Docstoc

1 1 O camio de Prisciliano Novel

Document Sample
1 1 O camio de Prisciliano Novel Powered By Docstoc
					                                       -1-
                                         1



     O camiño de Prisciliano



              Novela




        A Ignacio Ramonet




       Vivir e xugar a Oca,

   Canto máis e máis se adianta

     Tanto mis o fin che toca

   O lugar que a ninguén prace.



    Chámanlle à Oca pampiña

Non no créades, dígolle eu à xente :

 Porque unha Oca para atras olla

  Dicíndome que que vola a ela.
         -2-
           2



Goethe
                                                                                            -3-
                                                                                              3




I



       Monto e arrinco ás dez da mañá, un día cuberto de agosto, moi sorprendido, ó subir polo

bulevar de Montparnasse, da naturalidade coa que principia o meu capricho. ¿Que pode atopar

por eses camiños de deus un tipo coma min, nin Eneas nin Marco Polo, de idade antediluviana e

nun escúter de ocasión? ¿Desafío? ¿Procura do sobrenatural? ¿Pulo telúrico...? ¡Vaites, vaites!

Viaxo por viaxar. O día en que chegue a algures, a comedia rematará, finita, e do norte ó sur, de

abaixo arriba, en tanto me movo vivo, divago... Xa saltei varios semáforos, recapacito cando me

quere frear o do cruce co bulevar Raspail. Ollo á dereita, á esquerda, por se os gardas, e dunha

sentada á Porta de Orleáns.

       Na encrucillada, un mar de indecisións. ¿Métome ou non me meto? Unha vela a Deus e

outra ó Diabro, e adiante pola autoestrada do Sur, para deixala de contado, decidido a tomar

sempre as estradas secundarias. De vagar, a modiño. Con tantos empalmes de formigón e metal,

autovías e periféricos, un mínimo descoido e atópaste en Bordeos, volvo a dicirme, tan certo é

que a un viaxeiro solitario estimúlaselle a dualidade e tende a delirar co seu outro eu.

       Dirección: Fontainebleau. Alomenos dous quilómetros de curvas e costas. Detéñome ó

lado de Barbizon cousa de media hora en homenaxe a Buñuel. A principios dos setenta vin aquí

para asistir á rodaxe de "A Vía Láctea". Trouxérame José María Berzosa, que no filme fai de

acólito de Prisciliano. Laurent Terzieff interpreta o papel dun peregrino e Jean-Claude Carrière

é o mesmiño herexe.

       Rompe a chuviñar... Engorde. A semana pasada puxéronme no motor aceite de catro

tempos. Tranquiliño, díxome o mecánico. Anda con ollo e a próxima vez que cho poñan de

dous. Medra a chuvia. Conforme, igual lle boto aceite de oliva, máis san, saboroso e barato.
                                                                                         -4-
                                                                                           4



       Foi unha nube de verán, seguida dunha calor húmida e síntomas de voluptuosidade.

Diminúo a marcha para penetrar nos recendos do campo. Eufórico, mesmo esquezo o meu

propio nome. De saírenme os xendarmes, son quen de lles ceibar calquera cousa, agás o que me

puxeron ó nacer.

       Dou en cavilar que endexamais houbo viaxeiro digno de mención que non bautizase a

súa montura. Cando no dous mil e pico de ave lles conte esta viaxe ós meus netos ¿como o van

tomar en serio, nunha Vespa Cousa...? Sen me equiparar con eles, ¡madia leva!, penso en

Rocinante de don Quixote, en Bucéfalo de Alexandre e mais en Babieca do Cid. Tampouco non

soño con emular ó Ché Guevara, quen, adolescente e xa visionario, alcumou a súa mobylette

Poderosa.

       Gasto varios quilómetros en procura de nomes que poidan reflectir a transformación da

Vespa porque -consonte ó que estaba dicindo-, debe levar un axeitado á súa nova función. De

me transportar utilitariamente ¡que laídos, os "entes" adverbiais! dunha rúa a outra de París,

pasou a entreterme por estas paraxes bucólicas. Silvina hase chamar, nome suave coma o vento

que me aloumiña os oídos, deusa dos bosques e das campías. Vénme ás mentes Silvina

Ocampo, e así se ha chamar.

       Con nome tan axeitado, a Vespa alada brinca, plana, voa deixando atrás temores e

supersticións. Diante, unha Castela rica e verde, a Beauce, antano bosque druída. Ademais dos

recendos, goréntanme as bafaradas ondulantes de aire, coma unha bandeira que anaina, frescas ó

entraren nas umbrías, cálidas volvendo ó sol.

       Nin alma na contorna. Por esta estrada e polas que levan a Chartres dende Orleáns a

Nogent-le-Rotrou -abano aberto ós catro ventos-, veu subindo durante séculos un océano de

cabezas... Acelero, esquecendo o aceite. Tranquiliño, rosmábame o fulano aquel.

       Teño ansia de saborea-las sensacións pechando os ollos. Cinco ou seis segundos cando
                                                                                           -5-
                                                                                             5



máis. Vento, refachos, Silvina abanea, tolea o temón. Estes días houbo un naufraxio en Brest,

cunha chea de afogados. Paro a Silvina, retírolle o parabrisas que fai de vela e déixoo novo do

trinque na beira da estrada, que a outro lle fará bo avío.

        Queda néboa prendida na terra, esborrexo sobre as nubes cando, ó coroar un outeiriño,

bato coas torres irreprochables. Os inquilinos do coche de atrás, con radio, teléfono e cinto de

castidade venas enmarcadas coma nunha tarxeta postal. ¡A min sáenme en pantalla panorámica!

        Ó me achegar a Chartres, a catedral pérdese nunha maraña de rúas angostas e

empinadas. A isto engádeselle multitude de direccións prohibidas e rúas cegas, en número tal

que non son quen a desenguedellalas sen infrinxir as normas de circulación.

        Unha vez na explanada, deixo a Silvina contra dun poste. Mochila ó ombro achégome á

estatua de Fulbert, onde dou cun grupo de italianos, todos descalzos os malpocados, co que debe

picar a grava miúda e queimar o empedrado. Non cómpre ver as catedrais de lonxe, está

sentenciando o cicerone. Na Idade Media non existían grandes espacios coma este. As cidades

amoreábanse en torno ás catedrais, que servían de defensa, de refuxio, de centro de xuntanzas.

Botan a andar cara ó monumento.

        Dende cerca, continúa o guía, poden verse os detalles das esculturas, os matices das

pedras... Aínda que o paisaniño me resulte unha miguiña doutoral, sígoos a distancia, prudente.

por non perder ningún relevo dos nichos nin que me tomen por un intruso. Suman unhas

cincuenta persoas entre mulleres, homes e algúns meniños. Cando non queda unha alma fóra,

deixo que se peche o portón; volvo a abrilo, con sixilo, asomo a cabeza, oio de novo profesor:

        -Atopámonos na primeira catedral gótica de Francia, unha sé anunciadora do que ía

xurdir logo en Laon, a escolástica, na enciclopédica Amiens e na haxiográfica Bourges. Pero esa

é ademais a catedral da razón. Os seus arquitectos, os seus carpinteiros, os seus canteiros

adornárona con signos do zodíaco e escenas heterodoxas da vida de Xesús. Eran adeptos á
                                                                                            -6-
                                                                                              6



filosofía neoplatónica, aplicaban os números de Pitágoras e a xeometría de Euclides; dominaban

a astroloxía e sabían de corrido os evanxeos apócrifos. As asociacións de artesáns ocuparon os

lugares máis visibles para divulgar as súas mensaxes, ollen vostedes á súa dereita -viramos

todos en coro a cabeza-, relegando os vitrais, doazón dos bispos aló no altiño alto, onde case

que non se ven. E ollos enriba.

        A miña integración no grupo sería total se non desentoasen as sandalias. Quítoas para

me concentrar, profundar na sensación pura, captar os fluídos que pasan so a catedral. Agora o

guía ordena colocármonos en medio da nave para explicarnos:

        -Aquí estaba a fonte -sinala co furabolos unha lousa gastada-, a fonte sacra e portentosa

que bañaba os pés dunha escultura druídica dun milleiro de anos antes do calendario gregoriano.

Era a virxe negra Belisama, que adoraban os druídas. Trala invasión do cristianismo

denominárona Virgo paritura. Pon nas súas palabras esa énfase que dan os predicadores ás

sentencias latinas. Cóntase que o xefe dos druídas carnutos, chamado Priscus, entregou

solemnemente esta imaxe a Roma e, canda ela, o seu reino.

        Pouco a pouco acadamos o miolo do labirinto inscrito no chan. Meteriámonos nel de

xeonllos como facían os fieis antes de que un bispo puxese bancos para impedilo-, cóntanos o

guía.

        Neste espacio circular e sagrado facían peregrinacións os ocultistas. Andaban de

xeonllos máis de douscentos sesenta metros de corredores e de misterio. Se non se extraviaban

nos camiños, demoraban cousa dunha hora en chegar ó centro, o mesmo que para percorrer

unha legua a pé. Por iso lle chaman a legua.

        Poboouse a nave de comitivas, grupos e idiomas. Óense comparanzas desta catedral

coas de Cantérbury, Burgos e Batalha, iso que esta última ficou inconclusa. A maioría dos

homes destas novas fornadas levan bermudas e as mulleres van respectablemente descubertas.
                                                                                          -7-
                                                                                            7



Virían a refuxiarse da calor. ¿Que pasaría se fixesen o mesmo unhas ducias de africanos

clandestinos?



       Xa deron as dúas da tarde. Roe o vermiño de mediodía. No restaurante que está, saíndo

da catedral, á esquerda, hai anos déronme un revoltallo de milamores con miudanzas que me

sobe suxestivamente ó lembralo. Volvo a calzar as sandalias, saio do labirinto e diríxome ó

restaurante sen discernir o misterio da divina inescrutabilidade. Tal vez me concentrei algo de

máis no "azul Chartres" dos vitrais. Estas construccións góticas, e máis aínda despois as

barrocas, están concibidas para que un se distraia: "por iso é bo lugar solitario, e mesmo

esgrevio, para que o espírito sólida e dereitamente suba a Deus non impedido nin detido nas

cousas visibles", divinamente dito polo santo poeta.

       Dende unha cabina telefono a Sara, que eu ben querería ter aquí cabo miña, pero non

devece pola moto. En cambio marchou en avión a Mallorca cunhas amigas. Tranquilízoa, todo

sobre rodas con Silvina. ¿Con quen? Pois co escúter, a Vespa...ehem... ¿Lembras, Sira, a pasaxe

do Quixote, o de Rocín antes...?

       Non hai xeito de dar convencido á miña muller. Chamo á oficina, e cando media hora

despois chego ó restaurante, bato cos italianos, sentados xa á mesa e ocupando todas as prazas.

O dono ten a amabilidade de me axenciar un sitio onda o guía, home sorridente, aínda que douto

e do meu tempo, con notoria ascendencia no grupo. Todos vexetarianos. Sometido ó menú

místico, hei de satisfacerme coa ensalada limpa e relimpa, sen fígado nin torresmos.

       Pois vímoslle de Florencia, explícame o guía, sen que ninguén o interrogase e ademais

amólanme as confidencias, e imos á fisterra galaica polo camiño que triparon millóns de

peregrinos ansiosos de ver en qué paraba o mundo, qué barrancos había ó rematar o noso

continente. ¿E van todos descalciños?, ouso preguntarlle. ¿Non temen que os maltraten nas
                                                                                             -8-
                                                                                               8



igrexas, igual ca ó benaventurado San Juan de la Cruz, por non levar nin tan sequera calcetíns?

Por pouco se me alporiza. ¿E como quere vostede que captemos as vibracións e mais o

magnetismo telúrico que deita baixo o camiño das estrelas, se non é descalzos? Dende hai

milleiros de anos, engade, moito antes dos desprazamentos históricos a Compostela para

veneraren a Prisciliano, as almas inquedas de Europa ía á fisterra seguindo a Vía Láctea. En

cada lugar sagrado erguían templos, que os cristiáns trocaron en igrexas. ¿Permíteme dicirlle

que ningunha superstición popular causou tantos desastres coma os que forneceu a católica? Hai

a quen lle dá por dicir que esta compensou as obras destruídas con outras que ela inspirou. Se a

vostede lle acae este razoamento, faga o posible para que se beneficien tamén diso as relixións

naturais que rexorden agora.

       De toda a prédica só me quedou o nome de Prisciliano. É a primeira vez dende hai

moitos lustros, dende a miña infancia, que o volvo oír. Así llo explico ó meu contertulio.

       No comedor familiar da Fonda Veiga, de Reigada, facían sobremesa teolóxica cregos de

misa e pote, tratantes de gando, capadores de cochos e o meu pai, que era o dono do que por

megalomanía denominábaa hotel. Adoito se abordaba o tema da pantasma de Clavijo. E ó final

sempre meu pai, grandilocuente e vencedor, permitíase citar nada menos ca a Unamuno: "Un

home moderno, de espírito crítico, non pode admitir, por católico que for, que o corpo de

Santiago o Maior estea en Compostela". Así de rotundo está escrito en Andanzas y visiones de

España. Con todo e ser don Miguel unha suma de perplexidades", concluía o intelectual caseño.

       Levaba razón seu pai, meu amigo, exclama o signore, visiblemente compenetrado co

autor dos meus días. ¿Sabe vostede que no libro da Xénese, Xacob, é dicir, Santiago é O

Suplantador? Por dúas veces suplantou a seu irmán Esaú, unha apoderándose do seu dereito de

vinculeiro, a outra usurpando a bendición de seu pai Isaac cando este se encontraba vello e

invidente. Non, non o sabía, pero paréceme moi evidente; e se vén nos evanxeos, palabra de
                                                                                          -9-
                                                                                            9



Deus. Téñao en conta sempre. Ninguén dubidaba da eternidade do muro de Berlín e decátese

agora do que queda del. Outros muros han caer.

       Pero hai unha cousa, reverendo Girólamo -ouso chamarlle coma os outros come herbas-,

que tal vez me poida aclarar vostede. Trátase dunha pasaxe de A vía láctea de Buñuel que aínda

non dei descifrado, cando Laurent Terzieff tenta viaxar a dedo e ó non lle parar coche ningún,

maldí ó conductor e o coche vai e esmendréllase contra             unha árbore. ¿El será unha

coincidencia?

       O reverendo Girólamo sorrí, inclina a cabeza, reflexiona un intre e dime: Compárea

vostede cunha pasaxe do evanxeo de san Tomé. Lembre: "Outra vez, Xesús atravesaba a aldea,

e un neno que corría bateu nas súas costas. E Xesús, carraxento, berroulle: "Non continuarás o

teu camiño". Meu dito, meu feito: o neno caeu morto. E os pais do neno foron en procura de

Xosé e laiáronse, dicíndolle: "Co fillo ese non podes habitar connosco na aldea, onde debes

aprenderlle a bendicir, e non a maldicir, porque mata os nosos fillos".

       Xaora, contéstolle ó señor Girolamo, é cousa de milagres crueis propios dun neno

todopoderoso que non acadou o uso da razón. Tal argüía Borges, respóndeme máis sabichón ca

min, pero non é aceptable: primeiro, o cativiño Xesús tiña que se arrepentir e logo resucitar ó

seu amiguiño. Se desexa vostede chegar ó fondo desa película debera aprender a historia dos

gnósticos e ler o evanxeo de san Tomé. Era a lectura preferida de Prisciliano. Precisamente,

excelentísimo señor, hai un momento decateime de que meu pai falaba adoito dese home, pero

martelando sempre a mesma cantarela. ¿Que me pode dicir vostede da súa vida?

       O signore saca a relucir outra vez o seu sorriso bondadoso. Abanea varias veces a

cabeza de arriba embaixo, coma cando os pianistas, antes dun recital, repiten tres veces por

dentro os primeiros compases da peza que logo lles sae bordada.
                                                                                            -10-
                                                                                               10



       -Prisciliano naceu contra o ano 345 en Rudum-dela, non lonxe do outeiro das mulleres

sabias. O reverendo dobra coidadosamente o pano de mesa, poñendo entre paréntese a tisana.

       -Esta cidade de Galicia fora fundada polos grovios en tempos inmemoriais e era daquela

a máis rica do conventus lucense. Ningunha outra se lle podía comparar. O santuario do deus

Lugo superábaa pola circunferencia das súas murallas, mais non pola dozura do clima nin pola

diplomacia dos seus habitantes.

       Girólamo diríxeme unha ollada interrogativa. Amosa a delicadeza dos que temen

resultar pesados cando falan, coma se me dixese: ¿Quere vostede que siga? Con outra mirada

anímoo a proseguir.

       -Rudum-dela está asentada no litoral. Pola parte interior abundaban campos de centeo,

carballeiras, figueiras e outras plantacións xenerosas. As súas rúas revestían suma importancia

estratéxica, porque bordeando os caprichos da costa empalmaba unha coa Ruta da Prata ou vía

chá, mentres que a outra ía recta do peirao, da que partían barcos rumbo ás illas Casitérides.

       "Mansións particulares, edificios públicos, termas e ximnasios, todo cadraba preto. O

aforo do hipódromo resultaba dabondo para os habitantes. Melodías de frauta e as cántigas de

doncelas compensaban no teatro a invasión de silveiras e mato no circo.

       "Carecen de base as conxecturas sobre as orixes exipcias de Prisciliano. Alguén llas

atribuíu porque un dos seus devanceiros fora educado en Menfis. Sen embargo, consta nos

arquivos comunais que as súas dúas liñas remontan a sacerdotes de Rudum-dela. Pero

endexamais tivo fachenda Prisciliano da súa raizame, como adoita facer a xente sine nobilitate.

A miúdo evocaba os seus devanceiros con admiración, mais non co aquel de sobrancear, e de

feito sempre tratou ós semellantes coma se en nada lles fose superior.

       "Todos os habitantes e mais a terra visible dende o outeiro, pertencían ó seu pai: montes,

fragas, piñeirais, douscentos escravos e innumerables castros espallados polos vales. Na vila de
                                                                                             -11-
                                                                                                11



Caio Aurelio, que tal era a gracia de seu pai, albergábanse, pulían os seus talentos músicos e

poetas antes de esparexérense para facer chorar a bisbarra coas súas cántigas. En cambio, a el

gorentábanlle os xogos de caza e corceis traídos da Bética, e lonxe de enterrar a súa fortuna nas

ergástulas, guindábaa coma sarabia sobre os miserentos.

        "Incontables sonlle as mostras da súa dedicación ó semellante: axuda ós humildes,

acollida de estranxeiros, desfloramento de adolescentes; todo canto un home enchoupado pola

causa de Deus pode realizar a prol do seu semellante, cumpriuno el. Isto, unido á súa

independencia, ás solucións que achegaba ós litixios, fíxoo merecente do aprecio de galaicos e

romanos.

