laø Lam
Yeâm Baûo Sôn Baø Ñanh töï, theo bia chuøa thì naêm Caûnh Höng thöù 37 (1776), chuøa
bò ñoå naùt, daân laøng ñaõ quyeân tieàn xaây döïng laïi chuøa ngaøy nay. Chuøa coøn löu giöõ
bia ñaù "Lam Yeâm Baûo Sôn Baø Ñanh" döïng naêm 1776, bia coù 2 maët.
Ñeàn Truùc - Nguõ Ñoäng Sôn : Khu ñeàn Truùc - Nguõ Ñoäng Sôn thuoäc thoân Quyeån Sôn,
xaõ Thi Sôn, huyeän Kim Baûng, Caùch thò xaõ Phuû Lyù hôn 7 km theo quoác loä 21A.
Khu danh thaéng naøy roäng khoaûng 10 ha, coù phong caûnh thieân nhieân höõu tình , coù
nuùi non truøng ñieäp, röøng truùc neân thô. Ñeàn Truùc ñöôïc xaây döïng treân röøng truùc thôø
ngöôøi anh huøng daân toäc Lyù Thöôøng Kieät khi ñi chinh phuïc giaëc phöông Nam ñaõ
döøng chaân taïi nôi ñaây. Khi ñaïi thaéng trôû veà oâng laïi cho döøng chaân treân nuùi aên
möøng chieán thaéng.
Beân caïnh ñeàn Truùc laø Nguõ Ñoäng Sôn cuûa nuùi Caám. Nguõ Ñoäng Sôn goàm 5 ñoäng
lieân Hoaøn (coù ñoäng lôùn chöùa ñöôïc haøng ngaøn ngöôøi) naèm trong daõy nuùi Caám , ñaõ
ñi vaøo thô ca Vieät Nam töø xa xöa. Ñeán Nguõ Ñoäng Sôn, baïn seõ ñöôïc chim ngöôõng
muoân hình kyø laï cuûa nhuõ ñaù vaø nghe thaáy nhöõng baûn hoøa taáu cuûa gioù, cuûa ñaù trong
moät "saân khaáu" thieân nhieân ñaày huyeàn aûo.
Lieät mieáu thôøi Tröng Vöông : Caùc huyeän Thanh Lieâm, Kim Baûng gaàn vuøng soâng
Ñaùy (Haùt Giang) coù ñeàn mieáu thôø caùc vò anh huøng : Cao Baø Vaên Toå, Haûo Nöông,
Löu Nöông, Quaùch Thò, Khoan Nhaân Ñaïi Vöông, Vaïn Phuùc Phu Nhaân, Laû Haèng
Nghò, Baø Taùi Keânh, Linh Baûo Nöông, Ngoïc Dung Coâng Chuùa, Ngoïc Nhaïn,
Nguyeãn Phuùc, Nguyeãn Dung, Nguyeãn Phuùc Tinh, Nguyeät Nga, OÂng Ñoác, Quyønh
Anh Phu Nhaân...
Chuøa Ñaïi Sôn : Xaây töø ñôøi Tieàn Lyù treân nuùi Ñoïi Sôn, döôùi chaân nuùi coù doøng soâng
Laáp. Ñoái dieän Ñoïi Sôn laø nuùi Ñoïi Ñieäp cuõng coù chuøa raát ñeïp. Muøa xuaân naêm 987,
vua Leâ Ñaïi Haønh laøm leã haï ñieàn taïi chaân nuùi Ñoïi Sôn. Tuïc truyeàn raèng, luùc caøy
thaáy moät chum vaøng, naêm sau laïi thaáy moät chum baïc; vì ñieàm laønh naøy neân hai
                                                                                           185

naêm sau ñöôïc muøa luoân. Ñôøi vua Lyù Nhaân Toâng coù cho xaây chuøa vaø döïng "Ñieän
Linh Baûo Thaùp" vaøo naêm 1120, nhöng giaëc Minh phaù heát. Sau khi vua Leâ Thaùi Toå
ñuoåi xong giaëc Minh, ngaøi môùi truøng tu laïi chuøa Ñoïi Sôn ñaõ ñöôïc vua Leâ Thaùnh
Toâng ñeà thô taëng.
Ñeàn thôø Ñinh Tieân Hoaøng vaø laêng Leâ Ñaïi Haønh : Caùch Phuû Lyù 5 km coù ñeàn thôø
vua Ñinh Tieân Hoaøng ôû laøng Ung Lieâm. Veà phía Ñoâng 2 km laø laêng vua Leâ Ñaïi
Haønh, xaây treân ñoài Baûo Caùi, thuoäc xaõ Ninh Thaùi, huyeän Bình Luïc; phong caûnh ôû
ñaây raát neân thô.
Töø tænh lî Phuû Lyù theo quoác loä 1 : Caùch khoaûng 65 km laø daõy nuùi Thieân Kieän 139
m, nôi vua Traàn Pheá Ñeá (1377-1388) ñem cuûa caûi ñi choân vì sôï quaân Chieâm
Thaønh ñaùnh laáy maát nöôùc.
Ñoäng Ñoàng Lang : ÔÛ gaàn Phuû Lyù, trong ñoäng coù doøng soâng nhoû, nhuõ ñaù long lanh,
caûnh thaät höõu tình.
Chuøa Baùt Caûnh : ÔÛ chaân nuùi Baùt Caûnh laøng Quang Thöøa, huyeän Kim Baûng. Chuøa
coù tuïc danh laø chuøa OÂng hay chuøa Boà OÂng, con moät vò töôùng quoác hoï Nguyeãn
töøng ñi tu vaø ñaéc ñaïo taïi chuøa naøy döôùi ñôøi vua Traàn Nhaân Toâng. Ñôøi Haäu Leâ,
OÂng Boà ñöôïc phong taëng laø Ñaïi Thaùnh Maõn Nguyeät Sôn Vöông Boà Taùt.
Ngoaøi ra, daân chuùng coøn coù theå vieáng thaêm moät soá nhaø thô lôùn ôû Bích Trì, An
Moäng, Ngoâ Kheâ..., hoaëc caùc chuøa quan troïng cuûa tænh Haø Nam nhö chuøa Lyù Nhaân,
chuøa Ninh Ñoäng, chuøa Baûo Thoân, chuøa Baø Ñanh... Chuøa Baø Ñanh thuoäc huyeän
Kim Baûng, coøn coù teân laø Baûo Sôn Töï, ñöôïc xaây gaàn vuøng nuùi, vaéng veû, coïp
thöôøng veà caùc laøng chung quanh neân ít ngöôøi daùm vieáng chuøa, daân ta thöôøng noùi
"Vaéng nhö chuøa Baø Ñanh" laø vaäy. Beân trong chuøa thôø Phaät vaø töôïng Baø Ñanh,
ngöôøi ñaøn baø coù coâng giuùp nöôùc maø daân chuùng trong vuøng raát suøng kính.
Huyeän Thanh Lieâm, xaõ An Cöø laø queâ oâng Leâ Tung, söû gia ñôøi vua Leâ Thaùnh Toâng,
taùc giaû taäp Vieät Giaùm Thoâng Khaûo Toång Luaän. Laøng Kim Luõ laø queâ cuûa Leâ Vieát
Vò, danh só ñôøi Nguyeãn; luùc chín tuoåi ñaõ noåi tieáng veà trí nhôù, xem saùch moät laàn laø
nhôù khoâng soùt moät chöõ. OÂng töø quan ñi khaùng Phaùp, tham gia phong traøo Ñoâng Du
vaø lieân keát vôùi cuï Hoaøng Hoa Thaùm. OÂng coù ngöôøi em laø Leâ Vaên Ñaïc vaø chaùu laø
Leâ Vaên Huyeàn ñeàu hy sinh vì nöôùc.
                                                                                                 186

Huyeän Bình Luïc, laøng Yeân Ñoã laø queâ OÂng Nguyeãn Khuyeán, nhaø thô ñôøi Nguyeãn
vaøo cuoái theá kyû tröôùc. OÂng nhaø ngheøo maø chòu khoù hoïc, thi ñoã ñaàu caû ba kyø thi
Höông, thi Hoäi vaø thi Ñình (ñoã Nhò giaùp) neân ñöôïc goïi laø Tam Nguyeân, ñöôïc boå
laøm quan ñeán AÙn Saùt, Boá Chaùnh, nhöng khi thaáy giaëc Phaùp chieám nöôùc, oâng lui
veà daïy hoïc, laøm thô. OÂng coù taøi laøm thô caû Haùn vaø Noâm ñeàu xuaát saéc, noåi tieáng
veà khí thô töï nhieân, hình aûnh moäc maïc, yù töù thaâm traàm nhieàu khi chaâm bieám raát
saâu saéc. OÂng maát naêm 1909, ñeå laïi taùc phaåm Queá Sôn thi vaên taäp.
Huyeän Kim Baûng, laøng Laïc Traøng laø queâ cuûa Vuõ Duy Tuaân, danh só vaø danh thaàn
noåi tieáng chính tröïc döôùi Töï Ñöùc baát bình chæ cho oâng ñaäu Phoù baûng, thay vì Tieán
só pheâ vaøo baøi thi cuûa Vuõ tieân sinh "Nay xin ñaùnh, mai xin ñaùnh, neáu ñaùnh thua thì
ñaët traãm ôû ñaâu?". Töï Ñöùc lo ngai vaøng cuûa mình hôn caû daân toäc. Vuõ tieân sinh cuõng
töøng daâng sôù khuyeân vua neân lo quoác söï hôn laø suoát ngaøy chæ chaêm phuïng döôõng
meï laø Töø Duï Thaùi Haäu ñeå mong ñöôïc tieáng "hieáu thaûo!".
Các dịp lễ hội
Haø Nam laø tænh coù coäi nguoàn laø vaên minh luùa nöôùc, coù neàn vaên hoùa daân gian khaù
phong phuù. Neàn vaên hoùa ñöôïc theå hieän qua caùc laøn ñieäu haùt cheøo, haùt chaàu vaên,
haàu boaùng, aû ñaøo, ñaëc bieät laø laøn ñieäu haùt daäm (vöøa haùt, vöøa daäm chaân theo loái
ngöôøi cheøo thuyeàn...). Ñaây cuõng laø vuøng ñaát coù nhieàu hoäi laøng truyeàn thoáng ñaëc
bieät laø vaät voõ Lieãu Ñoâi ñaõ noåi tieáng trong caû nöôùc. Moãi khi coù dòp hoäi heø, caû laøng
queâ laïi soáng ñoäng bôûi caùc loaïi nhaïc cuï ñoäc ñaùo nhö nhò, saùo truùc, keøn, troáng...
Töø xa xöa, Haø Nam laø vuøng ñaát hieáu hoïc. Ñaây coøn laø queâ höông cuûa traøo phuùng
Nguyeãn Khuyeán, cuûa nhaø vaên noåi tieáng Nam Cao, cuûa caùc vò anh huøng nhö Ñinh
Coâng Traùng...
Hoäi vaät voõ Lieãu Ñoâi : Hoäi ñöôïc toå chöùc vaøo ngaøy 5 thaùng 1 aâm lòch haøng naêm taïi
laøng Lieãu Ñoâi, xaõ Lieâm Tuùc, huyeän Thanh Lieâm ñeå ghi nhôù coâng lao chaøng trai
hoï Ñoaøn gioûi voõ, söùc khoûe phi thöôøng, ñaõ coù coâng ñaùnh giaëc cöùu nöôùc, ñöôïc nhaân
daân toân laøm thaùnh hoï Ñoaøn. Ñaây laø leã hoäi coù söùc thu huùt lôùn ñoái vôùi ngöôøi daân
trong laøng vaø caùc vuøng phuï caän tham gia ñaáu voõ. Ngoaøi ra, trong leã hoäi coøn coù toå
chöùc caùc moùn aên daân daõ cheá bieán töø caùc loaïi ñaëc saûn cuûa ñòa phöông nhö oác, eách,
caù...
                                                                                             187

Leã hoäi ñeàn Truùc (coøn goïi laø hoäi Quyeån Sôn) : Ñeàn Truùc thuoäc xaõ Thi Sôn, huyeän
Kim Baûng, thôø vò anh huøng Lyù Thöôøng Kieät. Leã hoäi ñöôïc toå chöùc töø ngaøy 6 ñeán
ngaøy 10 thaùng 2 aâm lòch. Leã coù haùt daäm Quyeån Sôn, muùa bôi traûi.
Hoäi chuøa Ñoïi Sôn : Chuøa Ñoïi Sôn thuoäc xaõ Ñoïi Sôn, huyeän Duy Tieân, thôø Phaät,
thôø vua Leâ Thaùi Toâng, baø nguyeân phi YÛ Lan vaø vua Leâ Ñaïi Haønh. Leã hoäi dieãn ra
haøng naêm vaøo ngaøy 21 thaùng 3 aâm lòch. Sau phaàn teá leã ñeán phaàn hoäi goàm coù ñaáu
vaät, haùt cheøo.
Hoäi ñeàn Traàn Thöông : Hoäi môû vaøo ngaøy 20 thaùng 8 aâm lòch haøng naêm taïi ñeàn
Traàn Thöông, xaõ Nhaân Ñaïo, huyeän Lyù Nhaân. Ñeàn thôø Höng Ñaïo Vöông Traàn
Quoác Tuaán - ngöôøi anh huøng coù coâng ñaùnh ñuoåi giaëc Nguyeân-Moâng. Ñaây laø leã hoäi
lôùn cuûa vuøng, ngoaøi phaàn teá leã coøn coù phaàn hoäi trong ñoù coù bôi traûi vaø nhieàu troø
vui khaùc.
Hoäi laøng Duy Haûi : Ñình laøng Duy Haûi thuoäc huyeän Duy Tieân, thôø Traàn Khaùnh Dö.
Leã hoäi toå chöùc haøng naêm vaøo ngaøy 2 thaùng 1 aâm lòch. Trong hoäi, ngoaøi teá leã ôû
ñình Thöôïng coøn coù caùc tuïc thi chaïy giaät côø, dieãn troø thuûy traän, thuûy cung, laøm
baùnh daøy cuùng thaàn.
Hoäi laøng Voõ Giaøng : Hoäi laøng Voõ Giaøng haøng naêm ñöôïc toå chöùc vaøo ngaøy 15
thaùng 2 döông lòch taïi ñình laøng Voõ Giaøng, xaõ Thanh Thuûy, huyeän Thanh Lieâm.
Ñình laøng thôø oâng Vuõ Coá, moät töôùng taøi cuûa Leâ Lôïi ñaõ tham gia caàm quaân ñaùnh
ñuoåi giaëc Minh treân ñoaïn soâng Ñaùy. Hoäi coù teá, leã thaùnh, ñua thuyeàn, phoùng lao,
haùt ñoái ñaùp nam nöõ treân thuyeàn, haùt giao duyeân.
                                                                                           188

Hà Nội
Dieän tích : 921 km².
Daân soá : 2.841.700 ngöôøi (2001).
Caùc quaän : Hoaøn Kieám, Ba Ñình, Ñoáng Ña, Hai Baø Tröng, Hoà Taây, Thanh Xuaân,
Caàu Giaáy.
Caùc huyeän : Gia Laâm, Ñoâng Anh, Thanh Trì, Töø Lieâm vaø Soùc Sôn.
Haø Noäi naèm ôû trung taâm ñoàng baèng soâng Hoàng, phía baéc giaùp tænh Thaùi Nguyeân,
phía nam giaùp tænh Haø Taây, phía ñoâng vaø ñoâng nam giaùp tænh Baéc Ninh vaø Höng
Yeân vaø phía taây giaùp tænh Haø Taây.
Thaønh phoá Haø Noäi ôû vò trí töø 20 ñoä 25 phuùt ñeán 21 ñoä 23 phuùt vó ñoä baéc vaø töø 105
ñoä 15 phuùt ñeán 106 ñoä 03 phuùt kinh ñoä ñoâng. Haø Noäi naèm ôû vuøng khí haäu nhieät
ñôùi coù gioù muøa. Neáu phaân chia thaät chi tieát vaø tinh teá, Haø Noäi coù ñuû boán muøa :
xuaân, haï, thu, ñoâng. Nhöng ñeå giuùp ngöôøi xa deã nhaän bieát khí haäu Haø Noäi khi
chuaån bò ñeán thuû ñoâ naøy, coù theå taïm chia thaønh hai muøa chính laø muøa khoâ vaø muøa
möa. Muøa khoâ töø thaùng 10 naêm tröôùc ñeán thaùng 4 naêm sau, ñaây laø thôøi kyø giaù laïnh,
khoâng möa to. Töø thaùng 1 ñeán thaùng 3 vaãn coù giaù laïnh nhöng vì laø tieát xuaân neân
coù möa nheï (möa xuaân) ñuû ñoä aåm cho caây coái ñaâm choài naûy loäc. Töø thaùng 5 ñeán
thaùng 9 laø muøa noùng coù möa to vaø baõo. Trong caùc thaùng 8, 9, 10, Haø Noäi coù nhöõng
ngaøy thu. Muøa thu Haø Noäi trôøi trong xanh, gioù maùt. Nhöõng ngaøy cuoái thu se se
laïnh vaø nhanh choùng hoøa nhaäp vaøo muøa ñoâng.
Nhieät ñoä trung bình muøa ñoâng laø 17,2°C (luùc thaáp nhaát xuoáng tôùi 2,7°C). Trung
bình muøa haï: 29,2°C (luùc cao nhaát ñeán 42,8°C). Nhieät ñoä trung bình caû naêm:
23,2°C. Möa trung bình haøng naêm : 1800 mm.
SOÂNG : Laø vuøng ñaát coå, Haø Noäi ñöôïc caùc soâng Hoàng vaø caùc phuï löu boài ñaép taïo
neân, do ñoù Haø Noäi gaén boù vôùi soâng Hoàng maät thieát nhö con vôùi meï. Xöa kia ngöôøi
ta goïi soâng Hoàng laø soâng Caùi - soâng Meï. Teân goïi Haø Noäi laø vuøng ñaát coù yù nghóa
beân trong soâng. Ñoaïn soâng Hoàng oâm laáy Haø Noäi daøi gaàn 100 km chieám 1/5 chieàu
daøi cuûa soâng Hoàng treân ñaát Vieät Nam.
Caùc soâng chaûy qua Haø Noäi laø : soâng Ñuoáng, Caàu, Caø Loà, Ñaùy, Nhueä, Tích, Toâ
Lòch vaø soâng Kim Ngöu. Ñaëc bieät soâng Toâ Lòch ñöôïc nhaéc nhieàu trong vaên chöông
                                                                                           189

