shiv kranti

Document Sample
shiv kranti Powered By Docstoc
					Last Update: Tuesday, January 25, 2011 9:41:17 PM IST

मु य पान       ाणीजगत नतीकथा आरो य आरसा


म हला शा
कायसं कृती
ल लत
नाते बक ंगशी
व ानवेध
बलोर
गजा महारा
गंुतवणूक
News RSS

      गजा महारा


शव ांती आ ण तचे ताि वक अ ध ान
डॉ. सदानंद मोरे
Saturday, August 28, 2010 AT 12:00 AM (IST)
Tags: garja, more

छ      पती शवाजी महाराजां या कायासंबंधीची चचा आधु नक महारा ात लोक हतवाद गोपाळ हर दे शमुख यांनी
सु      े
       कल , असे हणायला हरकत नाह . महाराजां या कायाचा अ वयाथ लाव याचे काम यापूव कोणी कलेचे
न हते, असे नाह . आ ाप ा या क याने शवाजीराजांनी नूतन सृ ी न मल असे            हटले होते. याचे हे छोटे से
       े
वा य कवढे अथगभ आहे !


परं तु, आधु नक काळात आपला युरोपातील ान व ानाशी संबंध आला व आपण यां याकडून घेतले या न या
"कटे ग रज'मधून वचार क लागलो. आप याच जु या इ तहासाचा अ वयाथ न या संक पनां या साहा याने क
  ॅ
                         े      े                       े           े
लागले. लोक हतवाद ंनी नेमक हे च कले. यांनी पूवजांवर ल ट कचा अ तरे क कला असे नेहमी हटले जाते.
 यात काह     माणात त यह आहे , पण मुळात ते परं परे कडे अगद वेग या नजरे तून पाहात अस यामुळे यांना
ती परं परा तशी दसू लागल . ह वेगळी नजर यांना इं जी श णातून मळाल होती.


लोक हतवाद ंनी बंड आ ण                           े                     े
                           ांती यां याम ये भेद कला. शवाजी महाराजांनी कलेले कृ य हे साधे बंड नसून,
    ांती                                            े
           हणजे र हो यूशन अस याचे यांनी तपादन कले. च लत रा य यव थेला उलथून टाकन दसर     ू   ु
रा य यव था        थापन करते, ह बाब बंड आ ण     ांती या दो ह घटनांम ये समान असते; परं तु बंड    हणजे
फ   स ांतर. या स ांतरामुळे न याने अि त वात आलेल रा य यव था अगोदर या रा य यव थेहून मू य य
वर या पायर ची असेलच असे नाह . ांतीमुळे होणारे स ांतर मू या ध त असते व यामुळेच यातून नमाण
झालेल रा य यव था ह अगोदर या रा य यव थेपे ा उ चतम अस याचा दावा करता येतो. औरं गजेबाने
वजापूरची आ दलशाह बुडवल व यामुळे ते रा य द ल या मोगल पातशाह चा ह सा बनले; परं तु
                                                                   े
आ दलशाह पे ा मोगल पातशाह ह उ च कोट ची होती, असे कोणी हणत नाह . ते कवळ रा यांतर होते,
    ांती न हती. शवाजीराजांनी घडवून आणले या स ांतराला     ांती   हणताना लोक हतवाद ं या डो यांसमोर
अथातच अमे रकन आ ण       च रा य ां या हो या. अमे रकन      ांतीमुळे अमे रकन सं थाने इं लंड या
सा ा यवाद जोखडातून मु झाल व तेथे लोकशाह नावा या मू य यव थेला मानणारे नवे वतं रा               उदयास
आले. च रा य ांतीने ा समधील राजेशाह संपु ात आणून तेथे वातं य, समता आ ण बंधुता या
मू य यीवर आधारलेल रा य यव था       थाप याचा   य    े
                                                  कला.


 स    शतप ांमधील 1848 म ये छापले या 25      मांका या या प ात लोक हतवाद ंनी "मू य' हा जाडा श द
वापरला नाह . ते या संदभात रा यसुधारणा हा श द वापरतात; परं तु मूलभूत रा यसुधारणा मू यानुसारच
असतात. यामुळे तो श द आपण नध कपणे वाप शकतो.