        "Cando naceu Prisciliano, o pai, no colmo da felicidade, convocou no seu pazo

astrólogos e adiviños para que sacasen o presaxio daquel neno. Os astrólogos e os adiviños

removeron a area da praia e trazaron as súas figuras nela, recitando ó mesmo tempo as fórmulas

máxicas que viñan ó caso. Ó cabo reveláronlle: Este neno aborrecerá a riqueza; os alimentos

non abondarán para matar o seu apetito. O benestar da súa infancia non o conservará máis tarde

e vivirá corenta e cinco anos, pero existirá eternamente.

        "Unha ama de cría persa tomouno ó seu cargo: o baño, os panos e cueiros, a forma de

arroupalo no berce, todo parecía estar programado por aquela clepsidra humana. Así, ós cinco

anos, Prisciliano xa tiña o espírito dun home maduro e non se satisfacía cun simple boneco; os

seus xoguetes favoritos tiñan que ofrecer resistencia ó seu constante afán de loita e, ¡madia

leva!, de victoria.

        "Axiña chamou a atención polo seu carácter taciturno. Como ignoraba a arte de prodigar

vas palabras, adoitaba gardar silencio; pero se tiña algo que dicir, era oportuno e discreto".

        ¿Máis algo lle podo contar de Prisciliano...? Siga, por favor. Fáleme da súa formación,

do seu carácter...
                                                                                          -12-
                                                                                             12



         -Cando o pillaba a melancolía, só atopaba consolo en brazos do desencanto. Escoitando

os merlos que asubían para chamar os mortos, ficaba pegado ó enreixado do cemiterio, dende

que o ceo lle acendía a luz ó cuco ata que o derradeiro paxaro enmudecía nun castiñeiro. A

miúdo se entretiña con aves paroleiras do Nilo. Adestradas por el corveaban: "Prisciliano évos

Deus", sen que soubesen outro retrouso. Guindábaas ó ar para que propalasen ó mundo esta boa

nova, e unha vez arriba, as aves volvían entoar as súas naturais cantarelas.

         "Caio Aurelio estaba ó quite de todo o que lle acontecía ó seu fillo. Defendíao cando a

súa nai lle reprochaba algunhas das súas rarezas. Abalaba a cabeza e, con expresivo ton, máis de

pesar ca de reproche, rosmaba que o seu corazón xa presaxiara o que se albiscaba arestora en

certos detalles nimios, a saber, que o seu fillo non pensaría nin se conduciría endexamais coma

calquera outra criatura humana.

         "Prisciliano non puido asistir á clase de párvulos, debido a unha estraña doenza".

Ensombrécelle o rostro ó narrador. De súpeto, a cara cúbraselle de ronchas, de sucos violentos e

colorados, o peito anubábaselle, avultaba e encollía en toses sufocadas. A estes síntomas

engadiríanse dores de cabeza, a sensación de que un torno lle premía as sens. Os físicos

receitáronlle baños de auga fría, seguidos de enérxicas fregas con estropallo. Esta cura

achegáballe, todo o máis, un alivio de horas, caramente pagado coa repetición dos accesos de

tose, á carga máis violentos do que antes. Paréceme que lin nalgures esta frase de Girólamo.

         -Coa enfermidade e un mestre do ferrado, viviu Prisciliano os anos máis felices da súa

mocidade, e ben podería dicirse que da súa vida. O seu mestre era un eunuco do mundo cristián

ollos da cor dos nonmesquezas, voz feble e que, nos momentos de perplexidade, adoitaba

enroscar no polgar unha guedella de pelo fumarento. Amaba os pobres e sempre se dedicou ó

seu coidado, e impartía leccións non só en cas súa, senón nas prazas e rúas cando vía os nenos

xogar.
                                                                                           -13-
                                                                                              13



       "Aló pola mañanciña, a penas espertado, Prisciliano chamaba por un escravo e

mandáballe abrir o balcón de par en par. Erguíase bulidor para se reunir co seu mestre. O

escravo leváballe a almofía de auga morna e vertíalla nas mans. Logo ían os dous á escola -

cargando o escravo cos libros-, sen almorzar, pero mataban a fame con bolos de pan centeo

mercados polo camiño.

       A biblioteca do eunuco contiña centos de pergamiños espallados nos andeis. Marco

Aulio, que tal era a gracia do seu mestre, acostumaba empoleirarse nunha escada de tesoira, á

procura de libros antigos. Cando daba con algún, chimpábao dende o alto sobre da mesa grande

que había no centro. Resoaba co choque a casa enteira, erguéndose unha nube de po da que

saían dous ou tres arañas alporizadas. Prisciliano atrapaba os bichos e metíaos nunha caixa na

que perforara furados miudiños.

       "Baixaba Marco Aulio do taboado. Saía a respirar ó horto lindeiro, mais axiña cedía ás

súplicas do seu alumno para leren xuntos os libros poeirentos que, traducidos seis séculos antes

da lingua indíxena ó latín, contiñan relatos dos celtas e da relixión druídica, receitas a base de

herbas para diversas doenzas, así coma un cadro de árbores e arbustos nos que, ó abeiro da

sombra, cada tribo debía soterrar os depósitos de grans, ouro e armas, cando se vise na obriga de

abandonar a aldea". Logo desta frase de alomenos seis liñas, o reverendo respira fondo... e

encadea.

       "Aquela biblioteca era un observatorio onde se axuntaban terras e mares, cidades , illas e

humanos. O mestre lía mentres el soñaba. Vas facer unha viaxe, dicíalle; vas chegar deica as

derradeiras estrelas do ceo; vas furgar nos campos e neles has dar coas pedras agachadas; falarás

con tódolos animais do ar, do mar e da terra e interrogarás o ouro, o diamante e os pelouros

subterráneos. Todos os días has facelo, porque non creou Deus as cousas para deixalas ociosas.

Non están fixos os astros e os planetas; o mar érguese dun a outro lado e tampouco a terra non
                                                                                             -14-
                                                                                                14



está queda. O que se consome, ela anóvao e refórmao no acto. Así, do mesmo xeito que no

exterior da terra se traballa para producir algo, a súa matriz traballa para xerar.

          "Has saber, proseguía o mestre perante o seu abraiado alumno, que o firmamento é un

libro, e que a cada criatura lle acae un signo na criptografía divina. Coma con cada estrela,

Deus ten con cada alma as súas intencións determinadas e condúceas polos seus camiños

propios... Aprenderás a ler nas galaxias, xa verás. A cada letra correspóndelle unha estrela no

ceo. Venus, a primeiriña que aparece, é o a. Cástor e Pólux son o c e mais o h, que tenden

sempre a se unir...".

          Girólamo cala para beber un grolo de tila mentolada. Descúbrolle manchas brancas na

cara, debe de ser vitíligo, unha especie de despigmentación. Cando remata de beber prosegue o

relato.

          -Absorto naquela contemplación, Prisciliano pescudaba na alta noite o ritmo mesurado

dos astros, soñando con cantar nun extenso poema as marabillas da natureza e da mente infinda

que a anima. A súa mirada ensarillábase nas constelacións perseguindo as estrelas fugaces,

inquirindo no seo confuso da Vía Láctea. ¿Quen vive neses mundos? ¿Que formas teñen os seus

seres humanos, cómo son os animais e mais a vexetación? Non os vemos, como tampouco non

vemos nin a cen millonésima parte do que existe, explicáballe o seu mestre. Pensa no vento que

arrinca a raigaña das árbores, levanta montañas no mar e esnafra contra os navíos os rompentes.

Ninguén viu tal vento que fai ruxir as furnas e sen embargo existe.

          "Ós nove anos o neno acumulou tantos coñecementos de astroloxía, que a noite das

calendas de xaneiro escribía todo o que ía suceder durante o ano vindeiro. A súa nai deu en se

inquietar.

          -Penso que esta criatura está a ser volver unha miguiña rara -insinuoulle un día ó mestre-

; deberiades saír dese observatorio sombrizo.
                                                                                           -15-
                                                                                              15



         -Dixérallo serenamente, sabedora de que entraba nun terreo esvaradío.

         -Abofé, élle moi aquelado á fábula. Hei procurar que estudie máis, que se concentre.

         "Non se deu por vencida a nai:

         -Tal vez precise máis exercicios físicos e menos concentración. A biblioteca

antóllaseme demasiado insá para alguén que, cómo dicilo, non posúe as mesmas facultades

físicas cós demais nenos do seu tempo.

         "Unha lei promulgada polo emperador Xuliano veu reforzar a posición da nai. Inspirada

polo neoplatónico Máximo de Éfeso, ordenaba que os nomeamentos dos profesores, ata daquela

a cargo das autoridades locais, tiñan de ser sometidos ó emperador.Pouco despois, un novo

edicto afastaba os mestres cristiáns das escolas". O camareiro trae a conta nun pratiño. Hai

tempo que Girólamo xoga cunha tarxeta de crédito dourada. Pona encol do pratiño e segue a

falar.

         "-"O edicto partía dun espírito cívico. Xuliano trataba de frear o acaparamento do ensino

por parte da Igrexa. Pero, nese caso, foi nefasto para Prisciliano. O seu amantiño eunuco foi

substituído por un pedagogo chegado á mantenta de Roma, un sofista co mutismo que mesmo

podería citarse coma modelo de elocuencia. A súa ambición axiña se limitou a lle aprender a ler,

a escribir...e a colmar de ouro o seu peto. Facíalle empuña-lo estilete, e una vez ben apreixado,

guiáballe a man coa súa sobre da cera xa debuxada, esixíndolle que reproducise o abecedario

que deseñara baixo o seu control.

         "En declamación, o pedagogo elixía un texto en verso ou en prosa, dáballo a ler unha

soa vez a Prisciliano para que llo repetise coas mesmas cadencias, coas mesmas rimas, pero con

outras palabras. Dese xeito pensaba ensinarlle a linguaxe axeitada para cada situación e para

cada personaxe, de modo que os nenos falasen con inocencia, os vellos con sensatez, as

mulleres con tenrura, os heroes de forma lanzal e os campesiños con rusticidade.
                                                                                       -16-
                                                                                          16



       -¡Que parvada!, dicíalle o seu antigo mestre cando se encontraban ás agachadas.

Segundo os meus revoltos coñecementos, os nenos falan adoito con sensatez, os vellos ás toas,

as mulleres de xeito acedo e os campesiños sabiamente. ¡e moitos heroes blasfemaron no intre

do pasamento".

       No comedor só quedamos Girolamo e mais eu. Saímos. Os peregrinos agardan no

autobús. Habémonos ver de novo, asegúrame el, cunha aperta toscana da que me custa traballo

ceibarme.



       Outra vez a Vespa -Silvina, hei ter que me afacer, coma sempre ó principio-, por

estradas veciñais rumbo a Tours. Estreitas, ás veces retortas, invadidas pola vexetación,

algunhas nin no mapa veñen. Cheira a esterco. Os meus pais tiñan un hotel en Irimia ¿xa o

dixen, cruel Alzheimer? con auga corrente nos cuartos e un escusado, pero a maioría da vila

vivía en promiscuidade con cochos, cabras, vacas e cabalos, deitando de tal zarapallada este

mesmo cheirume de toxo macerado no excremento das bestas. ¡Doce reminiscencia da nenez!

       Tería que inventar un motivo máis plausible para cando me pregunten por que fago esta

viaxe. Co reverendísimo florentino xa me vin en apuros. Por certo, qué fermoso o seu relato

sobre Prisciliano, aínda que tirando ó haxiográfico, pero só pola historia do eunuco pagou a

pena comer coma un coello.

       Se é que se debe sinceridade ó lector, hei confesar que vou a España a sacar o carné de

conducir A2, que vale para todas as motos. Agora teño o A1 para motos de 125 cms cúbicos. Xa

levo intentado dúas veces de conseguir en Francia o A2; en ambas esnafreime na proba de

velocidade, que é un crime legal. En cambio en España é doado. Preséntome en Lousada coa

miña Silvina, dúas ou tres voltas coma de chiste e danme un permiso de verdade. Parece

complicado pero é moi sinxelo. O conto da leiteira rematará cun decreto da Unión Europea que
                                                                                         -17-
                                                                                            17



ha dar validez ó meu carné en tódolos países e usque ad aeternitatem.

       Pillo a D-156. Logo de cinco minutos, acéndese o chibato dos freos. Xa deu en

pestanexar en París sen que lle fixese caso. Un non se lanza á aventura con mancontro, seguro

de vida, revisión do vehículo, tarxeta de crédito. A única precaución que tomei foi pagar a

cotización anual á Asociación polo dereito a morrer dignamente. Se me esmendrello contra

unha árbore e caio cun médico comprensivo tal vez non saia feito un Millán Astray. Hei seguir a

modo lento, ata que a luciña canse de amolar.



       A Beauce continúa estendéndose, dourada, interminable. En tempos pretéritos a palla

amoreábase en pacas, unhas cabezudas, outras máis chatas, segundo o pluviométrico, como din

na tele. Era outra beleza; a de agora reside na disposición das pacas polo campo, coma cadros de

Mondrian ou esculturas de Chillida. ¡Que forte, este aizkolari! Quere baleirar a montaña sagrada

de Tindaya para facer unha obra de arte. Non cambiou. Hai corenta anos, un día de garden party,

el e Palazuelo protagonizaron un happening na Cidade Universitaria de París. Entre os dous

intentaron guindar pola ventá do Colexio de España a Jordi Anguera, xenro de Gargallo, e ó

pintor Xavier Valls, porque estes querían izar a bandeira catalana. Como non puideron

chimpalos, ambos franquistas mallaron neles.

       O olor áspero de cereal acabado de segar mestúrase co das madreselvas, adozado, que

medran nos lindes. En medio do campo e entre os ventos, albisco unha torre sutil, rosada, un

rabuño no ceo. O seu ángulo inscríbese no horizonte, todo de vexetación, onde non asoma vila

ningunha. A raia celeste aporta a esta paisaxe unha leve indicación humana e axiña a igrexa nos

fala dunha cidade resumida en torno súa. Xa, máis de cerca, mantén ó abrigo do seu gran manto

sombrizo, no medio do campo e contra os ventos, os lombos grises das casas.

       Un cartel: "Combray de Marcel Proust". ¡Hai que ver! Un pode ler varias veces os
                                                                                           -18-
                                                                                              18



primeiros capítulos de A la recherche du temps perdu deixándose levar pola maxia da escritura

sen decatarse de que no fondo de todo texto hai unha verdade, agachada neste caso a dúas horas

de París e moito menos nunha boa moto. Dispensando, Silvina.

       Cambray segue atristada, tristeira coma as súas rúas con graves nomes de santos: rúa de

Santo Hilario, rúa do Suplantador... A casa da tía Léoncie. Hai un museo. Abren ás catro e

media, pero por unha fiestra podo ver o salón burgués onde xogou ó amor o pequeno Marcel.

       Deixo a Silvina na praza, diante dunha confeitería onde fabrican as "auténticas

magdalenas que recuperan o tempo perdido". Das casas, construídas con pedra moura do país -

chanzos na entrada e tellados en punta-, deita aínda ese olor de cociña que ás veces subía ó

recordo do Proust xa maior, tan intermitente e tan cálido como debía ser daquela.

       En balde procuro a vella hostalería do Paxaro Ferido.

       ¿Por que me vén ás mentes un recital ó que asistín a principios dos anos cincuenta, no

conservatorio de Madrid da rúa San Bernardo? Chistian Ferras e Pierre Barbizet tocaban a

Sonata para violín e piano de César Franck: si do # la sol # fa mi... Tiña eu catorce anos, levaba

máis da metade da miña vida estudiando solfexo e piano. Era a primeira vez que asistía a un

concerto. Descubrín aquela noite que o que oía non era música: eran notas. Do #,re, mi, fa #, sol

#, la sol # fa # mi...¡A sonata de Vinteuil? Agora, en Combray, o reloxo de Santo Hilario dá as

dúas da tarde. Primeiro os cuartos: Fa #, re... Logo as horas, re, re (...) cun longo caldeirón. O

meu maldito oído absoluto impídeme captar o sentido dos sons. E volvendo á sonata de

Vinteuil, non se pode amar a música vendo o seu esqueleto, nin a pintura escrutando as

pinceladas como tampouco saborear un prato analizando todos os seus ingredientes.

       Entro na igrexa. O seu interior non é fermoso consonte os cánones, e sen embargo a

distribución dos bancos, tan vellos, tan rariños, dálles esa calidade apreciable neste mundo de

naturalidade e distinción. Pero non debo deixar moito tempo a Silvina ceiba, coa mochila
                                                                                             -19-
                                                                                                19



amarrada simplemente con elásticos. Solución: ou acurtar as visitas ou levar os vultos enriba do

lombo, como fixen en Chartres porque alí se coan moitos rateiros entre os turistas.

         Instalo a Silvina diante dun bar. Dende dentro hei poder vixiala mentres tomo un café.

Agardando a que mo sirvan, bótolle unha ollada ó xornal da localidade, La Nouvelle République

de Centre-ouest deste catorce de agosto. Principio pola derradeira páxina (para a lectura son

musulmán) e nela bato cunha historieta gráfica, que así impón don Fernando Lázaro Carreter

que se lles chame ós cómics. Vese a san Martiño ceando cos seus discípulos. O da súa dereita

dille:

         "L'évêque arien Ithace d'Ossuna, qui a l'oreille de l'empereur Maxime, a juré la perte

de Priscillien. Il a obtenu de l'empereur qu'un synode se tienne cet été à Bordeaux, que

convaincra Priscillien de magie et signera son arrêt de mort!

         -Qui est ce Priscillien?, pregunta Martiño.

         -C'est le fondateur d'une secte d'ascèse près de Cordoue. Le concile de Saragosse a déjà

condamné il y a cinq ans Priscillien et ses disciples pour pratiques hétérodoxes...".

         Asina o texto un tal Pierre-Yves Proust. Acepto sen sobresalto estas dúas coincidencias,

gañado dende hai tempo ¡tantas cousas inexplicables teñen ocorrido na miña vida! por unha

sorte de indiferencia ante a maxia que non deixa lugar á superstición.

         Pídolle o recorte á taberneira, explicándolle que se ese Proust, que se Prisciliano, que se

tal e que se é cousa de meigas. Tómame por un toleirán. Aínda non o leron todos os clientes,

descúlpase. ¡Pero que carallo lle interesa Prisciliano ós seus siareiros! Non llo espetei, claro, e

bastante alporizado chamo á redacción do xornal. ¿Pódenme facilitar o teléfono do autor da

historieta debuxada? Esta denominación tamén goza do visto e prace académico.