Haø Noäi xöa nhö laø con soâng ñeïp chaûy trong loøng thaønh phoá. Ngaøy nay soâng Toâ
Lòch vaø soâng Kim Ngöu chæ coù taùc duïng nhö laø moät heä thoáng thoaùt nöôùc cho thaønh
phoá.
HOÀ : Haø Noäi laø thaønh phoá cuûa nhöõng hoà ñeïp. Nhöõng hoà noåi tieáng ñaõ ñi vaøo thô
vaên nhö hoà Hoaøn Kieám (hoà Göôm), Hoà Taây, Truùc Baïch, Thieàn Quang, Baûy Maãu,
Thuû Leä, hoà Giaûng Voõ... ñoù laø nhöõng laù phoåi xanh cuûa thaønh phoá vôùi vöôøn hoa vaø
haøng haøng, lôùp lôùp caây xanh taïo cho thaønh phoá nguoàn sinh löïc trong thieân nhieân
töôi maùt.
GIAO THOÂNG : Hieän nay Haø Noäi ñang chuyeån mình cuøng caû nöôùc. Haøng loaït phoá
môùi, vôùi nhöõng ñaïi loä, ñöôøng cao toác ra ñôøi. Nhieàu khaùch saïn, coâng sôû cao taàng
hieän ñaïi, ñan xen vôùi caùc khu phoá coå taïo neân moät daùng veû môùi cho thaønh phoá
1000 naêm. Saân bay quoác teá Noäi Baøi caùch trung taâm thaønh phoá khoaûng 35 km. Töø
saân bay veà thaønh phoá khoaûng 40 phuùt xe ca.
ÑÖÔØNG SAÉT : Töø ga Haø Noäi toûa ñi caùc nhaùnh ñöôøng saét : Haø Noäi - Laïng Sôn; Haø
Noäi - Thaùi Nguyeân; Haø Noäi - Laøo Cai; Haø Noäi - Haûi Phoøng; Haø Noäi - Saøi Goøn.
ÑÖÔØNG BOÄ : Töø caùc beán xe phía Nam : Kim Maõ, Gia Laâm toûa ñi khaép caùc nôi
treân toaøn quoác baèng caùc tuyeán quoác loä A1 xuyeân Baéc - Nam; quoác loä 2 ñi Vónh
Phuùc, Phuù Thoï, Haø Giang, Tuyeân Quang; quoác loä 3 ñi Thaùi Nguyeân, Cao Baèng;
quoác loä 5 ñi Haûi Phoøng; quoác loä 6 ñi Hoøa Bình, Sôn La, Lai Chaâu; quoác loä 32 ñi
Sôn Taây.
ÑÖÔØNG THUYÛ : Beán phaø Ñen coù taøu thuûy ñi Höng Yeân, Nam Ñònh, Thaùi Bình,
Vieät Trì; beán Haøm Töû Quan coù taøu thuûy ñi Phaû Laïi.
Sinh hoạt, kinh tế
Daân chuùng cö nguï ôû Haø Noäi raát ñoâng, theo ñaïo Phaät vaø Thieân Chuùa. Nhieàu chuøa
noåi tieáng ñöôïc caùc trieàu ñaïi ngaøy xöa hoaëc daân chuùng xaây ôû thaønh phoá naøy. Haø
Noäi cuõng coù moät soá nhaø thôø lôùn xaây tröôùc naêm 1945.
Neàn kinh teá quan troïng tröôùc ñaây cuûa mieàn Baéc taäp trung taïi Haø Noäi, raát nhieàu
nhaø maùy, xöôûng kyõ ngheä thaønh laäp ôû ñaây nhö cheá bieán gang, saét ñeå laøm maùy moùc,
gaïch, xaø phoøng, naáu röôïu, thuoác laù, bao dieâm, cung caáp ñieän cho Haø Noäi vaø moät
soá tænh khaùc...
                                                                                           190

Noùi ñeán caûnh buoân baùn cuûa daân chuùng Haø Noäi, ngöôøi ta ñaëc bieät noùi ñeán sinh hoaït
cuûa 36 phoá phöôøng, moãi phoá phöôøng baùn moät loaïi haøng rieâng bieät nhö : Caùc phoá
Haøng Than, Haøng Baïc, Haøng Gai, Haøng Khay, Haøng Quaït, Haøng Chieáu, Haøng
Ñaøo, Haøng Ñöôøng, Haøng Daàu, Haøng Beø, Haøng Ngang, Haøng Boâng, Haøng Giaáy,
Haøng Coùt, Haøng Gaø, Haøng Hoøm, Haøng Haøi, Haøng Maønh, Haøng Lôø... Caùc nôi buoân
baùn taáp naäp khaùc nhö chôï Ñoàng Xuaân, phoá Sinh Töø, phoá Traøng Tieàn, khu Cöûa
Nam...
Lược sử
Ñaát Haø Noäi xöa thuoäc boä Giao Chæ, moät trong 15 boä cuûa nhaø nöôùc Vaên Lang. Vì
hoaøn caûnh ñòa dö cuûa nöôùc ta ngaøy xöa, caùc trieàu ñình thöôøng choïn Haø Noäi laøm ñeá
ñoâ. Vaøo theá kyû thöù 3, Haø Noäi laø Long Bieân , lî sôû cuûa Giao Chaâu. Thôøi Ñöôøng,
ñaát naøy thuoäc moät trong taùm huyeän thuoäc Giao Chaâu. Naêm 791, thöù söû Trieäu
Xöông ñaép thaønh Ñaïi La beân bôø soâng Toâ Lòch. Naêm 862, quaân Nam Chieáu ñaùnh
Giao Chaâu, nhaø Ñöôøng sai Thaùi Taäp ñem ba vaïn quaân sang choáng giöõ vaø quaân
Nam Chieáu ruùt lui. Qua naêm sau, thaùng gieâng naêm Quyù Muøi 863, Nam Chieáu laïi
mang naêm vaïn binh sang ñaùnh Long Bieân, gieát cheát töôùng nhaø Ñöôøng laø Nguyeãn
Duy Ñöùc vaø chieám ñöôïc thaønh vaø taøn saùt 15 vaïn daân ta. Ñeán naêm 866, nhaø Ñöôøng
sai Cao Bieàn deïp giaëc Nam Chieáu, gieát ñöôïc töôùng giaëc laø Ñoaøn Tö Thieân vaø giaûi
vaây thaønh Ñaïi La vaøo thaùng möôøi aâm lòch. Naêm 867, Cao Bieàn söûa sang laïi thaønh,
môû roäng theâm ra; ngoaøi thaønh cho ñaép con ñöôøng daøi gaàn baûy caây soá, cao hôn
naêm thöôùc. Naêm 960 ñeán naêm 1009, Haø Noäi laø quaän Giao Chæ. Trieàu ñình vaø trieàu
Tieàn Leâ ñoùng ñoâ ôû Hoa Lö.
Thaùng baûy naêm 1010, vua Lyù Thaùi Toå dôøi ñoâ veà thaønh Ñaïi La. Söû vieát raèng khi
vua Lyù Thaùi Toâng vaøo thaønh Ñaïi La thaáy roàng hieän thaønh nhöõng ñaùm maây lô löõng
treân trôøi neân ñoåi thaønh laø Thaêng Long. Nhaø Traàn noái nghieäp nhaø Haäu Lyù töø naêm
1225 ñeán 1400 cuõng ñoùng ñoâ taïi Thaêng Long. Quaân Moâng Coå xaâm löôïc nöôùc ta
ñaõ chieám thaønh Thaêng Long hai laàn vaøo nhöõng naêm 1285 vaø 1287. Ñôøi Lyù, Traàn
trong thaønh Thaêng Long coù 13 traïi, ngoaøi thaønh coù 61 phöôøng. Ñeå chuaån bò chieám
ngoâi nhaø Traàn, naêm Bính Tyù 1396, Hoà Quyù Ly eùp vua Traàn Thuaän Toâng phaûi boû
thaønh Thaêng Long, dôøi kinh veà Taây Ñoâ thuoäc tænh Thanh Hoùa, coøn Thaêng Long
                                                                                        191

ñöôïc goïi laø Ñoâng Ñoâ. Sau ñoù nhaø Hoà cuõng ñoùng ñoâ taïi ñaây. Thôøi Minh thuoäc Haø
Noäi laø phuû lî cuûa Giao Chaâu. Ñeán naêm 1429 vua Leâ Thaùi Toå ñaùnh ñuoåi xong giaëc
Minh, ñoùng ñoâ ôû Haø Noäi vaø ñaët teân laø Ñoâng Kinh. Döôùi thôøi vua Leâ Thaùi Toâng,
Ñoâng Kinh laø moät phuû lî cuûa haït Phuïng Thieân. Nhaø Maïc sau khi gieát cheát vua Leâ
Chieâu Toâng ñeå cöôùp ngoâi cuõng ñoùng ñoâ ôû Haø Noäi vaø goïi laø Ñoâng Kinh. Veà sau
vua Leâ Trung Höng ñaùnh ñuoåi ñöôïc nhaø Maïc laïi ñoùng ñoâ ôû Thaêng Long. Ñôøi vua
Gia Long ñaát naøy laø lî sôû cuûa baéc thaøng toång traán vaø goïi laø Long Thaønh.
Naêm 1803, Long Thaønh ñöôïc ñaép laïi theo kieåu taây phöông vaø goïi laïi laø Thaêng
Long. Naêm 1805 Thaêng Long laø phuû lî cuûa phuû Hoaøi Ñöùc. Phuû naøy goàm coù hai
huyeän laø Thoï Xöông (8 toång, 193 phöôøng, thoân) vaø huyeän Vónh Thuaän (5 toång, 54
phöôøng, thoân, traïi). Ñeán naêm 1831, ñöôïc ñoåi thaønh tænh lî Haø Noäi. Naêm 1888, Haø
Noäi ñöôïc nhaø Nguyeãn nhöôøng laøm nhöôïng ñòa. Keå töø naêm 1902, Haø Noäi laø nôi ñaët
caùc cô quan trung öông cuûa quaân Phaùp. Sau ñoù, huyeän Hoaøn Long ñöôïc saùt nhaäp
vaøo thaønh phoá Haø Noäi.
Lòch söû ñaáu tranh cuûa Haø Noäi ñaõ choùi loïi töø hôn 10 theá kyû tröôùc. Thôøi Ñöôøng
thuoäc, naêm 791, anh huøng Phuøng Höng döïng côø khôûi nghóa, ñem quaân ñi ñaùnh
chieám Ñoâ Hoä Phuû (laøng Bích Caâu), laøm teân quan ñoâ hoä laø Cao Chính Bình khieáp
sôï sinh bònh maø cheát. Laøng Cô Saù, huyeän Thoï Xöông, laø nôi sinh tröôûng cuûa anh
huøng Lyù Thöôøng Kieät, naêm 1076 phaù Toáng, bình Chieâm.Vaøo theá kyû thöù 13, ñôøi
Traàn, giaëc Moâng Coå ba laàn ñem quaân tieán ñaùnh nöôùc ta nhöng ñeàu bò baïi. Trong
ba laàn ñoù, theá giaëc hung haõn laém, vua toâi ñeàu phaûi rôøi thaønh Thaêng Long tìm keá
choáng giaëc. Beân caïnh vua luùc gian khoå luoân coù Höng Ñaïo Vöông Traàn Quoác Tuaán
cuøng caùc danh töôùng Traàn Quang Khaûi, Traàn Quoác Toaûn. Ñuoåi xong giaëc, Thaêng
Long môû ba ngaøy hoäi "Thieân Bình Dieân Yeán" vui söôùng bieát chöøng naøo. Ñaát
Thaêng Long laø nôi sinh tröôûng cuûa anh huøng Traàn Quyù Khoaùch; khi giaëc Minh sai
Tröông Phuï vaø Vöông Höïu ñaùnh nöôùc ta, töø 1409 ñeán 1413, anh huøng Traàn Quyù
Khoaùch vaø anh huøng Nguyeãn Bieåu, Ñaëng Dung, Nguyeãn Caûnh Dò khôûi nghóa ñaùnh
thaéng quaân giaëc nhieàu traän. Thôøi Minh thuoäc, giaëc cai trò taøn aùc, muoán ñoàng hoùa
daân ta, bao nhieâu saùch vôû giaù trò chuùng mang veà Taøu. Naêm Bính Ngoï 1426, Bình
Ñònh Vöông Leâ Lôïi tieán quaân ra Ñoâng Ñoâ, daân chuùng Haø Noäi vaø caùc nôi khaùc noâ
                                                                                         192

nöùc tham gia quaân khaùng chieán, ñaùnh thaéng khaép nôi, ñuoåi boïn Vöông Thoâng veà
nöôùc. Huyeän Thoï Xöông, laøng Vaên Chöông laø nôi sinh tröôûng cuûa vò vua anh huøng
Leâ Thaùnh Toâng (1460 - 1497), con thöù tö cuûa vua Leâ Thaùi Toâng; OÂng laø ngöôøi
thoâng minh, taøi kieâm vaên voõ, moät vò minh quaân trong lòch söû Vieät Nam, döôùi söï trò
vì cuûa oâng nöôùc nhaø phaùt trieån ñeán möùc cöïc thònh. Vua laø ngöôøi ñaàu tieân cho veõ
baûn ñoà nöôùc ta, sai Ngoâ Só Lieâm laøm boä "Ñaïi Vieät Söû Kyù Toaøn Thö" (cheùp vieäc töø
ñôøi Hoàng Baøng ñeán ñôøi vua Leâ Thaùi Toå), ñaët boä luaät Hoàng Ñöùc ñeå giöõ yeân traêm
hoï, môû roäng tröôøng Thaùi Hoïc, laäp hoäi Tao Ñaøn phaùt trieån vaên chöông.
Thôøi Taây Sôn, thaùng 6 naêm 1786, sau khi giaûi phoùng Phuù Xuaân, anh huøng Nguyeãn
Hueä ñaõ tieán quaân vaøo Thaêng Long tröø Vuõ Vaên Nhaäm vaø taùi laäp Haø Baéc. Ngaøy 28-
11-1788 gaàn 30 vaïn quaân Thanh traøn sang nöôùc ta. Ngaøy 18-12-1788, Toân Só Nghò
vaøo tôùi Thaêng Long. Ngaøy 15-1-1789 (30 thaùng chaïp naêm Maäu Thaân) Quang
Trung Hoaøng Ñeá xuaát quaân töø Ngheä An ra mieàn baéc, cöôõi voi ñieàu khieån quaân chuû
löïc ñi ñaàu ñaùnh thaúng vaøo maët nam thaønh Thaêng Long, nôi Toân Só Nghò phoøng veä
kieân coá nhaát. Muøng ba Teát Kyû Daäu, quaân ta deïp Haï Hoài, muøng naêm quaân ta
chieám Ngoïc Hoài, roài phaù bung thaøng Ñoáng Ña. Caùnh quaân Ñieàn Chaâu cheát chaät
ñöôøng ñi, töôùng giaëc Saàm Nghi Ñoáng treo coå cheát. Bình Nam Ñaïi Töôùng Quaân
nhanh chaân rôøi khoûi Thaêng Long maø queân caû aán tín, maät chæ. Trong tieáng quaân reo
hoø phaù vôõ thaønh Thaêng Long, ngöôøi daân Haø Noäi luoân luoân nhìn thaáy caùc danh
töôùng anh huøng nhö Voõ Vaên Duõng, Ngoâ Vaên Sôû, Phan Vaên Laân, Ñaëng Vaên Chaân,
Traàn Quang Dieäu, anh thö Buøi Thò Xuaân... ñi tieân phong. Chieán söï xaûy ra trong
naêm ngaøy, quaân Thanh hoaøn toaøn tan raõ. Muøng naêm Teát Quang Trung vaøo tôùi
Thaêng Long cho ba quaân laøm leã khai haï. Sau ñoù cho ñaép thaønh Haø Noäi goïi laø Baéc
Thaønh.
Naêm 1872, quaân Phaùp cöû Francis Gamier ñem quaân töø Gia Ñònh ra, muoán ñoùng
quaân trong thaønh Haø Noäi. Nguyeãn Tri Phöông khoâng cho, neân chuùng mang quaân
ñoùng ôû Tröông Thi. Ngaøy 20-1-1873, quaân Phaùp taán coâng thaønh Haø Noäi. Nguyeãn
Tri Phöông cuøng con laø phoø maõ Nguyeãn Laâm leân maët thaønh ñoác quaân choáng giöõ.
Nhöng khoaûng sau moät giôø, thaønh vôõ, anh huøng Nguyeãn Laâm töû traän. Coøn anh
huøng Nguyeãn Tri Phöông bò thöông naëng, quaân Phaùp ñöa oâng xuoáng taøu, nhöng
                                                                                              193

oâng nhaát ñònh khoâng cho giaëc buoäc thuoác roài nhòn aên cheát theo thaønh. Thaùng 2
naêm 1882, quaân Phaùp cöû Henri Rivieres ñaùnh Haø Noäi laàn thöù hai. Luùc taùm giôø
saùng ngaøy 25-4-1882 quaân Phaùp taán coâng Haø Noäi gaëp phaûi söï choáng traû döõ doäi
cuûa quaân ta döôùi söï ñieàu ñoäng cuûa Toång Ñoác Hoaøng Dieäu. Nhöng vì vuõ khí thoâ sô
neân khoâng giöõ noåi thaønh, anh huøng thaûo tôø bieåu taï toäi vôùi vua roài laáy khaên bòt ñaàu
thaét coå töï töû.
Thaùng 5-1907, moät soá nhaø yeâu nöôùc nhö Löông Vaên Cang, Nguyeãn Quyeàn, Löông
Truùc Ñaøm, Ñoã Trung Thieát, Nguyeãn Huøng Höông... thaønh laäp Ñoâng Kinh Nghóa
Thuïc taïi Haø Noäi ñeå daïy hoïc môû mang daân trí, dieãn thuyeát truyeàn baù tö töôûng ñaáâu
tranh. Phong traøo Ñoâng Kinh Nghóa Thuïc phaùt ñoäng roäng raõi trong caû nöôùc. Ngaøy
27-6-1908, caùc nghóa quaân Yeân Theá vaø Vieät Nam Quang Phuïc Hoäi phoái hôïp vôùi
binh lính Vieät ñaàu ñoäc quaân Phaùp trong thaønh Haø Noäi. Nhöng coâng vieäc khoâng
thaønh vì noäi giaùn, quaân Phaùp bò ñaàu ñoäc nhöng khoâng naëng. Giaëc khuûng boá ngay,
ñem cheùm caû Nguyeãn Vaên Phuùc, Nguyeãn Chi Bình, Nguyeãn Coác, Ñaëng Nhaân,
Nguyeãn Ñöùc A, Cai Roân, Ñoã Ñaûm, Hai Hieàn, baø haøng côm Nguyeãn Thò Ba... taïi
Baõi Gaùo, roài ñem beâu ñaàu ôû chôï Mô, OÂ Caàu Reàn, OÂ Caàu Giaáy. Giaëc coøn chuïp
hình ñaàu nhöõng ngöôøi yeâu nöôùc in treân böu thieáp phoå bieán khaép nôi nhaèm khuûng
boá tinh thaàn daân chuùng hoøng ngaên chaën phong traøo khaùng Phaùp. Cuøng naêm 1908,
Quang Phuïc Hoäi hoaït ñoäng maïnh, toå chöùc chuyeån vuõ khí, ñaïn döôïc veà nöôùc, ngaøy
16-4, nghóa quaân neùm bom taïi khaùch saïn Haø Noäi gieát nhieàu só quan Phaùp. Quaân
Phaùp laïi thaúng tay ñaøn aùp vôùi caùc aùn töû hình, giam caàm, ñaøy aûi, trôøi Haø Noäi nhö coù
ñaïi tang. Caùc anh huøng Ñoã Chaân Thieát, Phaïm Vaên Traùng, Nguyeãn Vaên Tuùy,
Nguyeãn Khaéc Caàn, Phaïm ñeá Quyù, Vuõ Ngoïc Thuïy, Phaïm Hoaøng Queá, Phaïm
Hoaøng Trieát bò gieát taïi Haø Noäi. Anh huøng Löông Vaên Cang bò ñaøy ñi Nam Vang.
Naêm 1915 anh huøng Löông Ngoïc Quyeán bò teân phaûn quoác Nguyeãn Baù Traùc ñaõ chæ
ñieåm cho quaân Phaùp baét taïi Haø Noäi.
Naêm 1925 anh huøng Phan Boäi Chaâu bò baét taïi Thöôïng Haûi ñem veà Haø Noäi keát aùn.
Cuoái naêm 1925 ñoù, Nam Ñoàng Thö Xaù ñöôïc thaønh laäp do Phaïm Tuaán laøm chuû
nhieäm, chuyeân xuaát baûn saùch yeâu nöôùc, gaây aûnh höôûng saâu roäng trong giôùi trí thöù,
sinh vieân hoïc sinh... Ngaøy 13-6-1927, anh huøng Löông Vaên Can töø traàn, sau khi
                                                                                            194

