O. GİRİŞ Hazırlanan bu seminer çalıĢması “Bilimsel AraĢtırma Nasıl Yapılır?” konusunu ele almaktadır. Seminer çalıĢması toplam dokuz bölümden oluĢmaktadır. Birinci bölümde “Konu Seçme ve Konuyu Sınırlandırma” ele alınmıĢ, konuyu
seçerken dikkat edilmesi gereken önemli noktalardan bahsedilmiĢtir. Ġkinci bölümün konusu “Hipotez Kurma ve AraĢtırma Metodunun Belirlenmesi” dir. Üçüncü bölümde “Taslak Plan ve Geçici Bibliyografya Hazırlama” da dikkat edilmesi gereken noktalardan bahsedilmiĢtir. Dördüncü bölümde “Okuma ve Not Alma” konusu iĢlenmiĢ, önemli olan hususlar vurgulanmıĢtır. BeĢinci bölümde “Veri ĠĢleme ve Tezi Gözden Geçirme” konusu açıklanmıĢtır. Altıncı bölümde “Raporun Hazırlanması” nın ne Ģekilde olacağı anlatılmıĢtır. Yedinci bölümde anlatılan konu “Fikri Mülkiyet Haklarının Korunması” ve bu konunun bilimsel araĢtırmadaki önemi belirtilmiĢtir. Sekizinci bölüm çalıĢma sonrası elde edilen sonuç ve önerilerden; dokuzuncu bölüm ise çalıĢmada yararlanılan kaynaklardan oluĢmaktadır. AraĢtırma, doğrudan yapılacak bir faaliyettir. Her iĢte olduğu gibi, çoğunlukla araĢtırmada da az çok farklı yollar izlenebilir. Uygulamada görülen bazı farklılıklara karĢın, her araĢtırmada belirli yöntemler, süreçler ve aĢamalar vardır. Bilimsel araĢtırma aynı zamanda bir öğrenme ve kendini geliĢtirme faaliyetidir. Ġnsanın görüĢ açısını geniĢleten etkenlerin baĢında araĢtırma yer almaktadır.
1. KONU SEÇME VE KONUYU SINIRLANDIRMA 1.1. Konu Seçme
AraĢtırmanın ilk aĢaması konu seçimidir.Konu seçiminde uyulması gereken bazı kurallar bulunmaktadır. Bu nedenle konuyu seçmeden önce olabildiğince fazla kaynağa baĢvurarak olası konular hakkında belirli bir düĢünme süreci geçirmek gerekir. AraĢtırmacı öncelikle araĢtırmayı düĢündüğü konu hakkında yazılmıĢ yeterli sayıda kaynağı bulup okumalıdır. Bu amaçla örneğin ansiklopedilerden,genel ve mesleki dergilerde yayınlanan makalelerden,yeni basılmıĢ kitaplardan ve okunulan kaynakların sonundaki bibliyografyalarda bulunan kaynaklardan da yararlanabilir. Ġlk okuma olabildiğince genel olmalıdır. Böylece konunun kapsamı, boyutları, önemi ve o alandaki belli baĢlı kaynaklar hakkında bir ön bilgi elde edilir. Bu bilgiler araĢtırma tezinin oluĢturulması ve konunun daraltılması için gereklidir. Konu seçiminde diğer yapılması gereken iĢlerden biri de araĢtırılacak konu üzerinde daha önceden yapılan çalıĢmaları gözden geçirerek, bu konunun hangi yönleriyle ilgilenilmiĢ olduğu, ne aĢamaya kadar geliĢtirildiği, sorunun çözümü için hangi yönde ve ne gibi yeni çalıĢmalara gerek olduğu anlaĢılır. Konu seçiminde uyulması gereken noktaları Ģöyle sıralayabiliriz: 1.1.1. İlgi AraĢtırmacı çalıĢmayı düĢündüğü konuya karĢı ilgili olmalıdır. AraĢtırmanın uzun zaman alması, araĢtırmacının konuya bağlılığını azaltabilir. Bu yüzden sevilen bir konu seçilmelidir.
1.1.2. Orijinallik AraĢtırma bilinenleri yinelemekle kalmayıp bir yenilik getirmeli veya bir görüĢü kanıtlamalıdır. Bunun yanında toparlayıcı,bilinmeyenleri açıklayıcı,bilinenleri ise geliĢtirici nitelikte olmalıdır.
2
1.1.3. Önem Konu araĢtırmaya değecek bir öneme sahip olmalıdır.Bunun için o daldaki uzman kiĢilerin görüĢlerine baĢvurmak gerekli olabilir.Genellikle, sentez yapan,tartıĢmalı bir görüĢü çözüme bağlayan, bilgilerimizi geliĢtiren, kiĢi veya toplum refahını yükseltmeye yönelik araĢtırmalar “önemli” sayılır1.
1.1.4. Bilimsel Yeterlilik AraĢtırmacının bilgi düzeyi seçtiği konuyu araĢtırabilecek nitelikte olmalı, konuyla ilgili kaynaklara kolayca ulaĢabilmelidir2. Konunun niteliğine göre anket,gözlem, mülakat,istatistik yöntemler,yabancı dil,eski yazı vs. gibi kullanılabilir. 1.1.5. Birincil ve İkincil Kaynaklar Birincil kaynaklar gözlem,anket,mülakat,yayınlanmamıĢ belgeler vs. gibi doğrudan doğruya araĢtırmacı tarafından elde edilen çalıĢmalardır.Bazı çalıĢmacılar bu kaynaklardan yararlanırken bazılara da kütüphane çalıĢmasını tercih ederler.Bunlar, kaynak olarak baĢkası tarafından konu ile ilgili söylenmiĢ ve yayınlanmıĢ düĢünce, görüĢ ve incelemelere dayanır. 1.1.6. Kaynak Yeterliliği AraĢtırmanın yürütülebilmesi, güvenilir ve yeteri sayıda kaynak bulunabilmesine bağlıdır. Bir görüĢü kanıtlamak üzere yapılan çalıĢmalar hemen hemen tümüyle kütüphane kaynaklarına dayanırlar. Deney, anket, mülakat ve köy araĢtırması gibi yöntemlerle kaynakların doğrudan derlenmesi de kütüphane kaynaklarına olan ihtiyacı ortadan kaldırmaz. AraĢtırılacak konuda yeterli sayıda ve düzeyde kaynak
bulunamaması,araĢtırmanın yürütülmesini güçleĢtirir.Fazla kaynak bulmakta çeĢitli güçlükler yaratabilir.Çünkü konuyla ilgili olanları seçmek güç ve zaman alıcı olabilir.Bu sorun Ġnternet üzerinden yapılan araĢtırmalarda sık yaĢanır.Bu durumda anahtar kelimeleri olabildiğince daraltıp konuya en uygun düĢenlerle aramanın sürdürülmesine çalıĢılmalıdır.