         A Proust sorpréndelle a miña chamada. Non é cousa de broma, porfío, demostrándolle,

mercé ó relato de Girólamo, un coñecemento do herexe moito maior có común da xente. Non
                                                                                          -20-
                                                                                             20



lle presta nadiña o de herexe.

       -Herexe éo, retrúcame, dende o punto de vista dos seus inimigos. Na súa época non

había cánones, de modo que era imposible deslindar a fronteira entre a ortodoxia e o camiño

errado. Foi o primeiro eclesiástico executado polo brazo secular. Viviu no século IV, elixírono

bispo de Ávila e decapitárono en Tréveris, a cidade onde naceu Karl Marx. Entre outras cousas,

din cría nos principios do Ben e do Mal, na loita entre o Diabro e Deus, predicaba o ascetismo,

aceptaba as mulleres no sacerdocio e loitou contra a corrupción da xerarquía. ¿Que máis lle

podo dicir?

       Seica tampouco lle chista que perturbase a súa paz doméstica. ¿Ou será timidez? Eu

sigo coa opinión heterodoxa que herdei de meu pai e agora el esfórzase en non me contradicir:

       -Xaora que se pode considerar que foi un precursor dos cátaros, de Savonarola e de

Lutero, pero en realidade pouco se sabe da súa vida. Eu investiguei moito para escribir o texto e

coido que se atén á realidade histórica.

       Propóñolle que nos vexamos en Tours, onde vive; que tomemos un té e me conte todo o

que de Prisciliano saiba, a continuación do relato que Girólamo deixou tronzado. Accede de má

gana. Vai de fin de semana e concédeme tres cuartos de hora se estou na estación de Tours ás

cinco da tarde.



       Silvina non me falla: apaga as luces de mal agoiro, bole canto pode e ás menos cinco

recoñezo a Proust porque ambos exhibimos o xornal da historieta. Comeza desculpándose.

Pouco me poderá dicir sobre o tema que nos reuniu. Tería que falar co historiador que lle

axudou. Da súa profesión comprendo algo así coma enfermeiro nun hospital psiquiátrico

infantil. Tralo descargo, vai directamente ó gran:
                                                                                         -21-
                                                                                            21



        -As secuelas da reforma administrativa de Diocleciano, a principios do século IV,

afectaron en sumo grao a todo o Imperio. Para gobernar con máis eficacia o seu inmenso

territorio, o emperador reducira a extensión das provincias, aumentando ó tempo o seu número

ata cen. Á fronte de cada provincia tivo que nomear funcionarios, que constituían unha carga

moi onerosa para a cidadanía. Caio Aurelio, o pai de Prisciliano, salvagardou a súa inmensa

fortuna cunha aparente submisión a Roma. Gracias ó cobizado ouro de Galicia subornou a

patricios e funcionarios, conseguindo ser designado senador por decisión imperial".

        Aquí lembro eu o túnel cavado polos romanos en Ourense para desviaren o curso do río

Sil, o Montefurado, que se vía dende a xanela do tren que na miña nenez me levaba de Lugo a

Madrid. ¿El serían aquelas as minas de Caio Aurelio?

        -Puxo a súa facenda ó servicio do Imperio, prosegue Pierre-Yves Proust, así coma o seu

exército privado, composto por campesiños e escravos que vivían nos seus castros. Ata entón, o

seu exército servíralle para protexer as súas posesións contra os roubos e o bandoleirismo. A

cambio, Roma autorizouno a recrutar soldados mediante o pagamento dunha cantidade

simbólica. Caio Aurelio ordenou construír galpóns onde gardar milleiros de escudos, moreas de

coirazas, montañas d helmos, espadas e armas arreboladizas, todo acicalado e relucente para a

soldadesca. Ourizadas as lanzas, entraban as lexións nas vilas coma un furacán a removelo todo.

Os sacerdotes fuxían cos seus obxectos sagrados. Para salvaren as súas vidas, os ricos

arruinábanse en rescates desmesurados. As mulleres caían preñes e a súa descendencia na

escravitude. Mais ó chegaren ó río Limia os lexionarios sentían pánico sagrado, porque as súas

augas producían o esquecemento das familias, da patria e, por se for pouco, causaban a morte".

        ¿Como non vou comprender eu o terror das lexións? Á parte do perigo que entraña

achegarse a un mar avolto ¿quen vai deixar Milán, Roma ou París para se internar en Galicia,

rexión de vida difícil, tristeira para vivir nela se non é a propia terra?
                                                                                           -22-
                                                                                              22



        -As cohortes instalaron os seus cuarteis no castro de Rudum-dela. Ó chegaren,

Prisciliano sentiu unha remisión da súa enfermidade. Deixando a espada de madeira, o tirador,

o arco e as bólas, emprendeu coa falanxe os primeiros titubeos da vida castrense, desfilando con

ritmo viril ó son das trompetas. Subírono en cabalos de madeira ata que logrou montar con igual

pericia pola dereita e pola esquerda. Aprendeu a nadar e ergueu escudos de salgueiro o dobre de

pesados cós verdadeiros. Ningún adolescente lle gañaba guindando pedras, a man ou con

tirafonda ó xeito dos baleares, e un mestre de esgrima aprendeulle a manexar a espada e o

estoque.

        "Ocorría iso cando era gobernador de Galicia Aconio Catulino, aló polos 360 da

encarnación do Señor. Abateuse entón sobre daquela terra unha fame negra como os máis

anciáns non gardaban memoria. As zonas costeiras aturaban a escaseza mercé ó froito do mar,

mentres que as rexións montesías carecían de todo. O trigo que mandaba Roma caía en mans do

frumentario, home experto en explotar a miseria. Endebedárase para mercar o seu nomeamento

e tiña que sacar diñeiro dos petos alleos. Igual ca Verres en Sicilia, levaba sempre canda el unha

acusación que ocasionaba a pena capital e incautación de bens para o dono dun campo ben

cultivado ou dunha mansión de cobiza. O primeiro que fixo foi decretar unha suba xeral de

trabucos. Puxo logo a poxa as propiedades máis importantes, recomendando que en beneficio

do pobo e do Imperio se lles asignasen prezos baixos, mercándoas acto seguido un seu home de

palla. A corrupción, o nepotismo eran tales, que o delegado de Roma vendía nomeamentos sen

contar. A penas se instalaba un funcionario, tiña que deixar o seu posto a outro que estaba na

lista de espera.

        Caio Aurelio ergueuse entón contra de Roma: ningún axente do prefecto nin do

gobernador -proclamou-, debería exercer máis presións sobre dos galaicos; era xa digno de

gabanza que pagasen as taxas ordinarias e nin coa tortura se poderían recadar novos tributos.
                                                                                         -23-
                                                                                            23



Adiantándose ó mandamento do emperador Xuliano, quitou os cerrumes das súas posesións

para que os indixentes tomasen os froitos caídos por terra. En cas súa había mesa frugal, sempre

suficiente para moitos e nunca faltaba o caldo de nabizas que tanto lle agrada á xente pobre.

Distribuíulles diñeiro ós encausados para que a ninguén se desafiuzase e vivisen todos ó

resgardo de imposicións disfrazadas de nomes detestables. Non obstante, houbo quen se deu á

rapina ou escapou ó monte, póndose ó mando de antigos gladiadores. Estes, aínda non sendo

moi numerosos, constituían un grupo de desesperados con destreza no manexo das armas e

carentes de principios morais. A súa coraxe innata medraba ó veren cómo diariamente, por un

grolo de viño ou un anaco de pan, se unían a eles traballadores das minas de ouro, que lles

descubrían os depósitos e os tobos máis inaccesibles.

       A aparición destas bandas nun lugar tan remoto como era Galicia inquietou moito a

Roma. Aínda non foran convenientemente sufocadas as revoltas populares dos bagaudas das

Galias, capitaneados inicialmente por Eliano e Amando; a súa forza residía nos escravos e nos

colonos das leiras unidas á baixa plebe cidadá; este movemento estendérase pola Hispania e a

Lusitania.

       Medorentos verbo da nova actitude de Caio Aurelio e do exército que tiña so o mando, o

frumentario e o prefecto elevaron senllas instancias ó César para que fose inscrito entre os

clarissimi viri e tivese que abandonar a súa terra. Era o que se di unha sinecura. Os clarísimos

contábanse entre os funcionarios mellor pagos do Imperio. Os seus ingresos podían abranguer

cento vinte mil pezas de ouro, mentres que os dun áulico en Constantinopla eran de mil, os dun

mercador só de duascentas e os dun labrego de cinco miserentas pezas de ouro".

       Pierre-Yves Proust superou o tempo previsto. Indícollo, arriscándome a ficar outra vez

cun relato inconcluso. Chega a súa muller cunha criatura en brazos, moi lindas as dúas, abofé.

Sobre todo a maior. Divina con ese vestido estampado de floriñas vermellas baixo un fondo
                                                                                       -24-
                                                                                          24



branco, de modo que o seu corpo de curvas finas se insinúa fermosamente. Vaia a Confolens e

pregunte por Henri Coursaget, dime el, e vanse os dous correndo tralo AVE.

        Silvina agárdame con ledicia resignada e penitente. ¡Santo Cristo, cantos vultos leva

enriba! Malia as luceciñas que prende para que lle eu faga caso, estoulle tomando un certo

aquel. Tamén a ela lle deben de amolar certas manías do seu amo. Cousas da promiscuidade,

pero que non se queixe: merqueina na puta rúa por catro francos e con once mil quilómetros nos

pneumáticos (idade na que dan en ranquear as mulas) a un capitán de artillería que só a sacaba

os domingos para mocear. Tal vez coma compañeiros de viaxe non sexamos ideais, o un para o

outro, pero quen sabe se chegaremos a entendernos. Metidos na aventura, paga a pena levarse

ben e termos a festa en paz.

        Agora aburrímonos: quilómetros e quilómetros sen can que nos ladre, ó noso ritmo isto

semella Easy rider, dous tipos extraviados polas chairas do distante centrooeste. Xa me abafan

os miles de quilómetros, alomenos mil cincocentos faltan deica Lousada. E os de retorno. A

tempo estou de meter a Silvina no tren e regresar a París. Penso en Bergamín: aínda que non

vaias a ningures non quedes no camiño; comézase por crer e acábase dubidando, pero hai que

principiar de novo... e sigo adiante.

        Por fin, unha muller debruzada sobre a fiestra. Un ser vivente. ¿vivente? ollando

¿ollando que? Por aquí debe de pasar un vehículo a cada morte de bispo. Paro diante cas súa.

¿Para Château-Renault? O rostro marelo da muller, comesto polas vexigas. Ben mirado, a

gangrena foille roendo o nariz, qué fasquía tan monstruosa. Por riba, muda, non quita os ollos

de Silvina. ¡Pois que matina, señora! ¡Tan moto lle é coma unha Hardley Davidson. Ó cabo a

súa amabilidade exprésase con gruñidos. Outra vez por onde cae Château-Renault e abanea a

cabeza. É ou está moi gorda, imposible calcularlle a idade. Achégase un veciño, debe de andar

pola corentena, ollos de sapo, lingua correúda, rostro enchoupado de alcohol. Moi lonxe,
                                                                                        -25-
                                                                                           25



enténdolle o aceno, non o que di, uns trinta quilómetros, Nin esquerda nin dereita, só un brazo

vago. ¡Que dous espécimes, santo deus, e escapo ás présas desta especie de parque humanoide!



       Démos chegado a Silvina e mais eu ás cinco a Tours, cidade conservadora e cristiá. Na

oficina de turismo aténdeme unha moza exclusivamente consagrada á información relixiosa. A

razapa dáme (a Silvina deixeina fóra) toda clase de mapas e prospectos da cidade, na que san

Martiño está omnipresente. Liceo, igrexa, avenida, rúa e rúa cega de san Mariño, seguro que

haberá algún sex-shop clandestino con cilicios marca "O ermitán". Abofé que con moito gusto

poría un esta noite, e non como facía no internado Guillermo Gómez, que o ataba no sexo

fláccido e ó empalmarse alcanzaba os éxtases de santa Teresa, senón un pouco máis frouxo, que

se consegue, nihil obsat, un pracer digno dos deuses.

       Rúa Real, torres do Reloxo e de Carlomagno, igrexa románica de san Xian rebordante

de lendas e poderío, a casa de Tristán en lembranza de Walter Scoot. Aquí situábase a torre

onde moraba o espírito do rei Hugo. Nela reuníanse os protestantes a mediados do século XVI,

polo que lles puxeron o nome iniciático de hugonotes. É a derradeira vez que utilizo unha guía

turística do século pasado. Xúroo.

       Deixo outra vez a miña montura fóra e entro na librería relixiosa que me amosou a

rapaza de turismo. Quero mercar algo sobre algunha celebridade local que non sexa aquel seu

ex alcalde Jean Royer. O dependente, que non ten pinta de relixioso, máis ben de irmanciña da

caridade, recoméndame a Vita Martini de Sulpicio Severo, así coma un artigo que acaba de saír

na revista Méthodes titulado "Martin et l'affaire priscillianiste". ¡Outra coincidencia! Non me

inmuto e parolamos. Chegou a hora do peche e fixamos cita para mañá. Imos durmir, Silvina e

mais eu, a un hostal deses que non teñen ningunha consideración pola arquitectura local e

chegan a deprimir mesmo a Xan das Bólas. A min danme unha habitación aséptica no segundo
                                                                                          -26-
                                                                                             26



piso e a Silvina un recuncho cotroso no garaxe. Non me sinto canso nin me doen os riles ou a

columna vertebral, como vaticinara a xente que me aprecia.



       ¡Que luz a de onte, a da chegada! Un solpor en vermello vivo, que agoiraba a maña de

hoxe. Érgome ás sete e vou directo en procura de Silvina para saírmos cara a Marmoutier.

Debeu de durmir mal. Nin caso ó arrinque electrónico. Vinte pisadelas ó pedal, o mesmo;

acaneos, empuxadas, ó cabo esperta amodorrada. Na recta quilométrica que atravesa a cidade

podería pórse a noventa ou cen, pero vai coma unha burriña, sen lle importar o meu desespero

nin as inxeccións do acelerador.

       Ó seu paso por Marmoutier, o Loira rodea a montaña que lle impón a súa marxe, traza

un semicírculo, segue o valiño polo seu lado norte e o propio río, saíndo da canle, forma un lazo

natural. Esperaba atoparme con xentío, visionarios orando e frades afanados en divinos

rechouchíos. Créase ou non, é artigo de fe que un día corrente coma hoxe subiu María en corpo

e alma ó ceo, portento digno dos satélites máis requintados e de celebración. Pois non. Un

deserto. Nin tan sequera ese pobre miserable que o convento debe acoller e manter ad aeternum

en memoria do esmolante salvado por Martiño.

       Ábrese unha porta lateral. Unha muller seguida dun can; tras deles un crego de sotana,

coa calor que vai. A muller ten coma trinta anos, rostro puntiagudo e ese andar hierático que,

entre outras ensinanzas, a educación católica confire ó seus funcionarios. Bos días, saúdoa,

encadeando para que non se me escorra ¿hai algunha cerimonia para festexar a milagreira

Asunción da Santísima Virxe ó ceo? Non; non hai nada previsto. Adusta e correcta. Ademais

articula como pisa, firme, sen un mal paso. ¿É que os monxes non festexan un día tan

sobranceiro coma o de hoxe? Aquí non hai monxes, parece lamentar a monxa. Foi un convento

de relixiosas e só quedamos dúas; unha, moi velliña a pobre e mais eu, que son a súa
                                                                                         -27-
                                                                                            27



enfermeira.

       ¡Monxa e enfermeira, o mellor do mellor! ¿Que non me suxeriría a min, de mozo? O

crego achégase para formar un trío, quinteto co seu can e quinto coa miña Silvina. Chámase don

Fernando -di don, con acento latino e logo ceiba un Rodríguez, González, García, calquera

apelido ordinario. Negro, impertinente, o can corre a osmar á monxiña. Disimulamos o crego e

mais eu, mentres a miramos de reollo a ela dando voltas, máis voltas e reviravoltas ó compás

das incursións caninas. ¿Por que non botalo a cantazos? di o crego brandindo un caxato. So as

medias de la, en pleno verán, as pernas da sor parecen de cobiza. O can abandona a saia gris e

brinca a uliscar a negra do seu agresor. Por debaixo leva pantalóns. Ambivalente: ¡ou saia ou

pantalóns! ¿Como ousa ser ministro de Deus con tal pinta?

       -¡Vostede é, viaxeiro, un sobón do sagrado! -céibame o crego cando me estraño de que

no convento manteñan dúas persoas, enfermeira e capelán, para unha soa monxiña. ¿Loitan

contra o desemprego eclesiástico? ¿Non estaría moito mellor a vella nunha residencia e esta

señorita vivindo a súa vida?

       ¡O que tal dixen! O crego dirixe a mirada á estrada e desaparece da nosa vista. ¡Señor

cura, vaia con Deus, que de existir e ser supermán, resolvería o problema do paro e non

cargariamos con ese peso na conciencia! Por suposto que non lle dixen ren disto, pero qué

queren vostedes que se pense en moto, tanto tempo sen compaña, aburrido... Pois parvadas,

necidades, prosmeiradas.



       En solitario os dous (agás as presencias muda do can e silandeira de Silvina) pregúntolle

á monxa, por dicir algo, que de cando data a abadía. Dá medio paso atrás e apoiase no

enreixado, o que enxergo coma unha apelación apremiante á miña desorientada tenrura de home

sen acougo.
                                                                                           -28-
                                                                                              28



       -San Martiño fundou esta abadía a mediados do século IV, principia, moi formalista.

Millóns de abellas e case tantos anacoretas fixaron aquí a súa morada. Moitos destes, ricos e de

nobre liñaxe, abandonaran praceres mundanos para gozaren da vida monacal co seu prelado. Os

que fuxían de Exipto e se aplicaban os flaxelos de santo Antón, modelo de eremitas, contaban

co respaldo de san Martiño. A Igrexa tratábaos coma inimigos; a súa vida austera, retirada, o seu

refugo da riqueza, eran fermentos demoledores do edificio que fronte ó Imperio pagán estaba

construíndo a xerarquía eclesiástica.

       A monxiña, recoiro, non é tan oficialista como eu cavilaba. De socato olla o reloxo de

faldriqueira. Ten que visitar unha parella de anciáns e anda curta de tempo. Intento retela. Debía

de ser todo un home san Martiño, céibolle coma un axente oficioso de Satanás e cae na

tentación de evocar o seu lexionario.