quaân Phaùp thaû oâng veà naêm 1924. Ngaøy 15-12-1927, Vieät Nam Quoác Ñaûng ra ñôøi
taïi laøng Theå Giao, Haø Noäi, do anh huøng Nguyeãn Thaùi Hoïc laõnh ñaïo, hoaït ñoäng
saâu roäng trong quaàn chuùng. Ngaøy 9-2-1929, teân moä phu gian aùc Ba in bò gieát cheát
taïi chôï Hoâm. Thaùng 2-1930, khi cuoäc khôûi nghóa Yeân Baùi buøng noå thì ban aùm saùt
cuûa Ñaëng Traàn Nghieäp toå chöùc neùm bom caùc cô quan toå chöùc trong thaønh phoá.
Vieäc khôûi nghóa bò thaát baïi, vaøo thaùng 12-1930 vaø thaùng 6-1931, quaân Phaùp xöû töû
caùc anh huøng Ñaëng Traàn Nghieäp, Löông Ngoïc Toán, Nguyeãn Vaên Nho, Nguyeãn
Quang Trieàu, Nguyeãn Minh Luaân, Nguyeãn Troïng Baèng, Traàn Vaên Khueâ, Leâ Höõu
Caûnh, Nguyeãn Xuaân Huaân taïi nguïc thaát Cöûa Loø. Nhöõng taám göông trung lieät vì
nöôùc vì daân noùi treân ñaõ laøm saùng ngôøi tranh ñaáu söû Vieät.
Phong cảnh, di tích
Phoá coå - phoá ngheà : Ñaëc ñieåm chung cuûa caùc phoá coå Haø Noäi laø nhieàu teân phoá baét
ñaàu baèng chöõ "Haøng", tieáp ñoù laø moät töø chæ moät ngheà nghieäp naøo ñoù. Thí duï Haøng
Ñaøo, Haøng Ñöôøng, Haøng Maõ, Haøng Thieác... Du khaùch môùi ñeán Haø Noäi, xin môøi
daïo qua khu phoá coå - phoá ngheà ñeå thaáy ñöôïc neùt khaùc bieät giöõa Haø Noäi vaø caùc thuû
ñoâ caùc nöôùc maø du khaùch ñaõ ñi qua.
Töø phiùa baéc hoà Hoaøn Kieám (nôi coù ñaøi phun nöôùc) du khaùch haõy ñi boä laàn löôït
qua caùc phoá Haøng Ñaøo, Haøng Ngang, Haøng Ñöôøng laø ñeán chôï Ñoàng Xuaân. Phoá
Haøng Ñaøo hình thaønh töø theá kyû15, daân ôû ñaây laøm ngheà nhuoäm vaûi. Thôøi ñoù hoï
thöôøng nhuoäm maøu ñoû, maøu hoàng, maøu hoa ñaøo... neân coù teân goïi laø Haøng Ñaøo.
Töø ñôøi Leâ (theá kyû15) nhieàu ngöôøi Trung Quoác ñöôïc pheùp cö truù ôû Thaêng Long
(Haø Noäi), hoï ruû nhau ñeán laøm aên buoân baùn ôû phoá Haøng Ngang. Xöa kia ôû hai ñaàu
phoá coù döïng hai coång chaén ngang ñöôøng, toái ñeán ñoùng laïi. Do ñoù thaønh teân Haøng
Ngang.
Nhö teân goïi, Haøng Ñöôøng coù raát nhieàu cöûa haøng baùn ñöôøng, maät, baùnh keïo... Saùt
vôùi chôï Ñoàng Xuaân laø phoá Haøng Maõ. Maët haøng truyeàn thoáng laøm töø caùc loaïi giaáy
maøu ôû phoá naøy gaàn nhö khoâng thay ñoåi töø khi laäp phoá. Coù khaùc chaêng baây giôø
nhieàu chuûng loaïi haøng hôn tröôùc. Haøng naêm vaøo dòp Teát Trung Thu cuûa treû em
(15-8 aâm lòch) caû phoá Haøng Maõ trôû thaønh moät chôï baùn ñoà chôi muoân maøu saéc :
ñeøn oâng sao, ñeøn xeáp, ñeøn keùo quaân, ñaàu sö töû...
                                                                                            195

Töø ñaàu phoá Haøng Maõ ñi thaúng sang phoá Haøng Chieáu (nôi baùn nhieàu loaïi chieáu
baèng coùi) laø ñeán ñöôïc oâ Quan Chöôûng (cöûa Ñoâng Haø) di tích khaù nguyeân veïn cuûa
moät trong 36 phoá phöôøng Thaêng Long xöa.
Moät phoá raát ñieån hình laø Haøng Thieác, ñeán ñaây baïn seõ nghe raâm ran tieáng buùa goõ
vaøo nhöõng maûnh toân, maûnh thieác traéng laáp laùnh. Nhöõng ngöôøi thôï thieác ôû phoá naøy
suoát ngaøy caëm cuïi laøm caùc ñoà duøng töø nhoû ñeán lôùn nhö chaân ñeøn, thuøng, chaäu, gaùo
muùc nöôùc, hoøm, beå nöôùc... Ngöôøi caùc tænh cuõng veà Haøng Thieác buoân haøng ñöa veà
baùn ôû caùc ñòa phöông.
Hoà Hoaøn Kieám : Hoà naèm ôû vò trí trung taâm thaønh phoá neân ñöôïc ví nhö moät laüng
hoa giöõa loøng Haø Noäi. Hoà gaén vôùi truyeàn thuyeát traû göôm : vua Leâ Thaùi Toå coù
moät thanh göôm quyù luoân ôû beân mình oâng suoát 10 naêm khaùng chieán choáng quaân
Minh (theá kyû 15). Sau chieán thaéng, moät laàn vua Leâ du thuyeàn treân bôø hoà boãng coù
con ruøa noåi leân, vua ruùt göôm baùu ra troû cho quaân só bieát thì ruøa lieàn ñôùp ngay
thanh göôm roài laën xuoáng nöôùc. Nghó raèng tröôùc ñaây Thaàn ñaõ giuùp mang göôm
cho mình ñaùnh thaéng giaëc, nay ñaát nöôùc trôû laïi thanh bình, Thaàn laáy laïi göôm, neân
vua ñaët teân cho hoà laø Hoaøn Kieám (traû laïi göôm).
Hoà Taây - Ñöôøng Thanh Nieân (Ñöôøng Coå Ngö) : Ñaây laø moät quaàn theå caûnh ñeïp ôû
phía taây thaønh phoá. Coù theå ví ñöôøng Thanh Nieân nhö moät caùi caàu baét ngang hai hoà
nöôùc, moät beân laø Hoà Taây, moät beân laø hoà Truùc Baïch. Ñoaïn ñöôøng naøy daøi 992 m,
ñöôøng ñoâi, phaân caùch laø moät haøng caây xanh, hai beân ñöôøng laø nhöõng haøng caây
phöôïng, caây lieãu, caây baèng laêng...
Neáu ñöùng ôû ñaàu ñöôøng nôi coù ñeàn Quan Thaùnh thì Hoà Taây ôû beân tay traùi. Hoà roäng
khoaûng 500 heùcta, lôùn nhaát trong caùc hoà cuûa Haø Noäi. Con ñöôøng voøng quanh hoà
daøi 17 km qua caùc laøng hoa Nghi Taøm, Taây Hoà, vöôøn ñaøo thoân Nhaät Taân vaø caùc
ñình chuøa ñeïp noåi tieáng nhö phuû Taây Hoà, chuøa Kim Lieân... Töø xöa caùc trieàu ñaïi
vua chuùa phong kieán ñaõ xaây döïng cung ñieän quanh hoà laøm nôi nghæ ngôi höôûng laïc.
Ngaøy nay, Hoà Taây naèm trong quy hoaïch xaây döïng laøng du lòch cuûa Haø Noäi.
Hoà Truùc Baïch : Hoà caùch Hoà Taây bôûi con ñöôøng Thanh Nieân. Theá kyû 18, chuùa
Trònh Giang cho xaây moät cung nghó maùt gaàn hoà goïi laø vieän Truùc Laâm. Sau vieän
naøy trôû thaønh nôi an trí nhöõng cung nöõ coù toäi buoäc phaûi töï deät luïa ñeå nuoâi thaân.
                                                                                                196

Luïa do cung nöõ deät raát ñeïp, noåi tieáng khaép kinh thaønh, coù teân laø luïa laøng Truùc, vì
vaäy hoà ñöôïc goïi laø hoà Truùc Baïch.
Ven bôø hoà Truùc Baïch cuõng coù nhieàu di tích lòch söû vaø coâng trình kieán truùc ñaëc saéc.
Maët hoà phaúng laëng, eâm aû. Phía taây nam hoà laø ñeàn Quan Thaùnh, bôø ñoâng coù chuøa
Chaâu Long, goùc baéc hoà coù moät ñaûo nhoû treân ñoù coù ngoâi ñeàn Caåu Nhi.
Chôï Ñoàng Xuaân : Trong soá haøng chuïc chôï ôû Haø Noäi nhö chôï Mô, chôï Hoâm, chôï
Cöûa Nam, chôï Ngoïc Haø... thì chôï Ñoàng Xuaân laø lôùn nhaát. Chôï ra ñôøi töø naêm 1889
treân ñòa phaän phöôøng Ñoàng Xuaân. Ban ñaàu chôï hoïp ngoaøi trôøi, sau ñöôïc xaây thaønh
chôï vôùi naêm caàu khung saét, lôïp toân traùng keõm, daøi 52 m, cao 19 m. Naèm gaàn ga
ñaàu caàu Long Bieân beân soâng Hoàng, chôï Ñoàng Xuaân laø ñieåm thuaän lôïi ñeå haøng
hoùa boán phöông doàn veà ñaây cuõng nhö töø ñaây toûa ñi caùc nôi. ÔÛ chôï Ñoàng Xuaân haàu
nhö coù ñaày ñuû taát caû caùc maët haøng, ngaønh haøng phuïc vuï sinh hoaït vaø ñôøi soáng.
Chôï Ñoàng Xuaân laø chôï baùn buoân lôùn nhaát cuûa mieàn baéc.
Ngaøy nay chôï Ñoàng Xuaân ñöôïc xaây döïng laïi vôùi quy moâ lôùn hôn goàm 3 taàng hieän
ñaïi, khang trang, roäng raõi nhöng vaãn giöõ moät phaàn kieán truùc cuûa chôï cuõ.
Vöôøn Thuù Thuû Leä : Naèm ôû phía taây thaønh phoá treân moät khu ñaát roäng 20 ha, coù hoà
nöôùc, theá ñaát töï nhieân nhö hình roàng löôïn khaù ñeïp maét. Vöôøn thuù ñöôïc chia laøm
nhieàu khu. Khu boø saùt coù traên, raén, kyø ñaø v.v.. ôû ngay saùt hoà nöôùc. Khu chim
muoâng coù coâng , tró, uyeân öông, haïc, coø, hoïa mi, hoaøng yeán v.v.. Khu thuù döõ coù hoå,
baùo, voi, sö töû v.v.. Ñaùng keå hôn laø coù gaàn 40 loaøi ñoäng vaät trong saùch ñoû cuûa Vieät
Nam vaø moät soá ñoäng vaät quyù laø taëng phaåm cuûa caùc nöôùc.
Laøng Goám Baùt Traøng : Laøng Baùt Traøng thuoäc huyeän Gia Laâm, ngoaïi thaønh Haø
Noäi naèm treân bôø soâng Hoàng, laø moät laøng ngheà truyeàn thoáng noåi tieáng töø xa xöa veà
caùc loaïi goám söù thuû coâng. Goám Baùt Traøng laøm töø moät loaïi ñaát seùt ñaëc bieät. Töø loaïi
ñaát seùt naøy, ngöôøi thôï duøng baøn xoay thuû coâng ñeå taïo hình caùc saûn phaåm sau ñoù
phôi saáy cho khoâ roài veõ hoa, traùng men vaø nung trong caùc loø nhoû. Nhieät ñoä cuûa loø
nung aûnh höôûng ñeán maøu saéc cuûa saûn phaåm. Saûn phaåm cuûa goám Baùt Traøng laø caùc
loaïi baùt ñiaõ, cheùn, loï bình, lö höông... Ñieàu ñaëc bieät laø chaát lieäu men cuûa caùc saûn
phaåm coù ñoä boùng, saâu mòn vaø ñeàu, caùch trang trí, veõ hoïa tieát treân caùc loaïi saûn
phaåm naøy raát ñoäc ñaùo.
                                                                                            197

Ngaøy nay, ñeán laøng goám Baùt Traøng vaøo baát cöù thôøi ñieåm naøo trong ngaøy cuõng
thaáy laøng queâ naøy luoân soâi ñoäng. Töøng ñoaøn xe taáp naäp chôû nguyeân vaät lieäu vaøo
laøng vaø roài laïi chôû saûn phaåm ñi tieâu thuï, vaø coù caû ñoaøn khaùch du lòch ñeán tham
quan, mua quaø löu nieäm. Goám söù Baùt Traøng khoâng nhöõng noåi tieáng ôû trong nöôùc
maø caû ôû nhieàu nöôùc treân theá giôùi. Caùc saûn phaåm ñaït chaát löôïng cao, maãu maõ ñeïp,
ñoäc ñaùo khoâng thua keùm goám söù Trung Quoác.
Laøng raén Leä Maät : Töø Haø Noäi, khaùch du lòch ñi qua caàu Long Bieân ñeán thò traán
Gia Laâm, ñi theo quoác loä 5 gaàn 1 km roãi reõ traùi, ñi qua moät caùnh ñoàng luùa laø ñeán
laøng Leä Maät. Nôi ñaây laø moät laøng queâ coù ngheà truyeàn thoáng nuoâi raén, baét raén
caùch ñaây 900 naêm.
Vaøo thaêm caùc gia ñình nuoâi raén coù haïng nhö gia ñình oâng Nguyeãn Ñaëng Phaùo vaø
oâng Traàn Nhö Baûn. OÂng Phaùo ñaõ coù hôn nöõa theá kyû trong ngheà. Boán con trai oâng
ñöôïc huaán luyeän thuaàn thuïc caùc khaâu nuoâi, baét vaø cheá bieán saûn phaåm raén. Coâng
duïng cuûa raén coù nhieàu : xöông raén ñeå naáu cao; môõ raén boâi veát thöông; maät raén
laøm thuoác giaûi caûm, tieâu ñôøm; noïc raén chöõa ñoäng kinh, hen pheá quaûn, rong huyeát
v.v.. Röôïu raén laø thuoác boå gaân coát, chöõa thaáp khôùp... Du khaùch coù theå thöôûng thöùc
moät chuùt röôïu raén vaø caùc moùn aên cheá bieán töø raén ngay taïi laøng queâ naøy.
Thaønh Coå Loa Vaø Ñeàn Thôø An Döông Vöông : Ñaây laø thaønh coå vaøo baäc nhaát Vieät
Nam ñöôïc vua Thuïc An Döông Vöông xaây töø theá kyû 3 tröôùc coâng nguyeân ñeå laøm
kinh ñoâ nöôùc AÂu Laïc (teân nöôùc Vieät Nam thôøi ñoù). Thaønh ñöôïc xaây döïng kieåu
voøng oác (neân goïi laø Loa Thaønh) goàm 3 voøng : thaønh ngoaøi, thaønh giöõa vaø thaønh
trong. Döôùi thaønh ngoaøi laø haøo saâu ngaäp nöôùc thuyeàn beø ñi laïi ñöôïc. Töø trung taâm
thaønh phoá, ñi 18 km ñeán xaõ Coå Loa thuoäc huyeän Ñoâng Anh, baïn seõ tìm thaáy veát
tích coøn laïi cuûa 3 voøng thaønh xöa baèng ñaát vaø nôi caùc nhaø khaûo coå tìm ñöôïc haøng
vaïn muõi teân ñoàng, löôõi caøy, rìu saét, xöông thuù vaät...
Trong khu vöïc thaønh coøn coù ñình laøng Coå Loa, am thôø coâng chuùa Mî Chaâu vaø ñeàn
thôø An Döông Vöông - oâng vua raát möïc yeâu thöông con gaùi Mî Chaâu, nhöng vì
maát caûnh giaùc oâng ñaõ ñeå thaønh Coå Loa trôû neân moät saân khaáu cuûa taán bi kòch nöôùc
maát, nhaø tan.
Vaên Mieáu - Quoác Töû Giaùm : Vaên Mieáu laø mieáu thôø toå ñaïo ñöôïc xaây döïng naêm
                                                                                          198

1070. Saùu naêm sau (1076) trong khu vöïc naøy nhaø Quoác Töû Giaùm ñöôïc döïng leân.
Luùc ñaàu laø nôi hoïc cuûa caùc hoaøng töû, sau môû roäng thu nhaän caùc hoïc sinh gioûi cuûa
con em nhaân daân.
Quoác Töû Giaùm laø tröôøng Ñaïi hoïc ñaàu tieân cuûa Vieät Nam. Sau nhieàu khoùa thi ñeán
naêm 1482 vua Leâ Thaùnh Toâng cho döïng bia ñaù ñeå khaéc teân hoï, queâ quaùn nhöõng
ngöôøi thi ñoã traïng nguyeân, baûng nhaõn vaø tieán só töø khoa thi 1442. Hieän nay trong
nhaø bia coøn laïi 82 taám bia lôùn. Ngoaøi giaù trò noäi dung, moãi taám bia coøn coù moät
coâng trình ngheä thuaät veà chaïm khaéc ñaù. Bia ñöôïc ñaët treân löng con ruøa ñaù ñeå bieåu
thò söï tröôøng toàn cuûa tinh hoa daân toäc.
Ñeàn Quaùn Thaùnh : Ba chöõ Haùn taïc treân noùc coång laø "Traán Vuõ Quaùn" nghóa laø
quaùn thôø oâng Thaùnh Traán Vuõ. Laø moät hình töôïng keát hôïp giöõa moät nhaân vaät thaàn
thoaïi Vieät Nam (oâng Thaùnh giuùp An Döông Vöông tröø ma quaáy roái khi xaây thaønh
Coå Loa) vaø nhaân vaät thaàn thoaïi Trung Quoác (moät oâng Thaùnh coi giöõ phöông Baéc).
Ñeàn Quaùn Thaùnh ñöôïc xaây döïng vaøo ñôøi vua Lyù Thaùi Toå (1010 - 1028). Naêm
1893 ñeàn ñöôïc tu söûa nhö dieän maïo ngaøy nay. Ñaëc bieät coù pho töôïng Thaùnh Traán
Vuõ baèng ñoàng ñen, ñuùc naêm 1677. Töôïng naëng 3600 kg, cao 3,96 m, chu vi 3,48 m.
Ñeàn coøn coù moät böùc töôïng ñoàng ñen côõ nhoû, töông truyeàn ñoù laø töôïng oâng Truøm
Troïng, ngöôøi thôï caû ñuùc ñoàng taøi hoa ñaõ chæ huy thôï ñuùc töôïng Traán Vuõ vaø quaû
chuoâng treân gaùc tam quan. Ñeå ghi coâng thaày, nhöõng hoïc troø cuûa oâng ñaõ ñuùc töôïng
oâng vaø xin ñöôïc thôø trong.
Ñeàn Hai Baø Tröng : Ñeàn coøn coù teân goïi laø Ñoàng Nhaân, vì ñeàn ñöôïc döïng vaøo khu
ñaát thuoäc laøng Ñoàng Nhaân nay laø quaän Hai Baø Tröng. Ñeàn ñöôïc laäp töø naêm 1142
ñôøi vua Lyù Anh Toâng ñeå thôø hai vò nöõ anh huøng Tröng Traéc vaø Tröng Nhò. Trong
haäu cung ñeàn coù töôïng Hai Baø Tröng baèng ñaát luyeän, hai beân taû höõu laø töôïng 12
nöõ töôùng ñaõ caàm quaân theo Hai Baø ñaùnh giaëc. Haøng naêm ñeán ngaøy moàng 5 vaø 6
thaùng 2 aâm lòch, nhaân daân noâ nöùc keùo veà Ñoàng Nhaân döï leã hoäi töôûng nieäm Hai Baø.
Ñeàn Phuø Ñoång : Ñeàn thuoäc xaõ Phuø Ñoång, huyeän Gia Laâm, Haø Noäi. Ñeàn thôø ñöùc
Thaùnh Gioùng, theo truyeàn thuyeát laø moät vò anh huøng thôøi vua Huøng thöù 6 ñaõ deïp
tan ñöôïc giaëc AÂn. Ñeàn ñöôïc vua Lyù Thaùi Toå cho laäp ngay töø khi dôøi ñoâ ra Thaêng
Long (1010) vaø ñaõ ñöôïc truøng tu söûa chöõa nhieàu laàn. Ngoâi ñeàn hieän nay goàm baùi
                                                                                                199