1
SEYĠDOĞLU Halil : Bilimsel Araştırma ve Yazma El Kitabı, 8. Baskı, Güzem Yayınları, Ġstanbul 2000, s. 92. 2 DĠNLER Zeynel : Bilimsel Araştırma ve İnternete Bağlı Bilgi Merkezleri, 2. Basım, Ekin Kitabevi, Bursa 2000, s. 17-19.
3
1.1.7. Zaman Seçilen konu, bilimsel çalıĢmanın iĢleneceği zaman, çalıĢmayı yapacak kiĢinin ayırabileceği süre açısından uygun olmalıdır3. AraĢtırmanın belli bir süre içinde tamamlanması zorunluluğu, seçilecek konunun ve onun incelenecek yönünün belirlenmesinde de etkili olur4. Konuyu Sınırlandırma
1.2.
1.2.1. Konunun Uzun ya da Dar Olması Konu ne kadar daraltılırsa, onu o ölçüde derinlemesine inceleme olanağı elde edilmiĢ olur.Ancak konunun, içinden çıkılamayacak kadar uzun, araĢtırmayı anlamsız kılacak kadar da dar tutulmaması gerekir5. 1.2.2. Konuyu Sınırlamada İlk Okuma Konuyu sınırlandırmada ilk okumadan elde edilen bilgiler araĢtırmacıya yardım eder ve yapılan gözlemler, geçirilen düĢünme süreci sonunda araĢtırmacının kafasında oluĢan sorunun ve o soruna karĢı önereceği bir çözüm meydana gelir.Bu da araĢtırmanın tezini oluĢturur. 2. HİPOTEZ KURMA VE ARAŞTIRMA METODUNUN BELİRLENMESİ 2.1. Hipotez Kurma (Araştırmanın Tezi) Hipotez, belli bir kurumsal temele dayalı olarak geliĢtirilen ve değiĢkenler arasında varlığı öne sürülen belli iliĢkilerin sınanmasını sağlar6. Her araĢtırmanın bir tezi olmalıdır.
3
YAZICI Mehmet : Bilimsel Çalışma ve Yazma Yöntemleri, M.Ü. Nihad Sayar Eğitim Vakfı Yayını, Ġstanbul 1993, s. 105. 4 SEYĠDOĞLU Halil : A.g.e., s. 94. 5 SEYĠDOĞLU Halil : A.g.e., s. 95. 6 KARASAR Niyazi : Araştırmalarda Rapor Hazırlama, 8. Basım, Alkim Yayınları, Ankara 1995, s.31.
4
BaĢlangıçta
oluĢturulan
tez,
soruna
karĢı
getirilen
geçici
bir
çözümlemedir.AraĢtırma geliĢtikçe tez değiĢtirilebilir veya sonuca uygun olarak geliĢtirilebilir. Tez doğruluğu sınanmamıĢ bir öneridir.Ön çalıĢmalara, deneyim, gözlem ve akıl yürütmelere dayanılarak oluĢturulur ve çalıĢma sonucunda doğru çıkacağına duyulan bir güven vardır. Tez cümlesi ilgi çekici nitelikte ve sağlam olmalıdır.Düz ya da soru cümlesi olarak ifade edilebilir.Önerinin basit, anlaĢılır ve merak uyandıran nitelikte olması gerekir. 2.2. Araştırma Metodunun (Tekniğinin ) Belirlenmesi Bilimsel çalıĢmalarda yöntemin büyük önemi vardır.Konunun özelliğine ve araĢtırmacının ilgisine göre kütüphane araĢtırması, anket, gözlem, mülakat, istatistik bilgiler, deney, vs. gibi yöntemlerden yararlanılabilir. Birincil kaynaklarla çalıĢma yönteminin belirlenmesi kütüphane araĢtırmasına olan gereği ortadan kaldırmaz. Günümüzde araĢtırmacılar geleneksel kütüphane kaynaklarının yanı sıra Ġnternet‟te Web kaynaklarından da yararlanmak zorundadırlar.Çünkü bu kaynakların bir bölümü kütüphanelerde basılı olarak bulunurken bazıları sadece elektronik ortamda yer almaktadır. Yöntem aĢamasında ayrıca tutulacak notların ve ulaĢılan kaynakların nasıl kaydedileceğine de karar vermek gerekir. Bu yöntemlerden birisi klasik kart yöntemidir.Burada kaynak ve kaynaklardan elde edilen bilgiler bu iĢ için hazırlanmıĢ kartlara yazılır. Kaynakların yazıldığına bibliyografya kartları, alınan notların yazıldığı kartlara da not alma kartları denir.
Bazen de kaynaklar ve bilgiler özel olarak tutulan bir bloknot veya deftere kaydedilir. Tüm bilgiler bir araya toplanmıĢ olur. Diğer bir yöntem de kaynak ve notları bilgisayarda bir klasör içinde yer alan dosyalara kaydetmektir.Bu yöntem daha fazla tercih edilmektedir.