       -Naceu en Panonia e foi soldado romano antes de se converter ó cristianismo. Famoso

polo seu valor, non dubidou en enfrontarse ó poder imperial nin en cortar a súa capa en dúas

para partillala cun pobre. O seu xesto candoroso e irreflexivo -ambos tremelicaban co frío

despois-, provocou variadas disquisicións. Se os uniformes pertencían ó Imperio ¿un soldado

podía facer da súa capa medio saio? Os seus haxiógrafos aduciron que ó se incorporar á lexión,

Martiño pagara a metade da prenda. Estaba por saber se fixera caridade coa parte que lle

pertencía ou coa do Estado. Póndose a cavilar asisados padres da Igrexa sobre dun parágrafo do

código teodosiano que aborda o tema da indumentaria castrense, tan axeitadamente, que Martín

pasou de desfalcador a santo.

       ¡Mira para a monxiña posconciliar! ¡Ten sentido do humor e non comunga con rodas de

muíño! A monxiña, recoiro, non é tan oficialista como eu cavilaba. De socato olla o reloxo de

faldriqueira. Ten que visitar unha parella de anciáns e nada curta de tempo. Intento retela. Debía

de ser todo un home san Martiño, céibolle coma un axente oficioso de Satanás e cae na
                                                                                         -29-
                                                                                            29



tentación de evocar o seu lexionario.

       -Naceu en Panonia e foi soldado romano antes de se converter ó cristianismo. Famoso

polo seu valor, non dubidou en se enfrontar ó poder imperial nin en cortar a súa capa en dúas

para partila cun pobre. O seu xesto candoroso e irreflexivo -amos tremelicaban co frío despois-,

provocou variadas disquisicións. Se os uniformes pertencían ó Imperio ¿un soldado podía facer

da súa capa medio saio? Os seus haxiógrafos aduciron que ó se incorporar á lexión, Martiño

pagara a metade da prenda. Estaba por saber se fixera caridade coa pare que lle pertencía ou coa

do Estado. póndose a cavilar asisados padres da Igrexa sobre dun parágrafo do código

teodosiano que aborda o tema da indumentaria castrense, tan axeitadamente, que Martín pasou

de desfalcador a santo.

       ¡Mira para a monxiña posconciliar! ¡Ten sentido do humor e non comunga con rodas de

muíño! Foi esvarando ata sentar no muro de ladrillos. Achégome a ela. ¿Non haberá algún

convento fundado por san Martiño no que vivan aiatolás?, e miro os seus ollos ridentes, Vaia

vostede a Ligugé, respóndeme de súpeto alporizada. Alí hai unha abadía de monxes. Saíndo á

esquerda, pille outra vez á esquerda a dirección de Langeais.

       E bota a andar ás présas, sen tan sequera se despedir. Descúlpoa pensando nos velliños.

Dubido, agardo, arrinco a Silvina e póñome á súa altura. Vai chegar con atraso. ¿Quere que a

leve? Óllame desconfiada. Permanece un intre contemplándome. Sen dúbida tranquilízaa a

expresión de errante desamparo da miña mirada. Ignorante do mundo e dos seus perigos, nin

pola cabeza lle pasa a necesidade de levar casco. Por ensalmo saco un -coma un prestidixitador

a pombiña do chapeu-, de debaixo do asento. As miñas palmas rozan a pel suave do seu

queixelo ó poñerllo e sinto o bafo de mar e alcanforada sancristía.

       Inicio, manteño unha marcha constante, regular, evitando aceleróns. Ó dobrar unha rúa,

a relixiosa francesa suxéitame pola cintura ¡que manciñas tan doces! e apreta os dentes brancos,
                                                                                           -30-
                                                                                              30



parellos, de cadeliña sa. Polo retrovisor vexo os seus ollos negros e a súa boquiña sorbendo o ar,

entregada ó vento coma santa Teresa ó dardo do anxo. ¡Nin que o Tentador se metese entre nós!

Eu, pregando a Deus que xurda algún atranco, un can ou un gato que me obrigue a frear e teña

algún pecado groso no Xuízo final.

       Chegamos á cita con antelación. Ela declina o meu convite a café, cervexa ou alomenos

un kir, que todo confeso ou confesa que se prece debería aceptar, porque o inventou un cóengo

de Dijon, de onde foi alcalde. Déixoa no asilo de anciáns. Antes de separármonos ¿merecería

saber o seu nome para non esquecelo na vida? Pero polo amor de Deus dígame o seu nome de

verdade, non unha desas hipérboles de sor Tal ou Cal das Sagradas Vísceras de santo Individuo

ou santa Paisana. Chámome sor Natalia do Sagrado Corazón de Xesús, María e Xosé,

confírmame coma se adiviñase os meus receos. ¡Natalinda!, exclamo gozoso. ¿Que dixo? Oh,

nada, perdoe. ¡O seu nome en español!

       Solitario e saudoso vou ó "Galo dourado", bar do centro onde o libreiro apostólico me

agarda dende as dez da mañá. Descúlpome. Así somos os latinos. Irrebatible. Está preparando

unha tese sobre Sulpicio Severo, un deses estudios que fan os cristiáns de hoxe, metidos a

sociólogos e economistas. Comeza coa clásica comparanza entre o Imperio romano e o ianqui.

Calcúlame o poder adquisitivo do denario en relación co euro e desprega unha lista de productos

superfluos que invadiron a alta sociedade romana (animais exóticos, prendas de seda, enxovais

de prata...) en vésperas da caída de Roma , comparándoos coa ofertas do Corte Inglés. Este

home é unha verdadeira encyclopaedia universalis. Ninguén mellor ca el para me falar de

Prisciliano, onde e como vivía en Roma durante o exilio dourado de seu pai. Pregúntolle e é

como se colocase a frechiña no capítulo correspondente, pulsa dúas veces o rato e se puxese en

funcionamento o cederrón:
                                                                                            -31-
                                                                                               31



       -En Roma, a familia de Caio Aurelio vivía nunha residencia suntuosa do monte Palatino

reservada ós senadores. Os médicos aconsellaran ó paterfamilias un lugar san para o seu fillo,

que padecía asma coma o Ché. Dáme que a este libreiro lle gustan os lugares comúns. Entón os

xardíns do Palatino ocupaban unha grande extensión. Caio Aurelio decatouse axiña de que os

senadores romanos formaban unha caste hermética. Ós que coma el chegaban de provincias,

mantíñanos á marxe dos seus cenáculos. Home honrado e xusto, escandalizábase de que os máis

deles abandonasen as súas crenzas pagás para se entregar ó cristianismo, e por esa traizón

fixérnse con cargos relixiosos e políticos para os que non estaban capacitados.

       "Prisciliano asistía ás clases de Octaviano Porfirio, prefecto da cidade e mediocre poeta.

¡Cantas humillacións sufriu con este pedagogo! Coma modelo de conducta, propúñalle as

pegadas de quen brillase e sobresaíse en verborrea, arte que tanto serve para acadar honras

humanas e falsas riquezas.

       "Mentres Prisciliano esmorecía na escola, o seu pai refuxiábase nas catacumbas, que os

cristiáns abandonaran para se instalar en pazos. Converteuse en defensor apaixonado do

paganismo. Nas prazas, nas rúa e mesmo nas lonxas de mercadores e nos mentideiros de

ociosos que eran as igrexas, con fe de neófito establecía disputas cos galileos, como

denominaba ós seguidores de Cristo. Medroulle así mesmo o xa moi requintado amor á súa

terra, unido á valoración tal vez excesiva das súas orixes e dos seus devanceiros. Ó seu fillo

dicíalle cando camiñaban pola ágora:

       -Fíxate ben, Prisciliano; fíxate nesa xente de ollos escuros e faciana graxenta,

desacougada, falangueira, exuberante. Fíxate en ti: es reservado, a túa pel é clara e os teus ollos

azuis. Eles son mediterráneos. Ti es celta. Procedes do norte e es un elixido. Eles poden burlar

as leis dos humanos, que é a única que coñecen. Ti non: por nacencia has obedecer a ordes máis

elevadas do que as impostas polos reis ós pobos.
                                                                                           -32-
                                                                                              32



       "Cando no 363 subiu Xoviano ó poder, enviou unha mensaxe ós gobernadores

obrigándoos a observaren os dez mandamentos da Lei de Moisés e impondo sancións a quen

non o fixer. Unha soa ollada de amor extramatrimonial era castigada polo lexislador evanxélico

coa tortura. Certos grupos de pagáns, entre eles o de Caio Aurelio, opuxéronse a estas medidas.

Rebordou sangue pagá nos pozos das igrexas; os bispos moi estimados polas súas virtudes,

coma os de Nicomedia e Cízico, impuñan a comuñón por medio dun trebello de madeira,

empurrando o pan consagrado pola gorxa das víctimas. Mesmo se puido ver a cruz de Cristo

encabezando a marcha das lexións cara a Nísibe e Antioquía.

       "Aínda neste marco, Caio Aurelio dicíase investido polo espírito do paganismo para

preservar a súa doutrina, teimando de xeito que os cristiáns se axuntasen para lle formar

tribunal. O senado de Constantinopla enviou, para defendelo, a Temisto, panexirista oficial dos

emperadores. En beneficio do acusado, Temisto argüíu que nos últimos reveses da fortuna, tanto

o paganismo coma o cristianismo foran traizoados por prosélitos indignos, que sen rubor

pasaban da igrexa ó templo e dos altares de Xúpiter á comuñón cristiá. "O clarísimo Caio

Aurelio -exclamou Temisto perante os xuíces-, é o símbolo da persecución que levan a cabo os

cristiáns contra dos pagáns, ata o punto de que estes cren prudente rapar as barbas e disimular os

seus pensamentos".

       "Engadiu que o acusado adquirira o concepto da relixión e do libre albedrío sen

influencia de ninguén, soamente coa lectura de libros helenos. Tan convincente foi, que o

tribunal admitiu a prol do reo o espontáneo e sincero das súas palabras. Dándoo por tolo, foi

confiscada boa parte da súa facenda e a el enviárono a Galicia coa enteira familia.

       "En Galicia, Caio Aurelio seguiu coas súas prédicas, malia que un novo edicto anulase o

anterior. Volveron a chamalo a Roma, e desta non o xulgaron en público, senón perante un

tribunal eclesiástico. Condenárono a levar unha pata de galo pendurada da toga e a vivir
                                                                                         -33-
                                                                                            33



permanentemente recluído, con recargo de misa e sermón. Aínda así adoitaba erguerse e

retrucarlle ó orador cando disentía da súa plática. Unha nova condena obrigouno a cargar día e

noite cunha saca de area ás costas, á que se lle retiraba, cada ano, unha libra de peso. Cóntase

que ó cabo de catro decenios, Caio Aurelio elevouse cal pluma ó vento...".

       O libreiro segue latricando e engulindo cervexas. Eu non aturo nin a primeira, xa levo

bebido tres e principian a me marear os seus "se levou" e "os enviaron". Dende hai un bo anaco

de tempo, as nubes que me obnubilan a cabeza só deixan penetrar a imaxe da monxiña soñada.

O libreiro coloca cincuenta francos encol da mesa e esvaécese, oportuno, discreto.



       Diante miña todo recto, nin desniveis nin montañas. O sol acaba por enxugar a brétema,

e andando de vagar, murmura a brisa, o vento asubía feble, sedante, música sideral que a recente

asumpta María estará salmodiando no coro de serafíns; en cambio onte, camiño de Chartres,

entre o vendaval e unha avespa que se meteu baixo o casco, armábase no labirinto un balbordo

de mil pares de demachos.

       Á media hora de bonanza decátome de que a monxiña enfermeira -¡Natalinda...!-, me

indicou o camiño ó revés, e Langeais vaise arredando ás miñas costas.

       Nada se debe esperar das esposas de Cristo e nunca recuar o andado. Adiante. Cruzando

o Loira por unha ponte levadiza intérnome nunha campía insulsa, sen relevo, para me dirixir a

Langeais pola beira esquerda do río.

       Tufos de cortiza húmida, de lique fresco, antes de entrar en Richelieu, pequena vila

limpa e apracible. Podería resignarme a pasar dous ou tres días aquí e que me arranxen os freos.

Pero Julien Gracq descorreu as cortinas destas ventás de estilo Luís XIII, descubrindo detrás

delas un dédalo de curralóns, de pendellos, de bombonas de butano e gaiolas de coellos. Os

bastións aristocráticos, colonizados por pequenos burgueses, exhiben a sórdida mesquindade do
                                                                                          -34-
                                                                                             34



hábitat moderno. O tempo que falta para o exame de conducir está máis que contado e, por

suposto, aquí non hai concesionario de Vespa. Tócame seguir e andar espelido.

       Moi decidido a chegar dun tirón a Poitiers, cruzo un lugar de nome insólito nunha

rexión con arquitectura e paisaxe que ficaron estancadas no Renacemento.: "La Belle Indienne".

Catro casas, dúas a cadanseu lado da estrada. Os inquilinos exercen os labores ás agachadas,

ocúltanse nos bosques logo de lustraren as fachadas, podado os arbustos, recortados os parterres.

Un cartel á miña dereita indica: "Festa do trigo", escrito con pintura vermella a man e nun

cartón. Nun claro do bosque vexo un tropel coma de cen persoas, apreto o pedal (¡malditos

freos, tardan máis de cincuenta metros sen me deter!), á fin Silvina para e diríxome cara ó grupo

co aquel de me internar en terreo vedado.

       A xente fala en torno a pequenas tendas de lona e madeira, botellas de sidra, queixo,

foie-gras, todo moi ben disposto en mesas de cabaletes. En fronte, protexida do sol por un

carballo, unha tarima con mantel branco. Ós seus pés un cromo da Virxe enmarcado, oculto por

grandes feixes de cereal. Mantéñome a distancia durante os primeiros minutos, curioso e

desacougado: finxindo timidez para avanzar uns metros máis.

       Os altofalantes berran zortzicos vascos, fervenza de pleonasmos. Sobe un crego ó

estrado, ipso facto convertido en altar. Incorpórome ó grupo con pleno dereito canónico:

tododiós pode asistir ás cerimonias proselitistas, mesmo os incrédulos coma min. Mentres tanto,

o ministro de Deus, estola sobre da camisa, despáchase cun oficio taquigráfico, brincando do

introito á comuñón e do Dominus vobiscum ó Ite missa est. Que o Vaticano o explote (é

párroco de Lencloître, di misa alí, aquí e en varios lugarexos máis) non o exculpa: unha misa é

unha misa, cada parte que o tonsurado omite é iniciática e suponse que oculta o seu misterio.

Un digest do oficio divino, the best of bótao todo a perder. ¿Por que traducirían a liturxia ás

linguas romances, se en latín xa estaba escurísimo?
                                                                                         -35-
                                                                                            35



       Ó baixar o cura do pendello pregúntolle se o oficio, en medio da natureza e entre feixes

de espigas, máis do que cerimonia ortodoxa é latría a Ceres ou a Cibeles. Alédame que asistise

vostede á Santa Misa, responde desabrido o feirante de liturxias e media volta, déixame coa

boca aberta. Póñome a tirar fotos e achégaseme unha das participantes no acto. Esqueceron

avisar ó fotógrafo. ¿Podo suplilo eu? Sobre todo fotos dos mollos, das que ela mesma mesturou

as espigas. Saco a miña leica de refugallo e obedezo: un carrete enteiro dende todos os puntos

de mira e mesmo de xeonllos estilo Depardon. ¿Mandaramas? Con moito pracer, señora; e

xúrolle que non vin na miña vida gavelas coma as súas. Pero dígame de que vai esta romaxe.

       É un culto ancestral á natureza que os habitantes de "La Belle Indienne" teimaron

restablecer. Tiveron que porfiar co bispo, coas autoridades rexionais, coas forzas vivas, pero ó

final o pobo gañou.

       Mentres me fala a señora desaparece o señor oficiante e canda el a maioría dos fieis. Xa

lle estou dando eu ó starter electrónico de Silvina cando unha velliña me convida a quedar con

eles. Non lle fagas caso ó crego, filliño, dime esta nova velliña, ó tempo que os seus pasos, os

meus pasos, vanme levando, vannos levando cara a un grupo de seis ou sete persoas. Menos

exuberante cá trenzadora de espigas, o seu rostro angular, a súa voz gutural e monocorde

resúltanme familiares; dáme a espiña de tela visto e oído antes, sen que acade situala nalgún

momento do meu pasado.

       Preséntame os outros membros do círculo e aquí ninguén me pide contas, nin quen son,

nin con quen me deito nin con que me levanto. se coa virxemaría ou co espíritosanto.

Declínolles o meu nome e oficio, mínima concesión á cortesía, gardándome moito de lles referir

os motivos da miña viaxe. ¿Que pensarán de min se lles confeso que ando peregrinando miles

de quilómetros en escúter coa frívola intención de sacar un carné de conducir por arte de maxia

e de birlibirloque?
                                                                                       -36-
                                                                                          36



       Arredámonos todos a un lugar mesto de árbores centenarias, entre as que serpentea un

regueiro. Salientan os rumores do bosque céltico coas pisadas do grupo, no que se reverencia á

miña anfitriona. Eu sigo coutado entre eles, naquela fermosa fraga e en medio de tamaño

silencio. Repóñome preguntando o primeiro que me vén ás mentes, o máis trivial, a orixe do

topónimo de La Belle Indienne.



       -Algúns hanlle dicir, comeza o meu veciño, un tipo cunha pipa fedorenta, que houbo

aquí outrora unha tenda onde vendían o moi célebre tecido denominado "indienne". A nosa

verdade é unha longa e triste historia. A cerimonia que acaba de presenciar conmemora o

vicentésimo cuadraxésimo aniversario do Gran Trastorno, como chamamos ó exterminio dos

nosos devanceiros os acadienses.

       Non cabe dúbida ningunha, monsieur, estou a punto de lle dicir, pola linguaxe xa

albisquei que esta xente procede dun pasado remoto. Algúns deles viñeron a estes lugares,

prosegue o desconsiderado fumador, a Lencloîre e a Archigny-La-Puy, un burgo a unhas leguas

de aquí, onde seguiron practicando ás agachadas os seus costumes. Entre os que regresaron

había unha india de incomparable fermosura: a súa gracia era Evanxelina, en lembranza da

señorita do poema de Longfellow".

       -¡Evanxelina, a india fermosa!, salaia un contertulio, coma se tivese o cadáver diante

súa.