लबट    हणजे " वातं य' हा अमे रकन    ांतीचा परवल चा श द होता. जग सलबट चा पुतळा हे याचे
                                                               े
 तीक होय. च ांतीने वातं य, समता आ ण बंधुता हे तीन श द परवल चे कले. ह च ती तीन मू य होत.
ह मू ये आपण बौ धमापासून घेतल असे डॉ. आंबेडकर हणत. आता शवरा याला ांती हणायचे असेल
तर अशी काह मू ये यामागे होती काय याचा धांडोळा घेतला पा हजे.


 च                                                                                 े
       ांतीतील मू यांचा उ घोष या ांतीचे अ दत असले या सो, हॉलतेर अशा वचारवंतांनी कला होता. तसे
                                           ू
कोणी वचारवंत शव ांती या मागे पा वभूमी हणून उभे होते काय, या    नाचे होकाराथ उ र इ तहासकार
 यं. शं. शेजवलकर यांनी दले आहे . यां या मते वातं य, समता आ ण बंधुता या तीन मू यांचा उ घोष
                                             े
अनु मे रामदास, एकनाथ आ ण तुकाराम या संतांनी कलेला आढळतो.


शेजवलकरांचे हे मत फार मह वाचे आहे . आधु नक युरोपा या इ तहासाची सरणी म ययुगीन महारा ाला लावणे
हे कदा चत कोणाला वपर त वाटे ल; परं तु मू य वचारसु ा प रि थती या संदभात सापे तेने आ ण सा ेपाने
करायचा असतो, हे वसरता कामा नये. येथील प रि थतीत       वातं य याचा अथ एकदम वयात आले या सव
 ी-पु षांना मतदानाने सरकार नवड याचा अ धकार, असा घेता येणार नाह हे उघड आहे .


शेजवलकरांनी शवशाह ची जी ताि वक भू मका सू पाने सां गतले. तो या. म. गो. रानडेकृत मरा यां या
स े या उदया या मीमांसेचा हटले तर सारांश आहे , हटले तर व लेषण आहे . यायमूत रानडे यांनी
मरा यां या स े या उदयाची मीमांसा करताना संतां या कायामुळे शवाजी महाराजांना अनुकल वातावरण लाभले
                                                                               ू
अस याचे नदशनास आणले. राजारामशा ी भागवंतांचेह असेच मत होते. याच संदभात भागवत धम असा
         े
श द योग कला गेला. रानडे भागवतांचा भागवत धम पुरेसा समावेशक अस यामुळे यात समथ रामदासांनी
                                                         े
नदशले या महारा धमाचाह समावेश होत होता. वारकर संतमा लकतील ाने वर आ ण नामदे व
 शवकालापासून ब याच अंतरावर अस याने आ ण एकनाथ नुकतेच होऊन गेलेले व तुकाराम अंशतः व रामदास
पूणपणे समकाल न अस यामुळे शेजवलकरांनी एकनाथ, तुकाराम व रामदास यांना शवरायां या वैचा रक
मशागतीचे   ेय दले. अशा कारे लोक हतवाद ंनी चालना दलेल मांडणी शेजवलकरां या हातून पूण झाल .


शेजवलकरांनी लोक हतवाद ं या मम  ीला अगद मनापासून दाद दलेल आहे . 28 मे 1848 या दवशी या
" भाकरा'त आणले या लोक हतवाद ं या उपरो प ाचा संदभ दे ऊन शेजवलकर ल हतात, ""इं लंड या
इ तहासाचे दध पऊन पु झालेला हा पु याचा त ण सरदार या काराकडे इत या शांतपणे पाहू शकला, ह
           ू
                                               े
अ यंत कौतुकाची गो वाटते. मा स या क यु न ट मॅ नफ टोचे वष हणून या सालाकडे लाल डोळे क न
पाहणा या सा यवा ांनी याव न पु कळ शक यासारखे आहे .''


शेजवलकरांनी   च रा य ांतीतील तीन मू यांचा उ लेख "मानवे तहासाची       थान यी' असा करतात.


शेजवलकरांचे वै श य   हणजे ते या तीन मू यां या पर परसंबंधांचा आ ण यां यातील       ाधा य माचीह चचा
करतात. या बाबतीतील यांचा अं तम स ा त असा आहे , क ""पूण, चरं जीव, नःसं द ध व भावी वातं य
अपे त असले तर मा , समता व बंधुता या गो ी तत याच पूण, शा वत व नःसं द ध असा या लागतील.''