5
3. TASLAK PLAN VE GEÇİCİ BİBLİYOGRAFYA HAZIRLAMAK 3.1. Taslak Plan Hazırlamak Geçici plan, araĢtırmacının henüz konu ile ilgili olarak okuduğu birkaç çalıĢmadan yararlanarak, nasıl bir çalıĢma yapmak istediğini gösteren bir taslaktır.Bu taslak, araĢtırmacının çalıĢması sırasında izleyeceği yolu gösterir. BaĢlangıçta geçici plan hazırlanması zamandan tasarruf sağlar. Geçici plan okumalar sırasında edinilen bilgiye göre hazırlanır. AraĢtırmanın ayrıntıların inildikçe geçici planda değiĢiklik yapılır7. AraĢtırmacının taslak plan hazırlanmasında ve onda değiĢiklikler yapılmasında tez cümlesini kağıdın baĢına yazması yararlı olabilir. Böylece konunun kapsamı ve sınırlandırmaları her an göz önünde bulundurulmuĢ olur. Taslak plan ana fikirlerle destekleyici bilgilerin akıĢ sırasını ve bunlar arasındaki iliĢkileri ortaya koyar. BaĢlıklar ve alt baĢlıkların her birine, izlenen sisteme göre bir numara veya harf verilir. Alt baĢlıkların yazımına belirli miktar boĢluklar verilerek içeriden baĢlanır. Alt baĢlıkların üst baĢlıklara göre bu Ģekilde daha içeriden yazılması, fikirlerin birbirine nasıl bağlandığını daha açıklıkla göstermek içindir. 3.2. Geçici Bibliyografya Hazırlamak AraĢtırmacı konuyu belirledikten sonra kaynak araĢtırmasına baĢlar ve bulduğu kaynakları kaydederek bir kaynak listesi ya da bibliyografya oluĢturur. BaĢlangıçta ki bibliyografya zorunlu olarak geçicidir. Çünkü ilk hazırlanan kaynak listesine yenileri eklenir, bazıları da gereksiz görülerek listeden çıkartılır. Bir araĢtırmada yararlanılan kaynaklar çok ve çeĢitlidir. Kitaplar, bültenler, genel ve mesleki makaleler, gazeteler, istatistikler, raporlar, yıllıklar, seminer bildirileri, arĢivler, özel mektuplar v.s. bunlardan bazılarıdır. AraĢtırmacı ayrım yapmadan, konuyla ilgili gördüğü tüm kaynakları toplamalıdır.
7
DĠNLER Zeynel : A.g.e., s. 22.
6
3.2.1. Kaynak Araştırmasına Başlama AraĢtırmaya büyük ve genel bir kütüphaneden baĢlamakta yarar vardır. Bu, örneğin bulunulan ildeki üniversite kütüphanesi olabilir8. AraĢtırmacının ilk yapacağı Ģey ilgili kitap ve makaleleri bulabileceği kaynaklara baĢvurmaktır. 3.2.1.1. Kataloglar Kütüphane Katalogları yazar, baĢlık ve konuya göre düzenlenirler.Ancak katalog
araĢtırmasına konu ile baĢlamak daha doğru olur. Kütüphaneciler kitap ve öteki malzemeleri sınıflandırırken standart bir konu baĢlığı kullanırlar. Kütüphaneler arasında ufak tefek bazı farklılıklar olsa da bunun için genellikle Amerikan Kongre Kitaplığı‟nın (Library of Congress) Konu BaĢlıkları Sınıflandırması (Subject Heading Classification) esas alınır.Dört cilt olan bu yayın, kütüphanenin referans kitaplığında veya katalog dolaplarının yakınında bulunur9. Kütüphanedeki her kitabın üzerinde onun raflardaki yerini belirten bir baĢvuru numarası vardır. Bu numara genellikle kitabın sırtında yazılıdır. Kaynağın kolaylıkla bulunulabilmesi için bu numarayı doğru kopya etmek gerekir. 3.2.1.2. Makale İndeksleri
AraĢtırmacının baĢvurabileceği diğer bir kaynak da makale indeksleridir. Ġndeksler,periyodiklerde yayınlanan makalelerle bazen kitapların içinde yer alan bölümleri, konularına göre düzenli olarak içeren kaynaklardır.çeĢitli konularda yayımlanmıĢ makalelerin ve öteki yazıların yazar, baĢlık, tarih ve içinde yer aldıkları periyodikleri gösterirler.Makale indeksleri daha çok kütüphanelerin referans bölümlerinde bulundurulur.
8 9
DEES Robert : Writing The Modern Research Paper, Second Edition, Allyn and Bacon, Boston 1997. s.57. SEYĠDOĞLU Halil : A.g.e., s. 105.
7
Makale indeksleri genel veya özel nitelikte olabilir. Genel indeksler değiĢik konulardaki makale ve yazıları içerirler. Oysa özel indeksler belirli konulara göre düzenlenmiĢlerdir.
3.2.1.3.
Bibliyografyalar
Kütüphane katalogları ve makale indekslerinin yanında aranılan kitapların bulunabileceği bir diğer kaynak da bibliyografyalardır.bibliyografyalar, yayınlanmıĢ kitapların listesini içeren kaynaklardır, genel ve özel nitelikte olabilirler. Ayrıca ticari amaçlı bibliyografyalarda vardır. Bunlar da konuyla ilgili hangi kitapların bulunduğunu belirlemede yararlı olur. Örneğin Books in Print (New York: Bowker ) ve Cumulative Book Indeks ( New York : Wilson ) bu tür ticari kataloglardır10. AraĢtırmacı ayrıca kitap ve makalelerin sonlarında bulunan kaynakçalardan da baĢka kaynaklara ulaĢabilir. Bu nedenle incelediği konuyla ilgili yakın tarihlerde yayınlanmıĢ birkaç kitap ve makale bulunarak bunların kaynakçalarının incelenmesi daha birçok kaynağın belirlenmesine olanak sağlar. 3.2.2. Diğer Kütüphaneler AraĢtırmacılar çalıĢmalarına öncelikle bağlı oldukları üniversite kitaplıklarından baĢlayabilirler. Ancak tüm kaynaklar üniversite kütüphanelerinde olmayabilir. Bu yüzden onların dıĢındaki kütüphanelerde de kaynak araĢtırması yapmakta yarar vardır. a. Ġl Halk Kütüphaneleri : Bunlar daha çok genel nitelik taĢırlar. Fakat o yöre ile ilgili baĢka yerlerde bulunmayan bazı kaynakların il halk kütüphanelerinde bulunma olasılığı çok yüksektir. b. Meslek Odaları,Dernek, Cemiyet veya Birlik Kütüphaneleri : Aynı meslekleri yapan veya aynı konularla ilgilenen kimselerin oluĢturdukları kuruluĢlardır. Bunların araĢtırmacıyı ilgilendirebilecek kendi özel koleksiyonları veya kitaplıkları bulunabilir. Örneğin ticaret ve sanayi odaları ile meslek odalarının
10
SEYĠDOĞLU Halil : A.g.e., s. 108-109.
