Docstoc

setguul_YI_DEC27

Document Sample
setguul_YI_DEC27 Powered By Docstoc
					                                                  Ñîöèîëîãèéí îíîë, ò¿¿õ
                      ÌÓÈÑ-èéí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áè÷èã ¹ 247 (29)


Î.̺íõáàò
                                    ÌÓÈÑ-èéí ÍÑÕ-èéí çàõèðàë, Ñîöèîëîãèéí òýíõìèéí áàãø
                                                        ñîöèîëîãèéí óõààíû äîêòîð (PhD)


    Ж.Сèììåëèéí (Georg Simmel)1 ñîöèîëîãèéí сургаал
                                                Abstract
                Georg Simmel is best known as a microsociologist who played a significant role in the
        development of small-group research, symbolic interactionism, and exchange theory. The
        author open this paper with a discussion of the theoretical and methodological specifics of
        Simmel`s sociological thinking. In this paper, the author considers Simmel`s contributions in
        the study of primarily forms and types of social interaction. Also, the author examines
        Simmel`s analyze of the two (objective and subjective) types of culture and his concerns on
        the preponderance of objective over subjective culture.
Ò¿ëõ¿¿ð ¿ãñ: “öýâýð” ñîöèîëîãè, “åðºíõèé” ñîöèîëîãè, “ôèëîñîôèéí” ñîöèîëîãè, õàðèëöàí
¿éëäýë, õýëáýð, àãóóëãà, “îáъåêòèâ” áîëîí “ñóáъåêòèâ” ñî¸ë, ñî¸ëûí ýìãýíýë, ñîöèàëü ãåîìåòð

Íàìòàð óðàí á¿òýýëèéí òîéì
        Æîðæ Ñèììåë 1858 îíû 3-ð ñàðûí 1-íä Áåðëèí õîòîä ýõýýñ ìýíäýëæýý. Òýðáýýð
Áåðëèíèé ñîíãîäîã ãèìíàçèéã òºãñºæ, óëìààð Áåðëèíû èõ ñóðãóóëèéã ä¿¿ðãýñýí áàéíà.
Ýðäìèéí çýðýã õàìãààëàõ ãýñýí ýõíèé îðîëäëîãî íü àìæèëòã¿é áîëñîí õýäèé ÷ 1881 îíä
Ñèììåë È.Êàíòûí (E.Kant) ôèëîñîôèéí àñóóäëààð äîêòîðûí çýðýã õàìãààëæýý. 1885 îíîîñ
1890 он õ¿ðòýë òýðáýýð Áåðëèíèé èõ ñóðãóóëèéí îðëîã÷ äîöåíò (private dozent) ãýñýí áàãàõàí
àëáàí òóøààëä, õîæìîî îðîí òîîíû áóñ ïðîôåññîðîîð àæèëëàæ áàéëàà.
        Ò¿¿íèé àìüæèðãààíû ýõ ¿¿ñâýð íü îþóòíóóäàä òºëáºðòýé ëåêö óíøèõ ÿâäàë áàéñàí
áºãººä Ñèììåëèéí èëòãýõ ºíäºð óð ÷àäâàð, ìýäëýã áîëîâñðîë ñîíñîã÷äûã èõýýð òàòàæ, ààæìààð
ò¿¿íèé ëåêö îþóòíóóä òºäèéã¿é òóõàéí ¿åèéí Áåðëèíû ñî¸ëò èðãýäèéí äóíä èõýä ¿íýëýãäýõ
áîëæýý. Èéíõ¿¿ Ñèììåë îëíîî õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí ñýòãýã÷ áîëæ, áàãøëàõ áîëîí ýðäýì
øèíæèëãýýíèé ÷èãëýëýýð àëáàí òóøààë àõèõ ãýæ öººíã¿é îðîëäñîí àâ÷ (èõýýõýí íºëººòýé
áàéñàí Ì.Âåáåð (M.Weber) ò¿¿íèéã èõýä äýìæäýã áàéñàí õýäèé ÷) àìæèëòàíä õ¿ðýýã¿é þì.
Ó÷èð íü ýíý ¿åä Ãåðìàí îðíîî àíòèñåìèòèçì õ¿÷ýý àâ÷ áàéñíы зэрэгцээ Ñèììåë åâðåé ¿íäýñòýí
áàéëàà.
        Äàøðàìä äóðäàõàä Ì.Âåáåð, Ñèììåë õî¸ðûí õàðèëöàà íэëýýä äîòíî áàéñàí àãààä òýä
ãýð á¿ëýýðýý íºõºðëºæ, áàéíãà õîëáîîòîé áàéæ áè÷èã çàõèà ñîëèëöäîã áàéâ. Õîæìîî Ñèììåë
Ñòðàññáóðãèéí (Strasbourg) èõ ñóðãóóëüä ïðîôåññîðûí àëáàí òóøààëä òîìèëîãäîæ, ñîöèîëîãè,
íèéãìèéí ôèëîñîôè, ëîãèê, ôèëîñîôèéí ò¿¿õ, øàøíû áà ñî¸ëûí ôèëîñîôèîð ëåêö óíøèæ
áàéëàà. Ò¿¿í÷ëýí Êàíò, Øîïåíxàóð áà Äàðâèíû ¿çýë áàðèìòëàëààð õè÷ýýë çààæ áàéâ.
Ñèììåëèéã Ñòðàñáóðãò áàãøèëæ áàéõ ¿åñò äýëõèéí íýãä¿ãýýð äàéí äýãäýæ, ëåêöèéí òàíõиìóóä
öýðãèéí ýìíýëýã áîëîí õóâèð÷, äèéëýíõ îþóòíóóä äàéíä ìîðäñîíîîð ýíýõ¿¿ æèæèã èõ
ñóðãóóëèéí ¿éë àæèëëàãàà çîãñîнги áàéäàëд îðñîí áàéíà. Ýíý èõ ñóðãóóëüä Ñèììåë á¿ð
àíõíààñàà ñýòãýë äóíäóóð áàéñàí àãààä íàéç íºõºä, õàìò îëíû á¿ëýýí äóëààí óóð àìüñãàëûí
àëèíûã ÷ ýíäýýñ îëæ àâ÷ ÷àäààã¿é þì. Æ. Ñèììåë 1918 îíû 9-ð ñàðûí 26-íàà íàñàí ýöýñëýæýý.

1
 Ñîöèîëîãèéí íýð òîìъ¸îã ìîíãîë õýëíýý õºðâ¿¿ëýõ, îíîë ñóðãààëèéí òºäèéã¿é ñýòãýã÷äèéí íýð óñыã îð÷èí öàãèéí
êèðèëë ¿ñýã ëóãàà íýãýí ìºð áóóëãàõ ÿâäàë ýä¿ãýýã õ¿ðòýë øèéäâýðëýãäýýã¿é õýâýýð áàéíà. Åð íü íèéãýì
õ¿ì¿¿íëýãèéí óõààíû íýð òîìъ¸îã áèä îðîñ õýëíýýñ øóóä áóóëãàí àâ÷ õýðýãëýæ áàéñàí àãààä àøèãëàäàã íîì
çîõèîëóóä ÷ ãîëëîí îðîñ õýë äýýð áàéëàà. Ãýòýë çàðèì íýð òîìъ¸î ÿëàíãóÿà õ¿ì¿¿ñèéí íýð óñыã îðîñûí ñóäëàà÷èä
ººðñäèéí äóóäëàãàä òîõèðóóëàí áóóëãàäàã áàéñíààñ ¿¿äýí îðîñîîð ÿðüäàãã¿é ýðäýìòýäòýé õàðüöàõàä ¿ë îéëãîëöîõ
ÿâäàë îëîíòîî ãàðäãèéã ìýðãýæèë íýãò íºõºä ìààíü ¿ã¿éñãýõã¿é áóéçàà. Ýë ºã¿¿ëëèéã áè÷èã÷ áýýð ýðäýìòýí
ìýðãýäèéí íýð óñèéã àíãëè õýëíýýñ íü ãàëèãëóóëàí áóóëãàõûã ýðìýëçñýí áºãººä èíãýõäýý àíãëèàð íü ìºí øèãòãýâ.


             МУИС, ЭШБ № 247 (29)                  Ñîöèîëîãè-6            2005 îí         |         3
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
Óðàí á¿òýýëèéí òîéì
        Ñèììåë çºâõºí ñîöèîëîãè òºäèéã¿é ëîãèê, ôèëîñîôè, ¸ñç¿é, øàøèí áîëîí ñî¸ëûí ã¿í
óõààí, íèéãìèéí ñýòãýëç¿éí óõààíûã ñîíèðõîí ñóäàëæ áàéëàà.
        Òýðáýýð îëîí òîîíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé ºã¿¿ëëèéí çýðýãöýý “̺íãºíèé ôèëîñîôè”
(The Philosophy of Money) çýðýã äýëõèé äàõèíàà àëäàðøñàí çîõèîëóóäûã òóóðâèñàí ñýòãýã÷
àæãóó. Ò¿¿íèé ¿çýë áîäîë, çîõèîë òóóðâèë íü ñîöèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ, ò¿ãýýí
òàðõààõ ¿éëñýä ÷óõàë õóâü íýìýð îðóóëñàí àãààä áàéãàëèéí óõààíû íºëººíººñ àíãèä øèíý
ïàðàäèãì ¿¿ñýõýä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áèëýý.
        Æ.Ñèììåëèéí ¿çýë áàðèìòëàë á¿ðýëäýí òîãòñîí áàéäàë, ýë ¿éë ÿâöàä íºëººëñºí õ¿÷èí
ç¿éëñèéã ñóäëàà÷èä øèíæëýí ¿çýæ, òîäîðõîé ¿å øàòóóäàä àíãèëñàí íü áèé. Òóõàéëáàë,
Ã.Â.Îñèïîâ, Ë.Ã.Èîíèí õèéãýýä Â.Ï.Êóëòûãèí çýðýã îðîñûí íºëºº á¿õèé ñóäëàà÷èä òóõàéí
¿åèéí íèéãìèéí ñýòãýëãýýíèé õºãæèëä èõýýõýí íºëºº ¿ç¿¿ëñýí ïîçèòèâèçì, êàíòà÷ ¿çýë
áàðèìòëàëûí íºëººí äîð Ñèììåëèéí ñóðãààë á¿ðýëäýí áèé áîëñîí ãýýä äîîðõ àíãèëëûã ñàíàë
áîëãîñîí áàéíà.
    1. Ïîçèòèâèçìèéí íºëººí äîîðõ àíõäóãààð ¿å
    2. Êàíòà÷ ¿çýë áàðèìòëàëûí íºëººí äîîðõ õî¸ðäóãààð ¿å øàò
    3. Ж.Çèììåëèéí àìüäðàëûí òºãñãºë ¿å áà 1908 îíîîñ íàñàí ýöýñëýõ õ¿ðòýëõ ¿å áóþó
        àìüäðàëûí ã¿í óõààíû ººðèéí íîìëîëûã áîëîâñðóóëñàí ¿å øàò ãýæ õóâààæýý.1
        ªºðñäèéí àíãèëëûí ¿íäýñëýãýýã Ã.Â.Îñèïîâ íàð Ñèììåëèéí “Ò¿¿õèéí ã¿í óõààíû
àñóóäëóóä” á¿òýýëèéã øèíæëýõ çàìààð ãàðãàæ èðñýí àãààä òýðýýð ýíý íîìíû ýõíèé õýâëýëèéã
ïîçèòèâèçìûí2 øóóä íºëººí äîð áè÷èæ õýâë¿¿ëñýí áîë õàðèí õî¸ð äàõü õýâëýëèéíõýý çàñâàðûã
øèíý êàíòà÷3 ¿çëèéí ¿¿äíýýñ õèéñýí ãýæýý. Ò¿¿í÷ëýí “Ñîöèîëîãè. Ñîöèàöèéí õýëáýðèéã
ñóäëàõ íü” õèéãýýä “Ìºíãºíèé ã¿í óõààí” çýðýã á¿òýýë¿¿äýý òýðáýýð ìºí ë êàíòà÷ ¿çëèéí
íºëººí äîð áè÷ñýí õýìýýæýý.
        Ò.Áîòòîìîð (T.Bottomore), Äàâèä Ôðèñáè (David Frisby) íàð Ñèììåëèéí á¿òýýëèéã
äºðâºí ¿íäñýí ò¿âøèíä áóþó 1.Сîöèàëü àìüäðàëûí á¿ðýëäэõ¿¿í õýñãèéí ìèêðî òºñººëºë;
2.Х¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí õàðèëöààíû ñîöèîëîãèéí á¿ðýëäэõ¿¿í õýñã¿¿äèéí òàëààðõ èë¿¿ àõèñàí
ò¿âøíèé ä¿í øèíæèëãýý; 3.Б¿òöèéí òàëààðõ õèéãýýä; 4.Өºðèéí àìüäàð÷ àñàí öàã õóãàöààíû
îþóí ñàíààíû àìüäðàëûí ººð÷ëºëòèéí òóõàé èë¿¿ ìàêðî ò¿âøíèé øèíæèëãýý; õýìýýí õóâààñàí
áàéíà4. Т¿¿íèé á¿òýýë òóóðâèëûã èéíõ¿¿ îëîí ¿å øàòàä õóâààñаí хýäèé ч áèäíèé ºìíº íýã áóñ
õýä õýäýí Ñèììåë áàéíà ãýæ ¿çýæ áîëîõã¿é þì.
        Ò¿¿íèé á¿òýýëèéí áàÿëàã àòëàà ñàíààíä îðîìã¿é øèíýëýã ñàíàà çýðýã íü çàðèì
òîõèîëäîëä Ñèììåëèéã äîòîîä çºð÷èë á¿õèé ñýòãýã÷ ãýñýí òººðºãäñºí îéëãîëò òºð¿¿ëýõ íü
áèé. ×óõàìäàà Ñèììåëèéí óðàí á¿òýýë íü äîòîîä ëîãèê óÿëäàà õîëáîî á¿õèé, íýã ñàíàà íü
íºãººãººñºº óðãàí ãàð÷ áóé íýãäìýë øèíæèéã èëýðõèéëäýã áèëýý. Ò¿¿íèé íèéãìèéí
øèíæèëãýý èë¿¿ ºíäºð øàò íü äîîä øàòíààñ óðãàí ãàðäàã ãýñýí ¿íäñýí çàð÷ìûã àãóóëñàí
áàéäàã áºãººä õàðèëöàí ¿éëäýë, õàðèëöààã õýëáýð õèéãýýä àãóóëãàòàé íü õîëáîí ¿çýæ òîäîðõîé
õýâ øèíæ¿¿äýýð æèøýýëýí ¿çñýí áàéäàã áàéíà.
        Ñèììåëèéí óðàí á¿òýýëä çîíõèëîõ áàéð ýçýëäý㠓̺íãºíèé ôèëîñîôè” íîìîî
Ê.Ìàðêñûí ¿çýë áîäëûí íºëººí äîð òóóðâèñàí áºãººä õ¿íèéñýë êàïèòàëèñò íèéãìèéí ¿åä
õýðõýí ÿâàãäàæ áàéãàà áîëîîä åð íü êàïèòàëèñò ñî¸ë èðãýíøëèéí õÿìðàëûí òàëààð ñàíàë
áîäëîî áè÷ñýí áàéíà. Åð íü XIX çóóíû ¿åèéí ñîöèîëîãèéí òîìîîõîí òºëººëºã÷èä êàïèòàëèñò

1
  Èñòîðèÿ ñîöèîëîãèè â Çàïàäíîé Åâðîïå è ÑØÀ. Ó÷åáíèê äëÿ âóçîâ. Îòâ. Ðåä Îñèïîâ Ã.Â. Èçä ãðóïïà Íîðìà-
Èíôðà Ì:1998
2
  Ïîçèòèâèçì íü íèéãìèéã áàéãàëü øèíæëýëèéí îíîë àðãà ç¿éí ¿¿äíýýñ àâ÷ àøèãëàõ ñóäëàõ ¸ñòîé õýìýýäýã àãààä
ñîöèàëü ¿çýãäýë þìñ áàéãàëèéí ¿çýãäëèéí íýãýí àäèë îáъåêòèâ õóóëü ç¿é òîãòëîîð õºãæèíº ãýæ ¿çäýã. Ýë ¿çýë
Î.Êîíò, Ý.Äþðõýéì íàðûí ñóðãààëüä õ¿÷òýé èëýðäýã. Ýõ ñóðâàëæ: Farganis.J, “Readings in social theory”, The Classic
tradition to Post-modernism, 1993. Î.Êîíò “Ïîçèòèâ ã¿í óõààíû êóðñ”, Ý.Äþðõýéì “Î ðàçäåëåíèè îáщåñòâåííîãî
òðóäà”, Ïåð. ñ ôð Ì.,1990, Î.̺íõáàò, “Î.Êîíòûí ïîçèòèâèñò ñîöèîëîãè” Ñîöèîëîãè ñýòã¿¿ë ¹2, Î.̺íõáàò,
“Ý.Äþðõýéìûí ñîöèîëîãèéí ¿çýë áàðèìòëàë”, Ñîöèîëîãè ñýòã¿¿ë ¹4
3
  Øèíý êàíòà÷ (neo-cantianism) ¿çýë íü 1870-1920 îíóóäûí ¿åä Ãåðìàíä îðøèæ àñàí Êàíòûí ¿çýë ñàíààíä ¿íäýñëýñýí
ã¿í óõààíû ÷èãëýë, óðñãàëûã åðºíõèéëºí íýðëýñýí íýð þì. Ñîöèîëîãè äàõü òàíèí ìýäýõ¿éí àñóóäëààðõ ìýòãýëöýýíä
ýíý ¿çýë ÷óõàë áàéð ñóóðü ýçýëæ áàéñàí áºãººä áàéãàëü åðòºíöèéã òàíèí ìýäýõýä îþóí óõààí øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýäýã ãýñýí Êàíòûí çàð÷èìä òóëãóóðëàäàã àæ. Í.Àáåðêðîìáè, ¨.Õèëë, Á.Ñ.Òåðíåð “Ñîöèîëîãè÷åñêèé ñëîâàðü”
Ïåð ñ àíã. Ì:1999
4
  Tom Bottomore, David Frisby. Introduction to the translation of Georg Simmel, “The Filosophy of money”, 1978, London:
Routledge and Kegan Paul.


      4          |      Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                   Ñîöèîëîãèéí îíîë, ò¿¿õ
òîãòîëöîîíû àñóóäëûã èõýä ñîíèðõîí ñóäàëæ, ýë íèéãìèéí ìºí ÷àíàð, õºäºëãºã÷ õ¿÷ õèéãýýä
õ¿í òºðºëõòíèé õóâü çàÿàíä ã¿éöýòãýæ áóé ¿¿ðãèéã íü çàäëàí øèíæëýõèéã ýðìýëçýæ áàéâ.
Ýäãýýðèéí äîòðîîñ Ì.Âåáåð (M.Weber)1, Ê.Ìàðêñ (K.Marx)2 нар ãîëëîõ áàéðûã ýçýëäýã.
Æ.Ñèììåë ººðèéí ýë á¿òýýëäýý êàïèòàëèçì òºäèéã¿é îð÷èí ¿åèéí îþóíû àìüäðàëûã èõýä
ø¿¿ìæèëæ ¿çñýíèé çýðýãöýý êàïèòàëèçìûí õºãæèëä ìºíãºíèé òîãòîëöîîíû ã¿éöýòãýñýí
¿¿ðãèéã àâ÷ ¿çñýí áàéäàë íü Ì.Âåáåðò ãýõýýñýý Ê.Ìàðêñûí áàéð ñóóðüä äºõ¿¿ î÷èæ áàéãààã
òýìäýãë¿¿øòýé. ¯¿íèé çýðýãöýý Ìàðêñ êàïèòàëèçìûí ºâºðìºö ¿íäñýí àñóóäàë ãýæ ¿çñýí ýäèéí
çàñãèéí àñóóäëûã Ñèììåë áýýð èë¿¿ òîì, èë¿¿ åðºíõèé ñî¸ëûí àñóóäëûí æèðèéí òóíõàãëàë
ãýæýý. Òýðýýð ýäèéí çàñãèéí àñóóäàë àâààñ èë¿¿ ò¿ãýýìýë ãàìøèã áóþó ºíººãèéí ñî¸ëûí ¿åä
õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ýðõ ìýäýë óëàì á¿ð áàãàñàæ áàéãààãèéí íýã èëðýë ãýñýí íü îð÷èí ¿åèéí åðòºíö
áîëîîä ò¿¿íèé èðýýä¿éí òàëààðõ Âåáåðûí “òºìºð òºð” (iron cage) ñàíààòàé äàâõöàæ áàéíà.
Õóâü õ¿íèé “ñóáъåêòèâ” ñî¸ëûã “îáъåêòèâ” ñî¸ë äàðàí äàâàìãàéëæ áàéãààã Ñèììåë “ñî¸ëûí
ýìãýíýë” õýìýýæýý. “ Îáъåêòèâ ñî¸ë” ãýäýã íü õ¿ì¿¿ñèéí ººðñäèéí áèé áîëãîñîí, íèéãìèéí
áîäèò áàéäëûí ñî¸ëûí ò¿âøèí áºãººä ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî, ¸ñ ç¿éí õýì õýìæýý, èäåàë õýâ
øèíæ¿¿ä õèéãýýä õýë óðëàã ãýõ çýðýã îëîí ç¿éëñýýñ á¿ðääýã àæýý.3
        “Ò¿¿õèéí ôèëîñîôèéí àñóóäàë” áîëîí áóñàä á¿òýýëäýý òýðáýýð ñîöèîëîãèéí òàíèí
ìýäýõ¿éí àñóóäàëä èõýýõýí àíõààðàë õàíäóóëñàí áºãººä “ò¿¿õýí îéëãîõóé” ãýñýí îéëãîëòûí
¿¿äíýýñ òàíèí ìýäýõ¿éí ¿éë ÿâöàä õàíäñàí áàéíà. Ýíý óòãààðàà îéëãîõóé íü íýã ¸ñîíäîî
ñîöèàëü òàíèí ìýäýõ¿éí ãîë àðãà àæ. Îéëãîõóé íü ñóäàëæ áóé ¿çýãäýë þìñ, ñóäëàà÷äûí þì óó
ýñ áºãººñ ò¿¿íèé òºëººëæ áàéãàà íèéãìèéí á¿ëãèéí àøèã ñîíèðõîëòîé õýðõýí õîëáîãäñîíûã
òîäðóóëàõûã øààðääàã áàéíà. ªºðººð õýëáýë îéëãîõóéí ¿ð ä¿í áîë øàëòãààí ¿ð äàãàâðûã
èëð¿¿ëýõ ÿâäàë áóñ õàðèí ò¿¿õèéí ¿éëäëèéí óòãà ó÷ðûã íýýõ, õ¿íèé àøèã ñîíèðõîë, õýðýãöýý
áîëîí òºñººëºëòýé ýë ò¿¿õýí ¿éëäýë õýðõýí ëîãèêîîð óÿëäàæ áàéãààã èëð¿¿ëýõ ÿâäàë àæ4.
×óõàì òàíèí ìýäýõ¿éã ¿éëäëèéí óòãà ó÷èðòàé õîëáîæ, ¿çýãäýë þìñûã ïîçèòèâèñòóóäûí ñàíàë
áîëãîäîã øèã õºíäëºí㺺ñ àæèãëàõ áàéäëààð áóñ õàðèí îéëãîõóéí çàìààð ñóäëàõ áîëîìæèéí
òóõàé õºíäñºí íü ò¿¿íèéã Âåáåðòýé îéðòóóëæ áàéãàà þì.
       “Ñîöèîëîãè. Ñîöèàöûí õýëáýðèéã ñóäëàõ íü” á¿òýýëäýý òýðáýýð õýëáýð, àãóóëãûí
àñóóäëûã àâ÷ ñóäàëñàí áºãººä ñîöèàëü õýëáýð¿¿äèéí õýâ øèíæèéã òîäîòãîí ¿çñýí áàéäàã.5 Ýíý

1
  Ìàðêñûí ¿çýë áîäîë ººðèéí íü íýðëýæ àñíààð “ò¿¿õèéã ìàòåðèàëèñò áàéäëààð îéëãîõóé” ãýñýí áàðèìòëàëä
òóëãóóðëàäàã. Ìàðêñûí ¿çñýíýýð íèéãìèéí ººð÷ëºëò¿¿ä õ¿ì¿¿ñèéí áàðèìòàëæ áóé ¿íýò ç¿éëñ, ¿çýë áîäëîîð áóñ
õàðèí ýí òýðã¿¿íä ýäèéí çàñãèéí ó÷èð øàëòãààíààð íºõöºëääºã áàéíà. Õàðèí ýäãýýð íü ººðèéí ýýëæèíä ò¿¿õýí
õºãæëèéí õºäºëãºã÷ õ¿÷èéã èëýðõèéëæ áóé àíãèéí òýìöýëòýé õîëáîîòîé þì. Õýðýâ Ìàðêñûí ¿ãýýð õýëýõ àõóë ” Á¿õ
õ¿í òºðºëõòíèé ò¿¿õ áîë àíãèéí òýìöëèéí ò¿¿õ þì”. Ìàðêñûí õóâüä êàïèòàëèçìûí õºãæèëòýé õîëáîãäñîí
ººð÷ëºëò¿¿ä õàìãèéí ÷óõàë áàéâ. ªðãºí îëîí õýðýãëýã÷äýä áîðëóóëàõàä ÷èãëýãäñýí áàðàà òàâààð áîëîí
¿éë÷èëãýýíèé ¿éëäâýðëýëèéã ñàíàë áîëãîäãîîðîî êàïèòàëèçì óðüä ºìíèéí ýäèéí çàñãèéí äýã æóðìààñ îãöîì
ÿëãàãääàã ¿éëäâýðëýëèéí òîãòîëöîî àæ. Èõ õýìæýýíèé ìºíãº, ìàøèíò ¿éëäâýð ãýõ ìýò êàïèòàëûã ýçýìøèã÷èä
íî¸ðõîã÷ àíãèéã á¿ðä¿¿ëíý. Õàðèí õ¿í àìûí äèéëýíõ íü õºëñíèé àæèë÷èí áóþó àæèë÷èí àíãèéã á¿ðä¿¿ëýõ àãààä
òýäýíä àìüæèðãààãàà çàëãóóëàõ ººðèéí ãýñýí õýðýãñýë ¿ã¿éí óëìààñ êàïèòàë ýçýìøèã÷ ëóãàà õºëñëºãäºõºä õ¿ðäýã
áàéíà.Èéíõ¿¿ êàïèòàëèçì íü àíãèóäûí õîîðîíäîõ çºð÷èë人í ãàçàð ñàéã¿é òàðõñàí àíãèò òîãòîëöîî ìºí þì.
Ìàðêñûí ¿çñýíýýð èðýýä¿éä êàïèòàëèçì íü ñîöèàëèçì áóþó êîììóíèçìààð ( ýäãýýð ¿ãñèéã òýðáýýð íýã ë èæèë óòãààð
õýðýãëýæ áàéâ) øàõàãäàõ áºãººä ñîöèàëèñò íèéãýì áîë àíãèã¿é íèéãýì áîëîõ àæýý. Ýõ ñóðâàëæ: Ê.Ìàðêñ “Êàïèòàë”
â 2 òîìàõ. Ïîëèòèçäàò Ì.,19 . Ê.Ìàðêñ., Ô.Ýíãåëüñ, Â.È.Ëåíèí “Î êîììóíèñòè÷åñêîé îáщåñòâåííîé ôîðìàöèè” Â 4-
õ òîìàõ, Ïîëèòèçäàò. Ì.,1987
2
  Ì.Âåáåðûí áîäëîîð îð÷èí ¿åèéí íèéãìèéí õºãæèëä ýäèéí çàñãèéí áóñ õ¿÷èí ç¿éëñ øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí
áàéíà. ªºðèéí àëäàðò á¿òýýë áîëîõ “Ïðîòåñòàíò ¸ñ ç¿é áîëîí êàïèòàëèçìûí ¿çýë ñàíàà” õýìýýõ íîìîíäîî òýðáýýð
åðòºíöèéã ¿çýõ êàïèòàëèñò ¿çýë ñàíààã á¿ðýëäýõýä øàøíû ¿íýò ç¿éëñ ÿëàíãóÿà ïóðèòàí øàøèíòàé õîëáîãäñîí ¿íýò
ç¿éëñ ¿íäñýí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýñýí õýìýýí áàòàëñàí áàéíà. Îð÷èí ¿åèéí íèéãìèéí ìºí ÷àíàð, äýëõèé äàõèíä áàðóóíû
àìüäðàëûí õýâ çàãâàðûí òàðõàõ áîëñîí øàëòãààíû òàëààðõ Âåáåðûí îéëãîëò Ìàðêñûíõààñ çàð÷ìûí ÿëãààòàé áàéíà.
Ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíû çîõèîí áàéãóóëàëòûí àðãà áîëîõûí õóâüä êàïèòàëèçì îð÷èí ¿åèéí íèéãìèéí
õºãæèëä íºëººëñºí îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ë íýã àæ. Êàïèòàëèçìûí ýäèéí çàñãèéí ìåõàíèçìûí ¿íäýñ áîë øèíæëýõ
óõààí áîëîí ò¿øìýë ¸ñîí àæýý. Øèíæëýõ óõààí îð÷èí ¿åèéí òåõíîëîãèéã áèé áîëãîñîí áºãººä öààøèä ÿìàð ÷
íèéãýìä ò¿¿íèé õºãæëèéã òîäîðõîéëîõ íü ìýäýýæ áºãººä õàðèí ò¿øìýë ¸ñîí áîë õ¿ì¿¿ñèéí òîìîîõîí á¿ëýãëýëèéã
¿ð ºãººæòýé çîõèîí áàéãóóëàõ öîðûí ãàíö àðãà ìºí áºãººä ýäèéí çàñàã, óëñòºðèéí ºñºëòûí õèðýýð óëàì ë ºñºí
íýìýãäýõ íü çàéëøã¿é þì. Øèíæëýõ óõààí, îð÷èí ¿åèéí òåõíîëîãè õèéãýýä ò¿øìýë ¸ñîí ¿¿ññýíèéã Ì.Âåáåð
ðàöèоíàëü÷ëàõ õýìýýí íýãòãýí íýðèéäæýý. Ðàöèîíàëü÷ëàõ ãýäýã íü òåõíèêèéí ìýäëýã äýýð ñóóðèëàõ çàìààð ¿ð
àøãèéí çàð÷èìä òóëãóóðëàí ñîöèàëü õèéãýýä ýäèéí çàñãèéí àìüäðàëûã çîõèîí áàéãóóëàõûã õýëýõ àæ. Ýõ ñóðâàëæ:
Ì.Âåáåð. “Èçáðàííûå Ïðîèçâåäåíèÿ”, Ïåð. ñ íåì. Ì.: Ïðîãðåññ, 1990. G.Ritzer “Sociological theory”. The McGraw-
Hill Companies, Inc.1996. Î.̺íõáàò, “Ì.Âåáåðûí ñîöèîëîãèéí ¿çýë áàðèìòëàë”, Ñîöèîëîãè ñýòã¿¿ë ¹5. 2005
3
  G.Ritzer “Sociological theory”,The McGraw- Hill Companies, Inc.1996. p 169
4
  Ãðîìîâ È.À è äð .Çàïàäíàÿ Ñîöèîëîãèÿ. Èçä-âî “Îëüãà” 1997
5
  Èñòîðèÿ ñîöèîëîãèè. 2-å èçä., ïåðåðàá. è äîï,- Ìí.,Âûø.øê., 1997


             МУИС, ЭШБ № 247 (29)                   Ñîöèîëîãè-6            2005 îí         |         5
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
ìýò÷èëýí ò¿¿íèé îëîí àðâàí á¿òýýëèéã íýðëýæ áîëîõ þì. Ýäãýýðèéí öººíã¿é íü íàñàí
ýöýñëýñíýýñ íü õîéø äýëõèéí îëîí õýëíýý õºðâ¿¿ëýãäýí õýâëýãäñýí áàéíà.
       Åð íü çºâõºí ÕÁÍÃÓ-ä ãýõýä Ж.Сèììåëèéí ò¿¿âýð çîõèîëûí 14 áîòü õýâëýãäñýí íü ýë
ñýòãýã÷èéã õэð á¿òýýë÷ ýðäýìòýí áàéñíûã ãýð÷èëæ áàéãàà þì.

Æ.Ñèììåë: Ñîöèîëîãèéí ñóäëàõ ç¿éë õèéãýýä á¿òöèéí ò¿âøíèéã àâ÷ ¿çñýí íü
       Ñîöèîëîãèéí ñýòãýëãýýíèé ò¿¿õèéã ñóäëàõ ÿâöàä áèä ñýòãýã÷äийí ¿çýë ñóðãààëûã
òîäîðõîé íýð ¿ãýýð æèøýý íü, Êîíòûí ïîçèòèâèñò ñîöèîëîãè, Äþðõýéìûí áàðèìò ñýëòèéí
ñîöèîëîãè ãýõ çýðãýýð òîìъ¸îëñîí áàéõòàé îëîíòîî òîõèîëääîã áèëýý. Èõýíõäýý äýýðõ
ñýòãýã÷èä ººðñäèéí ñóðãààëäàà òóñãàéëñàí íýð ºãñºí íü õîâîð áºãººä õàðèí áóñàä ñóäëàà÷èä
ñóäàëãààíûõàà ÿâöàä òýäãýýðèéí ¿çýë áîäëûã ººð õîîðîíä íü òîäðóóëàí ÿëãàõ, õàðüöóóëàõ
áîëîí àíãèëàõûí ¿¿äíýýñ èíãýæ íýðëýäýã.
        Èéí íýðëýõäýý óã ýðäýìòíèé îíîë ¿çýë áàðèìòëàëûí õàìãèéí ÷óõàë, õàìãèéí ãîë ãýñýí
îéëãîëò, óõàãäõóóíûã çýýëýí àâäàã. Ýíý çàð÷ìûí äàãóó Ñèììåëèéí ñóðãààëûã “Ôîðìàëü” áóþó
çàðèì òîõèîëäîëä ”Öýâýð” ñîöèîëîãè ãýæ íýðëýõ íü áèé. ßëàíãóÿà çºâëºëòèéí õèéãýýä îðîñûí
ñóäëàà÷äûí á¿òýýë òóóðâèëä èíãýæ íýðëýñýíòýé ò¿ãýýìýë òîõèîëääîã1. Ýíý àðãà çàðèì
òîõèîëäîëä òóí îíîñîí áàéäàã áîë çàðèìäàà îíîâ÷ã¿é áàéõ íü áèé. Òóõàéëàõàä: Äþðõýéìûí
“ñîöèàëü áàðèìò ñýëò” ãýñýí îéëãîëò ò¿¿íèé ñóðãààëèéí àìèí ñ¿íñ òºäèéã¿é ¿çýë áàðèìòëàëûã
íü ýõíýýñ íü äóóñàõ õ¿ðòýë õîëáîñîí ãîë øèæèì áîëæ ÷àäñàí òóë ñîöèàëü áàðèìò ñýëòèéí
ñîöèîëîãè õýìýýõýä òîõèðîìæòîé áºãººä Î.Êîíò (O.Comte), Ì.Âåáåð (M.Weber) íàðûí õóâüä
ìºí àäèëõàí þì2.
       Õàðèí Æ.Ñèììåëèéí ñóðãààëèéã “ôîðìàëü” ýñ áºãººñ “öýâýð” ãýæ íýðëýõýä òºäèéëºí
îíîâ÷òîé áèø þì. Ó÷èð íü õýëáýðèéí òóõàé ñóäàëãàà ò¿¿íèé îíîëûí íýãýýõýí õýñãèéã
õàìààðäàã áîë “öýâýð” ñîöèîëîãè ãýñýí îéëãîëòîîð Ñèììåëü ñîöèàëü áîäèò áàéäëûí íýã
ò¿âøèí áóþó ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààíû íýã ë ñàëáàðûã òóõàéëàí íýðëýñíýýñ áóñ ººðèéí
ñóðãààëèéí ãîë öºì ãýæ ¿çýýã¿é þì. Èéìýýñ “ôîðìàëü ñîöèîëîãè” ãýñýí íýðèéã õýðýãëýõýýñ
ò¿äãýëçýõ íü Ñèììåëèéí ñîöèîëîãèéí ¿çýë áàðèìòëàëûí ìºí ÷àíàðûã çºâººð èëýðõèéëýõýä
òóñòàé áóé çàà.
       Ñîöèîëîãèéí ñóäëàãäаõóóíû òàëààðõ Ñèììåëèéí ¿çýë áîäîë èõýýõýí ñîíèðõîë òàòäàã
òºäèéã¿é ºìíºõ õèéãýýä ººðèéí ¿åèéí ñýòãýã÷äýýñ ÿëãàãäàõóéö ºâºðìºö õàíäëàãûã
èëýðõèéëäýã. Ýäãýýð ñýòãýã÷èä ñîöèîëîãèéí ñóäëàõ ç¿éëèéã õàéðöàãëàõ, òýãñíýýð ò¿¿íèé áóñàä
óõààíààñ ÿëãàõûã ýðìýëçýõ íü ò¿ãýýìýë áàéñàí áºãººä áàéãàëûí óõààíû ñóäëàãäаõóóíûã
èëýðõèéëýõýä õýðýãëýãääýã õóóëü, îáъåêòèâ ç¿é òîãòîë ãýñýí íýð òîìъ¸îã ãîëëîí àøèãëàäàã
áàéëàà. ßëàíãóÿà ïîçèòèâèñò ÷èãëýëèéí ñýòãýã÷èä èéíõ¿¿ õàíäàõ íü ýëáýã áàéñàí àãààä ¿¿íèé
æèøýýã áèä Î.Êîíò, Г.Ñïåíñåð áîëîí Ý.Äþðõýéìûí á¿òýýëýýñ õàíãàëòòàé èø òàòàæ áîëíî3.
Õàðèí Ñèììåë áýýð ñîöèîëîãèéã òîäîðõîé íýã ¿çýãäýë þìñûã ñóäàëäàã óõààí õýìýýí ¿çýõýýñýý
èë¿¿òýéã¿¿ð íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíû ºâºðìºö àðãà ç¿é ìºí ãýñýí ñàíààã äýâø¿¿ëñýí þì.
Ò¿¿íèé ¿çñýíýýð ñîöèîëîãè íü àëèâàà øèíæëýõ óõààíû ìºð ãàðààã¿é òèéì àòàð îíãîí àñóóäëûã
õàéõ øààðäëàãàã¿é àãààä õ¿íèé íèéãýìä èéì ¿çýãäýë þìñ, àñóóäëûã îëíî ãýäýã áîë õèé äýìèé
õ¿÷ öàã áàðàõ ÿâäàë àæ. Ñèììåë áè÷èõäýý “Ñîöèîëîãè íü õ¿íèéã íèéãìèéí àìüòàí, íèéãìèéã
á¿õèé ë ò¿¿õýí ¿éë ÿâöûã òýýã÷ õýìýýí ¿çýæ ñóäàëäàã õèéãýýä ººð áóñàä íèéãìèéí óõààíû
õºíäºæ ñóäàëäàãã¿é òèéì ñàëáàðûã íýýæ îëîîã¿é õýäèé ÷ ýíý á¿õ óõààíû õóâüä øèíý çàì áîëîõ
øèíæëýõ óõààíû àðãûã íýýñíýýðýý, ýíý àðãà íü á¿õèé ë àñóóäëûã ñóäëàõàä õýðýãëýæ áîëäãîîðîî
îíöëîã” ãýæýý.4 Áóñàä øèíæëýõ óõààíä õýðýãëýãäýæ áóé ñîöèîëîãèéí àðãûí çîðèëãî íü òýäãýýð
óõààíû ñóäëàãäаõóóíä áàéãàà ºâºðìºö õ¿÷èí ç¿éëñèéã èëð¿¿ëýõ çàìààð ñîöèîëîãèéí
ñóäëàãäаõóóíûã á¿ðä¿¿ëýõ ÿâäàë àæ.


1
  ¯çíý ¿¿: È.À.Ãðîìîâ è äð .Çàïàäíàÿ Ñîöèîëîãèÿ. Èçä-âî “Îëüãà” 1997. Èñòîðèÿ ñîöèîëîãèè. 2-å èçä., ïåðåðàá. è
äîï,- Ìí.,Âûø.øê., 1997. Èñòîðèÿ ñîöèîëîãèè â Çàïàäíîé Åâðîïå è ÑØÀ. Ó÷åáíèê äëÿ âóçîâ. Îòâ. Ðåä Îñèïîâ Ã.Â.
Èçä ãðóïïà Íîðìà-Èíôðà Ì:1998
2
  Ý.Äþðõýéì “Î ðàçäåëåíèè îáøåñòâåííîãî òðóäà”, Ìåòîäû ñîöèîëîãèè. Ïåð. ñ ôð Ì:1990. Ì.Âåáåð. Èçáðàííûå
пðîèçâåäåíèÿ: Ïåð. ñ íåì. Ì.: Ïðîãðåññ, 1990.ì
3
  Î.Êîíò “Äóõ ïîçèòèâíîé ôèëîñîôèè”, ÑÏá.,1910, Ý.Äþðõýéì “Î ðàçäåëåíèè îáøåñòâåííîãî òðóäà”, Ìåòîäû
ñîöèîëîãèè. Ïåð. ñ ôð Ì:1990.
4
  Èñòîðèÿ ñîöèîëîãèè â Çàïàäíîé Åâðîïå è ÑØÀ. Ó÷åáíèê äëÿ âóçîâ. Îòâ. Ðåä Ã.Â.Îñèïîâ Èçä ãðóïïà Íîðìà-Èíôðà
Ì:1998


     6          |     Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                        Ñîöèîëîãèéí îíîë, ò¿¿õ
        ªºðººð õýëáýë áóñàä øèíæëýõ óõààíû ñóäàëãàà øèíæèëãýýíä ºðòºõã¿é áàéãàà òèéì
ç¿éëèéã ñîöèîëîãè ºâºðìºö àðãûí òóñëàìæòàéãààð îëæ ñóäàëíà ãýñýí ¿ã þì. ×óõàì èéì
ºâºðìºö õ¿÷èí ç¿éëñ áîë Ñèììåëèéí ¿çñýíýýð õàðèëöàí ¿éëäëèéí (ñîöèàö (sociation)1 öýâýð
õýëáýð¿¿ä àæýý. Èéíõ¿¿ ñîöèîëîãèéã á¿õèé ë íèéãìèéí óõààíä õýðýãëýæ áîëîõ ò¿ãýýìýë àðãà
ç¿é õýìýýõèéí çýðýãöýý øèíæëýõ óõààí á¿ð ººð õýí ÷ ñóäëààã¿é òèéì ë àñóóäëûã îëæ ñóäàëæ,
ò¿¿ãýýðýý áóñäààñ ÿëãàãääàã áàéõ ¸ñòîé ãýñýí óëàìæëàëò ¿çëèéã2 ¿ã¿éñãýñíýýðýý øèíýëýã þì.
Ñîöèîëîãèéí ñóäëàãäаõóóíû õèë õÿçãààðûã òîãòîîõûã îðîëäîõ íü ó÷èð óòãà áàãàòàé àæèë
õýìýýñýí Ñèììåëèéí ýë ñàíààã õîæóó ¿åèéí ñîöèîëîãè÷äîîñ Ð.Äàðåíäîðô (Ralph Dahrendorf)
èõýä äýìæñýí íü áèé. Òýðáýýð õýëýõäýý “ñîöèîëîãèéí ñóäëàõ ç¿éëä ñèñòåì÷èëñýí õèë õÿçãààð
òîãòîîíî ãýäýã íü á¿òýõã¿é ç¿éë…Àðèñòîòåëèéí õýëëýãèéã àøèãëàõ àâààñ ñîöèîëîãè ãýäýã íü
ººðñäèé㺺 ñîöèîëîãè÷ õýìýýí íýðëýæ áóé õ¿ì¿¿ñèéí ñîöèîëîãè ãýæ íýðèéäýæ áóé òýð
ç¿éëèéã õýëíý ãýæ òîìъ¸îëæ áîëîõ þì” ãýæýý.3 Ñîöèîëîãè áîë ñîöèàëü õàðèëöàí ¿éëäëèéí
àíõäàã÷ õýëáýð õèéãýýä õýâ øèíæèéã ñóäëàõ ¸ñòîé ãýñýí Ñèììåëèéí ¿çýë òèéì ÷ øèíýëýã,
ºâºðìºö áóñ áºãººä ñóäëàãäаõóóíû òàëààðõ èéì ñàíààã Ô.Ò¸ííèñ (F.Tonnies), Ïèòèðèì
Ñîðîêèí áîëîîä Ì.Âåáåð çýðýã ñýòãýã÷èä õýëæ, áè÷èæ áàéëàà. Ãýõäýý Ñèììåë õàðèëöàí
¿éëäëèéã íèéãìèéí àìüäðàëûí ÿíç á¿ðèéí àãóóëãà áèåæèí õýëáýðæäýã òîãòâîðòîé ñîöèàëü
õýëáýð¿¿äèéí ¿¿äíýýñ ñóäëàõ ñàíààã äýâø¿¿ëñíýýðýý ºâºðìºö þì. Åð íü ñîöèîëîãèéí ñóäëàõ
ç¿éëä õàíäñàí Ñèììåëèéí õàíäëàãà àìüäàð÷ àñàí öàã ¿åèéíõýý îíöëîãîîð íºõöºëäñºí àæãóó.
20-ð çóóíû ýõýí ¿åèéí íèéãìèéí àìüäðàëä ñîöèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíû ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã ºñºí
íýìýãäýæ, ¿çýãäýë þìñûã ñóäëàí øèíæëýõèéí çýðýãöýý òýäãýýðèéã òàéëáàðëàõ, íèéãýìä ãàðàõ
ñºðºã ººð÷ëºëòèéã çàñàæ çàëðóóëàõàä ýë óõààíû òàíèí ìýäýõ¿é èë¿¿òýé ÷èãëýõ áîëñîí áèëýý.
×óõàìõ¿¿ Ñèììåë áýýð õàðèëöàí ¿éëäëèéí òîãòâîðòîé õýëáýð¿¿ä, òýäãýýðèéí øèíæ òºëºâèéã
ñóäëàí òîãòîîõ çàìààð íèéãìèéí àìüäðàëûí àëèâàà àñóóäëûн øèéäëèéã ýðýëõèéëæ áàéñàí íü
öàã ¿åèéíõýý äóóäëàãàä õàðèóëàõûã ýðìýëçñýí ýðìýëçëýëèéí èëýðõèéëýë áàéëàà.
        Îëîí ò¿âøèíò íèéãìèéí áîäèò áàéäëûã èë¿¿ ñàéí òàíèí ìýäýõ ¿¿äíýýñ Ñèììåë
ñîöèîëîãèéí àñóóäëûí ãóðâàí ñàëáàðûã òîäîðõîéëîí ãàðãàñàí áàéíà. Ýäãýýðèéã òýðýýð
        1. “Öýâýð” ñîöèîëîãè ( “pure” sociology)
        2. “Åðºíõèé” ñîöèîëîãè ( “general” sociology)
        3. “Ôèëîñîôèéí” ñîöèîëîãè ( “philosophical” sociology) õýìýýí íýðëýæýý.4
        Çàðèì ñóäëàà÷èä ýäãýýð ñàëáàðûã ñîöèîëîãèéí á¿òöèéí ãóðâàí øàò õýìýýõ íü áèé.
ßëàíãóÿà çºâëºëò - îðîñûí ñóäëàà÷äàä ýë õàíäëàãà äàâóó àæèãëàãääàã áºãººä ¿¿íèéã
ñîöèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíû á¿òöèéã åðºíõèé îíîë, ñàëáàð ñîöèîëîãè áîëîí òîäîðõîé
ñóäàëãàà ãýñýí ãóðàìñàí øàòàëñàí òîãòîëöîîãîîð òàéëáàðëàäàã àñàí îðòîäîêñàëü ìàðêñèñò
óëàìæëàëààð òàéëáàðëàæ áîëîõ þì5. ×óõàìäàà ýäãýýðèéã áèå áèåíýý àãóóëàí çàõèðñàí áîñîî
õýëáýðòýé øàòàëñàí òîãòîëöîî ãýõýýñ õàðèëöàí óÿëäàà õîëáîî á¿õèé õàðüöàíãóé áèå äààñàí
ñîöèîëîãèéí òàíèí ìýäýõ¿éí ñàëáàðóóäûí íýãäìýë òîãòîëöîî þì õýìýýí ¿çýõ íü ç¿éòýé þì.
Ýë òîãòîëöîîíû ñàëáàð á¿ð íèéãìèéí àìüäðàëûí òîäîðõîé àñóóäëóóäûã ñóäàëäàã áàéíà.6

1
  Ñîöèàöè ãýñýí ¿ãèéã ìîíãîë õýëíýý áóóëãàñàí ç¿éë àëãà. Õàðèí àíãëè ýõ ñóðâàëæèä “sociation” (çàðèì íîìîíä
association) ãýýä õààëòàíä interaction ãýæ îðóóëñíûã êèðèëëýýð ãàëèãëàæ øóóä õýðýãëýõèéí õàìò õàðèëöàí ¿éëäýë
ãýæ áóóëãàëàà. Ñîöèàöè áîëîí õàðèëöàí ¿éëäýë íü íýã óòãàòàéãààð õýðýãëýãäýæ áàéíà. ¯ç: G.Ritzer “Sociological
theory”. The McGraw- Hill Companies, Inc.1996. p 162. Îðîñ ýõ ñóðâàëæèä ìºí èéí õýðýãëýñýí íü áèé. Ãåðìàí õýëýýð
Ñîöèàöè ãýäýã íü “Vergesellschafting” áóþó îðîñîîð “îáøåíèå” ãýæ áóóäàã áîëîâ÷ ýíý ¿ãèéã Ìàðêñûí “Verkehr”
ãýäýã ¿ãèéã îð÷óóëàõàä õýðýãëýäýã òóë àíãëè ¿ãèéã èéíõ¿¿ áóóëãàñàí ãýæ îðîñ íîì çðõèîëóóäàä òýìäýãëýæýý. ¯ç:
Èñòîðèÿ ñîöèîëîãèè â Çàïàäíîé Åâðîïå è ÑØÀ. Ó÷åáíèê äëÿ âóçîâ. Îòâ. Ðåä Ã.Â.Îñèïîâ Èçä ãðóïïà Íîðìà-Èíôðà
Ì:1998 ñòð 120
2 Ýíý ¿çýë ïîçèòèâèñò ÷èãëýëèéí ýðäýìòäýä àæèãëàãääàã àãààä ÿëàíãóÿà Ï.Ñîðîêèíû á¿òýýëä õ¿÷òýé èëýðäýã. ¯çíý
¿¿: Ï.Ñîðîêèí. Ñèñòåìà ñîöèîëîãèè â 2 òîìàõ,
3 Ðàëüô Äàðåíäîðô “Òðîïû èç óòîïèè”, Ïåð ñ íåì, Ïðàêñèñ, Ì:2002. Ñîöèîëîãèéí ñîíãîäîãóóäààñ ¿¿íòýé îéðîëöîî
ñàíààã Â.Ïàðåòî èëýðõèéëæ áàéñíûã äóðäàõ íü ç¿éòýé þì. Òýðýýð “ …ñîöèîëîãèéí ñóäëàõ ç¿éëèéã õèëëýí çààãëàõ,
ò¿¿íèéã áèå äààñàí øèíæëýõ óõààí ýñýõèéã íîòëîõ ãýæ õàéðàí öàãàà ¿ðñíýýñ ñîöèîëîãèéí ñóäàëæ áàéãàà ç¿éëèéã
øèíæëýõ íü èë¿¿ ºãººæòýé” ãýæ áè÷èæ áàéëàà. ̺í òýíä.
4 G.Ritzer, “Sociological theory”, The McGraw- Hill Companies, Inc.1996. ð.158
5 Ýíý ¿çëýýð áîë íèéãýì áàéãàëèéí åðºíõèé õóóëü, ç¿é òîãòëûã ñóäàëäàã ò¿¿õýí ìàòåðèàëèçì ñîöèîëîãèéí åðºíõèé
îíîëûí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõ áºãººä ñàëáàð ñîöèîëîãè áóþó ñîöèîëîãèéí òóñãàé îíîë íü íèéãìèéí ºâºðìºö, òîäîðõîé
ç¿é òîãòëûã ñóäàëæ, òîäîðõîé ñóäàëãàà íü íèéãìèéí áàðèìò ñýëòèéã ñóäëàõàä ÷èãëýäýã áàéíà. ¿ç: Ñîöèîëîãèÿ â
Ðîññèè. Ïîä ðåä. Â.À.ßäîâà. 2-å èçä. Ì: 1998.
6 Ritzer G. Sociological theory. The McGraw- Hill Companies, Inc.1996. ð 158.” Types of Social Relationship by degrees of
reciprocal khowledge of the Participants” In K.Wolff (ed.and tran), The sociology of Georg Simmel. NewYork: Free Press


               МУИС, ЭШБ № 247 (29)                       Ñîöèîëîãè-6              2005 îí           |         7
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
        Æèøýý íü “öýâýð” ñîöèîëîãè áîë õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí îëîí òàëò áàéäàë õèéãýýä ¿éëäëèéí
õýëáýð¿¿äèéí õîñîëñîí áàéäëûã àâ÷ ñóäàëíà. Ж.Ñèììåë õ¿íèéã ñýòãýí áîäîõ ñóóðü ÷àäâàðòàé
ãýæ ¿çñýí õýäèé ÷ ñîöèàëü àìüäðàëûí ýë õýñýãò òºäèéëºí àíõààðàë õàíäóóëàëã¿é õàðèëöàí
¿éëäëèéí õýëáýð áîëîí ýë õàðèëöàí ¿éëäýëä îðîëöîæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí õýâ øèíæèéã ñóäëàõàä
ãîë àíõààðëàà õàíäóóëæýý.
         Çàõèðàõ (subordination), çàõèðàãäàõ (suborordination) áîëîí ñîëèëöîî (exchange),
çºð÷èë人í (conflict) õèéãýýä ñîöèàëü ÷àäàìæ (socialability) ãýñýí õàðèëöàí ¿éëäëèéí
õýëáýð¿¿äèéã òýðáýýð òîäîðõîéëñîí áàéíà. ¯¿íèé ñàöóó õ¿ì¿¿ñèéã õàðèëöàí ¿éëäëèéí
òîãòîëöîîíä ýçýëæ áàéãàà áàéð ñóóðèàð íü ºðñºëäºí òýìöýã÷ (competitor) ñýýòýãí¿¿ð (coquette)
íèéãýì îð÷èíäîî áàðèìæààëàõ áàéäëààð íü õàðàì÷ (miser), ¿ðýëãýí (spendthrift), õàðü õ¿í
(stranger), àäàë ÿâäàë õàéã÷ (adventurer) ãýõ çýðýã õýâ øèíæèä õóâààæýý.
        “Åðºíõèé” ñîöèîëîãè íü õ¿íèé ò¿¿õèéí ñîöèàëü õèéãýýä ñî¸ëûí á¿òýýãäэõ¿¿íèéã àâ÷
¿çýõ áºãººä íèéãýì, ñî¸ëûí ò¿¿õ áîëîí á¿òýö, ò¿¿í÷ëýí àøèã ñîíèðõîë ãýñýí ìàêðî
øèíæèëãýýíä àíõààðàë õàíäóóëäàã áàéíà. Õàðèí “ôèëîñîôèéí” ñîöèîëîãè àâààñ õ¿í
òºðºëõòíèé ¿íäñýí ìºí ÷àíàð, ò¿¿íèé òýãø áóñ õóâü òàâèëàíãèéí òóõàé àñóóäëûã àâ÷ ¿çíý
õýìýýí Ñèììåë ¿ã¿¿ëæýý.
        Ñèììåëèéí ñîöèîëîãè Ìàðêñûí íýãýí àäèë äèàëåêòèê øèíæòýé õýìýýí ñóäëàà÷èä
¿çäýã1. Èéí ¿çýõ íýãýí ãîë øàëòãààí áîë Ñèììåë þìñ ¿çýãäëèéã õîñ îéëãîëò áàéäëààð,
òóõàéëáàë, õýëáýð –àãóóëãà ãýõ áàéäëààð ýñâýë íýã ¿çýãäëèéã ýñðýã òýñðýã áàéäëààð àâ÷ ¿çñýíä
îðøèíî. Ñèììåë íýã ¿çýãäëèéã õýðõýí ýñðýã òýñðýã áàéäëààð øèíæëýí ¿çñýíèéã ò¿¿íèé
õàðèëöàí ¿éëäëèéí íýã õýëáýð áîëîõ Ìîîä (fashion) –íû æèøýýí äýýð ñîíèðõъё.
         Íýã òàëààñ Ìîîä ãýäýã íü õ¿íèé á¿ëãèéí õàìààðëûã áàòàòãàñàí áóþó á¿ëãèéí õ¿ñýë
çîðèãò íèéö¿¿ëñýí õóâü õ¿íèé ¿éëäýë àæ. Ýíý óòãààðàà ìîîä äàãàíà ãýäýã íü áóñàä õ¿ì¿¿ñ èéì
þì ºìñºæ, èíãýæ õóâöàñëààä áàéõàä áè áàñ èíãýõ ¸ñòîé ãýñýí áóñäûã äóóðèàõ, òýäýíòýé
èæèëõýí áàéõ ãýñýí áèäíèé ýðìýëçëýëòýé õîëáîîòîé áàéíà. ͺ㺺 òàëààñ Ìîîä íü áóñäààñ
ÿëãàðàõ, áóñäûí õóâöàñëàäãààñ ººð õóâöàñëàñíààð ýðãýí òîéðíûõíû àíõààðëûã òàòàõ ãýñýí
ýðìýëçëýýñ ¿¿äýëòýé àæ. Èéì ¿åä áèä õ¿í áîëãîí ºìññºí ÿã ë ä¿ðýìò õóâöàñ øèã þìûã ÷èíü
ÿàæ ºìñºõ âý õýìýýí ¿ã¿¿ëäýã.
        Ñèììåë ìîîäûã ò¿¿õýí ¿éë ÿâö ãýæ ¿çæýý. Ýõíèé øàòàíä òóõàéí ç¿éëèéã õ¿í á¿ð
ìîîäíû õýìýýí õ¿ëýýí àâàõ áºãººä òóí óäàëã¿é íýã õýñýã íü ººð ç¿éëèéã ñîíèðõîí øèíýýð
ãàðãàæ èðíý. Ýöýñò íü ò¿¿íèéã îëîí íèéò ìîîäíû ç¿éë õýìýýí õîøóóðàí äàãàäàã àæ. Ò¿¿í÷ëýí
ìîîä áîë íèéãìèéí îëîí òàëò áàéäàë, ïëþðàëèçì ºñºí íýìýãäýõèéí õэðýýð õ¿÷ýý àâäàã àæ.
Íýãýí èæèë õýâ ìàÿã, ìîíèçìûã ýðõýìëýñýí íèéãýìä ìîîä òàðõàõ, ñîëèãäîõ íü óäààøðàëòàé
áàéäàã àãààä ñîöèàëèçìûí ¿åèéí ìîíãîëûí íèéãìèéí æèøýýí äýýð ¿¿íèéã òîä õàðæ áîëîõ þì.
        Õîðüäóãààð çóóíû 60-80 îíóóäûí õîîðîíä àâàõóóëñàí ìîíãîë÷óóäûí ôîòî çóðãóóäûã
õîîðîíä íü õàðüöóóëàõ þì áîë òèéì ÷ èõ ÿëãààã áèä îëæ õàðàõã¿é àãààä áàðàã èæèëõýí
õóâöàñëàñàí, èæèëõýí ¿ñ çàñàëò çýðýã íü íýã ë îí æèëä àâàõóóëñàí ìýò ñýòãýãäýë òºð¿¿ëäýã. Ýíý
íü õýäèéãýýð áàðàà òàâààð õîìñ, ñîíãîëòã¿é çýðýã õ¿÷èí ç¿éëýýð òàéëáàðëàãäàõ боловч ãîë íü
ìîíèñò íèéãýì äýõ õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýëãýýíä áóñàäòàéãàà èæèëñýõ, àäèëñàõ ýðìýëçëýë ÿëãàðàõ
îíäîîñîõîîñ õ¿÷òýé áàéäãààð òàéëáàðëàãäàæ áîëîõ áèëýý.