ñöôøng, haäu cung, nhaø thuûy ñình ñeå muùa roái nöôùc ôû ao tröôùc ñeàn, döïng vaøo theá kyû
19. Töôïng Thaùnh Gioùng khaù lôùn ngoài giöõa, hai daõy laø töôïng caùc quan haàu. Quyù
nhaát ôû ñeàn laø ñoâi roàng ñaù caùch ñieäu ôû baäc theàm, ñoâi sö töû ñaù ñöôïc taïc vaøo theá kyû
19, coã ngai vaøng chaïm troå ñeïp, taám bia khaéc naêm 1660 vaø ñoâi choùe söù. Taïi xaõ Phuø
Ñoång coøn coù ñeàn thôø Maãu (meï Thaùnh Gioùng) xaây vaøo naêm 1693. Haøng naêm taïi
ñeàn Gioùng cöù vaøo 9-4 aâm lòch laøng laïi môû laïi hoäi Gioùng dieãn laïi tích Thaùnh Gioùng
ñaùnh giaëc AÂn.
Ñeàn Voi Phuïc : Ñeàn naøy ñöôïc laäp töø thôøi Lyù Thaùi Toâng (1028 - 1054) ôû goùc phía
taây nam thaønh Thaêng Long cuõ thuoäc ñòa phaän laøng Thuû Leä nay laø coâng vieân Thuû
Leä. Ñeàn thôø Linh Lang Ñaïi Vöông. Töông truyeàn Linh Lang laø hoaøng töû Hoaèng
Chaâu con vua Lyù Thaùi Toâng. Lôùn leân Linh Lang xin caàm quaân, ñaùnh thaéng quaân
Toáng. Vua cha muoán nhöôøng ngoâi nhöng chaøng töø choái, veà ôû taïi nôi ñaây nay laø
ñeàn. Moät hoâm chaøng hoùa thaønh roàng ñeán cuoán quanh moät phieán ñaù roài xuoáng Hoà
Taây bieán maát. Vua laäp ñeàn thôø ngay taïi nôi ôû cuûa hoaøng töû. Trong ñeàn coù hai pho
töôïng ñoàng vaø hoøn ñaù to coù veát loõm. Cöûa ñeàn coù ñaép hai con voi quyø vì vaäy ñeàn
coøn coù teân laø ñeàn Voi Phuïc.
Ñeàn Ngoïc Sôn : Ñeàn ñöôïc xaây döïng töø theá kyû 19 treân ñaûo Ngoïc cuûa hoà Hoaøn
Kieám. Luùc ñaàu goïi laø chuøa Ngoïc Sôn, sau ñoåi goïi laø ñeàn Ngoïc Sôn vì trong ñeàn
chæ thôø thaàn Vaên Xöông laø ngoâi sao chuû vieäc vaên chöông khoa cöû vaø thôø Traàn
Höng Ñaïo, vò anh huøng coù coâng phaù quaân Nguyeân theá kyû13. Ngoâi ñeàn ngaøy nay
do coâng lao tu söûa cuûa Nguyeãn Vaên Sieâu, moät nhaø vaên hoùa lôùn Haø Noäi. OÂng cho
xaây Thaùp Buùt, treân thaân thaùp coù taïc ba chöõ Haùn "Taû Thanh Thieân" (vieát leân trôøi
xanh) noùi leân yù chí cuûa con ngöôøi chaân chính.
Phuû Taây Hoà : Taây Hoà laø moät laøng coå cuûa kinh thaønh Thaêng Long naèm ôû phiùa ñoâng
cuûa Hoà Taây. ÔÛ ngay ñaàu laøng coù moät ngoâi ñeàn thôø baø chuùa Lieãu Haïnh, moät ngöôøi
ñaøn baø taøi hoa, gioûøi ñaøn ca, thô phuù, ñöùc ñoä neân ñaõ ñöôïc daân gian thaàn thaùnh hoùa
toân laøm Thaùnh Maãu (Thaùnh Meï). Haøng naêm vaøo raèm thaùng gieâng aâm lòch, khaùch
haønh höông veà ñaây raát ñoâng, vöøa ñi leã Maãu xin Maãu ban cho ñieàu laønh vaø moïi söï
may maén, vöøa ñi thöôûng ngoaïn caûnh ñeïp cuûa thuû ñoâ.
Chuøa Traán Quoác : Chuøa naèm treân moät hoøn ñaûo cuûa Hoà Taây, laø moät ngoâi chuøa coå
                                                                                           200

nhaát Vieät Nam, ñöôïc khôûi döïng töø naêm 541. Ñöùng ôû cuoái ñöôøng Thanh Nieân ñaõ
nhìn thaáy nhieàu ngoïn thaùp nhaáp nhoâ treân maët hoà. Trong chuøa coù pho töôïng quyù
Phaät Thích Ca nhaäp Nieát Baøn, kieät taùc cuûa ngheä thuaät taïc töôïng Vieät Nam.
Chuøa Moät Coät : Teân chöõ laø chuøa Dieân Höïu (nghóa laø phuùc laønh laâu daøi). Chuøa ôû
quaän Ba Ñình xaây döïng naêm 1049 thôøi vua Lyù Thaùi Toâng. Töông truyeàn khi aáy
vua Lyù Thaùi Toâng ñaõ cao tuoåi maø chöa coù con trai neân nhaø vua thöôøng ñeán caùc
chuøa caàu töï. Moät ñeâm vua chieâm bao thaáy Ñöùc Phaät Quan AÂm hieän treân ñaøi hoa
sen ô ûmoät hoà nöôùc hình vuoâng phía taây thaønh Thaêng Long, tay beá ñöùa con trai ñöa
cho nhaø vua. Ít laâu sau, Hoaøng haäu sinh con trai. Nhaø vua cho döïng chuøa Moät Coät
coù daùng daáp nhö ñaõ thaáy trong giaác mô ñeå thôø Phaät Quan AÂm. Chuøa Moät Coät tuy
nhoû, nhöng coù kieán truùc ñoäc ñaùo, ñöôïc taïo daùng nhö moät boâng sen töø döôùi nöôùc
leân.
Chuøa Laùng : Chuøa ñöôïc khôûi döïng vaøo ñôøi vua Lyù Anh Toâng (1138 - 1175) taïi
laøng Yeân Laõng, huyeän Töø Lieâm, nay thuoäc phöôøng Laùng, quaän Ñoáng Ña, Haø Noäi.
Chuøa ñöôïc xaây theo kieåu " Noäi Coâng Ngoaïi Quoác", tam quan 3 gian, laàu baùt giaùc
4 gian. Caùc ngoâi nhaø chính ñeàu goàm 9 gian vì vaäy chuøa troâng raát beà theá. Trong
chuøa coøn laïi nhieàu ñoà thôø coå. ÔÛ haäu cung ngoaøi caùc pho töôïng Phaät coøn coù töôïng
vua Lyù Thaàn Toâng (baèng goã), töôïng Thieàn Sö Töø Ñaïo Haïnh ñan baèng maây, ngoaøi
queùt sôn. hai daõy haønh lang thôø 18 vò La Haùn, coù raát nhieàu neùt sinh ñoäng, ngoài
thieàn.
Chuøa Laùng ñaõ qua nhieàu laàn truøng tu. Laàn truøng tu lôùn nhaát vaøo naêm 1656. Chuøa
Laùng laø moät ngoâi chuøa coù kieán truùc ñeïp vaø boá cuïc cuûa chuøa taïo neân moät khoâng
gian haøi hoøa, saâu thaúm, tónh mòch, coå kính uy nghi.
Chuøa Baø Ñaù : Chuøa coù teân chöõ laø Linh Quang Töï ôû soá 3 phoá Nhaø Thôø, caïnh bôø hoà
Hoaøn Kieám. Chuøa ñöôïc xaây töø ñôøi Leâ Thaùnh Toâng (1460-1497). Töông truyeàn khi
ñaøo ñaát ñaép thaønh Thaêng Long thì moät ngöôøi daân ñaõ ñaøo ñöôïc moät pho töôïng baèng
ñaù hình daùng moät phuï nöõ neân ñaõ laäp ñeàn thôø goïi laø ñeàn Baø Ñaù. Sau naøy thôø Phaät
neân goïi laø chuøa Baø Ñaù.
Chuøa coù tieàn ñöôøng xaây theo kieåu chöõ nhaát, trung ñöôøng xaây theo kieåu chöõ ñinh,
ñöôïc noái lieàn vôùi nhau, taïo neân moät khoái kieán truùc vuoâng vaén. Trong chuøa coù
                                                                                          201

nhieàu töôïng goã. Chuøa coù hai quaû chuoâng ñöôïc ñuùc vaøo naêm 1823 vaø 1881, moät
khaùnh ñuùc naêm 1842.
Chuøa Hoøe Nhai : Chuøa coù teân laø Hoàng Phuùc Töï ôû soá 19 phoá Haøng Than, phöôøng
Nguyeãn Trung Tröïc, quaän Ba Ñình, Haø Noäi. Töông truyeàn chuøa ñöôïc xaây döïng töø
ñôøi nhaø Lyù. Trong chuøa coù taám bia döïng naêm 1703 xaùc ñònh vò trí chieán thaéng
Ñoâng Boä Ñaàu choáng quaân Nguyeân (1258) ôû gaàn chuøa Hoøe Nhai hieän nay.
Chuøa ñöôïc xaây döïng theo kieåu chöõ coâng. Thöôïng ñieän coøn giöõ ñöôïc nhieàu böùc
chaïm hình töù linh vaø caùc cöûa voõng sôn son theáp vaøng. Chuøa coù nhieàu töôïng Phaät
ñöôïc baøy laøm 6 lôùp. Toång soá töôïng ôû chuøa goàm 68 pho, ñöôïc laøm baèng nhieàu chaát
lieäu khaùc nhau nhö ñoàng hun, goã quyù, ñaát neän, ñöôïc sôn son theáp vaøng. Chuøa coù
moät quaû chuoâng mang nieân hieäu Long Ñöùc 3 (1734). Saân chuøa coù hai ngoïn thaùp
cao 3 taàng. Trong chuøa coøn coù ñeán 28 taám bia. Chuøa laø nôi "choán toå" cuûa phaùi Taøo
Ñoäng-moät phaùi Phaät Giaùo lôùn ôû mieàn Baéc Vieät Nam.
Chuøa Lieân Phaùi : Chuøa ôû trong ngoõ Lieân Phaùi, phoá Baïch Mai, quaän Hai BaøTröng,
Haø Noäi. Chuøa laäp vaøo naêm 1726. Luùc môùi xaây döïng chuøa coù teân laø Lieân Hoa, sau
ñoåi teân laø Lieân Toâng vaø ñeán naêm 1840 ñoåi teân laø Lieân Phaùi.
Tröôùc coång chuøa coù ngoâi thaùp Dieäu Quang hình luïc laêng cao 10 taàng coù kieán truùc
thanh nhaõ coå kính. Trong thaùp coù haøi coát ñaõ hoûa taùng cuûa vò sö toå Dieäu Quang
cuøng vôùi 5 vò sö khaùc. Nhaø bia coù 34 taám ghi söï tích chuøa vaø caùc laàn truøng tu cuûa
chuøa. Qua saân roäng ñeán caùc nhaø Baùi Ñöôøng vaø Tam Baûo laø nôi thôø Phaät. Khu
vöôøn thaùp sau chuøa goàm 9 ngoâi thaùp xaây 3 haøng. Haøng giöõa coù thaùp Cöûu Sinh xaây
baèng ñaù, töông truyeàn ñaây laø nôi taùng haøi coát vò sö toå thöù nhaát Laâm Giaùc Thöôïng
Só. Thaùp Cöûu Sinh ñaõ coù treân 250 naêm. Ñaây laø ngoâi thaùp coå nhaát coù trong khu vöïc
noäi thaønh Haø Noäi. Ngoaøi ra chuøa coøn coù moät thaùp cao 9 taàng kieán truùc ñeïp, ñöôïc
xaây vaøo naêm 1890.
Chuøa Kim Lieân : Chuøa ñöôïc döïng treân ñoài ñaát cuûa laøng Nghi Taøm beân bôø Hoà Taây.
Moät con ñöôøng ñaát töø laøng daãn ñeán chuøa xung quanh laø maët nöôùc hoà vaø nhöõng
ñaàm sen thôm ngaùt muøa heø. Nguyeân vò trí ngoâi chuøa ñaõ taïo cho du khaùch coù caûm
giaùc ñöôïc höôûng söï yeân tænh cuûa choán boàng lai. Theá kyû 12, naøng coâng chuùa Töø
Hoa con gaùi vua Lyù Thaàn Toâng ñaõ ñöa cung nöõ ñeán khu ñaát naøy tìm ñaát troàng daâu,
                                                                                           202

chaên taèm. Veà sau ngoâi chuøa ñöôïc döïng leân taïi ñaây vaø ñeán naêm 1771 chuøa ñöôïc
mang teân laø Kim Lieân (boâng sen vaøng).
Chuøa Quaùn Söù : Chuøa coù töø theá kyû 17, naèm ôû phoá cuõng mang teân laø phoá Quaùn Söù.
Töø naêm 1934 Hoäi Phaät giaùo Baéc Kyø laáy chuøa naøy laøm hoäi quaùn. Ñeán naêm 1942
chuøa ñöôïc xaây döïng laïi nhö ngaøy nay.
Nhaø Thôø Lôùn : Nhaø Thôø lôùn ñöôïc döïng treân khu ñaát hôi cao, maët nhìn ra phoá
mang teân phoá Nhaø Thôø, ñöôïc khaùnh thaønh ñuùng leã Noel 24-12-1886. Luùc ñaàu nhaø
thôø mang teân nhaø thôø Xanh-Gioâ-Gieùp, sau goïi laø Nhaø Thôø Lôùn, vì ñaây laø coâng
trình Kitoâ giaùo lôùn nhaát Haø Noäi. Haøng naêm, taïi ñaây dieãn ra nhöõng ngaøy leã troïng
theå cuûa Kitoâ giaùo, ñoâng ñaûo con chieân vaø ngöôøi ngoaøi ñaïo ñeán döï.
Cöûa OÂ Quan Chöôûng : Cöûa ôû gaàn phoá Haøng Chieáu, gaàn ñeâ soâng Hoàng. Ñaây laø cöûa
oâ duy nhaát coøn laïi ôû Haø Noäi. Thöïc ra teân chính cuûa cöûa oâ Quan Chöôûng laø Ñoâng
Haø Moân. Cöûa oâ goàm moät cöûa chính vaø moät voïng laâu. Beân töôøng phía traùi gaén moät
taám bia khaéc naêm 1882 ghi leänh cuûa Toång ñoác Hoaøng Dieäu caám binh lính saùch
nhieãu daân chuùng qua laïi.
Coät Côø : Coät Côø ñöôïc xaây döïng naêm 1812 döôùi trieàu vua Gia Long, laø moät trong
nhöõng coâng trình kieán truùc thuoäc khu vöïc thaønh coå Haø Noäi coøn nguyeân veïn. Coät
côø goàm ba taàng beä, thaân coät vaø heä thoáng caàu thang xoaùy oác beân trong. Ba taàng
döôùi laø 3 khoái vuoâng xaây choàng leân nhau töø to ñeán nhoû, treân cuøng laø thaân coät cao
khoaûng 20 m hình luïc laêng. Ñænh coät hình baùt giaùc coù truï ñeå caém côø.
Nhaø Haùt Lôùn Thaønh Phoá : Nhaø haùt ñöôïc hoaøn taát vaøo naêm 1911 theo kieán truùc cuûa
nhaø haùt Opera Paris. Thính phoøng coù hôn 900 choã ngoài, saân khaáu cao 30 m, theo
kieán truùc Hy Laïp. Nhaø Haùt Lôùn laø moät coâng trình vaên hoùa ngheä thuaät lôùn cuûa Haø
Noäi. Nhaø haùt khoâng lôùn nhöng ñeïp vì gaén lieàn vôùi truïc ñöôøng Traøng Tieàn-Haøng
Khay.
Các dịp lễ hội
Haø Noäi laø maûnh ñaát ngaøn naêm vaên hieán, laø moät trung taâm vaên hoùa lôùn cuûa caû
nöôùc. Haø Noäi laø moät maûnh ñaát coå neân vaên hoïc Haø Noäi cuõng raát phong phuù, töø vaên
hoïc truyeàn mieäng, vaên hoïc chöõ Haùn, vaên hoïc chöõ Noâm ñeán chöõ Quoác Ngöõ. Töø
truyeàn thuyeát, chuyeän keå daân gian ñeán ca dao, tuïc ngöõ ñeàu mang nhöõng neùt raát Haø
                                                                                               203

Noäi, thanh lòch vaø tinh tuùy. Vaên hoïc vieát coù chöõ Haùn, chöõ Noâm, chöõ Quoác Ngöõ vôùi
nhieàu taùc phaåm lôùn, vôùi nhöõng aùng vaên chöông baát huû. Haø Noäi coøn löu giöõ nhieàu
di tích, di saûn lòch söû, vaên hoùa, caùc kieán truùc noåi tieáng, coù ñeán 600 ngoâi ñeàn, chuøa,
nhieàu phoá coå vaø caùc phoá buoân baùn saàm uaát.
Cheøo, Tuoàng : Tröôùc ñaây, Haø Noäi coù nhöõng gaùnh cheøo, tuoàng ñi bieåu dieãn löu
ñoäng ôû caùc ñöôøng phoá, laøng xoùm, caùc saân ñình, beán soâng. Thôøi Phaùp thuoäc coù
nhieàu raïp haùt ñöôïc xaây döïng. Ban ñaàu ñöôïc bieåu dieãn tuoàng, cheøo coå, sau ñöôïc
caùch taân daàn. Coù raïp daønh bieåu dieãn tuoàng coå.
Caûi Löông : Coù nguoàn goác ôû Nam Boä, xuaát hieän ôû Haø Noäi vaøo khoaûng naêm 1920
vaø raát ñöôïc haâm moä ôû Haø Noäi. Khoaûng 1935 thì xuaát hieän raïp chuyeân bieåu dieãn
caûi löông.
Kòch Noùi : Ñaây laø ngaønh saân khaáu hieän ñaïi, xuaát hieän ôû Haø Noäi vaøo giöõa naêm
1920.
Xieác : Xieác ñaõ coù ôû Haø Noäi töø tröôùc naêm 1945. Caùc ñoaøn xieác hoài ñoù coù teân Taï
Duy Hieån, Long Tieân. Ñeán thaäp nieân 60, xieác ñöôïc thaønh phoá ñaàu tö vaø phaùt trieån.
Muùa Roái Nöôùc: Laø moät hoaït ñoäng ngheä thuaät ñaëc saéc cuûa Vieät Nam. Muùa roái
nöôùc ñaõ xuaát hieän töø laâu ôû vuøng ñoàng baèng Baéc Boä, ôû trong caùc ngaøy hoäi laøng,
ngaøy leã... Sau moät thôøi gian laõng queân loaïi hình ngheä thuaät naøy ñaõ ñöôïc khoâi phuïc
vaø trôû thaønh moät neùt rieâng cuûa vaên hoùa Vieät Nam.
Daân Ca : Coù caùc loaïi haùt ru, haùt hoø lao ñoâïng, haùt giao duyeân (haùt ví, haùt ñình, haùt
troáng quaân, haùt xaåm), ca nhaïc thính phoøng coù haùt ca truø.
Nhaïc Nghi Leã : Nôi trieàu ñình coù ñaïi nhaïc, tieåu nhaïc, ñoàng vaên, nhaõ nhaïc. Nôi
thoân laøng coù phöôøng haùt aâm vaø giaøn troáng thöôøng bieåu dieãn trong caùc buoåi haønh leã
(cuùng teá, tang leã).
Nhaïc Toân Giaùo : Coù haùt Chaàu Vaên, haùt Cöûa Ñình ôû caùc ñeàn phuû, caùc, tuïng nieäm
trong chuøa, ca nhaïc trong nhaø thôø Thieân Chuùa giaùo. Thôøi Phaùp thuoäc, aâm nhaïc
Taây phöông du nhaäp vôùi caùc nhaïc cuï môùi vaø ñieäu thöùc môùi.
Hoäi ñeàn Coå Loa : Xaõ Coå Loa thuoäc huyeän Ñoâng Anh, ngoaïi thaønh Haø Noäi. Leã hoäi
Coå Loa haøng naêm dieãn ra töø ngaøy 6 ñeán 16 thaùng 1 aâm lòch ñeå töôûng nhôù Thuïc
Phaùn An Döông Vöông, ngöôøi ñaõ ñöôïc vua Huøng thöù 18 nhöôøng ngoâi. An Döông
                                                                                                 204