  े
एक काळी पूण वातं य उपभोगणारा आपला दे श पारतं यात का गेला, याचे शेजवलकरांनी दलेले उ र असे
आहे , क ""अंतबा समता व बंधुता यां या अभावामुळे आपण वातं यास वाचवले.''


आपण      वातं य का गमावले या    नाचे उ र मळाले   हणजे आपण गमावलेले      वातं य परत संपादन कसे
 े
कले, याचे उ र सहज मळ यासारखे आहे . गेलेले     वातं य परत मळव यासाठ मरा यांची एक होणे गरजेचे
होते. शेजवलकर सांगतात, क ""समते या व बंधुते या त वामुळे एक श य झाल . तसेच समता व बंधुता ह
  ांतीची मूलत वे नमाण झा यामुळे शवकाल न समाज वातं य मळवू शकला.''


लोक हतवाद सू चत शव ांती या व पाचे ववरण करताना शेजवलकर एक साधारण स ा त बांधतात, तो
असा ""सामािजक ांती होऊन थम समता व बंधता नमाण झा यावाचून या दे शाला वातं यलाभ नाह , हाच
                                      ु
इ तहासाचा संदेश आहे .''


शेजवलकरांना हे असे स ा त करावे लागले याचे त काल न कारण हणजे ते हा 1941 साल (महारा ासह)
भारत दे श   टश अमलाखाल होता. महारा ात कॉ ं ेस आ ण हंदमहासभा यां यात ती
                                                      ु                 पधा होती.
सावरकरांसार या एखादा दसरा अपवाद सोडला तर हंदमहासभेचे बहुतेक लोक जा तभेद नमूलनाद सामािजक
                      ु                         ु
सुधारणांना वरोध कर त होते. इ तहासाचाय राजवा यांची वचारसरणी यांना शरोधाय असे. राजवाडे समते या
त व ानाचे पूण वरोधक. यां या मते रा य मळणे वा गमावणे या गो ींचा सामािजक समता वगैरे गो ींशी
काह संबंध नसतो. या या तलवार ची लांबी जा त कं वा या या तोफाबंदका अ धक प लेदार, तो िजंकतो.
                                                             ु

राजवाडे यांनी लावले या मरा यां या इ तहासाला अनुस न राजकारण करणारे ते हाचे लोक असे हणत, क
 शवकालात जा त यव था, ि यांवर ल बंधने, बाल ववाहाची था इ. समते या व         था असूनह या अथ
 वरा य मळाले, या अथ समता आ ण            वातं य यांचा काह अ यो यसंबंध नाह . सबब सामािजक गंु यां या
सोडवणुक त श     चा अप यय क न      वातं य लांबणीवर टाकणे उ चत ठरणार नाह .


आधी सामािजक, क राजक य या वषयावर लोकमा य टळक आ ण गोपाळराव आगरकर यां यात झालेला वाद
सव ुत आहे . आगरकर राजक य वातं यासाठ सामािजक सुधारणा थ गत ठे व या या व        होते, पण टळक
सामािजक सुधारणा नकोतच असे हणत न हते. वातं य ा ीनंतर सुधारणा आप या आपण व आप या प ीने
क , असा यांचा आशावाद होता; परं तु लोकमा यांची परं परा सांगणार , वरा य प , तसहकार प ,
लोकशाह     वरा य प     आ ण हंदमहासभा अशा
                              ु              माने गांधीजींना वरोध करणा या या मंडळींना सामािजक
समतेचे जणू वावडेच होते. शेजवलकरांचे लेखन हे मु यतः या मंडळींचा   तवाद कर यासाठ झालेले आहे .


भर त भर    हणजे ह मंडळी शवाजी आ ण मरा यांचा इ तहास यांचे नेहमी उदा ीकरण करायची. हंदरा वादाचे
                                                                                   ु
समथन कर यासाठ         यांचा उपयोग करायचा. साहिजकपणे उपरो   मू य यीतील वातं याचेच मह व अधोरे खत
होऊन उव रत पायाभूत मू यांकडे दल
                              ु     झा यामुळे शेजवलकरांनी उ लेखले या तीन संतांपैक दोघांना दर
                                                                                           ू
सा न एक या रामदासांनाच सव ेय दे णारा इ तहास यांनी रचला.