Æ.Ñèììåë: Õàðèëöàí ¿éëäýë õèéãýýä õýëáýð, õýâ øèíæ¿¿ä
        Ñèììåë áîë õàðèëöàí ¿éëäýë, ò¿¿íèé õýëáýðèéã ñóäëàõàä èõýýõýí õóâü íýìýð îðóóëñàí
ýðäýìòäèéí íýã þì. Íèéãìèéí áîäèò áàéäëûã õàðèëöàí ¿éëäëèéí ò¿âøèíä àâ÷ ñóäëàõ íü
Ñèììåëèéí õýëñýí÷ëýí “...õàðèëöàí ¿éëäëèéí òóõàé õ¿¿ðíýíý ãýäýã áîë õ¿íèé íèéãýì äýõ
æèæèã ýä ýñýýñ á¿ðäñýí ¿éë ÿâöûí òóõàé ÿðèíà ãýñýí ¿ã. Ýäãýýð ¿éë ÿâö èë¿¿ ìàêðî øèíæèéí,
èë¿¿ æèíòýé íýãäýë, òîãòîëöîîíä õóâèðàí øèëæäýã. Õ¿ì¿¿ñ çàõèà ñîëèëöîæ, õàìò ¿äèéí çîîã
áàðèõ...... çýðãýýð õàðèëöààíä áàéíãà îðäîã. Ýäãýýð íü ò¿ð çóóðûí, óäààí ¿ðãýëæèëñýí,
óõàìñàðòàé óõàìñàðã¿é .... áàéæ áîëîõ àâ÷ ýäãýýð õàðèëöàí ¿éëäýë öàã ÿìàãò õ¿ì¿¿ñèéã
óÿëäóóëàí õîëáîæ áàéäàã” –ààðàà ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé àæ.2
        Ñèììåë íü õàðèëöàí ¿éëäëèéã äàí ãàíö ìèêðî øèíæòýé õýìýýí àâ÷ ¿çñýí ãýõ íü ¿íýíä
íèéöýõã¿é áºãººä çàðèì òîõèîëäîëä íèéãýì õèéãýýä õàðèëöàí ¿éëäëèéã àäèëòãàí àâ÷ ¿çýæ

1 G.Ritzer “Sociological theory”. The McGraw- Hill Companies, Inc.1996. ð 159. Levine. Donald “Simmel and Parsons
reconsidered’’ American Journal of Sociology 96;1996
2 G.Ritzer “Sociological theory”. The McGraw- Hill Companies, Inc.1996. ð 162.


      8          |      Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                  Ñîöèîëîãèéí îíîë, ò¿¿õ
áàéñàí íü äýýðõèéí íîòîëãîî þì. Òýðýýð “...íèéãýì ãýäýã íü ýäãýýð ºâºðìºö õàðèëöàí ¿éëäëèéí
íèéëáýðèéã íýðëýñýí åðºíõèé íýð òîìъ¸î áóþó òýäíèé íèéëýãæ¿¿ëýëò þì.... íèéãýì áîë ýäãýýð
õàðèëöààíû íèéëáýð áèëýý” ãýæ ¿çýæ áàéâ.1
        ¯¿íèé çýðýãöýý Ñèììåë íèéãìèéã äàí ãàíö õàðèëöàí ¿éëäëèéí ò¿âøèíä àâ÷ ñóäëààã¿é
áºãººä “åðºíõèé” õèéãýýä “ôèëîñîôèéí” ñîöèîëîãèéí ò¿âøèíä èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýíä áóþó
ñî¸ëòîé õàðüöóóëàí àâ÷ ¿çýæ áàéñíûã òýìäýãëýõ íü ç¿éòýé þì. Ò¿¿í÷ëýí Ñèììåë õàðèëöàí
¿éëäëèéí õýëáýðèéã ñóäëàõàä èõýýõýí àíõààðàë õàíäóóëñàí áºãººä èíãýõäýý õýëáýð õèéãýýä
àãóóëãûí ÿëãààòàé áàéäëûã îíöîëæ áàéëàà. Àãóóëãààñ õýëáýðèéã ÿàãààä èë¿¿ä ¿çñýíýý Ñèììåë
òàéëáàðëàõäàà “...áîäèò åðòºíö íü òîî òîìøã¿é ¿éë ÿâö, õàðèëöàí ¿éëäýë õèéãýýä ¿éëäëýýñ
á¿ðääýã. Õ¿ì¿¿ñ áîäèò áàéäëûí (àãóóëãûí) ýë îëîí ñ¿ëæýýòýé õàðüöàõûí òóëä òýäãýýðèéã
õýëáýðæ¿¿ëýí ýìõëýí öýãöýëäýã. Èíãýñíýýð òýä ¿éë ÿâöûí àãóóëãûí òîëãîé ýðãýì îëîí ýìõ
æóðàìòàé õàðüöàõûí îðîíä öººí òîîíû õýëáýðòýé õàðüöäàã” ãýñýí áàéíà. 2
        Íèéãìèéí áîäèò áàéäëûí, òîäîòãîâîë õàðèëöàí ¿éëäëèéí öººí òîîíû õýëáýðèéã
òîìъ¸îëñíîîð òýäãýýðèéã èë¿¿ ñàéí ñóäëàõ áîëîìæòîé áîëîõ àæ. Ñèììåë, ýõíèé ýýëæèíä
õ¿ðýýëýí áóé ¿çýãäýë þìñààñ òîäîðõîé òîîíû ¿çýãäëèéã òîéìëîí àâ÷, ò¿¿íèéã á¿ðä¿¿ëæ áóé
îëîí òàëò ýëåìåíòийã øèíæëýí, õýëáýðèéã òîãòîîõûã õè÷ýýæ áàéâ. Äàðààãèéí ýýëæèíä òýðáýýð
õýëáýðèéí ýõ ñóðâàëæ, á¿òöèéí õèë õÿçãààðûã ñóäëàõûã çîðüæ áàéëàà. Ì.Âåáåð òóõàéí ¿åèéí
áîäèò áàéäëûí èäåàëü îíîëûí áàéãóóëàìæèéã áàéãóóëæ ò¿¿í äýýðýý ò¿øèãëýí íèéãìèéí
àìüäðàëûí íàðèéí ÿðâèãòàé óÿëäàà õîëáîî, ìºí ÷àíàðûã íýýí ãàðãàõûã ýðìýëçýæ áàéñíû íýãýí
àäèë Ñèììåë õÿçãààðëàãäìàë òîîíû õýëáýðèéí òîãòîëöîîíû òóñëàìæòàéãààð õàðèëöàí
¿éëäëèéã òàíèí ìýäýõèéã õ¿ñ÷ áàéñàí þì.3
        Ñèììåë çàõèðàõ, çàõèðàãäàõ ¸ñîí äýýð æèøýýëýõäýý òºð óëñ, øàøíû íèéãýìëýã õèéãýýä
äýýðýì÷äèéí á¿ëýã áîëîí ýäèéí çàñãèéí á¿ëýãëýë, ñóðãóóëü, ãýð á¿ë ãýñýí àñàð ºðãºí õ¿ðýýíä
ýë ¸ñ èëýðäýã àãààä õààíà ÷, õýçýý ÷ íèéòëýã àãóóëãà, øèíæèéã àãóóëäàã ãýæýý. ×óõàìäàà
àãóóëãûí ýë íèéòëýã øèíæ¿¿äèéã îëæ òîãòîîí õýëáýðæ¿¿ëýõ ¸ñòîé àæ. Õýëáýðèéã ¿¿ðãýýð íü
òîäîðõîéëîõ íü ç¿éòýé àãààä Ñèììåëèéí ¿çñýíýýð
     Õýëáýð íü õýä õýäýí àãóóëãûã íýãòãýñíýýð àãóóëãóóäûí íýãäëèéã áèé áîëãîíî
     Õýëáýðèéã îëæ àâñíààð ýë àãóóëãóóä áóñäààñ ÿëãàðàí ñàëíà
     Õýëáýð àãóóëãûã á¿òýöæ¿¿ëýí ººð õîîðîíä íü õîëáîäîã ãýñýí
¿íäñýí ¿¿ðã¿¿äèéã ã¿éöýòãýäýã áàéíà.4
        Çàðèì ñóäëàà÷èä Ñèììåëèéí õýëáýð¿¿äèéã ñèñòåì÷ëýõ ãýæ îðîëäñîí íü áèé.
Òóõàéëáàë, Ò.Àáåëü (T.Abel) õýëáýðèéí äàðààõ äîëîîí
     Íàðèéí ò¿âýãòýé íºõöºë áàéäëûã ä¿ðñýëñýí õýëáýð¿¿ä (çàðãà, áîîë÷ëîë, ñîëèëöîî ã.ì)
     Õýì õýìæýýíèé õýëáýð¿¿ä (õóóëü, çàí çàíøèë, ¸ñ ñóðòаõóóí ã.ì)
     Ñîöèàëü õýâ øèíæèéí õýëáýð¿¿ä (õàðü õ¿í, ÿäóó õ¿í, áàãø ã.ì)
     Á¿ëãèéí õýëáýð¿¿ä (ãýð á¿ë, óëñòºðèéí íàì ã.ì)
     Á¿ëãèéí á¿òöèéí ýëåìåíò, øèíæ ÷àíàðûí õýëáýð¿¿ä (òºâëºðñºí ¸ñ, øàòàëñàí ¸ñ ã.ì)
     Íèéãýì-ò¿¿õèéí ºðãºí õýìæýýíèé ¿éë ÿâöûí õýëáýð¿¿ä (ñî¸ë, íèéãì¿¿ä ã.ì) õýâ
        øèíæ¿¿äèéã òîäîðõîéëîí ãàðãàñàí áàéíà5
       Ò¿¿í÷ëýí 1. Сîöèàëü ¿éë ÿâö, 2. Ñîöèàëü õýâ øèíæ, 3. Õºãæëèéí õýâ çàãâàð õýìýýí
õýëáýðèéã á¿ëýãëýí àíãèëàõûã îðîëäñîí îðîëäëîãî áàñ áóé6. Ýäãýýð àíãèëëóóä íü Ñèììåëèéí
õýëáýðèéí òóõàé ¿çýë ñóðãààëûã ñèñòåì÷ëýõ çàìààð õàðèëöàí ¿éëäëèéí åðºíõèé êàòàëîãèéã
ãàðãàõ ãýñýí ýðìýëçëýýð òàéëáàðëàãäàæ áîëîõ þì.
        Ñèììåë áýýð õàðèëöàí ¿éëäëèéí åðºíõèé àíãèëàë ãàðãàõûã îðîëäîîã¿é áºãººä çàõèðàõ
(subordination), çàõèðàãäàõ (suborordination) áîëîí ñîëèëöîî (exchange), çºð÷èë人í (conflict)
õèéãýýä ñîöèàëü ÷àäàìæ (socialability) áèåý õóäàëäàõ (prostituition) ãýõ çýðýã õàðèëöàí ¿éëäëèéí
ãîë îëîí õýëáýð¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéíà.



1 ̺í òýíä. The Philosophy of Money, 1978.Tom Bottomore and David Frisby (ed. and trans.)London
2 G.Ritzer “Sociological theory”, The McGraw- Hill Companies, Inc.1996. ð 163
3 Î.̺íõáàò “Ì.Âåáåðûí ñîöèîëîãèéí ¿çýë áàðèìòëàë”, Ñîöèîëîãè ñýòã¿¿ë ¹5. 2005
4 “Èñòîðèÿ ñîöèîëîãèè”: Ó÷åá. Ïîñîáèå À.Í.Åëñóêîâ è äð 2-å èçä- Ìí.: Âûø.øê., 1997 ñòð 123
5 T.Abel. “Systematic sociology as an independent science”. 2 ed. NY., 1965
6 Èñòîðèÿ ñîöèîëîãèè â Çàïàäíîé Åâðîïå è ÑØÀ. Ó÷åáíèê äëÿ âóçîâ. Îòâ. Ðåä Ã.Â. Îñèïîâ, Èçä ãðóïïà Íîðìà-
Èíôðà Ì:1998


             МУИС, ЭШБ № 247 (29)                   Ñîöèîëîãè-6           2005 îí          |        9
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
        Çàõèðàõ çàõèðàãäàõ ¸ñûã Ñèììåë íýëýýä òîäîðõîé àâ÷ ¿çñýí àãààä õî¸ðîîñ äîîøã¿é
õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíä ºðíºäºã õàðèëöàà õýìýýæýý. Çàõèð÷ áàéãàà õ¿í çàõèðàãäàã÷ийíõàà áîäîë
ñàíàà, ¿éëäëèéã á¿ðýí õÿíàõ ¸ñã¿é àãààä ÿìàð÷ òîõèîëäîëä õóâèéí ýðõ ÷ºëºº òîäîðõîé
ò¿âøèíä õàäãàëàãääàã àæ. Çàõèðàõ ¸ñûã òîäîðõîéëñîí áàéäàë íü Ì.Âåáåðийн çàñàãëàëûã
òîäîðõîéëñîíòîé îéðîëöîî. Çàñàãëàëûí ä¿í øèíæèëãýýãýý Ì.Âåáåð àëèâàà íèéãýì äýõ
íî¸ðõëîîñ (domination) ýõýëñýí áàéíà. Ò¿¿íèé ¿çñýíýýð íî¸ðõîë áîë òîäîðõîé òóøààëä
çàõèðàãäàõûã õ¿ëýýñýí ¿éëäýë ìºí áºãººä òóøààë ºã÷ áàéãàà õ¿í äîîä õ¿ì¿¿ñýýñýý
çàõèðàãäàõûã õ¿ëýýõèéí çýðýãöýý ºãºãäñºí òóøààëûã òýä ìºíõ¿¿ õ¿ëýýí çºâøººðñºí áàéäàã
àæ1. Ñèììåëèéí ¿çñýíýýð çàõèðàõ, çàõèðàãäàõ ¸ñíû õóâüä ëèäåð áóþó õîøóó÷ëàã÷ íü
çàõèðàãäàæ áóé õ¿ì¿¿ñèéí ç¿ãýýñ ýåðýã õèéãýýä ñºðºã õàðèó ¿éëäýë õ¿ëýýæ áàéäàã õýìýýæýý.
         ̺í òýðáýýð õ¿ì¿¿ñèéã õàðèëöàí ¿éëäëèéí òîãòîëöîîíä ýçýëæ áàéãàà áàéð ñóóðèàð íü
ºðñºëäºí òýìöýã÷ (competitor) ñýýòýãí¿¿ð (coquette) íèéãýì îð÷èíäîî áàðèìæààëàõ áàéäëààð íü
õàðàì÷ (miser), ¿ðýëãýí (spendthrift), õàðü õ¿í (stranger), àäàë ÿâäàë õàéã÷ (adventurer) ÿäóó õ¿í
(the poor) ãýõ çýðýã õýâ øèíæèä õóâààæýý. ßäóó õ¿í ãýäãèéã Ñèììåë îðëîãûí õýìæýý ãýõ ìýò
ÿìàð íýãýí òîîí ¿ç¿¿ëýëòýýð õýìæèí òîäîðõîéëîîã¿é àãààä òóñëàìæ àâäàã áóþó àâàõ ýðõòýé
ãýñýí øèíæýýð òîäîðõîéëæýý. Òóñëàìæ àâàã÷ áîëîí ºãºã÷èéí õîîðîíäûí õàðèëöàà ýðõ áà ¿¿ðýã
ãýñýí ñîöèàëü õàðèëöààãààð òîäîðõîéëîãääîã áºãººä ÿäóó õ¿í àâàõ ýðõòýé, áàÿí õ¿í ºãºõ
¿¿ðýãòýé àæ. ßäóóñò òóñëàõ òóñëàìæèéí òóõàéä Ñèììåë á¿òýö-ôóíêöèîíàëü õàíäëàãûí ¿¿äíýýñ
àâ÷ ¿çñýí àãààä ÿäóóñûã òýòãýñíýýð íèéãìèéí òîãòîëöîî ººðèé㺺 äýìæèæ áàéãàà þì ãýæýý.
Òóñëàìæ äýìæëýã àâñíààð ÿäóóñ íèéãýìä àþóëòàé äàéñàí áîëæ õóâèðäàãã¿é áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí
ÿäóóðàë ãýäýã íü íèéãìèéí àëü ÷ äàâõðààíä áàéäàã àæ. Äýýä àíãèéí çàðèì òºëººëºã÷èä
õàðüÿàëàãääàã àíãèéíõàà äýýä äàâõðààòàé ººðèé㺺 õàðüöóóëààä áè ÿäóó þì õýìýýí ¿çýæ ÷
áîëîõ þì2. Èéì ó÷ðààñ Ñèììåë ÿäóóðëûã äàâàí òóóëàõ ãýñýí çàñãèéí ãàçðûí àëèâàà õºòºëáºð
õýçýý ÷ àìæèëòàíä õ¿ðýõã¿é õýìýýæýý.

Æ.Ñèììåë: Ñîöèàëü ãåîìåòð
        Ñîöèàëü ãåîìåòð ãýñýí îéëãîëòîîð çàðèì ñóäëàà÷èä Æ.Ñèììåë îðîëöîã÷äûí òîî,
áàéðøëûí õîë îéð çýðýã øèíæ¿¿ä õàðèëöàí ¿éëäýëä ÿàæ íºëººëäãèéã õýðõýí àâ÷ ¿çñýíèéã
èëýðõèéëýõ íü áèé. Ýíä æèøýýëáýë, àìåðèêèéí ñîöèîëîãè÷ Æîðæ Ðèöýðийã (George Ritzer)
íýðëýæ áîëîõ þì3.
        Ñèììåë îðîëöîã÷äûí òîîíîîñ õàìààðàí õàðèëöàí ¿éëäëèéí øèíæ ÷àíàð îãöîì
ººð÷ëºãääºã ãýæ ¿çýýä õî¸ðîë (dyad áóþó õî¸ð ãèø¿¿íòýé á¿ëýã), ãóðâàë (triad áóþó ãóðâàí
ãèø¿¿íòýé á¿ëýã) –ûí æèøýýí äýýð äýýðõ ¿çëýý íîòîëñîí áàéíà. Õî¸ðîë á¿ëãèéí õóâüä áèå
äààñàí á¿òýö ãýæ ¿ã¿é àãààä îðîëöîã÷ òàëóóä ººðñäèéí èíäèâèäóàë øèíæèéã õàäãàëæ ÷àääàã
áàéíà. Õàðèí íýã ãèø¿¿í íýìýãäýí ãóðâàë áîëñíîîð á¿ëãèéí õàðèëöàí ¿éëäýë ýðñ ººð÷ëºãäºæ
øèíý ñîöèàëü ðîëü áîëîìæòîé áîëæ ýõýëíý. Ãóðâàëä ø¿¿ã÷, áÿñàëãàã÷ ãàð÷ èðýõ áºãººä ãóðâûí
íýã íü áóñàä õî¸ðûíõîî õîîðîíäîõ ñàíàë çºðºë人íèéã àøèãëàí õýí íýãíèé íü òàëä îðîõ þì óó
ýñâýë á¿ð õîîðîíä íü ÿñ õàÿõ çàìàà𠺺ðèéí áàéð ñóóðü íºëººãºº íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæ áèé
áîëäîã àæ.
        Ò¿¿í÷ëýí á¿ëãèéí õýìæýý èõñýõ áàãàñàõ íü õàðèëöàí ¿éëäýëä èõýýõýí íºëººëäºã áàéíà.
Á¿ëýã òîìðîõ òóñàì áèå õ¿ì¿¿ñèéí èíäèâèäóàëü áàéäàë íýìýãäýæ, õóâèéí ýðõ ÷ºëºº ºðãºñäºã
áîë õýìæýý áàãàñàõ òóñàì ãèø¿¿äèéíõýý çàí ¿éë, ¿éëäëèéã õÿíàõ á¿ëãèéí íºëºº ºñäºã àæ.
        ¯¿íèé çýðýãöýý ãèø¿¿äèéí õàðèëöàà õàðèëöàí ¿éëäýëä çàé òîäîðõîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã
áàéíà. Ñèììåë ¿¿íèéã õóäàë õóóðìàãèéí æèøýýí äýýð òàéëáàðëàñàí áàéäàã. Òàíòàé õàðèëöàí
¿éëäýë, õàðèëöààíä îðîëöîæ áàéãàà õ¿í õîë áàéõ òóñàì ò¿¿íèé õóäàë ÿðüæ áóéä ýãä¿¿öýõ íü
áàãàñäàã áîë îéð áàéõ òóñàì èéì òîõèîëäîë äàõü áèäíèé õèéõ õàðèó ¿éëäýë ýð÷èìæèæ ýõýëäýã.
Æèøýý íü áèä çàñãèéí ãàçàð ÷ þìóó õýí íýãýí ºíäºð àëáàí òóøààëòàí èëýðõèé õóäëàà ÿðüæ,

1 Ì.Âåáåð. Èçáðàííûå Ïðîèçâåäåíèÿ: Ïåð. ñ íåì. Ì.: Ïðîãðåññ, 1990. Î.̺íõáàò “Ì.Âåáåðûí ñîöèîëîãèéí ¿çýë
áàðèìòëàë”, Ñîöèîëîãè ñýòã¿¿ë ¹5. 2005
2 Ýíý õàíäëàãà ÿâààíäàà õàðüöàíãóé äåïðèâàöèéí (relative deprivation) ñóðãààëûã ¿¿ñãýæýý. Ýíý îíîëîîð áîë õ¿ì¿¿ñ
ººðñäèéíõºº àìüäðàëûí íºõöëèéã ¿íýëýõ íü òýä ººðñäèé㺺 õýíòýé õàðüöóóëàõààñ øàëòãààëäàã áàéíà. Òóõàéëáàë
äåïðèâàöûí ìýäðýìæ òîäîðõîé õóâü õ¿íèé àìüäðàëûí àÿòàé òààòàé íºõöºëòýé õîëáîãääîãã¿é àæ. ªºðòýé íü èæèë
õ¿ì¿¿ñ îëîíõ íü áîëîõ ÿäóó ä¿¿ðýãò æèæèãõýí áàéøèíä àìüäàðäàã ãýð á¿ë áàÿ÷óóë ä¿¿ðýí àìüäàðäàã áàÿí ä¿¿ðýãò
àìüäàð÷ áóé ÿã òýð ãýð á¿ëòýé àäèëõàí ãýð á¿ë ººðèé㺺 ¿íýëäýãýýñ õàìààã¿é äýýã¿¿ð ¿íýëäýã àæ. А.Giddens
Àáåðêðîìáè Í., ¨.Õèëë, Á.Ñ.Òåðíåð “Ñîöèîëîãè÷åñêèé ñëîâàðü”. Ïåð ñ àíã. Ì:1999
3 Georg Ritzer. Sociological theory.The McGraw- Hill Companies, Inc.1996


      10        |      Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                       Ñîöèîëîãèéí îíîë, ò¿¿õ
ýëäýâ àìëàëòààð õóóð÷ áàéõàä òýð¿¿õýíäýý ýãä¿¿öýí ø¿¿ìæëýýä ºíãºðºõ íü îëîíòîî áîë îéð
äîòíû õýí íýãýí ìààíü èéí õóóðàõ, õóäàë ÿðèõ àõóë èõýä óóðëàí ãîìäîõ òºäèéã¿é õàìòäàà
àìüäðàõ áîëîìæã¿é áîëîõ íü õ¿ðòýë áèé.
       Ýõíèé òîõèîëäîëä õóóð÷ áóé ýðõ ìýäýëòíèéã òà çºâõºí àëñûí çàéíààñ çóðàãò ýñâýë
áóñàä õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýñ ¿çýæ, óíøèæ, ñîíñîæ áàéäàã áîë îéð äîòíûõîî õ¿ì¿¿ñòýé
áèä øóóä í¿¿ð òóëàí óóëçàæ, àøèã ñîíèðõëûí õóâüä ÷ îéð äºõºì áàéäàã áèëýý. Ñèììåë
ò¿¿í÷ëýí õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí õàðèëöàí ¿éëäëèéí ¿åä èëðýí ãàðäàã íóóöëàãäìàë áàéõ
ýðìýëçëèéã àâ÷ ¿çñýí íü áèé.
       Íóóöëàãäìàë áàéäàë ãýäýã íü õàðèëöàí ¿éëäëèéí ºâºðìºö õýëáýð áºãººä íýã òàëààñ
õ¿íèé ÿìàð íýãýí ç¿éëèéã íóóæ õààõ ãýñýí íºãºº òàëààñ òýð íóóñàí ç¿éëèéã íü áóñàä õ¿ì¿¿ñ
ìýäýõèéã ýðìýëçñýí ýðìýëçëèéã õýëäýã áàéíà. Ñèììåëèéí ¿çýíýýð áèä ÿìàð íýãýí õàðèëöàí
¿éëäýëд îðîõäîî íºãºº õ¿íýý õýí ãýäãèéã, ÿìàð áîäîë ñàíààòàé, õ¿ñýë çîðèëãîтой áîëîõûã
ìýäýõèéã õ¿ñ÷ áàéäàã íü ìýäýýæèéí ç¿éë àæ. Áèä òóõàéí õ¿íèé òàëààð îëîí ç¿éëñèéã ìýäýæ
àâ÷ áîëîõ áîëîâ÷ õýçýý ÷ ò¿¿íèéã á¿ðýí ã¿éöýä òàíüæ ìýäýæ ÷àääàãã¿é áàéíà. Ãýñýí õýäèé ÷
áèä ìýääýã õàãàñ õóãàñ ç¿éë äýýðýý òóëãóóðëàí òýð õ¿íèé îþóíû òîéì çóðàãëàëûã ¿¿ñãýõ çàìààð
õàðèëöàí ¿éëäýëä îðäîã õýìýýí Æ.Ñèììåë ¿çæýý.
       Õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéíõºº òàëààðõ ìýäýýëëýý õ¿ñâýë èë ãàðãàæ, ýñ õ¿ñâýë íóóж ÷àääàãààðàà
òàíèí ìýäýõ¿éí áóñàä îáъåêòîîñ ÿëãààòàé þì. Õ¿í ººðèéíõºº òóõàé á¿õ ç¿éëèéã èë ãàðãàõûã
õ¿ññýí ÷ (õ¿í áàðàã õýçýý ÷ èíãýäýãã¿é) èíãýõ íü áîëîìæã¿é àãààä ó÷èð íü áóñàä õ¿ì¿¿ñ èéì èõ
ìýäýýëëèéã õ¿ëýýæ àâ÷ ÷àäàõã¿é òóë “òýäíèéã ãàëçóóðàõàä õ¿ðãýíý”1. Òéèìýýñ õ¿ì¿¿ñ äîòîîä
åðòºíöèéí òóõàé ìýäýýëëýýñ ÿìðûã íü áóñäàä íýýõ ÿìðûã áóñäààñ íóóõ òóõàéä ñîíãîëò õèéäýã
áàéíà. Èéíõ¿¿ áèä õàðèëöàí ¿éëäýë á¿ðä ººðèéíõºº òóõàé íýãýýõýí õýñãèéã íü èë ãàðãàæ,
áóñäûã íü íóóäàã áºãººä ýíý íü áèäíèéã õóäàë ÿðèõàä õ¿ðãýäýã àæ. Õóäàë áîë õàðèëöàí
¿éëäëèéí íýã õýëáýð ìºí àãààä ¿íýíèéã áóñäààñ ñàíààòàéãààð íóóõ ãýñýí óòãàòàé áàéíà. Õóäàë
õóóðìàãèéã ñîöèàëü ãåîìåòðèéí õ¿ðýýíä õýðõýí àâ÷ ¿çñýíèéã äýýð òàéëáàðëàñàí áèëýý.

Æ.Ñèììåë: Ñî¸ëûã àâ÷ ¿çýõ¿é
       Ñèììåëèéí á¿òýýë òóóðâèëûí áàãàã¿é õýñýã ñî¸ë, ñî¸ëûí àñóóäàëä çîðèóëàãäñàí
áîëîõûã äýýð òîâ÷ äóðäñàí. Òýðáýýð íèéãìèéã ñî¸ëûí õ¿ðýýíä áóþó ìàêðî ò¿âøèíä
øèíæèëñýí áºãººä èíãýõäýý ñî¸ëûí õýâ øèíæ õèéãýýä ò¿¿íèé õºãæëèéí ìºí ÷àíàðûã õºíäñºí
þì. Ñèììåëèéí ñóðãààëü äàõü “îáüåêòèâ” áîëîí “ñóáüåêòèâ” ñî¸ë õèéãýýä “ñî¸ëûí ýìãýíýë”
çýðýã îéëãîëòóóä ýë ñýòãýã÷èéí ñî¸ëûí òàëààðõ ¿çýë áîäëûã èëýðõèéëæ áàéäàã áèëýý. Òýðýýð
ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éëñ õºãæëèéí ãîë õºäºëãºã÷ õ¿÷èí òºäèéã¿é íèéãìèéí õÿìðàë
òýìöëèéí øàëòãààí õýìýýí ¿çñýí Ìàðêñûí ¿çëèéã ýíý á¿õýí íü ýöñèéí ä¿íäýý ñî¸ë õýìýýõ òîì
ç¿éëèéí íýãýýõýí õýñýã þì ãýæ ø¿¿ìæèëæ áàéëàà.
       Ìàðêñûí ñóðãààëä êàïèòàëèçìûí ºâºðìºö ¿íäñýí àñóóäàë ãýñýí ýäèéí çàñãèéí
àñóóäëûã Ñèììåë áýýð èë¿¿ òîì, èë¿¿ åðºíõèé ñî¸ëûí àñóóäëûí æèðèéí òóíõàãëàë õýìýýí
¿çýæ áàéâ. Òýðýýð ýäèéí çàñãèéí àñóóäàë àâààñ èë¿¿ ò¿ãýýìýë ãàìøèã áóþó ºíººãèéí ñî¸ëûí
¿åä “îáъåêòèâ” ñî¸ë “ñóáъåêòèâ” ñî¸ëûã äàâàìãàéëàí ò¿ðýìãèéëæ, õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ýðõ ìýäýë
óëàì á¿ð áàãàñàæ áàéãààãèéí íýã èëðýë ãýñýí áàéíà.
       “Ñóáъåêòèâ” ñî¸ë ãýäýã íü õóâü õ¿íèé ýðõ ÷ºëºº, áèå äààñàí áàéäàë áîëîí ñîíãîëò õèéõ
ýðõèéã åðºíõèéëºí áàãòààñíûã õýëäýã àæ. Çàðèì òîõèîëäîëä ¿¿íèéã Ñèììåë áýýð “õóâü õ¿íèé”
ñî¸ë ãýñýí íü áèé. “Îáъåêòèâ” ñî¸ë áîë õ¿ì¿¿ñèéí ººðñäèéí áèé áîëãîñîí, íèéãìèéí áîäèò
áàéäëûí ñî¸ëûí ò¿âøèí áºãººä ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî, ¸ñ ç¿éí õýì õýìæýý, èäåàë õýâ øèíæ¿¿ä
õèéãýýä õýë óðëàã ãýõ çýðýã îëîí ç¿éëñýýñ á¿ðääýã àæýý.2
       Ñèììåë íü ýë ñî¸ëûí á¿ðäýë õýñãèéã äàðààõ áàéäëààð
     Õºäºëìºð áàãàæ õýðýãñýë (àíæèñ, áîðíîé, ñóóðü ìàøèí ã.ì)
     Òýýâðèéí õýðýãñýë (ìàøèí, óóðûí ãàëò òýðýã áîëîí óñàí îíãîö ã.ì)
     Øèíæëýõ óõààíû á¿òýýãäэõ¿¿í (íýýëò ã.ì)
     Òåõíîëîãè (öåõèéí á¿òöýýñ ôàáðèêèéí ¿éëäâýðëýë ã.ì)
     Óðëàã (æ¿æèã, õºãæìèéí á¿òýýë¿¿ä ã.ì)
     Õýë (àíãëè, íåìåö õýë ãì)


1 Georg Ritzer. Sociological theory.The McGraw- Hill Companies, Inc.1996 p 179
2 Georg Ritzer. Sociological theory.The McGraw- Hill Companies, Inc.1996. p 169


              МУИС, ЭШБ № 247 (29)                      Ñîöèîëîãè-6               2005 îí   |   11
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
      Îþóíû õ¿ðýý (îíîë íîìëîë ã.ì)
      Øàøíû äîãì (åðòºíöèéí ýçýí, õóòàãòûí ¿íýí ã.ì)
      Ôèëîñîôèéí ñèñòåì (òóéëûí ñàíàà, ïîçèòèâèçì ã.ì)
      Ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî (ýõ ãàçðûí ã.ì)
      ¨ñ ç¿éí êîäåêñ (ñîöèîëîãè÷ийí, íèéãìèéí àæèëòíû ã.ì)
      Èäåàëóóä (ýõ îðîí, ýöýã ýõ ã.ì) ãýñýí ¿íäñýí á¿ðýëäэõ¿¿í õýñã¿¿äèéã íýðëýñýí áàéíà1.
       Õ¿ì¿¿ñ áîë ñî¸ëûã ¿íäýñëýã÷èä áºãººä òýä àìüäðàëûíõàà ÿâöàä ñî¸ëûí îëîí õýëáýð,
ýëåìåíòийã áèé áîëãîõ çàìààð “îáъåêòèâ” ñî¸ëûã áàÿæóóëàí õ¿÷èðõýãæ¿¿ëäýã àæ. Ààæìààð ýë
ñî¸ë á¿òýýã÷äýý äàâàìãàéëàõ áîëæ õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéí á¿òýýí áèé áîëãîñîí ç¿éëèéíõýý ýðõøýýëä
îðîõîä õ¿ðäýã áàéíà. ×óõàìõ¿¿ ýíý ¿éë ÿâö áóþó õóâü õ¿íèé “ñóáъåêòèâ” ñî¸ëûã “îáъåêòèâ”
ñî¸ë äàðàí äàâàìãàéëæ áàéãààã Ñèììåë “ñî¸ëûí ýìãýíýë” õýìýýí íýðëýæýý. Ñèììåëèéí ýë
ñàíàà Ô.Òёííèñèéí2 “íèéòëýãèéí“ õàðèëöààã “íèéãìèéí” õàðèëöàà äàâàìãàéëàõ áîëîí
Ý.Äþðõýéìûí3 “ñîöèàëü áàðèìò ñýëò” –èéí àëáàäëàãûí íºëººëëèéí òóõàé ¿çýë
áàðèìòëàëóóäòàé èõýýõýí òºñººòýé þì.
       Ñèììåëèéí ¿çñýíýýð “XIX çóóíààñ ýõëýí îáъåêòèâ ñî¸ë ñóáъåêòèâ ñî¸ëûã äàâàìãàéëàõ
áîëæ èðñýí áºãººä ... óëàì ë ºðãºæèí òýëæ áàéíà. ªäºð á¿ð, á¿õ òàëààñ ë îáъåêòèâ ñî¸ëûí
íºëºº íýìýãäñýýð áàéãàà” àæ4.

Òîâ÷ ä¿ãíýõ¿é
        Æ.Ñèììåë çºð÷èë人íèé îíîë, ñèìâîëèê èíòåðàêöèîíèçì áîëîí ñîëèëöîîíû îíîë,
ñ¿ëæýýíèé îíîë çýðýã îð÷èí ¿åèéí ñîöèîëîãèéí íºëºº á¿õèé ¿çýë áàðèìòëàëä õ¿÷òýé íºëºº
¿ç¿¿ëñýí áºãººä ÿëàíãóÿà àìåðèêèéí ñîöèîëîãèéí ñýòãýëãýýíèé õºãæèëä èõýýõýí íºëººëæýý.
Õîðüäóãààð çóóíû ñîöèîëîãèéí õºãæèëä àìåðèêèéí ñîöèîëîãè îíöãîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñíèéã
òîîöîõ àâààñ Ñèììåëèéí ñóðãààëèéí à÷ õîëáîãäëûã äóòóó ¿íýëýõ àðãàã¿é þì. Òýðáýýð
ñîöèîëîãèéí ñóäëàõ ç¿éëèéã òîäîðõîéëîõîä èõ ë ºâºðìºö áàéäëààð õàíäñàí íü ñîíèðõîë
òàòäàã.
        Ò¿¿í÷ëýí õàðèëöàí ¿éëäýë, ÿëàíãóÿà ò¿¿íèé ¿íäñýí õýëáýð¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàë
нь ¿å ¿åèéí ñîöèîëîãè÷äûí ¿çýë áîäîëд õ¿÷òýé íºëºº ¿ç¿¿ëñýýð áàéãààã òýìäýãëýõ íü ç¿éòýé.
Ñèììåë áýýð ñîöèîëîãèéí ìèêðî áîëîí ìàêðî ò¿âøíèé øèíæèëãýýã óÿëäóóëàí õîëáîõîä
òîäîðõîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. Òýðýýð ñîöèàëü ¿çýãäýë þìñûã ñóäëàõàä äèàëåêòèê õàíäëàãûã
àâ÷ õýðýãëýñýí íü èõýýõýí ºâºðìºö ç¿éë áîëñîí àãààä ÿëàíãóÿà õàðèëöàí ¿éëäýëä á¿ëãèéí
õýìæýý, ãèø¿¿äèéí òîî õèéãýýä îðîí çàé ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäãèéã ñóäàëñàí áàéäàë èõýýõýí
ñîíèðõîë òàòäàã áèëýý.




1 ìºí òýíä ð 169
2 Ô.Òåííèñ ((F.Tonnies) íèéãýìä íèéòëýãèéí áîëîîä íèéãìèéí ãýñýí õàðèëöààíû õî¸ð õýëáýð îðøèæ áóé ãýýä
íèéòëýãèéí õàðèëöàà áîë õ¿ì¿¿ñèéí îéð äîòíî, òààëàãäàõ, òàòàãäàõ øèíæ äýýð ñóóðèëàí õ¿íèé ñàéí ñàéõàí
øèíæèéã èëðýí ãàðàõàä ýåðãýýð íºëººëäºã áîë íèéãìèéí õàðèëöàà íü õàðèëöàí àøèãòàé áàéõ çàð÷èìä ñóóðèëàõûí
õàìò õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí õàðüöààã çîîñíû í¿õýýð õàðñàí, õóâèà áîäîæ, àøèã õîíæîî õàéñàí áàéäëûã ººãø¿¿ëäýã ãýæ
¿çñýí áàéíà. Ò¿¿íèé ¿çñýí÷ëýí îð÷èí ¿åèéí íèéãýìä íèéòëýãèéí õàðèëöààã íèéãìéí õàðèëöàà äàâàìãàéëàõ áîëñîí
íü õàðàìñàë òºð¿¿ëæ áàéãàà àæýý. Èñòîðèÿ ñîöèîëîãèè: Ó÷åá. Ïîñîáèå |À.Í Åëñóêîâ è äð 2-å èçä- Ìí.: Âûø.øê.,
1997. Èñòîðèÿ ñîöèîëîãèè â Çàïàäíîé Åâðîïå è ÑØÀ. Ó÷åáíèê äëÿ âóçîâ. Îòâ. Ðåä Ã.Â.Îñèïîâ Èçä ãðóïïà Íîðìà-
Èíôðà Ì:1998. Í.Àáåðêðîìáè, ¨.Õèëë, Á.Ñ.Òåðíåð Ñîöèîëîãè÷åñêèé ñëîâàðü. Ïåð ñ àíã. Ì:1999. G.Ritzer
“Sociological theory”The McGraw- Hill Companies, Inc.1996.
3 Äþðõýéì íèéãýì íü õóâü õ¿íèé äýýð îðøèæ àëáàäëàãûí íºëººëºë ¿ç¿¿ëäýã õýìýýí íîòîëæ áàéâ.Ýíý ¿çëýý
Äþðõýéì äàðààõ áàéäëààð òîìъ¸îëñîí íü áèé.
“Áè àõ ä¿¿, ýð íºõðèéí áîëîí èðãýíèé ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõäýý ìèíèé áîëîîä ìèíèé ¿éëäëèéí õóâüä àíãèä ãàäíà îðøèæ
áàéãàà çàí çàíøèë õèéãýýä õóóëèàð òîãòîîãäñîí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ áàéíà ãýñýí ¿ã þì… ¯¿íèé íýãýí àäèë ñ¿ñýãòýí
òºðñºí öàãààñàà àâààä ë íýãýíò áýëýí áàéãàà øàøíû àìüäðàëûí çàí ¿éë, ñ¿ñýã áèøðýëòýé ó÷èðäàã. Íýãýíò òýð õ¿íýýñ
ºìíº áèé áîëñîí áîëîõîîð ò¿¿íýýñ àíãèä îðøèæ áàéãàà íü ìýäýýæ. ªºðèéíõºº ñàíàà áîäëûã èëýðõèéëýõäýý
õýðýãëýæ áàéãàà áýëãý òýìäýã õèéãýýä õóäàëäàà àðèëæààíäàà ìèíèé õýðýãëýæ áàéãàà ìºíãºíèé òîãòîëöîî, ººðèéí
ìýðãýæëèéí óëìààñ äàãàæ ìºðäºõ ¸ñòîé ãîðèì æóðàì ãýõ ìýò á¿õèé ë ç¿éëñ íàäààñ, ìèíèé õýðýãëýýíýýñ ¿ë õàìààðàí
îðøäîã. Ýíý áîë íèéãìèéí ãèø¿¿í á¿ðèéí õóâüä àäèë þì”. Ý.Äþðõýéì “Î ðàçäåëåíèè îáøåñòâåííîãî òðóäà”.
Ìåòîäû ñîöèîëîãèè. Ïåð. ñ ôð Ì:1990
4 The Philosophy of Money, 1978.Tom Bottomore and David Frisby (ed. and trans.) London p 449


        12      |      Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                               Ñîöèîëîãèéí îíîë, ò¿¿õ
                    ÌÓÈÑ-èéí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áè÷èã ¹ 247 (29)


Î.̺íõáàò
                                                      ÌÓÈÑ-èéí Ñîöèîëîãèéí òýíõìèéí áàãø,
                                                          ñîöèîëîãèéí óõààíû äîêòîð (PhD)


          Ñîöèîëîãè õèéãýýä Íèéãìèéí ôèëîñîôèéí
           õàðèëöààíû òóõàéä õýäýí ç¿éë õýëýõ íü
                       Absract

                        In this paper, the relationship between sociology and social philosophy is
               considered. The author critisizes a some unjustified attempts to present a social
               philosophy as sociological theory. By author`s view of point, main reason of those
               attempts are communist ideology and dogmatic marxism. The author brings an
               arguments that sociology as empirical science can not recognise a social philosophy
               in the role of own theoritical level. He argues that sociology is appered as single exist
               from the theoritical and empirical non existing condition, which in social philosophy
               fallen more than hundred years ego.

       ªã¿¿ëýõ¿é
       Ñîöèîëîãè÷ áýëäýõ ìýðãýæëèéí òýíõèì ÌÓÈÑ-ä àíõ áàéãóóëàãäàæ, Â.Îòãîííàñàí áàãø
áîëîí ò¿¿íèé ãàíö öýðýã, ¿¿íèéã áè÷èã÷ áè áýýð îðîõ ºðºº áàéõã¿é òóë ôèëîñîôèéí òýíõèìä
øèðýý çýýëäýí ò¿ð òîëãîé õîðãîäîæ, Îþóí ýã÷èéí ãàðûí áààõóóã óóæ àñàí òýð öàãààñ ýä¿ãýý
àðâàí òàâàí íàìàð ýëæýý. Ýíý ¿åýñ ìàíàé õî¸ð òýíõìèéí õîîðîíä áóñäààñ èë¿¿òýé äîòíî ýëýãñýã
õàðüöàà áèé áîëæ, îäîî ÷ õýâýýð ¿ðãýëæèëñýýð áàéäàã áèëýý. Õàðèí áèäíèé çààäàã ñîöèîëîãè,
òýäíèé çààäàã íèéãìèéí ôèëîñîôè õî¸ðûí õàðèëöààíû òóõàéä ýíý ìýò îéëãîìæòîé, áèåñýý
îéëãîñîí áàéäàë òýð á¿ð áàéñàíã¿é.
       Ìàíàé íèéãìèéí ôèëîñîôè÷èä öàéëæ ñóóõûí çàâñàð áîëîí ìýðãýæëèéí ñýòã¿¿ëýýð
äàìæóóëàí íèéãìèéí ñýòãýëãýýíä ñîöèîëîãè, íèéãìèéí ôèëîñîôèéí ýçëýõ áàéð ñóóðü áîëîí
òýäíèé õîîðîíäûí õàðèëöààíû òàëàà𠺺ðñäèéí ñàíàà áîäëîî èëýðõèéëñýí íü öººíã¿é áîë
ñîöèîëîãè÷äûí õóâüä íàì ã¿ì ÷èìýýã¿é áàéõ íü ò¿ãýýìýë áèëýý.1




1
 Ýë àñóóäëààð ìàíàé ôèëîñîôè÷äûí áè÷ñýí ñ¿¿ëèéí á¿òýýë¿¿äýýñ ïðîôåññîð Í.Õàâõûí “Ã¿í óõààí,
ñîöèîëîãè õî¸ðûí õîëáîî õàìààðëûí òóõàéä” ºã¿¿ëëèéã íýðëýæ áîëíî. Òýðýýð ïèðàìèäûí ä¿ðñýýð
íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíóóä õèéãýýä ôèëîñîôèéí õàðèëöààã òîäîðõîéëæýý. ĺðâºí øàòòàé ýë
ïèðàìèäûí îðãèëä Äèàëåêòèê áóþó Һ⠿çýë, óäààõ íü íèéãìèéí ôèëîñîôè. Ãóòãààðò ñîöèîëîãè, ýäèéí
çàñàã, óëñòºð çýðýã ñàëáàð óõààíóóä ĺò㺺ðò, òîäîðõîé ñóäàëãàà áàéðëàõ àæ. Äîîä ò¿âøíèé øàò á¿ð
äýýä øàòàíäàà çàõèðàãäàí èíòåãðàö÷èëàãäñààð õýò èðýýä¿éä ñîíãîäîã ã¿í óõààíû õóóëü, ñýòãýëãýýð
çàíãèäàãäñàí íèéãìèéí òóõàé íýãäìýë íýã ìýäëýã óõààí áîëíî ãýæ äîêòîð Í.Õàâõ ¿çæýý. ¿ç: Ñîöèîëîãè
ñýòã¿¿ë ¹4, 2003. Í.Õàâõ Íèéãìèéí ã¿í óõààí ÓÁ.,1997. Ïðîôåññîð Ö.Ãîìáîñ¿ðýí áýýð íèéãìèéí ã¿í
óõààí áîë ñîöèîëîãèéí åðºíõèé îíîë ìºí ãýñýí áàéð ñóóðèéã èëýðõèéëäýã. Èíãýõäýý ÿìàð íýãýí íýãäìýë
ñóïåð ìýäëýã áèé áîëîõ áîëîìæèéã èíòåãðàëü ôèëîñîôèéí òîãòîëöîîãîîð òàéëáàðëàõ íü áèé. ¯ç:
Ö.Ãîìáîñ¿ðýí Íèéãìèéí òóõàé ôèëîñîôèéí èíòåãðàëü (íýãòãýã÷) õóâèëáàðûã áîëîâñðóóëàõ ýõëýë (îíîë
àðãàç¿éí àñóóäàë), ÓÁ., 1999.Ñîöèîëîãè÷äîîñ ÌÓÈÑ-èéí áàãø ×.Òàìèðûí “ Ñîöèîëîãè áà ôèëîñîôèéí
õîîðîíäûí õàðüöàà, ñîöèîëîãèéí ñóäëàõ ç¿éë” ãýñýí ãàð÷èãòàé ¿ã¿¿ëëèéã äóðäàæ áîëíî. ×.Òàìèð
íèéãìèéí ôèëîñîôè õèéãýýä ñîöèîëîãèéí ñóäëàõ ç¿éëä øèíæèëãýý õèéí òýäãýýðèéí òóëãóóð
îéëãîëòóóäûã õàðüöóóëàí ¿çñýí áàéíà. ¯ç: Ñîöèîëîãè ñýòã¿¿ë. ¹1. ÓÁ.,2001.

            МУИС, ЭШБ № 247 (29)                Ñîöèîëîãè-6            2005 îí        |        13
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
       Ýíý àñóóäëààð ôèëîñîôè÷èä èõýíõäýý ñîöèîëîãèéí õî¸ð áàãøèéã òîëãîé õîðãîäóóëæ
áàéñàí øèãýý “òîì” àõûí ñóóðèíààñ õàíäàæ, íèéãìèéí ôèëîñîôè áîë ñîöèîëîãèéí åðºíõèé
îíîë ãýõ þì óó ò¿¿íèé îíîë÷ëîëûí äýýä õýëáýð ãýõ íü îëîíòîé áàéäãèéã õýëýõ þóí.1
       Ñàíàë áîëãîæ áóé ýíý ºã¿¿ëýëä áè ñîöèîëîãè õèéãýýä íèéãìèéí ôèëîñîôèéí
õàðèëöààíû òóõàé àñóóäàëä àíõààðàë õàíäóóëàí ýë àñóóäëààðõ ººðèéí áàéð ñóóðèà
èëýðõèéëýõèéã õ¿ñëýý.