8
kitaplıkları, yayınladıkları istatistikler, yıllıklar, raporlar vs. araĢtırmacılar için önemli kaynaklar durumundadır. c. Diğer Kaynaklar : Bunlar kayıtları, vs. yer almaktadır. Özellikle bazı elçiliklerin çok zengin kütüphaneleri vardır. Örneğin ülkemizde Amerikan Büyükelçiliği ‟ ne bağlı olarak faaliyet gösteren Amerikan Kütüphaneleri araĢtırmacılar açısından oldukça zengin bir kaynaktır. Türkiye„de birçok kamu kuruluĢu ve benzerlerinin de oldukça zengin kitaplıkları bulunmaktadır. Bunlar arasında Devlet Planlama TeĢkilatı, Devlet Ġstatistik Enstitüsü, Türk Standartları Enstitüsü, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile çeĢitli bakanlıkların kitaplıklarını özellikle belirtebiliriz. 3.2.3. Geçici Bibliyografyanın Düzenlenmesi AraĢtırmacının, kaynak araĢtırması ile belirlediği malzemeyi uygulanacak bir sisteme göre kayda geçirmesi gerekir.böylece araĢtırmanın geçici bibliyografyası ortaya çıkar.bir kaynağın arandığında tekrar bulunabilmesi, ya da onun dipnotunda veya sondaki Kaynakça ‟da gösterilebilmesi için o kaynakla ilgili tüm bilgileri eksiksiz olarak kaydetmek gerekir. Bilinen bir yönteme göre kaynaklar bu amaç için özel olarak yapılan bibliyografya kartlarına kaydedilirler. Kaynaklar az olduğunda özel bir deftere de kaydedilebilir. Bilgisayarla çalıĢanlar ise kaynaklarını bilgisayarda açtıkları klasördeki dosyalara kaydederler.Böylece hata yapma olasılıklarını azaltmıĢ olurlar. 3.2.4. Bibliyografya Kartları Bibliyografya kartları, 7.5 x 12.5 cm. ebadında kartondan kesilmiĢ standart kağıt parçalarıdır.her biri ayrı bir kart üzerine iĢlenmiĢ kaynakları alfabetik sıraya koymak ve arasında elçilikler, gazeteler, büyük iĢletmeler,
belediyelerle öteki resmi veya özel kuruluĢların kitaplıkları, araĢtırma ve özel
9
sınıflandırmak oldukça kolaydır. Bibliyografya kartları bir kutu veya fiĢ dolabında saklanırlar. Daha sonraki aĢamalarda metnin sonunda bibliyografya listesi yazılırken ve dipnotlu kaynak gösterme sisteminde ilk kez baĢvuru yapıldığında kaynaklar tanıtılırken, yalnızca ilgili kartları yerinden çıkartıp bakmak yeterli olacaktır. Bibliyografya Kartı Örneği 11:
330.9 DPT Kütüphanesi KAZ
Kazgan, Gülten Ġktisadi DüĢünce veya Politik Ġktisadın Evrimi. 4. Baskı Ġstanbul : Remzi Kitabevi, 1989. Ġktisadi düĢüncenin baĢından veri geçirdiği aĢamaları inceliyor. Ġktisat Teorisinin evrensel geçerliliği olmadığı tezini savunuyor. Kitaplar için Ģu bilgileri geçici bibliyografyaya kaydetmek gerekir12 : Yazarla ilgili bilgiler (Yazar ve varsa çeviren, derleyen, hazırlayan, v.s. gibi emeği geçenler), kitabın baĢlığı (varsa alt baĢlıkları ile birlikte), baskı sayısı ve kitabın yayın bilgileri (yayım yeri, yayın evi, yayım tarihi) Diğer bilgilerden ayırt edilmesi için kitap baĢlığı altı çizilmiĢ olarak, italik veya koyu punto ile yazılır. Kitap kartının sol üst köĢesine ayrıca kitabın katalogdaki baĢvuru numarasını ve birden fazla kütüphanede çalıĢılması durumunda bulunduğu kütüphaneyi de kaydetmek gerekir. Periyodikler belirli zaman aralıkları ile yayınlanan kaynaklardır. Bir periyodik makalesi için gerekli bibliyografya bilgileri kitaplar için gerekli olanlardan biraz farklıdır. Bu kaynaklar için Ģu bilgilere gerek vardır :
11 12
SEYĠDOĞLU Halil :A.g.e.,s. 113. BELL Judith : Doing Your Research Project : A Guide for First Time Researchers in Education and Social Sciences, Second Edition, Open University Press, Buchingham 1993, s.29-29.
10
Yazar, makalenin baĢlığı, periyodiğin ismi, cilt ve sayı numarası (ve tarihi) ile makalenin sayfa numaraları. Makalenin adı da kitaplardaki gibi altı çizilmiĢ olarak italik ya da koyu punto ile yazılır. Makale Bibliyografya Kart Örneği 13: Seyidoğlu, Halil “Elektronik Ticarete Hazır mıyız?” Bilgi ve Toplum, Cilt I, Sayı 2 (Haziran 1999), ss. 59-62. Yeni bir ticaret yöntemi olarak elektronik ticaretin sağladığı kolaylıkları inceliyor. Türkiye‟de elektronik ticaretin geliĢmesi için gerekli koĢulları tartıĢıyor. 3.2.5. İnternet Üzerinde Adres İşaretleme (Bookmarks) Ġnternet üzerinde araĢtırma yapılarak kaynak listeleri belirlendikten sonra istenen kaynaklar iĢaretlenip bir dosyaya kaydedilebilir14. Bunun için tüm yapılacak iĢlem programdaki adres iĢaretleme dosyasının açılması ve seçilen kitabın üzerinde tıklatmadır. Kitap iĢaretleme fonksiyonu sayesinde uzun adresleri her defasında ayrı ayrı yazmanın güçlükleri ve bu iĢlemler yapılırken yanlıĢ kopyalama olasılığı ortadan kalkar. Böylece araĢtırmacı Ġnternet‟te yararlı kaynakları belirleyip bunlara aldığı notları ekleyerek bir tür elektronik bibliyografya düzenlemiĢ olur. Daha sonra iĢaretlediği kaynaklara dönerek bunları okuyup değerlendirme yoluna gider15.
13 14
SEYĠDOĞLU Halil, A.g.e., s. 115. RODRĠGUES Dawn : The Research Paper and The Web, Upper Saddle River, N.J. Prentice Hall, 1997, s.73-95. 15 SEYĠDOĞLU Halil, A.g.e., s.116.