       -Dicían que estaba endiañada -prosegue o contaminador-, porque levaba sempre nas

mans o Albert. A xente é mala ¿non si? Denunciaban a todos os que escondían nas súas casas o

Albert ou libro negro dos condenados. Tíñano todos os ferreiros. Ademais, Evanxelina non se

levaba co seu home. Ela gardaba a mentalidade da súa tribo e el tiña que atender ós falares da

xente. Ben sabe vostede que os acadienses nos acolleron moi mal en Francia, e el ademais, non
                                                                                          -37-
                                                                                             37



o esqueza, trouxera unha india. Un Venres Santo, Evanxelina porfiou en ir danzar con tres

amigas. Un mozo animaba a festa soprando nun berimbao, chamado tamén música de boca.

Estaban danza que te danza cando irrompeu no salón un cabaleiro moi distinguido, todo vestido

de negro. Dixo que devecía por bailar coa máis fermosa e pregoulle un baile á india. Ó comezar

a mazurca, Evanxelina sentiu unha calor penetrante en cada lugar do seu corpo onde a súa

parella lle puña a man. Quixo afastarse del, pero o cabaleiro, ou o que for, fíxoa xirar e xirar,

cada vez máis, coma un remuíño. Chegou o momento en que ninguén distinguía o home da

muller. Á fin a danza concluíu coa desaparición de Evanxelina, e o cabaleiro saíu atravesando a

parede. Referiumo a miña avoa, ós seus oitenta e seis anos. Ela sabíao pola súa, así que debeu

de acontecer mediando o século XIX. Pero aínda hoxe se producen casos ó xeito. Cóntalle algún

ti, Benedict.

        O tal Benedict érguese. Moreno, pequeneiro, os ollos saltóns, corre a ocupar o lugar do

charlista anterior, que volve á miña dereita. Trato de desviar o fume da pipa, teimuda contra os

golpes de man, e atrapado polo relato de Benedict, descoido axiña os pulmóns:

        -Non hai moito fun ver unha señorita que pasara mes e medio extraviada no bosque.

Foille no último outono. O mato esgazáralle o corpiño. Polo que se albiscaba semellaba un

esqueleto. Como non aturaba durmir nun xergón, instalárona nunha especie de hamaca, pero

mesmo así gretábaselle a pel e incluso se lles fixo un furado polo que lle axexamos o esófago.

Tiña dezasete anos e un rosario entre os dedos agarrotados. Foi visitala un misioneiro e deulle

unha cruz negra que tiña o centro branco, adornado cun emblema, coido que era un corazón.

Dende aquel intre, os ósos purulentos da rapaza deron en curar. A xente dicía que se notaba

cómo ían cerrando as chagas. Foi un milagre do misioneiro.

        -Pola miña terra tamén ocorren cousas ó xeito, dígolles eu con fachenda e por non ser

menos. Mesmo temos un libro parello ó do mestre Albert. Chámase o Ciprianillo e contén as
                                                                                           -38-
                                                                                              38



fórmulas precisas para invocar e vencermos o diabro.

         Un tenso silencio alonga as miñas palabras, coma se os meus amigos esperasen que lles

relatase algunha peripecia da miña vida digna da situación. Non me resisto a contarlles o último,

qué lle imos facer, os vellos volvémonos anecdoteiros: que chegando, sen saber ben por que, a

Combray, batín ó chou coa historia de Prisciliano, escrita en cómics por Proust.

         O solpor está moi avanzado, as cabichas empezan a trazar círculos no ar e eu, con

afouteza, atópome disposto a tirar lembranzas e máis lembranzas da memoria, sumidoiro do

tempo.

         -Soamente os pobos que posúen unha triste historia acubillan eses tesouros, di o meu

veciño, referíndose talvez ó Ciprianillo e sacrificando unha tirada de pipa.

         Ó tal oír, a señora que me trouxo aquí ergue a cabeza ó ceo, amosando un rostro que

dificilmente podo recoñecer, cheíño de enrugas ata entón invisibles; e coma caída dun antefaz

benigno, revélaseme portadora dun desafío oculto que tinxe toda a súa expresión. Permanece un

intre ausente, hierática, ollando ás alturas, coma unha meiga implorando iluminación á súa

deidade.

         Dá en falar con frases incoherentes, case inaudibles, en soños ou escoitando un dictado

supremo, atrapando, unha a unha, certas frases que lle son sopradas dende os confíns dos

lindeiros do mundo.

         -¡Queda connosco, Viaxeiro! ¡Heiche aprender o Gran Libro da vida! ¡Heiche procurar

unha lección axeitada para cada instante! Pero non poderás descifrala senón a través da Verba

dos Deuses. E aprender pola Verba implica Sabedoría dos sentidos. Escoitar co Corpo implica

que te revires e queiras saber do porqué das cousas. Non mates a rebelión. Pero Ve, porque

Vendo comeza a che nacer o Centro; o Centro do teu corpo, o Posto de Observación da túa

Vixilia dirixirá os teus membros, os teus estados, as túas tribos e os teus territorios.
                                                                                        -39-
                                                                                           39



       Palabras tan cargadas de Sabedoría universal impresionan fondamente ó Viaxeiro. Os

demais asistentes, iniciados nos arcanos, asenten coa cabeza. Miro de reollo a dereita e a

esquerda, en procura dunha escapada. Difícil. E paréceme groseiro desconfiar dunha compaña

tan amena e que tanto me quere Revelar.

       A señora debe de pensar que estou a piques de comprendela, e a Verdade é que xa non

podo asustarme máis.

       -Non che estrañe -dime, adiviñando os meus pensamentos-. Sempre se teme encontrar o

que profundamente se arela. Se non queres quedar, fai camiño. En Poitiers atoparás xente que te

instrúa como querería facelo eu agora.

       -Non penso parar en Poitiers, señora. Aborrezo esa cidade por culpa de Charles Martel,

ese brután que esmagou ós refinados árabes.

       -¡Éche unha das Grandes suplantacións da Historia! -retrúcame case que incomodada-.

Os árabes non traspasaron endexamais a cordal pirenaica. A de Poitiers foiche unha batalla máis

entre nórdicos e meridionais. Os vascóns, os aquitanos, apoiados por hordas de vagabundos,

quixeron apoderarse das terras do norte do Loira. Pero os monxes que un século despois

escribiron a Historia, erixiron a victoria en triunfo do cristianismo contra os inimigos da súa

Santa Trindade, que se instalaran en España. Dese modo, a batalla de Poitiers converteuse

nunha fazaña milagreira e Charles Martel en heroe nacional.

       Esváense os ruxidos do campo, voan as aves sen bater as ás e incluso o meu veciño

mete, con parsimonia, a cachimba no peto.

       Con acenos de sibila a señora entrégame a mada de herbas que leva na man. Non o

abandones nunca, dime con voz enrugada cos mesmos pregues do rostro. Eu sinto, coma un voo

pardeiro, pasar sobre a miña mente o espiritismo, e tomo en silencio o ramo mollado pola

chuvia. Ela abandona a posición de antes, cruza os brazos sobre do peito e convértese, así
                                                                                            -40-
                                                                                               40



agochadiña, nunha sombra milenaria. Con resonancias cavernosas principia o relato:



       -No castro de Rudum-dela comentábase que Caio Aurelio fuxira a un monte cuberto de

tomiño e serpol, un reducto onde os invasores non conseguiran internarse. A lei romana

prohibía adentrarse polos vieiros que levaban ó seu cume, no que oficiaban mulleres expertas en

signos e sacerdotes do culto solar. Polo flanco norte, o río protexíaos das tribos veciñas, mentres

que ó sur abríase un risco formado pola caída das augas. Ningún inferno era tan temido polos

campesiños coma aquel clamoroso precipicio. Alí inzaban biosbardos e sabanduxas, acudían

raposos ó axexo de cabras despenadas e nas noites sen lúa dábanse cita os demos para

fornicaren.

       Prisciliano vagabundeou ó longo de pardiñeiros que foran ameas e agora só formaban un

misterio de murallas cubertas de hedra. Dende o parapeto en que sentou vía a chá da montaña.

Tardou en se decidir. Batíalle o corazón e víñanlle ansias de fugarse, de deixar tal aventura a

penas comezada.

       A señora frea o conto; sobe e baixa uns instantes a cabeza, con ritmo de abaneo, coma

se forzase a entrada de ar para que o órgano da súa voz poida seguir entoando:

       -Púxose outra vez en marcha, a través dun labirinto de camiños. Antes de chegar ás

alturas tiña que atravesar a aba occidental do outeiro. Accedeu primeiro a unha ladeira socavada

por ermitáns chegados de Exipto e por moitos da súa propia terra, que, adeptos á preguiza ou

fuxindo das obrigas co Estado, uníanse ás comunidades de monxes. Os xentís acusábanos de

viviren da rapina, a pesar de que desprezaban os bens terrais e o apetito carnal os desgarrase con

tamaña crueldade; en noites serenas oíaselles bradar de luxuria, unido os seus berros ós ouveos

dos lobos famentos.

       Canto máis subía o camiño, maior era a espesura. Avanzando polo monte descubriu
                                                                                          -41-
                                                                                             41



Prisciliano unha cavidade entre penedos. Un refacho forzouno cara ó interior da gruta. O seu

redor afundiuse en tebras, pero a súa vista, o mesmo cá vontade, deu mostras dun gran poder de

adaptación. Diante del abríase un vieiro; sorprendeulle a cantidade de ósos ciscados polo chan,

uns roídos polas alimarias, mentres outros, mellor conservados, xacían ebúrneos en nichos. O

vento retíñao ou arrastrábao coma a man dun cómplice e as súas pernas enfeblecían; sentía o

solo poroso, os seus pasos eran andares dunha sombra, engorde, por momentos houbo afundir

no lodo, afogar na lama. Afiou o oído coa esperanza de percibir o rumor dalgunha enxurrada ou

cantos de aves que o guiasen. Chegoulle un xordo rosmar que o animou a seguir agadunchando.

Insinuáronse na súas palmas uns chanzos pulidos na rocha, sen a máis leve semellanza cos

dunha esqueira normal. Despois dun descansiño, guiouse por un olor a cera e entrou nun

recinto. Distinguía a magnitude dos obxectos, descubría ringleiras de columnas e arcadas, e a

súa altura ía diminuíndo ata se fundir cunha vaga luz que tradeaba as rochas.

       "Viu un ancián de longas guedellas que en algo lle recordou ó Visionario, un anacoreta

que ía polas aldeas implorando esmola e anunciando a fin do mundo. Estaba axeonllado ante

unha mesa e pasaba polos dedos sementes ensarilladas nun cordello. De súpeto o vello

ergueuse, saíu da estancia e volveu arrastrando unha muller. Ó chegar á mesa, obrigouna a subir

nela e a se erixir nunha inmoral representación da virxindade.

       "Espiando detrás dunha rocha, Prisciliano viu como a muller se espía dos seus farrapos,

e guedella tras guedella descubría un vélaro cor de mel no centro dunha nudez tan branca coma

a dos lactantes. Mentres tanto, o Visionario laceraba o corpo co rosario, en furiosa reprimenda,

tratando de superarse a si mesmo, evitar a caída, fuxir do encarceramento corporal. A rapaza

deu en bosquexar ondulacións que as fábulas pagás atribúen a Leda ou a Venus. "Arreda de

min, Señor, esta encarnación da luxuria, pois todo pasa e só ti permaneces", dixo o Visionario, e

volvendo a mirada onda o lugar en que se escondía o rapaz, engadiu:
                                                                                           -42-
                                                                                              42



          -Pasou un home por diante dun albergue e sentiu o recendo dun asado. En lugar de

entrar a comer rexeitou o olor e seguiu imperturbable o seu camiño. Para el será o reino dos

ceos.

          "Prisciliano saíu do seu tobo. O vello calara, medio abatido por unha desas insanias que

a miúdo afectan ós homes santos. Momentos despois recuperou a fala:

          -Un ermitán someteuse á ascese de non beber. Cando máis atafegaba a calor, enchía un

cántaro de auga e pendurábao na boca da caverna. Un irmán preguntoulle polo motivo de tanto

suplicio: "Para que medre o meu devezo de beber e o Señor me conceda maiores recompensas".

          -¿Queres que rece para que Deus te axude?, propúxolle Prisciliano.

          -Non, porque aínda que me custe, sei que esta loita é enriquecedora. Prega, en cambio,

para que El che ofreza tentacións, pois a alma enriquécese nos combates.

          "Oíuse un longo salaio. A rapaza erguera as cadeiras e sostiña os peitos coas mans,

sorríndolles ós dous homes. O rapaz sentiuse atrapado por tan escintilante tremor que se

axeonllou a carón do vello. Alporizado pola acción dos mesmos sentidos, notou a sinistra febre

que lle subía á pel en bafaradas dende as súas profundidades máis turbias.

          "O ar era cálido, mais non asoballante. E aínda que a brisa crepuscular chegase rozando

fresca, aínda que húmida pasase polas

fendas,     mozo    e   ancián   degradáronse   ata   o   derradeiro   residuo   da   continencia.



          -Os métodos do inimigo son tebras,pero o Fillo de Deus é luz, musitou o Visionario.

Doado resulta, rapaz que viñeches ata o meu retiro en procura de ensinanzas, vencer as

tentacións cando non te acosa o demo. ¿Como deches chegado aquí?

          "E sen agardar resposta, ordenoulle que montase dous paos en forma de cruz e o guiase

coa lanterna, advertíndolle das precaucións que debería tomar no ascenso e o avance. Ó saíren
                                                                                          -43-
                                                                                             43



da cámara, viron a rapaza xa vestida con esgrevios lenzos, que lle daban a aparencia dunha

vella. O Visionario ía detrás, tirado da cintura por unha corda provista de nós, o que lle

facilitaba a marcha.

       "Comezaban a se oír murmurios de auga e rumores de follas. Pero nin os xeonllos nin o

peito nin o corazón lle respondían xa ó velliño. Ven, váleme, implorou mentres trataba de se

endereitar. Apoiándose no ombro do seu compañeiro conseguiu chegar ó limiar da cova.

"Fuxe", suspirou, case sen voz, xa sen alento. Tropezou e enfociñou no chan provocando no seu

peito unha tose violenta que lle arrebatou os sentidos. E xa ó bordo do abismo un espasmo

despenouno polo cantil".

       Así dá cabo ó relato a señora. Ficamos todos silandeiros. Unha luzada de chisqueiro -o

meu veciño coa súa cachimba fedorenta-, vólvenos á realidade.

       Na noite pecha non se ve un acadiense a dous pasos. A señora prohíbeme que marche

por esas estradas de deus sen saber onde vou parar. Convídame a pasar a noite en cas súa, sen

que me vallan as desculpas aturulladas, tanto medo me dá durmir nun cuarto que imaxino cheo

de redomas, bólas de cristal, mesas movedizas e morcegos zigzagueantes.



       No canto da temible aparición dunha alma en pena, a morada da pitonisa afoutoume con

soños favorables. Os adeuses efusivos, a impaciencia por montar na Silvina máxica que me ha

levar pola departamental 741 cara a unha paisaxe sen beleza nin horizontes, cólmanme de

contentamento.

       Ó empalmar coa nacional 471 (anagrama cifrado da anterior, adoita traer boa sorte)

recíbeme e adianta a cento vinte un diesel de trinta e cinco toneladas con remolque, tractores e

barras de ferro enriba. Remuíños de po, fume, papeis, bolsas de plástico... No turbillón, Silvina

deféndese a bandazos entre os camións que veñen de cara e os que intentan adiantala pola
                                                                                          -44-
                                                                                             44



dereita. Saio polo primeiro ramal, vivo e tremelicando, e vou contra o sur de Poitiers en procura

da Bote Molle, onde vive Maryse Renaud, profesora na Universidade e autora dunha tese sobre

Onetti, quen, para o seu eterno infortunio (é unha mulata que non ten perda), finou sen coñecela.

        Maryse e a súa filla recíbenme con cariño, así coma o home e pai, respectivamente, de

ambas, a quen non coñecía e que porfía, coma elas, en meter o raposo no galiñeiro e que pase a

noite en cas súa. O pudor, signo externo de continencia e desapego, precaución que adoptamos

na nosa terra para que non nos tomen por uns aproveitados, faime inventar citas e compromisos,

cando de certo o meu desexo é quedar. Vin a vos ver para calmarme do susto (refírolles o

intento de asasinato contra a miña persoa na estrada de Poitiers), e a contarvos a serie de

coincidencias que se me están dando dende París con Prisciliano. Ben seguro que Maryse, pola

súa orixe antillana, me ha confirmar que é cousa de maxia.

        Aquí coñécese a Prisciliano -Maryse pronuncia o seu nome coma se se tratase de Martin

Scorsese-, porque todos sabemos de corrido a vida de san Martiño. E vén sendo normal que se

publiquen libros e mesmo cómics, agora que se está a montar a parafernalia da visita do xefe da

Igrexa católica.

        ¡Vaia por Ochún! Todas as miñas lucubracións esotéricas ó carallo por culpa dunha

mulata cartesiana. ¿E que saben eles de Prisciliano? Primeiro has tomar un café, que estás

desencaixado, proponme Maryse.

        Déixame só uns minutos. Logo de tomar café e de que me desen por encaixado, Maryse

proponme ir visitar o Passelourdin, unha enorme rocha, de doce toesas cadradas e doce cuartas

de grosor. Como Pantagruel vira que os estudiantes se aburrían, plantouna alí, para que a

agatuñasen e se guindasen dende riba, comesen xamóns e patés á súa sombra e cunha navalla

gravasen os seus nomes nela; agora chámanlle la pierre levée e no seu redor reúnense os

adeptos do druidismo. Será o lugar máis axeitado para abordar estes temas, asegúrame
                                                                                          -45-
                                                                                             45



acougante Maryse. Xa me daba a min que, se non é meiga, o encanto de Maryse non pode

deixar indiferentes ós deuses infernais.

       Saímos os catro en automóbil. Síntoo por Silvina, que fica no garaxe. Unha boa sesión

de espiritismo acaeríalle coma rosas. Ó chegarmos atopamos tres rapazas sentadas á sombra do

menhir. Saudámonos coma se fosemos coñecidos de vidas anteriores. A máis lanzal chámase

Joële e as outras dúas igual Gwenoel e Gwenoel. As tres fornecidas de bustos admirables -os

mellores, altos, magnificados por un escote comedido, pertencen a Joëlle-; nas tres o cabelo

sitúase entre louro e a cor cinsa, e os ollos, á parte da súa exaltación quenturenta, van do azul

atlántico ó verdello fluvial. Máis celta non se pode pedir. A min chámanme polo meu nome e

deduzo, sen sombra de vangloria, que Maryse lles adiantou unha presentación telefónica. Prefiro

ancorar nesta convicción, pois outramente sería cousa do diabro. Sentamos a redor do menhir e,

sen preámbulos, álzase a voz de Joëlle:

       -Ó saír da furna, o sol pegoulle de fronte. Entornou os ollos e foron aparecendo matas de

alelís e violetas salpicadas aquí e acolá; máis lonxe, sen mostras de que man ningunha os

forzase, xermolaban o vimbio, a xemista e o salgueiro de verde chorón. De sementes caídas,

deitaran castiñeiros e carballos que en honor a Xúpiter se cobren de follaxe. Catro fontes claras

regaban xenerosamente as plantas só para imitar os xardíns do Edén. En medio deste paraíso

erguíanse masas de granito de considerable altura. Non había ningunha inscrición nelas, nin tan

sequera figuras semellantes ás que adornan os obeliscos.