        Àñóóäëûã òîìú¸îëîõ íü
        Ñîöèîëîãèéã ñóäàëãààíû àðãûí ò¿âøèíä àâàà÷èí, ò¿¿íèé îíîëûí ôóíêöèéã íèéãìèéí
ôèëîñîôèä ¿¿ð¿¿ëýõèéã ýðìýëçäýã ýðìýëçýë îëîí àðâàí æèëèéí óëàìæëàëòàé àãààä øàëòãààíûã
íü ìàðêñèçì, ëåíèíèçì õèéãýýä ñòàëèíèçì, êîììóíèñò ¿çýë ñóðòàë áîëîí óëñòºðèéí äýãëýì
çýðýã õ¿÷èí ç¿éëñòýé õîëáîí òàéëáàðëàõ íü áèé2.
        Ýíä äóðäñàí ç¿éëñýýñ ÷óõàì àëü íü øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áóþó ãîë õýðãèéí
ýçýí õýíãýðãèéí äîõèóðûã òîäîðõîéëîõ íü õýö¿¿ àâ÷ ñîöèîëîãèéí ñòàòóñò õàíäàõ ýíý õàíäëàãà
ÇÕÓ áîëîí Äîðíîä Åâðîïûí óëñ îðíóóäûí ñîöèàëü ñýòãýëãýýíä çîíõèëæ áàéñàí íýã îíîëûí
ìîíîïîëü áîëîí ò¿¿íýýñ ¿¿äñýí øèíæëýõ óõààíû á¿òöèéí øàòàëñàí òîãòîëöîîíû çàð÷èìä ìàø
õ¿÷òýé èëýðäýã áèëýý. Ýíý óòãààðàà äóðäñàí á¿õ õ¿÷èí ç¿éëñ ñîöèîëîãèéã àâ÷ ¿çäýã äýýðõ
õàíäëàãàòàé ÿìàð íýã áàéäëààð õîëáîãäîõ àâ÷ Ìàðêñèçìûí õóâüä ÿìàð ìàðêñèçìûí òóõàé
ÿðèãäàæ áàéãààã òîäðóóëàõ íü ç¿éòýé þì.
        ×óõàìäàà ýíä Ìàðêñûí á¿òýýë òóóðâèëä òóñãàëàà îëæ, á¿ðýëäýí áèé áîëæ, XIX çóóíû
¿åä ¿¿ññýí îëîí ñîöèàëü îíîëûí àäèë õºãæèæ, ººð÷ëºãäºæ, óíàæ òóñàæ ÿâñàí ìàðêñèçìûã áóñ
õàðèí àëáàí ¸ñíû ¿çýë ñóðòàë áîëîí õóâèðñàí òýð ë äîãìàòèê ìàðêñèçìûí òóõàé ÿðèõ íü
øóäàðãà àæãóó.
        ªºðººð õýëáýë áàéãàëü, íèéãìèéí óõààíûã óäèðäàí ìàíëàéëàõààð çàÿàãäñàí äèàëåêòèê
ìàòåðèàëèçì áîëîí ò¿¿õýí ìàòåðèàëèçì, èðýýä¿éí êîììóíèçìûã ñóäëàõààð çàÿàãäñàí øèíæëýõ
óõààíû êîììóíèçìûí îíîëîîñ á¿ðääýã, Ê.Ìàðêñûã ººðèéã íü áè áîë ìàðêñèñò áèø õýìýýí
õàøãèðàõàä õ¿ðãýñýí òýð ë ìàðêñèçì ñîöèîëîãèä õàíäàõ äýýðõ õàíäëàãûí ãîë øàëòãààí áîëñîí
þì.3
        ¯íýíäýý àëü XIX çóóí ëóãàà ìóõàðäàëä îðæ, íèéãìèéí ñóðãààëèéí õóâüä ¿åý
ºíãºðººñºí íèéãìèéí ôèëîñîôèéã4 ò¿¿õýí ìàòåðèàëèçì ãýñýí øèíý íýðèéí äîð øèíæëýõ
óõààíû ñòàòóñ îëãîí äàõèí àìèëóóëàõ îðîëäëîãî ÷óõàì èéì ë ìàðêñèçìààñ ãàðàëòàé áèëýý.
        Îðîñûí õºðñíºº äºíãºí äàíãàí ¿íäýñëýæ àñàí ìàðêñèçì àðâàí äîëîîí îíû îêòÿáðûí
õóâüñãàëûí äàðàà áîëüøåâèçì, ëåíèíèçì ãýñýí ýêñòðåìèñò õýëáýðèéã îëæ, àëáàí ¸ñíû ¿çýë
ñóðòàë áîëñíîîð õºãæèí ººð÷ëºãäºõ, á¿ðýëäýí áèé áîëñîí íºõöºë áàéäëûã á¿òýýë÷ýýð ¿íýëýí,
áóñàä îíîë ¿çýë áàðèìòëàëóóäàä õ¿ëýýöòýé õàíäàõ ÷àäâàðàà àëäàæ, îíîëûí ìîíèçìûã
òóíõàãëàõ áîëñîí þì.
        Òýð ¿åýñ ò¿¿õýí ìàòåðèàëèçì ìàðêñèçìûí íèéãìèéí ôèëîñîôè ãýñýí óòãààðàà
ñîöèîëîãè çýðýã íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíûã îðëîõ, óëìààð òàíèí ìýäýõ¿éí òàâöíààñ
çàõèðãààäàëòûí àðãààð øàõàí çàéëóóëàõ ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëæýý.
        ×óõàì ýíý ìàðêñèçìûí õ¿ðýýíä ñîöèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíûã ôèëîñîôèéí ìýäëýãèéí
íýã õýñýã ãýõ þì óó ýñ áºãººñ õºðºíãºòíèé õóóðàì÷ óõààí õýìýýí íýðëýäýã ìàêñèìóì íèãèëèñò
õàíäëàãààñ ñóäàëãààíû ºâºðìºö àðãà ãýæ õ¿ëýýí çºâøººðäºã ìèíèìóì õ¿ëöýíã¿é õàíäëàãà



1
  Äýýð äóðäñàí õî¸ð ýðäýìòíèé áàéð ñóóðü íü ÷óõàìäàà ñîöèîëîãèéí îíîëûí ò¿âøèíã íèéãìèéí
ôèëîñîôè, ýñâýë äèàëåêòèêò øèëæ¿¿ëýõ ãýñýí îðîëäëîãîîðîî òóí èæèë.
2
  Îñèïîâ Ã.Â. Ñîöèîëîãèÿ è Ñîöèàëèçì. Ì.: Íàóêà, 1990. Randall Collins, Michael Makowsky. The
Discovery of Society. 1993. 5th edition.
3
  Randall Collins, Michael Makowsky. The Discovery of Society. 1993. 5th edition.
4
  Íèéãìèéí ôèëîñîôè ãýæ þó áîëîõ òàëààð ìîíãîëûí òîìîîõîí ôèëîñîôè÷äûí íýã Ã.×óëóóíáààòàð
õýëýõäýý ýíý áîë ò¿¿õèéí, óëñ òºðèéí ôèëîñîôè çýðãèéã íýãòãýí õóðààíãóéëñàí íýð þì ãýæýý. ªºðººð
õýëáýë óðüä áèäíèé íèéãýì ñóäëàë (îáøåñòîâåäåíèå) ãýäýã øèã õóðààíãóéëàí õÿëáàð÷èëñàí õýðýã àæ. ¯ç:
Ã.×óëóóíáààòàð. ÕÕ-ÕÕI çóóíû çààã ¿åèéí ìîíãîë äàõü èðãýíèé íèéãìèéí òºëºâøèë. ØÓÀ.ÔÑÝÕ.1999

     14       |     Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                             Ñîöèîëîãèéí îíîë, ò¿¿õ
òºðºí ãàðñàí áèëýý.1 Õýäèéãýýð èëýðõèéëæ áàéñàí òºëººëºã÷èä áîëîí öàã õóãàöààíû õóâüä
ýäãýýð õàíäëàãóóä ººð ººð áàéñàí àâ÷ ñîöèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíû ñòàòóñûã ýðãýëçýýíä
îðóóëæ áóé íýãýí øèæìýýð õîëáîãäîæ áàéãààãààðàà èæèëõýí þì.
       Ýñ íóðøèí òîâ÷ëîí õýëýõ¿éä, ÇÕÓ áîëîí ò¿¿íèé äàãóóë óëñ îðíóóäàä ñîöèîëîãèéã áèå
äààñàí øèíæëýõ óõààí õýìýýí õ¿ëýýí çºâøººðñºí XX çóóíû òºãñãºë ¿å áîëîí äýëõèéí
êîììóíèñò ñèñòåì íóðàí óíàñàí 1990 îí õ¿ðòýë ñîöèîëîãèéã òîéðîí ºðíºñºí ¿éë ÿâö ¿íäñýíäýý
òºðèéí ýðõ áàðüæ àñàí êîììóíèñò íàìûí íîìåíêëàòóð àíãèéí õ¿ñýë çîðèãîîñ øóóä õàìààð÷
áàéæýý.2 ªíºº ¿åä ñîöèîëîãèéã øèíæëýõ óõààí áèø ãýõ þì óó ýñâýë õºðºíãºòíèé õýìýýí íýð
õî÷ ç¿¿õ íü áîëîìæã¿é áîëñîí õýäèé ÷ ñóäàëãààíû àðãà ãýæ ¿çýõ ¿çýë îðøñîîð áàéãàà íü íóóö
áèø áºãººä íèéãìèéí ôèëîñîôèéã ñîöèîëîãèéí îíîëûí ò¿âøèí ãýæ ¿çýõ ¿çýë ¿¿íèé íýãýí
ºâºðìºö õýëáýð þì.
       Ýë ÷èãëýëèéí ìàðêñèñòóóä á¿õèé ë íèéãìèéã õàìðàí, õàìãèéí åðºíõèé ò¿ãýýìýë
íèéãìèéí õóóëü òîãòëûã ñóäàëäàã ò¿¿õýí ìàòåðèàëèçì áîë “çºâõºí ñîöèîëîãè òºäèéã¿é
ººðñäèéí ñóäëàõ ç¿éëèéí ÿâöóó õ¿ëýýñýíä áàðèãäñàí á¿õèé ë íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíóóäûí”
îíîë àðãà ç¿éí ¿íäýñ ìºí õýìýýí ¿çýæ áàéëàà.3 Ýíý ¿çëèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ àõóë ñîöèîëîãèä
ãàíöõàí ñàëàíãèä òàðõàé àíõäàã÷ ìýäýýëýë, áàðèìò ñýëòèéã öóãëóóëàõ ë ¿¿ðýã îíîãäîæ áàéãàà
áºãººä îíîëûí áîëîâñðóóëàëò, òàéëáàðëàë íü ò¿¿õýí ìàòåðèàëèçìä (îäîî áîë íèéãìèéí
ôèëîñîôè ãýãäýæ áóé) õ¿ðòýõ àæ.
       Ýíý ¿çýë áîäîë ñîöèàëèñò ñèñòåìèéí óëñ îðíóóäààñ Þãîñëàâ, Óíãàðûí íèéãìèéí
óõààíä òºäèéëºí õ¿÷òýé íºëººëººã¿é áîë ÇÕÓ, Áîëãàðò ò¿¿í÷ëýí Åâðîïûí ñîöèàëü ñýòãýëãýýã
Ǻâëºëòèéí öîíõîîð äàìæóóëàí àâñàí Ìîíãîëûí íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíû æàíæèí øóãàì
áîëæ áàéâ. 1990 îíîîñ ºðíºñºí ¿éë ÿâöûí ä¿íä äîãìàòèê ìàðêñèçì àëáàí ¸ñíû ¿çýë ñóðòàë
áàéõàà áîëüæ, ñîöèàëèñò ãýãäýæ áàéñàí îðíóóä, ºìíº òàõèí ø¿òýæ áàéñàí ñîöèàëü
ñýòãýëãýýíèé îëîí çàð÷ìààñ òàòãàëçñàí þì. Çàðèì óëñ îðíóóäàä ýë ¿éë ÿâö òóí ýð÷èìòýé,
ìàãàäã¿é èõýýõýí òóéëøèðñàí áàéäëààð ºðíºí ìàðêñèçìûã á¿õýëä íü ¿ã¿éñãýñýí áîë Ìîíãîë
ìýòèéí àçèéí óëñóóäàä íýëýýä àÿäóó õýëáýðýýð ÿâàãäñàí àæãóó.
       Ýäãýýð óëñóóäûí ñîöèàëü ñýòãýëãýýíä ìàðêñèçìûí äýýðõ õýëáýð ºíººã õ¿ðòýë òóí
õ¿÷òýé áàéð ñóóðüòàé õýâýýð, “ñóïåð” îíîëûí áàéð ñóóðèà õàäãàëàõûã ýðìýëçñýýð áàéãàà þì.
Èéì óëñ îðîíä ò¿¿õýí ìàòåðèàëèçìûã ýä¿ãýý íèéãìèéí ôèëîñîôè õýìýýí íýðëýäýã áîëñîí àâ÷
ñîöèîëîãèéã õàëàìæëàõ, ò¿¿íèé îíîëûí ôóíêöèéã õóðààí àâàõ õàíäëàãà òºäèéëºí
ººð÷ëºã人ã¿é àæ.
       Ýë õàíäëàãûí äàãóó ñîöèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíû á¿òýö áîë åðºíõèé îíîëûí, ñàëáàð
áóþó òóñãàé îíîëûí õèéãýýä òîäîðõîé ñóäàëãààíû ãýñýí ò¿âøèíä õóâààãääàã áàéíà. Ò¿âøèí
á¿ð èë¿¿ ºíäºð ò¿âøèíäýý çàõèðàãäàõ áºãººä òîäîðõîé ñóäàëãààíû ò¿âøèí ýìïèðèê áàðèìò
ñýëòèéã öóãëóóëäàã áîë ñàëáàð áóþó òóñãàé ñîöèîëîãèéí ò¿âøèíä þìñ ¿çýãäëèéí òîäîðõîé
áîëîí ºâºðìºö ç¿é òîãòëûã ñóäàëæ, íèéãìèéí èíñòèòóò áîëîí õ¿ðýýã àâ÷ ¿çäýã áîë åðºíõèé
îíîë íü á¿õèé ë íèéãìèéí õ¿ðýýí¿¿äèéí ò¿ãýýìýë åðºíõèé õóóëü ç¿é òîãòëûã ñóäàëæ, îíîëûí
òàéëáàðëàë õèéäýã àæ.4




1
  Ýõíèé õàíäëàãûí ¿ð õºâðºëèéã áèä Áóõàðèí, Íàãèåâ, Ñòàëèí íàðûí á¿òýýëýýñ õàðæ áîëîõ áîë õî¸ðäîõ
õàíäëàãûã Õðóøåâûí “äóëààðëûí” ¿åèéí ñýòãýã÷äèéí á¿òýýëýýñ îëæ õàðàõ áîëîìæòîé. ¯ç: Áóõàðèí Í.È.
Òåîðèÿ èñòîðè÷åñêîãî ìàòåðèàëèçìà. Ó÷åáíèê ìàðêñèñòñêîé ñîöèîëîãèè. Ïã., 1921. Íàãèåâ Ä. Ëóïïîë È.
Ëåíèí è ôèëîñîôèÿ: Ê âîïðîñó îá îòíîøåíèè ôèëîñîôèè ê ðåâîëþöèè. Æóðíàë Âåñòíèê êîì Àêàä. 1927.
Îñèïîâ Ã.Â. Ñîöèîëîãèÿ è Ñîöèàëèçì. Ì.: Íàóêà
2
  Ñîöèîëîãèéã õîðèãëîí õàâ÷èõ, çºâøººðºí àìüäðàë îëãîõ á¿ðèéí àðä õýí íýãýí Åðºíõèé íàðèéí
áè÷ãèéí äàðãà ýñ áºãººñ Íàìûí òºâ õîðîîíû òîãòîîë áàéäàã. Æèø- íü, ãåíåðàëèññèìóñ È.Â.Ñòàëèí,
Ãåíñåê Áðåæíåâ, Ãåíñåê Ì.Ñ.Ãîðáà÷åâ õèéãýýä Ïîñòàíîâëåíèå ÖÊ ÊÏÑÑ îò 1967, 1986ãã. Çàñåäàíèå
Ïîëèòáþðî ÖÊ ÊÏÑÑ îò 1988ã.
3
  Ïðîáëåìà çàêîíà â îáøåñòâåííûõ íàóêàõ. Ïîä ðåä. Ï.À. Ðà÷êîâà. Ì.: Èçä-âî ÌÃÓ, 1989.
4
  Ôåäîñååâ Ï.Í. Èëüè÷åâ Ë.Ô. Î íåêîòîðûõ ìåòîäîëîãè÷åñêèõ ïðîáëåìàõ èñòîðè÷åñêîãî ìàòåðèàëèçìà.
Æóðíàë Êîììóíèñò. 1986. ¹ 18. Ïðîáëåìà çàêîíà â îáùåñòâåííûõ íàóêàõ. Ïîä ðåä. Ï.À. Ðà÷êîâà. Ì.:
Èçä-âî ÌÃÓ, 1989

            МУИС, ЭШБ № 247 (29)               Ñîöèîëîãè-6         2005 îí        |       15
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
       Ýë ¿çëèéí ¿¿äíýýñ õàðàõ àõóë ñîöèîëîãèéí á¿òýö íü õàòóó ÷àíä èåðàðõè á¿õèé
øàòàëñàí òîãòîëöîî áºãººä ò¿¿õýí ìàòåðèàëèçì (íèéãìèéí ôèëîñîôè) ñîöèîëîãèéí åðºíõèé
îíîë ãýñýí óòãààðàà øàòàëñàí òîãòîëöîîíû îðãèëûã ýçëýõ àìîé.1
        Ñîöèîëîãèéí øàòàëñàí ýíý á¿òýö çºâõºí íýã îíîëûí ìîíîïîëü áàéäàë áóþó íèéòýýð
õ¿ëýýí çºâøººðñºí áóþó çºâøººðºõºä õ¿ðñýí îíîëûí ìîíî òàéëáàðëàëûí õóâüä ë áîëîìæòîé
þì. Ãýòýë ýíý íü îíîëûí ïëþðàëèçì íî¸ðõñîí, ¿çýë áîäëûí ÷ºëººò ìýòãýëöýýí, ñàíàë
çºðºë人íèéã õýâèéí ¿çýãäýë õýìýýí ¿çäýã øèíæëýõ óõààíû õóâüä òóí áîëîìæã¿é ç¿éë áèëýý.
       Ïëþðàëèñò çàð÷ìûí ¿¿äíýýñ ñîöèîëîãèéí á¿òöèéã çàõèðàõ çàõèðàãäàõ ÷àíä øàòëàëòàé
ãýñýí áàéäëààð áèø õàðèí ººð ººðèéí òóëãóóð îíîë, àðãà ç¿éòýé, ýìïèðèê àðãà õýðýãñýë,
¿íýëýìæèéí ñèñòåìòýé õàðüöàíãóé áèå äààñàí ïàðàäèãìóóäûí òîãòîëöîî õýìýýí ¿çäýã.
       ªºðèéí áàéð ñóóðèéí ¿íäýñëýãýýã áóñäàä îéëãóóëàõûí òóëä ñîöèîëîãèéí îíîëûí
ìàðãààí õèéãýýä ¿íýí, ò¿¿íèé øàëãóóðûí òóõàéä õýäýí ç¿éë õýëñ¿¿.

        Ñîöèîëîãè äàõü îíîëûí îëîí òàëò áàéäàë áóþó ¿íýíèé òóõàéä
        Íýãýí çóóíû òýðòýý ªðíºä Åâðîïûí ñîöèàëü ñýòãýëãýý ëóãàà àíõëàí ¿íäýñ ñóóðèà
òàâüñàí ñîöèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíû îíîë àðãàç¿éí àñóóäëààð ºðíºñºí ìýòãýëöýýí ìàðãààí
áýýð íýãýíòýý ä¿ðýëçýí àñàõ ìýò ýð÷èìæèæ, íºãººòýé öóðâàíä îðñîí ãàë àäèë àìàðæèí
íàìæñààð õîðüäóãààð çóóíûã àðäàà õèéæýý.
        Ýíýõ¿¿ ìàðãààí, ìýòãýëöýýíèé ãîëüäðèë õèéãýýä ìºí ÷àíàð, ¿íäñýí øèíæ íü äýëõèé
äàõèíû õºãæëèéí õàíäëàãà áîëîí ò¿¿íä íºëººëäºã íèéãýì, óëñòºð, ýäèéí çàñãèéí çýðýã îëîí
õ¿÷èí ç¿éëñýýñ øàëòãààëæ èðñýí þì. Èíãýõäýý õýäèé ýìïèðèê ñóäàëãàà, ò¿¿íèé àðãóóä ÷
öººíã¿é ºðòºæ áàéñàí àâ÷ îíîë, àðãàç¿éí àñóóäëóóä ñàíàë çºðºë人íèé ãîë öºì áàéñàí àæãóó.
        Ýíý òóõàé Àíãëèéí ñîöèîëîãè÷ Ãèääýíñ áýýð (Giddens )“Ñîöèîëîãè÷äîä íèéòýýð õ¿ëýýí
çºâøººðñºí îíîëûí ýõëýë áàéð ñóóðü ãýæ ¿ã¿é àãààä õ¿íèé çàí ¿éëèéã ñóäëàõäàà ÷óõàì ÿìàð
òàëààñ íü ýõýëáýë çîõèñòîé õèéãýýä ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã õýðõýí òàéëáàðëàâàë ç¿éòýé òàëààð
îëîíòîî ìàðãàëääàã. Áàéãàëü ñóäëàà÷ ýðäýìòäèéí õ¿ðñýí ëóãàà àäèë áàò áýõ çºâøèëä
ñîöèîëîãè÷èä ÿàãààä õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéíà âý?
        Ýíýõ¿¿ àñóóëòûí õàðèó íü ñîöèîëîãèéí ìºí ÷àíàðòàé õîëáîîòîé þì. Ýë øèíæëýõ
óõààí áîë áèäíèé àìüäðàëûí òóõàé, òà áèäíèé çàí ¿éëèéí òóõàé óõààí àãààä ººðèé㺺 ñóäàëíà
ãýäýã íü áàéæ áîëîõ õàìãèéí ò¿âýãòýé, õýö¿¿ àæëûí íýã áèëýý. Á¿õèé ë øèíæëýõ óõààíóóäàä,
ò¿¿íèé äîòîð áàéãàëèéí óõààíä ÷ òýð, ýìïèðèê ñóäàëãààíààñ èë¿¿òýéã¿¿ð îíîëûí òàë äýýð
ñàíàë çºðºëääºã. Ó÷èð íü ÿìàð íýãýí áàðèìò ñýëòèéí òóõàéä ñàíàë çºðºëäººí ¿¿ñýõ àõóë
ò¿¿íèéã àìàðõàí øàëãàõ þì óó äàâòàæ áîëäîã áîë îíîëûí ìàðãààí íü òàéëáàðëàëààñ ÿìàð
íýãýí áàéäëààð áàéíãà õàìààð÷ áàéäàã òóë èéì àðãà çàìààð íýãýí ìºð øèéäâýðëýãäýõ íü
õîâîð”2 õýìýýí òýìäýãëýí áè÷æýý.
        Îíîë, ¿çýë áàðèìòëàëûã òîéðñîí ýë íºõöºë áàéäàë ñîöèîëîãèéí ñóäëàãäàõóóíû
îíöëîãîîð òàéëáàðëàãäàõ áºãººä ñîöèàëü ¿çýãäýë þìñ õèéãýýä õ¿íèé çàí ¿éë, õàðèëöàí ¿éëäýë
òóí áàÿëàã àãóóëãà, îëîí òàëòàé òóë íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí íýãýí ìºð òàéëáàðëàë áàðàã
áîëîìæã¿é àæ.
        ×óõàìäàà õ¿íèé íýã ë ¿éëäëèéã ãýõýä áèä òóí îëîí ÿíçààð òàéëáàðëàäàã áºãººä
òàéëáàðëàë á¿ð íü óã ¿éëäýë õààíà, õýçýý áîëæ, õýð óäààí ¿ðãýëæèëñýí çýðýã öàã õóãàöàà, îðîí



1
  Ò¿¿õèéí ìàòåðèàëèçìûí (íèéãìèéí ôèëîñîôè) ñóäëàõ ç¿éëèéã çºâëºëòèéí ôèëîñîôè÷èä õ¿ðòýë îëîí
ÿíçààð òàéëáàðëàñàí íü áèé. Ã.Â. Îñèïîâ ãýõýä ë 1.íèéãýì áàéãàëèéí ò¿ãýýìýë õóóëü òîãòîë, 2. íèéãìèéí
ò¿ãýýìýë õóóëü ç¿é òîãòîë. 3. ÿíç á¿ðèéí ñèñòåìèéí õºãæèõ, îðøèõóéí àñóóäàë, 4.íèéãìèéí õàðèëöààíû
òîãòîëöîî, ò¿¿íèé õóóëü ç¿é òîãòîë, 5. íèéãìèéí àõóé áîëîí íèéãìèéí óõàìñàð áîëîí 6. õ¿íèé íèéãýì
áîëîí ò¿¿íèé õºãæëèéí ç¿é òîãòëûã ñóäàëäàã ãýñýí çóðãààí ººð òîäîðõîéëîëò áàéäàã õýìýýí òîîöñîí
áàéíà.¯ç: Îñèïîâ Ã.Â. Ñîöèîëîãèÿ è Ñîöèàëèçì. Ì.: Íàóêà, 1990 Ò¿¿í÷ëýí Äîê Ö.Ãîìáîñ¿ðýí íèéãìèéí
ôèëîñîôèéã íèéãìèéí àìüäðàëûí á¿õ õ¿ðýý, õàðèëöàà, ò¿¿õ, îð÷èí ¿åèéí ãîë ãîë àñóóäëûã ñóäàëäàã
ìýäëýãèéí ñàëáàð ãýæ òîäîðõîéëñîí áîë Äîê Í.Õàâõ äîðíî äàõèíû àðãà áèëãèéí ñóðãààëèéã ºðíèéí
äèàëåêòèê ñýòãýëãýýòýé óÿëäóóëàí íèéãìèéã ñóäàëíà ãýæ ¿çñýí àæ. ¯ç:Ã.×óëóóíáààòàð. Øèíý÷ëýëèéí
¿åèéí íèéãìèéí ôèëîñîôèéí ñóóðü ñóäàëãàà. Èëòãýë. Äýëõèéí ôèëîñîôèéí ºäºðò çîðèóëñàí ÝØÁÕóðàë.
ÓÁ. 2005.
2
  Giddens

     16       |     Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                 Ñîöèîëîãèéí îíîë, ò¿¿õ
çàé òºäèéã¿é ÿìàð ºí㺠àÿñ, óòãà ó÷èð àãóóëñàí, òóõàéí õ¿í ñýòãýë ñàíààíû õóâüä ÿìàðøóó
áàéñàí çýðýã àñàð îëîí õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººë뺺ñ õàìààðäàã áàéíà.1
       Ýä¿ãýý ¿íýíèéã íýãýí øàëãóóðààð (æèøýý íü ïðàêòèê áîë ¿íýíèé øàëãóóð ãýæ ¿çäýã
çàðèì ñîöèàëü îíîë øèã) õýìæèõèéã îðîëäîõ àâààñ àìæèëòàíä ýñ õ¿ðýõèéã îíîëûí õèéãýýä
ïðàêòèê áîëîìæ áîëîëöîîíû õàðüöàà õàðóóëäàã. Õýìæèëòýíä ºðòºõûí õóâüä õàìãèéí èõ
ìàãàäëàëòàé áàéãàëèéí óõààíû õóâüä ãýõýä ë áàéæ áîëîõ íü îíîëîîð áàòëàãäñàí àâ÷ ºíººãèéí
òåõíèêèéí áîëîìæîîñ ¿¿äýí àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é øèíý ìýäëýã, íýýëò ºäðººñ
ºäºðò íýìýãäýõèéí õýðýýð îíîë, ïðàêòèê õî¸ðûí çàé óëàì ë õîëäñîîð áàéíà.
       Ò¿¿í÷ëýí ïðàêòèê äýýð ¿ð ä¿íãýý ºã÷ áàéãàà áîëîâ÷ ¿íýíèé øàëãóóðûã äàâæ ÷àääàãã¿é
òîõèîëäëûã2 òºäèéã¿é á¿ð ¸ñ ñóðòàõóóí, õ¿ì¿¿íëýã ¸ñíû ¿¿äíýýñ øèíý ìýäëýãèéã ïðàêòèê äýýð
õýðýãæ¿¿ëýõèéã õîðüñîí æèøýýã ÷ äóðäàæ áîëíî.3
       Ýíý á¿õýí íèéãìèéí óõààí ò¿¿íèé äîòîð ñîöèîëîãèéí õóâüä ¿íýíèé øàëãóóðûã ãàíö
áàéõ òýð òóñìàà ïðàêòèê þì ãýæ õýëýõ áîëîìæã¿éã õàðóóëæ áàéãàà áèëýý. Ýë óòãààðàà
íèéãìèéí ¿çýãäýë þìñûí òàëààð îëîí ÿíçûí òàéëáàðëàë áóþó îëîí îíîë ¿çýë áàðèìòëàëóóä
áàéõ íü íèéãìèéí óõààíû õýâèéí áàéäàë àæ.4
       Òýð òóñìàà îëîí ïàðàäèãìò øèíæëýõ óõààí áîëîõûí õóâüä ñîöèîëîãè íü ÿìàð íýãýí
îíîëûã ººðèéí åðºíõèé îíîëûí ò¿âøèí, îíîë÷ëîëûí äýýä õýëáýð õýìýýí õ¿ëýýí çºâøººðºõ íü
á¿òýøã¿é ç¿éë áèëýý. Òýð òóñìàà ñîöèîëîãè íü ººðºº ýìïèðèê øèíæëýõ óõààí5 áîëîõûí õóâüä,
áîäèò àñóóäëûã çºâõºí ãàðãàæ òàâèõ òºäèéã¿é òýäãýýðèéã øèéäâýðëýõ àðãà õýðýãñýë, òîäîðõîé
øèéäëèéí õóâèëáàðóóäûã äýâø¿¿ëäýã øèíæëýõ óõààí áîëîõûí õóâüä õèéñâýð áÿñàëãàëûí
øèíæòýé ìýäëýãèéí òîãòîëöîîã èéí õ¿ëýýí àâàõ íü áîäëîãîã¿é ÿâäàë áîëîõ áóñ óó.
        Äàðààãèéí õýñýãò ñîöèîëîãèéã ¿¿ñýí á¿ðýëäýõýä íºëººëñºí õ¿÷èí ç¿éëñèéã øèíæëýí
¿çýõ áºãººä ýíý íü ÿàãààä ñîöèîëîãè íèéãìèéí ôèëîñîôèéã ººðèéíõºº îíîë õýìýýí õ¿ëýýæ
àâàõ áîëîìæã¿éã äàõèí íýã íîòëîí õàðóóëàõ áóé çàà.

1
  Àìåðèêèéí ñîöèîëîãè÷ Áàíäåð Çàíäåí (James W. Vander Zanden) õ¿í õàðöàà àëü íýã ç¿éëä õýð õóðäàí
óäààí òóñãàñíààñ ¿¿äýí ãàðàõ îëîí óòãà ó÷ðûã ñóäàëñàí áàéíà. Õ¿í õàðöàà ¿ë òàíèõ õ¿í äýýð 3 õîðîì
îð÷èì òóñãàõ íü õàìãèéí òîõèðîìæòîé àæ. Õýðýâ òà ¿¿íýýñ èë¿¿ áàéëãàâàë õàðöíû óòãà ó÷ðûã õ¿ì¿¿ñ
ººðººð òàéëáàðëàæ ýõýëäýã áàéíà. Òóõàéëáàë, òà àâòîáóñàíä îðîîä òàíèõã¿é õýí íýãíèéã 3 –ààñ èë¿¿
õîðîì àæèãëàâàë íààä çàõ íü öààä õ¿íä ÷èíü ýâã¿é ìýäðýìæ òºðºõ, ýãä¿¿öýõ þì óó ýñâýë á¿ð ÷è þóãàà
ãºëðººâ ãýñýí ò¿ðýìãèé ààø àâèð ÷ ãàðãàæ ìýäíý. Ãýòýë õýðýâ òà áàãøòàéãàà ÷ þì óó òàíààñ ºíäºð
ñòàòóñòàé õ¿íòýé ÿðèëöàõäàà àëü áîëîõ ò¿¿íýýñ õàðöàà ñàëãàõã¿éã õè÷ýýäýã. Õàðèí èéø òèéø õàðöàà
áóðóóëàõ þì óó ººð ç¿éë ð¿¿ õàðààä áàéâàë ò¿¿íèéã õ¿íäýòãýýã¿éí èëðýë áîëæ áîëíî. ̺í ýðýãòýé õ¿í
á¿ñã¿é õ¿íèéã õàðö óíàãàí òàñðàëòã¿é õàðàõ àâààñ òýð òàíä òààëàãäàæ áàéãààã èëýðõèéëæ áîëíî. Èéíõ¿¿
õ¿íèé ãàíö õàðöàíä ë àñàð îëîí óòãà ó÷èð àãóóëàãäàæ, ò¿¿íèéã õ¿í á¿ð ÿíç á¿ðýýð òàéëáàðëàæ áîëäîã
áàéíà. ¯ç: James W. Vander Zander .The social experience. An introduction to the Sociology. Second edition.
p3
2
  Ý.Äþðõýéì íàð ñàð áèäíèéã òîéðîí ýðãýäýã ãýñýí ýðòíèé îéëãîëòûã õýäèé öàã õóãàöààã òîäîðõîéëîõîä
àøèã òóñàà ºã÷ áàéñàí àâ÷ øèíæëýõ óõààíû ¿¿äíýýñ ¿çýõ àõóë õóäàë áàéñàí ãýæ òýìäýãëýñíèéã ýíä
äóðäàæ áîëíî. ¯ç:Äþðõýéì Ý Î ðàçäåëåíèè îáøåñòâåííîãî òðóäà. Ïåð. ñ ôð Ì:1990. Î.̺íõáàò Ý.
Äþðõýéìûí ñîöèîëîãèéí ¿çýë áàðèìòëàë. Ñîöèîëîãè ñýòã¿¿ë ¹ 3
3
  Ãåíåòèêèéí óõààíû ýðãýí òîéðîíä ¿¿ññýí íºõöºë áàéäëûã ýíä äóðäàæ áîëîõ þì. Äîëëè õîíèéã
á¿òýýñíýýð ýä¿ãýý õ¿íèéã ÷ ãýñýí ãåíåòèê èíæåíåð÷ëýëèéí òóñëàìæòàéãààð á¿òýýæ áîëîõ íü íîòëîãäñîí
àâ÷ äýëõèéí îëîí îðîí ýíý ÷èãëýëèéí ñóäàëãàà øèíæèëãýýã õîðèãëîñîí áèëýý.
4
  Ýíý íü ¿íýí áàéõã¿é ãýñýí ¿ã áèø áºãººä íèéãìèéí óõààíû àëü íýãýí îíîë ¿íýíèéã õóâü÷ëàõ, ò¿¿íèé
öîðûí ãàíö øàëãóóð áàéõ áîëîìæã¿éã ë òýìäýãëýæ áàéãàà þì. ¯íýíèé øàëãóóð îëîí õýìýýí õ¿ëýýí
çºâøººðºõ íü ¿íýí áàñõ¿¿ îëîí áàéæ áîëîõûã ¿ã¿éñãýõã¿éã õýëýõ õýðýãòýé. ¯íýíèéã àâ÷ ¿çñýí îð÷èí
¿åèéí ñóäëàà÷äààñ Æîóñ Àïïëåáàé, Ëèíí Õàíò, Ìàðãàðèò ßêîá íàðûí á¿òýýë èõýýõýí øèíýëýã àæ. ¯ç:
Æîóñ Àïïëåáàé íàð. Ò¿¿õèéí òóõàé ¿íýíèé㠺㿿ëýõ íü. Àíãëè õýëíýýñ îð÷óóëñàí Ò.Áîëäãýðýë. ÓÁ.
2002.
5
  Ýìïèðèê øèíæëýõ óõààí ãýõýýð îíîëã¿é, äàí ãàíö áàðèìò ñýëòèéí õóðèìòëàë þì óó, àëèâàà îíîëûã
¿ã¿éñãýí ¿çýõ õàð ýìïèðèçìòýé àäèëòãàõ íü òóí ãýíýí áîëîõ áèç. Íèéãìèéí õèéãýýä õóâü õ¿íèé
òóðøëàãàä áàðèìæààëñàí, çàí ¿éë, õàðèëöàí ¿éëäëèéí áîäèò áóþó ñýòãýõ¿éí õýâ øèíæýýñ õèéñâýðëýæ
áóé îíîë÷ëîëûí õýâ ìàÿã á¿õèé óõààíûã áèä ýìïèðèê õýìýýí îéëãîæ áàéãàà þì. Âåáåðèéí èäåàëü õýâ
øèíæ ÷ ãýñýí ýìïèðèê áàéäëààñ ñýòãýõ¿éí õèéñâýðëýëèéí òóñëàìæòàéãààð áèé áîëãîæ áàéãàà îþóíû
áàéãóóëàìæ áèëýý. ¿ç: Äàðåíäîðô Ð. Äàðåíäîðô Ðàëüô. Òðîïû èç óòîïèè. Ïåð ñ íåì, Ïðàêñèñ, Ì:2002.
Ì.Âåáåð. Èçáðàííûå Ïðîèçâåäåíèÿ: Ïåð. ñ íåì. Ì.: Ïðîãðåññ, 1990.

             МУИС, ЭШБ № 247 (29)                  Ñîöèîëîãè-6           2005 îí         |        17
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
       Ñîöèîëîãèéã ¿¿ñýõýä íºëººëñºí õ¿÷èí ç¿éëñèéí òóõàéä
       Ýõýí ¿åèéí áóþó XIX çóóíû ñ¿¿ë÷ ¿åä ñîöèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíû ñòàòóñ, ò¿¿íèé
îíîë÷ëîëûí õýâ øèíæ, ñóäëàõ ç¿éë õèéãýýä íèéãìèéí ôèëîñîôèòîé õàðüöàõ õàðüöààíû òàëààð
ãîëëîí ÿðèãäàæ áàéñàí àãààä îíîëûí ýë ìàðãààí, ìýòãýëöýýí áýýð õàìòûí ¿éëäýë ãýõýýñýý ººð
ººð óëñ îðîíä àìüäàð÷ àñàí ñýòãýã÷äèéí á¿òýýë òóóðâèëûí õÿçãààðëàãäìàë õ¿ðýýíä ÿâàãäàæ
áàéâ.1
       Ìîíòýñêüå, Êîíò, Ñïåíñåð íàð îð÷èí ¿åèéí íèéãýìä ýä¿ãýýã õ¿ðòýë íèéãìèéí óõààíû
õºí人ã¿é áóþó ìàø áàãà õºíäñºí ºâºðìºö àñóóäëóóä îðøèí áóéã òýìäýãëýõèéí õàìò ò¿¿íèéã
ñóäëàõ øèíý ñîöèàëü øèíæëýõ óõààí çàéëøã¿é øààðäëàãàòàéã äóðäàæ áàéëàà. Êîíò, Ñïåíñåð
áýýð çºâõºí èíãýýä çîãñîëã¿é ýíýõ¿¿ øèíæëýõ óõààíû ñóäëàõ ç¿éë, ñóäàëãààíû àðãà áîëîí
îíîë÷ëîëûí õýâ øèíæèéã òîìú¸îëîí ãàðãàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áèëýý.2
       Èíãýõäýý òýä ñîöèîëîãèéã áàéãàëûí óõààíû õýâ øèíæ ëóãàà àäèë á¿òýýí, ýíý óõààíû
îáúåêòèâ àðãóóäûã ÷ ñóäàëãàà øèíæèëãýýíäýý àâ÷ õýðýãëýõ, íèéãìèéã îáúåêòèâ áîäèò áàéäàë
õýìýýí áèîëîãèéí îðãàíèçìòàé àäèëòãàí ¿çýõèéã ñàíàë áîëãîæ áàéñàí áºãººä ýíý íü ÿâààíäàà
ñîöèîëîãèéí îíîëûí ñýòãýëãýýíä ïîçèòèâèñò áîëîîä ôóíêöèîíàëü õàíäëàãûí ¿íäñýí ñóóðü
áîëñîí þì.3
       Ñîöèîëîãèéí ýíý ¿åèéí õºãæèë íü ñîöèàëü ñýòãýëãýý ëóãàà øèíý òóëãàð ñîöèîëîãèéí
ýçëýõ áàéð ñóóðèéã òîäîðõîéëîõ, óã óõààí íü õýëáýð, àãóóëãà, ñóäàëãààíû àðãûí õóâüä ÿìàð
áàéõ òóõàé àñóóäëóóä õºíäºãäºæ áàéñíààð òîäîðõîéëîãäîõ áºãººä ôèëîñîôè, íèéãìèéí
ôèëîñîôèîñ àíãèä, áèå äààñàí óõààí áîëîõîî áàòëàõûã ýðìýëçñýí ýðìýëçýë îíöãîé áàéð
ñóóðèéã ýçýëäýã.
       Ñîöèîëîãèéã ¿¿ñýí áèé áîëîõîä ôèëîñîôè, ôèëîñîôè÷èä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí àâ÷
äºíãºæ ìýíäýëñýí çàëóó øèíæëýõ óõààí ìààíü á¿ð "òºðºõ îðíîîñîî" ýõëýí ôèëîñîôèéã ñºðºí
çîãñîæ, ò¿¿íèé õàëàìæààñ ¿òýð ò¿ðãýí ñàëàõûã õ¿ñ÷ áàéëàà.4
       Î.Êîíòûí ýõýí ¿åèéí òîìîîõîí á¿òýýë¿¿ä “ Ïîçèòèâèñò ôèëîñîôèéí êóðñ”(1830)
Ò¿ãýýìýë îäîí îðîí ñóäëàëûí ã¿í óõààíû øàøòèð"(1844 îí) ãýñýí íýðòýé áàéñàí õýäèé ÷
ò¿¿íèé ãîë çîðèëãî íü öîî øèíý ñîöèàëü øèíæëýõ óõààíûã áèé áîëãîõûã ýðìýëçýæ áàéëàà. Òýð
ààæìààð ôèëîñîôè ãýñýí íýð òîìú¸îã õýðýãëýõýýñ ò¿äãýëçñýí íü 1851-1854 îíóóäàä õýâëýãäñýí
Î.Êîíòûí "Ïîçèòèâ áîäëîãûí òîãòîëöîî áóþó õ¿í òºðºëõòíèé øàøíû òóõàé ñîöèîëîãèéí
øàøòèð" õýìýýõ 4 áîòü çîõèîë áîëîí áóñàä á¿òýýë¿¿äýýñ õàðàãäàíà. Ý.Äþðõýéìûí õóâüä ÷


1
  Ãåðìàí, Ôðàíö, Àíãëè çýðýã XIX çóóíû Åâðîïûí òýðã¿¿ëýõ õºãæèëòýé óëñ îðîíä îéðîëöîî öàã ¿åä
àìüäàð÷ òóóðâèæ áàéñàí ñîöèîëîãèéí ñîíãîäîã ñýòãýã÷èä íýã íýãíèéõýý íîì á¿òýýëòýé òàíèëöààã¿é áàéõ
íü íèéòëýã áàéâ. Òóõàéëáàë, Ã.Ñïåíñåðèéí ñîöèîëîãèéí ãîë á¿òýýë "Ñîöèîëîãèéí çàð÷ìóóä" õýâëýãäýõ
¿åä òýðáýýð Î.Êîíòûí íîì çîõèîëòîé òàíèëöààã¿é, ìýääýãã¿é áàéñàí ãýæ ñóäëàà÷èä ¿çýõ íü áèé . Ãýñýí
õýäèé ÷ ýäãýýð ýðäýìòýä øèíýýð ìýíäýëæ àñàí ñîöèîëîãèéí äîòîîä èíñòèòóö÷èëýãäýõ ¿éë ÿâöàä ÷óõàë
íýìýð îðóóëæ, ò¿¿íèéã ãàíö íýã óëñ îðíû õ¿ðýýíä õàéðöàãëàãäñàí îíîë ¿çýë áàðèìòëàë áóñ á¿õýë á¿òýí
ñîöèàëü øèíæëýõ óõààí áîëãîæ ÷àäñàí þì.
2
  Ñîöèîëîãèéí ò¿¿õ ñóäëàëä ýíý øèíæëýõ óõààíû àíõäàã÷ íü õýí áý? ãýñýí àñóóäàë îëîíòîî òàâèãääàã.
Íèéãìèéí ýë óõààíä ñîöèîëîãè õýìýýí íýð ºã÷ çàãàëìàéëñíû õóâüä Î.Êîíòûã ¿íäýñëýã÷ ãýæ ¿çýõ ÿâäàë
íèéòëýã áàéäàã íü îëîí òàëààð øóäàðãà áóñ á¿ëãýý. ×óõàìäàà öîðûí ãàíö àíõäàã÷èéí òóõàéä áóñ õàðèí
àíõäàã÷óóäûí òóõàé ÿðèõ íü àðãàç¿é õóâüä çºâ þì. Ñîöèîëîãèéí ìýäëýã ¿¿ñýí áèé áîëñíîîñîî
àâàõóóëààä øèíæëýõ óõààíû ñòàòóñûã îëæ àâàõ õ¿ðòýë óðò õóãàöàà òóóëñàí àãààä ýíý ¿éëñýä îëîí àðâàí
íèéãìèéí ñýòãýã÷èä ººð ººðñäèéí õóâü íýìðèéã îðóóëñàí áèëýý. Î.Êîíò òºäèéã¿é Ñåí Ñèìîí, Ø.
Ìîíòåñêüå ãýõ çýðýã îëîí ñýòãýã÷èä àíõäàã÷èéí òîîíä îðîõ ãàâúÿàòàé áîëîõûã õýëýõ þóí. ¯ç:Collins
Randall and Michael Makowisky, The Discovery of Society, 1993, 5th edition, NY:McGraw-Hill, Inc.
Ò¿¿í÷ëýí ýë óõààíûã çºâõºí ºðíèéí ýðäýìòýí ñýòãýã÷äèéí îþóíû á¿òýýë ãýäýã óëàìæëàëò õàíäëàãûã
çàðèì ñóäëàà÷èä ¿ã¿éñãýæ Èáí Õàëäóí (Abdel Rahman Ibn-Khaldun) çýðýã èñëàìûí åðòºíöèéí
òºëººëºã÷äèéí ¿çýë ñàíààã ñîöèîëîãèéí ýõ ñóðâàëæèéí íýã õýìýýí íýðëýäýã. Ritzer G. Sociological
Theory.The McGraw- Hill Companies, Inc.1996. p 8
3
  ¯¿íèé çýðýãöýý Â. Äèëüòåé çýðýã (W. Dilthey) ñýòãýã÷èä õ¿íèé çàí ¿éë, ¿éëäëèéã óðüä÷èëàí òààõ
áîëîìæã¿éã öîõîí òýìäýãëýæ, èéì ç¿éëèéã ñóäëàõ áèå äààñàí øèíý óõààí áóþó ñîöèîëîãèéã îðøèí
áàéõ ýðõòýé ýñýõýä ýðãýëçýæ áàéñíûã òýìäýãëýõ íü ç¿éòýé. ¯ç: Kenneth D.Balley Methods of social research,
1994. Free Press, NY
4
  Î.̺íõáàò Ñîöèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíû ïàðàäèãìûí àñóóäàë, õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãà. ÌÓÈÑ –èéí
Ýðäýì Øèíæèëãýýíèé Áè÷èã ¹1.(107)ÓÁ.1992.

     18        |     Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                              Ñîöèîëîãèéí îíîë, ò¿¿õ
ñîöèîëîãèéã ôèëîñîôèîñ, ñîöèàëü øèíæëýõ óõààíû íýð õ¿íäèéã óíàãàæ áóé ñïåêóëÿòèâ
áÿñàëãàëààñ ÷ºëººëºõèéã ýðìýëçýæ áàéâ.1
        ¯¿íä õýä õýäýí õ¿÷èí ç¿éë øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. Õàìãèéí àíõäàã÷
øàëòãààí àâààñ ôèëîñîôè, ò¿¿íèé äîòîð íèéãìèéí ôèëîñîôè XYIII-XIX çóóí ëóãàà á¿ðýëäýí
áèé áîëñîí íèéãìèéí çàõèàëãûã áèåë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é íü òîäîðõîé áîëñîíòîé õîëáîîòîé.
Êàïèòàëèçìûí ìàíäàí áàäðàëûí áýëãý òýìäýã áîëñîí ýíý çóóí áîë øàøíû áóðàíãóé ¸ñîí
íî¸ðõñîí äóíäàä çóóí þì óó, ôèëîñîôèéí õ¿¿ðíýë, áÿñàëãàë ä¿¿ðýí Ïëàòîíû ýðèí ¿åýñ ýðñ
ÿëãààòàé áàéëàà.2
        Ýíý áîë ðàöèîíàëèçì, ëèáåðàëèçì, ïðàãìàòèçìûã ýðõýìëýæ, ýðãýëòýíä îðóóëñàí íýã
çîîñ ÷ áîëîâ àøèã àâ÷ðàõ ¸ñòîé ãýñýí ¿çýë ñàíàà íî¸ðõñîí íèéãýì õ¿÷èðõýãæñýí ýðèí öàã áàéâ.3
Øèíæëýõ óõààí ¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí áîëæ, àøèã àâ÷ðàõ õýðýãñýë áîëñíîîð íèéãìèéí îíîë
ñóðãààëèéã ÷ ýíý ºíö㺺ð õàðæ ýõýëñýí þì. Êàïèòàëèçì íèéãìèéí ñýòãýã÷äýýñ îþóíû õèéñâýð
ä¿ãíýëòýíä òóëãóóðëàñàí áÿñàëãàëûí øèíæòýé ôèëîñîôèéí ñ¿ðëýã ñèñòåìèéã áóñ áîäèò
àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëæ áîëîõ, ¿¿ñýí áèé áîëñîí íèéãìèéí õýâ æóðìûã áýõæ¿¿ëýí äýìæèæ, ¿ð
ºãººæºº ºã÷ ÷àäàõóéö àëõàì õèéõèéã õ¿ëýýæ áàéëàà. ªºðººð õýëáýë íèéãýì ñóäëàà÷èéã
èíæåíåð, ôèçèê÷èéí íýã àäèë ìýðãýøèõèéã, áîäèò àñóóäëûã øèéäýõýä õóâü íýìðýý îðóóëàõûã,
òîäîðõîé øèéäëèéã øààðäàæ áàéâ.
        Ãýòýë íèéãìèéí ôèëîñîôè óðüäûí àäèë òàõèà àíõäàã÷ óó, ºíäºã àíõäàã÷ óó ãýõ ìàÿãèéí
ýöýñ òºãñãºëã¿é ìàðãààí ìýòãýëöýýíä æèâñýí õýâýýð, óðüä õîæèä ¿çýãäýýã¿é õºãæëèéí ¿éë
ÿâöûã òàéëáàðëàí, íèéãìèéí õ¿ëýýõ¿éã çºâòãºæ ÷àäàõóéö òàíèí ìýäýõ¿éí îíîë, àðãà
õýðýãñëèéã ºã÷ ÷àäñàíã¿é. ×óõàìõ¿¿ ôèëîñîôèä èòãýë àëäàðñàí ýë íºõöºë áàéäàë òàíèí
ìýäýõ¿éí àðãàç¿é, îíîë÷ëîëûí øèíý çàð÷ìóóäûã èëýðõèéëñýí øèíý çàëóó óõààíûã á¿ðýëäýí
áèé áîëîõîä ÷óõàë ò¿ëõýö áîëñíû ñàöóó òóõàéí ¿åèéí ôèëîñîôèäîëòûí õýâ çàãâàðààñ
òàòãàëçàõàä íºëººëæýý.
         Ñîöèîëîãè èéíõ¿¿ ôèëîñîôèîñ õîëäîí õºíäèéðºõèéí õýðýýð òóõàéí ¿åä àñàð èõ
àìæèëòàíä õ¿ð÷, õ¿í òºðºëõòíèé ñàéí ñàéõíû òºëºº øèíæëýõ óõààí õýðõýí ¿éë÷èëæ ÷àäàõûã
íîòëîí õàðóóëæ àñàí áàéãàëèéí óõààíû îíîë àðãà ç¿é, òàíèí ìýäýõ¿éí ¿íäñýí çàð÷ìóóäûã
àøèãëàõ çàìààð èíñòèòóö÷èëýãäýæ ýõëýâ.
        Ñîöèîëîãèéí ñîíãîäîã òºëººëºã÷ Î.Êîíò, Ã.Ñïåíñåð íà𠺺ðñäèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã
"Íèéãìèéí ôèçèê" õýìýýí íýðëýí Î.Êîíò “Îþóí ñàíààíû õºãæëèéí ãóðâàí øàòíû õóóëü”,
Ã.Ñïåíñåð "Ò¿ãýýìýë õóâüñëûí õóóëü”, Ô.Ò¸ííèñ "Á¿õ íèéòèéí òýãø áóñ áàéäëûí äîòîðõ òýãø
áàéäëûí òóõàé õóóëü" ãýõ çýðãýýð áàéãàëèéí õóóëèóäûí àäèë áàòàëæ áîëîõóéö íèéãìèéí
õóóëèóäûã áèé áîëãîõûã õ¿ñýæ áàéñàí àæãóó.4


1
  Ôèëîñîôèä õàíäàõ Î.Êîíò, Ý.Äþðõýéìûí õàíäëàãà õî¸ðäìîë øèíæòýé áàéëàà. Òýä õýäèéãýýð
òóðøèëòàíä ñóóðèëñàí ðàöèîíàëü, ýìïèðèê àðãà ç¿é ð¿¿ òýì¿¿ëæ áàéñàí àâ÷ ñîöèàëü àñóóäëûã
òàéëáàðëàõ ôèëîñîôè õýâ ìàÿãààñ á¿ðýí ñàëæ ÷àäààã¿é þì. Ýíý òóõàéãàà Äþðõýéì “áè ôèëîñîôèîñ
õîëäîõ àâ÷ ñóäàëæ áóé àñóóäëûíõàà ìºí ÷àíàðààñ ¿¿äýí ýðãýí èðýõ áóþó” õýìýýí áè÷ñýí íü áèé. ¯ç:
Äþðõýéì Ý Î ðàçäåëåíèè îáùåñòâåííîãî òðóäà. Ïåð. ñ ôð Ì:1990.
2
  Ïëàòîí ººðèéí Òºð Óëñ çîõèîëîî Ñîêðàòààñ Ôðàñèìàõ, Ãëàâêîí, Àäèìàíò ëóãàà õ¿¿ðíýí áÿñàëãàñàí
õýëáýðýýð áè÷æýý. Îëîí îëîí ¿åèéí ôèëîñîôè÷äûí áè÷ëýãèéí õýâ çàãâàð áîëñîí ýë á¿òýýëäýý òýðýýð òºð
çàñàã, ýðõ áàðèã÷èä áîëîí øóäàðãà ¸ñ, ¸ñ ñóðòõóóí çýðýã îëîí ñýäâýý𠺺ðèéí ¿çýë ñàíààã èëýðõèéëñýí
áàéíà. ¯ç:Ïëàòîí. Òºð Óëñ ãðåê õýëíýýñ îð÷óóëñàí Ä. Îòãîíòóÿà ÓÁ:2005
3
  Ñîöèîëîãè÷äîîñ ÷óõàìõ¿¿ Ì.Âåáåð ºðíº äàõèíû êàïèòàëèñò òîãòîëöîî, ò¿¿íèé ýäèéí çàñàã, ýðõ ç¿é,
óëñ òºð, ñîöèàëü õàðèëöàà çýðýã á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã á¿ðèéã ðàöèîíàëü áàéäàë, ðàöèîíàëèçìûí ¿¿äíýýñ
õàíäàí ñóäàëñàí áèëýý. Ñòåôýí Êàëáåðã “ªðíºäèéí ñî¸ëûí ðàöèîíàëü áàéäëûí òóõàé ñóðãààë íü
Ì.Âåáåðèéí ñîöèîëîãèéí ãîë öºì ¿çýë ñàíàà þì õýìýýí õýëñýí íü òóí îíîâ÷òîé òîäîðõîéëîëò þì.
×óõàìõ¿¿ ºðíº äàõèíû êàïèòàëèñò òîãòîëöîî, ýäèéí çàñàã, ýðõ ç¿é, óëñ òºð, ñîöèàëü õàðèëöàà çýðýã
ò¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í õýñýã á¿ðèéã àâ÷ ñóäëàõäàà Ì.Âåáåð ðàöèîíàëü áàéäàë, ðàöèîíàëèçìûí ¿¿äíýýñ
õàíäàí ñóäàëñàí áèëýý. ¯ç: Kalberg Stephen. M.Weber,s Comparative-Historical Sociology. Chicago;
University of Chicago Press 1994. Î.̺íõáàò Ì.Âåáåðèéí ñîöèîëîãèéí ¿çýë áàðèìòëàë. Ñîöèîëîãè
ñýòã¿¿ë ¹ 5, 2005
4
  Èñòîðèÿ òåîðåòè÷åñêîé ñîöèîëîãèè.  4-õ ò. Ò.1 Îòâåò.ðåä Þ.Í.Äàâûäîâ.-Ì., Êàíîí, 1997. Èñòîðèÿ
ñîöèîëîãèè â Çàïàäíîé Åâðîïå è ÑØÀ. Ó÷åáíèê äëÿ âóçîâ. Îòâ. Ðåä Îñèïîâ Ã.Â. Èçä ãðóïïà Íîðìà-
Èíôðà Ì:1998. . Ritzer G. Sociological theory.The McGraw- Hill Companies, Inc.1996. J.McKay B.Hill,
J.Buckler A History of World Societies. Fourth edition. Houghton Milfflin Company 1970.

            МУИС, ЭШБ № 247 (29)               Ñîöèîëîãè-6          2005 îí       |        19
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
        Øèíæëýõ óõààíûã ìàãòàí äóóëæ, ò¿¿íèé õ¿÷ýýð á¿õ àñóóäëûã øèéäýæ áîëíî ãýæ îëîíõ
õ¿ì¿¿ñ õ¿ñýæ, ÷èí ñýòãýëýýñýý èòãýí õ¿ëýýæ àñàí ýíý öàã ¿åèéã ýä¿ãýý öàãèéí ýðäýìòýä
øèíæëýõ óõààíû áààòàðëàã çàãâàð, îþóí óõààíû òóéëøðàëûí ýðèí õýìýýí íýðëýõ íü áèé.1
        Ñîöèîëîãèéã òºðºí ãàðàõàä íºëººëñºí ãîë õ¿÷èí ç¿éëñèéã òîâ÷îîëîí ¿çýõ àõóë èéì
àãààä ýíý íü íèéãìèéí ôèëîñîôè ÿàãààä ñîöèîëîãèéí åðºíõèé îíîë ÷ þì óó ýñ áºãººñ ò¿¿íèé
õºãæèë èíòåãðàö÷èëëûã çàíãèäàõ ãîë çàíãèëàà áîëæ ÷àäàõã¿é òóõàéä õàðèóëò ºã÷ ÷àäàõ áóé
çàà õýìýýí áîäíî.
        ×óõàìäàà ñîöèîëîãè íü òýðòýý XYIII-XIX çóóíóóäàä øèíý ýðèí ¿åèéí äîõèî áîëîí
ºðíºñºí óëñòºðèéí õèéãýýä àæ ¿éëäâýðèéí õóâüñãàëóóä, êàïèòàëèçìûí ìàíäàí áàäðàë,
õîòæèëò, øàøèí ø¿òëýã, èòãýë ¿íýìøëèéí ººð÷ëºëò áîëîí øèíæëýõ óõààíû õºãæèë çýðýã
ñîöèàëü õ¿÷í¿¿äèéí áîäèò õýðýãöýý øààðäëàãàä õàðèó áîëæ ¿¿ñýí á¿ðýëäñýí øèíæëýõ óõààí
á¿ëãýý.2
        XX çóóíû òóðø ñîöèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíû ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ìàêðî áîëîí ìèêðî
ò¿âøíèé ñîöèîëîãèéí îëîí àðâàí îíîë ¿çýë áàðèìòëàë õèéãýýä ñóäàëãààíû øèíý àðãà ç¿é,
àðãóóä òºðºí ãàðñàí íü ýë óõààíû ñòàòóñ, áàéð ñóóðèéã óëàì áàòàòãàñàí áèëýý. Ñîöèîëîãè
çºâõºí ººðòºº çîðèóëàãäñàí ò¿ãæèãäìýë áàéäëààð õºã溺ã¿é àãààä ò¿¿íèé òàíèí ìýäýõ¿éí
îíîë àðãà ç¿é ò¿¿õ, óëñ òºð, õóóëü çýðýã íèéãýì-õ¿ì¿¿íëýãèéí îëîí øèíæëýõ óõààíóóäûí
õºãæèëä èõýýõýí íºëºº ¿ç¿¿ëñýí þì.3
        Ò¿¿í÷ëýí ñîöèîëîãè íü ººðèéí òàíèí ìýäýõ¿éí õ¿ðýýíä õóðèìòëóóëñàí ìýäëýãýý õ¿íèé
ñàéí ñàéõàí àìüäðàëûí òóñûí òóëä ¿ð àøèãòàéãààð àøèãëàõ àðãà çàì, ãàðöûí òóõàéä èõýýõýí
àìæèëòàíä õ¿ðñýí áºãººä ¿¿íèé èëýðõèéëýë íü áîäëîãûí ñóäàëãàà õýìýýõ ñóäàëãààíû ºâºðìºö
õýëáýð õèéãýýä íèéãìèéí àæèë ãýñýí ìýðãýæëèéã òºðºí ãàðàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñíýýñ
õàðàãäàíà.
        Íèéãìèéí õýðýãöýý øààðäëàãà, õ¿ëýýõ¿éä çîõèöîí ººð÷ëºãäºí õºãæèæ, õºðâºæ ÷àäàæ
áóé èéì äèíàìèê øèíæëýõ óõààí íü õèéñâýðýýð íîìëîí ñóðòàëäàõ, áÿñàëãàë, ¿ë ã¿éöýëäýõ
¿çëýýð æèã¿¿ðëýñýí àëü íýã îíîë ñóðãààëüä îíîëûí ôóíêöýý øèëæ¿¿ëíý ãýäýã íü áàéæ áîëøã¿é
ç¿éë ãýäýãòýé íîìûí ýðõýì íºõºä ìààíü ñàíàë íèéëýõ áóé çàà.




1
  Æîóñ Àïïëåáàé, Ëèíí Õàíò, Ìàðãàðèò ßêîá. Ò¿¿õèéí òóõàé ¿íýíèé㠺㿿ëýõ íü. Àíãëè õýëíýýñ
îð÷óóëñàí Ò.Áîëäãýðýë. ÓÁ. 2002. Øèíæëýõ óõààíûã áóðõàí÷ëàí ø¿òýõ íü óòãà óðàí çîõèîëä õ¿ðòýë
ã¿íýý íýâòýðñíèéã áèä Æþëü Âåðíèéí íýãýí çîõèîëûí áààòàð èíæåíåð Ñìèò ººðèéí äºðâºí íºõäèéí
õàìò äàëàéí íýãýí ýçã¿é àðëûã òàíüøã¿é ñàéõàí áîëãîæ õóâèðãàñàí ò¿¿õýýñ õàðæ áîëíî. ¯ç: Æþëü Âåðí.
Íóóöàò àðàë.ÓÁ. 1996.
2
  Georg Ritzer. Sociological theory.The McGraw- Hill Companies, Inc.1996. Kenneth D.Balley Methods of
social research, 1994. Free Press, NY. Michael S. Bassis, Richard J. Gelles, Ann levine Sociology: an
introduction. 4 ed. The McGraw- Hill Companies, Inc 1991.
3
   Ýë íºëººëºë íü õýí íýãýíäýý çààñàí ñóðãàñàí áàéäëààð áóñ õàðèëöàí íºëººëñºí òýãø õàðèëöàà
áàéäëààð èëýð÷ áàéâ. Ýíý òóõàéä Ì.Âåáåðèéí ñàíàà èõ ñîíèðõîëòîé. Ñîöèîëîãè, ò¿¿õèéí õàðèëöààíû
òóõàéä Ì.Âåáåð “ñîöèîëîãè íü ººðèéí á¿òýýñýí ò¿ãýýìýë åðòºíö áóþó “èäåàëü õýâ øèíæ”-èéí
òóñëàìæòàéãààð ýìïèðèê åðòºíöèéã ñóäëàõ àãààä õýäèéãýýð ýäãýýð õýâ øèíæ ýìïèðèê áîäèò áàéäëûã
á¿ðýí ä¿¿ðýí èëýðõèéëýí õàìàð÷ ýñ ÷àäàõ àâ÷ ò¿¿íèéã èë¿¿ ñàéí îéëãîõ áîëîìæ îëãîäîã áàéíà. Ò¿¿õ áîë
ýìïèðèê ò¿âøèíä åðºíõèéëºí íýãòãýõ áîëîìæã¿é ýìïèðèê ¿éë ÿâöóóäààñ á¿ðääýã òóë ñîöèîëîãèéí
áîëîâñðóóëñàí äýýðõ ò¿ãýýìýë åðòºíöèéí òóñëàìæòàéãààð ò¿¿õèéí òýäãýýðõ ¿çýãäýë,¿éë ÿâöûí ó÷èð
øàëòãààíûã òàéëáàðëàí òàíüæ áîëîõ àæ” ãýæ õýëñýí áàéäàã. Èéíõ¿¿ Ì.Âåáåð ºâºðìºö ¿çýãäýë þìñûí
øàâõàãäàøã¿é òàëáàð áîëîõ ò¿¿õèéã øèíæëýõýä áîäèò åðòºíöèéã ñóäàëäãèéí íýãýí àäèë àðãàç¿é, ¿çýë
áàðèìòëàë øààðäëàãàòàé àãààä ¿¿íèéã ñîöèîëîãè ¿¿ñãýí áîëîâñðóóëæ, ò¿¿õ íü òýäãýýðèéã ººðèéí
¿çýãäýë þìñûí ó÷èð øàëòãààíûã çàäëàí øèíæëýõäýý àâ÷ õýðýãëýõ ¸ñòîé õýìýýí ¿çýæ áàéëàà. Ñîöèîëîãè
íü ººðèéí òàíèí ìýäýõ¿éí àðãà ç¿éãýýðýý ò¿¿õ òóí ýåðýã íºëºº ¿ç¿¿ëñíèéã ò¿¿õ÷èä ìºí òýìäýãëýäýã. ¯ç:
Î.̺íõáàò Ì. Âåáåðûí ñîöèîëîãèéí ¿çýë áàðèìòëàë. Ñîöèîëîãè ñýòã¿¿ë. ¹5. 2005. Æîóñ Àïïëåáàé,
Ëèíí Õàíò, Ìàðãàðèò ßêîá. Ò¿¿õèéí òóõàé ¿íýíèé㠺㿿ëýõ íü. Àíãëè õýëíýýñ îð÷óóëñàí Ò.Áîëäãýðýë.
ÓÁ. 2002.


