SAĞLIK EĞĠTĠMĠ
Uz. Dr. A. Emel Önal
Ġstanbul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı
SAĞLIK
• Sağlık, yalnızca hastalık ya da sakatlığın olmayıĢı değil, bedensel, ruhsal ve sosyal yönlerden tam bir iyilik durumudur
( DSÖ Anayasası, 1947 ).
SAĞLIĞIN GELĠġTĠRĠLMESĠ
• Sağlığın geliĢtirilmesi, kalıtımla sahip olduklarımızı, olumlu çevre koĢulları ve yaĢam biçimleri oluĢturarak, sağlık hizmetlerine ulaĢılabilirliği artırarak sağlıklı tutmak için sürdürülen eğitim, önleme, koruma çabalarıdır.
SAĞLIK EĞĠTĠMĠ
• Sağlık eğitimi, sağlığı geliĢtirmek için, insanların karĢılaĢacakları sağlık riskleri ya da sağlıklı seçenekler konusunda bilgi sahibi olmalarını, doğru davranıĢı istemelerini ve bunu yapabilmelerini sağlayan, amaç ve hedeflerin belirlendiği eğitim programları ile toplumsal davranıĢ geliĢtirme yollarıdır.
• Sağlık eğitiminin konuları insan biyolojisi ve kendine bakım, sağlık kuruluĢlarından yararlanma, sağlığı etkileyen ulusal, bölgesel politikalar ve çevre gibi temel konular yanında, eğitim alacak grubun özelliklerine göre gereksinim duyulduğu oranda çeĢitlendirilebilir.
• Hijyen ve bulaĢıcı hastalıklardan korunma, okul sağlığı, iĢ sağlığı, beslenme, çevre sağlığı, süregen hastalıklar ( kanser, Ģeker hastalığı, hipertansiyon vbg), ağız-diĢ sağlığı, kazalardan korunma, ilkyardım, anneçocuk sağlığı, aile planlaması, alıĢkanlıklar, genetik danıĢma, ruh sağlığı eğitimleri ve hasta eğitimi gibi.
SAĞLIK EĞĠTĠMĠ EĞĠTĠMCĠLERĠ
• Sağlığın geliĢtirilmesi ve sağlık eğitimi yasal anlamda ve geleneksel yaklaĢımla profesyonellere verilen görev olmakla birlikte modern yaklaĢımda sadece profesyonellerin değil herkesin iĢidir.
• Türkiye’de kadınların % 72 sinin, erkeklerin % 92 sinin okuma yazma bildiği,
• Kadınların % 14.74 ünün, erkeklerin % 21.89 unun fakülte veya yüksek okula devam ettiği bilinmektedir.
ġekil 1. Sağlık eğitiminde geleneksel yaklaĢım ( 1 )
ġekil 2. Sağlık eğitiminde modern yaklaĢım ( 1 )
• Türkiye’de 1930 tarihli Umumi Hıfzısıhha Kanunu ile baĢlayan sağlık eğitimi hizmetleri ile ilgili müdürlük, 20/02/1982 tarih ve 8/4334 sayılı Bakanlıkların Yeniden Düzenlenmesine Dair Kararname ile Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü adını almıĢtır. • T.C. Anayasası’nda Sağlık Eğitimi, Okul Eğitimi ve Halkın Sağlık Eğitimi olarak ele alınmaktadır.
T.C. Anayasası’nda Sağlık Eğitimi ile ilgili Mevzuat
• 10/04/1965 tarih ve 11 976 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 555 sayılı Sağlık Eğitim Enstitüleri KuruluĢ Kanunu’na göre sağlık eğitim enstitüleri sağlık personeli yetiĢtiren orta dereceli okullara öğretmen, yönetici, denetçi yetiĢtirmek amacıyla kurulmuĢtur.