या सग या परं परे चा    तवाद शेजवलकरांनी  ांती या मूलत वांचा महारा े तहासातील अनु म या लेखातून
 े
कलेला आहे . शवकायाची      ांती असा यथाथ व यथो चत गौरव करणा या लोक हतवाद ंना अशा ांतीतील
सामािजक आशयाचीह क पना होती,      हणून तर यांनी आयु यभर ा तबांधवांचे श याशाप झेलत समते या
                े
त वाचा पुर कार कला. या त वाचे मह व पट यामुळेच रानडे आ ण भागवत यांनी संतां या कायाचे मह व
          े
अधोरे खत कले. त वां या या              वातं याला बाजूला काढ या या राजवा यां या राजकारणातील
                               थान यीतील
डावपेचांचा एक भाग भागवत धमापासून महारा धम बाजूला काढणे हा होता. ""मराठा ततुका मेळवावा।
महारा     धम वाढवावा'' असे रामदास                  े े
                                     हणाले. ते नेमक क हा असा आड यात जाणारा न न वचारता सु ा
असे     हणता येते. मरा यांनी एक झा या शवाय महारा    धम वाढणे श य न हते आ ण मराठा ततुका
मेळव याची काम गर भागवत धमा या संतपरं परे ने समता आ ण बंधुता या मू यां या आधारे बजाव यामुळेच
महारा ा या वातं याची हणजे वरा याची बोलणी श य झाल .


 याला आपण आधु नक करण हटले, या यासाठ सु ा उपरो त वे आव यक असतात, असे शेजवलकरां या
लेखनातून न प न होते. "" शवाजीने महारा ा या इ तहासाला जी कलाटणी दल होती, त यामागे
आधु नक करणाचे त व ान होते. याने पि चम कना यावर ल दरवाजे उघडून पा चा य सुधारणे या काळात
इकडे आण याची तजवीज चाल वल होती. पर यां या यापाराला तर उ ेजन ावयाचे, पण याबरोबर आरमार
वाढवून यांचे ----- करावयाचे, असा दहेर बेत शवाजीने आखले या अमा यां या ----------व न' व न
                                  ु                                                           प
होतो.''


शेजवलकरांचा सवात मह वाचा मु ा शवराजांचे मोठे पण एका वेग या प तीने अधोरे खत करतो. ""स या सव
इ तहास ववेचक अशी समजूत क न बसले आहे त, क हंद ु थान या ि थतीत अठरा या शतकात काह सुधारणा
श यच न हती. हणजे, पयायाने कोणा ना कोणा पा चा य रा ाचे भु व मागेपुढे हंद ु थानावर होणे अप रहाय
होते! हवचारसरणी आ हास मुळीच मा य नाह . सतरा या शतकापयत अशी अंतगत सुधारणा मुसलमान
रा यक याकडून अपे त होती. कारण म का-म दना, कायरो-इ तंबूतपयत याची "आम ती' पूव च चालू होती,
पण सुधारणेपे ा सं कृतीचा अनाधु नक मूखपणाचा माग औरं गजेबाने प कर यामुळे ती न झाल . हणून
 शवाजीला हंदं चे पुढार पण वीका न या सुधारणेचा पुर कार करणे भाग पडले! धम करणी शवाजींचे वतन
              ू
त काल न युरोप या शंभर वष पुढे होते.''


शेजवलकरांचे नर  ण यथाथच आहे , पण शवाजीमहाराज धमा या बाबतीत युरोप या असे शंभर वष पुढे जाऊ
शकले, याचे कारणच मुळी हा धम वचार महारा ात यां या अगोदर तीनशे वष सात याने चालूच होता, हे आहे .



 ट डफ काह ह       हणो, मरा यांचे              े
                                    वरा य हे कवळ आकि मत योगायोग न हता, ती शव ांती होती. तो
                                                         े
वणवा नसून, समतेची अरणी आ ण बंधुभावाचा मंथा या उपकरणांनी कलेले       वातं या नीचे मंथन होते.


डॉ. सदानंद मोरे
Thank you.
Your Comment will be published after Screening.

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:23
posted:1/30/2011
language:Marathi
pages:4