     20       |     Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                          Ñîöèîëîãèéí îíîë, ò¿¿õ
                  ÌÓÈÑ-èéí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áè÷èã ¹ 247 (29)


Ш.Îюуíõàнд
                                 ÌÓÈÑ-èéí Ñîöèîëîãè нийгмийн ажлын òýíõìèéí áàãø,
                                                   ñîöèîëîãèéí óõààíû äîêòîð (PhD)


           ÑÎÖÈÎËÎÃÈÉÍ ÎÍÎËÛÍ ÇÀËÃÀÌÆ
           ÕÎËÁÎÎÍÛ ÒÀËÀÀÐÕ ÝÐÃÝÖҮҮЛЭЛ
       Ýä¿ãýý ñîöèîëоãèéí øèíæëýõ óõààíû îíîë, ¿çýë áàðèìòëàëóóä íü íèéãìèéí õºãæèë,
øèíæëýõ óõààíû øèíý íýýëò¿¿äòýé õîëáîîòîéгоор àñàð õóðäàöòàé ººð÷ëºãäºхийн зэрэгцээ,
íèéãìèéí õàрèëöàà õîëáîî, íèéãìèéí ñîëèëöîî, èòãýëöýë, îíîëûí ðàöèîíàëü÷ áà èððàöèîíàëü
÷èã áàðèìæààг õàðèëöàí óÿëäààòàéãààð òàéëáàðëàх болж, социологид ñîöèîëîãèéí äóíä
ò¿âøíèé îíîëûí çàãâàðóóä ò¿ëõ¿¿ áàéð ñóóðü ýçëýõ áîëæýý. Дээрхээс үүдэн ñîöèîëîãèéí
øèíæëýõ óõààíû òýðã¿¿ëýõ çîðèëãî, íèéãýìä ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéí òàëààðõ ñîíãîäîãóóäûí
òàéëáàðëàëä òîäîðõîé õýìæýýíèé ººð÷ëºëò¿¿ä áèé áîëñîîð áàéãàà бөгөөд үүнтэй ñàíàë íèéëýõ
ñóäëàà÷èä îëîíòîî òîõèîëäîõ болсон íü ç¿éí õýðýã þì.
       Îð÷èí ¿åèéí ñîöèîëîãèéí îíîëûí ò¿¿õèéã ñóäëàà÷äûí íýã áîëîõ Ãåðìàíû ñîöèîëîãè÷
Àíåò Òðàéáåë: Ñîöèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíû ãîë çîðèëãî, ¿¿ðýã íü íèéãìèéí íýãýíò áèé
áîëîí ¿éë÷èëæ áóé áîäèò õàðèëöààí äóíä àæ òºðºí àìüäàð÷, óðàí á¿òýýëýý òóóðâèí, ¿éë
àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíäûí õàðèëöààã ñóäëàõàä ÷èãëýгääýã õýìýýí
òîäîðõîéëñîí áàéäàã. ¯¿íýýñ ¿¿äýýä îð÷èí ¿åèéí ñîöèîëîãèéí ñóäëàãäаõóóíûã äîîðõ áàéäëààð
òîäîðõîéëæ áîëíî.
    - Íèéãìèéí øèíæ ÷àíàð, øèíæ òºëºâèéã òîäîðõîéëîõäîî áè÷èãëýí òîî÷èõ, ñòàòèñòèê
       àðãààð õÿçãààðëàãäààä çîãñîõã¿é нèéãýìä ºðíºæ áóé ¿çýãäýë ¿éë ÿâöóóäàä øèíæèëãýý
       õèéõäýý ò¿¿íèé ó÷èð øàëòãààíûг тодруулан òàéëáàðëàõ
    - Нèéãìèéí õàðèëöàà, õîëáîî, íèéãýì äýõ õàìòûí íèéãýìëýã, íèéòëýã¿¿ä, á¿ëãèéí
       ãèø¿¿äèéí õîëáîî ñ¿ëáýýíä àíàëèç õèéõ
    - Хóâü õ¿í áîëîí á¿ëãèéí õîîðîíäûí õàðèëöààã íèéãìèéí á¿òýöòýé õîëáîн үзэх ÷èã
       áàðèìæàà äàâàìãàéëàõ øèíæòýéãýýð õºãæèæ áàéíà.
        Õàðèí ñîöèîëîãèéí шинжлэх ухаанû îíîë, ¿çýë áàðèìòëàëóóäûí ãîë çîðèëãî íü:
Íèéãìèéí õºãæëèéí òºëºâ áàéäàë, ÷èã õàíäëàãûã òàéëáàðëàñàí, òîäîðõîéëñîí îíîë àðãà ç¿éн
çàãâàðûã áîëîâñðóóëàõàä îðøèíî. ×èíãýõäýý ñîöèîëîãèéí ºâºðìºö îíöëîãèéã òóñãàñàí
àðãà÷ëàë, îéëгîëò óõàãäàõóóí, àðãà òåõíèêèéã àøèãëàõ íü äàìæèãã¿é.
       Ñîöèîëîãèéí àëü ÷ ¿åèéí îíîëóóäûí õîîðîíä í¿äýíä ¿ë ¿çýãäýõ ñýæèì, õîëáîî îðøèí
áàéäàã áºãººä òýäãýýðèéí àëü àëü íü ò¿¿õýí íºõöºë, öàã õóãàöàà, îðîí çàé, ¿íäýñíèé îíöëîãòîé
õîëáîîòîé, ýíý ë ñóóðèí äýýð áîëîâñоðч áèé áîëñîí, ò¿¿íèéõýý ÷ îíöëîãèéã øèíãýýñýí áàéäàã.
Òîäðóóëáàë, àëü ÷ òîäîðõîé îíîëûã àâààä ¿çñýí îíîëûí òîäîðõîé ýõ ñóðâàëæ, óãòâàð, çàëãàìæ
õîëáîîíû òàëààð ÿðьж болно.
        Àñóóäëûí ãîë íü ýäãýýð îíîëóóä ò¿¿õýí öàã õóãàöààíû òóðøèä, øèíý îéëãîëò, àðãà
òåõíèê, îíîë àðãà ç¿éãýýð áàÿæèí õºãæèæ, óëàì áîëîâñðîíãóé áîëîí òºãºëäºðæèæ, öàã
¿åèéíõýý îíöëîã, òóëãàìäñàí øèíæòýé àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýæ áàéäàãò îðøäîã. Òèéìýýñ ÷
îð÷èí ¿åèéí ñîöèîëîãèéí îíîë, ¿çýë áàðèìòëàëóóäûã îéëãîõ, òàíèí ìýäýõýä ò¿¿íèé ò¿¿õýí
ºìíºòãºë áîëäîã ñîöèîëîãèéí ñýòãýëãýýíèé ò¿¿õèéí èëýðõèéëýë ñîíãîäîã ¿åèéí òàëààðõ
îéëãîëò ìýäëýã àñàð ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. XIX çóóíû 50-60-ààä îíä, ýä¿ãýý ñîíãîäîã á¿òýýë
“Êàïèòàë”-àà òóóðâèõäàà ÷ Êàðë Ìàðêñ íýã òàëààñ òóõàéí ¿åèéí Àíãëèéí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí
ñèñòåìèéí àñàð ýð÷òýé àæ ¿éëäâýðæèëòèéí ¿éë ÿâö, íºãººòýéã¿¿ð Àíãëèéí àæèë÷èí àíãèéí
¿ã¿éðýë, õîîñðîë, ¿ãýýã¿é áàéäàë íü òóéëäàà õ¿ðñýí ò¿¿õýí íºõöºëòýé õîëáîí àâ÷ ¿çсэн байдаг.
Ò¿¿íýýñ õîéø, äàðóé 140-ººä æèëèéí òóðøèéí òàñðàëòã¿é õºãæëèéí äóíä áàðóóíû òºäèéã¿é
á¿õèé ë íèéãýìä òåõíèê, óëñ òºðèéí õóâüсãàë ºðíºí, àñàð èõ ººð÷ëºëò õóâüñàëä îðñîí.
       Ýíý òóõàéä ÷ îëîí ñóäëàà÷èä ñóäàëãàà øèíæèëãýý, á¿òýýë íèéòëýë¿¿ääýý òóñãàí ººð
ººðñäèéí òàéëáàðëàë, îíîë àðãà ç¿éã òîäîðõîéëñîí íü áèé. Õýäèéãýýð ñîíãîäîã ¿åèéí “êàíîí”-

           МУИС, ЭШБ № 247 (29)             Ñîöèîëîãè-6        2005 îí      |       21
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
ä íýðñ íü ÿìàð ÷ ìàðãààíã¿é àêñèîì áàéäëààð áè÷èãääýã ñóäëàà÷äûí æàãñààëòàä ºíººãèéí
ºíäºðëºãººñ, òóõàéëáàë, õ¿éñèéí, øàøíû, ðàñèçìûí ¿¿äíýýñ ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàæ áîëîõ ÷,
òýäãýýðèéí îíîëûí õºãæëèéí ýâîëþöè õºãæèëä ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðãèéã ¿ã¿éñãýõ àðãàã¿é þì.
Ãàãöõ¿¿ ò¿¿íèé öààíà îëîí òîîíû ñîöèîëîãè÷èä îðøèí, ¿çýë áîäîë, áàéð ñóóðèà èëýðõèéëýí,
ýíýõ¿¿ шинжлэх ухааíû õºãæèëä ¿íýëæ áàðøã¿é õóâü íýìðýý îðóóëæ áàéñàí íü îð÷èí ¿åèéí
íèéãìèéí õàðèëöààíû àëü íýã òóëãàìäñàí àñóóäëûã ã¿íçãèéð¿¿ëýí ñóäëàõàä óëàì á¿ð
îéëãîìæòîé áîëäîã. (Ìèøåëü Ôóêî, ×.Ìèëëñ, Ìàðèàíà Âåáåð . . .)
        Îр÷èí ¿åèéí ñîöèîëîãè÷èä, òýäíèé ¿çýë áàðèìòëàë íü ºíººäºð, ýíý öàã ìº÷èä
íèéãìèéí ºìíº òóëãàðààä áóñ àñóóäëóóäûã ñóäëàõàä ÷èãëýãäýæ áàéãàà ãýäýã óòãààðàà íýëýýä
øèíýëýã, òóëãàìäñàí õýäèé ÷ òýä îíîëûí õóâüä õýçýý ÷ ºìíº íü áàéãààã¿é öîî øèíý ç¿éëýýñ
ãàðààãàà ýõýëäýãã¿é. Äèéëýíõäýý ºìíº íü áîëîâñðуулсаí ¿çýë áàðèìòëàë, îíîë àðãà ç¿éä
òóëãóóðëàí, òàéëáàðëàë õèéõ, á¿òýýë÷ýýð òóíãààõ, çàðèì òîõèîëäîëä ººðñ人 ÷ ìýäýëã¿é
áàòàëãàà íîòîëãîîíäîî ñîíãîäîãóóäààñ àøèãëàäàã. Ó÷èð íü ñîíãîäîã ñîöèîëîãè÷äûí îíîë
êîíöåïöóóä íü îíîë àðãà ç¿éí óëàìæëàëûã á¿ðä¿¿ëýõèéí ñàöóó, àâòîìàòààð (ñóðãàëò,
áîëîâñðîë, óíøñàí ç¿éëñ . . .) áèäíèé îþóí óõààí, îé òîéíä õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí áàéäàã ó÷ðààñ,
øèíæèëãýý õèéõ, ò¿¿íèéã ¿íäýñëýõ, ó÷èð øàëòãààíû òàéëáàðëàëûã îëæ òîãòîîõäîî õ¿ññýí ÷
õ¿ñýýã¿é ÷ òàðõè òîëãîéäîî øèíãýñýí ñîíãîäîã çàãâàðûã àøèãëàñàí áàéäàã.
       Òýðòýý, îäîîãîîñ áàðàãöààëáàë 150-ààä æèëèéí ºìíº Î.Êîíò ñîöèîëîãè õýìýýõ íýð
òîìú¸îã øèíæëýõ óõààíû ýðãýëòýíä îðóóëæ èðýí, õàðüöàíãóé àâòîíîìè øèíæòýé îðøèã÷
øèíæëýõ óõààí õýìýýí òîäîðõîéëñîí áèëýý.
       Ò¿¿õèéí îí óäààí æèëèéí õ¿ðäýí òîéðãèéí ¿¿äíýýñ ¿çâýë ýíý íü õýäèéãýýð òºäèéëºí
óðò õóãàöàà áèø ÷, ýíý õóãàöààíä ñîöèîëîãè íü ñòàòóñûí, îíîë àðãà ç¿éí, àðãà òåõíèêèéí,
íèéãìèéí õýðýãëýýíèé õóâüä ¿ëýìæ èõ ç¿éëèéã àìæóóëæ, íýãýíò àêàäåìèê ò¿âøíèé øèíæëýõ
óõààí áîëòëîî õºãææýý. ¯¿íä ñîöèîëîãè÷äûí ñîíãîäîã áîëîí îð÷èí ¿åèéí òºëººëºã÷äèéí
îþóí ñàíàà, á¿òýýë òóóðâèëûí çàëãàìæ õîëáîî ¿íýëæ áàðàõã¿é ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí íü
îéëãîìæòîé.
       “Îð÷èí ¿å” õýìýýõ îéлãîëò íü ººðºº áàéíãà ººð÷ëºãäºí õºãæèæ áàéäàãòàé
õîëáîîòîéãîîð ýä¿ãýý 60-70-ààä îíû ¿åийг 90-ээд оны ¿åòýé õàðüöóóëáàë, 90-ýýä он ч îð÷èí
¿åтэйгээ õàðüöóóëáàë, ñîöèîëîãèéí îíîëûí õºãæëèéí ò¿¿õ áîëîõ æèøýýòýé. Ýíý ÷ ¿¿äíýýñýý
îð÷èí ¿åèéí ñîöèîëîãèéí îíîëûã îéëãîõ, îíîëûí ¿çýë áàðèìòëàëûí òóëãàìäñàí áàéäëûã
òîäîðõîéëîõîä äîîðõ õýä õýäýн áýðõøýýëòýé àñóóäëóóä ¿¿ñäýã.
- Îр÷èí ¿åèéí ñîöèîëîãè÷èä íü ººðñ人 òóõàéí öàã ¿åäýý àìüäðàí, ¿éë àæèëëàãàà, ¿çýë
   áàðèìòëàëàà õºãæ¿¿ëýõèéí ñàöóó, á¿òýýë íèéòëýëýý òóóðâèí, îéëãîëòûí òàéëáàðëàë,
   òåçèñ¿¿äýý óëàì áîëîâñðîíãóé áîëãîí ººð÷èëæ, çàñ÷ çàëðóóëæ áàéäàã. Òýð ÷ óòãààðàà
   îíîëûí á¿ðýí òºãñ áîëîâñîðñîí ñõåìèéí òàëààð ÿðèõ íü îãòîîñ óòãàã¿é áºãººä ýíý ÷
   óòãààðàà àñóóäëóóä äèéëýíõäýý íýýëòòýé, àñóóäàë äýâø¿¿ëñýí, ñàíàë áîëãîæ áóé õóâèëáàð
   áàéäëààð ÿðèãääàã. Ýíý ÷ òóõàéí ñóäëàà÷äàä àëü íýã îíîëûí çàãâàðò ÿãøòàë áàðèãäàëã¿é öàã
   õóãàöàà, öóãëóóëñàí òóðøëàãà, áèé áîëñîí íºõöºë áàéäàëä óÿí õàòíààð õàíäàõ, ìýäðýìæòýé
   áàéõ, õàðüöóóëàõ, ººðèéí ¿íýëýìæ ä¿ãíýëòèéã áóñäàä òóëãàõã¿é áàéõ áîëîëöîîã
   îëãîäãîîðîî äàâóóòàé. Îíîëûí ÷èãëýëýýð õýâëýãäýí íèéòëýãäýæ áóé á¿òýýë íèéòëýë¿¿ä äýõ
   áàãø, ñóäëàà÷äûí áàðèìòàëæ, äýâø¿¿ëæ áóé õóâèëáàðóóä íü ÷ òóõàéí çîõèîã÷äûíõîî
   õóâüä “ýðãýëçýýã¿é”, èòãýëòýé øèíæèéã àãóóëäàãã¿é.
- Îð÷èí ¿åèéí ñîöèîëîãè íü “êàнîí÷ëîõ” áîëîìæã¿é. Ǻâõºí áîëçìîë áàéäëààð îð÷èí ¿åèéí
   ñîöèîëîãè äàõü ñîíãîäîãóóä (60-70 ààä îí)-ûí õ¿ðýýíä ë ìýðãýæëèéí á¿òýýë íèéòëýë, íîì
   çîõèîë íü õýð àêàäåìèê õ¿ðýýíä, õýð òàíèãäñàí, õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí, áóñàäòàé
   õàðüöóóëáàë ÿìàð äàâóó òàëóóäòàé (çºâõºí ñîöèîëîãè÷äîîñ ãàäíà), õýâëýí íèéòë¿¿ëñýí
   çîõèîë á¿òýýë, íîì íü ýíý ÷èãëýëèéí ñóðãàëòàíä îäîîãèéí áàéäëààð õýð õýðýãöýýòýéãýýð
   àøèãëàãäàæ áàéãàà, èõ äýýä ñóðãóóëèéí áàãø íàð òóõàéí çîõèîã÷èéí ìýðãýøñýí ìýäëýãèéí
   òàëààðõ ¿íýëýìæ çýðýã öººí øàëãóóðààð ë òîäîðõîéëîãäîæ áîëîõ þì.
- Ñîöèîëîãèéí ñýòãýëãýýíèé ò¿¿õèéí íýãýí àäèë ñîöèîëîãè÷äûí îí äàðààëñàí òîâ÷îîíûã
   ãàðãàõ áîëîìæã¿é. Òèéìýýñ ÷ îð÷èí ¿åèéí ñîöèîëîãèéí îíîëûã ñèñòåì÷ëýõ àñóóäàë íü
   òóéëûí õ¿íäðýëòýé ó÷ðààñ, îíîë àðãà ç¿éí ÷èã áàðèìæààíû òýðã¿¿ëýõ øèíæýýð íü îíîëûí
   ìàêðî, ìèêðî, èíòåãðàëü (äóàëü) õýìýýõ õàíäëàãóóäûã øàëãóóð áîëãîí òàéëáàðëàõ õàíäëàãà
   çîíõèëæ áàéíà.




     22      |     Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                           Ñîöèîëîãèéí îíîë, ò¿¿õ
                   ÌÓÈÑ-èéí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áè÷èã ¹ 247 (29)


С.Нарантуяа
                                                  ÌÓÈÑ-èéí Ñîöèîëîãèéí òýíõìèéí áàãø


ÑÎÖÈÎËÎÃÈ ÁÀ 1848 ÎÍÛ ÔÐÀÍÖÛÍ ÕÓÂÜÑÃÀË
       Ñîöèîëîãèéí ñýòãýëãýýíèé òîìîîõîí ñýòãýã÷èä áîëîõ Î.Êîíò, À. äå. Òîêâèëü, Ê.Ìàðêñ
íàð 1848 îíû Ôðàíöûí õóâüñãàëûí ìºí ÷àíàð, ò¿¿íèé íèéãìèéí ó÷èð õîëáîãäëûí òóõàéä àâ÷
¿çýí ººðñäèéí ¿çýë áàðèìòëàë, ñóðãààëèéí îíöëîãèéã òóñãàñàí áàéäàã þì.

                        1848 îíû Ôðàíöûí õóâüñãàëûí òóõàé òîâ÷õîí
        ... 1848-1851 îí. - Ýíý ¿å¿äýä Ôðàíö óëñàä àð àðààñàà äàãàëäñàí ò¿ð çàñãèéí ãàçðûí ò¿ð
çàñàãëàëóóä íî¸ðõîæ áàéëàà. Ýíýõ¿¿ çàñàãëàë äîòîð íýã òàëààñ Ïàðèñûí óäèðäëàãà áà õ¿í àì
õî¸ðûí õîîðîíäûí òýìöýë, íºãºº òàëààñ õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãà áà íèéò ñîíãîã÷äûí ýðõèéí
¿íäñýí äýýð ñîíãîãäñîí àâòîðèòàð çàñàãëàëûã òîãòîîõûã ýðìýëçýæ áàéñàí åðºíõèéëºã÷ õî¸ðûí
õîîðîíäûí ºðñºë人í áàãòàæ áàéñàí. ªºðººð õýëáýë, Ôðàíö óëñ íü 1848-1851 îíû ¿åä XIX
çóóíû ò¿¿õèéí ¿éë ÿâöóóäààñ èë¿¿ XX çóóíû óëñ òºðèéí òýìöë¿¿äòýé èæèë óëñ òºðèéí
òýìöëèéã òóóëæ ºíãºð¿¿ëæýý.
        ¯íýí õýðýã äýýðýý 1848-1851 îíä ôàøèñòóóä, äåìîêðàòóóä, ñîöèàëèñòóóäûн 3 òàëò
òýìöëèéã àæèãëàæ áîëîõоор байсан þì … (ÿã èéì òýìöëèéí æèøýý íü 1920-1933 îíóóäàä
Ãåðìàíä áîëæ áàéñàí).
                            Îãþñò Êîíò áà 1848 îíû Ôðàíöûí õóâüñãàë
                                (Auguste Comte / 1789-1857/ France)
        … Î.Êîíò óäààí õóãàöààãààð Ïîëèòåõíèêèéí èõ ñóðãóóëüä øàëãàã÷ áàãøèéí áàãàõàí
öàëèí õºëñººð àìüäàð÷ áàéâ. Ýíý áàéð ñóóðèà àëäñàíû äàðàà òýðýýð ïîçèòèâèñòóóäûí òºëæ
áàéñàí õºëñ ìºí㺺ð àìüäðàõ áîëñîí. Ãàíöààðäìàë ñýòãýã÷ Î.Êîíò íü õ¿í òºðºëõòíèé øàøíûã
á¿òýýæ áàéñàí áà íýãýí çýðýã ººðºº çàõèðàã÷, àóãàà òàéëãа÷, Ẻ áàéñàí þì ...
        Î.Êîíò ººðèéí á¿òýýë¿¿ääýý Ôðàíö ба Àíãëè äàõü óëñ òºðèéí íºõöºë áàéäëûг
õàðüöóóëàí ¿çñýí áàéäàã. Òýðýýð ¿çýõäýý, Àíãëèä àðèñòîêðàò àíãè íü ìîíàðõèéí íºëººã
áàãàñãàõûí òóëä õºðºíãºòºí àíãèòàé, á¿ð ýíãèéí àðäòàé íèéëæ õîëèëäîæ áàéäàã. Õàðèí
Ôðàíöûí óëñ òºðèéí õóâüñãàë íü îãò ººð бөгөөд, харин ч ýñðýãýýð ìîíàðõè íü àðèñòîêðàòûí
íºëººã áàãàñãàõûí òóëä êîììóí áà õºðºíãºòí¿¿äòýé íèéëæ áàéëàà.
        Î.Êîíòûíõîîð Àíãëè äàõü ïàðëàìåíòûí äýãëýì íü àðèñòîêðàòûí àíãèéí íî¸ðõëûí
õýëáýð. Õàðèí Ôðàíöûí õóâüä ïàðëàìåíò áà ìîíàðõè õî¸ðûã õàìò áàéëãàõûã õ¿ññýí íü õîð
õºíººëòýé, ¿ð äàãàâàðòàé óëñ òºðèéí àëäàà áîëíî. Ó÷èð íü äýãëýìèéí äýýä èëðýë áîëñîí
ìîíàðõè íü Ôðàíöûí õóâüñãàëûí äàéñàí áàéñàí þì. ªºðººð õýëáýë ýíý ìîíàðõè, ïàðëàìåíò
õî¸ðûã õîñëóóëàõ ãýñýí ñàíàà íü çàð÷ìûí àëäààí äýýð ñóóðèëæ áàéñàí. Àëäàà íü þó âý ãýâýë,
Ôðàíöûí ò¿¿õèéã õºíäºõ áîëíî. Ýíý áàéäàë íü Î.Êîíòîä áîëîìæã¿é ìýò. Õàðèí òºâëºí
óäèðäàõ ¿çýë ñàíàà íü Ôðàíöûí ò¿¿õýíä õóóëü ¸ñîîð òîõèðîõ ìýò Î.Êîíòîä ñàíàãäàæ áàéñàí.
Ýíý òîõèîëäëûã òýðýýð íèëýýí ã¿íçãèé îðæ ñóäàëñàí áàéäàã. “Ïîçèòèâ ôèëîñîôèéí êóðñ”
çîõèîëûí õýñýã íü ýíý òàëààðõ Î.Êîíòûí óëñ òºðèéí áà ò¿¿õèéí ¿çýë ñàíààã òîäîðõîéëäîã.
Î.Êîíò ¿çýõäýý, ò¿¿õèéí áà óëñ òºðèéí ¿çýë áàðèìòëàëóóä íü ãîë òºëºâ ñîöèîëîãèéí áàéð
ñóóðèíààñ ¿¿äýí ãàðäàã áàéíà.
        Î.Êîíò ÿìàð áàéäëààð ñîöèîëîãèéã ººðòºº òºñººëæ áàéñàí, Ý.Äþðхåéì (Emile
Durkheim / 1858-1917/ France) ñîöèîëîãèéã ÿàæ õýðýãëýæ áàéñàí çýðãýýñ õàðàõàä ñîöèîëîãè íü
óëñ òºðèéí áóñ, íèéãìèéí ¿çýãäë¿¿äèéã ãîë áîëãîæ, á¿ð óëñ òºðèéí ¿çýãäë¿¿äèéã ººðòºº
çàõèðóóëæ áàéñàí.
                        Àëåêñèñ äå Òîêâèëü áà 1848 îíû Ôðàíöûí õóâüñãàë
                             (Alexis de Tocquelle / 1805-1859 / France)
        Ôðàíöûí èõ õóâüñãàëûí òàëààðõ Î.Êîíò, À.äå.Òîêâèëü нарыí íèéãìèéí áàéð ñóóðü íü
тэс ººð þì.


           МУИС, ЭШБ № 247 (29)             Ñîöèîëîãè-6         2005 îí       |       23
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
       ... Àëåêñèñ äå Òîêâèëü íü Ôðàíöûí õóó÷èí àðèñòîêðàò àíãèàñ ãàðàëòàé. 1848 îíû
õóâüñãàëûí ¿åýð òýðýýð Ïàðèñò áàéжээ. Тухайн үеийн үйл ÿâдлууä, өрнөл явц нь ò¿¿íèé
сэтгэлийг ìàø èõ äîãäëóóëäàã áàéлаа. À.äå.Òîêâèëü 1848-1851 îíóóäàä ìîíàðõèñò áàéæ
áàéãààä ýíý ¿çýë íóðàõ ¿åýð êîíñåðâàòèâ үзлийг баримтлах áîëñîí байна. ßã Ôðàíöûí õóâüñãàë
ãàðñàí 1848 îíû 12-ð ñàðûí 24-íèé ºäºðò õàíäàõ Òîêâèëèéí õàíäëàãà íü ò¿¿íèéã ãóòðàë,
äàðàìòàíä îðñîí ÿâäëûã èëòãýдýг. Òîêâèëü íü ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿íèé õóâüä àðä÷èëñàí óóð
àìüñãàëä çàõèðàãäñàí, õóâèéí áà óëñ òºðèéí ýðõ ÷ºëººíä õºòëºãäñºí ñîíèðõîëòîé ëèáåðàë-
êîíñåðâàòîð áàéñàí...
       Ò¿¿õèéí äåòåðìèíèçì, òîõèîëäëûí ç¿éëä ¿ë èòãýäýã ñîöèîëîãè÷ õ¿íèé õóâüä
À.äå.Òîêâèëèéí õóâüñãàëûã àâ÷ ¿çñýí ò¿¿õýí ä¿ðñëýëèéã äîð àâ÷ ¿çüå.
       1848 îíû Ôðàíöûí õóâüñãàëûí ¿éë ÿâöóóäàä ºãñºí À.äå.Òîêâèëèéí ¿çýë áàðèìòëàëóóä
íü “Äóðñàìæ ” íîìîíä íü òóñãàãäñàí áàéäàã. Ýíý áîë ò¿¿íèé ººðèéí ¿çýë ñàíààíäàà õºòëºãäºí
áè÷ñýí öîðûí ãàíö çîõèîë áàéñàí. Òýðýýð ¿çýõäýý:
       ...”1830 îíû 7-ð ñàðûí 30-íèé ºã뺺 Âåðñàëûí ãóäàìæèíä Êàðë Õ-èéí òýðã¿¿ä äàãàëäàí
ÿã îðøóóëãà øèã àð àðààñàà ÿâæ áàéõòàé òààðàëäñàí. Ýíý ¿çýãäëèéã õàðààä íóëèìñ ãîîæèâ.
Îäîî (1848 îí) ìèíèé ñýòãýãäýë îãò îíäîî áîëñîí ÷ èë¿¿ õ¿÷òýé ñýòãýãäýë òºðæ áàéíà. Ýíý áîë
ñ¿¿ëèéí 17 æèëä ìèíèé í¿äýí äýýð áîëæ ºíãºð÷ áóé õî¸ð äàõü õóâüñãàë áàéëàà. Ýíý õî¸ð
õóâüñãàë õî¸óëàà íàäàä ãóíèã àâ÷èðñàí, ãýâ÷ ñ¿¿ë÷èéí õóâüñãàëààñ òºðñºí ñýòãýãäýë èë¿¿
ãóíèãòàé áàéñàí. Áè ººðèéíõºº àìüäðàëûí õàìãèéí ñàéõàí ¿å¿äýý ýðõ ÷ºëººã îëîí äàõèí
öýöýãëýí ìàíäàæ áóé íèéãìèéí îð÷èíä ºíãºðººñºí. Ýíý ë íèéãìèéí îð÷èíä áè ø¿òëýã, çàí
ñóðòàõóóí, õóóëèéí õ¿ðýýíä àìüäàð÷, ýðõ ÷ºëººíèé òóõàé ¿çýë ñàíààíä øóðãàëæ ÷àäñàí.
Ýíýõ¿¿ ýðõ ÷ºëººíèé äóð ÷àäàë íàìàéã èëáýäýæ áàéíà. Ýðõ ÷ºëºº áîë ìèíèé àìüäðàëûí äóð
õ¿ñýë. Áè ýðõ ÷ºëººãºº àëä÷èõâàë õýçýý ÷ òàéòãàð÷ ÷àäàõã¿é ãýäãýý ìýäýð÷ áàéñàí”…
(“Äóðñàìæ” çîõèîë, 86-ð õóóäàñ)
       Õýäýí æèëèéí õîéíî À.äå.Òîêâèëü, 1848 îíû õóâüñãàë áîë “çàÿà ìóóò” ¿éë ÿâäàë
áàéñàí þì ãýäýãò õýçýýíýýñ èë¿¿ èòãýëòýé áîëëîî ãýæ áè÷èæ áàéâ.
       Ìýäýýæ, À.äå.Òîêâèëü ýíý õóâüñãàëûí øàëòãààíûã òàéëáàðëàõûã îðîëäñîí:
1848 îíû Ôðàíöûí õóâüñãàë íü áóñàä ¿éë ÿâäëóóäûí àäèë åðºíõèé øàëòãààíààð ãàðñíààñ ãàäíà
òîõèîëäëûí ç¿éë¿¿äýýð ºäººãäñºí þì ãýæýý. Ýíýõ¿¿ õóâüñãàëûã òºð¿¿ëñýí òîõèîëäëûí
ç¿éë¿¿äèéã äàðààõ áàéäëààð òàéëáàðëàæýý.
    - ýðõ áàðèã÷äûí áàéð ñóóðü íü ýíý ººð÷ëºëò¿¿äèéã øààðäñàí áîñëîãûã ºäººæ ºãñºí;
    - óãààñàà ÿìàð ÷ õ¿÷ã¿é áîëñîí áîñëîãûã äàðñàí ÿâäàë;
    - çàñàãëàëûí øóãàì òàñàðñàí ÿâäàë, þó ãýâýë íýã òàëààñ õóó÷èí ñàéäóóäûí ãýíýòèéí àëãà
       áîëîëò, íºãºº òàëààñ ýíý çàñàãëàëûã øèíý ñàéäóóä íü öàã õóãàöààíä íü áàðüæ, ñýðãýýæ
       ÷àäààã¿é ÿâäàë;
    - ýäãýýð øèíý ñàéäóóäûí ñýòãýëèéí õÿìðàë áà àëäààíóóä, ýíý øèéäâýðã¿é áàéäëàà
       àðèëãàõûí òóëä ººðñäèé㺺 õ¿÷òýé, ÷àäâàðòàé ãýäãýý áàòàëæ ÷àäààã¿é ÿâäàë;
    - ãîë íü õààí Ëóè Ôèëèïïèéí õ¿÷ã¿éäëèéã õýí ÷ óðüä÷èëæ õàðààã¿é ÿâäàë áàéëàà.
       ¯¿íèé çýðýãöýý À.äå.Òîêâèëü Ôðàíöàä íýãýí “ñîíèðõîëòîé” ¿çýãäëèéã èëð¿¿ëñýí. Ýíý
íü þó ãýâýë, çàñãèéí ýðõýíä áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéã ¿çýí ÿäàëò òîéðîí õóðýýëæ áàéñàí ÿâäàë þì.
                          Êàðë Ìàðêñ áà 1848 îíû Ôðàíöûí õóâüñãàë
                              (Karl Marx / 1818-1883 / Germany)
       Ê.Ìàðêñ Î.Êîíò, À.äå.Òîêâèëü õî¸ðûã áîäâîë 1848-1851 õîîðîíäîõ ò¿¿õýí ¿åèéã
ººðººð õ¿ëýýí àâñàí.
       … Ê.Ìàðêñ õóâüñãàëò óõóóëàã÷, ñýòã¿¿ë÷ áàéñíûõàà õóâüä ýíý ¿éë ÿâöàä èäýâõòýé
îðîëöîã÷ áàéëàà. Ãýõäýý òýðýýð óðüä íü Ôðàíöàä î÷èæ áàéñàí áà Ôðàíöûí õóâüñãàë÷äûã
таньдаг, áîäëîãûã íü ìýääýã áàéâ. Èéìýýñ Ê.Ìàðêñ Ôðàíöûí õóâüñãàëä èäýâõòýé õºíäëºíãèéí
ãýð÷ áàéñàí. Ê.Ìàðêñ ººðºº õóâüñãàëûí õàìòûí øèíæèä èòãýäýã áàéñàí áà Ôðàíöàä áîëæ áóé
õÿìðàë ò¿¿íèéã çàéëøã¿é õºíäºæ áàéíà ãýäýãò èòãýæ áàéâ…
       Ò¿¿íèé õî¸ð íîì áîëîõ “1848-1851 îíóóäàä áîëñîí Ôðàíö äàõü àíãèéí òýìöýë”, “Ëóè
Áîíîïàðòûí áðþìåðийн 18 он” çîõèîëîîñ íü Òîêâèëèéí “Äóðñàìæ” çîõèîëä òóñãàãäñàíтай
àäèë ñàíààã îëæ ¿çýж áîëíî.
       1848 îíû Ôðàíöûí õóâüñãàë, 1849 îíû îëîí íèéòèéí ¿éìýýí. Ýíý õî¸ðûã Ê.Ìàðêñ àâ÷
¿çýýä õîîðîíäîõ ýñðýã, òýñðýã áàéäëûã íü ìàø èõ ãàéõñàí. Ê.Ìàðêñ 1848-1851 îíû õîîðîíäîõ
¿éë ÿâäëóóä áîë ç¿ãýýð íýã óëñ òºðèéí ¿éìýýí áóñ, õàðèí õóâüñãàëûã óðüä÷èëàí äîõèîëæ
áàéñàí ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººðäºã. Ê.Ìàðêñ 1848 îíû Ôðàíöûí õóâüñãàëûã íèéãìèéí

    24       |    Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                         Ñîöèîëîãèéí îíîë, ò¿¿õ
çàéëøã¿é äîðãèëò áîëæ áàéíà ãýæ òýìäýãëýñýí áàéäàã. Òýðýýð ¿ëñ òºðèéí ýðõ ÷ºëººã õ¿íäëýõ
ÿâäàë áîë óðüäàõ äýãëýìèéí ìóõàð ñ¿ñýã þì ãýæ ¿çñýí.
        Ê.Ìàðêñ, À.äå.Òîêâèëü 2 õî¸óëàà 1789 îíû õóâüñãàëààñ 1848 îíû õóâüñãàë õ¿ðòýëõ ýíý
øèëæèëòèéã ò¿¿õýí ëîãèê ìýòýýð àâ÷ ¿çäýã.
        À.äå.Òîêâèëèéí áîäëîîð, ýäèéí çàñãèéí òýãø áóñ áàéäàëòàé òýìöýõ íü ò¿¿íèé àìüäàð÷
áàéñàí ¿åä ÿìàð ÷ àìæèëòàíä õ¿ðýõã¿é áàéñàí. Åð íü À.äå.Òîêâèëü òýãø áóñ áàéäëûã óñòàøã¿é
ç¿éë ãýæ ¿çжýж. Ó÷èð íü ýíý òýãø áóñ áàéäàë íü íèéãìèéí ìºíõèéí ñàëøã¿é ¿çýãäýë ãýæ ¿çñýí.
        Õàðèí Ê.Ìàðêñ ¿çýõäýý, íèéãìèéã øèíýòãýí áàéãóóëàõ çàìààð ýäèéí çàñãèéí òýãø áóñ
áàéäëûã áàãàñãàõ áóþó áүðìºñºí óñòãàæ áîëíî ãýæýэ.
        Ãýõäýý Ê.Ìàðêñ, À.äå.Òîêâèëü нарын аль аль нь íýã ç¿éë äýýð àíõààðëàà төвлөрүүлж
áàéâ. Тэд хóâüñãàëûí õºãæëèéí ¿å÷ëýëèéã òîäîðõîéëîõ тал дээр аäèë байр суурьтай áàéñàí
юм. Ê.Ìàðêñ, Ôðàíö óëñ түүхэн маш áàãà õóãàöààíä îð÷èí ¿åèéí íèéãýì äýõ óëñ òºðèéí
çºð÷èë人íòýé íºõöºë áàéäëûã òóóëæ богино хугацаанд ихээхэн өөрчлөгдсөн áàéíà ãýæ ¿çýэд.
õóâüñãàëûí ¿å÷ëýëèéã дараах байдлаар хийв. ¯¿íä:
1. I ¿å÷ëýë. Ýíý ¿åä ìîíàðõèéã óñòãàõûí òºëºº òýìöýæ áàéâ. Ýíý ¿åèéí ò¿ð çàñãèéí
    á¿ðýëäõ¿¿íä íü àñàð èõ íºëºº ¿ç¿¿ëýã÷ õýäõýí ñîöèàëèñòóóä áàãòàæ áàéñàí.
2. II ¿å÷ëýë. Ýíý ¿å íü ¿¿ñãýí áàéãóóëàõ õóðëûã õóðàëäóóëàõ ÿâäàëòàé õîëáîãäîí ãàð÷ èðäýã.
    Ýíý õóðàëä ñîíãîãäñîí èõýíõ õ¿ì¿¿ñ íü êîíñåðâàòèâ á¿ð ìîíàðõè ¿çýëòýé õ¿ì¿¿ñ áàéñàí.
    Ýíý õî¸ðûí õîîðîíä çºð÷èë ãàðñàí. Ýíýõ¿¿ çºð÷èë íü 1848 îíû 6 –ð ñàðûí ¿éìýýí áîëæ
    õóâèðñàí.
3. III ¿å÷ëýë. Ýíý íü 1848 îíû 12-ð ñàð Ëóè Íàïîëåîíûã ñîíãîñîí ¿åýñ áóþó Ê.Ìàðêñûíõààð
    áîë 1849 îíû 5-ð ñàð áóþó ¿¿ñãýí áàéãóóëàõ õóðëûí ìºõëèéí ¿åýñ ýõýëäýã.
      À.äå.Òîêâèëü ¿çýõäýý óëñ òºðèéí çºð÷ëèéã íèéãìèéí ìàðãààíààð òàéëáàðëàõ òàë äýýð
òóëãóóðëàí óëñ òºðèéí áàéãóóëëûí àâòîíîìèò øèíæèéã áóþó ºâºðìºö øèíæèéã òàéëáàðëàõûã
îðîëäîæ áàéñàí. Õàðèí Ê.Ìàðêñ ýñðýãýýð óëñ òºðèéí ¿éë ÿâäëóóä íü ÿìàð ÷ íºõöºë áàéäàëä
¿¿ñ÷ áîëîõ òóõàéä, ìºí òýäãýýðèéí õîîðîíäûí õàðüöààã îëîõûã ýðìýëçýæ áàéâ.
        Ê.Ìàðêñûí áîäëîîð æèíõýíý õóâüñãàë ãýäýã áîë “çàõèðãààäàëòûí ìàøèí”-ûã ýçýìøèõ
áóñ, õàðèí áóëààí àâàõàä îðøèíî ãýæ ¿çñýí.
        Ê.Ìàðêñ îíîë÷èéíõîî õóâüä óëñ òºðèéí áîäëîãûã ò¿¿íèé çºð÷ë¿¿äòýé íü õàìò àíãèéí
òýìöýëä àâàà÷èõûã îðîëäñîí. Ê.Ìàðêñ çºð÷èë人íèé óëñ òºðèéí øàëòãààíûã ÿíç á¿ðèéí
á¿ëã¿¿äèéí õóâüä òºð íü àâòîíîìèò áàéäàëòàé áàéäàã ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéñàí. Ýíýõ¿¿
àâòîíîìèò áàéäàë íü ÿìàð õýìæýýíä îðøèí áàéíà òýð õýìæýýãýýð ¿¿ñýë òîãòíîë íü àíãèéí
òýìöýëä õ¿ðãýäýãã¿é áàéíà ãýæ ¿çñýí.
        Î.Êîíò, À.äå.Òîêâèëü, Ê.Ìàðêñ íàðûí 1848-1851 îíû Ôðàíöûí àóãàà èõ õóâüñãàëûí
òàëààð àâ÷ ¿çñýíèéã äóðüäàõûí ñàöóó ýäãýýð ñýòãýã÷äèéí ¿çýë áàðèìòëàë íü äàðààõ ãóðâàí
ñóðãóóëèéí ýõ ¿íäñèéã òàâüñàí áîëîõûã àâ÷ ¿çüå. ¯¿íä:
1. Ýõíèé ñóðãóóëü áîë Ôðàíö äàõь óëñ òºð-ñîöèîëîãèéí ñóðãóóëü
        ¯íäýñëýã÷èä íü Ø.Ë.Ìîíòåñêüå (Sharli Lui Montesqiue /1689-1755/ France),
À.äå.Òîêâèëü íàð þì. Ýíý íü íèëýýí äîãìàòèê øèíæòýé ñîöèîëîãè÷äûí ñóðãóóëü. Þó ãýâýë,
òýä ÿìàð íýã áîäëîãûã ë ñîíèðõäîã, íèéãìèéí ¿íäýñ, ñóóðèéã á¿ðýí ã¿éöýä ¿íýëæ ÷àääàãã¿é.
Òóõàéëáàë, óëñ òºðèéí áàéãóóëëûí àâòîíîìèò øèíæèéã òîäîðõîéëîîä, ëèáåðàë ¿¿äíýýñ
ñýòãýäýã.
2. Õî¸ð äàõü ñóðãóóëü áîë Êîíòûí ñóðãóóëü
        ¯íäýñëýã÷ íü Î.Êîíò. Ýíý ñóðãóóëèàñ Ý.Äþðхåéì òºðºí ãàðñàí. Òýð ¿åèéí Ôðàíöûí
ñîöèîëîãè÷èä Î.Êîíòûí ýíý ñóðãóóëüä õàìààðàãääàã. Ýíý ñóðãóóëèéíõàí óëñ òºðèéí áîäëîãî,
ýäèéí çàñãèéí àñóóäàë çýðãèéí à÷ õîëáîãäëûã òºäèéëºí ãîë áîëãîí àâ÷ ¿çäýãã¿é, õàðèí
íèéãìèéí àñóóäëûã ÷óõàë÷ëàí ñóäàëäàã.
3. Ãóðàâ äàõü ñóðãóóëü áîë Ìàðêñèñò ñóðãóóëü
        ¯íäýñëýã÷ íü Ê.Ìàðêñ, Ô.Ýíãåëüñ (Fredrikh Engels /1820-1895/ Germany). Ýíý
ñóðãóóëèéã íèéãýì, ò¿¿õèéí òàéçàí äýýð ìàø èõ àìæèëò îëñîí ñóðãóóëü ãýæ ¿çäýã юм.




           МУИС, ЭШБ № 247 (29)            Ñîöèîëîãè-6       2005 îí       |      25
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
                 ÌÓÈÑ-èéí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áè÷èã ¹ 247 (29)


Â.Îòãîííàñàí


  ÌÀÒÅÌÀÒÈÊ×ËÀÕ ¯ÍÄÑÝÍ ×ÈÃËÝË, ÀÐÃÓÓÄ

       Øèíæëýõ óõààíû ìýäëýãèéã ìàòåìàòèêчилж áàéãàà ò¿¿õýýñ ¿çâýë øèíæëýõ óõààíóóäàä
õýðýãëýãäýæ áàéãàà ìàòåìàòèê àðãóóäûã õî¸ð ¿íäñýí ÷èãëýëä õóâààí ¿çýæ áîëíî. Íýã äýõ
÷èãëýëèéí àðãóóä ñóäàëæ áàéãàà îáúåêòûí øèíæ ÷àíàðûã òîîãîîð èëýðõèéëýí õýìæèæ,
òýäãýýðèéí õîîðîíäîõ õàìààðëûã òîîí ôóíêöèéí òóñëàìæòàéãààð ñóäëàõàä ¿íäýñëýäýã. Õàðèí
ìàòåìàòèê÷ëàõ õî¸ð äàõü ÷èãëýë áîë õýìæèëò õèéõýä ¿íäýñëýõã¿é áºãººä àâ÷ ¿çýæ áàéãàà
îáúåêò, òýäãýýðèéí õàðüöàà õàìààðëûã ìàòåìàòèêèéí íýí õèéñâýð îéãîëò, ä¿ð òýìäãèéí ñõåì
çýðãèéã õýðýãëýí ñóäàëäàã. Ýíý õî¸ð ÷èãëýë òóñ á¿ðèéí îíöëîã øèíæ áîëîí òýäãýýðò
õàìààðàãäàõ àðãóóäûã òîâ÷ ºã¿¿ëüå.
       Ìàòåìàòèê÷ëàõ òîîí áóþó ìåòðèéí ÷èãëýë. ßìàð íýã òîäîðõîé øèíæëýõ óõààíû àâ÷
¿çäýã ¿çýãäýë þìñûí õîîðîíäûí õàìààðëûã òîîí òàëààñ íü ñóäëàõàä õýðýãëýæ áàéãàà
ìàòåìàòèêèéí èõýíõ àðãûã òîîí, ôóíêöèéí, ìåòðèéí ãýõ ìýòýýð íýðëýäýã. Ó÷èð íü
ìàòåìàòèêèéí èéì àðãà ººðèéí ìºí ÷àíàðààðàà ÿíç á¿ðèéí ¿çýãäýë ¿éë ÿâöûã òîäîðõîéëîõ
òºðºë á¿ðèéí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã òîîãîîð èëýðõèéëýí òýäãýýðèéí õàðèëöàí õîëáîî
õàìààðëûã ìàòåìàòèêèéí ôóíêöèéí òóñëàìæòàéãààð ñóäàëäàã. Ìàòåìàòèê÷ëàõ ýíý ÷èãëýëèéí
àðãóóдûí ãîë ¿íäýñ íü òîîí àíàëèç õèéõ õàìãèéí ¿ð á¿òýýëòýé àðãà áîëîõ ìàòåìàòèê àíàëèç
áºãººä ò¿¿íèé õ¿ðýýíä äèôôåðåíöèàë, èíòåãðàë òîîëëûí ñîíãîäîã àðãóóäààñ ýõëýí
ôóíêöèîíàë àíàëèçûí îð÷èí ¿åèéí øèíý øèíý àðãûã îðîëöóóëсàí ìàòåìàòèêèéí õ¿÷èðõýã
àðãóóä õàìààðàãäàíà. Àëèâàà ¿çýãäëèéã ìàòåìàòèêèéí äýýðõ àðãóóäààð ñóäëàõûí òóëä ò¿¿íèéã
á¿ðýëä¿¿ëæ áàéãàà øèíæ òýìäã¿¿äèéã çààâàë òîîãîîð èëýðõèéëýõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Èéìä
ìàòåìàòèêèéí àðãûã õýðýãëýæ áàéãàà àëü ÷ øèíæëýõ óõààí ñóäàëãààíû îáúåêòîî òîîãîîð
èëýðõèéëýõ àñóóäëûã ñóäàëäàã òóñãàé ñàëáàðòàé áàéäàã áºãººä ò¿¿íèéã íü èõýâ÷ëýí
õýìæèëòèéí îíîë õýìýýí íýðëýäýã. ßìàð íýãýí øèíæ òýìäãèéí èëðýë õýð õýìæýý áà ÿìàð
íýãýí òîîí ñèñòåìèéí õîîðîíä õàðãàëçàà òîãòîîõûã óã øèíæ òýìäãýíä õýìæèëò õèéõ ãýäýã áà
ò¿¿íä õàðãàëçàæ áóé òîîã ò¿¿íèé õýìæýýñ ãýíý. Õýìæèãäýõ¿¿í, øèíæ òýìäãèéí õýìæèëòèéí
¿ð ä¿í áîëîõ õýìæýýñ íü íààä çàõ íü äîîðõ åðºíõèé íºõöºë¿¿äèéã õàíãàñàí áàéõ
øààðäëàãàòàé.
          1. Èæèëõýí øèíæ òýìäýã, õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äýä òýíö¿¿ òîî (õýìæýýñ) õàðãàëçàíà.
          2. Èõ øèíæ òýìäýã, õýìæèãäýõ¿¿íä èõ òîî, áàãàä íü áàãà òîî õàðãàëçàíà.
          3. Õýðýâ øèíæ òýìäýã, õýìæèãдýõ¿¿íèéã õýä äàõèí èõýñãýâýë ò¿¿íèé õýìæýýñ íü
             ìºí òºäèé ÷èíýý èõýñíý.
       Àëèâàà õýìæèãäýõ¿¿í, øèíæ òýìäãèéг òîîãîîð èëýðõèéëýõ, õýìæèëò õèéõýä òîõèîëäîõ
õàìãèéí ãîë áýðõøýýë áîë õýìæèõ íýãæèéã òîãòîîõ ÿâäàë þì. Óðò, õóãàöàà çýðýã ôèçèê
õýìæèãäýõ¿¿íèéã õýìæèõ íýãæ (ýòàëîí) óðüä÷èëàí òîãòîîãäñîí áàéäàã òóë òýäãýýðèéã õýìæèõ
íü áýëýí íýãæòýé øóóä õàðüöóóëäàã. ¯¿íèéã øóóä õýìæèëò ãýíý. Õàðèí èõýíõ õýìæèãäýõ¿¿í,
øèíæ òýìäã¿¿ä øóóä áóñààð õýìæèãäýíý. Òóõàéëáàë ã¿éäëèéí õ¿÷íèé íýãæ áîëãîæ àçîò
õ¿÷ëèéí ìºíãºíèé óóñìàë äóíäóóð äàéðàí ºíãºðºõ人 1 ñåêóíòýíä 0,00111800 ã ìºíãèéã
ÿëãàæ ÷àäàõ òèéì ã¿éäëèéã áèä àâ÷ ¿çäýã áèëýý. Ýíý íü ã¿éäëèéã ÿìàð íýãýí ìåõàíèê øèíæ
÷àíàðààð ¿íýëæ áàéíà. Èíãýæ îðëóóëàí õýìæèõ ç¿é òîãòëûã òóõàéí õàðãàëçàõ øèíæëýõ óõààíû
îíîëûí õ¿ðýýíä ¿íäýñëýí ãàðäàã. Ò¿¿í÷ëýí òàðõèíû ¿éë àæèëëàãààã òîäîðõîéëäîã õººðëèéí
õýìæýýã òóñãàé áàãàæèéí òóñëàìæòàéãààð áè÷èæ àâñàí òàðõèíû áèî-ã¿éäëèéí äàëàéö,
äàâòàìæààð òîäîðõîéëäîã. Äýýðõ õî¸ð æèøýýã õàðüöóóëáàë îíîëûí íèëýýä õèéñâýð
õýìæèãäýõ¿¿íèéã õýìæèõ àñóóäëûã øóóä àæèãëàæ áîëîõ õýìæèãäõ¿¿íèéã õýìæèõ ÿâäëààð
ñîëüæ áàéãààãààðàà àäèë áîëîâ÷ áàñ ÿëãààòàé þì. Ýõíèé ôèçèê õýìæèãäýõ¿¿íèéã õýìæèõèéã,
àæèãëàæ болох өөр хэмжигдэхүүнийг хэмжихээр солихдоо ýäãýýðèéí õîîðîíäîõ òîäîðõîé
õàìààðàë, ç¿é òîãòëûã àøèãëàæ áàéãàà áîë ñ¿үë÷èéí æèøýýíä õººðëèéã áèî-ã¿éäëèéн øèíæ

    26       |    Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
              Ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààíû àðãà òåõíèê
÷àíàðààð õýìæèõ îíîëûí ¿íäýñëýãýý áóþó ýäãýýðèéí õîîðîíäûí õîëáîîã èëýðõèéëñýí
ìàòåìàòèê îíîë áàéõã¿é áàéíà.
        Ñ¿¿ëèéí æèøýýíèé àäèë õýìæèæ áàéãàà øèíæ òýìäýã, õýìæèãäýõ¿¿í áà ò¿¿íèé
ýìïèðèê èíäèêàòîðûí õîîðîíä õàòóó ôóíöèîíàëü õàìààðàë ¿ð ä¿íã íºõöºëò õýìæýýñ (óñëîâûé
ìåð) ãýæ íýðëýäýã. Èéì íºõöºëò õýìæýýñèéã ýäèéí çàñàã, ñýòãýë ñóäëàë, ñîöèîëîãè, áèîëîãèéí
óõààíóóä ºðãºí õýðýãëýæ áàéíà. ͺõöºëò õýìæèëòèéã àìæèëòòàé õèéõèéí ãîë íºõöºë íü óã
õýìæèãäýõ¿¿íèéã ÷àíàðûí òàëààñ íü íàðèéí ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð ò¿¿íèé ýìïèðèê
èíäèêàòîðûã (øóóä àøèãëàæ õýìæèæ áîëîõ ÿìàð õýìæèãäýõ¿¿íýýð ÿàæ èëýðõèéëýãäýõèéã)
òîãòîîõ ÿâäàë þì. Ñóäàëæ áàéãàà ¿çýãäýë õè÷íýýí íàðèéí áàéõ òóñàì ò¿¿íä òîîãîîð
èëýðõèéëýõ òº÷íººí õ¿íä áýðõ áàéäàã. Îäîî ¿åä áàéãàëèéí øèíæëýõ óõààíóóäàä õýìæèëò
õèéõ àðãà àæèëëàãàà òîãòîîãäîæ áàéíà. Àìüä áàéãàëèéí òóõàé áîëîí íèéãìèéí øèíæëýõ
óõààíóóäàä ýíý íü ìàø áýðõøýýëòýé áºãººä õ¿ì¿¿ñèéí ñýðýë, ìýäðýìæ, áîäîë ñàíààã õýìæèõ
ÿâäàë çàð÷ìûí õóâüä áîëîìæã¿é þì. Ýíý ¿íäñýí äýýð÷ ýäãýýð íü îãò ìàòåìàòèê÷ëàãäàõã¿é ãýæ
¿çýõ ÿâäàë õààÿà òîõèîëäääîã. Ìàòåìàòèê àðãà íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíóóäàä áàéãàëèéí
øèíæëýõ óõààí øèã õýìæýýíä ºðãºí õýðýãëýãäýýã¿é íü òîäîðõîé þì. Ү¿íä áîäèò áýðõøýýë
áèé. Íèéãìèéí ¿çýãäýë íü îáúåêòèâ, ñóáúåêòèâ ìàø îëîí òîîíû, òýãýõäýý ãîë òºëºâ ÷àíàðûí
øèíæ òýìäãýýð òîäîðõîéëîãääîã áºãººä òýäãýýðèéã õýìæèõ õýìæèëòèéí òîäîðõîé òîîí íýãæ
áàéäàãã¿é. Ýäãýýð óõààíóóäàä òîõèîëääîã õýìæèãäýõ¿¿í, øèíæ òýìäãèéã õýìæèõäýý ýðýìáèéí
øêàë áàéãóóëäàã. Ýíý íü òîîí (ìåòðèéí) îéëãîëò, õýìæýýñýýð áóñ, ò¿¿íýýñ ñóëàâòàð
õàðüöóóëñàí îéëãîëòîîð õÿçãààðëàäàã. Ýíý áîë îãò ìàòåìàòèê÷ëàгдахã¿é ãýñýí áàòàëãàà
áîëîõã¿é. Íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíû õºãæèë íü ìàòåìàòèêèéí íàðèéí àðãûã ºðãºí õýðýãëýäýã
òèéì øàòàíä óëàì á¿ð îéðòñîîð áàéíà.
        ßìàð íýãýí øèíæ òýìäýã, õýìæèãäýõ¿¿íèéã õýìæèõ ãîðèì æóðìûã òîãòîîõ, õàðãàëçàõ
ìåòðèéí îéëãîëòûã áîëîâñðóóëàõ íü ò¿¿õýí ¿éë ÿâö þì ãýäãèéã îéëãîõ õýðýãòýé. Òóõàéëáàë
áèåèéí òåìïåðàòóðûã зºâõºí ñóáúåêòèâ сýðýë, ìýäðýìæèéí òóñëàìæòàéãààð òîäîðõîéëäîã
áàéñàí ¿å áèé. Òåðìîìåòðã¿éãýýð áèåèéí õàëàëòûí õýìæýýã òîãòîîõ íü ýõíèé óäààä òóõàéí áèå
íºãººгººс õàëóóí, äàðààãèéí óäàà õàëóóí áèø þì øèã ìýäðýãäýõ ó÷ðààñ õýìæèëòèéí ¿ð ä¿í
áîäèòîé áèø, ìàø áàðàãöààëñàí ç¿éë áîëäîã. ̺í ò¿¿í÷ëýí õàëóóí õ¿éòíèéã ìýäðýõ ìýäðýìæ
õ¿í á¿ðèéí õóâüä áàñ ººð ººð áàéíà. Èéìä äýýðõ àðãààð áèåèéí òåìïåðàòóðûã õýìæèæ áàéñàí
äýýð ¿åèéí õýìæèëòèéí ¿ð ä¿í íü ìàø òîäîðõîéã¿é, îáúåêòèâ áèø áàéëàà. Ãýâ÷ òåìïåðàòóðûã
õýìæèõ áîëîâñðîíãóé àðãûã áèé áîëãîõ óðüä÷èëñàí íºõöºëèéã áèé áîëãîõîä ýíý àðãà тóñ
áîëæýý. 1607 îíä Ãàëèëåé óñíû òåðìîìåòð õèéñýí áºãººä òýð íü “ìàø õ¿éòýí”, “õ¿éòýí”,
“õýвèéí”, “õàëóóí”, “ìàø õàëóóí” ãýñýí 5 àíãèëàëòàé áàéâ. Èéì õýìæèëòèéí ¿ð ä¿í
ñóáúåêòýýñ õàìààðàõã¿é áîëîâ÷ òèéì ÷ íàðèéí õýìæèæ ÷àäàõã¿é áàéëàà. Áèåèéí òåìïåðàòóðûã
õýìæèõ àðãà öààøèä óëàì áîëîâñðîíãóé áîëñîîð íэëýýä óðò óäààí õóãàöàà ºíãºðñíèé äàðàà ñàÿ
òåðìîìåòð á¿òýýãäýæ, ýíý ôèçèê õýìæèãäýõ¿¿íèé õýìæèõ îáúåêòèâ àðãà îëäñîí áàéíà. Èíãýæ
øèíæëýõ óõààíä àëü íýã øèíæ òýìäãèéã õýìæèõ àðãà áîëîâñðóóëàõ íü óã ç¿éëèéí òàëààð
òóõàéí øèíæëýõ óõààíû îéëãîëò íàðèéí òîäîðõîé áîëîõûí õèðýýð óëàì áîëîâñðîí õºãæèæ
áàéäàã.
        Áèä äýýðõ æèøýýã ìàòåìàòèê àðãûã õàìãèéí ºðãºí õýðýãëýäýã óõààíû íýã áîëîõ
ôèçèêèéí øèíæëýõ óõààíû îéëãîëò äýýð àâ÷ ¿çëýý. ¯íýíäýý èéì æèøýýã çºâõºí ôèçèê
òºäèéã¿é áóñàä øèíæëýõ óõààí ò¿¿íèé äîòîð íèéãììèéí øèíæëýõ óõààíû îéëãîëò äýýð
òàéëáàðëàæ áîëîõ þì. Íèéãìèéí îëîí òîîíû ¿çýãäýë ÷àíàðûí øèíæ¿¿ä çºâõºí ýðýìáèéí
øêàëààð õýìæèãääýã, îäîî òîäîðõîé òîî õàðãàëçóóëæ ÷àäàõã¿é áàéãààã óã ç¿éë åðººñ
õýìæèãäýõã¿é ãýæ ¿çýæ áîëîõã¿é. Àëèâàà íýã õýìæèëòèéí ãîðèì æóðìûã òîãòîîí,
õýðýãæ¿¿ëýõ íü ò¿¿õýí ¿éë ÿâö áºãººä õýìæèëò õýð íàðèéí áîäèò áîëîõ íü òóõàéí øèíæëýõ
óõààíû õºãæèë, øààðäëàãàòàé õîëáîîòîé þì ãýäãèéã äýýðõ æèøýý òîäîðõîé õàðóóëæ áàéíà.
ͺõöºëò õýìæèëò, ýðýìáýëýëò (ýðýìáèéí øêàë), òîîí áèø õýìæèëò çýðýã áîë òóõàéí øèíæëýõ
óõààíûã ìàòåìàòèê÷ëàõ àíõíû çàéëøã¿é äàéðàí ºíãºðºõ ¸ñòîé àëõàì, óóë õýìæèãäýõ¿¿í,
øèíæ ÷àíàðûí òàëààð èë¿¿ íàðèéí îéëãîëò òîäîðõîéëîëò áèé áîëãîõ, õýìæèëòèéí èë¿¿
íàðèéí òîîí àðãàä õ¿ðýõ ãàíö çàì þì.
        Îäîî ìàòåìàòèê÷ëàõ ìåòðèéí ÷èãëýëä áàãòààõ àðãóóäûí òàëààð òîâ÷ ºã¿¿ëüå.
Áàéãàëèéí øèíæëýõ óõààíû òàíèí ìýäýõ¿éí ïðîöåññò ìàòåìàòèê àðãà íü ýìïèðèê áîëîí
îíîëûí ñóäàëãààíû àëü ÷ ¿å øàòàíä àæèãëàëò, òóðøëàãûí ¿ð ä¿íã áîëîâñðóóëàõ, îëîí òîîíû
õýìæèëò õèéõ, òýäãýýðèéã ººð õîîðîíä íü õàðüöóóëæ ¿çýõ, àëäààã òîîöîîëîõ, ñóäëàãäàæ áóé
õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéí õîîðîíäîõ êîððåëÿöèéã èëð¿¿ëýõ, åðºíõèéëºí íýãòãýæ ä¿ãíýëò õèéõ