Tablo 1. Türkiye’de Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitim Enstitüleri öğrenci durumu ( 2 )
BÖLÜMÜ
TOPLAM TOPLUM SAĞLIĞI ÇEVRE SAĞLIĞI ANA ÇOCUK SAĞLIĞI MEDĠKAL BAKIM TIBBĠ ĠSTATĠSTĠK ve BĠLGĠSAYAR
Öğrenci Sayısı
1 150 270 19 400 349 112
• 13/11/1979 tarih ve 16 808 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Sağlık Meslek Liseleri Yönetmeliği” ile • 16/08/1989 tarih ve 20 254 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Sağlık Bakanlığı Anadolu Sağlık Meslek Liseleri Yönetmeliği”ne göre bu liseler yardımcı sağlık personeli yetiĢtirir.
Tablo 2. Türkiye’de Sağlık Meslek Liseleri’nin kurumlara göre dağılımı ( 2 )
KURUMU
TOPLAM Sağlık Bakanlığı Üniversite SSK
Okul Sayısı Öğrenci sayısı
340 323 4 7 2 1 1 2 59 696 57 913 611 717 211 155 ..... 89
Milli Eğitim Bakanlığı Kızılay Yabancı ( A. Bristol) Vakıf ( Bezm-i Alem )
Tablo 3. Türkiye’de Sağlık Bakanlığı Sağlık Meslek Liseleri Öğrencilerinin bölümlere göre dağılımı ( 2 )
Ebe HemĢire-Anadolu HemĢirelik Sağlık Memuru Çevre Sağlığı Laboratuvar Radyoloji Ortopedi DiĢ protez Anestezi Tıbbi Sekreterlik 9 723 27 089-1078 16 008 523 949 430 81 191 137 1 704
• 26/04/1985 tarih ve 1115 sayılı Sağlık Bakanlığı Onayı ile Sağlık Meslek Liseleri’nde de uygulamaya konulan “Ġlkokul, ortaokul, lise ve dengi okullar eğitici çalıĢmalar yönetmeliği” ne göre sağlık eğitimi yapılan özel gün ve haftalar
-Ocak ayı’nın ilk haftası:Verem Haftası -7-14 Ocak: Körler Haftası -25-31 Ocak: Cüzzam Haftası -1-7 Mart: YeĢilay Haftası -14 Mart: Tıp Bayramı -18-24 Mart: YaĢlı Haftası -21-26 Mart: Orman Haftası -1-7 Nisan: Kanser Haftası -7 Nisan: Dünya Sağlık Günü
-7-14 Nisan: Sağlık Haftası -15-22 Nisan: Turizm Haftası -21-28 Nisan: Ebeler Haftası -23 Nisan: Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı -5 Mayıs: Sakatlar günü, Avrupa Günü -Mayıs ayının ilk haftası: Trafik Haftası -12-18 Mayıs: HemĢirelik Haftası -14 Mayıs: Eczacılık Günü -19 Mayıs: Atatürk’ü Anma Gençlik ve Spor Bayramı -31 Mayıs: Dünya Sigarayı Bırakma Günü
-Haziran ayının ilk haftası: Dünya Çevre Günü
ve Çevre Koruma Haftası -Ekim ayının ilk Pazartesi: Dünya Çocuk Günü -16 Ekim: Dünya Besin Günü -29 Ekim – 4 Kasım: Kızılay Haftası - 22 Kasım: DiĢ Hekimleri Günü -1 Aralık: Dünya AIDS Günü -10 Aralık: Ġnsan Hakları Günü -23 Aralık: Veteriner Hekimler Günü
• 03/11/1994 gün ve 22 100 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Sağlık Eğitim Fakültesi KuruluĢ Kararı” ile Türkiye’de iki Sağlık Eğitim Fakültesi kurulmuĢtur. • Sağlık Eğitim Enstitüsü mezunlarıyla, meslek dersi öğretmenlerinin bu fakültelerde lisans ve lisansüstü programlara alınması kararlaĢtırılmıĢtır.
• 20/12/1994 tarihinde 22 147 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren yönetmelik, Sağlık Bakanlığı’na bağlı her derecedeki eğitim ve öğretim kurumları ile hizmetiçi eğitim, kurs ve seminerlerde ücretle okutulacak ders saatlerinin sayısı, ders görevi alacakların nitelikleri ve diğer hususları belirler.
• Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu BaĢkanlığı’nın 26/05/1996 tarih ve 206 sayılı kararı ile “Sağlık Bilgisi” dersi Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı ortaöğrenim kurumlarının IX. Sınıflarında 19961997 öğretim yılından itibaren zorunlu olarak okutulmaya baĢlanmıĢtır.
T.C. ANAYASASI’nda HALKIN SAĞLIK EĞĠTĠMĠ YÖNETMELĠĞĠ
( Resmi Gazete Tarih: 06.08.2000/sayı:24132 )
• Halkın Sağlık Eğitimi, Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü, Ġl Sağlık Müdürlüğü ve Sağlık Eğitim Kurumlarınca yürütülür. • Halk Eğitimi ve • Personel Eğitimi Ģeklinde planlanır.
• Halk Eğitimi toplumu oluĢturan kiĢilerin sağlık bilincini ve davranıĢını geliĢtirerek, sağlıklarını koruyabilir, sağlık hizmetlerine katılabilir, sağlık haklarını savunabilir hale getirmek üzere halkı bilgilendirme çalıĢmalarıdır.
• Personel Eğitimi, Sağlık personelinin halkın sağlık eğitimi konusunda bilgilerini geliĢtirmek için uygulanacak eğitim çalıĢmalarıdır. Eğitime katılan personelin eğitim öncesi ve sonrası bilgi ve beceri düzeyi değerlendirilir.
ġekil 3. Sağlık Eğitimi Planlama Modeli ( 3 )
• Ġlk aĢamada eğitimin yapılacağı yer, eğitim gereksinimi, hedef grup belirlenir. • Ġkinci aĢamada programın baĢlığı, amacı, hedefleri, aĢamaları, içerik, eğitim yöntem ve teknikleri, araçları, ortamı, eğiticiler, finansman kaynakları belirlenir. Bu aĢamada stratejik planlama modellerinden yararlanılabilir.
PRECEDE Modelleri
• • • • • • • Predisposing-hazırlama • Reinforcing-pekiĢtirme • Enabling-yetkinleĢtirme • Causes-etkenler • Educational-eğitsel • Diagnosis-tanı • Evaluation-değerlendirme •
PROCEED
Policy-politik Regulatory-düzenleyici Organizational-örgütsel Constructions-yapılanmalar Educational-eğitimsel Environmental-çevresel Development-geliĢme
• Program geliĢtirirken amaçlar ve hedeflerin ne olduğu, içerik, kullanılacak yöntem ve teknikler, basılı materyallerin öntesti, ortam ve etkinlikler, yerleĢim tasarımı, zaman ve süre, uygulamada dikkat edilecekler ve programın nasıl değerlendirileceği belirlenir.
Eğitim Yöntemleri
• TanıĢma, ses bantları, görseliĢitsel materyel, beyin fırtınası, çizgi roman/karikatür, bilgisayarlı öğretim, iĢbirliği ile öğrenme, tartıĢmalar, teĢhir/bülten tahtaları, eğitsel oyunlar
• deney/demonstrasyon, alan gezileri, konuk konuĢmacı, güdümlü tanımlama, konferans/ders, kitle iletiĢim araçları, modeller, müzik, haber bültenleri, panel, akran eğitimi, kiĢi geliĢtirme proje, taklitler, değer açıklama, sözcük oyunları ve bulmacalar...
• Uygulama sırasında süreç değerlendirmesi daha çok kalitatif yöntemlerle • Uygulama sonunda etki değerlendirmesi kantitatif yöntemlerle -Eşit olmayan kontrol grup ile ön test-son test -Yalnızca ön test-son test -Yalnızca son test -Zaman serileri çizelgesi • Uygulamadan bir süre geçtikten sonra sonuç değerlendirmesi kalitatif ya da kantitatif yöntemlerle yapılır.