Vöông ñaõ ñaët teân nöôùc laø AÂu Laïc vaø ñoùng ñoâ ôû Coå Loa. Leã hoäi gaén lieàn vôùi söï
tích truyeàn thuyeát noû thaàn vaø caâu chuyeän tình Mî Chaâu - Troïng Thuûy. Leã hoäi Coå
Loa coù ñaùm röôùc thaàn cuûa 12 xoùm. Ngoaøi ra trong leã hoäi coøn coù nhieàu troø chôi
khaùc nhau : chôi ñu, thoåi côm thi, haùt ca truø, haùt cheøo...
Leã hoäi Phuø Ñoång : Nhieàu ñòa phöông toå chöùc hoäi ñeå töôûng nhôù vò Thaùnh Gioùng:
hoäi Gioùng ôû Phuø Ñoång, Xuaân Ñænh, ñeàn Soùc (Haø Noäi)vaø hoäi Gioùng ôû Chi Nam.
Trong soá boán hoäi treân thì hoäi Gioùng ôû Phuø Ñoång (Gia Laâm, Haø Noäi) coù quy moâ vaø
toå chöùc coâng phu nhaát. Hoäi môû töø ngaøy 9 ñeán 12-4 aâm lòch haøng naêm. Tröôùc ñoù,
ngaøy 6-4 laø leã röôùc nöôùc töø gieáng tröôùc ñeàn thôø Maãu. Leã teá coù phöôøng AÙi Lao
muùa haùt thôø thaàn; dieãn traän nhaéc laïi söï tích OÂng Gioùng ñaùnh giaëc AÂn vôùi hai cuoäc
muùa côø "Ba Vaùn Thuaän" vaø "Ba Vaùn Nghòch" ñöôïc caùch ñieäu, ngöôøi xem coù theå
lieân töôûng ñeán söï tích OÂng Gioùng. Nhöõng ngaøy tieáp theo coù nhieàu troø vui nhö leã
caém côø, möøng thaéng traän, caùo trôøi ñaát vaø nhieàu troø vui khaùc...
Hoäi Ñoáng Ña : Hoäi Ñoáng Ña (thuoäc quaän Ñoáng Ña, Haø Noäi) haøng naêm dieãn ra
vaøo muøng 5 Teát Nguyeân Ñaùn (5/1 aâm lòch). Ñaây laø leã hoäi chieán thaéng, möøng chieán
tích laãy löøng trong lòch söû choáng ngoaïi xaâm cuûa daân toäc, do hoaøng ñeá Quang
Trung (Nguyeãn Hueä), ngöôøi anh huøng aùo vaûi Taây Sôn laõnh ñaïo. Cuoäc teá dieãn ra ôû
ñình Khöông Thöôïng, leã caàu sieâu ôû chuøa Ñoàng Quang. Sau ñaùm röôùc "Roàng Löûa
Thaêng Long" laø leã daâng höông, leã ñoïc vaên. Hoäi coøn nhieàu troø chôi vui khoûe ñua
taøi, ñua trí treân baõi roäng tröôùc goø Ñoáng Ña lòch söû.
Hoäi Ñeàn Ñoàng Nhaân : Ñeàn Ñoàng Nhaân thuoäc quaän Hai Baø Tröng, Haø Noäi. Ñeàn
thôø Hai Baø Tröng laø nhöõng vò nöõ anh huøng ñaõ coù coâng ñaùnh giaëc ngoaïi xaâm ñaùnh
giaëc giaønh ñoäc laäp cho ñaát nöôùc, laøm raïng ngôøi trang söû veû vang cuûa daân toäc. Taïi
ñaây haøng naêm thöôøng môû leã hoäi töø ngaøy 3 tôùi ngaøy 6 thaùng 2 aâm lòch ñeå töôûng nhôù
coâng ôn cuûa Hai Baø. Cuoäc teá ñöôïc tieán haønh raát trang nghieâm, phaàn hoäi coù nhieàu
tieát muïc ñaëc saéc vui töôi, nhieàu troø chôi.
Hoäi laøng Leä Maät : Laøng Leä Maät thuoäc xaõ Vieät Höng, huyeän Gia Laâm, Haø Noäi.
Haøng naêm taïi ñaây môû hoäi vaøo ngaøy 23-3 aâm lòch, töôûng nhôù chaøng trai hoï Hoaøng
(Thaønh Hoaøng laøng Leä Maät) laø ngöôøi ñaõ coù coâng khai hoang laäp aáp. Ñieàu noåi baät
cuûa leã hoäi laø troø muùa raén ñoäc ñaùo treân saân ñình vì daân laøng Leä Maät coù bieät taøi baét
                                                                                                205

raén. Hoäi laøng Leä Maät laø cô hoäi ñeå haøng traêm con chaùu ôû trong laøng vaø nhöõng
ngöôøi ñi xa coù dòp gaëp gôõ nhau oân laïi nhöõng trang söû ñaày gian nan thöû thaùch töø xa
xöa, cuøng chung nieàm vui vaø loøng bieát ôn ñoái vôùi toå tieân.
Hoäi Laøng Trieàu Khuùc : Laøng Trieàu Khuùc thuoäc xaõ Taân Trieàu, huyeän Thanh Trì,
Haø Noäi, xöa kia noåi tieáng veà ngheà laøm noùn quai thao, ngheà theâu, may, ñoà thôø töï
vaø nhieàu ngheà thuû coâng khaùc. Hoäi laøng Trieàu Khuùc dieãn ra haøng naêm töø ngaøy 10
ñeán 12 thaùng gieâng aâm lòch taïi ñình saéc vaø ñình lôùn nhaèm ghi nhôù coâng ôn ngöôøi
anh huøng daân toäc Phuøng Höng vaø toân vinh ngheà deät. Trong thôøi gian teá leã coù muùa
Boàng - moät ñieäu muùa coå raát ñaëc saéc. Sau teá leã coù caùc troø muùa laân, ñaáu vaät, haùt
cheøo... Keát thuùc hoäi baèng troø muùa côø (coøn goïi laø chaïy côø). Ngoaøi nhöõng leã hoäi tieâu
bieåu Haø Noäi coøn coù haøng traêm leã hoäi khaùc nöõa.
                                                                                          206

Hà Tây
Dieän tích : 2169 km².
Daân soá : 2.432.000 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thò xaõ Haø Ñoâng.
Thị xã :Thò xaõ Sôn Taây.
Caùc huyeän : Ba Vì, Phuùc Thoï, Ñan Phöôïng, Thaïch Thaát, Hoaøi Ñöùc, Quoác Oai,
Chöông Myõ, Thanh Oai, Thöôøng Tín, Myõ Ñöùc, ÖÙng Hoøa, Phuù Xuyeân.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Möôøng, Dao...
Tænh Haø Taây thuoäc vuøng chaâu thoå soâng Hoàng. Phía Baéc giaùp tænh Vónh Phuùc, phía
Taây giaùp tænh Hoøa Bình, Phuù Thoï, phía Ñoâng giaùp Haø Noäi, Höng Yeân, phía Nam
giaùp Haø Nam. Ñòa hình cuûa tænh töông ñoái ña daïng bao goàm ñoài, nuùi vaø ñoàng baèng.
Do aûnh höôûng cuûa ñòa hình, khí haäu Haø Taây coù nhieàu tieåu vuøng khí haäu noùng aåm
nhieät ñoä trung bình naêm khoaûng 23,8°C. Vuøng goø ñoài coù nhieät ñoä trung bình
23,5°C, khí haäu luïc ñòa chòu aûnh höôûng cuûa gioù Laøo. Vuøng Ba Vì coù khí haäu maùt
meû, nhieät ñoä trung bình 18°C. Haø Taây coù nhieàu hoà lôùn vaø ñeïp. Giao thoâng ñöôøng
boä, ñöôøng thuûy, ñeàu thuaän tieän.
Tænh naøy ñöôïc caáu taïo do ñaát phuø sa boài ñaép bôûi ba gioøng soâng lôùn laø Hoàng Haø,
Haéc Giang vaø Loâ Giang. Soâng Hoàng Haø chaûy suoát tænh theo höôùng Taây Baéc-Ñoâng
Nam; gaàn Vieät Trì coù hai soâng nhaùnh chaûy vaøo laø soâng Haéc Giang vaø Loâ Giang.
Phía höõu ngaïn soâng Hoàng Haø, nhöõng gioøng suoái baét nguoàn töø nuùi Ba Vì hôïp laïi
thaønh soâng Tích Giang (coøn goïi laø soâng Con) chaûy qua toaøn vuøng naøy. Soâng Ñaùy
(coøn goïi laø Haéc Giang) chaûy ven ranh giôùi phía Ñoâng tænh.
Nuùi Ba Vì cao nhaát tænh 1280 m, thaønh hình do moät bieán ñoäng ñòa chaát thôøi ñeä
nhaát nguyeân ñaïi chaïy theo höôùng Baéc-Nam vaø moïc lan ra nhieàu ñoài nhoû; caùc ñoài
nuùi naøy ñieàu laø ñaù laãn phieán nham thaïch phieán, ma nham hoaëc ñaù ñen. Huyeän
Quoác Oai coù moät daõy nuùi ñaù voâi lôùn aên lan moät maët veà phía soâng Ñaùy, veà maët kia
veà phía soâng Haéc Giang. Ñaù hoa Phuû Quoác cuûa daõy nuùi naøy raát ñeïp. Ñaát ñai beân
taû ngaïn soâng Haéc Giang taïo thaønh bôûi nhöõng baêng phieán nham thaïch laãn mi ca
bieán ñoäng ñòa chaát caáu taïo nuùi Ba Vì sau ñoù taïo thaønh nhöõng ñoài nuùi ñaù löûa khaù
cao nhö nuùi Ñòa Choâng.
                                                                                                207

Sinh hoạt, kinh tế
Daân chuùng phaàn lôùn ngöôøi Kinh; moät ít ngöôøi Möôøng, Thaùi, Taày, Thoå, Maùn. Toân
giaùo chính laø Phaät Giaùo vaø Thieân Chuùa giaùo, nhieàu vuøng noåi tieáng nhö chuøa Thaày,
chuøa Tieân Löõ...
Khoaùng saûn khoâng nhieàu, quang troïng nhaát laø moû ñoàng ôû Ña Choâng vaø höõu ngaïn
soâng Bôø, moû than non ôû Yeân Khoaùi, moû ñaù hoa ôû Baát Baït, moû ñaù voâi ôû huyeän
Quoác Oai (phuû Quoác Oai cuõ). Röøng Taây Sôn coù nhieàu tre, goã seân, goã dinh, goã taùu,
goã mít caây sôn, caây daàu vaø caây döôïc lieäu. Saâm nhung, hoaøng thaûo taïi Baát Baït vaø
Ba Vì khaù phoå bieán.
Haø Taây coù soâng Hoàng Haø vaø coù hai chi löu lôùn chaûy qua treân ñaát coù nhieàu phuø sa
raát toát cho vieäc caøy caáy troàng troït. Caùc hoa maøu phuï laø ngoâ, khoai, ñaäu, saén, caùc
loaïi rau maø noåi tieáng ngon laø rau muoáng. Moät soá caây kyõ ngheä ñaùng keå laø thaàu daàu,
mía, traø, daâu nuoâi taèm, thuoác laù caø pheâ. Thuoác laù Ba Vì raát thôm.
Lược sử
Ñaát Haø Taây xöa raát roäng, thuoäc hai boä Chaâu Dieân vaø Phuùc Loäc, laø hai trong 15 boä
cuûa nöôùc Vaên Lang. Vaøo ñôøi nhaø Haùn, Haø Taây thuoäc quaän Giao Chæ, döôùi thôøi nhaø
Nguïy laø quaän Taân Höng, roài ñeán nhaø Taàn thuoäc chaâu Taân Xöông vaø thuoäc Phong
Chaâu vaøo ñôøi nhaø Tuøy. Thôøi kyø nöôùc nhaø töï chuû, Phong Chaâu ñoåi thaønh chaâu
Quoác Oai töø ñôøi nhaø Ñinh. Thôøi giaëc Minh xaâm chieám ta, chaâu Quoác Oai thuoäc
phuû Giao Chaâu. Ñeán cuoái theá kyø 15, ñòa danh Haø Taây môùi baét ñaàu coù nhöõng thay
ñoåi lieân tuïc, coù khi laø xöù, luùc laø traán hoaëc tænh. Ñeán 1830, trieàu ñình môùi cöû moät vò
quan Toång Ñoác cai trò tænh Haø Taây; luùc aáy goàm caû Höng Hoùa vaø Tuyeân Quang.
Söû nöôùc ta ñaõ ghi laïi tinh thaàn choáng giaëc ngoaïi xaâm cuûa ñoàng baøo Haø Taây raát
anh duõng. Thôøi Hai Baø Tröng, nhöõng taám göông yeâu nöôùc cuûa caùc anh huøng anh
thö Ñoãâ Döông, Phuøng Thò Chính vaø Hoaøng Thieáu Hoa cuõng ñaõ roõ : danh Töôùng
Ñoã Döông (ngöôøi huyeän Chu Dieân xöa, nay laø Haø Taây), coù coâng raát lôùn trong caùc
traän giaûi phoùng 65 thaønh trì cuûa giaëc Ñoâng Haùn aùp böùc; Thò Noäi Töôùng Quaân
Phuøng Thò Chính (ngöôøi laøng Phuû Nghóa) voõ ngheä tuyeät luaân, möu trí gan daï, sinh
con ngay taïi chieán tröôøng luùc côûi ngöïa ñaùnh vôùi giaëc Ñoâng Haùn quaân Taøu baùi
phuïc vaø goïi baø laø"Maõ Thò Nam Chinh". Ñoâng Cung Töôùng Quaân Hoaøng Thieáu
                                                                                        208

Hoa, laø moät ni coâ rôøi khoûi chuøa tham gia vaøo ñoaøn quaân khaùng chieán cuûa Hai Baø
Tröng. Nöôùc nhaø töï chuû chæ gaàn boán naêm (sau 39 - 43 sau Taây lòch), vaø soâng Haùt
vaø Sôn Taây laø nôi Hai Baø ñaõ traàm mình tuaãn tieát.
Ñaát Haø Taây cuõng laø nôi queâ quaùn cuûa Lyù Boân. Naên Taân Daäu 541, oâng chieâu moä
ngöôøi nghóa duõng ñaùnh ñuoåi boïn Tieâu Tö nhaø Löông chaïy veà Taøu. Naêm 543, giaëc
Laâm AÁp quaäy phaù, oâng laïi ñuoåi chuùng ra khoûi nöôùc. Naêm 544, oâng leân ngoâi trôû
thaønh Lyù Nam Ñeá, ñaët teân nöôùc laø Vaïn Xuaân. Naêm 791, thôøi nhaø Ñöôøng ñoâ hoä
nöôùc ta, thaáy daân tình khoán khoå, anh huøng Phuøng Höng (ngöôøi xaõ Ñöôøng Laâm,
huyeän Phuùc Thoï) phaát côø khôûi nghóa, ñem quaân chieám phuû Ñaïi La (Haø Noäi), daân
chuùng theo raát ñoâng, laøm teân quan cai trò Cao chính Bình sôï quaù maø cheát.
Xaõ Ñöôøng Laâm, moät nôi ngheøo khoå ñaõ saûn sinh ra hai vò anh huøng. Ngöôøi thöù hai
chính laø Ngoâ Quyeàn, oâng ñaõ chaám döùt giaác moäng xaâm löôïc cuûa quaân Nam Haùn
treân soâng Baïch Ñaèng, côûi ñöôïc aùch Baéc thuoäc hôn moät ngaøn naêm, khai môû neàn töï
chuû laâu daøi cho Toå Quoác.
Thôøi Minh thuoäc, naêm 1426, daân chuùng tham gia ñoaøn quaân cuûa caùc vò anh huøng
Lyù Trieän, Trònh Khaû giaûi phoùng Quaûng Oai, Quoác Oai, chaën ñöôøng vieän binh cuûa
giaëc Minh töø Vaân Nam sang. Thôøi Taây Sôn, quaân Maõn Thanh traøn sang cöôùp nöôùc,
Toân Só Nghò ñoùng quaân taïi Thaêng Long vaø boá trí moät caùnh quaân tieáp öùng ôû Sôn
Taây. Khi Quang Trung Hoaøng Ñeá ñoäng binh, quaân Toân só Nghò tan vôõ, vieän binh
taïi Sôn Taây chöa kòp ñaùnh ñaõ bò töôïng binh cuûa ñoâ ñoác Möu chaën ñöùng, chuùng
khieáp sôï ñaïp leân nhau maø chaïy veà.
Töø theá kyû thöù nhaát sau Taây lòch, ñoàng baøo Haø Ñoâng ñaõ sôùm trôû thaønh nghóa quaân
döôùi ngoïn côø cuûa hai vò anh thö Tröng Traéc vaø Tröng Nhò. ÔÛ phía Nam tænh lî Haø
Ñoâng, beân gioøng soâng Nhueä coøn daáu tích vuøng Lieân Chaâu, nôi giaëc Toâ Ñònh ñaët
cô quan haønh chính vaø bò Hai Baø Tröng ñaùnh chieám vaøo naêm 40. Khi quaân
Nguyeân sang ñaùnh nöôùc ta laàn thöù hai (1284) sau laàn baïi traän ôû beán Haøm Töû
(Höng Yeân) chuùng laïi ñuïng traän vôùi caùc töôùng anh huøng nhaø Traàn laø Traàn Quang
Khaûi, Phaïm Nguõ Laõo vaø Traàn Quoác Toaûn treân beán Chöông Döông (huyeän Thöôøng
Tín) vaø thaûm baïi nhuïc nhaõ, boû caû thaønh Thaêng Long maø chaïy.
                                "Chöông Döông cöôùp giaùo giaëc.
                                                                                            209