           МУИС, ЭШБ № 247 (29)            Ñîöèîëîãè-6        2005 îí      |      27
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
ÿâäàë çàéëøã¿é òîõèîëääîã. Ýäãýýðèéã õèéõýä àæèãëàëòûí áàðèìò ñýëòèéã áîëîâñðóóëæ
íýãòãýí ä¿ãíýõ ñòàòèñòèê àðãóóäûí ðîëü ¿íýëæ áàðøã¿é èõ þì. Ãýâ÷ îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ
óõààíä ìàòåìàòèê íü çºâõºí àæèãëàëò, òóðøèëòûí ìàòåðèàëûã òîîíû áîëîâñðóóëàëò õèéõýýð
õÿçãààðëàãäàõã¿é. Òóðøèëòûã ººðèéã íü õàìãèéí ¿ð àøèãòàé áàéãóóëæ ÿâóóëàõàä ÷ ìàòåìàòèê
àðãûã õýðýãëýæ áàéíà. ×óõàìõ¿¿ ýíý àñóóäëûã õàðüöàíãóé ñàÿõàí ¿¿ññýí òóðøèëòûã òºëºâëºõ
ñòàòèñòèêèéí îíîë ñóäàëæ áàéíà. Ýìïèðèê ñóäàëãààíû ìýäýýëëèéã òîîíû áîëîâñðóóëàëò
õèéõýä ìàòåìàòèêèéí ðîëü òèéì ÷óõàë áèø áàéëàà ÷ ãýñýí ñóäàëãààíû îíîëûí ¿å øàòàíä
ò¿¿íèé àðãûí à÷ õîëáîãäîë á¿ðýí õýìæýýãýýð èëýðäýã. Øèíæëýõ óõààí ÷óõàìõ¿¿ ýíý ¿å
øàòàíä õèéñâýð îéãîëòóóä, òýäãýýðèéí õàðèëöàí õîëáîîã ºðãºí àøèãëàæ ýõýëäýã áºãººä õàðèí
ìàòåìàòèêèéí øèíæëýõ óõààí èéì õèéñâýð õàðüöààã ñóäëàõ øèëäýã õýðýãñýë þì. Èéì ó÷ðààñ
øèíæëýõ óõààíû ÿìàр íýã ñàëáàðûã ìàòåìàòèê÷ëàõ íü ò¿¿íèé ¿çýë ñàíààíû àïïàðàòûí õºãæèë,
ò¿¿íèé îíîëûí áîëîâñðóóëàëòûí ò¿âøèíòýé íÿãò õîëáîîòîé.
        Øèíæëýõ óõààíû ìýäëýãèéã ìàòåìàòèê÷ëàõ ¿éë ÿâöàä ãàðñàí òîìîîõîí àìæèëò áîë
XVI-XVIII çóóíû ¿åä ìåõàíèê áîëîí ò¿¿íèé àðãà çàð÷ìóóäàä òóëãóóðëàäàã áàéãàëèéí
øèíæëýëèéí ñàëáàðûí ¿ð ä¿í þì. Ìåõàíèêèéí àñóóäëûã ñóäëàõàä òóðøèëòûí àðãûí àíõ óäàà
ñèñòåìòýé õýðýãëýñýí Ãàëèëåé ìåõàíèêèéí àðãûã òîîí òàëààñ íü ñóäëàõàä ìàòåìàòèê àðãûã
ºðãºíººð àøèãëàæ ýõýëñýí þì. Èíãýæ ìàòåìàòèêèéã àëü áîëîõ ºðãºí õýðýãëýõèéã ýðìýëçýæ
áàéñàí íü çºâõºí ãàíö Ãàëèëåéí îíöëîã øèíæ áàéãààã¿é þì. Èõ ýðäýìòíèé àìüäàð÷ áàéñàí òýð
¿å, ñýðãýí ìàíäàëòûí áîëîí øèíý ýðèí ¿åèéí øèíæëýõ óõààíû íèéò óóð àìüñãàë øèíýýð áèé
áîëñîí õºðºíãºòºí åðòºíöèéí ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèé ò¿ðãýí õóðäàöòàé õºãæ뺺ð äýâøèãäýí
òàâèãäàæ áàéãàà øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí àñóóäëûã øèéäýõýä õýðýãëýõ ìàòåìàòèêèéí øèíý
øèíý àðãóóäûã ýðýëõèéëæ áàéâ. Ãàëèëåé ñóäàëãààíäàà ìàòåìàòèêèéí òèéì ÷ áîëîâñðîíãóé
áèø àïïàðàòàä ò¿øèãëýæ áàéñàí áîë È.Íüþòîí ýäãýýð àñóóäëûã øèéäâýðëýõäýý õîæèì
äèôôåðåíöèàë, èíòåãðàë òîîëîë ãýæ íýðëýãдýõ áîëñîí øèíý, ìàø ¿ð á¿òýýëòýé àðãûã
áîëîâñðóóëàí àøèãëàñàí áàéíà.       Äàøðàìä ºã¿¿ëýõýä ìàòåìàòèêèéí ýíý îíîë àðãûã
Í.Íüþòîíòîé óã àñóóäëààð îãò õîëáîî õàìààðàëã¿éãýýð Ã.Â.Ëåéáíиö öýâýð ìàòåìàòèêèéí
¿¿äíýýñ áîëîâñðóóëñàí áàéíà. Ìåõàíèêèéã àíõ óäàà ìàòåìàòèêèéí áàò áààç ñóóðü äýýð
áàéãóóëñàí Íüþòîíû «Íàòóð ôèëîñîôèéí ìàòåìàòèêèéí ýõëýë» ãýäýã á¿òýýë áîë áàéãàëèéí
øèíæëýë áîëîí òåõíèêèéí øèíæëýõ óõààíä ìàòåìàòèê àðãà íýâòðýõýä òîìîîõîí íºëºº ò¿ëõýö
áîëñîí þì.
        Äèôôåðåíöèàë èíòåãðàë òîîëîë íü ìàòåìàòèê àíàëèçûí ¿íäñýí õýñýã áºãººä ò¿¿íèé
¿íäýñ ñóóðü äýýð äèôôåðåíöèàë òýãøèòãýë, õóâèðãàëòûí òîîëîë, áîäèò áîëîí êîìïëåêñ
õóâüñагчийí ôóíêöèéí îíîë çýðýã ñàëáàðóóä ¿¿ñýí áèé áîëñîí þì. Ìàòåìàòèê àíàëèçûí ¿çýë
ñàíàà íü ãåîìåòð, алгебр зэрэг математикийн биеэ даасан бусад ñàëáàðóóäàä ÷ áàñ íýâòðýâ.
Á¿¿ð XVII çóóíû ¿åä àíàëèòèê ãåîìåòð, äàðàà íü äèôôåðåíöèàë ãåîìåòð áèé áîëæýý. Àëãåáð íü
àëãåáðûí ôóíêöèéí ÷àíàðûí òóõàé ñóðãààë, ººðººð õýëáýë ìàòåìàòèê àíàëèçûí àëãåáðûí
õýñýã ìýò ¿¿ñæýý. Èéíõ¿¿ àíàëèç íü XVII çóóíààñ ýõëýí ààæìààð á¿õ ìàòåìàòèêèéí ¿íäñýí
õýñýã áîëñîí áàéíà. Õóâüñàõ õýìæèãäýõ¿¿í, ôóíêö, õÿçãààð çýðýã ò¿¿íèé ¿íäñýí îéëãîëòóóä íü
ìàòåìàòèêèéí áóñàä ñàëáàðóóäàä ìýäýãäýõ¿éö íºëººëñºí þì. Ìàòåìàòèê àíàëèç áàéãàëèéí
øèíæëýõ óõààí áîëîí òåõíèêèéí ýðýëò õýðýãöýýíèé íºëººãººð öààøèä óëàì õºãæèæ çºâõºí
äèôôåðåíöèàëü òýãøèòãýëèéí îíîë, õóâèðãàëòûí òîîëîë çýðýã ò¿¿íèé àëü ýðò áèé áîëñîí
ñîíãîäîã ñàëáàðóóä òºäèéã¿é áàñ ôóíêöèîíàëü àíàëèç çýðýã îð÷èí ¿åèéí ìàòåìàòèêèéí ÷óõàë
ñàëáàð ÷ ¿¿ñýí áèé áîëæ áàéãàëü òåõíèêèéí øèíæëýõ óõààíóóäàä õýðýãëýãäýæ áàéíà.
Ìàòåìàòèê àíàëèçûí áààç ñóóðü äýýð áèé áîëîí õºãæèæ áàéãàà ìàòåìàòèêèéí äýýð äóðäñàí
àðãóóä íü ìàòåìàòèêèéí äèíàìèê çàãâàðûí õ¿ðýýíä áàãòàõ þì. Èéì çàãâàð íü áàðàã ºíãºðñºí
çóóíû ñ¿¿ë÷èéã õ¿ðòýë øèíæëýõ óõààíä үндсэн ðîëü ã¿éöýòãýæ áàéâ. ¯çýãäýë þìñûí øèíæ
÷àíàðûã òîîãîîð èëýðõèéëýõýä ¿íäýñëýäýã ººð íýã á¿ëýã ìàòåìàòèêèéí àðãà íü ìàãàäëàëûí
îíîë, ìàòåìàòèê ñòàòèñòèê áîëîîä ýäãýýðò ¿íäýñëýäýã ñàëáàðóóä þì. Èéì àðãóóä ìàãàäëàë-
ñòàòèñòèêèéí çàãâàðûí õ¿ðýýíä õàìààðàãäàíà. ̺ðèéòýé òîãëîîìûí ¿íäñýí äýýð àíõ ¿¿ññýí
ìàãàäëàëûí îíîë áîë îäîî ìàòåìàòèêèéí íýã ÷óõàë òîìîîõîí ñàëáàð íü áîëòëîî õºãæñºí
áàéíà. ¯çýãäëèéí ìàãàäëàë ãýäýã íь óг ¿çýãäýë ÿâàãäàõàä äàãàëäàí ÿâàãäñàí áàéõ ýãýë
¿çýãäëèéí (ìàòåìàòèê÷èä èéì ¿çýãäë¿¿äèéã иâýýõ ¿çýãäë¿¿ä ãýäýã) òîîã á¿õ áîëîìæèò ýãýë
¿çýãäëèéí òîîíä õàðüöóóëñàí õàðüöàà þì ãýäýã òîäîðõîéëîëòûã ôðàíöèéí ýðäýìòýí
Ï.Ñ.Ëàïëàñ ºãñºí áàéíà.
                                         P (A) = m / n


    28       |    Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
              Ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààíû àðãà òåõíèê
¯¿íä: Ð (À) íü À ¿çýãäëèéí ìàãàäëàë, m-түүнийг иâýýõ ýãýë ¿çýãäëèéí òîî, n-á¿õ àäèë
áîëîìæèò ýãýë ¿çýãäëèéí òîî. Èéì òîäîðõîéëîëòûã ìàãàäëàëûí ñîíãîìîë òîäîðõîéëîëò ãýäýã.
Æèøýýëáýë: òîãëîîìûí øîîã õàÿõàä òýãø òîîòîé í¿äòýé òàëààðàà áóóõ ìàãàäëàë íü ñîíãîìîë
òîäîðõîéëîëò ¸ñîîð 1/2 áàéíà. Ó÷èð íü øîîã õàÿõàä áóóõ íèéò áîëîìæ áóþó áîëîìæèò ýãýë
¿çýãäëèéí òîî 6 áºãººä òýãø òîîòîé òàëààðàà áóóõ áîëîìæ áóþó иâýýõ ýãýë ¿çýãäëèéí òîî 3
ó÷ðààñ P=2/6=1/2 áîëíî. Ñîíãîìîë ìàãàäëàëûí ¿íäñýí äýýð ìàãàäëàëûí ñõåì çàãâàð áàéãóóëàõ
íü òóðøèëòûí á¿õ ¿ð ä¿í ÿâàãäàõ áîëîìæèéí õóâüä èæèë áàéõàä ¿íäýñëýäýã áºãººä çºâõºí ÿíç
á¿ðèéí òîãëîîìûí áîëîëöîî, ýãçãèéã òîîöîõîä òºäèéã¿é àäèë òºñòýé áóñàä òîõèîëäîëä ò¿¿íèé
äîòîð øííæëýõ óõààíû îëîí àñóóäëóóäыг øèéäâýðëýõýä íýí òîõèðîìæòîé þì.
        Ãýâ÷ ìàãàäëàëûã ñîíãîìîë òîäîðõîéëîëòîîð àâ÷ ¿çýõ íü äóòàãäàëòàé áºãººä ýíý íü
ò¿¿íèé õýðýãëýãäýõ õ¿ðýý õÿçãààðëàãäìàë áîëîí ýíýõ¿¿ òîäîðõîéëîëòîíä ¿íäýñ áîëãîæ áàéãàà
ýãýë ¿çýãäë¿¿ä ÿâàãäàõ ýñýõ íü àäèë áîëîìæòîé áàéõ ÿâäàë ïðàêòèê àìüäðàëä õàðüöàíãóé õîâîð
òîõèîëääîãò îðøèíî. Ò¿¿í÷ëýí ôèçèê, áèîëîãè áîëîí íèéãìèéí øííæëýõ óõààíä èõ
òîõèîëääîã îëîí òîîíû íýãæèéã õàìààðäàã áóþó îëîí äàõèí äàâòàãäàí ÿâàãääàã ¿çýãäë¿¿äèéí
õóâüä äýýð äóðäñàí ñîíãîìîë òîäîðõîéëîëò òîõèðîìæã¿é áàéäàã. Æèøýý íü: òîãëîîìûí øîîã
ÿìàð íýã áàéäëààð õàÿõàä óã øîîã ò¿¿íèé æèíã ÿã æèãä áàéõààð õèéõ áîëîëöîîã¿é, áàñ øîîã
ò¿¿íèé õàÿæ áàéãàà áàéäàë çýðãýýñ øàëòãààëàí ò¿¿íèé òàë á¿ðèéí äýýø õàðæ áóóõ áîëîìæ
èæèë áèø ó÷ðààñ òîäîðõîé íýã òàëààðàà áóóõ ìàãàäëàëûã ñîíãîìîë òîäîðõîéëîëòîîð àâ÷ ¿çýõ
íü ó÷èð äóòàãäàëòàé þì. Òýð ÷ áàéòóãàé øîîã õ¿ðýëöýýòýé îëîí äàõèí äàâòàæ õàÿâàë çóðãààí
í¿ä íü íýã í¿äòýé òàëûã áîäâîë õî¸ð äàõèí îëîí áóóõûã èëð¿¿ëæ áîëíî. Èéì ó÷ðààñ
ìàãàäëàëûí ñîíãîìîë òîäîðõîéëîëòûн îðîíä äàâòàìæèéí áóþó ñòàòèñòèê òîäîðõîéëîëòûã
õýðýãëýõ øààðäëàãàòàé áîëæýý. Èéì òîäîðõîéëîëòûí ¿íäýñ íü òóðøèëòûí òóõàéí òîäîðõîé
íºõöºëä çàðèì ¿çýãäëèéí ÿâàãäàõ ýñýõ òóõàé áèåò àæèãëàëòûã óðò óäààí õóãàöààíä õèéõýä
îðøèíî. Ìàãàäëàë íü îíîëûí îéлãîëò òóë òóðøëàãààð òîäîðõîéëîãäñîí äàâòàìæòàé õýçýý ÷
äàâõöàõã¿é áîëîâ÷ ïðàêòèêèéí ìàø îëîí òîõèîëäîëä óðò õóãàöààíû àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íä
ãàðãàñàí õàðüöàíãóé äàâòàìæààñ ìàø áàãà õýìæýýãýýð ÿëãàãäàíà. Îëîí òîîíû íýãæèéã
õàìàðñàí ñàíàìñàðã¿é ¿çýãäëèéí äàâòàìæ áà ÿìàð íýãýí ¿çýãäýëòýé õîëáîãäñîí òóðøèëòûã
ìàø îëîí äàõèí äàâòàí õèéõýä ò¿¿íèé ¿ð ä¿í òîãòâîðòîé áàéäãèéã ºäºð òóòìûí àìüäðàëûí
ïðàêòèê ÿëàíãóÿà øèíæëýõ óõààí áàòàëñàí áàéíà. ×óõàìõ¿¿ òýð òîãòâîðòîé òîî õýìæýý íü óã
¿çýãäëèéí ÿâàãäàõ ìàãàäëàëûã òîäîðõîéëîõ þì.
        Ìàãàäëàëûí îíîë, ò¿¿íä øóóä òóëãóóðëàäàã ìàòåìàòèê ñòàòèñòèê íü ìàòåìàòèêèéí
ñàëáàð óõààíû äîòðîîñ ìýäëýãèéí á¿õ ñàëáàðò ã¿íçãèé íýâòðýí õýðýãëýãäýæ áàéãàà õàìãèéí
ò¿ãýýìýë ñàëáàð þì. Ìàãàäëàëûí îíîë, ìàòåìàòèê ñòàòèñòèê íü îäîî áàéãàëü, òåõíèêèéí
óõààíóóäàä òºäèéã¿é íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíä ÷ ºðãºí õýðýãëýãäýõ áîëæýý. Ýäãýýð àðãà íü
õ¿í àì ç¿é, ýäèéí çàñàã, ñýòãýë ç¿é, íèéãìèéí çýðýã áóñàä øèíæëýõ óõààíû ñóäàëãààíä
òîìîîõîí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéãàà íü òîäîðõîé þì. Ìàòåìàòèê ñòàòèñòèêèéí àðãààð íàðèéí
øèíæèëñýí ñòàòèñòèêèéí íàéäâàðòàé ìàòåðèàë íü îíîë, ïðàêòèêèéí ÷óõàë ä¿ãíýëò õèéõ ¿íäýñ
áîëäîã. Îëîí òîõèîëäîëä ÷óõàìõ¿¿ ñòàòèñòèê áàðèìòàíä òóëãóóðëàí íèéãìèéí ¿çýãäëèéí
óäèðäàõ ç¿é òîãòëûã èëð¿¿ëýí òîãòîîäîã. Ýä¿ãýý ìàãàäëàë-ñòàòèñòèêèéí àðãà çºâõºí øèíæëýõ
óõààíä òºäèéã¿é òºëºâëºëòèéí àñóóäëààñ ýõëýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðûí øàëãàëòûã
îðîëöóóëàí óëñ àðäûí àæ àõóéí îëîí ñàëáàðûí àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä õýðýãëýãäýæ áàéíà.
        Óäèðäëàãûí øèíæëýõ óõààí ýð÷èìòýé õºãæèæ ò¿¿íä îð÷èí ¿åèéí íàðèéí àðãà
õýðýãñë¿¿äèéã ìàãàäëàëûí îíîë, ìàòåìàòèê ñòàòèñòèêèéí îéëãîëò, àðãóóäàä øóóä
òóëãóóðëàäàã ìàòåìàòèêèéí øèíý øèíý îíîë àðãóóä áèé áîëãîí õýðýãëýãäýæ áàéíà. Èéì àðãà
ãýâýë ìýäýýëëèéí îíîë, òîãëîîìûí îíîë, øèéäâýð ãàðãàõ îíîë (òåîðèÿ ïðèíÿòèÿ ðåøåíèé),
¿éëäëèéí ñóäàëãàà (èññëåäîâàíèÿ îïåðàöèé), íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé îíîë çýðãèéã äóðäàæ
áîëîõ þì.
        Ìýäýýëëèéí îíîë íü óäèðäëàãûí ¿éë ÿâö, êèáåðíåòèêò ºðãºí õýðýãëýãääýã, òîìîîõîí
ðîëü ã¿éöýòãýäýã àðãà þì. Óäèðäëàãûí àëèâàà ¿éë ÿâö íü ìýäýýëëèéí ìºí ÷àíàð ÿìàð áàéëàà ÷
ãýñýí ò¿¿íèéã õ¿ëýýí àâàõ, õàäãàëàõ, õóâèðãàí ººð÷ëºõòýé ÿìàãò õîëáîîòîé áàéäàã. Èéìýýñ
ìýäýýëëèéí òîîã íàðèéí òîäîðõîéëîõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áºãººä ò¿¿íèé òóñëàìæòàéãààð
ìýäýýëëèéí ÿíç á¿ðèéí õýëáýðèéã õýìæèæ áîëíî. ×óõàì ¿¿íä ìýäýýëëèéí îíîë õýðýãëýãäýíý.
Ìýäýýëëèéí îíîë íü àíõ õîëáîîíû ìýäýýã äàìæóóëàõ àñóóäëûã ñóäëàõòàé õîëáîãäîí ¿¿ñýæ
õîæèì ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâàõ, áîëîâñðóóëàõ, äàìæóóëàõ, õàäãàëàõòàé õîëáîãäñîí òîîí ç¿éí
òîãòëûã ñóäàëäàã ìàòåìàòèêèéí óõààí áîëæ õºãææýý. ßìàð íýãýí ìýäýýíä àãóóëàãäàæ áàéãàà
ìýäýýëëèéí òîîã òîäîðõîéëîõûí òóëä ýíý ìýäýý íü áèäíèé ñîíèðõîæ áóé ñèñòåìèéí

           МУИС, ЭШБ № 247 (29)            Ñîöèîëîãè-6        2005 îí      |      29
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
òîäîðõîéã¿é áàéäëûí õýð õýìæýý áóþó ýíòðîïèéã õýð çýðýã áàãàñãàæ áàéãààã ìýäýõ õýðýãòýé.
Ñèñòåìèéí òºëºâ áàéäàë á¿ðýí ìýäýãäýæ áàéõàä ò¿¿íèé ýíòðîïè òýãòýé òýíö¿¿ áàéíà. ªºðººð
õýëáýë ìýäýýëëèéí á¿ðýí òîî íü òóõàéí òîõèîëäîëä ìýäýýëëèéã õ¿ëýýæ àâàõ õ¿ðòýë áàéñàí
ñèñòåìèéí ýíòðîïèòýé òîîíû õóâüä òýíöýíý. Åð íü ìýäýýëýë ñèñòåìèéí ýõíèé áà ýöñèéí òºëºâ
áàéäëûí ýíòðîïèéí ÿëãàâðààð õýìæèãäýæ áîëîõ þì. Èéíõ¿¿ ìýäýýëëèéí òîîã òîäîðõîéëîõ íü
ñèñòåìèéí òîäîðõîéã¿é áàéäëûí çýðýã áóþó ýíòðîïèã îëîõîä øèëæèæ áàéíà. Ñèñòåìèéí
ýíòðîïè íü ò¿¿íèé áîëîìæèò òºëºâèéí òîîíîîñ õàìààðíà. Æèøýýëáýë: ìºíãèéã õàÿõàä õî¸ð
áîëîìæòîé (òºëºâ) õàðèí øîîã õàÿõàä çóðãààí òºëºâòýé. Èéìä õî¸ð äàõü íü òîäîðõîéã¿é
áàéäëûí õóâüä ýõíèéõýýñ 3 äàõèí èõ þì. Ìýäýýëëèéí ìàòåìàòèê îíîëä ñèñòåìèéí
òîäîðõîéã¿é áàéäëûí çýðãèéã òîäîðõîéëîõäîî ñèñòåìèéí áîëîìæèò òºëºâèéí åðºíõèé
òîîíîîñ ãàäíà ýäãýýð òºëºâò îðîõ ìàãàäëàëûã áàñ òîîöäîã. Óäèðäëàãûí àñóóäëûã ýð÷èìòýé
áîëîâñðóóëæ áàéãààòàé õîëáîãäîí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä øèéäâýð ãàðãàõ îíîëûí à÷ õîëáîãäîë
ìàø èõ áîëæ áàéíà. Ìàãàäëàëûí ñòàòèñòèê òîäîðõîéëîëòîíä òóëãóóðëàäàã øèéäâýðèéí
ñòàòèñòèê îíîë íü äýýðõ àðãûí õàìãèéí õºãæñºí õýëáýð íü þì.
        Íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé àæèë øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñòýé çîõèîí áàéãóóëàãäàæ ÷àäààã¿é
î÷åð äóãààð ¿¿ñýæ, õ¿ì¿¿ñèéí ÷ºëººò öàãèéã ¿ðýãä¿¿ëýõ ¿çýãäýë íèëýýä ãàðäàã. Ýíý àñóóäëûã
õºíãºâ÷ëºõèéí òóëä ìàòåìàòèê÷èä íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé ìàòåìàòèê îíîëûã áèé áîëãîæýý.
Ýíý îíîëä ¿éë÷èëãýý ÿâóóëäàã ãàçðûã (áèëåòûí êàññ, ëàâëàõ òîâ÷îî, õîðøîî äýëã¿¿ð ãýõ ìýò)
íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé ñèñòåì, òýäãýýðèéí á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà ¿éë÷ëýã÷ íýãæ¿¿äèéã ñóâãóóä ãýæ
íýðëýíý. Òåëåôîí ñòàíö äýýð áîë ýíý ñóâàã íü õîëáîîíû øóãàì, ¿éë÷èëãýýíèé ãàçðóóäàä áîë
¿éë÷ëýã÷ õ¿ì¿¿ñ, áàãàæ òºõººðºìæ þì. ¯éë÷èëãýýíèé ñèñòåìèéí ¿¿ðýã áîë ãàäíààñ èðñýí
çàõèàëãûг õ¿ëýýí àâ÷ õàìãèéí áàãà õóãàöààíä á¿ðýí áèеë¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Ñèñòåìèéã àøèãòàé
áàéëãàõûí òóëä íÿãò, ñèéðýã, ñóâãèéí õ¿÷èí ÷àäàë, òîî, үйлчилгээний үр дүн зэргийн холбоо
хамаарлыг тогтоох зохистой төсөл зохиох асуудлыг нийтийн ¿éë÷èëãýýíèé îíîë ñóäàëäàã.
¯éë÷èëãýýíèé ñèñòåìä çàõèàëãà èðýõ õóãàöàà ñàíàìñàðã¿é õýìæèãäýõ¿¿í áîëîõ òóë íèéòèéí
¿éë÷èëãýýíèé îíîë íü ìàãàäëàëûí îíîëä òóëãóóðëàäàã.
        Ìàòåìàòèê÷ëàõ òîîí áèø ÷èãëýë. ªìíºõ õýñýãò àâ÷ ¿çñýí ìàòåìàòèêèéí òîîí àðãóóä
íü øèíæëýõ óõààí, ïðàêòèêèéí îëîíõ àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä òîõèðîìæòîé áºãººä
ìàòåìàòèêèéí ººðèéí áîëîîä áóñàä òºðºë á¿ðèéí øèíæëýõ óõààíû õýðýãëýýíä õàìãèéí äàäàæ
õýâøñýí áàñ ºðãºí äýëãýðñýí àðãóóä þì. ¯¿íýýñ ¿íäýñëýí åðººñ ìàòåìàòèê íü çºâõºí òîîí
õýìæèëò õèéõýä òóëãóóðëàäàã øèíæëýõ óõààí ãýæ îéëãîæ áîëîõã¿é. Èíãýæ ¿çýõ ÿâäàë îð÷èí
¿åèéí òºäèéã¿é ºíãºðñºí çóóíû үеийн математикт ч тохирохгүй юм. Судалж байгаа ¿çýãäýë
¿éë ÿâöûí øèíæ ÷àíàðûã õýìæèх, òîîãîîð èëýðõèéëýõýä ¿íäýñëýäýãã¿é òèéì àðãóóä
ìàòåìàòèêò áèé áºãººä ýäãýýð íü ÿëàíãóÿà îð÷èí ¿åä øèíæëýõ óõààíû òºðºë á¿ðèéí ñàëáàðò
íэëýýä ºðãºí õýðýãëýãäýõ áîëñíîîð øèíæëýõ óõààíû ìýäëýãèéã ìàòåìàòèê÷ëàõ íýã ÷èãëýëèéã
¿¿ñãýæ áàéíà.
        Ìàòåìàòèê÷ëàõ òîîí áèø àðãûí íýã ýíãèéí æèøýý ãýâýë Ë.Ýéëåðûí äýâø¿¿ëýí òàâüæ
øèéäâýðëýñýí Кåíèãсáåðãèéí ã¿¿ðèéí òóõàé áîäëîãî þì. Ò¿¿íèé àìüäàð÷ áàéñàí ¿åä
Êåíèãñáåðã õîòîä íèéòäýý 6 ã¿¿ðòýé áàéñàí áºãººä òýäãýýð íü Äðàãåëü ãîëûí ýðãèéã ò¿¿íèé
õî¸ð àðàëòàé õîëáîäîã áà íýã ã¿¿ð íü àðëóóäûã õîîðîíä íü õîëáîäîã áàéæýý. Ýéëåð «ãýðýýñýý
ãàðààä á¿õ ã¿¿ðýýð çºâõºí íýã óäàà ãàð÷ ãýðòýý ýðãýæ èðæ áîëîõ óó?» ãýñýí àñóóëò òàâüæýý. Ýíý
áîäëîãûã áîäîõîä ã¿¿ðèéí óðò, òýäãýýðèéí õîîðîíäîõ çàé çýðýã íü îãò õàìààðàëã¿é áºãººä
çºâõºí òýäãýýðèéí áàéðëàë ìýòèéí òîîí áèø øèíæ ÷àíàðòàé õîëáîîòîé þì. Óã áîäëîãî íü
Ýéëåðûí ¿íäýñëýí áèé áîëãîñîí ãðàôûí îíîëîîð áîäîãäîíî. Ãðàôûí îíîë îð÷èí ¿åä øèíæëýõ
óõààíä ò¿¿íèé äîòîð íèéãìèéí óõààí, ñîöèîëîãèä ºðãºí õýðýãëýãäýõ áîëæ áàéíà. Ǻâëºëòèéí
íèéãýì ñóäëàà÷èä íèéãìèéí äîòîðõ áè÷èë á¿ëýã õàìò îëíû áîëîí óëñûí õàðèëöààíû àñóóäëûã
ñóäëàõàä ãðàôûí îíîëûã àìæèëòòàé õýðýãëýæ áàéíà.
        Õýìæèëò ÷óõàë ðîëü ã¿éöýòãýäýãã¿é òèéì ìàòåìàòèê àðãûí òîîíä þóíû ºìíº á¿ëãèéí
îíîë, òîïîëîã îëîíëîãèéí îíîë, ìàòåìàòèê ëîãèê, ïðîåêòèâ ãåîìåòð çýðýã ñàëáàðóóä îðíî.
Ýõíèé ¿åä èéì íýí õèéñâýð îíîëóóä ìàòåìàòèêèéí øèíæëýõ óõààíä çºâõºí ººðò íü ¿íý
öýíýòýé ìýò áàéëàà. Ãýâ÷ øèíæëýõ óõààíû ìýäëýãèéí õºãæëèéí öààøäûí ÿâöàä ýäãýýð
àðãóóäûã õýðýãëýõ áîëîìæòîé òºäèéã¿é õàðèí ÷ èë¿¿ ãүíçãèé, ÷óõàë ¿ð ä¿í ºãäºã íü òîäîðñîí
áàéíà. Ýíý òàëààð çàðèì æèøýýã äóðäúÿ. Àëãåáðûí äýýä çýðãèéí ÿçãóóðò òýãøèòãýëèéã áîäîõ
àñóóäëûã øèéäâýðëýõòýé õîëáîîòîéãîîð áèé áîëñîí á¿ëãèéí õèéñâýð îíîë àíõàíäàà çºâõºí
ìàòåìàòèêèéí õóâüä ë à÷ õîëáîãäîëòîé ç¿éë áàéëàà. Òýðýýð XIX çóóíû òóðøèä á¿ëãèéí
îíîëûí àðãûã ìàòåìàòèêèéí îëîí ñàëáàðóóäàä îëîíòîî õýðýãëýñýí áàéíà. ĺíãºæ XIX çóóíû

     30      |     Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                  Ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààíû àðãà òåõíèê
ñ¿¿ë÷ áîëîõîä ýíý àðãà áàéãàëèéí øèíæëýë òóðøèã÷äûí àíõààðëûã òàòàæ ýõýëæýý. Îðîñûí
ýðäýìòýí Å.Ñ.Ôåäåðîâ êðèñòàëëèéí á¿òýö áàéãóóëàìæèéã ñóäëàõàä ò¿¿íèéã õýðýãëýæ,
êðèñòàëëä 230 îãòîðãóéí á¿ëýã áàéäãèéã èëð¿¿ëñýí áàéíà. Á¿ëãèéí îíîë áîë îð÷èí ¿åèéí
ôèçèêò òóõàéëáàë õàðüöàíãуéí îíîë, êâàíò ìåõàíèê, ýãýë Ẻìñèéí ôèçèêò õàìãèéí ÷óõàë àðãà
áîëîí õýðýãëýãäýõ áîëîâ. Í.Êåììåð á¿ëãèéí öýâýð õèéñâýð îíîëä òóëãóóðëàí Ï-ìåçîí (ïèîí)-
èéã íýýãäýõýýñ àðâàí æèëèéí ºìíº ò¿¿íèé ¿íäñýí á¿õ ôèçèê øèíæ ÷àíàðûã óðüä÷èëàí
òîäîðõîéëñîí áàéíà. ̺í ò¿¿í÷ëýí 1964 îíä òóðøëàãààð íýýãäýæ îìåãà-õàñàõ áàðèîí ãýæ
íýðëýãäñýí àòîìûí äîòîðõ øèíý ýãýë õýñãèéí îðøèí áàéõûã óðüä÷èëàí áàòàëñàí áàéíà. Îäîî
¿åä á¿ëãèéí îíîë îðîíãèéí áà ñàðíèëòûí ìàòðèöиéí îíîëûí õàìò îíîëûí ôèçèê÷äèéí
ìàòåìàòèê ñóäàëãààíû õàìãèéí ÷óõàë àðãóóäûí íýã áîëæ áàéíà.
       ªºð áàñ íýã æèøýý àâ÷ ¿çüå. Ìàíàé çóóíû á¿ð 30-ààä îíû ¿åä ìàòåìàòèê ëîãèê íü
ìàòåìàòèê áàòàëãààíä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ ãàíöõàí çîðèëãî á¿õèé íýí õèéñâýð øèíæëýõ
óõààíä òîîöîãäîæ áàéâ. Àëãåáðûí áà ðåêóðñèâ ôóíêöèéí îíîë áîëîâñðóóëàãäñàíû äàðàà ýíý
øèíæëýõ óõààíû òóñëàìæòàéãààð ìàòåìàòèêò õýäýí ÷óõàë îëîëò íýýëò ãàðñàí áàéíà. Îäîî ¿åä
ìàòåìàòèê ëîãèê íü òîîöîí áîäîõ ìàøèí, êèáåðíåòèêèéí áàéãóóëàìæèéí çàäëàí øèíæëýõ,
íýãòãýí ä¿ãíýõýä íэëýýä õýðýãëýãäýõ áîëñîí áàéíà. Áîäëîãî áîäîõ ïðîãðàì çîõèîõ íü
ìàòåìàòèê ëîãèêèéí àðãûã ºðãºí õýðýãëýõýä òóëãóóðëàäàã.
       Îëîí òîîãîîð äóðäàæ áîëîõ ýäãýýð æèøýý áîë ìàòåìàòèê õèéñâýðëýëò èõ áîëîõ íü
áîäèò áàéäàëòàé ò¿¿íèé õîëáîãäîõ õîëáîîã ñóëðóóëàõã¿é ãýäãèéã õàðóóëæ áàéíà. Õàðèí ÷
ýäãýýð õîëáîî íü óëàì íèéëìýë, øóóä áèø áîëîõûí õàìò õèéñâýð îéëãîëò, îíîëûíõîî
òóñëàìæòàéãààð áîäèò áàéäëûã á¿р ÷óõàë, ã¿íçãèé áàéäëààð òóñãàí èëýðõèéëæ ÷àääàã.
       Áàéãàëèéí øèíæëýëèéí îð÷èí ¿åèéí õàìãèéí øèíý ñàëáàðóóä áîëîí íèéãìèéí
øèíæëýõ óõààíóóäûí îíöëîãò òîõèðñîí øèíý øèíý àðãóóä ìàòåìàòèêò áèé áîëîí õºãæèæ
áàéíà. Õàðüöàíãóéí îíîë, êâàíò ìåõàíèê, ýãýë Ẻìñèéí ôèçèê, ñàíñàð ñóäëàë, êâàíò õèìè,
ìîëåêóëûí áèîëîãè çýðýã îð÷èí ¿åèéí áàéãàëèéí øèíæëýëèéí øèíýõýí ñàëáàðóóäàä
ìàòåìàòèêèéí õèéñâýð øèíý îíîëûã õýðýãëýñýí ÿâäàë ýäãýýð øèíæëýõ óõààíû õºãæëèéí
ò¿âøíýýñ óðãàí ãàð÷ýý. Ýäãýýðèéí îéëãîëò, îíîë, ñîíãîäîã ôèçèê, õèìè, áèîëîãèéí àäèë øóóä
àæèãëàëòûí ¿ð ä¿íã àâ÷ ¿çäýãã¿é. Èéì ó÷ðààñ æèøýýëáýë îíîëûí ôèçèêò áèåò çàãâàðûí îðîíä
áè÷èë åðòºíöèéí äîòîðõ õàìààðëûã õèéñâýð õýëáýðýýð èëýðõèéëäýã ìàòåìàòèê çàãâàðûã
õýðýãëýäýã. Ýíýõ¿¿ çàãâàð íü ñîíãîäîã áàéãàëèéí øèíæëýëä õýðýãëýгдäýã çàãâàðààñ íэëýýä
ÿëãààòàé þì. Ò¿¿íèé çîðèëãî áîë ïðîöåññûã øóóä àæèãëàæ òºñººëºõºä áèø õàðèí
ìàòåìàòèêèéí òýãøèëòãýë, òîìú¸î áîëîí áóñàä õèéñâýð áàéãóóëàìæèéí òóñëàìæòàéãààð
ñóäàëæ áóé ïðîöåññûí øèíæ ÷àíàðûí õîîðîíäûí õàìààðàë, õàðüöààã èëýðõèéëýõýä îðøäîã.
Ýíý ¿¿äíýýñ ¿çâýë îð÷èí ¿åèéí ôèçèêò ìàòåìàòèêèéí ðîëü ººð÷ëºãäºæ áàéíà. Ñîíãîäîã
ôèçèêò ¿çýãäýë ¿éë ÿâöûí çàãâàð ãîë òºëºâ öýâýð ÷àíàðûí øèíæèëãýýíèé àðãààð áàéãóóëàãääàã
áà çºâõºí ¿¿íèé äàðàà ë ìàòåìàòèê àðãûã õýðýãëýäýã áîë îð÷èí ¿åèéí ôèçèêò ýõëýýä ìàòåìàòèê
çàãâàðûã áàéãóóëàõ íü îëîíòîî òîõèîëääîã. Äàðàà íü ýíý çàãâàðûã ñóäëàõ çàìààð òóðøëàãààð
øàëãàæ áîëîõ ¿ð ä¿íã¿¿äèéã ãàðãàí àâäàã. Òîéìëîí õýëáýë õóó÷èí ôèçèêò ìàòåìàòèê íü
òîîöîîíû àæèëä õàìãèéí èõ õýðýãëýãääýã áàéñàí áîë îäîî ôèçèêèéí îíîëûã òîìъ¸îëîõ,
áàéãóóëàõàä øóóä õýðýãëýãäýæ ýõýëñýí áàéíà.
       «Ôèçèêò ìàòåìàòèê íü àëèâàà ¿çýãäëèéã òîîí òàëààñ íü òàéëáàðëàõàä àøèãëàäàã àðãà
õýðýãñýë áîëäîã òºäèéã¿é õàðèí ò¿¿íä ¿íäýñëýí øèíý îíîëûã áèé áîëãîäîã òèéì òºñººëºë
çàð÷ìóóäûí ãîë ¿¿ñâýð þì»1 ãýæ Äàéñîí áè÷ñýí áàéäàã. Îð÷èí ¿åèéí ôèçèêò øèíý îíîë
áàéãóóëàõ ýðýë õàéãóóëûí ÷óõàë àðãûí íýã áîë ìàòåìàòèê ãèïîòåçûí àðãà þì. Ìàòåìàòèê
ãèïîòåçûí æèøýý áîëãîí ò¿¿íèé òóñëàìæòàéãààð êâàíò ìåõàíèêèéã áèé áîëãîñîí ãèïîòåçèéã
õýëæ áîëíî. Êâàíò ìåõàíèêèéí õóóëü ç¿é òîãòëûí õýëáýð íü á¿õ òîõèîëäëóóäàä õàäãàëàãäàíà
ãýæ ¿çýýä Ì.Áîðí, Â.Ãåéçåíáåðã íàð ñîíãîäîã ìåõàíèêèéí ¿íäýñ áîëãîí Ãàìèëüòîíû ýãýë
òýãøèòãýëèéã àâñàí áàéíà. Ãýõäýý ýäãýýð òýãøèòãýëèéí ýíãèéí òîîíû îðîíä ººðººð õýëáýë
ìàòåìàòèê îáúåêòîîð нь òóõàéëáàë ìàòðèöûã àâ÷ ¿çæýý. Èéíõ¿¿ êâàíò ìåõàíèêèéí ìàòðèöàí
õóâèëáàð ¿¿ñæýý. Ý.Øðåäèíãåð àíõ óäàà ñîíãîäîã ôèçèêèéí äîëãèîíû òýãøèòãýëèéã àâñàí áà
ò¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í ãèø¿¿äèéã ººðººð òàéëáàðëàæ ýõýëáýí áàéíà. Ýíý çîðèëãûí ¿¿äíýýñ òýð
ìàòåðèàëëàã ýãýë õýñýã бүрт ÿìàð íýãýí äîëãèîíëîã ïðîöåññ õàðãàëçàíà ãýñýí Ëóé äå
Áðîéëÿãèéí ãèïîòåçèéã àøèãëàæ ýíý øèíý òàéëáàðëàëûí ¿ð ä¿íä êâàíò ìåõàíèêèéí
äîëãèîíëîã õóâèëáàð áèé áîëæýý. Õîæèì ýäãýýð õóâèëáàðóóä ýí ñàöóó ÷àíàðòàé áîëîõ нь

1
    Ô.Äæ.Äàéñîí. Ìàòåìàòèêà â ôèçè÷åñêèõ íàóêàõ.  êí: Ìàòåìàòèêà â ñîâðåìåííîì ìèðå, ñòð 112.

              МУИС, ЭШБ № 247 (29)               Ñîöèîëîãè-6          2005 îí       |       31
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
áàòëàãäñàí áàéíà. Ýíý á¿õ áàéãóóëàìæèéí ãèïîòåçûí øèíæ ÷àíàð íü ñîíãîäîã ôèçèêèéí çàðèì
òýãøèòãýëèéã åðºíõèéëөí ä¿ãíýõýä îðøèíî.
        Ìýäëýãèéí ñàëáàðóóäàä ìàòåìàòèê àðãà èéíõ¿¿ øóóä õýðýãëýãäýæ áàéãààãèéí äýýð áàñ
ìàòåìàòèêèéí øèíæëýõ óõààíû ñýòãýëãýýíèé ºâºðìºö àðãà áàðèëûã (òóõàéëáàë ìàø ºíäºð
ò¿âøèíä äàõèí äàõèí õèéñâýðëýõ) ººðèéí ñýòãýëãýýíä àâ÷ àøèãëàõûã ýðìýëçýõ áîëñîí íü
øèíæëýõ óõààí ìàòåìàòèê÷ëàãäàæ áàéãààãèéí íýã îíöëîã øèíæ þì ãýæ áîëíî. Òóõàéëáàë
Ý.Ìóð áè÷èõäýý «Áèîëîãèò ìàòåìàòèêèéí ã¿éöýòãýæ áàéãàà îíöãîé ÷óõàë ¿íý öýíý áîë
ò¿¿íèéã ñóäàëãààíû àðãà õýðýãñýë áîëãîí õýðýãëýäýãò áèø õàðèí òóëãóóð àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ, çàð÷ìûí õóâüä ÿëãààòàé ¿çýãäýë ¿éë ÿâöûí õîëáîîã èëð¿¿ëýõýä õèéñâýðëýí
õàíäàõ áîëîìæèéã ºãäºãò îðøèíî»1 ãýñýí áèé.
        Íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíä ìàòåìàòèê àðãà õýðýãëýõ ÿâäàë íэëýýä ºâºðìºö îíöëîãòîé
þì. Íèéãìèéí óõààíóóäûí ñóäàëäàã ç¿éë ôèçèê, õèìè, áèîëîãèéã áîäâîë ìàø íàðèéí
òºâºãòýé ó÷ðààñ ò¿¿íèéã ìàòåìàòèê÷ëàõàä íэëýýä áýðõøýýëòýé òàëòàé. Ãýâ÷ ñóäëàõ ç¿éë
íàðèéí òºâºãòýé áîëîõ íü ìàòåìàòèêèéí àðãûã õýðýãëýõ ÿâäëààñ õºíäèéð¿¿ëýõã¿é òºдèéã¿é,
õàðèí ÷ àäàðìààòàé íàðèéí íèéëìýë áàéäàë íü ìàòåìàòèêèéí íàðèéí õèéñâýð àðãóóäûã
àøèãëàõûã ç¿é ¸ñîîð øààðäàíà.
        Áàéãàëèéí øèíæëýõ óõààíû õýðýãöýý øààðäëàãààð ¿¿ñýæ áèé áîëñîí ñîíãîäîã
ìàòåìàòèêèéí àðãóóä äèéëýíõ õóâèéã íü ýçýëäýã îäîî íýãýíò íýýãäýæ ìýäýãäýæ áàéãàà
ìàòåìàòèê àðãóóä íèéãìèéí ¿çýãäëèéã ñóäëàõàä òºäèéëºí òààð÷ òîõèðîõã¿é þì. Ãýâ÷
ºíãºðñºí çóóíû ¿åèéí ìàòåìàòèêààñ îð÷èí ¿åèéí ìàòåìàòèê íэëýýä ÿëãààòàéã ìàðòàæ
áîëîõã¿é. XX çóóíä ìàòåìàòèêò ò¿¿íèé àðãûã õýðýãëýõ õ¿ðýýã ýðñ ºðãºòãºæ, ñóäëàõ ç¿éëèéíõ
íü òóõàé ÷àíàðûí õóâüä øèíý îéëãîëòîíä õ¿ðñýí æèíõýíý õóâüñãàë áîëñîí áèëýý. Áèîëîãè,
ýäèéí çàñàã áîëîí íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíä òîõèîëääîã íàðèéí íèéëìýë ¿çýãäýë, ¿éë ÿâöûã
çàäëàí øèíæëýõýä èë¿¿ òîõèðîìæòîé ìýäýýëëèéí îíîë áîëîí ìàòåìàòèê êèáåðíåòèêèéí áóñàä
ñàëáàðóóä, òîãëîîìûí îíîë, øóãàìàí áà äèíàìèê ïðîãðàì÷ëàë, ¿éëäëèéí øèíæèëãýý, øèéäâýð
ãàðãàõ îíîë, íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé îíîë çýðýã ìàòåìàòèêèéí øèíý øèíý ñàëáàð óõààí áèé
áîëæ ýð÷èìòýé õºãæèæ áàéíà.
        Îð÷èí ¿åèéí ýäèéí çàñãèéí óäèðäàõ ¿ð àøèãòàé àðãûã ýðýëõèéëýõ íü çîõèìæòîé
ïðîãðàì÷ëàëûí ìàòåìàòèêèéí øèíý îíîëûã áèé áîëãîõîä õ¿ðãýñýí áàéíà. Ýäèéí çàñãèéí
óäèðäëàãûí ÿâöàä òîõèîëäîæ áîëîõ øèéäâýð¿¿äèéí äîòðîîñ õàìãèéí îíîâ÷òîéã íü îëîõ,
ººðººð õýëáýë á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ, ¿éëäâýðèéí õýðýãñëèéã çàðöóóëàõ, òýýâðèéã зîõèîí
áàéãóóëàõ, òàðèàëàíãèéí òàëáàéã õóâààðèëàõ çýðýã àñóóäëûã ýäèéí çàñãèéí ¿¿äíýýñ õàìãèéí
àøèãòàéãààð á¿ðýí øèéäâýðëýõ òèéì øèéäâýðèéã îëîõ íü óäèðäëàãûí õàìãèéí ÷óõàë àñóóäàë
þì. Çîõèìæòîé øèéäâýðèéã îëîõûí òóëä þóíû ºìíº ÿìàð øèéäâýðèéã çîõèìæòîé ãýõ
ä¿ðìèéã íàðèéí òîãòîîõ, äàðàà íü õóâüñàõ õýìæèãäýõ¿¿íèé áîëîìæèò óòãóóäûí äîòðîîñ
òàâèãäñàí áîäëîãûí õÿçãààðëàëòûã õàíãàõ òèéì óòãóóäûã ÿëãàí àâàõ (áîëîìæèò òºëºâëºãºº
ãýäýã), òºãñãºëä íü ýêñòðåìóì (õàìãèéí èõ áóþó áàãà) óòãàíä õ¿ðãýäýã òèéì áîëîìæèò
òºëºâëºãººã îëíî, (çîõèìæòîé òºëºâëºãºº ãýäýã). Èéì áîäëîãî íü ìàø îëîí òîîíû ñèñòåì
òýãøèòãýë çîõèîæ áîäîõ øààðäëàãàòàé òóë ñîíãîäîã ìàòåìàòèêèéí àðãààð áîäîõ áîëîìæã¿é
þì. Èéìýýñ óã áîäëîãûã áîäîõ ìàòåìàòèêèéí ºâºðìºö çàãâàðûã áîëîâñðóóëñàí íü øóãàìàí ба
динамик програмчлал билээ. Хэрвээ хязгаарлалтын нөхцөл болон зорилгын функц шугаман
áàéâàë øóãàìàí ïðîãðàì÷ëàëûí, áóñàä òîõèîëäîëä äèíàìèê ïðîãðàì÷ëàëûí îíîëûã
õýðýãëýäýã. Îäîî ¿åä ìàòåìàòèê çàãâàð÷ëàëûí õàìãèéí ñàéí áîëîâñðóóëàãäñàí àðãà áîë
øóãàìàí ïðîãðàì÷ëàë þì. Àêàäåìè÷ Â.Ã.Àôàíàñüåâ «... îëîí ¿éëäâýðèéí ãàçàð áà ñàëáàðûã
õîîðîíä íü õîëáîæ, óëñ àðäûí àæ àõóéã á¿õýëä íü õàìàðñàí ýäèéí çàñãèéí åð áóñûí íàðèéí
áºãººä èõ áàãòààìæ á¿õèé ñèñòåìèéí õýìæýýãýýð ýäèéí çàñãèéí àñóóäëûã îïòèìàëü áàéäëààð
øèéäâýðëýõ áîëîëöîî îëãîäîã»2 íü øóãàìàí ïðîãðàìûí ñàéí òàë þì ãýæ ¿íýëñýí áàéäàã. Îäîî
øóãàìàí ïðîãðàì÷ëàëûí òóñëàìæòàéãààð òîíîã òºõººðºìæèéã çºâ õóâààðèëàõ, òýýâðèéí
õýðýãñëèéг îíîâ÷òîé çîõèîí áàéãóóëàí àøèãëàõ, àðä ò¿ìíèéã õýðýãöýýт òàâààðààð õàíãàõ,
¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ çýðýã îëîí àñóóäëûã àìæèëòòàé øèéäâýðëýæ áàéíà.
        Øèíæëýõ óõààíû ìýäëýãèéã ìàòåìàòèê÷ëàõ ¿íäñýí àðãóóäûí òàëààð òîâ÷ òîéìëîâîë
èéì áàéíà.

1
  Ýäóàðä Ô.Ìóð. Ìàòåìàòèêà â áèîëîãè÷åñêèõ èññëåäîâàíèÿõ –  êí: Ìàòåìàòèêà â ñîâðåìåííîì ìèðå,
ñòð 130
2
  Â.Ã.Àôàíàñüåâ. Íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñòýé óäèðäàõ. ÓÁ., 1973, 418 äàõü òàë

     32       |     Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
               Ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààíû àðãà òåõíèê
                        ÌÓÈÑ-èéí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áè÷èã ¹ 247 (29)

Софи Лоус, Êýðîëàéí Õàðïåð, Рэйчел Маркус

                       ×ÀÍÀÐÛÍ ØÈÍÆÈËÃÝÝ1
                            (Орч. П.Цэрэнбазар, Ж.Идэр)

       Чанарûí ìýäýýëëèéã øèíæëýõ олон арга байдаг áºãººä ýäãýýðýýñ òà ñóäàëãààíäаа аль
нь хамгийн тохиромжтой болохыг ñîíãîõ хэрэгтэй. Зарим арга нь нэлээд ýíãèéí байдаг бол
çàðèìыг нь ñóäàëãààíû материалаа ìàø àíõààðàëòàé ñóäàëæ, íàðèéí øèëæ ñîíãîõ
шаардлагатай áàéäàã. Энд хамгийн íèéòëýã çàðèì аргуудыг хэрэглэх праêтик удирäамжèéг
үзнэ. Ýдгээр аргууд нь нэг л зорилгод х¿рэх ººр ººр практик аргууд áºãººä хамгийн т¿гээмэл
íü äоорхи аргууд юм.