11
4. OKUMA VE NOT ALMA
4.1. Özetleme ve Aktarma Okuma ve not alma çalıĢmaları belirlenen hipotez ve geçici çalıĢma planı doğrultusunda yapılır. Okuma sırasında tez konusu ile ilgili önemli görülen kısımlar not alınır. Çünkü bir kimse, yararlandığı her kaynağı, sürekli olarak yanında tutamayacağı gibi, bir an için akla gelen güzel bir fikrin yeniden anımsanması da kolay olmayabilir. Kaynak toplama aĢaması gibi okuma ve not alma aĢamasında da seçici davranılmalıdır. Ġncelenen kaynaktan not alırken Ģu hususlara dikkat etmek gerekir16: a. Hemen not alınmaya baĢlamamalı, kaynak iyice incelenmelidir. b. AraĢtırmacıda aynı konuda birden fazla kaynak varsa, en uygun olanını daha ayrıntılı incelemek için seçmelidir. c. Konu hakkında araĢtırmacının temel bilgisi zayıfsa önce genel kaynakları, daha sonra ileri düzeydeki kaynakları incelemelidir. d. HerĢey not edilmeye çalıĢılmamalı, iĢe yarar not alınmalıdır AraĢtırmacı, yararlandığı kaynaklardan 2 çeĢit not alır17: 1) Özetleme: Ana kaynaktaki bilgilerin araĢtırmacının kendi ifadeleriyle ve kısaltılmıĢ olarak yazıya geçirilmesidir. Özetleme sırasında araĢtırma ile ilgili bilgiler kısaltılarak not edilirken, önemsiz veya ilgisiz bilgiler de atılır. 2) Aktarma: Ana kaynaktaki bilgilerde kısaltma yapılmaz. Bu da 2 Ģekilde yapılır: a. DeğiĢtirerek Aktarma: Ana kaynaktaki bilgiler kısaltma yapmadan,
araĢtırmacının kendi ifadeleriyle notlara kaydedilir. AraĢtırmacının kendi ifadeleriyle yapılsa da özetlemeden ayrılır. Çünkü ana kaynaktaki bilgiler kısaltılmaz; yalnızca açıklık sağlamak üzere kelime ve ifadelerde değiĢiklik yapılır.
16 17
ARIKAN Rauf: Araştırma Teknikleri ve Rapor Yazma, 3. Basım, Gazi Kitabevi, Ankara 2000, s.235. SEYĠDOĞLU Halil: A.g.e., s.117.
12
b. Aynen Aktarma: Aktarılan yazı gerek kelimeler, gerek noktalama iĢaretleri yönünden ana kaynaktakinin aynısıdır. Alıntıda bir değiĢiklik yapılmadığı için değiĢtirerek aktarmadan ayrılır. Bilimsel, teknik ve yasal kaynaklardaki bilgilerin tam anlamını verebilmek ve doğru anlaĢıldığını göstermek üzere, bu bilgilerin aynen aktarılması gerekir. Yine görüĢe canlılık ve güvenilirlik katmak amacıyla ünlü kiĢi veya otoritelerin sözlerinden doğrudan alıntı yapma yoluna gidilebilir. 4.2. Not Alma İlkeleri Bir kaynaktan not alırken, alınan notun Ģu temel ilkelere uygun olması sağlanmalıdır: Amaca Uygunluk: Not alırken, araĢtırmacı, sürekli olarak, bir seçme ve ayırma iĢlemini yürütmektedir. Bu, gerekliyi gereksizden ayırma ve yalnızca gerekeni alama iĢlemidir. 2) Kaynağa Uygunluk: Alınan her not, alındığı kaynaktaki anlamının yansıtabilmektedir. Bir kimseyi, yazmadığı ya da söylemediği bir Ģeyi yazmıĢ ya da söylemiĢ gibi göstermek, bağıĢlanması güç bir yanlıĢlıktır. 3) Gerçeğe Uygunluk: AraĢtırmada toplanan verilerin geçerli ve güvenilir olması, onlara verilecek bilimsel değerin değiĢmeyen ölçütleridir. 4.3. Notların Kaydedilmesi18 Not alma Kartları: Alınan notlar hepsi aynı ölçüde kesilmiĢ kartlar yazılır. Kartların ölçüsü not edilen bilgilerin uzunluğuna göre değiĢik olabilir. Fakat genellikle yarım sayfa boyundaki kartlar en uygundur. Her bilgi için alınan not ayrı bir karta iĢlenmelidir. Aynı kartta birden fazla değiĢik bilgiye yer vermek güçlükler doğurur.
1)
a)
18
SEYĠDOĞLU Halil : A.g.e., s.119.
13
Bir not, kaydedildiği karta sığmıyorsa yazı kartın arkasında sürdürülmemeli, yeni bir karta geçilerek ikisi birbirine iliĢtirilmelidir. Notların gösterilmiĢtir: Not alma Kartı Örneği : kart üzerine nasıl yazılacağı konusunda aĢağıda bir örnek
AraĢtırma Modeli ( AYNEN AKTARMA )
Karasar, s. 36
„‟ ... araĢtırma amacına uygun ve ekonomik bir süreçle, verilerin toplanarak çözümlenmesi için gerekli koĢulların düzenlenmesidir. „‟
Kartın sağ üst köĢesine kaynağı tanıtıcı bir kısaltma ile ana kaynaktaki bilgilerin sayfa numarası (numaraları) gösterilir. Kaynak hakkındaki tüm bilgiler, bibliyografya listesinde iĢlenmiĢ bulunduğundan, bunların notalma kartı üzerinde yinelenmesi gerekli değildir; yalnızca yazarın soyadını yazmak yeterli olabilir. Eğer bir yazarın birden çok eseri bulunuyor veya iki yazarın soyadı aynı ise o takdirde yazar soyadı ile birlikte birinci ad veya kısaltılmıĢ olarak kitap baĢlığı da belirtilir. Yazarın bulunmadığı durumlarda da bunun yerine kitap veya makalenin baĢlığını (kısaltılmıĢ biçimde) koymak gerekir. Yazar soyadı (veya baĢlık) bir virgülle ayrılıp sayfa numarası yazılır. Eğer yararlanılan bilgiler tek sayfa yerine birbirini izleyen birkaç sayfadan alınırsa, ana kaynaktaki baĢlama ve bitiĢ sayfalarının aralarına bir ( - ) iĢareti konularak, yazar soyadından sonra gösterilirler. Bilgilerin birbirini izlemeyen sayfalardan gelmeleri durumunda, not alınan bir bilginin ilk kelimesinden önce o bilginin ana kaynaktaki sayfa numarasını yazmak gerekir. Kartın sol üst köĢesinde ise not alınan bilgilerin konusu kısa ve özlü biçimde belirtilir.