                                   Haøm Töû baét quaân thuø.
                                 Thaùi Bình neân gaéng söùc,
                                Non nöôùc maáy nghìn thu."
Baøi thô thaéng traän cuûa anh huøng Traàn Quang Khaûi ñaõ ghi teân ñòa dang Chöông
Döông cuûa Haø Ñoâng vaøo Söû saùch. Ñeán cuoäc khaùng chieán gian lao cuûa anh huøng
Leâ Lôïi vôùi nhöõng traän ñaùnh laøm giaëc Minh khieáp sôï, tænh Haø Ñoâng cuõng goùp phaàn
xöông maùu. Thaùng 10 naêm Bính Ngoï (1426) hai vò töôùng anh huøng Ñinh Leã vaø
Nguyeãn Xí laøm keá phuïc binh, löøa quaân giaëc Vöông Thoâng vaøo ñaàm laày ôû Tuïy
Ñoäng (huyeän Chöông Myõ; choã ngaõ Ba Thaù nôi soâng Buøi vaø soâng Ñaùy gaëp nhau),
gieát chuùng cheát naêm vaïn, bò baét hôn moät vaïn. Naêm Kyû Daäu 1789 döôùi söï ñieàu
binh khieån töôùng tuyeät vôøi cuûa anh huøng Quang Trung Nguyeãn Hueä gaàn ba chuïc
vaïn quaân lính nhaø Thanh bò ñaùnh tan taønh khoâng coøn manh giaùp. Leänh truyeàn
xuoáng chia quaân naêm ñaïo chia laøm ba höôùng taán coâng. Rieâng maët Haø Ñoâng, hai vò
töôùng anh huøng laø Ñoâ Ñoác Baûo vaø Ñoâ Ñoác Möu giaùp coâng hai muõi, giaûi phoùng caùc
huyeän Chöông Myõ, Thöôøng Tín, Thanh Trì.
Ñeâm tröø tòch Teát Kyû Daäu, quaân ta tieán nhanh nhö gioù baõo. Caùnh quaân cuûa Quang
Trung ñuoåi baét heát giaëc Thanh vaø ñaùm tay sai cuûa Leâ Chieâu Thoáng taïi huyeän Phuù
Xuaân, laøm chuùng khoâng theå baùo tin veà Thaêng Long ñöôïc. Nöõa ñeâm muøng 3 Teát,
quaân ta vaây kín ñoàn giaëc ôû ñoàn Haø Hoài (huyeän Thöôøng Tín), giaëc ñang say men
Xuaân bò ñaùnh baát ngôø khoâng coøn hoàn vía phaûi môû cöûa xin haøng. Saùng muøng 5 Teát
ñaïo quaân chuû löïc hôïp vôùi caùnh quaân cuûa Ñoâ Ñoác Baûo tieán ñaùnh thaønh giaëc ôû
thaønh Ngoïc Hoài (phía Nam Vaên Ñieàn, huyeän Thanh Trì). Thaønh Haø Hoài xaây khaù
cao, raát kieân coá, giaëc Thanh baén suùng ra nhö möa. Nhöng ta vaãn thaéng. Vua
Quang Trung cho lính gheùp vaùn beän rôm taåm nöôùc, cöù ba ngöôøi khieân moät taám,
giaét dao ngaén xoâng leân ñôû ñaïn cho 20 lính mang khí giôùi theo sau, ñeán saùt maët
thaønh thì ngaõ vaùn traøn vaøo. Giaëc ñaïp leân nhau chaïy taùn loaïn, xoâ ñaåy nhau cheát raát
nhieàu ôû Ñaàm Möïc.
Thôøi Phaùp thuoäc thaùng 8-1883, quaân Phaùp ñem quaân ñaùnh Sôn Taây, trong boán
thaùng lieân tieáp chuùng bò nghóa quaân choáng traû döõ doäi ôû Ñoàn Phuøng, Phuù Xaù. Sau
chuùng phaûi taêng cöôøng theâm 6000 quaân vaø nhieàu ñaïi phaùo môùi chieám ñöôïc thaønh
                                                                                            210

Sôn Taây vaøo ngaøy 17-12-1883. Sôn Taây laø nôi chuùng choáng cöï oanh lieät nhaát cuûa
daân ta, neân trôû thaønh moät ñòa danh trong quaân söû Phaùp.
Phong cảnh, di tích
Khu du lòch Ba Vì : Töø Haø Noäi ñi khoaûng 42 km ñeán thò xaõ Sôn Taây, ñi tieáp 16 km
ñeán suoái Hai. Nôi ñaây coù nhaø nghæ cho khaùch tham quan. Thuyeàn seõ ñöa du khaùch
daïo quanh hoà, gheù leân caùc ñaûo troàng caây döôïc lieäu, ñaûo chim, ñaûo coø... ñeå taän
höôûng caûnh saéc thieân nhieân.
Xe oâ toâ chaïy tieáp 15 phuùt ñöa du khaùch ñeán söôøn phía baéc cuûûa nuùi Ba Vì, thaêm
thaùc Ao Vua. Moät doøng thaùc xuaát hieän töø treân cao taïo thaønh ba taàng thaùc. Taàng
thaùc cuoái cuøng ñoå aøo aït xuoáng moät hoà nhoû, nöôùc xanh nhö ngoïc thaïch, ñoù laø Ao
Vua. Du khaùch coù theå leo leân caû ba taàng thaùc nôi coù nhöõng baäc ñaù vaø caây coû moïc
treân söôøn nuùi. Neáu coøn ñuû söùc, du khaùch tieáp tuïc leo nuùi ñeán ñoä cao 400 m ñeå tìm
daáu veát coøn laïi cuûa khu nghæ maùt coù töø naêm 1940 do ngöôøi Phaùp xaây döïng. Ñaõ coù
ñöôøng cho xe oâ toâ chaïy voøng quanh nuùi ñöa du khaùch leân ñoä cao 1200 m ñeå höôûng
caùi thuù nghæ laïi moät ñeâm ôû nhaø khaùch ñaày trôøi sao.
Ngaøy hoâm sau xuoáng nuùi du khaùch haõy thaùm hieåm röøng nguyeân sinh Ba Vì coù
dieän tích 76.000 ha phaân boá raûi raùc ôû ñoä cao töø 200 m ñeán 1300 m so vôùi maët nöôùc
bieån. Khí haäu oân hoøa, thaûm thöïc vaät phong phuù coù tôùi 1700 loaøi thöïc vaät. Ñoäng vaät
coù nhöõng loaøi quí hieám nhö coâng (Tavomanticus), höôu sao (Cerrusnippom), thuù
Man malia, chim Aves, boø saùt...
Hoà Quan Sôn : Töø Haø Noäi theo quoác loä 16 qua thò xaõ Haø Ñoâng ñi tieáp quoác loä 22
ñeán Teá Tieâu (Myõ Ñöùc-Haø Taây), reõ theo ñöôøng 76 khoaûng 5km, reõ phaûi laø tôùi hoà
Quan Sôn. Du khaùch khoâng khoûi ngôõ ngaøng tröôùc caûnh ñeïp trôøi maây soâng nöôùc,
nuùi non truøng ñieäp ôû nôi ñaây.
Qua caàu Ñoâng, ñieåm ñaàu tieân du khaùch ñaët chaân tôùi laø beán ñoø hoà Giang Noäi.
Giang Noäi laø moät trong ba hoà lôùn cuûa Quan Sôn, roäng öôùc chöøng 800 ha. Ñöùng
treân bôø, du khaùch ñaõ nhìn thaáy nhöõng daõy nuùi ñaù truøng ñieäp cuûa thieân nhieân soi
mình döôùi laøn nöôùc xanh maùt cuûa hoà. Nuùi ôû ñaây coù tôùi 20 ngoïn lôùn, nhoû keùo daøi
oâm aáp caùc hoà nöôùc ôû Quan Sôn. Laïi coù nhieàu hoøn nuùi ñaù vaùch döïng ñöùng naèm ôû
loøng hoà troâng xa nhö nhöõng baùn ñaûo nhoû. Thuyeàn seõ laàn löôït ñöa du khaùch thaêm
                                                                                           211

hoà Quan Sôn vaø gheù thaêm caùc ngoïn nuùi vôùi nhieàu teân goïi khaùc nhau : nuùi Traâu
Traéng, ñaûo Sö Töû, nuùi Quai Cheøo, ñoài Voi Phuïc...
Ñeán nuùi Quai Cheøo, du khaùch coù theå leo nuùi hoaëc vaøo röøng caây chôi. Thuyeàn tieáp
tuïc ñöa du khaùch tôùi khu Ñaàm Sen, roài voøng quanh ñaûo Sö Töû, nuùi Treo Tranh,
thaêm Linh Sôn Ñoäng, Ngoïc Long Ñoäng. Moãi ñoäng laø moät kyø quan kyø thuù cuûa taïo
hoùa vôùi nhöõng maûng ñaù, nhuõ ñaù mang hình long, laân, quy, phöôïng, hoå baùo, chim
muoâng.Vaøo muøa möa, töø treân caùc trieàn nuùi cao, thaùc nöôùc ngaøy ñeâm ñoå xuoáng
maët hoà, tung boït traéng xoaù khieán caûnh saéc nôi ñaây theâm ngoaïn muïc.
Vöôït qua nuùi Ñaù Tröôït, leân ñaäp Traøn Ngaùi, du khaùch coù theå thoûa söùc hít thôû baàu
khoâng khí trong laønh vaø ngaém nhìn toaøn caûnh khu du lòch Quan Sôn. Nuùi non truøng
ñieäp uoán löôïn quanh hoà, ñieåm xuyeán theâm laø maøu xanh cuûa röøng, cuûa caùc caùnh
ñoàng luùa ñaõ taïo neân moät Quan Sôn ñaày aán töôïng. Khaùch coù theå gheù thaêm caùc laøng
maïc quanh hoà vaø ñaëc bieät vaøo thaùng 10 döông lòch cho tôùi thaùng 3 naêm sau, du
khaùch seõ ñöôïc gheù thaêm thung luõng Voi, saân chim cuûa Quan Sôn, vôùi ñuû caùc loaøi
chim veà ñaây truù nguï xaây toå.
Quan Sôn coøn coù nhieàu chuøa. Chuøa Linh Sôn naèm ngay ôû chaân nuùi Linh Sôn, soi
boùng xuoáng hoà Giang Noäi. Chuøa ñöôïc xaây döïng theo kieán truùc chuøa coå theá kyû 17.
Töông truyeàn chuøa coù töø thôøi nhaø Maïc. Caïnh chuøa laø Ñoäng Linh Sôn. Ñoäng khoâng
lôùn nhöng coù nhieàu nhuû ñaù ruû xuoáng lung linh huyeàn aûo. Ngoaøi ra coøn coù chuøa
Cao, chuøa Haøm Yeân. Khaùch ñeán Quan Sôn, ngoaøi thuù vui vaõn caûnh coøn coù theå
caém traïi trong röøng, ñi caâu caù, bôi thuyeàn, leo nuùi, taém hoà... vaø ñöôïc thöôûng thöùc
nhieàu moùn aên ñaëc saûn cuûa vuøng nöôùc ngoït nhö ba ba, goûi caù...
Thaéng Tích Nuùi Traàm : Quaàn theå di tích nuùi Töû Traàm ôû thoân Long Chaâu, xaõ
Phuïng Chaâu, huyeän Chöông Myõ, caùch Haø Noäi khoaûng 20 km, theo quoác loäc 6. Nuùi
Töû Traàm laø moät moùn quaø quí cuûa thieân nhieân ban taëng cho con ngöôøi. Giöõa moät
vuøng ñoàng baèng truø phuù laïi coù moät daõy nuùi ñaù voâi noåi cao leân, theá non nöôùc nôi
ñaây thaät ñeïp. Naêm 1516, vua Leâ Chieâu Toâng ñaõ cho döïng haønh cung roài sai ñaøo
soâng, khai suoái quanh nuùi ñeå du ngoaïn moãi khi nhaøn roãi. Hieän nay xung quanh nuùi
Töû Traàm coøn löu giöõ nhieàu di tích kieán truùc cuûa nhieàu thôøi nhö chuøa Long Tieân,
chuøa Quan AÂm, chuøa Voâ Vi, chuøa Ba Lang, ñeàn thôø Cao Sôn, ñeàn Maãu...
                                                                                            212

Nuùi Töû Traàm coù nhieàu hang ñoäng kyø thuù. Ñoäng Long Tieân laø moät ñoäng ñeïp, cöûa
hang khoâng lôùn nhöng loøng hang raát roäng vaø cao. Treân traàn vaø vaùch hang buoâng
ruû xuoáng haøng traêm nhuõ ñaù vôùi nhieàu hình thuø kyø laï. Trong ñoäng coù nhieàu di vaät
coù giaù trò lòch söû vaø ngheä thuaät ñaëc bieät laø pho töôïng A Di Ñaø ngoài trong tö theá
thieàn treân toøa sen vôùi veû maët ñoân haäu, traàm maëc suy tö, mieäng thoaùng cöôøi caûm
thoâng cöùu ñoä.Töôïng ñöôïc trau chuoát tinh xaûo ñeán töøng chi tieát neân troâng raát sinh
ñoäng. Treân traàn vaø vaùch ñaù gaàn cöûa hang coù nhieàu buùt tích cuûa danh taøi nho só töø
cuoái thôøi Leâ ñeán ñaàu thôøi Nguyeãn vôùi gaàn 20 baøi minh vaên, thô ca ngôïi caûnh ñeïp
cuûa nuùi Töû Traàm.
ÔÛ khu vöïc nuùi Traïo lieàn keá vôùi nuùi Töû Traàm coøn coù chuøa Voâ Vi laø moät ngoâi chuøa
coå döïng naêm 968, löu giöõ ñöôïc nhieàu vaên bia coù giaù trò söû lieäu vaø ngheä thuaät. Nuùi
Töû Traàm laø moät thaéng tích quí cuûa tænh Haø Taây. Leã hoäi haøng naêm ñöôïc môû vaøo
ngaøy 2 thaùng 2 aâm lòch thu huùt raát nhieàu khaùch haønh höông veà döï leã vaø vaõn caûnh.
Laøng Luïa Vaïn Phuùc : Naèm treân bôø soâng Nhueä, thuoäc thò xaõ Haø Ñoâng, caùch trung
taâm Haø Noäi 10 km. Laøng coù ngheà deät luïa tô taèm töø xöa. Hieän trong laøng coù ñeàn
thôø baø toå daïy ngheà deät cho daân laøng vaø daân caùc nôi tuï veà ñaây xin hoïc ngheà, laøm
theâu cho caùc khung deät. Luïa tô taèm Vaïn Phuùc noåi tieáng "mòn maët, maùt tay" laø maët
haøng quí ñöôïc nhieàu ngöôøi öa duøng, vôùi teân quen thuoäc : luïa Haø Ñoâng.
Ngaøy nay daân laøng vaãn tieáp tuïc ngheà coå truyeàn vôùi qui moâ lôùn. Luïa tô taèm Vaïn
Phuùc khoâng chæ duøng trong nöôùc maø coøn xuaát sang nhieàu nöôùc khaép chaâu luïc. Du
khaùch ñeán vôùi laøng Vaïn Phuùc caûm thaáy thö thaùi bôûi caûnh laøng, caûnh chuøa Vaïn
Phuùc coù vöôøn hoa, caây traùi vôùi hoà sen, gieáng nöôùc...
Laøng Maây Tre Ñan Phuù Vinh : Laøng ôû huyeän Chöông Myõ, raát noåi tieáng veà ngheà
ñan laùt maây tre. ÔÛ Phuù Vinh gia ñình naøo cuõng coù ngöôøi ñan haøng maây tre xuaát
khaåu vaø noäi ñòa. Ngheà ñan ñaõ giaûi quyeát ñöôïc vieäc laøm cho noâng daân luùc noâng
nhaøn, vieäc laøm cho phuï nöõ, treû em vaø ngöôøi taøn taät. Nhôø vaäy cuoäc soáng ngöôøi daân
Phuù Vinh töông ñoái ñaày ñuû.
Haøng maây tre ñan cuûa Phuù Vinh coù tôùi treân 500 maãu maõ, coù loaïi ñaëc bieät laø nhöõng
taùc phaåm nhö tranh hoaønh phi, caâu ñoái, chim thuù... Nhìn nhöõng maët haøng naøy
töôûng nhö theâu baèng nan. Loaïi thöù hai töông ñoái phöùc taïp ñoù laø caùc loaïi laüng hoa
                                                                                           213

quaû, khay ñóa, caëp muõ, noùn, chao ñeøn... baèng nan vôùi nhieàu kieåu daùng phong phuù.
Loaïi thöù ba laø caùc loaïi roå raù, daàn, saøng... Phuïc vuï cho sinh hoaït haøng ngaøy. Caùc
maët haøng maây tre ñan cuûa Phuù Vinh khoâng chæ coù tieáng trong nöôùc maø coøn ñöôïc
khaùch haøng nhieàu nöôùc öa chuoäng. Phuù Vinh coù nhieàu ñôn ñaët haøng cuûa caùc nöôùc
Ñoâng vaø Taây AÂu.
Veà thaêm laøng queâ Phuù Vinh, du khaùch khoâng nhöõng chæ thaêm moät laøng ngheà
truyeàn thoáng maø coøn ñöôïc vaõn caûnh moät laøng queâ coå raát ñaëc tröng cho noâng thoân
Vieät Nam ôû vuøng ñoàng baèng chaâu thoå soâng Hoàng.
Laøng Ñöôøng Laâm : Laøng Ñöôøng Laâm caùch thò xaõ Sôn Taây khoaûng 4 km, laø moät
laøng Vieät coå ôû trung du. Ñaây laø queâ höông cuûa Phuøng Höng vaø Ngoâ Quyeàn, hai vò
anh huøng daân toäc ñaõ coù coâng ñaùnh ñuoåi quaân xaâm löôïc phöông Baéc vaøo theá kyû thöù
8 vaø thöù 10.
Laøng Ñöôøng Laâm coù tôùi 21 ñoài goø, 18 roäc saâu vaø coù soâng Tích nöôùc xanh trong
uoán löôïn quanh laøng. Taïi ñaây coù ñeàn thôø Phuøng Höng, ñình vaø laêng Ngoâ Quyeàn
vôùi caùc chuoâng ñoàng, khaùnh ñaù, ñoà goám söù, caùc böùc chaïm vaø caùc bia ñaù coå lôùn,
xung quanh ñaây coù ñoài Huøm, Gieáng Ngoïc vaø Raëng Duoái buoäc voi...
Taïi nhaø truyeàn thoáng xaõ Ñöôøng Laâm coøn löu nhieàu hieän vaät quí nhö rìu ñaù, di chæ
ñoà ñaù môùi, coïc goã Baïch Ñaèng, gaàn ñoù coøn coù nhöõng roäc saâu, töông truyeàn xöa laø
hoà sen, nôi Ngoâ Quyeàn thöôøng cuøng baïn beø thuôû nhoû chôi troø thuûy chieán.
Laøng Nhò Kheâ vaø khu töôûng nieäm Nguyeãn Traõi : Laøng Nhò Kheâ thuoäc huyeän
Thöôøng Tín caùch Haø Noäi chöøng 20 km, theo quoác loä 1A, ñeán Quaùn Gaùnh reõ phaûi
laø tôùi coång laøng Nhò Kheâ. Ñi tieáp theo con ñöôøng laùt gaïch moät quaõng ngaén seõ tôùi
khu töôûng nieäm Nguyeãn Traõi. Phía tröôùc ngoâi nhaø thôø danh nhaân Nguyeãn Traõi coù
hoà baùn nguyeät vaø töôïng toaøn thaân cuûa Nguyeãn Traõi ñaët treân beä cao. Nhaø thôø
Nguyeãn Traõi coøn löu giöõ nhieàu di vaät quí: böùc aûnh chaân dung oâng khaù coå, nhieàu
ñaïo saéc phong, hoaønh phi caâu ñoái.
ÔÛ laøng Nhò Kheâ coøn coù moät soá di tích nöõa nhö "Ao Hueâ", "Traïi OÅi" laø nhöõng nôi
thaân phuï cuûa Nguyeãn Traõi môû tröôøng daïy hoïc. Nhaø bia Baõi Seáu coøn löu giöõ ñöôïc
taám bia coå döïng naêm 1690 ghi teân nhöõng ngöôøi ñoã ñaït, queâ ôû laøng Nhò Kheâ vaø
Trung Thoân. Ñình Nhò Kheâ - moät ngoâi ñình coå cuûa laøng. Nhaø thôø oâng toå ngheà tieän.
                                                                                          214