       "Ó lonxe, as illas Casitérides coas súas tres montañas sagradas, que se ven dende certos

lugares de Galicia coma nunha nube, pero cando se quere chegar onda elas, afunden na auga.

Segundo os relatos antigos, alí tódolos seres, os paxaros e os cuadrúpedes son brancos coma a

prata, e os pazos están construídos con ese mesmo metal.

       Pégame un sobresalto: Joëlle está a contar o relato de Prisciliano, a partir do momento
                                                                                         -46-
                                                                                            46



preciso en que o deixou a pitonisa acadiense. E faino coma ela, movendo o busto atrás e adiante,

nunha medida sempre igual, sempre igual, sempre igual...

        "Prisciliano encamiñouse á vila, distante uns centenares de metros. Ó entrar,

sorprendeume o silencio que reinaba, malia a trasfega de humanos e animais. Cadaquén erraba ó

chou en medio da multitude. Todos levaban na man un ramo de visgo tronzado cunha fouce de

ouro, ían vestidos de negro, os cans eran negros, os cochos estaban enlarafuzados con feluxe. Os

homes, a man no peito, mantiñan profundo silencio e non prestaban atención ós obxectos.

Aínda que as rúas estaban empedradas con croios irregulares, os ruídos saían sufocados e a

xente movíase coma gatos. Prisciliano podía ir e vir con enteira liberdade, pero non deixaban

nin un intre de o espiaren. Á fin, un dos transeúntes dirixiuse a el:

        -E ¿quen vés sendo ti e como é que chegaches aquí?, preguntoulle con certo aquel.

        -Sonche hispanorromano e veño en busca do meu pai. Permítome preguntarche quen

sodes vosoutros e imploro a vosa hospitalidade.

        -Écheme moi doado responderche. Ninguén da túa raza pode vivir aquí. A Fisterra é

nosa. Vosoutros ocupástela e non hai submisión que vos satisfaga. Creades deserto e de contra

chamádeslle paz.

        -Dime agora de qué raza sodes vosoutros e qué dereito tedes sobre desta terra.

        -Écheme moi doado responderche. Somos descendentes dos gregos e dos Mil de

Hispania. Despois da construcción da torre de Nemrod, cando a confusión das linguas, mil dos

nosos saíron para Exipto, onde os acolleu Faraón. Eran daquela príncipes da nosa tribo Goedel

Glas e Nel, fillo de Fenius. Faraón ofreceu a súa fila Scota ó noso príncipe Nel. Por iso a nosa

tribo chámase os Scots.

        -E ¿quen viñan sendo os Mil de Hispania?

        -Écheme moi doado responderche. A gran distancia da vista, ollando contra o setentrión,
                                                                                            -47-
                                                                                               47



os nosos devanceiros descubriron a torre de Breogán en Hispania. Cara a ela encamiñáronse

nove anos despois do paso dos israelitas polo mar Vermello. Se queres saber máis, podes

permanecer aquí corenta días e corenta noites. Mentres esteas connosco, o recendo desta flor de

visgo que che entrego hache servir de mantenza e o seu zume de bebida.

       -¿Que rumbo leva esta xente?

       -Écheme moi doado responderche. Hoxe é vintecinco de abril. O talo verde do trigo sae

da terra e a espiga medra na súa esfarna protectora. Celebramos a purificación das sementes con

rogativas, procesións e pregarias ós espíritos malignos, vertendo auga lustral en torno ós pagos e

deixando ofrendas nas encrucilladas. Hoxe nada debe ofender a terra. Os bois remoen as flores

das súas grilandas e os apeiros descansan nos pendellos.

       Parece moi poboado este lugar. Non se ve unha toesa sen alma.

       -Écheme moi doado responderche. Cada tres anos, tal día coma hoxe, vén xente de todo

o reino e reúnese por grupos: sacerdotes e doutores da lei, guerreiros e piratas, tolos e mendigos.

A cada grupo dáselle a súa ración de pan centeo, froitas e vexetais. Os sacerdotes transmitimos

os ritos dos nosos devanceiros, a súa música, os seus contos, os preceptos que han rexernos nos

séculos vindeiros.

       -Tes un brillo arrubiado no cabelo.

       -Éche o sangue das víctimas ofrecidas ós deuses.

       Naquel territorio sagrado todo o rexían os astros, o sol, a lúa e Venus, xemelga de si

mesma na aurora e no solpor. Un calendario daba conta exacta dos trescentos sesenta días

anuais de bonanza e dos cinco aciagos, que eran os días enmascarados.

       -Dime por que eses espectros deambulantes non retiran nunca a man dereita dos

corazóns.

       -Non repares en tantas cousas polo de agora, contestoulle con agrura o sabio. Axiña o
                                                                                          -48-
                                                                                             48



saberás. Tornando ó ton amigable do principio, engadiu:

        -Écheme moi doado responderche. Son as almas das criaturas razoables e dos animais

que habitaron esta terra antes da creación dese ser desprezable que vosoutros chamades pai da

humanidade.

        A multitude repartiuse entón en dúas ringleiras de homes e mulleres mesturados. Os

nenos, cunha copa de viño na man dereita e na esquerda un botafumeiro, desfilaban diante cos

sacerdotes. Estes verteron no lume incenso, viño e vísceras de animais. Ó subir ós ceos o

noxento fedor, a asistencia, formando círculo arredor da fogata, coreou pregarias dictadas pola

tradición:

        -¡Praga aborrecible! ¡Afástate da planta de Ceres e deixa que o seu teitume dourado

ondule sobre a gleba! ¡Permite que o astro benfeitor alimente o talo ata que o segue a fouce!

¡Inmenso é o teu poder! Ninguén ousa arrebatarcho, ¡deusa infernal! Os cereais que para ti

reservas pérdeos o infortunado campesiño. Arreda deles as túas sarnentas mans, afástate dos

campos e destrúe o que está feito para ser destruído. Sería útil que mordeses as frechas e as

espadas asasinas antes de que elas firan ós humanos. Fai que brillen ó sol o arado e a fouce e os

sementadores poidan agradecerche a túa axuda.

        Naqueles catro meses Prisciliano aprendeu a descifrar o movemento dos astros, o voo

dos paxaros, ensalmos e xaculatorias para doenzas e viaxes ó outro mundo. Observou o

robustos que eran aqueles homes e comprendeu por qué moitos deles chegaban a centenarios:

abstíñanse de mesturar de calquera forma os alimentos, non inxerían productos quentes e

gozaban da dozura do ar máis puro, ó tempo que unha frescura constante provocada polas

aspersións do orballo xeado fortalecía os seus corpos.

        Pero o máis importante é que levaban unha vida pacífica, desprezaban as armas e

rexeitaban os combates. Sobrios e taciturnos, de palabras breves, enigmáticas, loándose a si
                                                                                             -49-
                                                                                                49



mesmos ou vituperando ós demais, procedían sempre con sutís metáforas. De xeito brutal

pasaban da timidez á fanfurriñada, do finximento á franqueza, da ostentación ó recato. O que

unha tarde saía á rúa coma mendigos engalanábase o día seguinte con túnicas de luxo, sandalias

de prata e colares de ouro. Sufrían por tantos altibaixos, e se tralas victorias eran insoportables,

nos momentos de abatemento carecía de límite a súa congoxa.

          Abundaban entre eles os poetas líricos. Os bardos, que así os denominaban, ían polas

aldeas recitando poesías, pero opúñanse á súa transcrición, por considerárenas de orixe divina.

En cambio, utilizaban o alfabeto grego nas súas actividades humanas, moi escasas, pois

evitaban calquera contacto cos mortais. Os nenos aprendían a falar recitando poemas ó son de

instrumentos semellantes á lira, o que lles imprimía un acento moi melodioso e cantaruxeiro.

Deste modo exercitaban a memoria, sendo capaces de lembrar unha cantidade abraiante de

versos.



          Pasan, lentos, os hectómetros. A acollida calorosa dos amigos Renaud disipou só en

parte a sensación de violencia obstinada que me deixou Poitiers. Tería que quedar a durmir. A

monotonía un tanto comatosa do asfalto, unha estrada lixeiramente costenta baixo un sol sen

relevo ó longo de dúas horas. A lentitude da súa metamorfose forma parte dunha viaxe que

comeza a resultar longa, moi longa.

          De tanto ir coma un pingüín están a anquilosarse os artellos dos ósos. Veña, flexión d

pernas, estarricalas, sacalas, sacalas e metelas polos lados co aquel de desentumecelas, como

fixen antes de chegar a Combray: de pé, sentado, varias veces; así baixa a velocidade a corenta e

a estabilidade de Silvina a cero.

          Hai século e medio veu por aquí Henry James. Non se pode mover un en Francia -

escribiu-, sen bater con dous grandes acontecementos históricos: a Revolución de 1789 e a
                                                                                         -50-
                                                                                            50



invasión alemana. As marcas da Revolución continúan visibles a través de mil mazaduras,

cicatrices e mutilacións, pero borráronse as da guerra de 1870. Outra vez se acendeu o chibato

do aceite. Este país posúe tanta beleza e dispón de tamaña vitalidade, que soubo vendar as

feridas, erguer a cabeza e volver a sorrir, de xeito que as sombras daquelas tebras se arredaron

del. Tal escribía Henry James en 1848. Dende entón a historia, ou o que for, o nacionalismo

burricán e o seu resultante, o militarismo cruel (cando me alporizo dispáranseme os

pleonasmos,) volveron a se asañar -por dúas veces máis-, con Francia. Tres nun século. En

Ligugé queda constancia da segunda, nunha estela branca adornada con flores artificiais, sinxela

coma as víctimas que evoca:

                              O concello de Ligugé

               en lembranza dos soldados belgas mortos por Francia.

  1914-1918.

       Unha man disque anónima subliñou o xentilicio. Demasiado tráxico coma para facer

brincadeiras cos veciños.

       A entrada do convento está deserta. Nin cregos nin fieis nin cristo. Os frades deixaron

libros e tarxetas postais nunha mesa ó alcance da man. Vou dar unha volta polos vestixios da

abadía máis antiga de Occidente matinando en Rabelais, que foi secretario do prior, e visitou

por fóra os restos da cela de Martiño, o lexionario que no 361 se retirou aquí e de onde o

sacaron manu militari para proclamáreno bispo de Tours.

       Sigo deambulando polas rúas solitarias ata chegar á casa onde Huysmann escribiu A

catedral. Tamén está pecha. Como xa deron as dúas da tarde, volvo ó monumento dos incautos

belgas e ós seus pés xanto dous ovos duros que resistiron dende París. Vou tomar café ó bar

adxacente ó mosteiro. Asomo a cabeza e dubido. Está case que deserto. Casemente, porque hai

un cliente sentado nunha mesa, visiblemente aburrido. Estou por dar marcha atrás por mor da
                                                                                        -51-
                                                                                           51



miña incurable timidez, cando o cliente chama polo encargado. Nin modo, como din en México,

teño que entrar. Pero un café, só para min, ten que acenderse a cafeteira, que queza coma en

Biescas, así que non lle resulta rendible. Pídolle un vaso de auga para tomar unha aspirina

contra os cálculos renais. ¿Non atura a dor?, bótame en cara o outro cliente, co que estou

sentado agora. Non é que me desguste, pero ás veces pégame moi forte, sobre todo cando me

deshidrato. ¿Sabe vostede que Nietzsche cultivaba a súa úlcera de estómago para sentir que tiña

un corpo e que tal corpo era impuro? Ignorábao,pero este señor resúltame interesante. Ó cabo

dun anaco de charla ofrécese para amosarme as ruínas do mosteiro.

       Lévame ás escavacións onde se atoparon vestixios das construccións sucesivas, primeiro

da época de Napoleón III, logo unha bóveda do século IX, máis abaixo un soporte merovinxio e

por fin a cela onde viviu o mesmo Martiño. Veu tras de colgar a espada, explícame o

conservador. Hilario de Tours forneceulle esta cova para que estivese tranquilo, pero a Martiño

deulle por facer milagres e tódalas montañas se encheron de anacoretas. Viñan dende Exipto,

carrexando residuos de relixións perdidas. En Oriente perseguíanos, e aquí eran aturados mercé

ó carisma de Martiño. Autodenominábanse gnósticos e profesaban que o ser humano, por medio

do coñecemento místico, da mortificación da carne, da pureza e da abstinencia, podían

comprender a esencia divina, coñecemento que en grego seica se di gnose.

       Xa comezo a comprender o da comechón no estómago de Nietzsche. Dicían que a

finalidade do proceso de evolución da terra é a confluencia do mundo con Deus, o que se ha

cumprir gracias á razón, o logos, que eles identifican con Cristo. Á máis estricta continencia

engadían noites polo chan, cilicios e mortificacións, redondeando obras mestras de penitencia

con salmos e pregarias. O pouco que tiñan era de todos, nada se mercaba nin se vendía; o único

lecer, ademais dos vergallazos, era o traballo de copista, pero estaba reservado para os

octoxenarios.
                                                                                          -52-
                                                                                             52



       Parola que te parola chegamos ó lugar umbilical da abadía, unha especie de coviña. O

anfitrión axeónllase nada máis entrar. Eu non sei se facer coma el ou ficar tal como estou.

Inclínome e así quedo a medio camiño. Aquí habitou o home santo -di, convencido-, e aquí

realizou o seu primeiro milagre. Fora en visita pastoral a Tours. Durante a súa ausencia finou un

catecúmeno da abadía sen recibir o bautismo. Á súa volta, Martiño encontrouse coa comunidade

bagoando e o mociño tendido nun catre. Mandou saír a todos e cando os volveu chamar mantiña

unha entretida conversa co rapaz. ¿Unha lenda? Habería que velo. Póñase vostede sobre esta

baldosa onde Martiño resucitou ó seu discípulo hai mil setecentos anos. ¿Sentirá algo, non si?

       Abofé. Sinto emoción. Unha miguiña máis e convértome. Explícame que el é o

conservador da casa-museo de Huysmann. Viviu aquí tres anos -dime-, e aquí se converteu ó

catolicismo. O meu avó chegou a coñecelo.

       Invítame a visitar o museo, que vai abrir especialmente para min. É, sen dúbida, un

latinista erudito, ademais de falangueiro. No museo hai unha biblioteca. Sen fixarme demasiado,

vexo libros de Suetonio, de Valerio Máximo e un Ovidio forrado en pel vermella con pechadura

dourada e chave. A decoración é antiga, solemne. De modo que, vólvolle lanzar o tema,

Huysmann converteuse aquí. E non só el, córtame, esperanzado, o conservador. Aquí

convertéuselle moita xente. Algúns chegaron a santos, coma Prisciliano.

       -¿Prisciliano? ¡Dixo Prisciliano! Velaquí a persoa que busco. Chegou aquí a se esconder

pois, xa de mozo, perseguíao a xustiza. Viña de Libia recomendado polo poeta Ausonio, que era

preceptor de Graciano, o futuro emperador.

       Coma de mutuo acordo fómonos achegando ás butacas de coiro pelado e escoito

atentamente o seu relato:



       -Cando Prisciliano regresou de África, viña contaminado polo maniqueísmo. Atopouse
                                                                                          -53-
                                                                                             53



con que un sector importante da Igrexa era presa dun profundo fervor relixioso. Algúns

condiscípulos seus, agora profesores de sona e con postos importantes, convencéranse de que a

verdadeira doutrina de Cristo esixía pobreza e vida ascética. Uns profesaban o celibato, e os que

estaban casados sometíanse á abstinencia, coma o seu ex mestre Elpidio e a súa esposa

Eucrocia. Renunciando ós cargos con cadanseus estatutos sociais, repartían as súas propiedades

entre os pobres e, afastándose das cidades, habitaban en pequenas comunidades onde

compracían as ansias de austeridade.

        "O propio san Martiño saíu a recibir a Prisciliano. Agradeceulle que fixese unha viaxe

tan longa para coñecelo. A xeito de benvida ofreceulle un cántaro de auga e á noite, logo de lle

lavar os pés, convidouno por acenos (estaban en horas de silencio que os monxes chaman

maior), a compartir a cea ritual de benvida, un puré de feixóns cun chisquiño de aceite. Logo

deste recibimento, Martiño desapareceu por uns días. Prisciliano dirixiuse a un frade regrado.

        -Fixen esta viaxe en baluto. A miña ansia era aprender con Martiño e velaí que nin me

fala.

        -O monxe correu a dicirllo ó santo.

   -Saberás, Martiño, que este mozo, rico e célebre na Hispania, veu onda ti dende distantes

terras non só para lle escapar á xustiza senón tamén para coñecerte e practicar canda ti o

ascetismo. ¿Por que o ignoras?

        -Ese rapaz víveche nas esferas. Eu, que fun lexionario, soamente falo de cousas

terrestres. Se me preguntase sobre as paixóns da alma, contestaríalle, pero expúxome temas

espirituais dos que non son sabedor.

        "O monxe non demorou en referirllo ó invitado:

        -O vello aborrece falar das Santas Escrituras, pero hache contestar se lle contas as

miudezas da túa vida.
                                                                                          -54-
                                                                                             54



       "Prisciliano comprendeu que pecara por vaidade e foi prostrarse cabo de Martiño.

       -¿Que hei facer, padre santo, se quero dominar esta miña debilidade que en todas partes

me pode?

       "Martiño sorriu con indulxencia. 'Sígueme ó cemiterio da comunidade'. Xa morreran dez

ou once monxes nos tres anos que levaban alí. Digo dez ou once porque non sei se debo contar

ó resucitado.

       "Dúas das tumbas estaban aínda frescas. A o milagre, aberta e baleira. Volvéndose a

Prisciliano, Martín premeuno:

       -¡Aldraxa ós mortos!

       "No outono, a tales horas, a luz xa era esmorecente; as ás dos morcegos rozábanlles as

caras e xa se vía algún que outro fogo fatuo. Prisciliano tremelicaba.

       -Descoñezo, reverendo padre, o tipo de insultos que poden agradar ós mortos.

       -Guíndalles algo. Dos acenos deitarán as palabras.