14
Not alma iĢlemi belirli ölçüde ilerleme gösterdiğinde, kartlar geçici plandaki baĢlıklara göre düzene konur. Kartlar düzene konduktan sonra araĢtırmanın ulaĢtığı durum daha iyi görülür; eksik veya zayıf bölümlerin yanında tekrarlar ve Ģüpheli noktalar açığa çıkar. Zayıf kalan bölümlerde araĢtırma derinleĢtirilir, fazlalıklar çıkartılır, tekrarlanan noktalar birleĢtirilir. Okuma ve not alma iĢlemleri sırasında araĢtırma da sürekli biçimde denetlenir. Eğer edinilen bilgiler ve yapılan yorumlamalar araĢtırmayı tam olarak destekleyici sonuçlar vermiyorsa, onu gerçeklere uyacak biçimde değiĢtirmek gerekir b) Not Defteri Tutmak: Bazen alınan notlar tek bir not defterine kaydedilirler. Bloknot sayfaları uzun notların veya geniĢ tabloların yazılması bakımından uygundur. Notların ilgisiz yazı ya da notlarla karıĢtırılması güçlükler doğurur. Bu yüzden tek bir not defteri tutulmalıdır. Not defterine yazılan her bilginin not edildiği tarihi de belirtmekte fayda vardır. Böylece araĢtırmanın geliĢme seyri de ortaya çıkmıĢ olur. Ayrıca bazen araĢtırmayla ilgili çok yararlı fikirler ani bir biçimde ortaya çıkabilirler. Bunları unutmamak için hemen not almak gerekir. Bu yüzden araĢtırmacı not defterini her zaman için yanında taĢıma alıĢkanlığı edinmelidir. c) Fotokopiler: Uzunluk, karmaĢıklık, kolay elde edilememe veya not alırken hata yapma olasılığı gibi nedenlerden dolayı bu yola baĢvurulabilir. Bu yolla elde edilen bilgiler daha sonra okunarak alınacak notların kaynağını oluĢturmalıdır. Bu deyiĢle bu bilgiler doğrudan bir araĢtırma notu olarak düĢünülmemelidir. d) Notların Bilgisayarda Tutulması: AraĢtırmacı her bir araĢtırma için ayrı bir klasör tutup; bu klasör içinde ihtiyaç duyduğu sayıda ( örneğin alt bölüm, taslak metin, bibliyografya kaynakları, alınan notlar, Internet‟ten kitap iĢaretleme için v.s. gibi ) dosyalar açabilir. Bilgisayara aktarılan bilgiler üzerinde istenilen düzenlemeler yapılabilir. Örneğin bilgiler tekrar tekrar ekrana getirilerek gözden geçirilir, yeniden yazılır, birleĢtirilir, baĢka yere
15
taĢınabilirler. Ayrıca notlar bilgisayar hafızasında güvenli bir Ģekilde korunabilir, diskete kopyalanabilir ve baĢka yere kolayca taĢınabilir. 4.4. Okuma Nasıl Olmalı Okumada kesinlikle seçici davranılmalı; ele geçen herĢey değil, yalnızca ilgili olanlar okunmalıdır. Böylelikle zaman ve emek kaybı da oluĢmaz. Okumaya konuyla ilgili genel kaynaklardan baĢlanmalı, ayrıntılı olanlar daha sonra incelenmelidir. Okuma, göz gezdirme veya ayrıntılı biçimde olur. Ayrıntılı olana göz gezdirerek okumadan sonra geçilir. Göz gezdirme ile bazı anahtar kelimeler, baĢlıklar, Ģekiller v.s. saptanır. Ayrıntılı okumada araĢtırmayla ilgili kısım dikkatli okunup notlar alınır. Ayrıca okuma eleĢtirisel biçimde yürütülmeli, kaynağın güvenilirliği ve yazarın tarafsızlığı daima göz önünde bulundurulmalıdır. Aslında eleĢtirisel değerlendirme sadece okuma sırasında değil, araĢtırma devam ettikçe yapılmalıdır. Çünkü bazı kaynaklar okumaya değer bile bulunmayabilir. Böylelikle okuyarak kaybedilen zaman da engellenmiĢ olur.
5. VERİ İŞLEME VE TEZİ GÖZDEN GEÇİRME 5.1. Verilerin İşlenmesi AraĢtırma, gerekli verilerin toplanması ile bitmez. Toplanan verilerin, araĢtırma problemine, kuramsal ve/veya pratik yönden çözüm önerileri geliĢtirilmesine olanak sağlayacak Ģekilde, iĢlenerek çözümlenmesi, yorumlanması ve değerlendirilmesi gerekir. AraĢtırmanın özgünlüğü bu aĢama ile belirginleĢip bir bütünlük kazanır. 5.2. Verilerin Çözümü AraĢtırma planı yapılırken, ne tür veri toplanacağı, bunların nasıl iĢlenip çözümleneceği, olası sonuçların nasıl yorumlanıp değerlendirilebileceği ara çizgilerle
16
belirlenir. AraĢtırmacı, toplayacağı verileri nasıl değerlendireceğini önceden açıkça göremiyorsa, en iyisi veri toplamayı baĢlatmamaktır. 5.3. Verilerin Yorumlanması araĢtırmanın sonuçlandırılmıĢ sayılabilmesi için derlenen kütüphane
Bir
kaynakları okunup değerlendirilmiĢ, deney, gözlem, mülakat, istatistik analiz gibi yöntemler uygulanmıĢ ve elde edilen sonuçların ıĢığında hipotezin değerlendirilmesi yapılmıĢ olmalıdır. Tüm bu iĢlemler bitirilmeden araĢtırma tamamlanmıĢ sayılmaz. Verilerin iĢlenip, araĢtırma sonuçları alınmadan ve hipotezin doğruluğu
konusunda kesin bir sonuca ulaĢılmadan yazmaya baĢlamak hatalı bir uygulamadır. Ayrıca bir araĢtırmada araĢtırmacı kendi yaratıcı fikirlerini katmadan, yalnızca incelenen kaynakları özetlemekle yapılan araĢtırmalar gerçekte bilimsel bir araĢtırma sayılmaz.