       1. Тасалж аваад буулгах (cut and paste)
       2. Гараараа тэмдэглэë хºтлºх (charting- by hand)
       3. Èíäåêñèéí êàðò хөтлөх (card index)
       4. ×àíàðûí øèíæèëãýýíä êîìïüþòåðèéí ïðîãðàì õàíãàìæ àøèãëàõ (using computer
       software)

×àíàðûí øèíæèëãýýíèé ãîë ¿éë ÿâö
       Áèäíèé гол зорилго áîë ìýäýýëýë доторхи чухал категорèудыг д¿гнэсэн т¿лх¿¿р
сэдв¿¿дийн багцыг тусгайлан ялгаæ, хоорондоо хэрхэн холбогдож буйг тогтоох ÿâäàë юм.
Ìýäýýëýë äýýð àæèëëàõäàà дараах алхмуудыг дагах шаардлагатай.
      1) Ìýäýýëýëòýéãýý сайн танилцах
ßрилцлагын тэмдэглэл, гар бичмэлýý дахин дахин уншиæ, сэдвийн тэмдэглэл хийх
       2) Ìýäýýëýлд бóй сэдэв бóþó категориудыí óðüä÷èëñàí æагсааëòûã гаргах
      3) Ìýäýýëýлтэй танилцаад сул зайд хаана ямар сэдэвòýé холбоотойг текстийг г¿йлгэæ
уншингаа тэмдэглэх
       4) Материалыг уншихаасàà ºмнº, мөн уншиж байхдаа ба дараа нь категорийн
жагсаалтàà дахин харж асуудал гарах б¿рт ººрчлºлт оруулах
       5) Êатегорийн жагсаалтàà ºгºгдºл äýõ шууд хэлсэн ¿г, тодорхойлолтòîé хоëбож болох
тодорхой хэлбэрýýð хºтºлж эхлэх (Тусгай хуудас, х¿снэгт, файлыí картûã доороос ¿знэ ¿¿)
       6) ªгºãдлийг äахин уншаад категори б¿ртэй холбоотой олсон материалàà категорийн
гарчиг дээр íü тэмдэглэх. (Хэлсэн ¿г, тэмдэглэлийг ашиглан ºгºгдºлд нарийвчилсан
тодорхойлолт хийх нь маш чухал бºгººд ингэвэл та эргээд түүнийгээ маш хялбар таньж олох
болно) Судлаачид энэ ¿éë ÿâöûã кодлох гэж ярьдаг бºгººд энэ нь материалыг øèíæëýõýä таíü
ашиглах категори ýñâýë кодтой холбоотой материалыг мэдээлэлд байрлуулах явдал юм. Энэ
бол б¿х категорийг нэг зэрэг хайж, материàлыг нэг л удаа ашиглах шилдэг арга юм.
Категорийг нэг б¿рчлэн материалаас дахин дахин хайх нь хэтэрхий цаг ¿рэх болно.
       7) Дараа нь та категори б¿ðийг хараад танд юу бэлэн байгааг мэдэх ба ººрийн
цуглуулсан материалыí утгыг гаргаж ойлгоход хялбар байх болно.
      Таны õýðýãëýõýýð сонгосон категориуд тусгай ñóäàëãààíààñ танü гарч ирнэ.
Жишээ нь; Лесби болон гомо залуусын б¿лгийн судалгаа дараах категориуäтай байна. ªºðèéí
á¿лгийн òàëààðõ ¿зэл бодол (сºрºг ба эерэг). Зºвлºгºº ба мэдээллийн бусад эх сурвалж,

1
  Ýíý íü Sophie Laws with Caroline Harper & Rachel Marcus, “Research for development” íîìûí 20-ð
á¿ëãèéí 6-ð õýñýã þì.

            МУИС, ЭШБ № 247 (29)               Ñîöèîëîãè-6          2005 îí       |       33
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
òóñãààðëàãäìàë байдлыг давж гарах, бусдûí ç¿ãýýñ èðýõ ø¿¿ëòèéã òóóëàõ, ýцэг эх болж гарч
ирэх, найз нºхºд болох, мөн ººрийгºº х¿ндлэх асуудлууд байж болно. Бусад категоричлîлыг
залуусын ººрсдийнõ íü хувьд чухал хэмээн тодорхойлж буй асуудлуудын х¿рээнд энэ б¿лгийн
тухай ¿зэл бодлоосоо гаргаж ирж болно. ªгºгдлийн дотроос категориудыг ялгах нь зураг 1-д
¿з¿¿лсэн äàðààëàëòàé ¿éë ÿâö юм.



                  Ìýäýýëëèéã   óíøèæ,                               Òàíä ñàíàà ºã÷ áóé
                  êàòåãîðè÷ëàõûã                                    êàòåãîðèä àíõààðëàà
                  îðîëäîõ                                           õàíäóóëàõ
                                         Çóðàã 1.

       Эхэн ¿ед категорийн бодит áàéäàë, ýìõ цэгцийг тогтооход энэ мэдээлэл нь тийм ч
чухал биш юм. Õэрэгöýýòýé категориудàà б¿рд¿¿лэхэд тань туслах мэдээлэл таíä õýðýãòýé þу?
Êатегориудûã нь мэдээллээс гарãах бîëîâ÷ яг ýõ мэдээлэлдýý тулгуурлахг¿й.
       Энэ ¿éë àæèëëàãààíä байнга тулгардаг асуудлуудын нэг нь ººр ººр категориудыг
хэрхэн нэг нэгэнтэй нь холбох âý гэдэг асуудал юм. Нэг нь нэг категорийнхоо дэд категори
байх уу аль эсвэл бие даасан категори уу? Та энэ асуудлûã хэд хэдэн ÿíçààð àâ÷ ¿çýæ болох
юм. Зарим х¿м¿¿с хэрэглэж буй категориудын диаграммыг зурж хэрхэн холбогдож буйг нь
тогтоохыг оролддог. Жишээ нь: цагдаагийн газарт х¿чингийн хэргийн талаар мэдэгдсэн хэд
хэдэн эмэгтэйг судалж ¿зэхэд тэд эр¿¿л мэндийн байгууллагын ажилтны гаргасан
тодорхойлолтыг голлоõ асуудал болгон ялгаж байв. Та эр¿¿л мэндтэй холбоотой категори
¿¿сгэх ¿¿? Эсвэл мэргэжлийн ажилтны б¿х тºрлийн ¿éë àæèëëàãààã агуулсан категорид энэ
материалàà оруулах уу? Эсвэл ерºнхийдºº х¿чингийн хэргийн хохирогчид шууд холбоотой
“ичг¿¿ртэй” хэмээн ¿зэх нэгэн категори байх уу? Эсвэл энэ асуудал ººрийн тусгай категоритой
байх уу?

Категори болон сэдв¿¿д хаанаас гардаг âэ?

       Таны судалгааны асуулт, зорилго ба зорилт
       Таíû ðåñïîíäåíòîîс асуусан асуулт
       Ýх ºгºгдºл-ðåñïîíäåíòûí тухайн з¿йлийн талаарõ ¿çýë бодоë
       Òóõàéí ç¿éëèéí талаарõ таны онол
       Хэрэв та боломжтой бол ººрийн хийж буй категоричлолыг хэрхэн хоорондоо
холбогдож буйг шалгах шилдэг арга нь эргээд дахин б¿лэг нэг б¿рчлэн øàëãàõ явдал юм.
Ýñâýë та ажлаа бусдад ¿з¿¿лж саналыг нь шууд асууж болно. Танд бид асуулт б¿рийн
хариултыг шууд б¿лэглэхийг зºвлººг¿й гэдгийг анхаарна уу? Мэдээж та ингэж хийж болно,
гэхдээ материалаас гарч ирж буй сэдв¿¿дийн хувьд дахин давтаж äàâõöóóëñàí àæèë хийх гэж
байна гэдгээ анхаарна уу? Жишээ нь: таныг “таны хамрагдаж байсан xyz удирдлагын ¿ед танд
юу нь ил¿¿ хэрэгтэй ºгººжтýй байсан бэ?” гэж асуухад х¿м¿¿с юу гэж хариулж байгаа нь та
тэднээс “та xyz удирдлагыг ººрийн ¿йл ажиллагаагаа ил¿¿ х¿ртээмжтэй болгохын тулд юу
хийхийг та зºвлºх âэ?” гэж асуухад тэдний танд хариулж байгааòàé èë¿¿ äàâõöàæ байж болох
юм. Ингэвэл танд эдгээр хариултыг гарчиг хэлбэрээр ашиглах болон тус хариултуудыг
ашиглаæ сэдвийг загварчлахад ил¿¿ хялбархан болно. Энэ б¿хэн танд эх материалыã дэнд¿¿
хайнга ñóäàëæ, сунжирсан байдалтай áîëãîõ ìýò санагдаж байж болох ч òèéì áèø þì.

Ôîêóñ á¿ëãèéí ìýäýýëëèéã øèíæëýõ
       Зарим талаараа ôîêóñ б¿лгийн мэдээлýл нь хувь х¿нээс àâсан чанарûí ìýäýýëýëòýé
ихээхэн тºсººтºй байдаг. Гэхдээ дан ингэж ¿çвэл судалгааны онцгой шинжийг нь алдаж болно.
Ôîêóñ á¿лгийн мэдээллийн гол äàâóó òàë нь оролцогчдын харилцан ¿йлчлэл юм. Энэ харилцан
¿йлчлэлээр х¿м¿¿с хамтран ажиллаж, харилцан маргаж, асуудлын утгыг тайлцгаадаг. ¯¿гээрээ
магадг¿й оролцогчдын хоорондын чухал яриаг агуулсан текстийн ¿лэмж хэсгийг давтаж


       34     |      Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
              Ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààíû àðãà òåõíèê
дурдсанаараа øèíæèëãýýíèé т¿вшинд энэ ¿éë ÿâöûí тогтвортой áàéäëûã хаäãална. Хэрэв
ãàíöààð÷èëñàí ярилцлагуудûí öóãëóóëãà л байх аваас ôîêóñ б¿лгийã øèíæèëæ чадахг¿й.
Жишээ нь б¿лгийн хэлэлц¿¿лгийн ¿ед асуусан асуултад хувь х¿ний хариултыг ашиглаõ нь
тохиромжг¿й юм. Õýí нэгэн асуудлын голыг гаргачихсан учраас х¿м¿¿с òóõàéí асуудлын
тàëààð ярихг¿й байж болох юм. ¯¿ний зэрэгцээ зарим судлаачид асуудлын èõýíõ хэсгийг
б¿лгээр хийдэг бºгººд хэлэлц¿¿лгийн ¿еэр асуудлыã õýä хэдэн удаа дурьдсаны ач холбогдол
ямар байх нь тодорхойг¿й. Ил¿¿ оновчтой байж болох ººр нэг арга бол б¿лгийг шинжилгээний
нэгж гэж ¿зэх бºгººд òóõàéí асуудал хичнээн б¿лэгт гарч ирж байгааг тоолдог.

 Жишээ
                   Ôîêóñ á¿лгийн мэдээг нэгтгэх. Х¿¿хдийн хºдºлмºрийн судалгаа.
                                        Пакистан, Сиалкот

    Ñóäëàà÷èä ÿã õýäýí á¿ëýã ÿäóóðàë, áîëîâñðîë çýðýã àñóóäëóóäûí òóõàé äóðüäñàí áîëîí àæèëã¿é
 çàëóó õ¿ì¿¿ñèéí òóõàé àâ÷ ¿çñýíèéã òîîëñîí. Èíãýñíýýð ñóäëàà÷èä òóõàéí íèéãìèéí àìüäðàëûí
 ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõýä áîëîâñðîëûí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ нь ÷óõàë àëõàì õýìýýí ôîêóñ á¿ëãèéí 75%
 ¿çýæ áàéíà ãýæ ìýäýýëæ ÷àäàõ áîëæýý.


×àíàðûí øèíæèëãýýíèé çàðèì òåõíèê
       Энэ б¿лэгò бидний дºнгºж ñàÿ ¿зсэн ¿éë àæèëëàãààíóóäûг практикт хэрхэн
õýðýãæ¿¿ëýõèéã õàðóóëíà. Äîîðõ àðãóóä íü ººð ººð òºñë¿¿äýä òîõèðîõ õýä õýäýí àðãà
çàìóóäûã ¿ç¿¿ëíý.

                                                Õ¿ñíýãò 1. ×àíàðûí øèíæèëãýýíèé òåõíèê¿¿ä
                          Ãàðààð õèéæ      Êîìïüþòåð àøèãëàæ
Òåõíèê                                                               Þóíä èë¿¿ òîõèðîìæòîé?
                           áîëîõ ýñýõ           áîëîõ ýñýõ
                                          Áîëíî. Word ïðîãðàìûã
Õàé÷ëàõ áà íààõ              Áîëíî                                    Æèæèã ýíãèéí ñóäàëãààíä
                                                 àøèãëàíà
                         Áîëíî. Ýíý áîë     Word ïðîãðàì äýýð
Òýìäýãëýë õºòëºõ                                                         ßìàð ÷ ñóäàëãààнä
                          ýíãèéí àðãà     õ¿ñíýãò áàéãóóëæ áîëíî
Èíäåêñèéí êàðò               Áîëíî               Áîëîõã¿é                ßìàð ÷ ñóäàëãààíä
×àíàðûí øèíæèëãýý                                                       Èõ õýìæýýíèé òåêñò
õèéõýä êîìïüþòåð           Áîëîõã¿é       Òóñãàé ïðîãðàì õýðýãòýé      ìýäýýëëèéã íýã á¿ð÷ëýí
àøèãëàõ                                                               øèíæëýõ øààðäëàãàòàé ¿åä

Õàé÷ëàõ áà íààõ
       Б¿д¿¿лэгä¿¿ áîëîâ÷ õÿëáàð ìýäýýëýë бүхий æèæèã ñóäàëãààг ÿàðàëòàé õèéõ ¿åä òºãñ ¿ð
íºëººòýé àðãà áà ¿¿íèéã ãàðààðàà ýñâýë êîìïþòåðèéí ïðîãðàìóóäààð гүйцэтгэæ áîëíî.
       Ãàðààðàà õàé÷ëàõ áà íààõ. Ýíý àðãûã õýðýãëýí ìàòåðèàëàà õàé÷ëàí, õàé÷èëñàí
õýñã¿¿äýý ººð öààñàí äýýð íààõ òóë ìýäýýëèéí ñàíãàà á¿ãäèéã íü õóâèëàõ õýðýãòýé. Ýõëýýä
ìýäýýëëýý àíãèëàõàä òîõèðîìæòîé ãýæ ¿çýæ áóé öîãö á¿ëã¿¿äийг гаргаж авахын òóëä äýýð
òîäîðõîéëñîí ¿éë àæèëëàãààíû ãîë õýñãèéã ã¿éöýòãýõ õýðýãòýé. Õýäèéãýýð ñóäàëãààíû ÷èíü
çîðèëãîîñ хазайлгаж áîëîõ ÷ òàéëàíä îðîîã¿é àëèâàà ìýäýýëëèéã àíõààð÷ áàéõ õýðýãòýé.
       Òîäîðõîéëñîí á¿ëýã òóñ á¿ðä çîðèóëàí À4 öààñ áýëäýýä ìýäýýëëýý õàðæ á¿õ õýðýãòýé
ìàòåðèàëóóäàà õàé÷ëàí òýäãýýðèéãýý ººð ººð õóóäñàí äýýð íààíà. Хºдºлгºхºд хялбархан
байхаар наах хэрэгтэй. Энэ ¿ед та ямар мэдээллийг аль хэсгээс авч байгаагаа сайтар тэмдэглэх
хэрэгтэй ба с¿¿лд нь øàëãàхад хялбар байх болно. Жишээ нь: б¿х з¿йлийг нэг х¿нээс авч
болохг¿й. Эцэст нь хэлэхэд та холилдсон их мэдээлэл дунд орох ба эдгээрийг маш цэгцтэй
зохион байгуулах хэрэгтэй бºгººд дэд êàòåãîðèóä àÿíäàà гàрч ирж болно. Ингээд дараа нь
сэдвийн õ¿ðýýí äýõ х¿м¿¿сийн мэдээллийг категори тус б¿рээр нь харж болно.
      Компьютер äýýð хайчлах ба буулгах. Энэ нь ¿ндсэндээ äýýðõèéí àäèë àæèëëàãàà
бºгººд компьютер äýýð õèéãäýíý. Øèíæëýõ ìýдээллээ компьютерт шивж оруулна.
Шивснийхээ дараа категори б¿рийг нэг том хуудсанд оруулна. Тэгээд ºгºгдлººс шаардлагатай

           МУИС, ЭШБ № 247 (29)              Ñîöèîëîãè-6            2005 îí     |       35
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
мэдээлэл б¿рийг хуулж тохирох хэсэг б¿рт оруулна. Ямар мэдээлэл аль хэсгээс гарч байгааг
дахин нягталж ¿зээд cut and paste хийснээс copy хийх нь ил¿¿ дээр, учир нь танд жинхэнэ эх
мэдээлэл ¿лдэх болно. Word ïðîãðàì äýýð ингэж ажиллах нь материалын хэмжээнд ил¿¿ уян
хатан ажиллах боломж олгоно. Мºн нэгýýñ èë¿¿ гарчгийн доор ижил материал байрлуулах
боломжтой бºгººд энэ нь "ил¿¿ тойрог” хийсэн тохиолдолд ил¿¿ тустай байж болно.


Ãàðààðàà òýìäýãëýë õºòëºõ
      Ýíýõ¿¿ àðãà íü áîäëîãотой õîëáîîòîé ñóäàëãààíä èë¿¿ тохирдог. (Ðèòà, Ñïåíñåð 1994).
Ýíý àðãûã Íýãäñýí Âàíò Óëñûí Íèéãìèéí áà Îðîí íóòãèéí Òºëºâëºëò Ñóäàëãààíû
Õ¿ðýýëýíãèéí (îäîîãèéí íýð íü Íèéãìèéí Ñóäàëãààíû ¯íäýñíèé Òºâ) ñóäëàà÷èä õºãæ¿¿ëæ
“Framework” íýðýýð íèéòýä òàíèóëñàí.
       Ãýõäýý ýíý íü òîì öààñíû õýñýã äýýð òàíûã á¿ãäèéã ãàðààðàà õèé ãýæ çºâëºõ àðãà ç¿é
áèø áºãººä õàðèí äýýð ºã¿¿ëñýí èæèë òºñººòýé àðãóóäàà áîäâîë èë¿¿ ºðãºí, öîãö ìýäýýëëèéã
òà òºâëºð¿¿ëýõ áîëíî.
       ×àíàðûí ìýäýýëëèéí øèíæèëãýýíèé ¿ð ä¿íãèéí ¿íýí áîäèòîéä èòãýëòýé áàéõûí òóëä,
õàðèóëòûã áàòàëãààæóóëàõ гэсэн ажиллагаа ýíý àðãûã õºãæ¿¿ëñýí. Ýíý àðãààð òåêñòýýñ øóóä
êâîò õèéæ áîëîõã¿é ÷ á¿õ ìýäýýëýëä таныг ãàçàð÷ëàõ öîãö êîäûã õèéõ áîëîìæòîé. ̺í
ò¿¿í÷ëýí ìýäýýëýëòýé òàíèëöàõ íü ÷óõàë ¿éë àæèëëàãàà áîëîâ÷ òýð á¿ãäèéã óíøèõàä õýòýðõèé
èõ áàéâàë òýíäýýñ çºâõºí èæèëõýí ìàòåðèàëóóäûã ¿çýæ áîëíî. Òýãýýä òà ñóóðü êàòåãîðèéí
èíäåêñ õèéæ áîëíî.
       Çàðèì ñóäëàà÷èä á¿õ êàòåãîðè áîëîí äýä êàòåãîðèä òîäîðõîéëîõ äóãààð ºãäºã áîë
çàðèì íü òåêñòäýý áîãèíî òåêñòýí òàéëáàð õèéäýã.
       Òýãýõëýýð òà êàòåãîðèéí èíäåêñ, òýäãýýðèéí òàéëáàðûí áîãèíî öîãö êîäòîé áîëëîî.
Îäîî ìýäýýëëýý øèíæèëæ, ýäãýýð êîäûí äàâóó òàëàà òîäîðõîéë. Çàðèì õýñýã íü ººð êîäòîé
õîëáîãäîæ ìàãàäã¿é.
       Äàðàà íü òà êàòåãîðè áîëîí äýä êàòåãîðèî õóóäàñíû äýýä õýñãèéí äàãóó óíøèõ,
êåéñ¿¿äýý äîîø íü óíøèõ (òýäãýýð íü ÿðèëöëàãûí òýìäýãëýë, ôîêóñ á¿ëãèéí áè÷ëýã áà
àæèãëàëòûí òýìäýãëýë áàéæ áîëíî) ¿ðãýëæ èæèë äàðààëàëòàé áàéõ õýäýí òºëºâëºãºº õèé. Ýíý
á¿ãäèéã õèéõèéí òóëä À3 õýìæýýòýé öààñ àøèãëàíà.
Æèøýý
           (Ì) Ìýäýýëýë              (Í) Íýìýëò           (Õ) Õÿíàëò       (ݯ) Ýìíýëãèéíõíèé
                                     ¿éë÷èëãýý, òîíîã                      ¿éë÷èëãýý/ òóñëàëöàà
                                     òºõººðºìæ                             ¿ç¿¿ëäýãã¿é/ ãàíöààðàà
                                                                           ¿ëääýã
Ôîêóñ      Çàâã¿é ¿åäýý çºð÷èëòýé    ªðºº äàâ÷óó, çàé     Òîãòìîë õÿíàëò   ªìíºõ òºðºëòèéã áîäâîë
á¿ëýã 1    ìýäýýëýë ºãäºã            ìóóòàé               òàâüäàã          õýòýðõèé çàâã¿é
           Ýì÷ íàð çºð÷èëòýé         îð õýòýðõèé                           Òóñëàìæ õ¿ñýõýýñ ººð
           çºâëºãºº ºãäºã            ºíäºð                                 àðãàã¿é áàéäàã
                                     òóõã¿é                                Öàéãàà ººðºº àâ÷èðäàã
Ôîêóñ      Òºðºõ ¿åèéí ìýäýýëýë      Õ¿ëýýí àâàõ ºðºº                      Êîíâåéðûí ñèñòåì øèã
á¿ëýã 2    áàãà ºãäºã                òóõã¿é                                àæèëëàäàã
                                                                           Ýõ áàðèã÷ íàð õ¿ëýýí
                                                                           àâàõ ºðººãººð ã¿éëääýã
 Äàõèí õýâëýõ çºâøººðëèéã Æèë Ãðýéã/ Ýð¿¿ë ìýíäèéí êîëëåæ, 2001

       Ýíý áîë Íýãäñýí Âàíò Óëñûí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí êîëëåæèéí ýõ áàðèã÷èéí ñóðãàëòààñ
àâñàí áîäèò æèøýý þì. Õ¿ñíýãòýä òºðºõèéí ºìíºõ áà òºðñíèé äàðààõ àñðàìæèéí òàëààð
áè÷ñýí áàéíà. Õ¿¿õýä òºðºõ ¿åèéí äýýðõ ¿å øàòûã ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóðòàé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí
äóðã¿é, ìºí òýäíèé ñàíàë çºâëºãºº ãýñýí ãóðâàí õýñýãò õóâààñàí. Òàíä õýäýí õ¿ñíýãò õýðýãòýé.
Ýíý íü êàòåãîðèóäàà ÿìàð àðãààð çîõèîí áàéãóóëàõ òàëààð çàðèì ñàíààã ºãºõ áà Òàíä òàéëàí
áè÷èõýä òóñàëæ, ýñâýë ñààä áîëæ ÷ ìàãàäã¿é þì.
      Æèøýý á¿ðýýñ õ¿ñíýãò áîëãîíä ìýäýý îðóóëàõ øààðäëàãàòàé. Ýíý íü òàíä á¿õ æèøýýã
õºíäëºí㺺ð íü óíøèõàä õÿëáàð áîëîõ áà õ¿ì¿¿ñèéí õýëñíèéã óòãà÷èëàõ íü õóâü õ¿íèé êåéñä

      36        |     Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
              Ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààíû àðãà òåõíèê
àíõààðàë õàíäóóëààã¿é ¿åä õýðýã áîëäîã. Êåéñ¿¿äýý äýýðõ àðãààð á¿ëýãëýõ íü ººð õîîðîíäîî
ÿëãààòàé á¿ëã¿¿äèéã ñóäëàõàä äºõºì áîëäîã.
       Æèøýýëáýë, òà õ¿ñíýãòëýõ àæèë äóóñàõàä ìºðèéí äàãóó õàðæ êàòåãîðè á¿ðýýñ алийг нь
ìýäýýëýëä îðóóëàõàä ÷óõàë áîëîõûã øèéäíý. ̺í òà õºíäëºí㺺ð íü óíøèæ õóâü õ¿íèé
õàðèóëò õîîðîíäîî õýð òîõèð÷ áàéãààã øàëãàж болно. Ýíý íü òàíä òàéëàíãàà øóóä áè÷èõýä
õýðýã áîëíî.

Èíäåêñèéí êàðò
       Çàðèì øèíæëýõ óõààíû ñàëáàð äàõü èë¿¿ óëàìæëàëò õàíäëàãà áîë ìýäýýëëýýñ ëàâëàãàà
àâàõûí òóëä èíäåêñ êàðò õýðýãëýõ ÿâäàë þì. Êàðò êàòåãîðè á¿ðýýð õèéãäñýí áà êàòåãîðèòîé
õîëáîîòîé öóãëóóëñàí ìàòåðèàëàà òýìäýãëýõ, ìýäýýëëèéí òîâ÷ òîäîðõîéëîëò íü ò¿¿íèé ýõ
ñóðâàëæèéã øèíæëýõ áîëîìæèéã тàнä îëãîíî. Êàðòíûõàà àðä òàëä áè÷èõ íü òîõèðîìæã¿é
ó÷èð íýã òàëä íü áè÷âýë òà êàðòíóóäàà äýëãýæ, á¿òöèéã нь õàðàõàä õÿëáàð áàéõ áîëíî.

  Îðëîãûí ýõ ñóðâàëæ: Ýìýãòýé÷¿¿äèéí õèéõ õóäàëäàà
  Ýìýãòýé÷¿¿äòýé õèéõ ÿðèëöëàãà: “ººðºº ìºí㺠îëîõ”- ß 5, Õ 7 (ÿðèëöëàãûí äóãààð 5, õóóäàñ 9),
  Àæèãëàëòûí òýìäýãëýë: õîòûí çàõ äýýð (òîäîðõîé òýìäýãëýë), 5-ð ñàðûí 5, 12, çàìûí õàæóóä ñóóäàã
  Ýðýãòýé÷¿¿äòýé õèéõ ÿðèëöëàãà: ºðõèéí îðëîãîä íýìýðëýõ –ß 3, õ 10
  Çàõ çýýëèéí õýñãýýñ õàðíà óó.


       Èíäåêñèéí êàðòûí íýã àÿòàéõàí òàë íü òýäíèéã õ¿ññýíýýðýý ÿàæ ÷ àíãèëæ áîëîõ áà
ìàòåðèàëàà ººð àðãààð çîõèîí áàéãóóëàõàä ÷ õÿëáàð áàéäàã. Íýã äóòàãäàëòàé òàë íü êàðò
æèæèãõýí áºãººä òýíäýýñ çºâõºí õÿçãààðëàãäìàë ìýäýýëëèéã õàðæ áîëíî. Íýëýýä îëîí
êàòåãîðèéã øàëãàëã¿éãýýð õîîðîíäîî õýðõýí õîëáîãäîõûã íü õàðàõûí òóëä îëîí êàðò íýìæ
îðóóëàõ íü òóí ñîíèðõîëòîé. Ìýäýýëýë äýõ êàòåãîðèóäàà ñàëãàæ áà íèéë¿¿ëæ áàéíãà õÿíàõ
õýðýãòýé. Õ¿ñíýãòýíä õ¿ì¿¿ñýýð øóóä êâîò õèéëãýõäýý êàðòàí äýý𠺺ðèéí òîäîðõîéëñîí
ìýäýýëëýý ýðãýí õàðàõ õýðýãòýé. Òàéëàíãàà áè÷èõäýý êàðòóóäàà õ¿ññýíýýðýý õýä õýäýí ÿíçààð
àíãèëæ áîëíî.

×àíàðûí øèíæèëãýýíä êîìïüþòåðèéí ïðîãðàì àøèãëàõ íü
       Ñ¿¿ëèéí ¿åä êîìïüþòåðèéí çàðèì ïðîãðàìóóä ÷àíàðûí ìýäýýëëèéã øèíæëýõ
÷àäâàðòàé áîëæ áàéíà. Ìýðãýæëèéí ñóäëàà÷èä ¿¿íèéã ºðãºíººð õýðýãëýæ, ¿ð ä¿íä íü ñýòãýë
õàíãàëóóí áàéíà. ßëàíãóÿà ýíý íü ìýäýýëýëòýé àæèëëàõ ÿâöàä êàòåãîðèéã ººð÷ëºõ, äàõèí
òîäîðõîéëîõ àæëûã õºíãºâ÷èëæ ºãäºãººðºº ÷àíàðûí ìýäýýëëèéã á¿õýë öîãöîîð íü àøèãëàõ
áîëîìæèéã îëãîäîã. NUD*IST, The Ethnograph ïðîãðàìóóä íýëýýä òàðõñàí áàéäàã áà ººð áóñàä
ïðîãðàìóóä ÷ çàõ çýýëä áèé. Õàìãèéí ãîë íü ýäãýýð ïðîãðàìóóä øèíæèëãýýíèé ãîë ¿å øàò
áîëîõ: ºãºãä뺺ñ ãàðãàæ àâñàí ãîë ìýäýýëëýý òîãòîîæ, æàãñààëò õèéõ, ìýäýýëë¿¿äýý õîîðîíäîî
óÿëäààòàéãààð çîõèîí áàéãóóëàõàä òóñëàäàã. Ñóäëàà÷èéí ç¿ãýýñ õèéõ õàìãèéí ÷óõàë àæèë áîë
á¿õ ìýäýýëëýý êîìïüþòåðò îðóóëæ ýíýõ¿¿ àæèëä áýëòãýõ ÿâäàë þì.
       Àñàð èõ ÷àíàðûí ìýäýýëëèéã øèíæëýõ, òýð ìýäýýëëýý äàõèí øèíæèëæ ÷ ìàãàäã¿é, ìºí
äàõèí èéìýðõ¿¿ òºðëèéí àæèë õèéõ áîë äýýðõ ïðîãðàìóóäûã õóäàëäàí àâ÷, õýðýãëýæ ñóðàõ íü
àøèãòàé. Ýíý íü õýðýãëýõýä õÿëáàð, ã¿éöýòãýã÷ òàëûí öàã õ¿÷èéã õýìíýñýí èõ àøèãòàé ç¿éë
þì. Ýäãýýð ïðîãðàìóóä íü õýðýãëýõ òîäîðõîé çààâàðòàé áàéäàã áà õ¿ñâýë òà èõ ñóðãóóëèéí
þìóó ïðîãðàìûã ¿éëäâýðëýã÷ êîìïàíèéí êóðñýä ÿâæ áîëíî.
̺í Ñþððýé Èõ Ñóðãóóëèéí äýýðõ àñóóäëààð ñóäëàà÷äàä òóñëàõ òºâä õàíäàõ íü ç¿éòýé. Ýíý
òºâ óòñààð áîëîí ýëåêòðîí øóóäàíãààð ¿íýã¿é çºâëºãºº ºãäºã áà http://caqdas.soc.surrey.ac.uk
ãýñýí ÿðèëöëàãûí áóëàí, êîìïüþòåðèéí ïðîãðàì õàíãàìæèéí æàãñààëò á¿õèé âýá õóóäàñòàé.
Ýíýõ¿¿ õóóäàñ íü ìºí ýíý òºðëèéí ïðîãðàì õàíãàìæ ¿éëäâýðëýäýã á¿õ êîìïàíèóäòàé
õîëáîîòîé àæèëëàäàã òóë ñàéí ýõ ñóðâàëæ áîëæ ÷àäàõ þì.

×àíàðûí øèíæèëãýýíèé õ¿íäðýëòýé òàë
       Ñóäàëãààíû ¿íýí áîäèòîé áàéäàë, àâ÷ áóé àðãà áîëîí ä¿ãíýëò íü óÿëäàà õîëáîîòîé
ãýäãèéã õàðóóëàõàä ò¿¿âðèéí ñòàòèñòèê ìýäýý ìàø ÷óõàë ÷ ÷àíàðûí ñóäàëãààíû çîðèëãî ýíý


           МУИС, ЭШБ № 247 (29)               Ñîöèîëîãè-6           2005 îí       |       37
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
áèø þì. Óíøèã÷èä ñóäàëãàà ÿàæ õèéãäñýíèéã îéëãîæ, ø¿¿í òóíãààõ áîëîìæ îëãîõûí òóëä àëü
áîëîõ èõ ìýäýýëýë ºãºõ íü ÷óõàë.
       Ñóäàëãààíû òàéëàíä ìýäýýëëýý õýðõýí öóãëóóëñàí, ÿàæ øèíæèëãýý õèéñýí òàëààðàà
á¿ðýí ìýäýýëýõ õýðýãòýé áà ýíý íü çàðèìäàà “ñàíõ¿¿ãèéí øàëãàëòàä” áàðèìò áîëäîã.
       Ìºí ººð áóñàä ñóäëàà÷èä õààíà, þóã, ÿàæ øèéäñýíèéã ÷èíü õàðàõ íü òýäýíä òóðøëàãà
áîëíî. Áèäíèé õàðæ áàéñíààð ñóäëàà÷èéí íýð òºëººëºë íü èéì òîõèîëäîëä òóõàéí øèíæèëãýý
ñóäàëãààíä ãàðöààã¿é íºëºº ¿ç¿¿ëäýã ãýäýã íü ñóäàëãààíû íèéãìèéí áàéãóóëàìæèò óëàìæëàëä
õ¿ëýýí çºâøººðºã人ä áàéíà. Æèøýýëáýë, ýðýãòýé åâðîï ñóäëàà÷èéí Àíãîë äàõ õ¿¿õäèéí
ýðõèéí çºð÷ëèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í Àíãîë ñóäëàà÷ ýìýãòýéãèéíõýýñ ººð áàéõ ìàãàäëàëòàé.
Ýíä ñóäëàà÷èéí øèíæèëãýýíèé õýñýãò õóâèéí øèíæ ÷àíàð, òóõàéëáàë, àìüäàð÷ áóé íèéãýì,
¿íýò ç¿éëñ, ñóäàëãààíû ºìíºõ òóðøëàãà íºëººëñºí áàéæ ìàãàäã¿é. Èéìýýñ óíøèã÷äàä
ñóäëàà÷èéí ¿çýë áîäîë õýð ¿íýíèé õóâüòàéã тунгаах ìýäýýëýë ºãºõ õýðýãòýé.

¯íýí áîäèòîé áàéäàë
       Äåíñêîìá (1998) öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéí ¿íýí áîäèòîéã øàëãàõ äàðààõ àðãóóäûã ñàíàë
áîëãîæ áàéíà.
       Ñóäàлæ áóé ¿çýãäëèéí öîãö áàéäàëä ä¿ãíýëò õèéæ, õàðèí äîòîîä òîãòâîðòîé áàéäëûã
èëýðõèéëýõäýý “õÿëáàð÷ëàõ”-ààñ çàéëñõèéõ
       Ñóäëàà÷ ººðèé㺺 ñóäàëãààíä õýðõýí íºëººëºõºº ìýäýæ àâàõ íü íýã òàëûã áàðüñàí,
ñîíèðõîëäîî õºòëºãäñºí èëòãýë áè÷èõ øàëòãààí áîëîõã¿é þó? Эíý íü îëñîí äýýð ÿâàõòàé àäèë
õýö¿¿ ÷ èéìýðõ¿¿ ñóäàëãààíû õ¿ðýýíä àìèí ÷óõàë àñóóäàë þì.
       Ñóäëàãäàõóóí òîäîðõîé ñîíãîãäñîí, ñóäàëãààíû çîðèëãî àëü áîëîõ ¿íäýñëýëòýé
òàâèãäñàí áàéíà óó?
       ªºð áóñàä òàéëáàð òàâèãäñàí óó?
       Îëîí ýõ ñóðâàëæààñ “öîãö àðãààð” àâñàí ìýäýýëëèéí ¿íýí áîäèò áàéäàë õýð âý?
       Ñóäàëãààíä öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéí ìýäýýëýã÷òýé ýðãýí õîëáîãäîæ òýäãýýðèéí
òàéëáàðûã àâàõààð òºëºâëºñºí ¿¿?
       Ñóäàëãààíä öóãëóóëñàí ìýäýýëýë áà ä¿ãíýëò òóõàéí ñàëáàðûí áîäèò ìýäëýãòýé õýð
îéðõîí áà áóñàä õàðüöóóëñàí íºõöºë áàéäàëä õýðõýí òàéëáàðëàë õèéõ âý?
        ×àíàðûí ñóäàëãààíä ñóäàëãààíû ìàòåðèàëûã öîãöîîð òàíèëöóóëàõ íü õàìãèéí ÷óõàë áà
õàðèí ÿðèëöëàãààñ êâîò õèéõ, ¿íäñýí ñàíààã ãóéâóóëàõààñ ñýðãèéëýõ õýðýãòýé. Öîãö ìàòåðèàë
ãýäýãò çºâõºí ÿðèëöëàãàä îðîëöîã÷èéí õýëñýí ¿ã, ºã¿¿ëáýð òºäèéã¿é òóõàéí ç¿éëèéã ÿðüæ áàéõ
¿åèéí íºõöºë áàéäàë, îð÷èí ÷ áàãòàíà. Ðåñïîíäåíòûí õàæóóä ãýð á¿ëèéíõýí íü ýñâýë äàðãà íü
áàéíà óó? ßðèëöëàãûí äàðàà ÷óõàë óóëçàëòòàé þó ãýäýã ÷ ìºí õàìààòàé.




    38       |    Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                          Òîäîðõîé ñóäàëãàà

                    ÌÓÈÑ-èéí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áè÷èã ¹ 247 (29)


Æåííè Ìàðøàë
                                                   Õ¿¿õäèéí Èâýýõ Ñàíãèéí (SC UK),
                      Õ¿¿õäèéí ÿäóóðëûí ñóäàëãàà, áîäëîãûí òºâèéí (CHIP) àæèëòàí

Ö.Áîëä, Ã.Ò¿ìýííàñò, ×.Òàìèð,
Ì.Áàòáààòàð, Ä.Îþóíöýöýã
                                                 ÌÓÈÑ-èéí Ñîöèîëîãèéí òýíõèìèéí áàãø



ØИЛЖИХ ХӨДӨЛГӨӨН ÕҮҮÕÄÈÉÍ ÀÌÜÄÐÀËÄ:
  Õºäººíººñ õîò ðóó ÷èãëýñýí øèëæèõ õºäºë㺺í áà
            áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæ1
      Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü, Õ¿¿õäèéí ßäóóðëûí Ñóäàëãàà Áîäëîãûí Òºâ,
                     Èõ Áðèòàíû Õ¿¿õäèéã Èâýýõ Ñàí, 2005

               Òóñ ñóäàëãàà íü õýðâýý øèëæèõ õºäºëãººíººñ ¿¿äñýí íèéãìèéí àñóóäëóóäûã
               çîõèñòîé øèéäâýðëýõã¿é áîë 2015 îí ãýõýä Ìîíãîëûí á¿õ õ¿¿õäèéã áîëîâñðîëä
               õàìðóóëàõ çîðèëò õàíãàãäàõã¿é áàéæ áîëçîøã¿é ãýæ ¿çýæ áàéíà. Øèëæèæ
               ÿâñàí õèéãýýä àðä íü ¿ëäñýí ºðõ¿¿äèéí äºðºâíèé íýãýýñ èë¿¿ãèéí íü àìüäðàëûí
               íºõöºë õ¿íä áàéãààãààñ òýäíèé õ¿¿õäèéí èðýýä¿é á¿ðõýã áàéíà.

1. ØÈËÆÈÕ ÕªÄªËêªÍ ÁÀ Õ¯¯ÕÝÄ

Ìîíãîëä áîëîí áóñàä óëñàä õèéãäñýí øèëæèõ õºäºë㺺í áà ÿäóóðëûí òàëààðõ èõýíõ
ñóäàëãààíû òºëºâëºëò, ä¿í øèíæèëãýýíä õ¿¿õäèéí àñóóäëûã îðõèãäóóëñàí áàéäàã.
ÌÓÈÑ/ÕßÑÁÒ/ÕÈÑ–èéí ýíý ñóäàëãàà íü õ¿¿õäèéí àñóóäëûã òóõàéëàí àíõààð÷, õºäººíººñ
õîò ðóó øèëæèõ õºäºë㺺íä õ¿¿õä¿¿ä, òýäíèé ãýð á¿ë õýðõýí îðîëöñîí, øèëæèõ õºäºë㺺í
àìüäðàëä íü ÿìàð íºëºº ¿ç¿¿ëñíèéã ñóäëàõàä ÷èãëýëýý. Ñóäàëãàà íü øèëæèí èðýëò èõòýé õîò
ñóóðèí ãàçàð áîëîí øèëæèí ÿâàã÷ îëîíòîé õºäºº îðîí íóòàãò áàéãàà õ¿¿õýä, òýäíèé ãýð á¿ëèéã
ñóäàëæ, øèëæèõ õºäºë㺺í íü øèëæèæ ÿâñàí áîëîí íóòàãòàà ¿ëäñýí õ¿¿õä¿¿äèéí
÷àíàðòàé áîëîâñðîë ýçýìøèõ áàéäàëä ÿìàð íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéãààä ä¿í øèíæèëãýý õèéñýí.

Ñóäàëãààíû àðãà÷ëàë
Ñóäàëãààíû íàéìàí òàëáàð äýýð õàðüöóóëñàí ñóäàëãàà õèéâ:
 Äîðíîä, Çàâõàí, Äóíäãîâü àéìãèéí ãóðâàí ñóì (õºäººãèéí áîëîí ñóìûí òºâ);
 Ñýëýíãý, Äîðíîä (øèëæèí èðýõ áîëîí øèëæèí ÿâàõ õºäºë㺺í àëü àëü íü ºíäºð), Çàâõàí
   (øèëæèí ÿâàõ õºäºëãººí ºíäºð) Îðõîí(øèëæèí èðýëò ºíäºð) ãýñýí äºðâºí àéìãèéí òºâ;
 Óëààíáààòàð õîò;


       1
         Ýíý áîë ÌÓÈÑ/ÕßÑÁÒ/Èõ Áðèòàíû Õ¿¿õäèéã Èâýýõ Ñàíãààñ õàìòðàí õèéñýí “Øèëæèõ
õºäºë㺺í õ¿¿õäèéí àìüäðàëä: Õºäººíººñ õîò ðóó ÷èãëýñýí øèëæèõ õºäºë㺺í áà áîëîâñðîëûí
õ¿ðòýýìæ” ñóäàëãààíû òàéëàíãèéí òîâ÷ òîéì þì. Òàéëàíãèéí á¿ðýí ýõèéã www.childhoodpoverty.org
ýñâýë www.savethechildren.mn õàÿãíààñ õàðíà óó. Ñóäàëãààíû á¿ðýí òàéëàí áîëîí ýíý õóðààíãóé òîéì íü
àíãëè, ìîíãîë õýë äýýð õýâëýãäñýí áîëíî.



            МУИС, ЭШБ № 247 (29)                Ñîöèîëîãè-6          2005 îí       |       39
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
Ýíýõ¿¿ ñîíãîëò ãàçàð ç¿éí õóâüä óëñ îðíûã ºðãºíººð õàìàðñàí áºãººä ñóäàëãààíû òàëáàðûã
ñîíãîõäîî øèëæèí èðýõ/ÿâàõ õºäºë㺺íèéí àëü íýã íü, ýñâýë àëü àëü íü ºíäºð áàéãàà îðîí
íóòãóóäûã çîðèóä îðóóëñíû çýðýãöýý ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãàà, àæèë ýðõëýëòèéí ò¿âøíèé
õóâüä õàðèëöàí àäèëã¿é îðîí íóòãóóäûã õàìðóóëàõûã çîðüñîí þì.

Òóñ ñóäàëãàà íü ¿íäýñíèé òºëººëëèéã õàíãàñàí ñóäàëãàà ãýõýýñýý èë¿¿òýéãýýð õàðüöóóëñàí
ñóäàëãàà þì. ¯¿íä:
  3-16 íàñíû õ¿¿õýä á¿õèé øèëæèëò õºäºë㺺íä îðñîí áîëîîä îðîîã¿é íèéò 964 ºðõèéã
    õàìàðñàí ºðõèéí àñóóëãà
 îðîëöîîíä òóëãóóðëàñàí ôîêóñ á¿ëãèéí áîëîí ã¿íçãèéð¿¿ëñýí ÿðèëöëàãûí àðãóóäûã
   àøèãëàí ÷àíàðûí ñóäàëãààíä íèéò 335 õ¿¿õýä, 209 íàñàíä õ¿ðýã÷äèéã õàìðóóëàâ.

ßäóóðàë, áîëîâñðîë, õ¿¿õýä

Ìîíãîë óëñàä øèëæèëòèéí äàðààõ õî¸ð äàõü ¿åèéí õ¿¿õä¿¿ä ºñ÷ áàéíà. Õ¿¿õäèéí áîëîâñðîë
ýçýìøèõ áîëîìæ áîëîí ÿäóóðëûí áàéäàë íü íÿãò óÿëäààòàé þì. Îðëîãî/õýðýãëýýíèé ÿäóóðàë,
ò¿¿í äîòðîî õ¿¿õäèéí áîëîâñðîëä õàìðàãäàõòàé õîëáîîòîé çàðäëûã àð ãýðèéíõýí íü òºëæ
÷àäàõã¿é áàéõ ÿâäàë íü õ¿¿õäèéã ÷àíàðòàé áîëîâñðîë ýçýìøèõýä ñààä áîëæ áîëíî.
Áîëîâñðîëã¿é áàéõ íü õ¿¿õäèéí (áîëîí íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí) ÿäóóðëûí íýã ¿ç¿¿ëýëò þì.
Áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæ ìóó áàéõ íü õ¿¿õäýä ¿ç¿¿ëýõ òºðèéí ¿éë÷èëãýý õàíãàëòã¿é áàéãàà,
ýñâýë òóõàéí á¿ëýã õ¿¿õýä /íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí îíöëîã õýðýãöýýã õàíãàõ òºðèéí ¿éë÷èëãýý
õàíãàëòã¿é áàéãààòàé õîëáîîòîé áàéæ áîëíî. Æèøýý íü ýðýãòýé õ¿¿õäèéí áîëîâñðîëûí
ò¿âøèí äîîãóóð áàéõ íü ýäèéí çàñãèéí ãýõýýñýý áóñàä ó÷èð øàëòãààíòàé õîëáîîòîé áàéæ
áîëîõ áèëýý. Õ¿¿õýä íàñàíäàà áîëîâñðîë ýçýìøèæ ÷àäàõã¿é áàéõ íü òýäãýýð õ¿¿õä¿¿äèéã ÿäóó
îð÷èíä ºñ÷ òîì áîëîõ, öààøëààä çàëãàìæ ¿å--¿ð õ¿¿õýääýý ÿäóóðëûã ºâë¿¿ëýõ ìàãàäëàëûã
íýìýãä¿¿ëäýã. Òèéìýýñ õ¿¿õäýä çîðèóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëò íü Ìîíãîëûí èðýýä¿éä îðóóëæ
áóé íýí ÷óõàë õºðºí㺠îðóóëàëò þì.

Çóðàã 1: Øèëæèí èðñýí ºðõ¿¿äèéí í¿¿õ áîëñîí øàëòãààí ( ÓÁ, Ýðäýíýò, Ñýëýíãý, Õýðëýí ñóìûí
íèéò 331 ºðõ õàìðàãäàæ ºðõ á¿ð í¿¿õ áîëñîí 3 õ¿ðòýëõ øàëòãààíàà òîäîðõîéëñîí. )
                        1 2 0

                                           1 1 0


                                                                     1 0 0
                        1 0 0




                         8 0
 Number of households




                                                                                              6 6
                                                                                                                         6 4

                         6 0

                                                                                                                                           4 9



                         4 0


                                                                                                                                                                  2 5                                                                                                                 2 5
                                                                                                                                                                                           2 3                       2 3
                                                                                                                                                                                                                                                 2 0
                         2 0

                                                                                                                                                                                                                                                                         1 0



                            0
                                                                                                                                                                                                                                                                                 er
                                                                                                                                                                                                                                                                    d)
                                                                                                                                     ck




                                                                                                                                                             ns
                                    jo b




                                                              on




                                                                                                                                                                                                                                         te d
                                                                                         as




                                                                                                                   es




                                                                                                                                                                                                                s
                                                                                                                                                                                    n ed




                                                                                                                                                                                                              a rd




                                                                                                                                                                                                                                                                               O th
                                                                                                                                                                                                                                                                    un
                                                                                                                                    s to
                                                                                       ar e




                                                                                                                  ti v




                                                                                                                                                        as o
                                                            c a ti




                                                                                                                                                                                                                                   re la
                                 da




                                                                                                                                                                                   rs e




                                                                                                                                                                                                                                                                y fo
                                                                                                                                                                                                              nd
                                                                                                             r e la




                                                                                                                                li v e




                                                                                                                                                      h re
                                                                                       an
                                                             du
                                fi n




                                                                                                                                                                                   o




                                                                                                                                                                                                           ta




                                                                                                                                                                                                                                  il d




                                                                                                                                                                                                                                                             ea d
                                                                                                                                                                                sw
                                                                                  u rb
                                                        ’s e




                                                                                                                                                                                                        gs
                                                                                                           r to




                                                                                                                               st




                                                                                                                                                  e a lt
                                To




                                                                                                                                                                                                                              ch
                                                                                                                               Lo




                                                                                                                                                                            io n




                                                                                                                                                                                                                                                            (a lr
                                                                                                                                                                                                    li v in
                                                    re n




                                                                                  to




                                                                                                       se




                                                                                                                                                                                                                             er
                                                                                                                                                 rh




                                                                                                                                                                          d it
                                                                                                     c lo




                                                                                                                                                                                                                           O th
                                                                             s er
                                                   il d




                                                                                                                                                                                                                                                       jo b
                                                                                                                                                 Fo




                                                                                                                                                                                                  ve
                                                                                                                                                                         co n
                                                   Ch




                                                                         t c lo




                                                                                                    g et




                                                                                                                                                                                                 p ro




                                                                                                                                                                                                                                                    pa
                                                                                                                                                                   in g
                                                                                                To




                                                                                                                                                                                                                                                 eu
                                                                        Ge




                                                                                                                                                                                             Im
                                                                                                                                                                  L iv




                                                                                                                                                                                                                                                ta k
                                                                                                                                                                                                                                                To




                                                                                                                                             R e a s o n s f o r m ig r a t io n




Í¿¿æ áóé áîëîí í¿¿ëã¿é ¿ëäñýí õ¿¿õýä
 Õ¿¿õýäòýé ºðõ¿¿ä í¿¿æ áàéíà. Òýäíèé í¿¿äýë óëàì ýð÷èìæñýýð áàéíà. Ìàø îëîí òîîíû
   õ¿¿õýä øèëæèí ñóóðüøèã÷ áîëæ ýñâýë øèëæèëò õºäºë㺺í èõòýé ãàçàð í¿¿ëã¿é ¿ëäýí ºñ÷
   òîðíèæ áàéíà.




                          40                            |               Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                   Òîäîðõîé ñóäàëãàà
   Øèëæèõ õºäºë㺺í öààøäàà ÷ ¿ðãýëæëýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Îäîîãèéí áàéðøèëäàà òàâààñ
    äýýø æèë àìüäàðñàí õîò, õºäººãèéí èõýíõ àéë (îðøèí ñóóãàà ãàçðààñàà øàëòãààëààä 60-
    75%) öààøèä í¿¿õ òºëºâëºãººòýé áàéãàà àæ.
   Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí íèéò ºðõèéí 4.5% -èéí ýöýã ýõ íü õî¸óë ýñâýë àëü íýã íü õîò
    ñóóðèí ãàçàðò øèëæèí ÿâæ õ¿¿õýä íü íóòàãòàà ¿ëäñýí áàéíà. Ýíýõ¿¿ ¿çýãäýë íü ¿¿íýýñ ÷
    îëîí òîîíû õ¿¿õäèéã õàìàðñàí áàéæ áîëîõ íü ÷àíàðûí ñóäàëãààíààñ õàðàãäàæ áàéëàà.
    Èéíõ¿¿ ãýð á¿ë¿¿ä øèëæèõ õºäºëãººíººñ ¿¿äýí õóâààãäàõ íü õ¿¿õäèéí ñàéí ñàéõàí
    áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëæ áîëçîøã¿é þì.
   պ人ãèéí õ¿¿õäèéã ñóðãóóëüä ñóóëãàõààð õîò ñóóðèí ðóó ÿâóóëàõ, ìºí ãýðèéíõýí íü
    õ¿¿õäèéíõýý õîéíîîñ í¿¿æ î÷èõ ÿâäàë ò¿ãýýìýë áàéäàã íü ôîêóñ á¿ëãèéí õýëýëö¿¿ëýã
    áîëîí ã¿íçãèéð¿¿ëñýí ÿðèëöëàãààñ õàðàãäàæ áàéâ.

Õ¿¿õäèéí èðýýä¿é øèëæèõ õºäºë㺺íèé øàëòãààí áîëæ áàéãàà íü
 Õ¿¿õäýý ñóðãóóëüä îðóóëàõ áîëîí ÷àíàðòàé ñàéí áîëîâñðîë îëãîõ àñóóäàë áîë õîò ðóó
   øèëæñýí ºðõ¿¿äèéí áàðàã ãóðàâíû íýãèéíõ íü õóâüä (31.2%) í¿¿í øèëæèõ õàìãèéí
   ÷óõàë øàëòãààíû íýã áàéëàà. ßëàíãóÿà îéðîëöîîõ ñóìäààñ Õýðëýí ñóì (Äîðíîä àéìãèéí
   òºâ) ðóó, Óëààíáààòàð, Ýðäýíýò õîò ðóó øèëæèí èðýã÷äèéí õóâüä áàéäàë ÿã èéì áàéíà.
 Äýýðõòýé îéðîëöîî òîîíû ºðõ (34.3%) àæèë õàéæ øèëææýý. Òýäíèé çàðèì íü, ò¿¿í äýýð íü
   íýìýãäýýä ìàëàà àëäñàíààñ ¿¿äýí í¿¿æ áóé (15.3%) ºðõ¿¿ä øèëæèõ õºäºë㺺íèéã ýäèéí
   çàñãèéí õ¿íäðýëèéã äàâàí ãàðàõ àðãà çàìàà áîëãîí àøèãëàæ áàéíà. Áóñàä ºðõ¿¿äèéí õóâüä
   õîò ãàçàð
àìüäðàõûí åðºíõèé äàâóó òàëûã õàðãàëçàæ, øèëæñýíýýð õ¿¿õäèéí èðýýä¿é åðºíõèé人
ñàéæèðíà ãýæ 6.2% íü ¿çñýí áàéíà.

2. ØÈËÆÈÍ ÈÐÑÝÍ Õ¯¯ÕÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ Õ¯ÐÒÝÝÌÆ

Øèëæèõ õºäºë㺺íä îðñíîîð áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæ ñàéæðàâ óó?
 Óëààíáààòàð, Ýðäýíýò õîò, Ñýëýíãý àéìàã, Äîðíîä àéìãèéí Õýðëýí ñóìààñ ñóäàëãààíä
õàìðàãäñàí õ¿¿õä¿¿äèéí 91.6% íü ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéâ. Ãýõäýý ò¿¿âýðò õàìðàãäñàí ñóðãóóëèéí
íàñíû øèëæèí èðñýí õ¿¿õä¿¿äèéã øèëæèëò õºäºë㺺íä îðîîã¿é õ¿¿õä¿¿äòýé õàðüöóóëàí àâ÷
¿çýõýä ñóðãóóëèéí ãàäíà áàéãàà õ¿¿õäèéí òîîíû õóâüä ãóðàâ äàõèí èõ áàéæ áîëîõîîð áàéíà.
Øèëæñýí õ¿¿õä¿¿äèéí 11.9% áóþó 8 õ¿¿õýä òóòìûí 1 íü ñóðãóóëèéí ãàäíà áàéõàä, øèëæýýã¿é
ñóóðèí àìüäàð÷ áàéãàà õ¿¿õä¿¿äèéí 3.6% íü ñóðãóóëèéí ãàäíà áàéíà.
 Øèëæèõ õºäºë㺺íä îðîëöñîí õ¿¿õäèéí ñóðãóóëèàñ çàâñàðäàõ íü èéì õºäºë㺺íä îðîîã¿é
õ¿¿õäèéíõýýñ 4 äàõèí èõ áàéíà. Øèëæñýí õ¿¿õäèéí 8.9% ñóðãóóëèà îðõèñîí áàéõàä ñóóðèí
àìüäàð÷ áóé õ¿¿õä¿¿äèéí 2.2% íü ñóðãóóëèàñ ãàð÷ýý. Øèãòãýý 1-ä ÿìàð õ¿¿õýä ñóðãóóëü çàâñàðäàæ
áàéãààã ¿ç¿¿ëýâ.
 Àëáàí áóñ áîëîâñðîë õ¿ðòýýìæòýé áàéãàà ýñýõèéã öààøèä ñóäëàõ øààðäëàãàòàé.
Ñóðãóóëü çàâñàðäñàí õ¿¿õäýä äàõèí ñóðãóóëüä îðîõ, áîëîâñðîëûí ãýð÷èëãýý àâàõàä íü òóñëàõ
çîðèëãîîð áàéãóóëàãäñàí àëáàí áóñ áîëîâñðîë íü ñóäàëãàà ÿâàãäñàí ãàçðóóäàä ÷àíàðûí õóâüä
õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãàà áºãººä èõýíõ òîõèîëäîëä ñàíõ¿¿æèëò íü õ¿ðýëöýýã¿é áàéãàà áîëíî.
       Óëìààð ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéãàà áîëîí õ¿¿õäýä ñóðãóóëüä ñóðàõàä áýðõøýýë ó÷èðñààð
áàéíà. Øèëæèí èðñýí áîëîí ñóóðèí áàéãàà õ¿¿õä¿¿äèéí àëü àëèíä èéì áàéãàà áîëîâ÷, ýíý íü
øèëæèæ èðñýí ºðõºä èë¿¿ ò¿ãýýìýë òîõèîëäîæ áàéíà.

Ýíä øèëæèæ èðýýä ààâ ýýæèä íàìàéã ñóðãóóëüä ñóóëãàõ õýö¿¿ áàéñàí. Ñóðãóóëüä îðîõ ãýæ èõ
õàéñàí. Òàíüäàã õ¿í íàìàéã ýíä 11-ð ñóðãóóëüä îðóóëæ ºãñºí. Óðüä íü 5,13-ð ñóðãóóëüä îðîõ
ãýñýí áîëîâ÷ íýìæ õ¿¿õýä àâàõã¿é ãýýä áàéñàí. (Õ¿¿õýäòýé õèéñýí ÿðèëöëàãà, Óëààíáààòàð)




           МУИС, ЭШБ № 247 (29)           Ñîöèîëîãè-6        2005 îí      |      41
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
                                                       20



                                                       18



                                                       16
    Percentage of school-aged children out of school



                                                       14



                                                       12


                                                                                                                   migrant children
                                                       10
                                                                                                                   long-term resident children


                                                       8



                                                       6



                                                       4



                                                       2



                                                       0
                                                            Ulaanbaatar      Erdenet   Selenge   Kherlen   Total
                                                                                        Site


Çóðàã 2: Ñóðãóóëü çàâñàðäñàí õ¿¿õýä, ñóäàëãààíû òàëáàðààð, øèëæèí èðýã÷ áà ñóóðèí õ¿í àìûã
õàðüöóóëàí ¿ç¿¿ëýâ.