       "Prisciliano armouse coas pedras meirandes do camposanto e do mesmo grandor foron

os epítetos que guindou sobre das tumbas.

       -Xa abonda, interrompeuno o bispo. Dilles agora cousas gorentosas ós oídos.

       "Na cabeza de Prisciliano axitábase un turbillón. Apoiouse nun montecelo e permaneceu

uns minutos sen pensar nin sentir. Martiño agardaba compracido. Á fin foise incorporando, xa

era noite pecha e no silencio resoou a súa esmorecida pregunta:

       -Martiño, amo, mestre, se lles digo apóstolos, santos, xustos que ben merecido tedes o

ceo no que estades, dime, ¿el serán insultantes os meus acenos e afagadoras as miñas palabras?

       "Martiño acudiu a sostelo, pois Prisciliano estaba para se empenar no foxo.

       -Escoita, xove galaico, díxolle Martiño, moi contento de si mesmo: os mortos non se

inmutaron nin polos teus improperios nin polas túas gabanzas. Has aprender a non ser
                                                                                          -55-
                                                                                             55



fachendoso, a non deixáreste empoleirar pola opinión allea. Has ser coma os mortos. Acepta a

veneración e a inxustiza coa mesma indiferencia.

       "Logo de tal dicir, Martiño soltou solermiño o corpo que sostiña en brazos, deixouno no

chan e volveu á súa cela. Vamos aló, dime o guía.

       Saímos. Sentamos encol da lousa milagreira. Eu non vos estou tranquilo de todo.

       "Envolveitos na néboa outoniza -prosegue o meu anfitrión-, os aletargados sentidos de

Prisciliano pescudaban o mundo pecho na súa contorna, espiaban a hora en que rompese a alba,

os ruídos do campo ó renacer a vida. Canto máis se facía mesta a noite tanto máis claro vía el.

De súpeto, a influencia sagrada da luz deixou sentirse. Un raio iluminou o cemiterio coma en

pleno día e os ollos de Prisciliano viron un ser sen forma nin figura; del emanaba unha voz que

chamaba por el co nome propio anunciándolle que unha grande obra lle estaba reservada; que en

todas as familias, tribos, nacións e linguas se invocaría a súa persoa para ben e para mal, como

adoita suceder cando se fai algo digno e de mérito.

       "Pillou medo. Volveu pechar os ollos. ¿Non estaría soñando? Debía de ser unha

daquelas modorras prolongadas que o asaltaban de forma enigmática. Mais non; desta, as

imaxes eran moito máis nidias ca outras veces. Lembrou: a voz dixéralle que en todas as

familias, tribos, nacións e linguas se invocaría a súa persoa para ben e para mal, engadindo que

axiña habían vir grandes desolacións causadas pola infidelidade e o ferro. Terribles calamidades

caerían sobre da terra antes de remates de século e na súa propia xeración. Preguntoulle polo

motivo da carraxe divina, respondéndolle o espectro que non era outra senón a dexeneración da

doutrina cristiá por culpa da opulencia e maila vida disoluta dos seus dignitarios.

       "Logo desta segunda ou terceira revelación acenderon a luz e mais a voz e outra vez

ficou atónito Prisciliano polo que lle acababa de suceder, cando empezaron a rechouchiar os

paxaros, a cantar os galos, o sol a debruzarse no oriente e entón deduciu que as súas pláticas co
                                                                                         -56-
                                                                                            56



Ser Supremo duraran toda a noite.

        "Decidiu recluírse na cela. Ó principio aceptaba o que lle levaban de comer, leite, mel,

pan de mestura, roupa e leña para se quentar. O seu illamento víase interrompido por unha

ovella parida que cada dous ou tres días lle achegaba o ubre ós seus beizos. Pero a moi laúda

detíñase só o tempo preciso para nutrilo, porque ó velo tan sufocado, debía de considerar que

aquel anacoreta chegaba ó limiar da luxuria. Desprendeuse dos seus vestidos de la, extirpados a

un animal amantiño e benquerido do Señor, e vestiuse de liño, que xorde en calquera lugar e co

que os soños conseguen revelacións abraiantes.

        "Ó cabo dun tempo, quixo practicar a máxima do Evanxeo, benaventurados os que

choran, e dende entón máis rigorosa foi a súa vida. Repartía entre os monxes todo canto lle

achegaban, renunciou ó superfluo e apartarse da ovella, chegando ó extremo de non aceptar

máis que pan negro unha vez á semana.

        "Saía da cela tres veces por ano, para fornecerse de auga e de leña, e pasaba a vida

rezando ,ata que Martiño o botou da comunidade. Xa son horas -díxolle-, de íreste enfrontar coa

vida. Despediuse del, dando gracias a El-Señor por permitirlle coñecer un santo de tanto

mérito, e regresou a Bordeos para anunciarlles a Eucrocia e a Elpidio a súa determinación de

loitar canda eles polo xenuíno espírito da cristianía.



        ¿Va que foi idea peregrina a de mandarme Pierre-Yves Proust a unha vila afastada

alomenos dúas horas -a carreiriña dunha Silvina-, de calquera poboación que pague a pena? O

meu proxecto inicial consistía en pasar por Saint Jean d'Angély, porque alí (explicárame un

magnetizador que te imanta coma deus a dous pasos de París), crúzanse tres ou catro correntes

telúricas de moito mimo. Pola miña conta, sabía que na catedral de Angély idolátrase unha das

cabezas de Xoán Baptista (outra consérvana en Amiens), e atraíname os ollos desorbitados pola
                                                                                           -57-
                                                                                              57



danza do ventre co que o enmeigou Salomé; Iso quería, e de alí ir a Royan, cruzando a enseada

en ferry; logo -previa etapa en Arcachon para engulir unha boa enchente de ostras-, tirar landas

abaixo polo bordo do mar ata Hendaia. Iso querería facer, e non penetrar nesta paisaxe que

amorea pinceladas amarelas e tórnase cada vez máis esgrevia.

          Afloran nas montañas bloques de xiz, fatos de años pacen o pouco que lles queda de

prados e de carrascos. Pouca xente, poucas casas, ningún poboado merecente dunha parada.

Levo corenta quilómetros ás costas, téntame dar marcha atrás, pero xa non é cousa de volver

sobre as rodadas.

          O peor é o sol, tanta calor. Atafegante. Detéñome para sacar las luvas osunas, que me

abrasan, mais protexen. Na moto hai que levalas sempre enfundadas, por culpa das caídas;

aproveito e saco a camiseta, os pantalóns e o, para ter ó ar libre e ó sol a mesma sensación ca un

peixe no mar. Comeza a se animar a paisaxe, con vacas charolesas, cor de espiño, cor de terra,

cor de vida, ignorantes de virus e en perigo de extinción.

          Espido, salvo as partes, chego dunha tirada a Confolens. Vístome rápido antes de chegar

ás primeiras casas e recosto a Silvina contra dun farol. A ela non a deixan entrar, debido á

afluencia de xente dunha vila que non dá chegado ós tres mil habitantes e nin vén na guía

Michelin. Teño quer cincuenta francos a un can cérbero que polo agresivo diríase a encarnación

do tan espiritual refrán destas terras: "cando as vacas coman uvas, os charoleses han beber

leite".

          Entro ata o corazón da vila pola rúa do Sol, costenta e labiríntica, acugulada de xente

nova e heteróclita. Gallardetes e bandeirolas entre fiestras e balcóns de casas opostas, algunhas

con entramados, pendellos de bagatelas e eses sorprendentes indios otavaleños que un atopa en

calquera lugar do planeta vendendo os sempiternos ponchos de la grisallos, azuis, vermellos

escuros, os bolsos de tea con debuxos incas, chales bordados e cintos charramangueiros. Un
                                                                                         -58-
                                                                                            58



pouco máis alá un grupo de balalaicas difumina o son agudo das frautas e en cada cruce, en

palcos improvisados, toda clase de grupos, corais, bailaríns e cantantes van borrando a música

que xurdía nas esquinas anteriores.

           Paga a pena durmir en Confolens, matino, pero só hai dous hoteis. No primeiro non

quedan habitacións. No segundo hainas, pero con tapóns para os oídos, dime con retranca a

hostaleira de ollos doces que encerran o misterio de dúas flores do val. En memoria da miña nai

(diría un psicanalista) ou da miña irmá (polos beliscos que lle propinaba a unha delas, a

fazuleira. o bispo de Cunqueiredo), o caso é que me excitan de máis as hostaleiras. Esta que

teño inclinada ante o rexistro de pasaxeiros reloce, de entrada, polo seu escote. Empínome sobre

do mostrador, simulando controlar que escriba ben o meu apelido; a vista alcanza ata o límite

piloso e dende entón non vexo nela máis que senos.

           Os senos dánme a chave da habitación número tres, xunto cun estoxo; ábroo: dous

tapóns para os oídos. Mellor durmiría cos senos, coido, pero de todos xeitos non deixa de ser un

detalle. Os senos queren axudarme a subir os bolsos ó cuarto e sae do mostrador, amosándome

que a súa dona tamén conta con dúas coxas brancas, admirables por unha abertura na súa peza

única, toda negra. ¿Mi madre, qué triste noite me espera, sen os senos e con preservativo nas

orellas!

           Cada vez medra máis o balbordo na rúa. Toda clase de sons érguense en coro coas

campás tanxendo a misa. Nos taboados actúan grupos de catro continentes, só falta Australia.

Axítanse os colombianos de Medellín cunha negraza de lume; fronte ó ximnasio desprega o seu

machismo inharmónico a tuna de Pamplona; os pigmeos Mayeyé de Bayanga, vestidos con

taparrabos, provocan a formación de grupos estupefactos de que saísen por vez primeira da

mesta selva para debutar nun recanto maniño de Francia. Quixeron levalos os americanos ós

xogos olímpicos de Atlanta, pero Henri Coursaget seica llelos arrincou do avión.
                                                                                          -59-
                                                                                             59



       Sigo rúa abaixo, empuxando cos cóbados, ata distinguir unha frauta india na que soa o

abecé dos melómanos. Estes otavaleños, qué tíos, atrévense mesmo con Vivaldi, digo. Diante

do altar, unha orquestra de cámara. Unha rapaza morena afánase en abranguer os inabordables

rexistros do violín soprando nunha morea de frautas indias. Agarra unha e desaparece outra,

auténtico número de prestidixitación. Tanto queimar as cellas os luthiers de Lyon e de Cremona

perfeccionando a lyra da braccio; tantas buscas de madeira, cordas e vernices levadas a cabo

por Garnieri, Amati e Stradivarius; tantos sacrilexios cometidos polo crego de pelo roxo para

crear un repertorio de violín (aínda que estivese a piques de alzar, se lle caía do ceo unha fase

musical, Vivaldi ceibaba a hostia e ía á sancristía a escribila) e agora interprétannos as súas

Catro estacións con instrumentos primitivos.

       Subo outra vez a rúa, a contra corrente agora e ó abeiro do sol pola beirarrúa, co ánimo

de chegar ó servicio de prensa. Os senos díxéronme que Henri o alquimista, a quen eu busco, é

precisamente o responsable de todo esta argallada.

       Seica o Coursaget ese é unha miguiña megalómano e motivos hai para perder a cabeza.

De simple empregado de banco pasou a dirixir o maior festival de folclore. Ten sempre nos

ollos un sorriso enigmático, pero nin este é o alquimista do que falou o guía de Chartres nin en

Confolens hai quen exerza tal profesión ou maxia. Por vez primeira abandóname a sorte. Ata

Ligugé, sen esperalo nin buscalo, fun reconstruíndo a vida de Prisciliano, e con ela unha parte

do meu pasado moito máis importante do que podería imaxinar. Agora estou demasiado

imbuído do tema coma para seguir encomendándome ó azar. Volvo ó hotel e cóntolle todo isto

a os senos. Preciso falar cun historiador, un especialista do Baixo Imperio que me describa os

anos comprendidos entre o 365, cando debeu de morrer Caio Aurelio, que me conte os estudios

de Prisciliano en Bordeos, a súa estancia en África, e o 375, en que se converteu ó cristianismo

en Ligugé. Aí creboume a cronoloxía. Hai un oco no meu relato. ¿Que podo facer? Os senos
                                                                                            -60-
                                                                                               60



aconséllanme ir a Bordeos. Na Universidade hei encontrar catedráticos da disciplina que atinxe

ó caso.

          Subo amoucado ó meu cuarto. ¡Os senos quedaton na recepción!; e poño as malditas

bólas nos oídos.

          Atópome cos senos á mañá seguinte. Encóntrome é unha forma de dicir, o certo é que

no hotel dos meus pais aprendín de neno a ollar polas pechaduras das habitacións e neste estiven

axexando dende o pasamáns para bater con eles na escaleira. Teñen o cabelo mollado, unha

sinxela bata por riba da pel, recenden a xabón natural. Sinto coma se en vez de alugar un cuarto

os seducise. Os senos saen a despedirme e mírame unha miguiña coma se fosen eles os

condenados a peregrinar en Silvina. Asegúranme que o tempo continuará soleado, sen chuvia.

Axitan unha man e regresan ó hotel.



          Na estrada, xa só con Silvina e cheirando a frescura, as ideas xorden máis claras. Os

senos non deixaron caer a súa mirada sobre a miña persoa, senón sobre o seu cliente. Malia

todo, decido volver ó festival de Confolens o ano vindeiro para admiralos.



          Contra as oito da tarde o sol esmorece, agáchase tralas montañas, volve a lucir -consonte

ós antollos de Silvina, que cabuxea, sobe e baixa-, e á fin o sol ocúltase á miña dereita. A

pegañenta calor, adherida á terra, ás pedras, ó asfalto, permanece impasible. Aínda que vaia con

atraso, non quero meterme na noite forzando ata Bordeos. Saín de Confolens polo consello da

hostaleira, co obxectivo -e pesadelo-, de ir á gran cidade, sometendo á eficacia a espontaneidade

ata o de agora creativa. Heille obedecer, pero sen matarme.

          Nada digno de ser contado me ocorreu nas estradas vermellas do mapa, directas e

durmiñantes, que me trouxeron a Angoulême, onde por primeira vez infrinxo as regras do meu
                                                                                            -61-
                                                                                               61



novo programa, baseado no pragmatismo. A culpa foi de Balzac e dun cruce múltiple de ideas.

A acción de As ilusións perdidas transcorre aquí, na parte alta, á que cheguei detrás dun autobús

que me ía botando en cara unha treboada de gases negros. Quería coñecer os lugares onde viviu

o doutor Bianchon, crítico e indulxente coas paixóns humanas, melancólico, modelo do doutor

Díaz Grey.

         Camiño polas rúas que pisara Bianchon, así coma o xove ambicioso Lucien Chardon e

Madame Bargeton, a súa amante; no mercado da praza compro para a viaxe variedade de froitos

secos.

         O segundo incumprimento do convenio asinado comigo mesmo consistiu en meterme

por unha estrada amarela que leva a Bordeos dando un rodeo polo leste. Estou a piques de

pagalo caro, por canto xa na primeira curva case me esnafro. Non é que estea mal indicada; ó

contrario: é que a sinalización e a limitación de velocidade, así coma os semáforos e non

digamos as previsións meteorolóxicas, foron inventados para ovinos e burgueses. Trala curva

hai unha baixada, fóiseme descontrolando Silvina no peralte, as súas rodiñas estralicaban na

grava miúda, deu en tremer a guía e en cobreguear de atrás. Por fortuna non funcionan e seguen

sen funcionar os freos, porque lle peguei un golpe ó pedal e lembrei que en Finlandia, a onde

fun hai corenta anos en Lambretta, abofé que era unha Silvina de primeira, nas curvas con neve

e barro, o que fan os finlandeses é acelerar. Desbafei cun berro angustioso, inútil, pero a Silvina

obedecer obedeceu, salvándomonos os dous.



         Dar cun aloxamento en Bazas lévame moito máis tempo có traxecto mesmo, e iso por

non quedar no primeiro co que topei, o Relais Bazadais, un hostal parello ó de Tours que,

ademais, está flanqueado dun camping e dunha estación de servicio. Continúo deica a cidade.

Un hotel ubicado no centriño centro está en ruínas; un auténtico pardiñeiro. Noutro, de dúas
                                                                                         -62-
                                                                                            62



estrelas, próximo á catedral. Celébrase unha voda. Chegan a parella e séquito, armando unha

barafunda de coche e buguinas, disque agora claxons. Non aturo tal impudicia. Dentro dun par

de meses os trastos á cabeza. A min aconséllanme un albergue para homes a sete quilómetros. A

súa especialidade non me estimula. O luxo de tres estrelas, casemente unha vía láctea, desentoa

cunha bolsa peregrina.

       Volvo á entrada de Bazas resignado a pernoctar entre ruídos de camións e cheirumes de

gasolina. Excelente decisión. Os donos do Relais Bazadais ofrecen hospedaxe intermitente,

cálida e exenta de servilismo, a meirande manifestación de hospitalidade que concibir se poida.

       Mentres a dona do hostal me inscribe no rexistro, introduzo a ollada por un escote e oio

por radio un programa en español sobre Atahualpa Yupanqui. Ámbalas dúas cousas xuntas. É a

Radio Ephémère do festival -di ela, ó advertir parte da miña curiosidade-; principiou a emitir

hoxe e hana pechar cando remate todo. Dan os horarios, fan entrevistas de tolemia, óese música

nova. Para os que non poden ir a Uzeste é coma se asistisen. ¿Radio F.M. que?, inquiro. Penso

que é unha denominación anfibolóxica, explícame, que pode significar Radio Efémera, Radio

Efemai, ou cando a levante, Radio FM (era)...

       Claro, é do meu fillo, dígolle, que é medio galego. Mírame escéptica; alta, fermosa, duns

corenta e cinco anos, ollos de acibeche, sorridentes. A súa vestimenta consiste nun deses monos

sen ningún adorno, negro tamén, peza única moi axustada, que unha cremalleira cerra dende a

fragosa pube ós promontorios peitorais. Como para abrila en canal. ¿Entende o que di, o que

canta Yupanki?, pregúntolle. Xaora. Aquí o castelán entendémolo todos. O meu avó falábame

dos españois que viñan de carboeiros e metían moitas palabras súas no dialecto gascón. Así se

produciu unha variante do occitano chamada gascón mouro, porque o falaban os carboeiros.

¿Non sabía vostede nada disto? -conclúe a hostaleira, en ton lixeiramente superior da muller que

reafirma a superioridade do seu sexo. Seríame moi doado responderlle que ata hai dous minutos
                                                                                           -63-
                                                                                              63



nin idea da existencia do seu corpo; pero preséntolle desculpas pola miña ignorancia beocia

(non vén mal con ela unha frase rechamante); vivo en París, onde non contan as provincias.