6. RAPORUN HAZIRLANMASI AraĢtırmacı aldığı notları, topladığı bilgileri analiz ettikten ve kendi düĢünce ve yorumlarını katarak belli bir sonuca ulaĢtıktan sonra, ilk taslağın yazılmasına geçebilir. Bilimsel araĢtırma çalıĢması ne kadar iyi planlanmıĢ ve amaca uygun geliĢtirilmiĢ olursa olsun, eğer baĢkalarının anlayabileceği ve uygulayabileceği Ģekilde kaleme alınmamıĢ ise, eksik kalmıĢ demektir. Böyle bir rapor, baĢkalarıyla iletiĢimde yetersiz kalmıĢ sayılır. AraĢtırmacının bir diğer amacı da baĢkalarıyla bilgi alıĢveriĢinde bulunmak olduğu için. ġekil ve ifade kurallarına uymayan raporlardan, istenilen iletiĢim sağlanamaz. Bu yüzden, belirli kurallara uygun olarak hazırlanan araĢtırma raporları, konuyu daha iyi anlamayı, katkıda bulunmayı, denetimi ya da eleĢtiride bulunmayı kolaylaĢtıracağı için daha değerlidir. Bu nedenle, bilimsel yöntemlere uygun olarak gerçekleĢtirilmiĢ bir araĢtırmanın son halkası, bu araĢtırmanın rapor haline getirilmesidir. Rapor yazımı denilen olay da zaten budur.
17
6.1. İlk Taslak Plan son Ģeklinin aldıktan sonra elde edilen bilgilerin bölüm bölüm yazılmasına baĢlanır. Ġlk taslağın yazılmasında asıl önemli olan, fikir akıĢının düzenli bir biçimde sürdürülmesidir; üslup güzelliği ve uygun kelimeler seçmek ikinci planda kalır. Ġlk taslakta cümle düzeltmeleriyle zaman kaybetmeden yazma iĢlemi yapılmalıdır. Ayrıca ilk taslakta grafik, metin aktarma ve tabloları yerleĢtirmekle zaman kaybetmeyip, fikirleri yazıya geçirmek gerekir. Yalnızca tablo ve grafiklerin yerleri daha sonra yerleĢtirmek üzere belirlenmelidir. Taslağın yazılmasına giriĢ ile baĢlamak doğru olmaz. AraĢtırmanın giriĢ ve sonuç bölümleri en son yazılmalıdır. Bunun nedeni neye giriĢ yapıldığına bağlı olmadan rapor hazırlamak araĢtırmacının daha serbest çalıĢmasını sağlar. Yine aynı Ģekilde nasıl bir sonuca varılacağı da rapor yazıldıktan sonra ortaya çıkar. Bunun gibi, kaynak göstermede dipnot sistemi kullanılacaksa, ilk taslakta dipnotlar en son halleriyle yazılmamalıdır. Ġlk taslakta dipnotlar hangi kelimelerden sonra yazılacağı belirtilip; bu kelimelerden sonra bir parantez açılıp, içine yazarın soyadı, kaynağın sayfa numarası gibi kaynağı kısaca tanıtan bir bilgi yazılabilir. 6.2. İlk Taslağı Düzeltme Ġlk taslak yazıldıktan sonra, sıra baĢtan sona okunup dilbilgisi ve üslup yönünden düzeltilmeye ve boĢ bırakılan yerleri doldurmaya gelmiĢtir. Ġlk taslağı düzeltme iĢlemi; düzgün bir Ģekilde sıralanmayan fikirlerin düzeltilmesi ve gerekirse paragrafların yerlerinin değiĢtirilmesinden oluĢur. Ayrıca ilk taslakta sonradan yerleĢtirileceği düĢünülen tablo ve grafikler de bu aĢamada yerleĢtirilir. Ġlk taslakta yazılmamıĢ olan giriĢ ve sonuç bölümlerini bu aĢamada belirlemek gerekir. Bu bölümler, araĢtırma hakkında genel bir fikir edinmek isteyen kiĢiler açısından çok önemlidir. Bu nedenle giriĢ ve sonuç bölümlerine yeteri kadar geniĢ yer ayrılmalıdır.
18
GiriĢ bölümüne, araĢtırma konusunu açıkça belirtmekle baĢlanır. Konunun neden seçildiği, hipotezin ne olduğu, ne gibi yararlar umulduğu, uygulanan yöntemin ne olduğu, konunun hangi çerçevede sınırlandırıldığı gibi bilgiler verilmelidir. Sonuç bölümünde ise araĢtırmanın bulguları belirtilir. AraĢtırmacının kiĢisel yorum ve önerileri ile birlikte orijinal katkılar burada ortaya konur ve ana noktalar yeniden vurgulanır. GiriĢ ve sonuç yazıldıktan sonra dipnotlar belirlenen yerlere yazılır. Dipnotlu kaynak göstermede kaynak gösterilecek yerlere sırayla numaralar verilir ve kaynaklar aynı sayfanın altında belirtilir. Bir kaynak ilk kez tanıtılıyorsa dipnotta onunla ilgili bilgilerin tümü verilir.Aynı kaynağa ikinci veya daha sonraları da baĢvuruluyorsa yazar soyadı gibi kısa bir tanıtma ile sayfa numaralarını yazmak yeterli olur. 6.3. Üslubun İncelenmesi Yazılı anlatım da üslup çok önemlidir. Her yazarın kendine ait bir üslubu vardır. Kullanılan kelimeler, estetiksel özellikler ve düĢüncelerin sıralanıĢı üslubu belirleyen etkenlerdir. Üslubu seçerken hitap edilen kitle ve ulaĢtırılmak istenen mesaj da önemlidir. Bir metnin üslup yönünden Ģu özelliklere sahip olması istenir: a) Açıklık: DüĢünceler doğrudan ve açık bir Ģekilde ifade edilmelidir. b) Sadelik: Süslü ifadeler yerine kısa ve öz cümleler kullanılmalıdır. Gereksiz kelimelerden kaçınılmalıdır. c) Akıcılık: Bütün fikirler ana konu etrafında birleĢmeli, aralarda kopukluklar olmamalıdır. Her paragraf ayrı birer fikir açıklamalıdır. Ana fikir birinci cümlede verilmiĢse bu cümleyi izleyen cümleler önemliden önemsize doğru sıralanmalıdır. Eğer son cümlede verilirse o zaman cümleler önemsizden önemliye doğru sıralanır. Yeni bir fikir aktarılırken ayrı bir baĢlık konur. Ancak fikirler arsındaki bağlılığın sürdürülmesine dikkat edilmelidir.