    Áîëîâñðîëûí çàðäàë (ºðõèéí îðëîãîòîé õàðüöóóëàõàä) ºíäºð áàéíà. Ò¿¿í äîòðîî èõýíõ
     çàðäàë íü ñóðãóóëèéí çàñâàðûí ìºíãº, àíãèéí ôîíä, íîì ñóðàõ áè÷èã ãýõ ìýò äàëä çàðäàë
     áàéäàã àæ.
    Ýìçýã á¿ëãèéí áîëîí 3 áà ò¿¿íýýñ äýýø õ¿¿õýä íü ñóðãóóëüä ñóð÷ áóé ºðõºä íîì,
     õè÷ýýëèéí õýðýãñëèéí õýëáýðýýð òºðººñ æèëä íýã óäàà îëãîäîã 16000 òºãðºãèéí
     (îéðîëöîîãîîð 13 àì.äîëëàð) òóñëàëöààã ¿ç¿¿ëýõýä ñóðãóóëüä èðæ áóé ñàíõ¿¿æèëò
     õ¿ðýëöäýãã¿é áàéíà. Ñóðãóóëü óã òóñëàìæèéã îëîí õ¿¿õäýä õóâààí îëãîõîä õ¿ðäýã. Ýíý íü
     ñóäàëãààíû á¿õèé ë òàëáàðò ò¿ãýýìýë áàéâ. Òèéìýýñ õ¿¿õäýý ñóðãóóëüä ÿâóóëàõäàà
     õàìààòàí ñàäàí áîëîí áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí òóñëàëöààã àâàõ íü ýëáýã áàéíà.
    Ñóðãóóëèóä íü àéëóóäààñ, ÿëàíãóÿà øèëæèæ èðñýí ºðõèéí àìüäàð÷ áóé ãàçðààñ íýëýýä õîë
     áàéäàã íü õ¿¿õä¿¿äèéí àþóëã¿é áàéäàë áîëîí òýýâðèéí õóâüä áýðõøýýëòýé àñóóäàë
     ¿¿ñãýäýã àæýý.

Øèãòãýý 1: Øèëæèí èðñýí ÿìàð õ¿¿õýä ñóðãóóëü çàâñàðäàæ áàéíà âý?
Ñóäàëãààíû 4 òàëáàðò 32 ºðõèéí 43 øèëæèæ èðñýí õ¿¿õýä ñóðãóóëü çàâñàðäñàí áàéâ. Òýäíèé
28.6% (12)-èéã õîò ñóóðèí ãàçðûí ñóðãóóëü àâààã¿éãýýñ çàâñàðäæýý. 16.3% (7) íü ñóðãóóëü îéð
áàéõã¿éãýýñ, õàðèí 16.3% (7) íü ìàë ìàëëàõûí òóëä ñóðãóóëèà îðõèñîí áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí 11.6%
(5) íü áîëîâñðîëûí çàðäëûã òºëæ äèéëýõã¿éãýýñ ñóðãóóëüä ÿâäàãã¿é áàéíà. ¯ëäñýí 12 õ¿¿õýä
áóñàä øàëòãààíààð ñóðãóóëèà îðõèæýý.

Ñóðãóóëü çàâñàðäàæ áàéãàà õ¿¿õä¿¿äèéí ä¿ð çóðàã äàðààõ áàéäàëòàé áàéíà:
 Íèéñëýëä àìüäàð÷ áàéãàà; Ñóðãóóëü çàâñàðäñàí 43 õ¿¿õäèéí 70% íü Óëààíáààòàðò èðñýí
   õ¿¿õýä áàéíà (íèéò õ¿¿õäèéí 40% íü íèéñëýë ð¿¿ í¿¿æ èðæýý).
 Ñóìûí òºâ ýñâýë õºäººíººñ èðñýí
 Á¿ðòãýë õèéëãýæ ÷àäàõã¿é áàéãàà ºðõèéí; 2003 îíû 9 ä¿ãýýð ñàð õ¿ðòýë øèíý ãàçàð
   øèëæèí ñóóðüøñàí ºðõ õîò/àéìãèéí çàõèðãààíä õóðààìæ òºëäºã áàéñàí.

Ñóðãóóëü çàâñàðäñàí õ¿¿õä¿¿ä èõýíõäýý ÿäóó ºðõèéí õ¿¿õä¿¿ä áàéíà:
 ¯íäñýí õýðýãöýýãýý õàíãàõ ãýæ òýìöýæ áóé ºðõ: Õ¿¿õýä íü ñóðãóóëü çàâñàðäñàí
   ºðõ¿¿äèéí 50% (íèéò øèëæèí èðñýí ºðõèéí 31.6%) íü ºäºð òóòìûí õýðýãöýýãýý á¿ðýí
   õàíãàæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Ñóðãóóëü çàâñàðäñàí õ¿¿õä¿¿äèéí èõýíõ íü öàõèëãààíã¿é, ãýð
   îðíîî äóëààöóóëàõ ò¿ëøã¿é ºðõºä àìüäàð÷ áàéíà. Õ¿¿õýä íü ñóðãóóëü çàâñàðäñàí ºðõèéí
   43.8%, íèéò øèëæèí èðñýí ºðõèéí 26 õóâü íü í¿¿ñíýýñ õîéø òýäíèé ãýð á¿ëèéí ýäèéí
   çàñãèéí íºõöºë áàéäàë áàãà çýðýã, ýñâýë íýëýýä äîðäñîí ãýæýý.
 ªìíºõººñºº áàãà òóñëàëöàà àâ÷ áóé ºðõ; Õ¿¿õýä íü ñóðãóóëü çàâñàðäñàí ºðõèéí 35% íü
   í¿¿ñíýýñ õîéø õàìààòàí ñàäíààñàà àâäàã òóñ äýì áàãàññàí ãýæýý. (Íèéò ºðõèéí 16%-òàé

                                                       42       |         Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                     Òîäîðõîé ñóäàëãàà
    õàðüöóóëàõàä) Ò¿¿í÷ëýí íèéò ºðõèéí 14% íü ë óëñààñ àâäàã òóñëàìæ áàãàññàí ãýæ ¿çñýí
    áàéõàä äýýð ºã¿¿ëñýí ºðõèéí 32% íü èéì õàðèóëò ºã÷ýý.
   Îëîí õ¿¿õýäòýé ºðõ: Ñóðãóóëü çàâñàðäñàí õ¿¿õýä íü 6 áà ò¿¿íýýñ îëîí ãèø¿¿íòýé ºðõºä
    àìüäðàõ íü ýëáýã áàéíà.
   Ìàëã¿é áîëñîí, ýäèéí çàñãèéí öîõèëòîä ºðòñºí ºðõ: Õ¿¿õýä íü ñóðãóóëü çàâñàðäñàí
    ºðõèéí 32% íü (íèéò ºðõèéí 7.8%) ìàëàà àëäñàíû äàðàà í¿¿æýý.

Èõýíõ õ¿¿õýä àõëàõ áîëîí äóíä àíãèäàà (5-10/11 ä¿ãýýð àíãèàñ) áóñ, õàðèí áàãà àíãèäàà (1-4
ä¿ãýýð àíãèàñ) çàâñàðäñàí áàéíà. Çàâñàðäñàí õºâã¿¿ä, îõèäûí òîî àäèë áàéíà. Òýäíèé 44% (14)
íü îäîî ºðõèéíõºº îðëîãîä õóâü íýìýð îðóóëæ áàéãàà àæýý.

Òîäîòãîë: Á¿ðòãýëèéí õóðààìæ (õ¿íä ñóðòàë) áóðóóòãàõ øàëòãààí ìºí áàéñàí óó?
Óã õóðààìæ íü øèëæèí èðýã÷èä õ¿¿õäýý ñóðãóóëüä îðóóëàõàä íîöòîé áýðõøýýë áîëæ áàéñàí
íü õàðàãäàæ áàéíà. Ãýâ÷ øèëæèí èðýã÷ ãýð á¿ëèéí ºìíº òóëãàð÷ áóé áýðõøýýëòýé àñóóäëóóä
íü ÿäóóðàëòàé áîëîí ñóðãóóëü, õóóëü òîãòîîìæòîé õîëáîîòîé îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýñ ¿¿äýëòýé
áàéäàã. Óã õóðààìæèéã ¿ã¿é áîëãîñîí íü íààøòàé íýã àëõàì ìºí áîëîâ÷ øèëæèí èðýã÷äýä
òóëãàð÷ áóé á¿õ áýðõøýýëèéã øèéäýæ áóé õýðýã áèø þì.

Õîòûí áàãø íàð õºäººíººñ øèëæèí èðñýí õ¿¿õä¿¿äèéã õºäºº ð¿¿ãýý áóöààä ÿâ, ìàíàé àíãèéã
áèòãèé ãóòààãààä áàé ãýæ çàãíàäàã. (Õ¿¿õýäòýé õèéñýí ÿðèëöëàãà, Ýðäýíýò)

Áîëîâñðîëûí ÷àíàð õîò ãàçàð èë¿¿ áàéíà óó?

Èõýíõ ãàçàðò øèëæèõ õºäºë㺺íä îðîëöîã÷ õ¿¿õýä, òýäíèé ãýð á¿ë øèíýýð øèëæèí ñóóðüøñàí
ãàçàð íü áîëîâñðîëûí ÷àíàð ºìíºõ îðîí íóòãààñ íü èë¿¿ áàéíà, ÿëàíãóÿà çààõ àðãà ÷àäâàð èë¿¿
áàéíà ãýæ ¿çñýí áàéíà. Ãýâ÷, ýíä àíõààðâàë çîõèõ äàðààõ àñóóäëóóä áàéíà. ¯¿íä:
 Õ¿÷èí ÷àäàë, õºðºíãº íººö. Øèëæèí èðýëò ºíäºðòýé õîòûí ñóðãóóëèóä õýò îëîí
    õ¿¿õýäòýé áîëîîä áàéíà. Ýíý àñóóäëûã èõýâ÷ëýí 3 ýýëæýýð õè÷ýýëëýõ çàìààð øèéäýõèéã
    îðîëäîæ áàéíà;
 Õîò ñóóðèí ãàçàðò øèëæèí èðñýí õ¿¿õýä õè÷ýýë õîöðîëòòîé áàéäàã òóë ñóðãóóëü äýýð
    òýäíèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ áàéäàë õààÿàã¿é ãàðäàã.
ªºð ººð ñóðãóóëü, ãàçàð íóòãèéí õ¿¿õäèéí áàéäàë õàðèëöàí àäèëã¿é ÿëãààòàé áàéëàà. պ人
ñóìààñ àéìãèéí òºâ Õýðëýí ñóìàíä øèëæèí èðñýí õ¿¿õä¿¿ä òýäíèé áîëîâñðîëûí áàéäàë èõ
ñàéæèðñàí ãýæ õýëæ áàéíà. պ人 îðîí íóòàã áîëîí áóñàä ñóóðèí ãàçðààñ Óëààíáààòàð,
Ýðäýíýò õîòîä øèëæèæ èðñýí õ¿¿õä¿¿ä èë¿¿ èõ áýðõøýýëòýé òóëãàð÷ áàéíà. Ýíä ñóðãóóëèéí
õ¿÷èí ÷àäëûí àñóóäàë ìºí õàìààðíà. Ñóðàã÷äûí òîî õîòûí ñóðãóóëèóäàä õýò ºíäºð áàéëàà.
çýðýã Çàðèì ãàçàð, òóõàéëáàë Ñýëýíãý àéìàãò áàãø, çàõèðàë, áîëîâñðîëûí àæèëòàí íü
õ¿¿õäèéí àìüäðàë, ñàéí ñàéõàí áàéäàëä ýåðýãýýð íºëººëäºã áîëîõ íü õàðàãäñàí.
Õî¸ð øàòëàëòàé òîãòîëöîî ¿¿ñ÷ áàéíà óó? Õîòûí çàõûí õîðîîëîëä áîëîâñðîëûí ÷àíàð õîòûí
òºâèéíõººñ äîîãóóð áàéíà. Õîòûí òºâèéí ºðõ¿¿ä æèëèéí òºëáºðòýé òóñãàé àíãè, ñóðãóóëüä
õ¿¿õäýý ñóðãàõ íü èõñýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Òºðººñ áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõýä
õ¿íäðýëòýé áàéãàà íü ¿íýí õýäèé ÷ õ¿¿õýä ÷àíàðòàé áîëîâñðîë ýçýìøèõ ýñýõ íü ãýð á¿ëèéí
íºõöºë áàéäëààñ èõýýõýí õàìààð÷ áàéãàà íü áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæ òýãø áàéõ òóõàéä ñýòãýë
çîâîîñîí ç¿éë áîëæ áàéíà.

Ò¿¿í÷ëýí øèëæèõ õºäºë㺺í íü õ¿¿õäèéí ñàéí ñàéõàí áàéäàë, ºðõèéí àìüäðàëûí áóñàä
àñóóäàëä íºëººëæ, òýð íü öààøëààä õ¿¿õýä ñóðãóóëüä õýð àìæèëòòàé ñóðàõàä íü íºëººëæ
áàéíà. Îëîí ºðõ íºõöºë áàéäëàà äýýðäñýí ãýæ ¿çýæ áàéãàà ÷ äºðâºí ºðõ òóòìûí íýã íü
øèëæèí ñóóðüøñаíààð àìüäðàë ñàéæðààã¿é ãýæ ¿çñýí.




           МУИС, ЭШБ № 247 (29)            Ñîöèîëîãè-6         2005 îí      |      43
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
Fig 3: Household economic situation after migration, compared with before moving

                                            40
                                                                                                  37.7


                                            35


                                                                                30.1
                                            30

                 Percentage of households

                                            25



                                                                                                                    19.6
                                            20



                                            15



                                            10

                                                          6.1                                                                               6.4

                                            5



                                            0
                                                 Improved substantially   Improved a little   Did not change   Declined a little   Declined substantially


   ªðõèéí îð÷èí íü õ¿¿õäèéí ãýðèéí äààëãàâðàà õèéõýä ÷óõàë áàéäàã: Ãýòýë øèëæèí
    ñóóðüøèã÷èä öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ àøèãëàäàã áàéõ ìàãàäëàë áàãàòàé áàéíà.
   Øèëæèí èðýã÷ äºðâºí ºðõ òóòìûí íýãèéí îðëîãî íü áóóð÷ýý. Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí
    ºðõèéí 36.2% íü í¿¿ñíýýñ õîéø ýäèéí çàñãèéí áàéäàë íü áàãà çýðýã ýñâýë íýëýýä
    ñàéæèðñàí ãýæ ¿çñýí áàéõàä 37.7% íü õýâýíäýý, 26% íü äîðäñîí ãýæýý. Øèëæèí èðñýí
    ºðõ¿¿ä øèíý ãàçàð àæèë îëîõ ãýæ ç¿äýð÷ áàéãàà áà àëáàí áóñ ñåêòîðò (öàëèí áàãàòàé,
    áàòàëãàà ìóóòàé, èë¿¿ öàãààð àæèëëàäàã) ãîëäóó àæèëëàäàã áàéíà. Øèëæèí èðñýí ºðõèéí
    31.6% íü ºäºð òóòìûí ¿íäñýí õýðýãöýýãýý ÷ õàíãàæ ÷àäàõã¿é, 49.4% íü çºâõºí ¿íäñýí
    õýðýãöýýãýý ë çàëãóóëæ áàéíà ãýæýý. Ñóóðèí àìüäðàã÷ ºðõ¿¿äèéí õóâüä èéì áýðõøýýë¿¿ä
    òóëãàðäàã ÷ øèëæèí èðñýí ºðõèéí õóâüä íºõöºë áàéäàë èë¿¿ õ¿íä áàéíà. Óðòàñãàñàí
    öàãààð àæèëëàõ, ýñâýë àæèëã¿é áàéõ çýðýã íü õ¿¿õýäòýéãýý õàìò áàéõ öàã õóãàöààíä
    íºëººëæ, ìºí ãýð á¿ëèéí äîòîîä õàðèëöààíä õ¿íäðýë ¿¿ñãýäýã àæýý.
   Øèëæèí ñóóðüøñàí õ¿¿õä¿¿äèéí õóâüä àìüäðàë èë¿¿ õ¿íä áîëæ áàéíà. Øèëæèí èðýãñýä
    îëîíòîé õîðîîëîë äàõü ÿäóó ºðõèéí õ¿¿õýä óñ àâàõ, ò¿ëýý õàãàëàõ ãýõ ìýò îëîí òºðëèéí
    àæèëä äàðàãäàæ, ìºí à÷àà 纺õ, æèæèã õóäàëäàà õèéæ îðëîãî îëîõ çýðýã ¿¿ðýã õàðèóöëàãà
    õ¿ëýýæ áàéíà.
   Øèëæèí èðñýí ºðõèéí àìüæèðãààíû ºðòºã, ÿëàíãóÿà áîëîâñðîëòîé õîëáîîòîé çàðäàë íü
    í¿¿æ èðñíýýñ õîéø íýìýãäñýí áàéíà.

3. ͯ¯ËÃ¯É ¯ËÄÝÃ×ÄÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎË, ÀÌÜÄÐÀËÛÍ ÁÎËÎÌÆ, ÁÎËÎËÖÎÎ

պ人 îðîí íóòàãòàà ¿ëäñýí áîë àìüäðàë àðàé äýýð áàéõ áàéñàí óó? Øèëæèí ÿâàõ õºäºë㺺í
ºíäºðòýé îðîí íóòàãò øèëæèëã¿é ¿ëäñýí õ¿¿õäèéí íºõöºë áàéäàë ÿìàð áàéíà âý?

Øèëæèí ÿâàõ õºäºëãººí ºíäºðòýé ãàçàð õ¿í àìûí òîî öººð÷, ¿éë÷èëãýý äîðäîæ áàéíà.
 պ人ä øèëæèí ÿâàõ õºäºëãººíººñ ¿¿äýí ñóðãóóëüä ñóðàã÷äûí òîî öººð÷, õ¿í àìûí ºñºëò
  ÷ áóóð÷ áàéíà.
 պ人ãèéí ñóðãóóëüä ñóð÷ áóé õ¿¿õä¿¿äýä äàðààõ áýðõøýýë òîõèîëäîæ áàéíà:

    -  Ñóðãóóëèéí îð÷èí, ÿëàíãóÿà ºâºë人 õàñàõ 40 õýì õ¿ðäýã îðíû õóâüä õàëààëò ìóóòàé
       áàéõ;
    - Òîíîã òºõººðºìæ, õýðýãñëèéí îëäîö;
    - Ñóðãàëòûí ñòàíäàðò ìóóäàæ áàéíà. Áàãø íàðò çîðèóëñàí ñóðãàëò õàíãàëòã¿é, õ¿¿õäèéã
       ñàéí ñóðãàõ äàðàìò, øàõàëò èõñýæ áàéãàà òóõàé áàãø íàð ÿðüæ áàéíà. Îëîí áàãø
       ººðèéí ìýðãýæëèéí õè÷ýýëýýñ ãàäíà õýä õýäýí õè÷ýýëèéã äàâõàð çààäàã àæýý.
    Ýäãýýð áýðõøýýë íü ýðãýýä õ¿¿õýä, òýäíèé ãýð á¿ëèéã õîò ãàçðûã çîðèõîä õ¿ðãýæ áàéíà.



        44   |                                    Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                  Òîäîðõîé ñóäàëãàà
   Ñóðãóóëèóä õààãäàõ àþóë äîð àæèëëàæ áàéíà. Ñóðãóóëü õààãäâàë õ¿¿õä¿¿ä îéðîëöîîõ
    ñóìûí òºâèéí ñóðãóóëüä ñóóõ õýðýãòýé áîëíî. Õ¿¿õäèéí òîî öººð÷, ñóðãóóëèéí òºñºâ
    áàãàñàõ íºõöºë áàéäàë óëàì ãàçàð àâàõ áîëîëòîé.

            Áîëîâñðîëûí îð÷íû òàëààð õ¿¿õäèéí ä¿ðñëýë:
            Øèëæèí èðýõ õºäºëãººí ºíäºðòýé ãàçðûí ñóðãóóëèéí îð÷èí
             Ñóðãóóëèéí áàéøèí èõ ãî¸
             Äîòóóð áàéð òîõèòîé
             Àíãè íü çàé ìóóòàé
             Íýã øèðýýíä ãóðâàí õ¿¿õýä ñóóäàã
             Òºðºëæñºí àíãèóäòàé
             Áèåèéí òàìèðûí çààëòàé
             Ìýäýýëýëä îéð
            Øèëæèí ÿâàõ õºäºëãººí ºíäºðòýé ãàçðûí ñóðãóóëèéí îð÷èí
             Èõ õ¿éòýí, ºâºë人 õàëààëò çîãñäîã
             Áèåèéí òàìèðûí çààëã¿é
             Áèåèéí òàìèðûí çààë ìàø õ¿éòýí
             Íîì, ñóðãàëòûí ìàòåðèàë áàéõã¿é
             պ人ä êîìïüþòåð áàéäàãã¿é
             Íîìûí ñàíä ñóóõ áîëîìæã¿é

պ人 äýõ áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæ
 պ人ä õîòòîé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ îëîí õ¿¿õýä ñóðãóóëèéí ãàäíà áàéãàà þì.
 Õ¿¿õýä ñóðãóóëü çàâñàðäàõ íýã ¿íäñýí øàëòãààí íü áîëîâñðîëûí çàðäàë àæ. Çàðèì íü
   ºðõèéí îðëîãîä õóâü íýìýð îðóóëàõ ãýæ ñóðãóóëèà îðõèæ áàéíà. պ人ä ìàë õàðèóëàõ ãýæ
   ñóðãóóëèàñ ãàðàõ íü õºâã¿¿äèéí ñóðãóóëü çàâñàðäàõ íýã ¿íäñýí øàëòãààí áîëñîí õýâýýð
   áàéíà.
 Õ¿¿õýä ñóðãóóëü çàâñàðäàõ ººð íýã ¿íäñýí øàëòãààí íü ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë þì. Ãýð
   îðíû ÿäóó îð÷èí, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ìóó, ýð¿¿ë ìýíä ìóó áàéãàà íü ÿäóóðëààñ
   ¿¿äýëòýé áàéíà. Ýíý àñóóäëûã öààøèä ã¿íçãèéð¿¿ëýí ñóäëàõ øààðäëàãàòàé.
 Ò¿¿í÷ëýí ñóðàõ ñîíèðõîëã¿éãýýñ ñóðãóóëü çàâñàðäàæ áàéíà. Ýíý íü áîëîâñðîëûí ÷àíàð
   ìóó, ìàãàäã¿é ñóðãàëòûí àãóóëãà íü õºäººãèéí àìüäðàëä à÷ õîëáîãäîë áàãàòàéã çàðèì
   òàëààð òóñãàí õàðóóëæ áàéæ áîëîõ þì. ßäóó ºðõºä òºðººñ ¿ç¿¿ëæ áóé ìàòåðèàëëàã
   òóñëàëöàà õîòîä ÷ ìºí àäèë õàíãàëòã¿é áàéíà.
 Àëáàí áóñ áîëîâñðîë òóéëûí õàíãàëòã¿é áàéíà. Ýë ñóðãàëòûí ÷àíàð íü ãàçàð á¿ðò
   õàðèëöàí àäèëã¿é, õºäººä áîë çºâõºí çóí õè÷ýýëëýäýã áºãººä, ñàíõ¿¿æèëò õàíãàëòã¿é
   áàéíà. Õ¿¿õýä öóãëóóëàõ, ò¿¿í÷ëýí çóíû àìðàëòûí ¿åýð õè÷ýýë çààõ íü áàãø íàðò
   õ¿íäðýëòýé áàéäàã.

ªðõèéí àìüæèðãàà

Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí îðîí íóòàã äàõü áîëîâñðîëûí ýíý óíàëòûí áàéäàë íü òýäãýýð îðîí
íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí óíàëò, õ¿¿õäèéí ºìíº òóëãàð÷ áóé áóñàä îëîí áýðõøýýëòýé àñóóäëûí
çºâõºí íýã õýñýã þì. Òóõàéëáàë:
 Ãýðòýý ãýðýë öàõèëãààíã¿é áàéõ (ãýðèéí äààëãàâàð õèéõýä õ¿íäðýëòýé)
 Ýöýã ýõ íü àæèëã¿é áàéõ, ¿¿íýýñ ¿¿äýí ãýð á¿ëä ¿¿ñ÷ áóé äàðàìò. Øèëæèõ õºäºë㺺íä
   îðîîã¿é õºäººãèéí ãýð á¿ëèéí 44% íü, ºíãºðñºí òàâàí æèëèéí õóãàöààíä òýäíèé ýäèéí
   çàñãèéí áàéäàë äîðäñîí ãýæýý. Ñóäëàãäñàí ãóðâàí ñóì, àëñëàãäñàí íýã àéìãèéí òºâèéí
   õóâüä, íèéò ºðõèéí 37% íü ºäºð òóòìûí íààä çàõûí õýðýãöýýãýý ÷ õàíãàæ ÷àäàõã¿é áàéíà
   ãýæ ¿çñýí áàéíà (ýíý íü øèëæèí ñóóðüøèã÷ áîëîí õîò ãàçàð óäààí õóãàöààãààð ñóóðüøñàí
   ºðõòýé õàðüöóóëàõàä ºíäºð õóâü þì).
 ªðõèéí àìüæèðãààíäàà íýìýð áîëîõûí òóëä õ¿¿õä¿¿ä ãýðèéí áîëîí îðëîãî îëîõ àæèë
   õèéæ áàéíà.
 պ人ä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý äîãîëäîæ áàéíà.


           МУИС, ЭШБ № 247 (29)          Ñîöèîëîãè-6        2005 îí      |      45
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü

Øèëæèõ õºäºë㺺í áà ÿäóóðàë

Õàìãèéí ÿäóó õ¿¿õä¿¿ä øèëæèí í¿¿æ áàéíà óó?

ßäóóðëûã ¿íýëýõýä õýö¿¿. Îëîí õ¿¿õýä, òýäíèé ãýð á¿ëèéí àìüäðàë øèëæèí ñóóðüøèõ ÿâöäàà
ÿäóóðëûí ò¿âøèíä õ¿ðñýí áàéâ. Æèøýý íü, Óëààíáààòàðûí àëáàí ¸ñíû òîî áàðèìòààñ õàðàõàä
øèëæèí èðæ áóé õ¿ì¿¿ñèéí 80 õóâü íü øèëæèí èðñíèé äàðàà ÿäóó ãýæ òîîëîãäñîí áàéíà.
Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí ºðõ¿¿äèéí 36.2% íü øèëæèí ñóóðüøñíààñ õîéø òýäíèé ýäèéí
çàñãèéí áàéäàë äýýðäñýí ãýæ ¿çñýí. Ãýâ÷ íýí ÿäóó, õàìãèéí ýìçýã õýñýã íü õºäºº, ÿëàíãóÿà
ñóìûí òºâ äýýð ¿ëäýæ áàéãàà ä¿ð çóðàã õàðàãäàæ áàéíà.

Òèéìýýñ øèëæèõ õºäºë㺺íèé óëìààñ çàðèì îðîí íóòàã äàõü /õºäººä/ ÿäóóðëûí áàéäàë óëàì
äààìæèðíà ãýñýí ¿ã þì. Òýäãýýð îðîí íóòàãò øèëæèí ÿâàõ õºäºë㺺í, ýäèéí çàñãèéí óíàëò,
áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíèé óíàëò çýðýã íü õîîðîíäîî õàðèëöàí õîëáîîòîé àæýý. ªðõèéí 44%
íü ýäèéí çàñãèéí áàéäàë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä äîðäñîí ãýæ ¿çñýí áàéíà. Í¿¿ëã¿é àðä ¿ëäñýí
ýäãýýð õ¿¿õýä, òýäíèé ãýð á¿ëèéí õóâüä, ÿëàíãóÿà íýí ÿäóó õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä èðýýä¿é òóí
á¿ðõýã áàéíà.


Øèëæèí ñóóðüøñàí õ¿¿õäèéí áàéäàë äýýðäýæ áàéíà óó?

Íýëýýä îëîí òîîíû ºðõèéí õóâüä (äºðâºí ºðõ òóòìûí íýãä) øèëæèí ñóóðüøñàíààð àìüäðàë íü
á¿ð õýö¿¿äæýý. Í¿¿æ áàéãàà õ¿ì¿¿ñýýñ àðàé ÷àäàëòàé, áîëîëöîîòîé, õîòîä õàìààòàí ñàäàíòàé
õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàë øèëæèæ ñóóðüøñíààð õàðüöàíãóé ñàéæèð÷ áàéíà. Ãýâ÷ òèéì áîëîëöîîã¿é
õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä øèëæèí ñóóðüøñàíû äàðàà îëîí áýðõøýýëòýé òóëãàð÷ýý.

Ýíý íü öàã õóãàöààíû àñóóäàë áàéæ áîëîõ þì. Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí øèëæèõ õºäºë㺺íä
îðîëöîîã¿é õ¿ì¿¿ñ íü èõýâ÷ëýí òàâààñ äýýø æèëèéí ºìíº ìºí øèëæèí ñóóðüøñàí áàéíà.
Àìüäðàë õýö¿¿ áàéãààãàà èëýðõèéëæ áóé óäààí õóãàöààíä ñóóðèí áàéñàí ºðõèéí õ¿ì¿¿ñ èíãýæ
¿çýæ áóé øèëæèí èðýã÷äýýñ òîîíû õóâüä öººí áàéíà. Õýäèéãýýð õîò ãàçàð àìüäðàë ÿâààíäàà
ñàéæèð÷ áîëîõ ÷ ÿëàíãóÿà áàãà íàñíû õ¿¿õýäòýé øèëæèí ñóóðüøèã÷èä îëîí áàéãàà ºíººãèéí
íºõöºëä áîãèíî õóãàöààíä õ¿¿õäèéí ñàéí ñàéõàí áàéäàëä íºëººëºõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð èõòýé.
Õ¿¿õýä íàñ áîë õ¿íèé àìüäðàëä çºâõºí ãàíö óäàà òîõèîëäîîä ºíãºðºõ õºãæëèéí ¿å áèëýý.

Ýäèéí çàñãèéí óíàëòàíä îðñîí õºäºº íóòãààñ øèëæèí èðýã÷äèéí õóâüä îäîî áàéãàà àìüäðàë íü
øèëæèëã¿é íóòàãòàà ¿ëäñýí áîë ÿìàð áàéõ âý ãýäýãòýé õàðüöóóëàõàä äýýøèëñýí ìýò ñàíàãäàæ
áàéãàà áºãººä öààøèä ñàéæðàõ ìàãàäëàëòàé. Ãýõäýý çàðèì õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä õîò ñóóðèí ãàçàðò
øèëæèí èðñíýýð ÿäóóðàëä óëàì ã¿í àâòàæ áàéíà. Ýíý òîõèîëäîëä õ¿¿õäèéí ñóðàõ áîëîìæ
áàãàñàæ áàéãàà òóë óðò õóãàöààíû ñºðºã ¿ð äàãàâàðòàé þì. Èéì íºõöºëä ºñºæ áóé õ¿¿õýä ñàéí
áîëîâñðîë ýçýìøèæ ÷àäàëã¿é ºñ÷, ýäèéí çàñãèéí õóâüä áèå äààõ áîëîìæ òóéëûí áàãàòàé áèëýý.


...Ìàíàé ààâ áèä õî¸ð èõ õîëîîñ ìîä àâ÷èðäàã. 30 êì áàéõ. ªâºë èõ õ¿éòýí áîëîõîîð ìîä
öóãëóóëàõ èõ õýö¿¿. ...Ìîä õàãàëàõ ÷ áàñ õýö¿¿. Øóóäàé ò¿ëýýã 500 ýñâýë 600 òºãðºãººð
õàãàëäàã, ãýõäýý áèä õ¿ì¿¿ñèéí ºãñºíèéã ë àâäàã
                                 (Õàëõãîë ñóì, 11 íàñòàé ñóðãóóëüä ñóðäàãã¿é ýðýãòýé õ¿¿õýä)

...Áè ìºí㺺 ýýæäýý ºãíº, ýýæ ìàõ, ñ¿¿ àâäàã. Ýýæèéí òýòãýâýð õîîë õ¿íñ àâàõàä ë õ¿ðäýã
                                              (Õàëõãîë ñóì, ñóðãóóëü ñóðäàãã¿é ýðýãòýé õ¿¿õýä)




     46      |     Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                      Òîäîðõîé ñóäàëãàà

4. ÝÍÝ Á¯ÕÝÍ ßÀÃÀÀÄ ÈÉÌ ÁÀÉÄÀËÒÀÉ ÁÀÉÍÀ ÂÝ?

À÷ààëàë íü õýòýð÷ áóé áîëîâñðîëûí ñèñòåì

Ñóäàëãààíààñ õýä õýäýí àñóóäëûã îíöëîí òýìäýãëýæ áàéãàà ÷ òýäãýýðèéí îëîíõ íü öîî øèíý
àñóóäàë áèø þì. Ãýõäýý õ¿í àìûí øèëæèëò õºäºë㺺íèé öàð õ¿ðýý, ò¿¿íèé õ¿¿õäýä ¿ç¿¿ëæ
áóé íºëººã òîäîðõîé áîëãîñíîîð óã àñóóäëûã øèéäýõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëæ áàéãàà áèëýý.

   Ýìçýã äàâõàðãûí õ¿¿õäèéã ñóðãóóëüä õàìðóóëàõ çàìààð òýãø áàéäëûã õàíãàõ àðãà
    õýìæýýíä òýðã¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîë ºãºõã¿é áàéíà. Ýìçýã äàâõàðãûí õ¿¿õä¿¿äèéí
    ñóðãóóëüä ñóðàõ áîëîìæèéã äýýøë¿¿ëýõ àðãà õýìæýýí¿¿ä, òóõàéëáàë 16000 òºãðºãèéí
    òóñëàëöàà, àëáàí áóñ áîëîâñðîë çýðýã íü õàíãàëòã¿é, ñàíõ¿¿æèëò íü õ¿ðýëöýýã¿é õàðàãäàæ
    áàéíà. Ñóðãóóëüä ñóðàã÷äûí òîîã îëîí áàéëãàõ ñîíèðõîëòîé             (õ¿¿õäèéí òîîãîîð
    ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áóé òóõàé äîð äóðäñàí õýñãèéã õàðíà óó) áàéãààãààñ ñóðãóóëü çàâñàðäñàí
    õ¿¿õäèéí òîî á¿ðýí, ¿íýí çºâ ãàðäàãã¿é àæ. Ýíý íü öààøëààä àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí
    ¿éë÷èëãýýã áîäèòîé òºëºâëºõºä ÷ áýðõøýýë ó÷ðóóëäàã. Õîò ñóóðèí ãàçðûí ñóðãóóëüä
    øèíýýð øèëæèí îðæ áóé õ¿¿õäèéí õýðýãöýýã õàðãàëçàí ¿çýõ, òóõàéëáàë õè÷ýýëýý
    ã¿éöýõýä íü òóñëàõ òóñãàé íýìýëò õè÷ýýë çýðýã àðãà õýìæýý ¿ã¿éëýãäýæ áàéíà.
   Áàãø íàðûí ñóðãàëò, íýìýëò óðàìøóóëàë. Ñóðàã÷äûí ñóðëàãûí ä¿íãýýñ õàìààðóóëàí
    áàãø íàðò óðàìøóóëàë îëãîäîã çàðèì ïðàêòèê íü õè÷ýýëýý ã¿éöýæ àâàõàä öàã õóãàöàà,
    äýìæëýã õýðýãòýé áàéäàã ÿäóó áîëîí øèëæèæ èðñýí õ¿¿õäýä áàãø íàðûí ç¿ãýýñ ÿëãàâàðòàé
    õàíäàõàä íºëººëæ áàéíà. Áàãø íàðò àëáàí áóñ áîëîâñðîëä õ¿¿õýä õàìðóóëàõ øààðäëàãà
    òàâèãääàã: ¿¿íèéã áàãø íàð èõýâ÷ëýí íýìýëò àæèë ãýæ ¿çäýã áºãººä ýðãýýä àëáàí áóñ
    áîëîâñðîëûí àíãèä òààã¿é õàíäàõàä õ¿ðãýæ áîëçîøã¿é þì. պ人 îðîí íóòãèéí
    ñóðãóóëèóäàä áàãø íàð î÷èæ àæèëëàõ ñîíèðõëûã òºð¿¿ëýõ õýðýãòýé. Õàëõ ãîë ñóì çýðýã
    çàðèì ãàçàð øèíýýð ñóðãóóëü òºãñºã÷äèéã ñóìàíä èðæ áàãøààð àæèëëàõûã íü äýìæñýí
    îëîí àðãûã òóðøèæ ¿çñýí áàéíà.
   Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí òºñºâ íü óëñûí õýìæýýíä ÷àíàðòàé áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýã
    ¿ç¿¿ëýõýä õ¿ðýëöýõã¿é áàéíà. 2001 îíû áàéäëààð Çàñãèéí ãàçðûí íèéò òºñâèéí çàðäëûí
    20%, ÄÍÁ-íèé 8.9%-èéã áîëîâñðîëûí ñàëáàðò çàðöóóëæ áàéâ1. Ãýâ÷ èéì òºñâèéí áîäèò
    ¿íý öýíý, ò¿¿í÷ëýí íººöèéí ¿ð ºãººæòýé çàðöóóëàëò íýí ÷óõàë þì. պ人ãèéí çàðèì
    ñóðãóóëèéí áàéäëààñ õàðàõàä õàëààëò ãýõ ìýò íààä çàõûí òîãòìîë çàðäëàà ÷ òºëºõºä
    õºðºí㺠õ¿ðýëöýõã¿é áàéãàà. Îäîîãèéí òºñºâ íü 1990-ýýä îíû ¿åýñ õ¿íäõýí óíàëòàíä
    îðñîí, îäîî õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºëãººíººñ ¿¿äýýä íýëýýä áýðõøýýëòýé òóëãàðààä áóé
    áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîã ñýðãýýõýä õàíãàëòã¿é áàéíà.
   Õ¿¿õýä øèëæèí ÿâàõûí õýðýýð ñàíõ¿¿æèëòèéí ºíººãèéí òîãòîëöîî íü õºäººãèéí
    ñóðãóóëüä áýðõøýýë ó÷ðóóëæ áàéíà. Ñóðãóóëüä ºã÷ áóé òºñâèéí íýã õýñýã íü áàãøèéí
    öàëèí, íîì, ¿éë àæèëëàãààíû çàðäàë çýðýãò çàðöóóëàõ 'õóâüñàõ çàðäàë' õýëáýðýýð èðäýã.
    Ñóðãóóëü õýäèé ÷èíýý îëîí õ¿¿õýäòýé áàéíà, òºäèé ÷èíýý èõ òºñºâ àâíà. Ýíý íü õ¿¿õýä íü
    öººð÷, ñàéí áàãø äóòàãäàæ, áàðèëãà áàéøèí íü çàñâàð ¿éë÷èëãýý øààðäàæ áóé õºäººãèéí
    ñóðãóóëüä èë¿¿ õ¿íä òóñäàã áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä õºäººãèéí çàðèì
    ñóðãóóëü øèëæèæ áóé õ¿¿õäèéí áè÷èã áàðèìòûã ºãäºãã¿éãýýñ õîòûí ñóðãóóëüä ýëñýí
    îðîõîä áýðõøýýëòýé òóëãàðäàã àæýý.
   Áîëîâñðîëûí ñàëáàðò ¿ç¿¿ëæ áóé ãàäíû òóñëàìæ àñóóäëûã øèéäýõýä èë¿¿ ÷óõàë
    ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ áîëîìæòîé. Àçèéí õºãæëèéí áàíê, ßïîíû îëîí óëñûí õàìòûí
    àæèëëàãààíû áàéãóóëëàãà ãýõ ìýò õàíäèâëàã÷ áîëîí áóñàä îëîí áàéãóóëëàãà áîëîâñðîëûí
    ñàëáàðò äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áàéíà. Õàíäèâëàã÷èä õºäºº ãýõýýñýý õîòûí (Óëààíáààòàð)
    ñóðãóóëüä ò¿ëõ¿¿ àíõààð÷ áàéãàà þì. Óã äýìæëýã íü ñàëáàðûí õºãæèë áîëîí äýä á¿òöýä
    õºðºí㺠îðóóëàõàä ãîëëîí ÷èãëýæ áàéíà: ¿íäýñíèé ò¿âøíèé áîäëîãûã äýìæèõ, çàñãèéí
    ãàçðûí òîãòîëöîîãîîð äàìæóóëàí àæèëëàõ òàë äýýð õàíäèâëàã÷èä óäààí áàéíà.


1
 Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð, 2003, Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèõ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ñòðàòåãè,
Óëààíáààòàð. 2005 îíä òºñºâò íèéò çàðäëûí 16.5%-èéã çàðöóóëàõààð òºëºâëºñºí.

           МУИС, ЭШБ № 247 (29)              Ñîöèîëîãè-6         2005 îí       |      47
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
Ò¿¿í÷ëýí, òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëü áîëîí Áîëîâñðîëûí
òóõàé õóóëèéã òýäãýýð õóóëèéí äàãóó òºñºâ áîëîâñðóóëàõ óëàì èõ õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ áîëñîí
ñóðãóóëü, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû àæèëòíóóä òýð á¿ð ñàéí îéëãîîã¿é õýâýýð áàéíà.
Òºñâèéí ìºíãèéã ñóðãóóëèóäàä õ¿ðãýõýä àéìàã ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéãàà, ýíý íü õýð ¿ð
ä¿íòýé áàéãààã ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíä çîðèóä àâ÷ ¿çýýã¿é áîëîâ÷ öààøèä ñóäëàí ¿çýõ øààðäëàãàòàé
þì.

ßäóóðëûã áóóðóóëàõ áîäëîãî

Øèëæèí ñóóðüøñàí áîëîí øèëæèí ÿâàõ õºäºë㺺í èõòýé ãàçàð øèëæèëã¿é ¿ëäñýí õ¿¿õä¿¿äýä
òóëãàð÷ áóé àñóóäëûí ¿íäýñ íü çºâõºí áîëîâñðîëûí ñàëáàðààñ ¿¿äýëòýé áèø áèëýý. Ñ¿¿ëèéí
õóóäñàí äýýðõ çóðàãò Ìîíãîë äàõü õ¿¿õäèéí áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæèä íºëººëæ áóé ÿíç
á¿ðèéí áîäëîãûí íºëººëëèéã çóðàãëàí ¿ç¿¿ëñýí. Òýäãýýðýýñ çàðèìûã äóðäâàë:
 Øèëæèëòèéí ¿åèéí òóðø õèéãäýæ èðñýí ýäèéí çàñãèéí øèíý÷ëýë íü ºðõèéí àìüæèðãààíä
   èõýýõýí íºëººëñºí áºãººä ò¿¿íýýñ àøèã õ¿ðòýýã¿é ºðõ îëîí áàéíà. Ýäèéí çàñãèéí
   ºñºëòèéã äýìæèõ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ñòðàòåãè áîëîâñðîãäîõ õ¿ðòýëõ õóãàöààíä
   ÿäóó÷óóäûã äýìæèõ áîäëîãî íü ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ àñóóäàëä òºñºëä ñóóðèëñàí àðãà
   áàðèëààð õàíäàæ èðæýý. ßäóóðëûã áóóðóóëàõ, òýãø áîëîìæèéã îëãîõîä ÷èãëýñýí
   ñàëáàðûí áîäëîãûã áîëîâñðóóëàõàä òýðã¿¿ëýõ àíõààðàë õàíäóóëäàãã¿é áàéâ.
 Ãîë áîäëîãî íü õóâèéí õýâøëèéã äýìæñýí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã õàíãàõàä ÷èãëýæ áàéñàí
   áºãººä îäîî ÷ õýâýýð áàéíà. Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò íü ÿäóóðëûã òóóøòàé áóóðóóëàõàä ÷óõàë
   áîëîâ÷ çºâõºí ò¿¿ãýýð õÿçãààðëàõ íü õàíãàëòã¿é þì. Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò íü ÿäóó ºðõèéí
   /òóõàéëáàë ñóóðèí ãàçàðò àëáàí áóñ ñàëáàðò àæèëëàæ áóé øèëæèí ñóóðüøèã÷èä, õºäºº
   îðîí íóòàãò áóé àæèëã¿é÷¿¿äèéí/ àìüæèðãààíä ýåðýãýýð íºëººëºõººð òºëºâëºãäñºí áàéõ
   øààðäëàãàòàé.
 ªðãºí óóäàì íóòàãòàé òóñ óëñ íü çàñàã çàõèðãààíû 331 ñóìäàä õóâààãäñàí, ñóì òóñ á¿ð íü
   ººðèéí äýä á¿òýö, ¿éë÷èëãýýíèé áîëîí áóñàä õýðýãöýýòýé, òýäãýýð íü øèëæèëòèéí ¿åä
   çàðèì îðîí íóòàãò èõýýõýí äîðäñîí áºãººä íººöèéí õ¿ðýëöýý õàíãàëòã¿é õýâýýð áàéíà.


5. ÁÎÄËÎÃÛÍ ÇªÂ˪ÌÆ
Õ¿í àìûí õºäºë㺺í èõòýé, ºðãºí óóäàì íóòàãòàé óëñ îðíû õóâüä ¿éë÷èëãýýã õýðõýí òýãø
õ¿ðòýýõ âý?

Áîëîâñðîëûí ñàëáàðò òºñºâ õóâààðèëæ áóé ìåõàíèçì, øàò äàìæëàãûã ýðãýí õàðàõ.
Òºñâèéí çàðöóóëàëòûí áàéäëûí òàëààð õèéãäýõ ñóäàëãàà íü øèëæèõ õºäºë㺺í ýíý àñóóäàëä
õýðõýí íºëººëæ áàéãààã àâ÷ ¿çýõ, òºñºâ õóâààðèëæ áóé ºíººãèéí àðãà ìåõàíèçì íü õºäºº îðîí
íóòàã áîëîí õîò ñóóðèí ãàçàðò ÿìàð ¿ð íºëººòýé áàéãààã íàðèéâ÷ëàí ¿çýõ õýðýãòýé þì. Õ¿¿õýä
ñóðãóóëüä øèëæèí ñóðàëöàõòàé õîëáîãäîí ¿¿ñýõ õºðºíãèéí óðñãàëûã ñàéòàð õÿíàõ ìåõàíèçì
õýðýãòýé.

պ人ä áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áóé áàéäëûã ýðãýæ õàðàõ õýðýãòýé áàéíà.
 Ýäèéí çàñãèéí ººð÷ëºëò¿¿ä, øèëæèõ õºäºë㺺íèé óëìààñ ¿¿ñýýä áàéãàà ºíººãèéí íºõöºë
   õºäºº ñóìäûí çàðèì ñóðãóóëü, òýð ÷ áàéòóãàé ñóìä òàòàí áóóãäàõ íºõöºë ¿¿ñýæ áîëçîøã¿é
   þì.
 Äýýðõ òîõèîëäîëä, ìºí äýýðõ íºõöºë ¿¿ñýõã¿é áàéõ òîõèîëäëûí àëü àëèíä øèëæèëòèéí
   ºìíº ºðãºí õ¿ðýýòýé àæèëëàæ áàéñàí äîòóóð áàéðíû òîãòîëöîîã õàíãàëòòàé õýìæýýíä
   ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ, õ¿¿õäýä ¿ç¿¿ëýõ õàëàìæ ¿éë÷èëãýýã íýìýãä¿¿ëñíýýð õºäººãèéí ºðõ¿¿ä
   õ¿¿õäýý ñóì, àéìãèéí ñóðãóóëüä ÿâóóëàõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé.
 պ人 îðîí íóòàãò ñàéí áàãøèéã òàòàõ ýäèéí çàñãèéí áîëîí ººð áóñàä õºø¿¿ðãèéã õàéõ
   õýðýãòýé.
 ªðãºí óóäàì íóòàãòàé îðíû õóâüä õºäººãèéí õ¿¿õäýä õ¿ð÷ áîëîâñðîë îëãîõ ðàäèî, øóóäàí
   ãýõ ìýò çàéíû ñóðãàëòûí õóâèëáàðóóäûã áèé áîëãîõ øààðäëàãàòàé.



    48       |    Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                   Òîäîðõîé ñóäàëãàà
Øèëæèí ñóóðüøèëò èõòýé ãàçðûí áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí õ¿÷èí ÷àäëûã
íýìýãä¿¿ëýõ. Ýíý àñóóäëûã áîäëîãûí îëîí áàðèìò áè÷ã¿¿äýä äóðäñàí áàéäàã ÷ áîäèò àðãà
õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Õîòûí çàðèì ñóðãóóëèóä ãóðâàí ýýëæýýð õè÷ýýëëýæ
áàéãàà íü óðò õóãàöààíû ãýõýýñýý ò¿ð çóóðûí øèéäýë áàéõ ¸ñòîé.

Íýí ÿäóó, õàìãèéí ýìçýã á¿ëãèéí õ¿¿õä¿¿äýä áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí õºòºëáºð /
¿éë àæèëëàãàà:
 Åðºíõèé人, áîëîâñðîëûí ñèñòåìèéí ãîë àíõààðàë íü áîëîâñðîëûã á¿õ íèéòýä
   õ¿ðòýýìæòýé áàéëãàõ ¿éë÷èëãýýã òºðººñ ¿ç¿¿ëýõ, øèëæèí ÿâàõ áîëîí èðýõ õºäºë㺺í
   èõòýé ãàçàðò ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýõ ¸ñòîé.
 Àëáàí áóñ áîëîâñðîëä õºðºíãº íººö àõèó õóâààðèëàõ øààðäëàãàòàé áºãººä áàãø íàðò èðæ
   áóé íýìýëò äàðàìò ãýæ òîîöîãäîõ ¸ñã¿é.
 Ñóðãàëòûí õýðýãñëèéí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëæ áàéãàà íü õýð îíîâ÷òîéã ýðãýí íÿãòàëæ,
   õýðýãöýýòýé áàéãàà á¿õ õ¿¿õäèéã õàìðàõ, õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé.
 Õîòîä øèëæèæ èðñýí õ¿¿õäýä õè÷ýýëýý ã¿éöýõýä íü çîðèóëæ íýìýëò äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ
   øààðäëàãàòàé. Áàãø íàð øèëæèæ èðñýí õ¿¿õäèéã ãàäóóðõàõ áèø äýìæäýã áàéõ õºø¿¿ðãèéã
   áèé áîëãîõ õýðýãòýé.

Äóíä õóãàöààíä, õàíäèâëàã÷äûí òóñëàìæèéí èë¿¿ èõ õýñýã íü óëñûí õýìæýýãýýð,
¿éë÷èëãýýíèé òýãø áàéäëûã õàíãàõàä ÷èãëýãäýõ ¸ñòîé. Ìîíãîëä àæèëëàæ áóé õàíäèâëàã÷èä
¿ç¿¿ëæ áóé òóñëàìæ äýìæëýãýý ¿¿íòýé èë¿¿ óÿëäóóëàõ, ¿íäýñíèé áîäëîãûã äýìæèõ, çàñãèéí
ãàçðûí á¿òöýýð äàìæóóëàí àæèëëàõ íü ÷óõàë áàéãàà áîëíî.


Àëèâàà áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä ÿäóó õ¿¿õýä, òýäíèé ãýð á¿ëä ýåðýã íºëººòýé áàéõààð
áîëîâñðóóëàõ

Ýäèéí çàñãèéí áîëîí íèéãìèéí áîäëîãûã òýíöâýðòýéãýýð õýðýãæ¿¿ëýõ á¿ñèéí õºãæèë
Ñàÿõàí áîëîâñðóóëñàí á¿ñ÷èëñýí õºãæëèéí áîäëîãî íü øèëæèõ õºäºë㺺íèéã ñààðóóëàõûí
òóëä óëñ îðíû õýìæýýíä õýðýãæèõ íèéãìèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí áîäëîãîä èë¿¿ àíõààðàë
õàíäóóëàõ øààðäëàãàòàé. Øèëæèí í¿¿æ áóé ºðõèéí áàðàã ãóðàâíû íýã íü õ¿¿õäèéíõýý
áîëîâñðîë, ñóðãóóëèéã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîòîé í¿¿æ áàéíà. Ñóì, àéìãèéí òºâä óëñûí ñàéí
ñóðãóóëüòàé áàéõ íü òóõàéí íóòàãò õ¿¿õýä, òýäíèé ãýð á¿ëèéã òàòàõ íü äàìæèãã¿é.

Øèíý÷ëýë íü ÿäóó õ¿¿õýä, òýäíèé ãýð á¿ëä ÿìàð íºëººòýé áîëîõûã õàðãàëçàí ¿çýõ. Îðîí
íóòãóóäûí áîëîí õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíä áàÿí õîîñíû ÿëãààòàé, òýãø áóñ áàéäëûã áàãàñãàõ,
öààøèä èéì áàéäëûã àðèëãàõûí òóëä àëèâàà áîäëîãûí ñîíãîëò õèéõäýý (øèéäâýð ãàðãàõäàà)
òóõàéí áîäëîãî íü ÿäóó áîëîí ýìçýã äàâõàðãûí õ¿ì¿¿ñò õýðõýí òóñàõûã ¿íýëæ ¿çäýã áàéõ
øààðäëàãàòàé. Äýëõèéí áàíê, Îëîí óëñûí âàëþòûí ñàíãààñ äýìæèí õýðýãæ¿¿ëæ áóé ñóäàëãàà
øèíæèëãýý áîëîí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí áîäëîãûí òàëààð ¿íäýñíèé ò¿âøèíä õèéãäýæ áóé ä¿í
øèíæèëãýý, õýëýëö¿¿ëýã íü ýìçýã á¿ëýãò òóñàõ/òóñ÷ áóé ¿ð íºëººã àâ÷ ¿çýæ áàéõ õýðýãòýé.

Èðýýä¿éä ÷èãëýñýí òºëºâëºãºº, õ¿¿õäèéí ñàéí ñàéõàíä ýåðýãýýð íºëººëºõ ýäèéí çàñàã,
íèéãìèéí áîäëîãî. Õ¿¿õäèéí íºõöºë áàéäëûã ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèõ, ÿäóóðëûã
áóóðóóëàõ ñòðàòåãè áîëîí á¿ñèéí õºãæèë, õóäàëäààíû áîäëîãî çýðýã áîäëîãûí ¿íäñýí
÷èãëýë¿¿äýä óÿëäóóëàí àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãàòàé. Õ¿¿õýä áîë òóõàéëñàí áàéãóóëëàãóóäààñ òóñãàé
òºñºë/àæèëëàãàà øààðääàã íèéãìèéí 'òóñãàé á¿ëýã' òºäèé áèø. Õ¿¿õä¿¿ä Ìîíãîë óëñûí õ¿í
àìûí áàðàã 50%-èéã ýçýëäýã, èõýíõ áîäëîãî òýäýíä ÿìàð íýã õýëáýðýýð íºëººëæ áàéäàã àæãóó.




           МУИС, ЭШБ № 247 (29)           Ñîöèîëîãè-6        2005 îí      |      49
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
                  ÌÓÈÑ-èéí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áè÷èã ¹ 247 (29)


Ц.Уртнасан
                                                ФСЭХ-ийнСоциологийн секторын эрхлэгч
                                                    Философийн ухааны доктор (Ph.D)


                     БИЕ ХҮНИЙ СОЦИОЛОГИ:
                        АСУУДАЛ БА ЭРЭЛ
       Бие хүний тухай асуудал бол түүнийг судалдаг хүмүүнлэгийн эсвэл нийгмийн
шинжлэх ухааны сонирхол, анхаарлыг ямагт татаж байдаг юм. Учир нь энд хүмүүсийн тухай
өөрөөр хэлбэл та бидний тухай өгүүлж байна. Аливаа хүнд өөрийгөө болон бусдыг сайн мэдэж
авах хэрэгцээ шаардлага байнга байдаг болохоор түүнд холбогдолтой, тус болох мэдээ сэлт
олж авахыг эрмэлзэж байдаг. Бид энэ амаргүй ээдрээтэй асуудлын талаарх санал бодлоо
илэрхийлж байна.

        I. Амаргүйн учир нь гэвэл бие хүн бол соёл гэдэг ойлголттой адил ихэд элэгдсэн танил
ойлголт мэт боловч хамгийн арвин, олон хэмжээст онож барихад бэрх ойлголт юм. Тийм
учраас юуны өмнө энэхүү ойлголтыг сайтар тодруулах хэрэгтэй. Бие хүн бол нийгмийн
холбоо, нийгмийн байгууллага, соёлд - өргөн утгаараа бол нийгмийн амьдралд хэрэгждэг
тогтвортой чанар, шинжийн цогц болон илэрдэг нэгж хүн юм. Бидний үзлээр бол ингэж
хандахад хүний л бүх зүйл (дан биологийнхийг эс оролцуулбал) зан авир сэтгэлийн хөдөлгөөн
зэрэг нь бие хүний төрөлх шинж байдаг. Үүний зэрэгцээ тэдгээр нь нийгмийн амьдралд утга
холбогдолтой уялдсаны үр дүнд илэрдэгээрээ бие хүнд багтан орно. Өөрөөр хэлбэл дээрх
шинж үгүйгээр бие хүн оршихгүйн зэрэгцээ нийгмийн утга холбогдолгүй болно. Мөн бодгаль
хүн бол биологи нийгмийн амьтан болсон нэгж хүн юм. Бодгаль чанар бол тухайн бие хүнд
зуршмал хосгүй, давтагдашгүй чанарын илрэл юм.
        Ингэхлээр нэгд бие хүн бол нийгмийн амьдралын хариуцлагатай, ухамсартай субъект
(үйлч) гэж нийгмийн чанараар нь авч үзсэн аливаа (зөвхөн олонд танил болсон нэр алдартай
нь биш ээ) хүн юм, хоёрт бодгаль чанар нь зөвхөн үлэмж шинжийг голлодог болохоос бус
авъяаслаг хүнд байдаг шинжийг хэлж байгаа юм биш гэдгийг ойлгож байна.
        Бие хүнийг нийгмийн бүхэл хэмжээст чанарын хувьд нь шинжлэх ухааны логик чанд
хүрээнд багтаах нь амаргүй -“бие хүн” байнга эсэргүүцэж, энэ хүрээнээс гарахыг эрмэлздэг.
Гэвч аливаа шинжлэх ухаан, мөн үүнд социологи нь хэв шинжит, давтагддаг зүйлийг судалдаг.
Тэр ч байтугай давтагдашгүй бодгаль зүйлийг судлахдаа шинжлэх ухаан нь байгаль чанарыг
задлан шинжлэх тодорхой үзүүлэлт, чанарыг гаргах ёстой байдаг. Үүний улмаас бие хүний
шинжлэх ухаан-социологийн шинжилгээ нь судалгааны эл үлэмж хөдөлгөөнт объектийг арга
буюу хэлбэржүүлж, тусгаарыг орхиж, “одоо хэрэгтэйд” (сэтгэл булаам тод томруун байсан ч)
татагддаггүй байна.