Tablo 4. Türkiye’de AÇSAP Genel Müdürlüğü’nce yapılan hekim eğitim faaliyetleri-Hizmet içi eğitim ( 9 )
EĞĠTĠM KONUSU
Rahim Ġçi Araç (RĠA) UYGULAMASI
1995 yılı Eğitim sayısı 377 65
RĠA+Menstrüel Regülasyon (MR)
LAPAROSKOPĠ
MĠKRO-ġĠRÜRJĠ
Temel Sağlık Hizmetleri Adaptasyon Eğitimi
1099
Ana Çocuk Sağlığı-Aile Planlaması (AÇSAP) Konularında Eğitim
• Türkiye’deki 47 Tıp Fakültesinden mezun hekimler de meslek hayatlarının en azından bir bölümünde ya da sürekli Sağlık Eğitimi alanında görev yapabilmektedir. • Türkiye’de Tıp Eğitimi ülke gereksinimlerine cevap verecek Ģekilde araĢtırılıp geliĢtirilmektedir.
• Türkiye’de Tıp Fakültelerinde “Sağlığın GeliĢtirilmesi ve Sağlık Eğitimi” konusu Jakarta Bildirgesi anlayıĢıyla Halk Sağlığı Dersleri içinde yer almaktadır.
KAYNAKLAR
• 1-Downıe R. S., Tannahıll C., Tannahıll A. Health Promotion Models and Values, Second Edition, Oxford Unıversıty Press, New York, 1998. • 2- Türkiye Sağlık Ġstatistikleri 2000, ( Preparied by Hamzaoğlu O, Kılıç B ). Türk Tabipleri Birliği Yayın No: 001/2000, Ankara 2000. • 3-Tabak R. S. Sağlık Eğitimi. SOMGÜR Yayıncılık, Ankara, 2000. • 4-Green W. L. Prevention and Health Education in Clinical, School, and Community Settings in Public Health & Preventive Medicine ( Editors : Wallace R. B., Doebbeling B. N. ), fourteenth edition, Appleton&Lange, Stamford, Connecticut, 1998, p: 889 - 904.
• 5-Güler Ç, Akın L, Yazıcıoğlu B. Sağlık Eğitimi. Feryal Matbaacılık, Ankara, 1993. • 6- Sözen C. Sağlık Eğitimi Mevzuatı. Atlas Kitabevi, Kayseri, 1996. • 7-Güler M. Hekimler ve Tabip odası yöneticileri için Mevzuat, 3. Baskı, TTB, Ankara 2001,syf:451-458. • 8-Önal (Yardımcı ) A E, Yardımcı O, Tümerdem Y. Sağlığın yükseltilmesi için önemli olan davranıĢlar ile süregen hastalıklar arasındaki iliĢkilerin yaĢlılarda araĢtırılması. Klinik GeliĢim 1996:9:9:4316-4321.
• 9-Republic of Turkey Ministry of Health Research Planning and Coordination Council. Health Statistics 1995, (Preparied by Yalçın M, Bardak M). Publication No: 579, 1996. • 10-Maney D.W. Preservice teacher’s attitudes toward teaching health education. American Journal of Health Studies Fall,2000.http://findarticles.com/cf_0/m0CTG/4_16/8 3076571/print.jhtml • 11-Ġstanbul Üniversitesi Ġstanbul Tıp Fakültesi, Klinik Bilimlerinde Yüksek Lisans Dönemi – 2, Dördüncü yıl, 2002-2003 Öğretim ve Sınav Programı. Ġstanbul Üniversitesi Basım ve Yayınevi Müdürlüğü, Ġstanbul, 2002.
• 12-Ġstanbul Üniversitesi Ġstanbul Tıp Fakültesi Eğitim Programının Amaç ve Hedefleri. Ġstanbul Üniversitesi Basımevi Müdürlüğü. Ġstanbul, 2001. Syf : 456-467. • 13-Review and Evaluation of Health Promotion. New Players for a New Era. Leading Health Promotion into the 21st Century. Fourth International Conference on Health Promotion, Jakarta, 1997,WHO/HPR/HEP/4ICHP/RET/98.1. • 14-Türkiye Büyük Millet Meclisi AraĢtırma Komisyonu. Türrkiye’de Tıp Eğitimi Cilt I,II,II. Ankara, 1991.