Laøng Nhò Kheâ laø ñieåm naèm trong tuyeán du lòch Haø Ñoâng - Thöôøng Tín - Haø Noäi.
Khu Du Lòch Ñoàng Moâ : Töø Haø Noäi ñeán khu du lòch Ñoàng Moâ laø 50 km, theo
ñöôøng 32 leân thò xaõ Sôn Taây roài ñi tieáp 10 km laø tôùi. Khu du lòch Ñoàng Moâ coù hoà
nöôùc roäng khoaûng 1300 ha, vôùi nhieàu ñaûo vaø baùn ñaûo beân hoà. Khu du lòch naøy coù
saân golf Ñoàng Moâ 18 loã treân ñaûo Vua (coøn goïi laø ñaûo Ñaàm) naèm ngay chính giöõa
loøng hoà Ñoàng Moâ vôùi dieän tích khoaûng 350 ha.
Khu du lòch Ñoàng Moâ coù röøng caây, hoà nöôùc, saân golf vaø nhöõng bieät thöï xinh ñeïp
aån mình beân bìa röøng, soi boùng xuoáng hoà nöôùc, laïi ôû vò trí raát thuaän tieän veà giao
thoâng, laø moät ñieåm du lòch nghæ ngôi, an döôõng lyù töôûng cho du khaùch.
Khoang Xanh - Suoái Tieân : Khoang Xanh - Suoái Tieân laø ñieåm du lòch coù moâi
tröôøng sinh thaùi coøn töông ñoái nguyeân veïn, nôi coù nhieàu ngöôøi Möôøng sinh soáng,
caùch thò xaõ Sôn Taây khoaûng 20 km. Töø Haø Noäi theo ñöôøng 32 ñi Sôn Taây qua xaõ
Vaân Hoøa, huyeän Ba Vì, Haø Taây laø ñeán khu du lòch naøy. Töø baõi xe, du khaùch ñaõ coù
theå nghe tieáng thaùc nöôùc aøo aøo, cuøng vôùi caûnh nuùi röøng huøng vó xung quanh khieán
khung caûnh nôi ñaây caøng theâm ngoaïn muïc. Ñi khoaûng 500 m, du khaùch seõ ñöôïc
ñaém mình trong thung luõng xanh thô moäng beân nuùi Taûn Vieân, coù doøng Suoái Tieân
vaét mình töø treân cao, len loûi qua caùc söôøn ñaù chaûy xuoáng troâng nhö moät daûi luïa
baïc khoång loà.
Thaùc nöôùc töø treân cao ñoå xuoáng tung boït traéng xoùa. Coù ñoaïn suoái, nöôùc chaûy roùc
raùch, doøng nöôùc trong vaét, maùt laïnh. Töø thaùc traøn ngöôïc leân ñeán Hoøn Choàng
khoaûng 1 km vaø coù nhieàu thaùc ñeïp vôùi caùc teân goïi nhö thaùc Mô, thaùc Maâm Xoâi,
thaùc Hoøa Lan... Treân ñöôøng ñi, neáu meät du khaùch coù theå döøng chaân nghæ treân
nhöõng phieán ñaù to naèm raûi raùc doïc theo bôø suoái. Sau khi taém thaùc, loäi suoái thoûa
theâ, du khaùch coù theå leo leân ñænh nuùi Vua, nôi coù khu röøng nguyeân sinh vôùi heä
ñoäng thöïc vaät phong phuù vaø caùc loaøi caây coå thuï quí hieám.
Khu du lòch Khoang Xanh - Suoái Tieân raát thích hôïp cho caùc loaïi hình du lòch cuoái
tuaàn, leo nuùi, taém suoái, thaêm baûn daân toäc Möôøng... Khu du lòch hieän ñang thu huùt
raát nhieàu khaùch du lòch, ñeå laïi cho du khaùch nhöõng aán töôïng khoù queân.
Hang Hoaøng Xaù : Hang ôû nuùi Hoaøng Xaù, nuùi naøy troâng nhö con voi phuïc naèm treân
ñòa phaän Hoaøng Xaù.
                                                                                           215

Chuøa Höông : Chuøa Höông laøø moät trong nhöõng danh thaéng noåi tieáng naèm trong
khu di tích danh thaéng Höông Sôn, thuoäc huyeän Myõ Ñöùc, caùch Haø Noäi 70 km. Töø
Haø Noäi ñi oâ toâ qua thò xaõ Haø Ñoâng, tôùi Vaân Ñình, ñeán Beán Ñuïc thì döøng xe ñeå
chuyeån sang ñi thuyeàn treân doøng soâng Yeán Vó chöøng 3 km laø ñeán ñöôøng boä vaøo
chuøa. Ai khoâng muoán ngoài thuyeàn, coù ñöôøng boä xuyeân qua röøng mô.
Hoäi chuøa Höông haøng naêm baét ñaàu töø sau Teát Nguyeân Ñaùn, keùo daøi töø giöõa thaùng
1 ñeán giöõa thaùng 3 aâm lòch. Moãi muøa hoäi coù tôùi ba, boán chuïc vaïn ngöôøi ñeán chuøa
Höông. Töø cuï giaø saùu, baûy chuïc tuoåi ñeán em nhoû ñöôïc boá meï coõng treân löng ñeàu
noâ nöùc ñi hoäi. Gaëp nhau treân ñöôøng vaøo chuøa, taát caû ñeàu chaøo nhau baèng caâu
nieäm Phaät :"A-di-ñaø-Phaät".
Ñieàu haáp daãn cuûa chuøa Höông laø caûnh nuùi cao, röøng thaúm, suoái daøi ñöôïc keát hôïp
raát haøi hoøa, xeáp ñaët taøi tình giöõa moät vuøng ñoàng baèng coù caùc ñoàng luùa xanh môn
môûn. Neáu chæ ñi chöông trình moät ngaøy, du khaùch haõy thaêm ñoäng ñeïp noåi tieáng
nhaát: Höông Tích. Theá kyû 17, chuùa Trònh Saâm ñeán vaõn caûnh ñoäng, ñaõ töï tay ñeà 5
chöõ Haùn leân cöûa ñoäng "Nam Thieân ñeä nhaát ñoäng" (Ñoäng ñeïp nhaát trôøi nam).
Ñoäng ñöôïc tìm ra caùch ñaây khoaûng hôn 2000 naêm. Böôùc vaøo ñoäng, moät saéc caûnh
kyø dieäu hieän ra trong aùnh saùng kyø aûo. Chính giöõa ñoäng coù pho töôïng ñöùc Phaät
Quan Theá AÂm Boà Taùt. Xung quanh laø nhuõ ñaù taïo thaønh nhöõng hình caây vaøng, caây
baïc, buoàng taèm, nong keùn, nuùi coâ, nuùi caäu... vaø ñaây laø toøa cöûu long hình chín con
roàng nhuõ ñaù long lanh aùnh bieác ñang chaâu ñaàu xuoáng traàn theá... Ngöôøi Vieät Nam
ham thích ñi chuøa Höông ñeå leã Phaät caàu phuùc vaø ñeå ñöôïc hoøa mình vôùi thieân
nhieân cao roäng.
Chuøa Taây Phöông : Thuoäc huyeän Thaïch Thaát. Chuøa xaây töø thôøi theá kyû thöù 8, ñöôïc
truøng tu nhieàu laàn. Ñôøi Taây Sôn cho ñuùc chuoâng lôùn vaø goïi laø Taây Phöông Coå Töï,
chuøa caát baèng goã, lôïp ngoùi nguõ saéc, coù hai maùi cong ôû goùc vaø trang trí hình roàng,
kyø laân raát ñeïp. Trong chuøa thôø nhieàu töôïng Phaät vaø Thaùnh Thaàn ñöôïc taït raát coâng
phu. Phaät Tích Ca, Phaät Baø Quan AÂm, Phaät Di Laëc, Thieân Vöông, Kim Cöông.
Ñình Chu Quyeán : Ñình thuoäc xaõ Chu Minh, huyeän Ba Vì, thôø Nhaõ Lang con trai
cuûa Lyù Phaät Töû. Ñaây laø ñình lôùn cuûa tænh Haø Taây. Ñình daøi 30 m, ba gian, hai chaùi,
boá cuïc hình chöõ nhaát, moãi vì keøo coù 6 coät theo loái choàng röôøng. Coät caùi coù chu vi
                                                                                             216

khoaûng 2 m. Maùi ñình thaáp nhöng caùc goùc ñao laïi vuùt cong leân neân troâng ngoâi
ñình raát trang nghieâm. Trang trí ngheä thuaät ôû treân caùc xaø, coán, vaùn long, cöûa voõng
laø roàng, phöôïng vaø caùc caûnh sinh hoaït cuûa con ngöôøi nhö gaûy ñaøn, muùa haùt, choïi
gaø...
Chuøa Traêm Gian : Caùch chuøa Traàm 5 km thì ñeán nuùi Truùc Sôn, treân nuùi coù chuøa
Traêm Gian (chuøa Quang Nghieâm Töï) raát roäng raõi phong quang, phía sau coù moät
caùi troáng vaø moät caùi khaùnh thaät lôùn. Chuøa coøn coù teân laø Tieân Löõ, xaây vaøo naêm
1200, beân trong thôø Phaät vaø thôø oâng Lyù An Bình. OÂng laø ngöôøi laøng Kheâ, huyeän
Thanh Oai, ñi tu töø thuôû nhoû; luùc veà giaø, oâng xaây chuøa Tieân Löõ; sau ñaéc ñaïo, ñöôïc
vua Traàn Thaùi Toâng, voán cuõng laø moät baäc ñaïi trí cuûa Thieàn Toâng trieäu veà trieàu
phong Phaät hieäu.
Ñình Taây Ñaèng : Ñaây laø ngoâi ñình to vaø ñeïp noåi tieáng thuoäc huyeän Ba Vì. Ñình
Taây Ñaèng ñöôïc döïng vaøo khoaûng theá kyû 16 goàm 5 gia 4 maùi vaø 48 coät lôùn nhoû.
Caùc ñaàu ñao ñeàu uoán cong coù gaén long, laân, quy, phuïng baèng ñaát nung maøu gan
traâu. Xaø, ñaáu, keøo, coán ñeàu coù chaïm khaéc. Caùc hình chaïm khaéc roàng ñeàu mang
phong caùch roàng ñôøi Traàn, chim phöôïng ñöôïc chaïm theo loái phöôïng muùa xoøe caû
hai caùnh,... Neùt ñoäc ñaùo ôû ñình Taây Ñaèng coøn ñöôïc theå hieän qua nhöõng böùc chaïm
khaéc treân caùc caáu kieän kieán truùc maø ñeà taøi thieân veà hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi trong
laøng xaõ Vieät Nam theá kyû 16 nhö bôi thuyeàn, ñoán cuûi, uoáng röôïu, gaùnh con, muùa
haùt...
Ngoaøi giaù trò veà maët kieán truùc chaïm goã ñaëc saéc, ñình Taây Ñaèng coøn laø nôi thôø Taûn
Vieân - Sôn Tinh moät nhaân vaät anh huøng theo truyeàn thuyeát ñaõ cheá ngöï ñöôïc thieân
nhieân, ñöôïc daân chuùng suy toân laø baäc thaùnh, neân coùraát nhieàu ngöôøi lui tôùi vieáng
thaêm.
Chuøa Traàm : ÔÛ laøng Long Chaâu, caùch tænh lî Haø Ñoâng khoaûng 25 km, xaây treân
ngoïn nuùi Töû Traàm. Ñòa theá chuøa raát ñeïp vôùi caùc nuùi nhoû chung quanh nhö nuùi
Ninh Sôn, Ñoàng Lö. Tieân Löõ. Nuùi Töû Traàm coù hang Long Tieân Ñoäng raát lôùn vaø
baøn thôø Phaät beân trong. ÔÛ ñaây coù ñöôøng leân ñænh nuùi goïi laø ñöôøng leân Trôøi vaø
ñöôøng xuoáng hang saâu goïi laø ñöôøng xuoáng AÂm phuû, Gaàn laïi coù chuøa Voõ Vi. Tröôùc
ñaây chuùa Trònh Phuû Leâ laäp cung ñieän ôû nuùi Töû Traàm.
                                                                                              217

Thaønh Coå Sôn Taây : Thaønh thuoäc thò xaõ Sôn Taây, caùch Haø Noäi 42 km. Thaønh ñöôïc
xaây döïng töø naêm 1822, coù hình vuoâng, moãi chieàu daøi gaàn 400 m. Töôøng thaønh
ñöôïc xaây baèng ñaù ong, loaïi ñaù raát raén. Thaønh coù 4 coång : ñoâng, taây, tieàn, haäu, moãi
coång ñeàu coù Voïng Laâu. Xung quanh thaønh coù haøo saâu 3 m, roäng 20 m, chu vi
khoaûng 2000 m. Trong thaønh coù 4 khaåu suùng ôû 4 goùc thaønh, coù ñieän Kính Thieân
(nôi nghó cuûa nhaø Vua khi ñi kinh lyù), coù dinh thöï vaø coâng ñöôøng cuûa caùc quan ñaàu
tænh, kho löông thöïc, traïi lính...
Thôøi gian vaø chieán tranh ñaõ huûy hoaïi nhieàu coâng trình trong khu vöïc thaønh coå.
Hieän nay, thaønh coå Sôn Taây chæ coøn laïi veát tích moät soá ñoaïn töôøng thaønh, coång
thaønh vaø moät vaøi coâng trình coøn soùt laïi trong khu vöïc thaønh coå. Di tích naøy hieän
nay ñang ñöôïc gìn giöõ vaø toân taïo laïi.
Chuøa Ñaäu : Chuøa toïa laïc ôû thoân Gia Phuùc, xaõ Nguyeãn Traõi, huyeän Thöôøng
Tín. Chuøa thôø thaàn Phaùp Vuõ neân coøn coù teân laø chuøa Phaùp Vuõ. Theo vaên bia coøn
laïi ôû chuøa thì chuøa ñöôïc döïng töø thôøi Lyù vaø ñaõ qua nhieàu laàn truøng tu. Chuøa ñöôïc
döïng theo kieåu "noäi coâng ngoaïi quoác". Tam quan chuøa ñoàng thôøi laø gaùc chuoâng,
beân trong coù quaû chuoâng ñuùc naêm Caûnh Thònh thöù 9 ñôøi Taây Sôn.
Hieän nay, chuøa coøn löu giöõ nhieàu di vaät vaø ñoà thôø töï ñaëc bieät laø nhuïc thaân Thieàn
sö Vuõ Khaéc Minh vaø Vuõ Khaéc Tröôøng. Töôïng Thieàn sö Vuõ Khaéc Minh ngoài theo
tö theá nhaäp thieàn, mình gaäp haún, ñaàu hôi cuùi veà phía tröôùc. Toaøn boä pho töôïng
naëng 7 kg, vaø cao 57 cm. Töôïng Thieàn sö Vuõ Khaéc Tröôøng ñöôïc queùt sôn traéng,
moâi toâ son, maét vaø loâng maøy ñöôïc toâ veõ. Hai pho töôïng naøy ñang ñöôïc caùc nhaø
nghieân cöùu khoa hoïc quan taâm tìm hieåu.
Ñeàn Hai Baø Tröng : Thuoäc laøng Haùt Moân (cöûa soâng Haùt), huyeän Phuùc Thoï. Ñeàn
thôø raát trang nghieâm, caùc ñeàn thôø beân trong ñeàn ñeàu sôn maøu ñen tuyeàn. Tröôùc
ñeàn coù baøn thôø baø haøng baùn baùnh troâi ñaõ theo giuùp hai Baø Tröng tröôùc ñaây. Caùc
huyeän gaàn soâng Haùt nhö Phuùc Thoï, Thaïch Thaát vaø Quoác Oai coù raát nhieàu mieáu
thôø caùc vò anh huøng anh thö thôøi Tröng Vöông; Thöông Caùt, Baïch Hoa Coâng Chuùa,
Ñaøo Khang, Hoaøng Ñaïo, Ñoã Naêng Teá, Giaùm Saùt Ñaïi Vöông, AÛ Tuù, AÛ Huyeàn,
Nhaát Trung AÙ, Mai thò Trang, Chaøng Naêm, Thuûy Haûi Coâng Chuùa.
Ñeàn Thôø anh huøng Phuøng Höng (Boá Caùi Ñaïi Vöông) vaø anh huøng Ngoâ Quyeàn :
                                                                                           218

Thuoäc xaõ Cam Laâm, caùch Haø Noäi treân 40 km. Ñeàn vaø laêng anh huøng Ngoâ Quyeàn
nhìn ra nuùi Taûn Vieân. Gaàn ñaáy coù gieáng Chuoâng Sa, duø noâng nhöng khoâng bao giôø
caïn nöôùc. Tuïc truyeàn raèng caùc baø meï sinh con nhöng ít söõa ñaõ ñeán uoáng nöôùc
gieáng thì laïi coù theâm söõa, sau ñem nöôùc ôû nhaø ñoå vaøo gieáng taï ôn vaø ñeå ngöôøi sau
coù dòp duøng tôùi.
Ñeàn thôø oâng Loäc Hoä : ÔÛ xaõ Ñoâng Bang, oâng Loäc Hoä laø moät voõ só soáng vaøo theá kyû
thöù 13, coù coâng ñaùnh ñuoåi giaëc Nguyeân ôû Vaân Nam traøn vaøo Baïch Haïc vaø Sôn Vò
ngaøy nay.
Nuùi Taûn Vieân (Ba Vì) vaø ñeàn Taûn Vieân : Nuùi Taûn Vieân troâng xa nhö hai caùnh
Phöôïng neân coøn goïi laø nuùi Caùnh Phöôïng hoaëc Phöôïng Hoaøng Sôn, thuoäc huyeän
Baát Baït. Ñöùng treân nuùi ôû cao ñoä 1.000 m, coù theå nhìn thaáy soâng Ñaø, soâng Hoàng vaø
daõy nuùi Tam Ñaûo, phong caûnh soâng nuùi thaät ñeïp. Treân nuùi coù ñeàn thôø Taûn Vieân
Sôn Thaàn töùc laø Sôn Tinh.
Chuøa Thaày : Chuøa Thaày coù nuùi Saøi Sôn coù teân chöõ laø "Thieân Phuùc Töï", naèm döôùi
chaân nuùi Saøi Sôn, thuoäc huyeän Quoác Oai. Tröôùc ñaây daân chuùng môû hoäi haøng naêm
raát to ñeå kyû nieäm Thieàn sö Töø Ñaïo Haïnh ñôøi nhaø Lyù. Ñaây laø ngoâi chuøa raát coå coù
töø ñôøi nhaø Lyù Thaàn Toâng. Tröôùc cöûa chuøa coù hoà raát roäng, ôû giöõa döïng thuûy ñình;
beân traùi laø hai caây caàu xaây baèng gaïch coù maùi goïi laø Nhaät Kieàu vaø Nguyeät Kieàu.
Chuøa chia laøm ba phaàn, phaàn ngoaøi laø nôi teá leã, phaàn giöõa thôø Phaät, phaàn trong
cuøng thôø Ñaïo Haïnh Thieàn Sö. ÔÛ löng chöøng nuùi Saøi Sôn coù ñoäng Thaùnh Hoa, chuøa
Ñinh Sôn, coång Am Hieån Thuïy, ñoäng Thanh Hoùa. Sau chuøa Ñinh Sôn gaàn ven nuùi
coù chuøa Moät Maùi troâng ñeïp vaø laï. Caïnh chuøa naøy coù moät hang thoâng hai ñaàu raát
maùt goïi laø Hang Gioù. Leân cao moät chuùt seõ gaëp hang Buït Moïc, beân trong coù töôïng
Phaät baèng ñaù. Roài ñeán hang Thaàn raát saâu coù caû coát ngöôøi. Tröôùc kia coù moät toaùn
quaân cuûa Laõ Döông töï Laõ Taù Coâng, moät trong Thaäp Nhò Söù Quaân, bò vaây haõm
trong hang nuùi vaø bò cheát ñoùi heát caû. Hang Thaàn coøn goïi laø Caéc Côù vì coù nhieàu
ngoõ ngaùch nguy hieåm, ñi deã bò laïc loái. Treân nuùi Saøi Sôn coøn coù moät bia döïng leân
töø ñôøi Thieäu Trò, ghi cheùp coâng traïng cuûa quan Leã Boä Thöôïng Thö Phan Huy Chuù,
ngöôøi coù coâng vieát ra boä Baùch Khoa Toaøn Thö raát giaù trò laø lòch Trieàu Hieán
Chöông Loaïi Chí. Treân ñænh nuùi Saøi Sôn laø "chôï Trôøi", nhìn thaáy toaøn huyeän Quoác
                                                                                           219