19
6.4. Son Okuma
Son okumada metin üslup yönünden düzeltilir. Daha düzgün kelimeler ve ifadeler seçilir, noktalama hataları ve cümle bozuklukları giderilir. Yapılan aktarmaların ana metinle uyumu gözden geçirilir. Üslubu kontrol etmek için de metni yüksek sesle okumak da yararlı olabilir. 6.5. Metnin Son Şekli Düzeltmelerin yapılmasından sonra metin yazım aĢamasına gelmiĢtir. Yazılar genellikle bilgisayarla yazılmaktadır. Yazılan ya da yazdırılan metin baĢtan sona harf harf, sözcük sözcük yeniden okunmalıdır. Ayrıca bilgisayarla konulamayan iĢaretler ve yazılar siyah uçlu bir kalem yardımıyla elle yazılır. Bu arada metindeki tüm veriler orijinalleri ile karĢılaĢtırılarak tüm yapı ve noktalama hataları düzeltilmeli; yabancı sözcük ile büyük ve küçük harflerin doğru yazılmasına dikkat edilmelidir. 7. TELİF HAKLARININ KORUNMASI Yazar, sanatçı, bilim adamı gibi yaratıcı özellikteki insanların ortaya koydukları eserler fikir ürünü olarak kabul edilir. Bu kiĢilerin yarattıkları eserler üzerinde mülkiyet hakkına sahip olup bu haklara fikri mülkiyet hakkı denir. Telif ya da fikri mülkiyet hakları her ülkede yasalarla korunmuĢtur. Bir baĢkası, bir yazarın yazdığı kitabı veya onun yaptığı araĢtırmayı izin almadan çoğaltamaz, ticari amaçlarla kullanamaz. Ülkemizde bu konuda uluslararası sözleĢmelerden yola çıkılarak hazırlanan “ Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu “ bulunmaktadır19. Bu kanuna göre her türlü bilim ve edebiyat
19
Türkiye’de 5846 tarihli Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun kabul tarihi 5.12.1951’dir. Ancak sonraları bu kanun, yapılan değişikliklerle günümüz koşullarına uydurulmuştur. En son değişiklik ise 7.6.1995 tarih ve 4110 Sayılı “ Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine Ġlişkin Kanun “ (Resmi Gazete Tarih ve Sayısı: 12.6.1995/22311) ile yapılmıştır.
20
eserleri, bilgisayar programları, müzik eserleri, güzel sanat eserleri ile mimarlık ve sinema eserleri fikir ve sanat eseri olarak kabul edilip koruma kapsamına alınmıĢtır. Telif hakları aynı zamanda basılı bir eserin baĢka bir dile çevrilerek izin almadan satıĢ yapılmasını da engeller. Yine bir kiĢinin, yabancı bir yazara ait eserini izinsiz tercüme edip yayınlama hakkı da yoktur. Telif hakkı yasaları ve mülkiyet haklarının korunması, bilim ve edebiyat alanındaki yaratıcı ürünlerin özendirilmesi ve haksızların önlenmesi gibi amaçlarla çıkarılmıĢtır. Bununla birlikte telif hakkı yasaları bilimsel amaçlarla yapılacak alıntıları engellemezler. Fakat bununla ilgili iki Ģartı yerine getirmek gerekir: 1) Bilimsel amacın gerektirdiği ölçüde alıntı yapılmalıdır.
2) Kesinlikle kaynak gösterilmelidir.
21
8. SONUÇ VE ÖNERİLER Bir araĢtırma en baĢından en sonuna kadar bilimsel araĢtırma yöntem ve tekniklerine uygun olarak yapıldığında ve buna araĢtırmacının kendi özenli ve yaratıcı çalıĢması da katıldığında bir anlam taĢıyacaktır. Yalnızca araĢtırma yöntem ve tekniklerinin dar bir görüĢ açısı ile tam tamına uygulanması yeterli değildir. Her Ģeyden önce araĢtırma bir takım çalıĢmasıdır. Bir takım çalıĢması, araĢtırmacının sayısal olarak fazla kiĢi ile çalıĢması olarak algılanmamalı; yapılacak çalıĢmalarda iĢbirliği ve eĢgüdümün sağlanması olarak düĢünülmelidir. Burada da iletiĢim, araĢtırmacının sürekli baĢvuracağı bir olgu ve süreçtir. Ġyi bir araĢtırmacı aynı zamanda iyi bir iletiĢimci olması da gerekir. Bu ise doğuĢtan bir yetenek değil; eğitimle kazanılan, hiç değilse geliĢtirilen ve disiplin altına alınan bir özelliktir.
22
9. YARARLANILAN KAYNAKLAR ARIKAN Rauf: Araştırma Teknikleri ve Rapor Yazma, 3. Basım, Gazi Kitabevi, Ankara 2000. BELL Judith : Doing Your Research Project : A Guide for First Time Researchers in Education and Social Sciences, Second Edition, Open University Press, Buchingham 1993. DEES Robert : Writing The Modern Research Paper, Second Edition, Allyn and Bacon, Boston 1997. DĠNLER Zeynel : Bilimsel Araştırma ve İnternete Bağlı Bilgi Merkezleri, 2. Basım, Ekin Kitabevi, Bursa 2000. KARASAR Niyazi : Araştırmalarda Rapor Hazırlama, 8. Basım, Alkim Yayınları, Ankara 1995. RODRĠGUES Dawn : The Research Paper and The Web, Upper Saddle River, N.J. Prentice Hall, 1997. SEYĠDOĞLU Halil : Bilimsel Araştırma ve Yazma El Kitabı, 8. Baskı, Güzem Yayınları, Ġstanbul 2000. YAZICI Mehmet : Bilimsel Çalışma ve Yazma Yöntemleri, M.Ü. Nihad Sayar Eğitim Vakfı Yayını, Ġstanbul 1993.
23