       II.Бие хүнийг төрөл бүрийн, цогцолбор шинжлэх ухаан өөрсдийн чиглэлээр судалдаг.
Энэ цогцолборын шийдвэрлэгч, тогтоон тодорхойлогч нь социологи боловч тэрээр философи,
ёс зүй, сэтгэл зүй, нийгмийн сэтгэл зүй, сурган гэх мэт бусдыгаа орлож чадахгүй юм.
Социологи нь янз бүрийн шинжлэх ухааны баримт сэлтийг эргэцүүлэлдээ ашиглахын зэрэгцээ
бие хүнийг судлах ганцхан чигийг – бие хүн бол нийгмийн амьдралын эх булаг, түүний цорын
ганц субъект, нийгмийн амьдралын, нийгмийн харилцан үйлчлэл, байгууллагын цаашид
хуваагдашгүй элемент гэж үзэх чигийг гол болгодог.

       III. “Бие хүн ба нийгэм” гэсэн асуудал социологид харьцангуй бие даасан боловч нягт
холбоотой хоёр үндсэн чигээр гардаг. a) Нэгдэх нь нийгмийн амьдрал хэрхэн бүтсэнийг,
нийгмийн байгууллагууд, нийтлэгүүд, нийгэм бүхэлдээ нэгж бие хүний хэрэгцээтэй хэрхэн
холбогддогийг ухаарахад чиглэнэ, үүнээс эхнийх нь бие хүний ашиг сонирхлыг хэрхэн


     50      |     Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                               Бие хүний ñîöèîëîãè
илэрхийлэх ёстой, эсвэл тэр нь түүнээс хараат биш, гагцхүү өөрийн хөгжлийн логикт
захирагддаг эсэхийг ухаарахад чиглэнэ. Энэ бол шинжлэх ухааны хувьд социологийн нэгэн
үндсэн асуудал юм. Бид нийгмийг онцгой янзаар харилцан холбогдсон, зохион байгуулагдсан
хүмүүс гэж ойлгож энэ талаар ярилцсан билээ. Бие хүн нийгмийн амьдралын цорын ганц,
бодит оролцогчийн хувьд өөрийн бүтээлийг (нийгмийн байгууллага, нийгмийн нийтлэг, бүхэл
нийгмийг) эцсийн дүндээ өөрийн нь хувийн хэрэгцээнээс үүсмэл үзэгдэл гэж зохион
байгуулдаг. Энэ утгаараа бол нийгэм түүний аливаа байгууллага (институт) бүр хүнээс
хамааралтай. Нийгмийн байгууллага бүр хүмүүсийн хувийн ашиг сонирхлыг илэрхийлж, түүнд
үйлчилдэг. Гэхдээ нийгмийн байгууллагууд тодорхой, тэр ч байтугай мэдэгдэх бие даасан
чанарыг олж, хүмүүсийн хоорондын эгэл холбооны логик гэж болохгүй, өөрийн хөгжлийн
логиктой байдаг.
        Бид нийгмийн үйл явцын хоёр давхрыг ялгадаг. Нэгдэх нь хүн төрөлхтний түүхэн дэх
өөрийн тогтоон тодорхойлох үүргийг эцсийн дүндээ илэрхийлдэг гүний давхар юм. Гүний үйл
явдлууд нь хүмүүсийн өөрсдийн харилцааг, нийгмийн байгууллага соёлыг шинэ янзаар зохион
байгуулах гэж эрмэлзэх үед нийгмийн бүтэцийн эрс өөрчлөлт, шинэтгэл, хувьсгал гэх мэтийн
үед илрэн гардаг. Нийгмийн амьдралын гүнд өөрийг зохион байгуулах, мөн үүнд хүний төлөө
хүнийг боогдуулах зохистой хэлбэрийн төлөө эрэл явагддаг байна. Ийм түүхэн ахицын үр дүн
нь иргэний нийгэм, мөн “Хүний эрхийн түгээмэл” тунхаглал болон хөгжингүй ардчиллын
(орнуудын) амьдралд хэрэгжсэн бие хүний давуутайн үзэл санаа, практик юм.
Хоёр дахь давхар дээр нийгмийн амьдралын харьцангуй тайван, тогтвортой үйл явцууд
хэрэгждэг. Энд нийгмийн байгууллага, нийгэм бие хүнээс хараат бус нь гойд тодорхой
илэрдэг, юуны өмнө хүмүүс нийгмийн холбоо, байгууллагыг бэлэн, тогтвортой ажиллаж
байгаа, өөрийн санаснаар хувиргах буюу өөрчилж болохгүй зүйл гэж хүлээн авдаг баримт
үзтэл илэрхий байдаг. Эдгээр тогтвортой үе нь өөрийн үргэлжлэх хугацаагаараа хүний
нийгмийн амьдралын ихэнх хэсгийг эзэлнэ. б) “Бие хүн ба нийгэм” гэсэн асуудлын хоёрдахь
чиглэл нь: тодорхой нийгэмд бие хүн хэрхэн харилцан үйлчилдэг, хараат бус, автономит
байдлаа илэрхийлэх ямар чадвартай вэ гэдэгт оршино. Эсвэл нийгэм, нийгмийн холбоо,
амьдралын зам, түүний өгсөлт, уруудалтыг хатуу програмчилдаг уу. Асуудлын энэ тал бие
хүний социологид илүү холбогддог болохоор бидний сонирхлыг татаж байна.

       IV. Социологид, мөн түүнд нэн дөт (даруй түүний хэсэг болж) байдаг нийгмийн сэтгэл
зүйд байгаа хүний бодит амьдралыг энэ бүхний ачаар тэр нь (социологи нь) бие хүний
асуудлыг ухаарахад үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулав. Тэгэхдээ социологи хангалттай
үнэмшмээр хариулт өгч чадаагүй асуулт бий. Гэвч хүн, бие хүн, түүний авъяасын болон ахуйн
тухай гэхчлэн ерөнхий ба сургамжилсан оюунаар үзэхүй таамаглалын оронд бие хүнийг
бодитой үйлдэгч, сонгон авагч, урьдчилан тодорхойлогч субъект гэж судлах оролдлогыг
социологи л хийсэн юм. Ингэхдээ бие хүнийг бодит амьдрал ажиллагааны болон нийгэм дэх
түүний харилцан холбооны тогтвортой, давтагдах элемент дээр анхаарлаа төвлөрүүлсэн бөгөөд
энэ нийгмийн болон хүмүүнлэгийн мэдлэгийг үнэхээр урагш ахиулжээ.

       V. Үүний зэрэгцээ социологийн шинжилгээ хийхэд одоогоор бэрхшээлтэй асуудлууд
бий. Үүнийг манай уншигчид ч мэдэж байгаа байх. Социологи нь бие хүний тогтвортой, хэв
шинжит илрэл дээр голчлон анхаарлыг төвлөрүүлэх гэж эрмэлзэхдээ түүнийг стандартчилах
нь цөөнгүй байдаг. Стандарт нь адил тодорхойлолттой, хэв шинжит нөхцөл байдлыг мөн
янзаар нь тусгадаг эзэн биегүй робот болж хувирна. Мөн тодорхой бие хүний давтагдашгүй,
хосгүй чанар, түүний бодгаль чанарын тухай асуудал социологийн хүрээнд төдий л
үнэмшилтэй хариулт олоогүй байгаа нь сүүлийн үед улам тод илрэх боллоо. Энэ нь зөвхөн
социологийн төдийгүй мэдлэгийн хөгжлийг саатуулагч ноцтой зүйл болж байна.
       Бие хүнийг өгүүлэхэд социологичдод тохиолдох гол бэрхшээл нь бидний үзлээр бол
бие хүний автономит байдал, түүний бодгаль чанарын асуудлыг социологийн шинжлэх ухаан
олон жилийн турш анхаарахгүй явж ирсэнд байгаа төдий зүйл биш юм. Энэхүү бэрхшээлийн
талбар нь илүү гүнд-цагтаа социологийн сонгож авсан хандлагын хүрээнд байгаа бөгөөд
автономит байдал, бодгаль чанарын тухай асуудал нь санамсаргүй, гол биш асуудал мэт,
магадгүй анх түрүүчийн олонхдоо шийдвэрлэх зүйл биш, саад тотгор мэт үүсэж байв. Өөрөөр
хэлбэл социологийн шинжлэх ухааны үүсэл төлөвшлийн эхэн үед бие хүн түүний автономит


           МУИС, ЭШБ № 247 (29)           Ñîöèîëîãè-6        2005 îí      |      51
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
байдалд төдийлөн анхаарахгүй байсны зэрэгцээ тэдгээр шинж нь шинжлэх ухааны
судлагдахуун (объект) болж хараахан тусгагдаагүй байжээ.
        Бие хүний социологийн загварын үлэмж олонх нь түүнийг нийгмийн харилцаа,
нийгмийн үүргийн цогцтой холбогдон илэрнэ. Бие хүн даруй нийгмийн хэлтэрхий, түүний
бодгаль тусгал байдаг учир бие хүний идэвхи, түүний автономит байдал, санаархал, дээдлэл нь
орчноор, түүний соёлоор гэхчлэн бүрэн тодорхойлогддог үүсмэл хоёрдогч үзэгдэл болно. Энэ
нь нийгэм, түүний харилцаанаас зохицол, дууриалын, нөхөн зээлдэхийн идэвхи юм. Бие хүний
нийгмийн чиг үүрэг, түүний бодит агуулга нь бие хүний оюун санааны бүтэц дээр тодорхой
агуулгын “мөр үлдээнэ”.
        Бидний хуваалцаж буй байр сууриар бол бие хүн нийгмийн орчин хоёрын харилцан
үйлчлэлийг өөрийн хэрэгцээг хангагч, нийгмийн тодорхой холбоо, харилцан үйлчлэлд өөрийн
зорилтыг хэрэгжүүлэгч бодгаль хүний үйл ажиллагаа гэж ерөнхийд нь ойлгож болно. Өөрөөр
хэлбэл, бие хүн өөрийн хэрэгцээг идэвхитэй тогтоож байгаа тухай, орчиндоо зохицох нь бие
хүн өөрийг бодижуулах зорилгод захирагдсан тал байдаг амь байдлын тухай өгүүлж байна.
        Ямар ч үзэгдэл өөрийн оршин буй нөхцөлөөсөө хамаардаг тэр хэмжээгээр бие хүн
амьдралынхаа нөхцөл байдлаас хамаардаг. Бие хүн ба нийгмийн орчны харилцан холбогдлыг
дараах томъёогоор илэрхийлж болно. Үүнд: (бие хүний) эрэлт - (нийгмийн) хангалт - (нийгэм
хэрхэн хангаснаас) бие хүний сонголт. Бие хүний автономит байдал нь нийгмийн тавьж буй
шаардлага, хангалт нөхцлийг хүлээн авах явцад ч эдгээр шаардлагыг хүн тус бүр байвал зохих,
сайн сайхан, үнэт зүйл гэхчлэн өөрийн төсөөллийн дагуу өөрийнхөөрөө шилж ойлгодог. Энэ
нь өөрийн нийгмийн үүргийг биелүүлэх явцад ч илэрдэг.
        Бид бие хүн тус бүр бодгаль ба автономит чанартай гэдгээс гагцхүү бүдүүвчлэн
хийсвэрлэж болно. Энэ хийсвэрлэл, болхичлол нь бие хүний тухай шинжлэх ухааны өгүүллийг
хялбарчилж буй албадлагын мэт алхам юм. Тэгээд л бид зарим асуудлыг ойлгох явдлыг
хялбарчилж байгаа энэ хэрэгслийг ашигладаг. Гэхдээ өөрсдийн хомс бололцооны хүрээнд бие
хүний автономит байдал, түүний хувийн “Би”-ийн тийм байдлын тухай асуудлыг авч үзье.
Бидний тусгай шинжилгээний хүрээнээс гадна бие хүний социологийн чухал боловч үүсмэл
олон асуудал (бие хүний нийгмийн маягчлал, бодгаль хүний нийгэмжилтийн, түүний
хүмүүжлийн үндсэн механизмууд, гажуудалт байдал гэх мэт) үлдсэнийг бид ойлгож байна.
        Энэ бүх санаа, бие хүнийг нийгмийн субъект гэж бидний задлан шинжилсний логик ба
бүтцийг тодорхойлохыг оролдсон болно. Бие хүний зан төлөв, тогтоомж, эрхэмнэл, сэтгэлийн
хөдөлгөөн, сонголт нь хэд хэдэн хүчин зүйлээр тодорхойлогддог нь: орчны нөхцөл, нийгмийн
холбооны систем дэх байр байдал, бие хүн болон түүний оюун санааны ертөнцийн дотоод
онцлог юм. Тусгаар хүний зан төлөвт нийгмийн холбоо, нийгмийн байгууллага болон
нийтлэгүүд хэрхэн нөлөөлдгийг ойлгох хэрэгтэй.
        Өмнө тэмдэглэснээр, хүмүүсийн хоорондын холбоо, харилцан үйлчлэл хэрхэн тогтдог
вэ гэвэл хүмүүс хувийн хэрэгцээгээ хангах явцад бие биеэс ямар нэгэн тодорхой зүйлээр
хамаарч байдаг учраас тогтдог байна. Холбоо (Ж: А ба Б-ийн хооронд) тогтоход Б нь А-даа
ямар нэгэн тодорхой зорилго шийдэхэд хэрэгтэй байна. Харин Б-ийн ямар нэгэн тодорхой
зорилгыг шийдэхэд түүнд А хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, хүн бүр нийгмийн тухайн харилцан
үйлчлэл дэх ажлын төрөлжсөн зүйлийг биелүүлэх өвөрмөц даалгавар мэтээр нийгмийн чиг
үүргийг гүйцэтгэдэг нь: эмч эмчилнэ, багш хичээл заана, жолооч машин жолоодно,
үйлдвэрийн эзэн үйлдвэрлэлийг зохион байгуулна, удирдана гэх мэт.
        “Чиг үүрэг” гэдэг нэр томъёог (энэ нь тусгаар бодгаль хүнд, бүлэг хүмүүст, нийгмийн
байгууллагад алинд нь ч хамаатай байх нь ялгаагүй) хэрэглэхдээ социологид чиг үүргийн
тухай ярихдаа хүн өөрөө тодорхой юу хийхээр шийдсэн, үйл ажиллагаагаа ямар утгатай
болгож байдаг талаар бус, харин энэ үйлдэл (бусдад, нийгэмд) ямар үр уршигтай байх талаар
ярьдаг юм.
        Хэрэв хүн өөрийн чиг үүргийг биелүүлэхгүй байвал нарийвчлан хэлбэл, эсрэг
тэмдэгтэйгээр биелүүлж байвал чиг үүргийн гажуудал болно. Сурагчиддаа хуучирсан тэр ч
байтугай хуурмаг мэдлэг өгч байгаа багш хүн бол сургаж байгаа бус харин “эрэмдэглэгч” юм.
        Үйл үгүйгээр үр байхгүй нь мэдээж. Гэвч нэгдүгээрт, Р.Мертоны анхааран үзсэнээр нэг
л үзэгдэл янз бүрийн үр дагавартай байдаг бөгөөд тэдгээрийн цогц нь бүхэлтгэсэн чиглэлийн
үр дүнг тодорхойлж түүний үндсэн дээр тухайн үзэгдлийн эсвэл хүний нийгмийн чиг үүргийн
тухай ярьж болох юм. Гэтэл харин нэг л үр дагаварт маш олон янзын үйл, үйлдэл хүргэж болох
бөгөөд үүнээс чиг үүргийн орлогчийн (хувилбарын) тухай ярьж болох юм. Багш нар болон

    52       |    Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                Бие хүний ñîöèîëîãè
телевиз гэгээрүүлж чадна (эдгээр нь чиг үүргээрээ тэнцүү юм) Телевиз нь гэгээрүүлж,
рекламдаж, улс төрийн мэдээлэл дамжуулж, уран сайхны таашаалыг хөгжүүлж бас спортын
хөтөлбөр нэвтрүүлж чадна. Өөрөөр хэлбэл, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслийн үүргийг
хамран гүйцэтгэж чадна.
        Хоёрдугаарт, бодгалийн чиг үүрэг нь санаатайгаар эсвэл санаатай бусаар хэрэгжиж
болдог. Бид үйлчийн зорьсон санаа, шалтагтай тохирсон үйлдлийн үр дагаврын тухай ярьж
байгаа нь илтэд чиг үүргийн тухай ярьж байгаа хэрэг юм. Латент (далд) чиг үүрэг бол үйлийн
төлөвлөөгүй, урьдаас сэдээгүй үр дагавар юм.
        Хүн бүр өөрийн чиг үүргийг биелүүлэхдээ нөгөөд, бусдад, бусад бүхэнд хэрэгтэй
болдог. Нийгмийн харилцан үйлчлэлийн үйл явцад хамсагчдын чиг үүргийн ялгарал, шүтэлцээ
нь бүхэл нийгмийн тогтвортой, салшгүй холбооны нэгэн чухал нөхцөл юм.
        Нийгмийн харилцан үйлчлэлийн явцад тодорхой чиг үүрэг гүйцэтгэхэд хүнд тодорхой
(чиг үүргийн) хүлээсэн үүрэг ногдоно. Үүний зэрэгцээ хүн тодорхой эрх эдлэх бөгөөд энэ нь
нийгмийн холбооны үндэс болж буй “төлбөр”, “урамшууллын” зарчмыг тогтоох өвөрмөц
хэлбэр юм. Нэн чухал холбогдолтой хүлээсэн үүрэг, эрх нь зохицуулагдах тогтвортой, өөрөө
сэргэх нийгмийн харилцан холбогдол мэтээр нийгмийн байгууллагуудын хүрээнд зүй ёсоор
үүснэ. Энэ тохиолдолд эрх, үүрэг нь хангалттай нарийн тогтоогдсон байх ба хүн үүргээ
биелүүлж байгаа нь хяналтанд байна.
        Бодгалийн чиг үүргүүд, мөн тэдгээрээс урган гарч байгаа бөгөөд нийгмийн харилцан
үйлчлэлд юуны өмнө харилцан үйлчлэлийн байгууллагажсан хэлбэрт оролцогч бусдад
холбогдож үүрэг, эрх нь хүний нийгмийн эрхт байдлыг (статусыг) тодорхойлно. Өөрөөр
хэлбэл, тухайн нийгмийн байгууллага дотор хүний гүйцэтгэвэл зохих тодорхой үйлдлийн цогц
нь мөн хүн өөрийн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхэд олговол зохих нөхцөл, үйлдлийн цогц нь
эрхт байдалд тогтоогдсон байна.
        Хүн нийгмийн нэг л холбоонд, нийгмийн нэг л байгууллагад багтсан байдаггүй, харин
асар олон холбооны өвөрмөц уулзвар болж, бусад хүмүүстэй элдэв шалтгаар харилцан
үйлчилж тухай бүр өөр өөр чиг үүрэг биелүүлнэ. Энэ бол аль ч бодгалийн тэр ч байтугай арван
хоёр настай хүүгийн шинж юм. Тэр хүү эцэг эх, өвөг эцэг, эмэг эхтэйгээ холбогдсон тодорхой
эрх үүрэг бүхий эрхт байдалтай байна. Сурагчийн эрхт байдал нь сургуулийн багштай
холбогдоно; ангийн найзын эрхт байдал; хөл бөмбөгийн багийн хаалгачийнх; нөхдийн албан
бус бүлгийн хошуучлагчийнх. Өөрөөр хэлбэл, хүн бүр нийгмийн холбооны системд олон
тооны чиг үүрэг гүйцэтгэдэг ба үүнийхээ дагуу олон тооны эрхт байдалтай байдаг.
        Эрхт байдлын нийгмийн үнэ хүнд нь ялангуяа залуусын (мөн бусдын) нийгмийн хүсэл,
төлөвлөгөө, эрч хүчийг хуваарилахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Энэ бол нэгэн өвөрмөц
соронзон мэт тогтох хүч бөгөөд үнэ хүндтэй эрхт байдлын “соронзон долгион”-ы нөлөө,
хүрээнд нийгмийн онцгой, чармайлт буй болж нийгмийн нэн идэвхтэй, бэлтгэгдсэн гишүүд
цуглардаг. Мөн нөгөө талаар сөрөг муу нөлөөллийг ч үзүүлнэ.
        Энэ утгаар аль нэгэн эрхт байдлын үнэ хүнд нь өөрийн “Би”-г тогтоох, өөрийг
мэдрэхэд чухал нөлөөтэй. Эрхт байдал нь хүнийг орчин тойрны хүмүүс, цаашилбал нийгэм
даяар хүртэн хүлээн авахад ихээхэн нөлөө үзүүлдэг билээ. Ер нь аливаа бие хүний нийгмийн
чиг үүрэг, эзлэх байр суурь, бусад хүмүүстэйгээ харьцах харьцаанаас л нийгмийн оршин
тогтнол, өөрчлөлт хөгжлийн эх үндсийг эрж хайдаг гэж болно. Энэ чиглэлээр олон онол, үзэл
баримтлал дэвшигдэж шинжлэх ухааны бие даасан салбараар нарийсан хөгжиж байгаагийн
нэгэнд бие хүний социологи багтаж байна.




           МУИС, ЭШБ № 247 (29)            Ñîöèîëîãè-6         2005 îí      |      53
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
                    ÌÓÈÑ-èéí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áè÷èã ¹ 247 (29)


Âèëüÿì Îãáîðí

      ÑÎЁËÛÍ ÇӨÐӨЛДӨӨ ОНОЛ БОЛОÕ ÍÜ (1957)
                                        (Îð÷. Ä.̺íõòºð)
        Òîäîðõîéëîëòîîñ ýõýëüå. Ñî¸ëûí õîîðîíäîî õàìààðàë á¿õèé õî¸ð õýñãèéí íýã íü
íºãººãººñºº ò¿ð¿¿ëæ þìóó àëü ýñõ¿ë ¿ëýìæ èõ õýìæýýãýý𠺺ð÷ëºãäñºíººñ áîëæ òýðõ¿¿ õî¸ð
õýñãèéí õîîðîíäûí àâöàëäàà óðüäûíõààñàà áàãàñàõ ¿åä ñî¸ëûí çºðºë人 áèé áîëäîã.
        ¯¿íèé íýã æèøýý áîë àâòîìàøèíû õºäºë㺺íä çîðèóëñàí òºâ (çàñìàë) çàìûí
áàéãóóëàìæ äàõü çºðºë人 þì. Ýíý æèøýýí äýõ õî¸ð õýñýã íü àâòîìàøèí áà òºâ çàì áîëíî.
Ñî¸ëûí ýíýõ¿¿ õî¸ð õýñýã íü òóõàéëáàë, àâòîìàøèíû õóðä áàãà, íºãºº òàëààñ òºâ çàìóóä íü
õàòóó õó÷èëò á¿õèé õîòãîð ã¿äãýð, ìóðóé òàõèð õºäººãèéí íàðèéí çàìóóä áàéñàí 1910 îíä
õîîðîíäîî ñàéí çîõèöîæ áàéñàí áàéíà. Àâòîìàøèíû õóðä èõ ºíäºð áèø áàéñàí òóë òèéì ÷ èõ
àþóë çîâëîíã¿éãýýð ýðãýëò õèéæ ÷àäàæ áàéñàí àãààä ýíý íü ¿íäñýíäýý îðîí íóòãèéí òýýâýðò ë
çîðèóëàãäñàí áàéëàà. Öàã õóãàöàà ºíãºðºõ òóñàì ýíýõ¿¿ íýã äýõ õýñýã, õàìààðàëò áóñ õóâüñàã÷
ãýãäýõ àâòîìàøèí íü èõýýõýí ººð÷ëºëòèéã òóóëæ ºíãºð¿¿ëñýí áà ¿¿íä ÿëàíãóÿà àâòîìàøèíûã
õàðüöàíãóé ò¿ðãýí çîãñîîæ ÷àäàõ òîîðìîç á¿õèé öàãò æàð, äàë, íàÿí ìèëü õóðäàëäàã ìîòîðûã
íýðëýæ áîëíî. Õàðèí îãöîì ýðãýëò á¿õèé íàðèéí çàìóóä àâòîìàøèí øèãýý ººð÷ëºã人ã¿é
áºãººä ýäãýýð çàìóóä äýýð æîëîî÷ íýã áîë óäààí ÿâàõ ¸ñòîé, ýñ òýãâýýñ îñîëä ºðòºõ áîëæ
áàéëàà. 10 æèë, òýðíýýñ ÷ õîæóó áèä àâòîìàøèíûã àëñûí çàéí òýýâðèéí õýðýãñýë áîëãîæ
õóâèðãàõàä äºõºì áîëîõ îãöîì ýðãýëòã¿é çàðèì ºðãºí çàìóóäûã òàâèëàà. Õàìààðàëò õóâüñàã÷
áîëîõ õóó÷èí çàìóóä øèíý àâòîìàøèíóóäàä òîõèðîõã¿é áîëñíîîñ ¿¿äýí çàì áà àâòîìàøèí
õî¸ðûí õîîðîíä òîõèðîìæã¿é áàéäàë ¿¿ññýí áàéíà. Òîõèðîë íü õóðäààð õýìæèãääýã ó÷ðààñ
ýíý íü 1910-ààä îíû ¿å äýõ îðîí íóòãèéí òýýâðèéí õóâüä ºíººäºð ýäãýýð çàìóóä äýýð õèéãäýæ
áîëîõ àëñûí çàéíû òýýâðèéíõýýñ èë¿¿ ñàéí áàéâ. Äóðüäàãäàí áóé òîõèðîë íü øèíý òýýâðèéí
çàìóóä äýýð èë¿¿ ñàéí áîëîõ íü òîäîðõîé áîëíî. Òîõèðëûã õàìààðàëò õóâüñàã÷ íü áèé áîëãîæ
áàéäàã òóë ýíý íü ñî¸ëûí çîõèöóóëàã÷ õýñýã áîëîõ áºãººä “çîõèöîã÷ ñî¸ë” ãýæ íýðëýãäýæ
áîëîõ þì.
        Äýýð òîäîðõîéëîãäîæ, òàéëáàðëàãäñàí ñî¸ëûí çºðºë人íèé ¿çýë áàðèìòëàë íü
“Ñî¸ëûí çºðºë人íèé òàëààðõ òààìíàë” ãýñýí íýðòýé íèéãýìøìýë õóâèðëûí òóõàé íîìûí
íýãýí á¿ëýã áîëîí àíõ óäàà 1922 îíä õýâëýãäñýí þì.
        Ýíý íýð òîìú¸îã îéëãîãäîíî ãýäýãò áè èòãýëòýé áèø áàéñàí òóë òýð ¿åä Êîëóìáûí Èõ
Ñóðãóóëèéí óëñûí òºð ñóäëàëûí ôàêóëüòåòèéí äåêàí áàéñàí ìýðãýæèë íýãòýí Ëè Ìê Áåéíýýñ
ýíý ãàð÷ãèéí çîõèìæòîé ýñýõèéã àñóóñàí þì. Òýðýýð íàä ¿¿íèéã õýðýãëýõã¿é áàéõûã çºâ뺺ä
í¿äýý èðìýí, ýíý íü íýãýí á¿æãèéí àëõàìòàé àíäóóðàãäàæ áîëîõ þì ãýæ õýëæ áèëýý.
        Ýíý íü àðõèíû õîðèîíû ¿åèéí øºíèéí öýíãýýíèé ãàçðóóäàä ãàð÷ èðñýí á¿æãèéí øèíý
õýâ ìàÿãóóä èõýýõýí äýëãýðìýë áàéñàí 1920-èîä îíû ¿å áàéâ. Ãýñýí õýäèé ÷ áè ýíý íýð òîìú¸îã
õýðýãëýñýí áºãººä ºíººäºð ýíý íü òîëü áè÷ã¿¿äýä ¿çýãäýõ áîëæ, äýëõèéí ÿíç á¿ðèéí õýñýã äýõ
îëîí òîîíû óëñ îðîíä õýðýãëýýíä îðæ, ÀÍÓ-ä ò¿¿õ÷äèéí ç¿ãýýñ èõýýõýí õýðýãëýýòýé áîëñíûã
ñîíèðõîí õàðæ áàéíà.
        ßìàð íýãýí íýýëò á¿òýýëèéí ýõ ¿íäýñ õèéãýýä ñàíàà õýðõýí õºãæèæ áîëîâñîðñîí òàëààð
ìýäýõ ñîíèðõîë ÿìàãò áàéäàã. Èéì ÷ ó÷ðààñ áè “ñî¸ëûí çºðºë人”-íèé òàëààðõ ýíý îíîë õýðõýí
áîëîâñîðñîí òàëààð òîâ÷ òàéëáàð õèéõ íü çîõèìæòîé ìýò ñàíàãäàæ áàéíà.
        Ýíý îíîëûí ¿íäýñ ñóðâàëæèéí òàëààð ø¿¿í õýëýëöýõýä áè ÷ äóðòàé áàéíà, ó÷èð íü
òóõàéí îíîëûã çàðèì õ¿í Ò.Âåáëåíýýñ àâñàí, çàðèì íü Ìàðêñààñ àâñàí ãýæ íàìàéã áóðóóòãààä
áàéãàà áèëýý. Ýíý ñàíààã Âåáëåíýýñ øóóä àâààã¿é ãýäýãòýý áè ¿íýõýýð èòãýëòýé áàéíà, ÿàãààä
ãýâýë áè ò¿¿íèéã ýíý òàëààñ îãò óíøèæ áàéãààã¿é. Áè Ìàðêñûã óíøèæ áàéñàí áºãººä ò¿¿íèé


 Cultural lag- ãýñýí íýð òîìú¸îã ìàíàéä ñî¸ëûí õîöðîëò, õîæèìäîë, òàñàëäàë, òýð ÷ áèòãèé õýë Ñî¸ëûí
ëàã ãýæ áóóëãàñàí áàéõ íü ¿çýãäýíý. ¯¿íèéã “Ñî¸ëûí çºðºë人” ãýæ îð÷óóëан хэрэглэж õýâøâýë èë¿¿
îíîâ÷òîé ìýò ñàíàãäñàíûã ó㠺㿿ëëèéã õàðàõ ÿâöäàà ìýðãýí óíøèã÷ òóíãààõ áóé çàà.

     54        |     Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                      Соёлын ñîöèîëîãè
ò¿¿õèéí ìàòåðèàëèñò òàéëáàðëàë åðºíõèé人 íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíû ýðäýìòýä õèéãýýä
ò¿¿õ÷äýä èõýýõýí òàíèë áîëñîí áàéëàà. Õýäèéãýýð ýíý ¿çýë ñàíàà íýãýí ñóóðü íü áîëæ, ñî¸ëûí
çºðºë人íèé îíîë ¿¿íýýñ ¿¿äýí áîëîâñðîãäñîí ÷ ãýëýý ò¿¿õèéí ìàòåðèàëèñò òàéëáàðëàë ÷ òýð,
ýäèéí çàñãèéí äåòåðìèíèçì ÷ òýð ñî¸ëûí çºðºë人òýé îãòõîí ÷ àäèë áèø þì. Ýíý òýð òîìú¸îã
áè Ðèéä êîëëåæèä ýäèéí çàñàã áà ñîöèîëîãèéí ïðîôåññîð áàéõäàà 1914 îíä àíõ óäàà
õýðýãëýñýí þì. Õýñýã÷èëñýí õàìààðëûí òåõíèêèéã õýðýãëýã÷èéíõýý õóâüä áè ò¿¿õèéã ýäèéí
çàñãèéí ¿¿äíýýñ òàéëáàðëàõ ÿâäëûí õÿçãààðëàãäìàë òàëûã îéëãîæ áàéñàí ÷ ãýëýý óäààí
õóãàöààíû òóðøèä ò¿¿íèé íºëººëºëä áàéñàí þì. Àðèóí ãàçðàà áóðóó íîìòíóóäûí ýçýìøëýýñ
ýã¿¿ëýí àâàõûí òóëä Äóíäàä çóóíû ¿åä õèéñýí çàãàëìàéòíû àÿí äàéíûã, øàøíû øèíæòýé
ºäººëòèéí ¿ð ä¿í áèø áàéñàí áºãººä õàðèí Äîðíî ç¿ã ð¿¿ íýâòðýõ õóäàëäààíû çàìûí ýðýë
õàéãóóëààñ ¿¿äýëòýé áàéñàí þì ãýñýí íîòîëãîî íü ò¿¿õèéã ýäèéí çàñãèéí ¿¿äíýýñ
òàéëáàðëàõûí íýã ¿ëãýð áîëæ áîëîõ þì. Ýíýõ¿¿ ýäèéí çàñãèéí õýðýãöýý íü öýðýã ýëñ¿¿ëýõ
çîðèëãîäîî øàøíû õèéðõëèéã àøèãëàñàí áàéíà. Áè ýíý òóñãàé æèøýýí äýýðõ ýäèéí çàñãèéí
òàéëáàðëàëûí ¿íäýñëýëèéã ìàðãàõûã õ¿ñýõã¿é áàéíà. Õàðèí ò¿¿íýýñ èë¿¿, çàãàëìàéòíû àÿí
äàéíä ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éë áàéñàí áºãººä, ýíý íü äàëäëàãäàæ ç¿ñýý õóâèëãàñàí áàéñàí þì
àà ãýäãèéã ë òýìäýãëýõèéã õ¿ñýæ áàéãàà þì.
        “Ç¿ñýý õóâèëãàñàí” ãýñýí ýíýõ¿¿ ¿ã òóõàéí ¿åä íü áè á¿õèé ë çîõèîëûã íü óíøñàí
áàéñàí Ôðîéäûí íºëººãººð XX çóóíû ýõýí ¿åä ºðãºí òàðõñàí áàéëàà. “Ç¿¿äíèé òàéëáàð” ãýñýí
íîìîíäîî òýðáýýð ç¿¿äíèé òóõàéä àíõ ñàíàãäñàíûã íü “èë àãóóëãà” ãýýä õàðèí óã ç¿¿äíèé
òàéëáàðûã íü “äàëä àãóóëãà” ãýæ íýðëýñýí áàéíà. Õýí íýãýí õ¿í õýðâýý ººðèéã íü ìºðãºæ
äàéð÷ áóé óóðûí çàì èíä¿¿äýã÷èéã ç¿¿äëýõ þì áîë ýíý íü èл àãóóëãà áîëîõ àãààä õýðâýý
òàéëàë íü òóõàéí óóðûí çàì èíä¿¿äýã÷èéã õàòóó ýöãèéã äîõèîëîí çààæ áàéãàà ãýäãèéã
õàðóóëàõ þì áîë ýíý íü õàðèí äàëä àãóóëãà áîëîõ æèøýýòýé. Ýíä äàëä àãóóëãà íü ç¿ñýý
õóâèëãàñàí áàéíà. Ýíý ¿åä áè Àìåðèêèéí ýäèéí çàñãèéí íèéãýìëýã ºìíº, ýíýõ¿¿ ñàíààã
îíöîëæ, ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éë íü ãîëäóó ç¿ñýý õóâèëãàñàí áàéäàã ãýäýã ñàíààã äýâø¿¿ëñýí
“Ò¿¿õèéí ýäèéí çàñãèéí òàéëáàðëàëûí ñýòãýë ç¿éí ¿íäñ¿¿ä” ãýñýí íýðòýé èëòãýë óíøñàí
áàéëàà. Ãýâ÷ ýíý òàëààð ã¿íçãèéð¿¿ëýí áîäñîíû ýöýñò íèéãìèéí øàëòãààöàë äàõü ç¿ñýý
õóâèëãàõ õ¿÷èí ç¿éë íü öàã õóãàöààíû õ¿÷èí ç¿éëýýñýý èë¿¿ ÷óõàë áèø þì àà ãýäýã íü
õàðàãäñàí.
         ªºð÷ëºëò àäèë áóñ õóðäòàé ÿâàãäàõàä ýíýõ¿¿ öàã õóãàöààíû õ¿÷èí ç¿éëèéí
íºëººëëèéã áè òóõàéëáàë, ãýð á¿ëèéí àñóóäëààð õè÷ýýë çààæ áàéõäàà àíçààðñàí þì. Ýíä áè ãýð
á¿ëèéí äîòîð áîëæ áóé îëîí ººð÷ëºëòèéã îëæ õàðñàí áºãººä òýäãýýðèéí èõýíõ íü, ýýðýõ,
íýõýõ, ñàâàí õèéõ áà àðüñ ýëäýõ çýðýã ¿éëäâýðëýëèéí ¿éë àæèëëàãààã ãýðýýñ ¿éëäâýð çàâîäóóä
ðóó øèëæ¿¿ëæ èíãýñíýýðýý ãýðèéí ýçýãòýéãýýñ îëîí òîîíû ãýðèéí àæèë ¿¿ðãèéã ÷ºëººëñºí
ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààðàëòàé ìýò ¿çýãäýæ áàéñíûã ÷ áàñ àæèãëàñàí þì. Ãýñýí
õýäèé ÷ ãýðèéí ýçýãòýéí áàéð ñóóðèéí òàëààðõ ¿çýë õýâýýðýý ë áàéëàà. Ýíý íü ýìýãòýé õ¿íèé
áàéõ ¸ñòîé ãàçàð íü ãýð þì ãýñýí ñàíààã õýëæ áàéâ. ¯¿íèé ñàöóó XX çóóíû ýõýýð ýìýãòýé÷¿¿ä
êîëëåæèä ÿâæ áîëîõ óó ¿ã¿é þó ãýäýã àñóóäëààð íîöòîé ìàðãààí äýãäñýí þì, ó÷èð íü òýäíèé
áàéõ ¸ñòîé ãàçàð íü ãýð áàéäàã. ¯éëäâýðëýëèéã ãýðýýñ ¿éëäâýð çàâîä ðóó øèëæ¿¿ëñýí ÿâäàë íü
ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä ãýðýýñ ãàäóóðõ øèíý îðîí çàéã àðàé ë ýðò áèé áîëãî÷èõîæ áóé ìýò íàä
ñàíàãäààä áàéâ. Ãýòýë ýíä ãàð÷ èðñýí öàã õóãàöààíû àñàð èõ çºð¿¿ íü, òóõàéëáàë
ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéð ñóóðü ººð÷ëºãäºõ ÿâöàä íýãýí òºðëèéí çºðºë人ã áèé áîëãîñîí áàéâ.
Èéì ÷ ó÷ðààñ áè ýíý çºðºë人ã îíöãîé àíõààð÷ òóõàéí ¿åäýý ÿíç á¿ðèéí øèíý÷ëýëèéí
õºäºë㺺íä èäýâõòýé áàéð ñóóðüòàé áàéñàí áºãººä ãýðòýý ò¿ãæèãäìýë àñàí ýìýãòýé÷¿¿äèéí
áàéð ñóóðèíä ãàð÷ èðñýí çºð÷èë人íä ñýòãýë çîâæ áàéëàà. Áè òóí ÷ äàé÷èí ôåìèíèñò áàéâ.
Èéì ÷ ó÷ðààñ çºðºë人 áà ¿ë çîõèöîë õî¸óëàà ìèíèé ñýòãýëèéã òàòàæ áàéñàí áèëýý.
       Áè îäîî ñýäâýýñýý õàçàéæ íýã ç¿éëèéã õýëýõèéã õ¿ñýæ áàéíà. Áè ÿìàð íýãýí øèíý ñàíààã
õ¿ëýýí àâàõàä òîõèîëääîã á¿õèé ë óäààøðàë, õºø¿¿í áàéäëûã çºðºë人 ãýæ ¿çýõã¿é áàéíà.
Æèøýý áîëãîæ 1953 îíä ººä áîëñîí Àíãëèéí õàòàí õààí Ìýðè õýçýý ÷ òåëåôîí óòàñ
õýðýãëýýã¿é òóõàé áè ÿðüñààð ë áàéíà. Òýãýõëýýð, òýðáýýð óã á¿òýýëä äàñàõàä ¿íýõýýð ë õîéðãî
áàéñàí þì, ãýõäýý øèíý á¿òýýëä äàñàæ ÷àäàõã¿é áàéõ íü õîéðãîøèëò áîëîõîîñ ñî¸ëûí
çºðºë人 áèø þì. Ñî¸ëûí çºðºë人íèé îíîë íü çàðèì òàëààð íýëýýä ÿðâèãòàé àãààä äàðààõ
àëõìóóäûã áàéëãàõûã øààðääàã.




           МУИС, ЭШБ № 247 (29)             Ñîöèîëîãè-6        2005 îí       |      55
ÌÓÈÑ Íèéãìèéí Øèíæëýõ Óõààíû Ñóðãóóëü
    1. Äîð õàÿæ õî¸ð õóâüñàã÷èéã òîãòîîñîí áàéõ.
    2. Ýíýõ¿¿ õî¸ð õóâüñàã÷ íü õîîðîíäîî òîõèð÷ áàéñíûã õàðóóëàõ
    3. Íýã õóâüñàã÷ íü ººð÷ëºã人ã¿é áàéõàä íºãºº íü ººð÷ëºãäºæ áàéãààã þìóó ýñõ¿ë íýã íü
       íºãººãººñºº èõ õýìæýýãýý𠺺ð÷ëºãäºæ áóéã öàã õóãàöààãààð òîäîðõîéëæ ºãºõ
    4. Ýöýñò íü íýã õóâüñàã÷ íü ò¿ð¿¿ëæ ººð÷ëºãäºõ þìóó ýñõ¿ë íºãººãººñºº èë¿¿ èõ
       õýìæýýãýý𠺺ð÷ëºãäºæ áóé ¿åä òîõèðîî íü óðüä áàéñíààñàà áàãàññàí áàéõ
       Áè ñî¸ëûí çºðºë人íèé îíîëûí òîìú¸îëîë äàõü ýíýõ¿¿ äàðààëñàí á¿ëýã àëõìóóäàä
àíõààðàë õàíäóóëàõûã ñàíóóëààä áàéãààãèéí ó÷èð íü çàðèìäàà ñî¸ëûí çºðºë人 áîë ç¿ãýýð ë
åðºíõèé ¿çýë ñàíàà òºäèé þì ãýæ ø¿¿ìæëýãäýýä áàéãààä îðøèíî. Ýíý íü æèøýýëáýë, àíõäàã÷
á¿ëãýýñ õàâüã¿é èë¿¿ íàðèéí áîëîâñðóóëñàí ¿çýë áàðèìòëàë ãýäýã íü äàìæèãã¿é. Ýíý íü
õàðèëöàí õîëáîãäëûí ¿çýë áàðèìòëàë áîëîõ ó÷ðààñ ¿¿íèéã îíîë ãýæ õýëýõ íü äýýð ãýæ áè
áîäîæ áàéíà. Èéì áîëîõëîîð ýíý íü áèäíèé õýëýí äýõ ç¿ãýýð ë øèíý íýð òîìú¸î òºäèé ç¿éë
áèø þì.
        Ýíý îíîëûã áè 1915 îí ãýõýä á¿ðýí õýìæýýãýýð áîëîâñðóóë÷èõñàí áàéñàí áîëîâ÷
õýâë¿¿ëýõýýñ ò¿äãýëçñýí þì. Ó÷èð íü áè àëèâàà îíîë íü õýâëýãäýõýýñýý ºìíº çàðèì ñîðèëòîä
îðñîí áàéõ õýðýãòýé ãýæ áîääîã. Òóõàéí îíîëûã øàëãàõûí òóëä óã õ¿í îíîëîî øàëãàãäàæ
áîëîõ õýëáýðò îðóóëñàí áàéõ ¸ñòîé. Èíãýñíýýð îíîë íü øàëãàãäàõûí òóëä òààìíàë áîëîí
õóâüñàæ áàéãàà õýðýã. Ãýâ÷ äàéí ýõýëæ, äàéíû äàðàà ë äºíãºæ ýíý òààìíàëûí íîòîëãîîã äîîðõ
æèøýýí äýýð àâ÷ ¿çýõ áîëîìæ ãàðñàí þì. Ýíý íü, ò¿ðãýí õºäºëäºã õ¿ðäòýé ýðãýã÷ ìåõàíèçìóóä
íýâòýð÷ ýõýëñíèé óëìààñ ºñºí íýìýãäýæ áàéñàí ¿éëäâýðèéí îñëóóäàä õóóëü íü çîõèöîæ áóé
ýñýõèéí àñóóäàë áàéëàà. Ýíý íºõöºëä õàìààðàëò áóñ õóâüñàã÷ íü òåõíîëîãè áàéâ. Õóó÷íû àæ
àõóéíóóäàä áàéñàí øèã ýíãèéí õÿëáàð òîíîã òºõººðºìæ á¿õèé, ¿éëäâýðèéí ñèñòåìèéí ºìíºõ
¿åèéí ìàøèí ìåõàíèçì íü òýð ¿åèéíõýý îñëûí òóõàé åðºíõèé õóóëüòàéãàà òóí ÷ ñàéí òîõèðñîí
áàéëàà. Ãýòýë 1870-ààä îíû îð÷èìä ÀÍÓ-ä ¿éëäâýð çàâîäóóä áèé áîëñíîîñ õîéø ¿éëäâýðèéí
îñîë õóó÷èí åðºíõèé õóóëèàðàà ë øèéäýãäñýýð áàéâ. Ýíý õóóëü íü àæèë÷èä àìü íàñàà àëäàæ
þì óó ýñõ¿ë ýðýìäýã çýðýìäýã áîëæ õîõèð÷ áóé íºõöºëä èõýýõýí òîõèðîìæã¿é áîëñîí áºãººä
õóâü õ¿í õèéãýýä ò¿¿íèé ãýð á¿ëä ó÷èðñàí ýäãýýð ãàé ãàìøãèéã áàðàãäóóëàõàä çîðèóëàãäñàí
íºõºí òºëººñ íü áàãààñ ãàäíà óäààí õóãàöààãààð ñààòäàã áàéëàà. Òóñ óëñàä îäîî íýãýíò õ¿ëýýí
çºâøººðºãäñºí àæëààð õàíãàõ àëáà õèéãýýä àæèë÷äûí íºõºí òºëººñ íü 1910-ààä îí õ¿ðòýë
áàéãààã¿é þì. Èíãýñíýýðýý, õýðâýý áèä àæëààð õàíãàõ àëáàíû, ýñâýë íºõºí òºëººñíèé òóõàé
õóóëüòàé áàéñàíñàí áîë èë¿¿ äýýð íºõöºëä áàéæ áîëîõ áàéñàí òýðõ¿¿ ¿ë òîõèðîë íü õýäýí çóóí
ìÿíãàí îñîë ãýìòýë õèéãýýä ¿õýëòýé õîëáîãäîõ òýãø áóñ ãýðýý áîëçëîîð õýìæèãäýæ áîëîõ 30
þìóó 40 îð÷èì æèëèéí çºðºë人 ãàð÷ èðñýí þì.
       Îäîî ÷ õ¿ðòýë áè ¿¿íèéãýý òààìíàë ë ãýæ áîäñîîð áàéäàã þì, ó÷èð íü ãàíö òîäîðõîé
íºõöºëººñ ãàäíà èë¿¿ îëîí ººð áàòàëãàà øààðäëàãàòàé áàéíà. Ãýñýí õýäèé ÷ áè ñî¸ëûí
çºðºë人íèé îëîí òààìíàë ãàðãàæ òàâèõûã îðîëäñîí áºãººä áàðàã ë á¿õ òîõèîëäîëä õàìààðàëò
áóñ õóâüñàã÷ áîë øèíæëýõ óõààíû íýýëò þìóó ìåõàíèêèéí îëîëò á¿òýýë áîëîõ íü íîòëîãäñîí
þì. Æèøýýëáýë, óóðûí ìàøèí á¿òýýãäñýí íü ¿éëäâýð çàâîäûã áèé áîëãîñîí áºãººä çºâõºí
¿¿íèé äàðààãààð ë ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóóëü ¸ñíû ýðõýä ººð÷ëºëò ãàðñàí áàéíà. Ýíý ¿åä õèéãäýæ
áàéñàí òàéëáàðóóäûí äèéëýíõ íü òåõíîëîãèéí ººð÷ëºëò¿¿ä õèéãýýä øèíæëýõ óõààíû
íýýëò¿¿äèéã îíöîëæ áàéñàí áºãººä çºðºëäºæ áóé çîõèöîã÷ ñî¸ë íü èõýíõäýý çàðèì ñîöèàëü
çîõèîí áàéãóóëàëòóóä þìóó ¿çýë ñóðòàë áîëæ áàéëàà. Ýíý òàéëáàðëàëóóä íü çàðèì õ¿íèé
ç¿ãýýñ, ñî¸ëûí çºðºë人íèé îíîë áîë ò¿¿õèéí òåõíîëîãèéí òàéëáàðëàë ìºí ãýñýí
òîäîðõîéëîëò ãàðãàõàä õ¿ðãýñýí þì. Ãýõäýý áè ñî¸ëûí çºðºë人íèé òààìíàë õýâëýãäñýí
áàéñàí ¿åä ¿çýë ñóðòàë ýñâýë òåõíîëîãèéí áóñ õóâüñàã÷èéã ÷ õàìààðàëò áóñ õóâüñàã÷ áàéæ
áîëîõîîð áàðàõ óó áàéæ áîëîõ òóõàé òýìäýãëýí õýëæ áàéñàí þì. Æèøýý íü õàìààðàëò áóñ
õóâüñàã÷ áîëîõ óãñàà çàëãàìæëàõ ¸ñîíä ãàðñàí ººð÷ëºëò¿¿ä ë õóóëü ýðõèéí ñèñòåìä ººð÷ëºëò
ãàðãàñíààñ áèø òåõíîëîãèä ãàðñàí ººð÷ëºëò ýíý ººð÷ëºëòèéã áèé áîëãîîã¿é íü òîäîðõîé.
Óãñàà çàëãàìæëàõ ¸ñîíä ãàðñàí ººð÷ëºëòèéã õýñýã õóãàöààíû çºðºë人íèé äàðààãààð õºäºº àæ
àõóé áà ºðõèéí ¿éëäâýðëýëòýé õîëáîîòîé ýäèéí çàñãèéí ñèñòåì äýõ ººð÷ëºëò äàãàëäæýý.
Òýãýõëýýð òåõíîëîãèéí ººð÷ëºëò ýõýëæ ãàð÷ èðñýí ãýäýã áàðèìò íü öàã çóóðûí øèíæòýé
õîëáîîòîé ýíãèéí ë àæèãëàëò áîëîõîîñ ýíý îíîëûí óã ÷àíàðò èéìýðõ¿¿ ç¿éë áàéõã¿é þì.
Æèøýýëýõýä, 2500 æèëèéí ºìíºõ Áóääàãèéí ¿åèéí Ýíýòõýã îðîíä ãàðñàí íèéãìèéí
ººð÷ëºëò¿¿äèéí èõýíõèéíõ íü øàëòãààí òåõíîëîãè áóñ øàøèí áàéñàí ãýäýã íü èõýýõýí
ìàãàäëàëòàé þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéã ñóäëàà÷èä, ÷óëóóí òåõíîëîãè íü
ººð÷ëºëòèéã õ¿÷òýé ýñýðã¿¿öýõýýð òèéì íîöòîé êîíñåðâàòèâ øèíæ ÷àíàðòàé áàéñíûã îíöëîîä

    56       |    Ñîöèîëîãè Íèéãìèéí Àæëûí ñàëáàð
                                                     Соёлын ñîöèîëîãè
òýð ¿åèéí ººð÷ëºëò¿¿äèéí øàëòãààíóóäûã ¿çýë ñóðòëûí þìóó ýñâýë íèéãýìøìýë õ¿÷èí ç¿éëñ
áàéñàí áàéæ áîëîõûã òýìäýãëýñýí áàéäàã. Õàðèí ºíººãèéí ºðíºäèéí åðòºíöºä òåõíîëîãè áà
øèíæëýõ óõààí íü íèéãýìøìýë ººð÷ëºëòèéí àãóó èõ àíõäàã÷ õºäºëãºã÷ õ¿÷ áîëæ áàéãàà þì.
Ýíý íü áàðàã ë íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí òàéëáàð þì.
        Áè óã îíîëîî äàðààõ áàéäëààð íýãòãýí åðºíõèéëºõèéã îðîëäñîí þì. Ñî¸ëûí çºðºë人
íü ýõë¿¿ëæ (ººð÷ëºëò çºðºë人ã ÄÌ) áóé õýñýã õèéãýýä õîöîð÷ áóé õýñýã õî¸ð õîîðîíäîî
õîëáîãäñîí áàéãàà íºõöºëä ýäãýýðèéí àëü íýãíèéõ íü óã ÷àíàðààñ õàðààò áóñ þì. Õàìààðàëò
áóñ õóâüñàã÷ íü òåõíîëîãèéí, ýäèéí çàñãèéí, óëñ òºðèéí, ¿çýë ñóðòëûí, åð íü ë ÿìàð ÷
øèíæòýé õ¿÷èí ç¿éë áàéæ áîëíî.
        Õàðèí ººð÷ëºëòèéí òýíö¿¿ áóñ õóãàöàà áóþó õýì íü õîëáîãäñîí õýñã¿¿äèéí õîîðîíä
õóðöàäìàë áàéäàë ¿¿ñãýæ ýñõ¿ë ººð ººðººð èëýðõèéëýãäýæ áàéâàë; áàñ õàìààðàëò áàéäàë íü
áàãàñàæ áàéâàë òýð íü ñî¸ëûí çºðºë人 ãýæ íýðëýãäýíý. Ýíý îíîëûí åðºíõèé õýðýãëýýíèé õýð
õýìæýý íü ñî¸ëûí õýñã¿¿äèéí õîîðîíä õýð çýðýã õîëáîãäîë áàéäãààñ õàìààðíà. Èéì õîëáîãäîë
èõýýõýí áàéäàã íü òîäîðõîé. Øàøèí øèíæëýõ óõààí õî¸ð õàðèëöàí õîëáîîòîé áàéäàã. Ãýð á¿ë
íü áîëîâñðîëòîé õàìààðàëòàé. Áîëîâñðîë àæ ¿éëäâýð õî¸ð õîëáîîòîé. Òºâ çàì íü àâòîìàøèíä
çàéëøã¿é õýðýãòýé. ͺ㺺 òàëààñ, çàðèì õàðèëöàí õîëáîî íü ÿëèìã¿é áàãà þìóó ýñõ¿ë áóñàä
õýñã¿¿äèéí õîîðîíä åðººñºº áàéäàãã¿é áàéíà. Óðàí çóðàã ãýõýä áåíçèíèé ¿éëäâýðëýëòýé
õîëáîîã¿é. Áè áàñ ÿðóó íàéðàã áè÷èõ íü íèñýõ õ¿÷èíòýé õîëáîîã¿é ãýäãèéã õýëýõ áàéíà. Ãýâ÷
áè íèñýõ õ¿÷íèé òàëààðõ ø¿ëãèéí ýìõòãýëèéн çóçààí ãýý÷èéí íîì õàðñíàà ñàíàæ áàéíà. Õýðâýý
ñî¸ëûã, ýä àíãèóä íü õîîðîíäîî òààð÷ áàéäàã ìàøèí ãýæ ¿çýõ þì áîë ñî¸ëûí çºðºë人 íü
èõýýõýí òàðõìàë áàéõ íü. Ñî¸ëûí õýñã¿¿ä íü äàëàéí õºâººíä òàðõàí õýâòýõ õàéðãà ÷óëóóäààñ
èë¿¿ õîîðîíäîî õîëáîîòîé áèø áîë õàðèí ñî¸ëûí çºðºë人 íü õîâîð áàéõ íü. Òýãýõëýýð
òýíö¿¿ áóñ öàãèéí õÿçãààðò áîëæ áóé ººð÷ëºëò ë áàéõ ¸ñòîé áîëîõ íü. Ñî¸ëûí çºðºë人 áîë
ò¿ãýýìýë ¿çýãäýë þì ãýäãèéí íîòîëãîî íü åðºíõèé ñîöèîëîãèéí íîìóóäàä óã îíîëûã íýãòãýæ
àâ÷ ¿çñýíýýð õàðàãäàæ áàéíà. Ãýõäýý ø¿¿ìæ¿¿ä ÷ áàñ ãàð÷ áàéíà. Ýäãýýðýýñ îíöãîéëæ íýãèéã
íü àâ÷ ¿çüå. Ýíý íü, ñî¸ëûí çºðºë人íèé òààìíàë áîë øèíæëýõ óõààí÷ õýðýãñýë áàéæ ÷àäàõã¿é
þì, ó÷èð íü øèíæëýõ óõààíû ¿¿äíýýñ áàòëàãäàõ áîëîìæã¿é ãýæ ¿çýæ áàéãàà áèëýý. ßàãààä âý
ãýäãèéí øàëòãààí íü ø¿¿ìæëýãñäèéí ¿çýæ áóéãààð, ¿ë òîõèðîë (áîëîîä òîõèðîë ÷ áàéæ áîëíî)
íü îáúåêòèâýýð òîãòîîãäîõ áîëîìæã¿é þì, ó÷èð íü ãýâýë ýíý íü ¿íýò ç¿éëñòýé õîëáîîòîé ¿çýë
áîäëóóäààñ õàìààðàëòàéãààð îðøèí áàéãàà ñóáúåêòèâ õ¿÷èí ç¿éë áºãººä ¿íýò ç¿éëñòýé
õîëáîîòîé ¿çýë áîäëóóä íü õýìæèëòèéí ñýäýâ áèø àæ.
        ¯íýò ç¿éëñèéã àíãèëæ çýðýãëýõ, õýìæèõýä ¿íýõýýð õ¿íä þì. Áèä àãààðûí õýìèéã
òåðìîìåòðýýð õýìæèæ ÷àäíà, ãýòýë ýíä ¸ñ ñóðòàõóóí äàõь ñàéí ¿éëèéã õýìæèæ áîëîõã¿é òóõàé
ÿðèãäàæ áàéíà. Ýíý àæèãëàëò íü ñî¸ëûí çºðºë人íèé îíîëûã õ¿÷èíã¿é áîëãîæ áàéãàà õýðýã
áèø þì. Ýíý íü çºâõºí ¿ë çîõèöëûí ò¿âøèíã õýìæèæ òîãòîîõîä õ¿íä ãýäýãò ë àíõààðàë
õàíäóóëæ áóé õýðýã. Гýâ÷, ìýäýýæ õýðýã îëîí òîõèîëäîëä ¿ë çîõèöîë íü ¿íýò ç¿éëñèéí ñèñòåì
äýõ õóâèëáàðóóäààñ ¿ë õàìààðàí ñàéòàð íîòëîãäîæ òîãòîîãäîõ áîëîëöîîòîé þì. ¯ë çîõèöîë íü
Äàðâèíû õóâüñëûí òóõàé îíîëûí ñàëøã¿é õ¿÷èí ç¿éë áàéñàí áºãººä òýðáýýð ¿ë çîõèöëûã
ò¿âýãã¿éãýýð íîòîëñîí áàéäàã. Òýðýýð ¿õëèéã ñîðèëò áîëãîæ õýðýãëýñýí áºãººä áàñ ºâ÷èí
ýìãýã, æèøýý íü ãàëçóó ºâ÷èí ã.ì áóñàä ñîðèëòóóä ÷ áàéíà.
        ¯ë çîõèöîë íü ò¿¿íýýñ ãàäíà íèéãýìøìýë õýì õýìæýýíýýñ ãàæèõ ãàæèëò