Oai, caûnh trí thaät ngoaïn muïc.
Chuøa Mía : Chuøa toïa laïc ôû laøng Mía, xaõ Ñöôøng Laâm, huyeän Ba Vì, treân moät ngoïn
ñoài ñaù ong. Chuøa coù teân chöõ laø Suøng Nghieâm töï, ñöôïc xaây döïng laïi vaøo naêm Ñöùc
Long thöù 4 (1632) thôøi Leâ Thaàn Toâng. Chuøa Mía coù tôùi 287 pho töôïng lôùn nhoû,
trong ñoù moät nöõa baèng goã, moät nöõa baèng ñaát luyeän. Taát caû ñöôïc sôn son theáp vaøng
raát ñeïp. Tieâu bieåu nhaát laø 8 boä Kim Cang ôû toøa thöôïng ñieän, baèng ñaát luyeän. Pho
töôïng "Quan AÂm Toáng Töû" vôùi ñöôøng neùt chaïm khaéc meàm maïi, sinh ñoäng, ñoäc
ñaùo laø moät taùc phaåm ngheä thuaät tuyeät taùc. Chuøa coøn löu giöõ nhieàu coå vaät nhö ñaïi
hoàng chung ñuùc naêm 1743, khaùnh ñoàng (1846), bia Baø Chuùa Mía döïng naêm 1632.
Chuøa Boäi Am : Chuøa coå treân nuùi Thaïch Thaát. Döôùi ñôøi vua Maïc Maäu Hôïp (1562 -
1592), con gaùi Ñaø Quoác Coâng laø Maïc Thò ñaõ boû ra coâng ñöùc döïng chuøa.
Thaùc Ao Vua : Caùch tænh lî 16 km veà höôùng Baéc, thaùc cao khoaûng 25 m, chaûy
theo trieàn nuùi ñaù roài ñoå xuoáng ao hình baàu duïc khaù lôùn phía döôùi. Nöôùc ao trong
xanh tuyeät ñeïp.
Huyeän Quoác Oai : Laøng Thuïy Khueâ, nôi sinh tröôûng cuûa Phan Huy Ích (nguyeân
quaùn ôû laøng Höõu Phöông, huyeän Cam Loäc, tænh Haø Tænh) em reå laø baïn ñoàng trieàu
vôùi oâng Ngoâ Thôøi Nhaäm. OÂng laø moät nhaø ngoaïi giao, chính trò, vaên thô noåi tieáng
thôøi Taây Sôn, ñaõ nhieàu laàn caàm buùt kích ñoäng tinh thaàn chieán ñaáu cuûa quaân só Taây
Sôn choáng laïi quaân Nguyeãn AÙnh. OÂng laø taùc giaû cuûa taäp Duï Am Ngaâm Luïc, Duï
Am Ngaâm Taäp, Tinh Saø Kyû Haønh vaø nhieàu taùc phaåm chöõ Noâm khaùc, keå caû nhieàu
baøi hòch, baøi bieåu vaø moät baûn dòch Noâm Chinh Phuï Ngaâm cuûa Ñaëng Traàn Coân. Em
ruoät oâng laø Phan Huy OÂn, danh só ñôøi vua Leâ Hieån Toâng, taùc giaû caùc saùch Ngheä
An Nhaân Vaät Chí, Lòch Trieàu Lieät Huyeän Ñaêng Khoa Khaûo (cheùp veà caùc baäc khoa
giaùp döôùi caùc trieàu vua) vaø saùch Tieâu Baûng Tieâu Kyø (neâu caùc ñieàu laï veà nhöõng
ngöôøi thi ñoã noåi tieáng). Ngöôøi con thöù ba cuûa oâng laø Phan Huy Chuù, danh só trieàu
Nguyeãn, taùc giaû Lòch Trieàu Hieán Chöông (49 quyeån keâ cöùu veà caùc cheá ñoä, ñieàu leä
nöôùc ta thôøi xöa), Hoaøng Vieät Ñòa Dö Chí (2 quyeån), Hoa Thieàu Ngaâm Luïc (2
quyeån), Döông Trình Kyø Kieán (taäp kyù söï ghi laïi chuyeán ñi Batavia) vaø Hoa Trình
Luïc Ngaâm. Xaõ Laïp Haï laø queâ cuûa Kieàu Phuù trung thaàn laø danh só ñôøi Leâ Thaùnh
Toâng. OÂng soaïn vaø hieäu ñính nhieàu taùc phaåm vaên hoïc, trong ñoù coù Lónh Nam
                                                                                               220

Chích Quaùi cuûa Vuõ Quyønh do oâng hieäu ñính vaø ñeà töïa. Laøng Saøi Sôn laø queâ ñaïi
thaàn Binh Boä Thöôïng Thö Mai Theá Kieät ñôøi vua Leâ Duï Toâng; tính oâng taát trung
tröïc khoâng chòu ñöôïc caûnh loäng quyeàn cuûa Trònh Cöông neân xin veà aån daät.
Huyeän Thaïch Thaát : Laøng Phuøng Xaù (laøng Buøng), laø queâ Phuøng Khaéc Khoan (goïi
laø traïng Buøng), danh só ñôøi vua Leâ Theá Toâng, taùc giaû Nghò Trai Thi Taäp, Ngö Phuû
Nhaäp Ñaøo Nguyeân Truyeän (vaên quoác aâm); oâng coøn laø oâng Toå ngheà deät the löôït vaø
ngheà troàng hai thöù ngoâ, vöøng ôû nöôùc ta.
Huyeän Thöôøng Tín, laøng Nhò Kheâ : Anh huøng Löông Vaên Can, ngöôøi coù coâng lôùn
trong vieäc xaây döïng tröôøng Ñoâng Kinh Nghóa Thuïc (1907), ñeå truyeàn baù tö töôûng
caùch maïng, neâu cao loøng aùi quoác vaø tinh thaàn töï cöôøng cuûa daân toäc. OÂng coù naêm
ngöôøi con trai vaø hai ngöôøi con gaùi; trong soá naøy, ba ngöôøi con cuûa oâng laø Löông
Truùc Ñaøm, Löông Ngoïc Quyeán, Löông Nghò Khanh vaø coâ con gaùi thöù naêm ñeàu
tham gia khaùng chieán heát söùc kieân trì; ñaëc bieät laø anh huøng Löông Ngoïc Quyeán,
ngöôøi con thöù hai, moät chieán só cuûa Vieät Nam Quang Phuïc Hoäi ñaõ cuøng vôùi anh
huøng Trònh Vaên Caán khôûi nghóa ôû Thaùi Nguyeân.
Laøng Thònh Haøo : Anh huøng Ñoã Chaán Thieát, ngöôøi coù coâng raát lôùn trong vieäc kinh
taøi hoã trôï cho Ñoâng Kinh Nghóa Thuïc; sau oâng chuyeån vuõ khí veà nöôùc bò quaân
Phaùp baét mang ra xöû töû cuøng 17 chieán höõu khaùc, ngaøy 2-12-1914, oâng coù hai
ngöôøi con laø Ñoã Baøng vaø Ñoã Thò Taâm ñeàu cheát vì nöôùc. Anh thö Ñoã thò Taâm laø
moät chieán só gan daï thuoäc Vieät Nam Quoác Daân Ñaûng...
Huyeän ÖÙng Hoøa laøng Lieân Baït : Anh huøng Nguyeãn Thöôïng Hieàn (ñoã tieán só laøm
quan tôùi AÙn Saùt, boû quan ñi ñaùnh giaëc Phaùp), cuøng vôùi anh huøng Phan Boäi Chaâu
thaønh laäp Vieät Nam Quang Phuïc Hoäi choáng quaân Phaùp; oâng coøn laøm vaên thô laøm
vuõ khí, keâu goïi toaøn daân khaùng chieán vaø baøi Goïi Hoàn Nöôùc laø moät ñieån hình....
Huyeän Thöôøng Tín : Queâ cuûa oâng Doaõn Haønh, Quoác Töû Giaùm ñôøi vua Leâ Thaùi Toå,
taùc giaû Vaên Bieåu taäp; queâ oâng Nguyeãn Vaên Tích, vaên thaàn ñôøi vua Leâ Nhaân Toâng
taùc giaû Tieâu Sôn Thi Taäp. Xaõ Trieàu Ñoàng, queâ oâng Lyù Töû Taán, taùc giaû Hoaøng
Vieät Thi Tuyeån vaø Tuyeát Trai Vaên Taäp. Laøng Bình Voïng, queâ oâng Traàn Coâng,
laøm quan ñôøi vua Leâ Nhaân Toâng, laø Toå ngheà cheá sôn vaø theáp vaøng baïc ôû nöôùc ta.
Huyeän Chöông Myõ : Coù laøng Chuùc Lyù, queâ oâng Ngoâ Só Lieân, söû gia ñôøi vua Leâ
                                                                                             221

Thaùnh Toâng, taùc giaû Ñaïi Vieät Söû Kyù toaøn thö. Xaõ Löông Xaù. queâ oâng Ñaëng Thuïy,
danh só ñôøi Leâ Hi Toâng, taùc giaû taäp thö Truùc OÂng Phuïng Söù, cuõng laø queâ oâng Trình
Thanh, danh só ñôøi vua Leâ Thaùnh Toâng, taùc giaû Khuùc Kheâ taäp.
Huyeän Thanh Oai : Laøng Boái Kheâ, queâ oâng Nguyeãn Tröïc, vaên thaàn ñôøi vua Leâ
Thaùi Toâng vaø Leâ Thaùnh Toâng taùc giaû Boä Vu Lieâu taäp. Laøng Ñoân Thö laø queâ Vuõ
Phaïm Haøm, thoâng minh xuaát chuùng, ñoã Nhaát giaùp Tam nguyeân luùc 27 tuoåi, trieàu
Nguyeãn coù ba Tam nguyeân; Vò Xuyeân Traàn Bích San, Yeân Ñoã, Nguyeãn Khuyeán
vaø oâng. Nhöng Vò Xuyeân vaø Yeân Ñoã tieân sinh ñoã Nhò giaùp. Nöôùc ta chæ coù Vuõ
Phaïm Haøm vaø Leâ Quyù Ñoân (trieàu Leâ) laø ñoã Nhaát giaùp trong ba kyø thi.
Huyeän Hoaøi Ñöùc : Coù laøng Ñoâng Ngaïc (laøng Veõ) noåi danh ñaøn oâng anh huøng, ñaøn
baø kheùo tay. Ñaây laø queâ oâng Phan Phuø Tieân. söû gia ñôøi Leâ Thaùi Toå vaø Leâ Nhaân
Toâng, taùc giaû Ñaïi Vieät Söû Kyù tuïc bieân vaø Vieät AÂm Thi Taïâp (ghi laïi söû töø ñôøi vua
Traàn Thaùi Toâng ñeán heát ñôøi Minh thuoäc vaø söu taäp thô vaên chöõ Haùn cuûa ñôøi Traàn,
Leâ.
Các dịp lễ hội
Laø moät tænh coù caùc daân toäc ít ngöôøi cö truù, Haø Taây coù moät kho taøng vaên hoïc daân
gian phong phuù : ca dao, daân ca, tuïc ngöõ, truyeän thô, truyeän coå tích, truyeän cöôøi coù
giaù trò vaên hoïc. Haø Taây laø vuøng ñaát saûn sinh ra nhieàu danh nhaân daân toäc tieâu bieåu
nhö Phuøng Höng, Ngoâ Quyeàn, Nguyeãn Traõi, Phan Huy Chuù. Ñoàng thôøi laø maûnh
ñaát baûo toàn nhieàu di saûn vaên hoùa daân toäc tieâu bieåu laø haøng traêm ñình chuøa, mieáu
maïo coù giaù trò veà kieán truùc ñieâu khaéc, ngheä thuaät toân giaùo.
Ngheä thuaät daân gian cuûa tænh cuõng khaù phong phuù. Ngöôøi Kinh coù haùt cheøo, haùt
troáng quaân, haùt coø laû, haùt cöûa ñình, muùa roái nöôùc. Ngöôøi Möôøng coù haùt xeùc buøa,
haùt ví, haùt ñuùm, haùt ru, haùt ñoàng dao. Nhaïc cuï coù troáng keøn... Coàng chieân laø moät
loaïi hình aâm nhaïc ñoäc ñaùo cuûa daân toäc Möôøng. Ngöôøi Dao coù muùa ruøa, muùa
chung, muùa chim. Haø Taây laø moät tænh coù nhieàu leã hoäi truyeàn thoáng, döôùi ñaây laø
moät soá leã hoäi tieâu bieåu :
Hoäi chuøa Höông : Ñaây laø leã hoäi daøi nhaát Vieät Nam (trong 2 thaùng, töø 15 thaùng 1
ñeán 15 thaùng 3 aâm lòch). Trong dòp leã hoäi, haøng chuïc vaïn ngöôøi ñeán vieáng thaêm
phong caûnh töôi ñeïp cuûa nuùi non, hang ñoäng vaø caàu may, caàu phuùc taïi caùc ngoâi
                                                                                              222

chuøa raûi raùc khaép moät vuøng röøng nuùi.
Leã hoäi chuøa Thaày : Chuøa ôû xaõ Saøi Sôn, huyeän Quoác Oai. Chuøa thôø ñöùc Phaät Thích
Ca, thôø Phaùp sö Töø Ñaïo Haïnh vôùi 3 kieáp soáng cuûa oâng. Haøng naêm leã hoäi dieãn ra
töø ngaøy 5 ñeán ngaøy 7-3 aâm lòch. Trong caùc ngaøy dieãn ra leã hoäi coøn coù nhieàu troø
chôi, ñaëc bieät laø muùa roái nöôùc ôû nhaø Thuûy Ñình. Traåy hoäi chuøa Thaày, ngoaøi leã
Phaät, khaùch coøn ñöôïc höôûng thuù leo nuùi, thöôûng ngoaïn caûnh trí thieân nhieân cuûa xöù
Ñoaøi. Du khaùch ñöôïc chieâm ngöôõng ba pho töôïng chuyeån tieáp ba kieáp cuûa phaùp sö
Töø Ñaïo Haïnh.
Hoäi chuøa Taây Phöông : Leã hoäi haøng naêm ñöôïc toå chöùc vaøo ngaøy 6 thaùng 3 aâm lòch
taïi chuøa Taây Phöông (xaõ Thaïch Xaù, huyeän Thaïch Thaát). Khaùch thaäp phöông ñeán
döï leã hoäi vöøa caàu kinh nieäm Phaät ñeå caàu phuùc vöøa ñeå thaêm quan thaéng caûnh chuøa
Taây Phöông, moät coâng trình kieán truùc noåi tieáng thôøi Haäu Leâ vaø ngheä thuaät ñieâu
khaéc goã caùc töôïng Phaät ôû chuøa, ñaëc bieät laø 18 pho töôïng La Haùn.
Hoäi laøng Chuoâng : Ñaây laø leã hoäi laøng ngheà khaâu noùn haøng naêm ñöôïc toå chöùc vaøo
ngaøy 10 thaùng 1 aâm lòch taïi laøng Ñoân Thö, huyeän Thanh Oai, nhaèm töôûng nhôù
Thaùnh sö daïy daân laøng khaâu noùn. Trong phaàn hoäi ñaëc bieät coù thi naáu côm
cuoán huùt nhieàu ngöôøi tham gia.
Hoäi laøng Ña Só : Hoäi môû vaøo ngaøy 12-15 thaùng 1 aâm lòch taïi laøng Ña Só - ngoaïi oâ
thò xaõ Haø Ñoâng. Ñaây laø leã hoäi mang truyeàn thoáng vaên hoùa vaø töôûng nhôù danh y
Hoaøng Ñoân Hoaøng vaø vôï laø coâng chuùa Phöông Hoa. OÂng ñaõ chöõa beänh cho coâng
chuùa con vua Caøn Long vaø ñaõ daïy cho daân laøng troàng nhieàu caây thuoác nam ñeå
chöõa beänh.
Hoäi ñeàn Vaø : Ñeàn thuoäc xaõ Trung Höng, thò xaõ Sôn Taây thôø thaàn Taûn Vieân. Leã hoäi
ñöôïc toå chöùc ba naêm moät laàn vaøo ngaøy 15 thaùng 1 aâm lòch. Môû ñaàu laø leã röôùc kieäu
Thaùnh Taûn Vieân töø Ñoâng Cung leân ñeán ñeàn thôø Thaùnh treân nuùi Ba Vì. Sau ñoù coù
tuïc leä ñaùnh caù, laáy nöôùc soâng Hoàng taém töôïng thaùnh ôû ñeàn.
Hoäi laøng Nhò Kheâ : Leã hoäi dieãn ra haøng naêm vaøo ngaøy 15 thaùng 10 aâm lòch taïi xaõ
Nhò Kheâ, huyeän Thöôøng Tín. Leã hoäi nhaèm töôûng nhôù oâng toå cuûa ngheà tieän (goã,
söøng) Doaõn Vaên Taøi. Thôï tieän ôû caùc tænh keùo veà gioã toå raát ñoâng. Phaàn hoäi coù ñaùnh
côø, haùt cheøo.
                                                                                          223

Hà Tĩnh
Dieän tích : 6053 km².
Daân soá :1.284.900 ngöôøi (2001).
Tænh lî : Thò xaõ Haø Tónh.
Thị xã : Thò xaõ Hoàng Lónh.
Caùc huyeän : Höông Sôn, Ñöùc Thoï, Nghi Xuaân, Can Loäc, Höông Kheâ, Thaïch Haø,
Caåm Xuyeân, Kyø Anh.
Daân toäc : Vieät (Kinh), Chöùt...
Haø Tónh laø moät tænh ôû daûi ñaát mieàn Trung, naèm trong vuøng du lòch Baéc Trung boä.
Phía Baéc giaùp tænh Ngheä An, phía Nam giaùp tænh Quaûng Bình, phía Ñoâng giaùp
bieån Ñoâng, phía Taây giaùp Laøo. Ñòa theá Haø Tónh toaøn nuùi ñoài, röøng raäm. Caùc daõy
nuùi cao thöôøng ôû phía Taây. Moät soá nuùi ñaùng keå ôû ñaây laø nuùi Giaêng Maøn (laø ñoaïn
cuûa Tröôøng Sôn, coù ñoä cao khoaûng töø 1671 - 2286 m, nuùi Quang Vuï ñöôïc caáu taïo
bôûi nuùi hoa cöông, ñaù nai vaø mi - ca ñieäp thaïch, ñoä cao trung bình 2000 m, daõy nuùi
Hoàng Lónh, Ñaïi haøm, Baø Muï 1357 m, Ong Giao 1100 m, Hoaønh Sôn 1044 m, Keo
Nöa 735 m, Ruù Laâm 508 m, Vaøng, Ruù Coi, Thieân Caàm, Nam Giôùi, Laïc Sôn, Traïm
Voi, Caåm Cao Voïng, ñeøo Ngang... Ñoàng baèng chæ laø daûi ñaát heïp ven bieån vaø xung
quanh caùc truïc ñöôøng quoác loä.
Haø Tónh coù tôùi 14 con soâng lôùn nhoû vaø nhieàu hoà nöôùc. Soâng ngoøi trong tænh cuõng
gioáng nhö Ngheä An, doøng soâng ngaén nhöng chaûy ra cöûa bieån lôùn. Nhöõng soâng
ngoøi ñaùng keå laø soâng Con, Ngaøn Phoá, Ngaøn Saâu, La Giang, Raøo Con, Khe Trôøi,
Raøo Baàu Nöôùc, Khe Canh, Raøo Moác, hai soâng Cöûa Soùt vaø Cöûa Khaáu chaûy ra hai
cöûa cuøng teân... Bôø bieån daøi 137 km. Quoác loä 1A chaïy qua tænh. Tænh coù cöûa khaåu
Keïo Nöa, thuaän tieän giao löu vôùi caùc nöôùc Laøo, Thaùi Lan.
Nhieät ñoä trung bình 23,7°C. Khí haäu thay ñoåi luoân, muøa möa töø thaùng chín ñ