¿Que palabras españolas formaron o gascón mouro, lembra vostede algunhas?, continúo, ledo

de ter un motivo de abordaxe. O meu avó dicía cadeira por chaisse, contéstame. Cadeira é un

termo galego-portugués, aclárolle fachendoso. Tamén dicía estanca por Arrête, di e engade:

pero quen llo ha explicar mellor é Bernard Manciet, que escribiu libros en gascón mouro.



       Á mañá seguinte saio cedo a mercar o xornal. Bazas foi no pasado unha das cidades

máis importantes desta zona. Afundiuna a Revolución de 1789 ó xuntar as súas terras coas de

Bordeos, e porque o esfameado río Bleuve non é nada en comparanza co farturento Gironde.

       Silvina fica, déixoa na entrada da vila. Camiña que te camiña paso so un arco para saír á

praza e entro nunha chaira longuísima, en plano ascendente. Arriba érguese a sé, que vai

agrandando no que un se achega. Na metade do camiño comezo a oír música barroca cuns

acordes, a horas tan temperás, que enchen de sonoridade o espacio baleiro de coche e de xente.

Sigo cara á música. Antes de entrar na catedral paro a contemplar o pórtico. Ten de todo, entre

os séculos XIII e XVII. No medio, unha columna de gran elegancia parece soster o monumento.

O primeiriño que vexo, xa dentro, é unha orquestra a carón do altar. Meto o furabolos na pía de

auga bendita, onde caen os raios de sol a través dos vitrais, producindo un efecto do máis

psicodélico. E aquí fico, un bo anaco, deglutindo a Sinfonía Militar de Haydn.

       Despois do allegro final diríxome á oficina de turismo, que se atopa debaixo dos

soportais. Ó lado está a Casa astronómica, con fachada do século XVI preñe de constelacións,

signos cabalísticos e maxia oriental. Pregúntolle á encargada da oficina polo significado deses

xeroglíficos. Nesciencia total. Dáme un prospecto, que repaso nuns minutos para facerlle ver

que non pedín o papeliño coma eses picariños que o agarran todo nas exposicións e nas feiras.
                                                                                           -64-
                                                                                              64



Trato mesmo de devolverllo logo de usalo, que son moi ecoloxista, pero agasállamo. É certo

que a distribución de folletos xustifica a existencia do seu traballo. Pregúntolle onde queda a

casa de Ausonio, que figura no folleto. Nesciencia total. Pásame o teléfono do cronista da

cidade -unha persoa moi brillante, di-, e ademais ofrécese a chamalo. Acepto por febleza de

carácter e por se á fin o lustroso e ilustrado cronista me pode dicir algo sobre do poeta Ausonio,

de quen me falou o toliño aquel de Ligugé.

       Ós quince minutos xa está o cronista na oficina. Moi agarimoso coa nena. Non, principia

dicíndome, e xa non hai quen o pare: quen naceu aquí foi o seu pai, un médico que viviu no

lugar que ocupa aquela casa (tende o índice á súa esquerda) antes de ir a exercer medicina a

Bordeos, onde Ausonio veu ó mundo. Ausonio estudiou co seu tío, o famoso Arborius, tamén

poeta e profesor de retórica. Tanta era a fama de Arborius que o emperador do Imperio do

Oriente invitouno a Constantinopla para que lle recitase os seus poemas, pois era bo dicidor, e

unha vez alí nomeouno preceptor do seu fillo. Se quere vostede coñecer a vida de Ausonio,

abóndalle coa lectura das súas poesías. Todiño está nelas, dende o amor á súa terra ata a máis

impúdica manifestación de vaidade. Hoxe os rexionalistas considérano o seu precursor porque

dedicou poemas a Bordeos e ás ostras de Arcachon. Tanto ten. En realidade, Ausonio puxo ó

servicio da súa cobiza a habelencia para versificar. Só Agostiño de Hipona se adaptou ós

vaivéns do Imperio coma el, pasando dun campo a outro nos momentos máis oportunos. Así

alcanzou Ausonio os loureiros de poeta e Agostiño a coroa de santo, sen que ningún dos dous

tivesen unha miga do un ou do outro.

       Carallo, este cronista réiname. Nada convencional. Convídoo a tomar café e sígoo con

curiosidade malsá, coma a unha alcaiota.



       -Os cursos de gramática de Ausonio e as súas intrigas axudárono a obter o cargo de
                                                                                        -65-
                                                                                           65



rétor, que exerceu en Bordeos durante trinta anos. Logo acadou o posto de preceptor do príncipe

Graciano e, por fin, o consulado das Galias. Polas súas aulas pasaron alumnos de moita sona,

pero con algúns tivo problemas serios. É o caso do seu sobriño Pomponio Máximo Herculano,

que morreu por culpa dunha esmorga. Outro, de nome Prisciliano, foi decapitado en Tréveris

sen que Ausonio mirase por el. Tamén     foi discípulo seu san Paulino, que o abandonou cando

se converteu ó cristianismo e marchou a vivir de anacoreta en España.

       ¡Quen mo ía dicir! Teño diante miña o home que eu buscaría cunha lanterna en Bordeos.

De certo que todo encontro é unha cita. ¿Sabe o ilustre e lustroso cronista máis algo de

Prisciliano?

       Abofé que si. Cando desapareceu Caio Aurelio, Prisciliano ficou a mercé da súa tía.

Pero como ela mal podía gobernar unha casa sendo inapta para gardar de si mesma, tivo que

acudir a que lle valese un individuo que, tendo recibido tantos beneficios de Caio Aurelio,

supúñase debedor de gratitude. Ademais, Claudia remunerábao con liberalidade. Aquel galopín

atendía por Mandonio, fora conselleiro de Caio Aurelio en Roma e estaba ó tanto de tódalas

miudezas administrativas. A tía Claudia tiña un concepto duro e estricto da moral, polo que lle

resultaba noxento que aquel pillabán lle roubase con tanta desvergoña. Dubidou, vacilou en lle

quitar as funcións de xestor, por fin colleu a determinación dándolle unha semana de prazo para

abandonar as súas estancias. Apareceu morta ó seguinte día. Nada máis inhumada, Mandonio

amañouse para arredar a Prisciliano da súa facenda. ¿Sabe vostede, pregúntame de súpeto o

sorprendente cronista, cal era o requisito necesario para ingresar no pretorio ou nos servicios

militares do Estado? Nin idea, penso. Dígolle: en absoluto, señor cronista. Pois estudiar en

Bordeos era a condición sine qua non para alternar cos membros dos círculos máis altos do

poder. E alí o enviou Petronio a estudiar cabo de Ausonio, o profesor máis solicitado de

Occidente.
                                                                                          -66-
                                                                                             66



       -Coa primeira luzada, Prisciliano montou na súa cabalgadura. Acompañábao o irmán do

seu preceptor. Ninguén máis indicado para controlalo. Con tristura despediuse da súa tía Maía.

Ela tomou da lareira un tizón, apagouno na auga e escribiu nos beizos do seu sobriño este

fermosísimo imperativo: ¡volve!

       "Achegábase o outono e á par que avanzaban cara ó leste, os días brillaban máis grises.

Ledo, Prisciliano aguilloaba o cabalo. Os matos a rentes da calzada falábanlle mentres se ía

tecendo o seu destino, pasaban árbores, regatos, lugares importantes. Entre outras cidades

demoraron en Astorga, León, Palencia, Sahagún e Calahorra, para durmir e cambiar de

monturas.

       "Logo de dúas ou tres clases con Ausonio, Prisciliano presupuxo que o seu mestre era,

no fondo, un home honrado, ben que ó seu xeito. Non o podía xulgar coas varas da súa terra. En

Bordeos o cristianismo cambiaba, tal vez non de mensaxe, mais certo de aparencia. Érase

cristián áulico, de vida e corte. Os crentes practicaban unha relixión consonte o seu confortable

tren de vida e que mesmo reforzaba a súa posición social, mentres que en Galicia o Evanxeo

abdicaba da letra en favor do espírito, espíase das togas esexéticas e vestía o saio austero nas

súas regras de vida. Alá predicábase no templo da natureza, so a bóveda celeste e aquí fronte o

artesoado basilical. Prisciliano pasou dos ritos e das fórmulas enigmáticas, dos estudios dos

fenómenos ocultos, ó desenvolvemento das facultades adormecidas, ás controversias

persuasivas.

       Na cátedra de Ausonio tiña o seu asento a elocuencia, o dereito e a teoloxía, ou a

teosofía ortodoxa, por dicir mellor. Para o seu mestre, a ciencia do recto dicir era a ciencia do

reto pensar. Pagábanlle por ensinar e ensinaba o que cría e o que non cría, de acordo coas

circunstancias. Cría na prosa de Cicerón e comunicábaa; non así na realidade do Credo, e

comunicábao así mesmo. Cando chegou Prisciliano, Ausonio ensinaba o Credo, pois o
                                                                                            -67-
                                                                                               67



cristianismo estaba no poder. Ó contrario do seu pai, que o entroncara co mundo dos mortos,

Ausonio persuadiuno de que Deus e Xesús Cristo formaban unha soa realidade á que estaba

unido de xeito tan misterioso coma ós mortos o propio sangue. Seu pai aprendéralle a obriga

señorial da honradez e Ausonio a necesidade da caridade. Como ambos conceptos viñan de

fontes dispares, ninguén se ocupou en xuntalos: coexistían nel sen contradicción, non fundidos,

senón un dacabalo do outro.

       Ó preceptor non lle acaía que Prisciliano se interesase polos estudios e a relixión. So

pretexto de rectitude e severidade, decidiu pecharlle a bolsa.

       -Xa vas feito un home como para vivir de rendas. Para seres maior has gañar a vida,

como fan os teus compañeiros.

       -¿Va que non sabe como se arranxaban os estudiantes para gañar a vida? -pregúntame o

inquisitivo cronista. El mesmo me saca das tebras: captando alumnos para os seus mestres.

Situábanse nas portas da cidade a cada novo estudiante que chegaba convencíano, ás boas ou ás

más, de que se matriculase con este ou estoutro profesor; en definitiva, co que mellor o

retribuíse por levarllo. Cos seus dous condiscípulos xa mencionados, Pomponio Herculano e

mais Paulino, o noso Prisciliano púxose a traballar para Ausonio. Outros grupos de estudiantes

operaban así en Bordeos, recrutando novatos para outros profesores, pero ó cabo de varios

meses de liortas, o de Prisciliano acabou aseñorándose do mercado. Fixéronse ricos, volvéronse

célebres. As rapazas sorrían ó seu paso e ían canda eles a gastar o diñeiro nas tabernas.

       "Todo lle sorría ó seu preceptor Constancio. O seu pupilo deixara as clases, provocaba

pelexas na rúa, comía coma un larpeiro e con frecuencia tiña que levalo en brazos ó leito, pois

nin o sostiñan as pernas que abaneaban coas bebedelas. E el paseaba fachendoso na compaña

de Ausonio e dos censores, ía ás termas e apostaba polos mellores cabalos. Pero neste 387

aconteceu un feito que lle torceu os planos. Falo do preceptor de Prisciliano". ¿Non cansa?
                                                                                           -68-
                                                                                              68



        De ningún xeito, señor cronista, respondo; é coma se o estivese a vivir. Continúe, por

favor, continúe. Non preciso insistir, o apaixonante cronista segue a falar sen aforrar tempo,

pero agora invádeme o sono e hei rematar o capítulo.



        A Uzeste vaise en dez minutos, todo o tempo entre piñeiros. Dezasete quilómetros sen

cruzar un só coche, tractor ou catro traccións, nin tan sequera un murmurio de manancial. A

forma pesada das árbores calla e adormece o ar e o espacio. Cumpriría un receptor de olores

para bicicletas e motos. Instalado sobre a roda dianteira, iría envasando estes efluvios resinosos

e ceibaríaos todo o ano, abrir o relicario e rememorar a viaxe, enviando recendos de madreselva,

de eucalipto, de nonmesquezas ás persoas amantiñas, no canto de fotos glaciais, estáticas,

sempre por baixo da realidade. Silvina ponlle sordina ó motor e ás miñas trangalladas e voa

agora, é un dicir, co zoar de moscón. Só unha inmóbil respiración clorofílica preme os pulmóns,

afeitos á falta de osíxeno.

        Tiña que escribir onte, en fresco, a narración enteira con que me agasallou o macanudo

cronista. Cando dispoña de tempo xa terei sucumbido ó mal de Alzheimer, non sei como se

escribe. Agora lembro que me dixo que cando foi nomeado preceptor do futuro emperador,

Ausonio instalouse na corte de Tréveris. Teño a impresión de que a luciña dos freos deixou de

escintilar. Con todo, o luns sen falta dounos a arranxárenmos. Verbo do contratempo do

vixiante de Prisciliano, o cronista díxome que era porque o noso heroe principiou a estudiar con

Elpidio, un afervoado e ríspeto profesor pagán; o seu pai era sacerdote do culto apolónico. O

cheiro a eucalipto fíxome perder o fío da memoria. ¿Que mais dixo o cronista? Ah, si:

        -Con Elpidio comezou unha nova vida. Á sede que sentía, de traballar e aprender,

engadíndoselle o sentimento innato da súa propia valía, coma se as clases, os profesores e os

meses de estudio o levasen ás alturas do saber. Cando a tose e o atafego o espertaban á noite,
                                                                                            -69-
                                                                                               69



reinábanlle a impaciencia de avanzar e unha orgullosa satisfacción pensando en qué medida

avantaxaba ós compañeiros. Se Caio Aurelio vivise podería dialogar con el, xa se consideraba á

súa altura. E a falta de pai con que rivalizar, consolábao a mirada do profesor, feita dun aquel de

respecto e mesmo de admiración.

       Prisciliano progresaba e o titor decaía. Constancio notaba que a medida que o seu pupilo

se internaba no camiño da virtude, a el escoáballe o tesouro que o seu irmán lle encomendara en

custodia. O rapaz decatouse do seu esmorecemento.

       -Ánimo, meu señor. A vida corre coma unha roda marabillosa, que brinda sempre algo

novo, algo inesperado. Volveremos a ver a Ausonio, outra vez apostarás con el polos mellores

cabalos. Prométoche que iremos a Tréveris. Hanos recibir no pazo imperial, levaranos ó

anfiteatro. Incluso, tal vez consiga que vexamos ó emperador...

       -Non che me preocupa a marcha de Ausonio e lonxe estou agora das pompas e vaidades

efémero. Nestes momentos só me preocupas ti.

       -¿Eu? Deixei a bebida, recluínme trala morte de Pomponio Herculano e dedico os meus

días e as miñas noites a mellorar os meus coñecementos e a miña psiché. ¿Podes desexarme

algo mellor?

       -O teu novo mestre cubriuche cun manto unha parte esencial da vida.¿De que che serve

unha moral intacta e incorruptible se ignoras boa parte do mundo? ¿Onde reside o mérito de

vivires coma un monxe se te nutres exclusivamente do ben? Si non descobres os segredos da

natureza, hanse volver logo en contra túa.

       -Non te dou entendido.

       -Cada etapa da vida comporta as súas probas. Deches un salto demasiado importante e

temo que o péndulo,ó volver con máis forza, te esmague.

       -Estou seguro de min.
                                                                                           -70-
                                                                                              70



       -Tamén o están os ermitáns que se reclúen no deserto, e ata alí van os instintos a

descarreiralos. Mesmo hai moitos que se internan tanto no deserto, que saen del pola outra

parte. Hai unha vida para vivir de mozo e outra para vivir de vello.

       -Sigo sen entender.

       -A proba máis difícil deste mundo éche a da carne. Ti ignórala.

       -Estou disposto a vencer esta etapa.

       -A min mandáronme aquí para velar pola túa formación. Tamén hei de te instruír niso.

       "Constancio levouno a unha festa das que se organizaban durante os carnavais. Moitas

damas da nobreza asistían a elas, cos seus homes, todos disfrazados, de modo que ninguén

soubese de qué ía vestido o seu cónxuxe. "Este lugar -díxolle Constancio-, éche sumamente

luxoso. Os homes somos admitidos gratis, mentres que as mulleres han mercar as súas

invitacións a un prezo moi elevado, de sesenta sestercios cada unha. Nin en Roma atoparás nada

semellante, porque aquí veñen, ademais, as rameiras máis notables de Aquitania.

       Xunto coas igrexas e outros prostíbulos situados en cidades do Imperio igualmene

estratéxicas, Zaragoza, Tréveris, Milán..., o de Bordeos era un centro de información. A través

dos sacerdotes e das cortesás, o ollo e a man do emperador estaban onde queira que fose.

       O día da festa, a dona do lupanar levouno a unha sala de grandes dimensións, ampliada

polos espellos das paredes. Arredándose un tanto da esmorga, Prisciliano encontrou naquel

antro educación, boas maneiras e mesmo tres amizades que moitos envexarían. Unha moza

contaba con moito xeito lendas da bisbarra e outra, nos seus intres de lecer, facía debuxos nos

pergamiños. Ambas estaban felices no bordel. Os aristócratas e os profesores eran esixentes e

groseiros, pero rápidos de colmar sexualmene. A compensación procurábana elas en brazos dos

estudiantes, porque, aínda que non pagasen, gastaban enerxías sen aforrar.

       A Prisciliano interesoulle máis a súa terceira amiga. Non chegou ata nós o nome desta
                                                                                          -71-
                                                                                             71



rapaza, pero como se sabe que se acompañaba coa arpa céltica para cantar melodías

ambrosianas cunha fina voz, chamareina Icía.

       "Icía queixábase do destino que a levara ó bordel. Tiña vintedous anos, aspecto de virxe

florentina e o pube cor ouro veneciano. Parecía tímida para tal oficio, mais nos momentos de

voluptuosidade, extraviábaselle o ollo esquerdo e saíalle unha perversa mirada de birolla. Tres

homes se sucidaran por ela; o medo á hecatome induciu ós seus pais a pechárena nun bordel.

       -Estou a cavilar que levas unha vida un tanto disoluta, ironizou Constancio cun sorriso

nos beizos.

       Así era. Os feitos encadeáranse con rapidez. Con todo, Prisciliano estaba agradecido ó

seu titor por lle ter desvelado verdades antes ocultas. Con Icía, o sexo era para el un

recoñecemento, un rencontro con todos os seres orgánicos e animais; nel sentía a inmensidade

do universo, co que podía confundirse e identificarse.

       Foi neste intre cando o insaciable cronista chamou por vez terceira ó camareiro e pediu

outro café con leite e croissants. Os tickets das consumicións amoreábanse na mesa e ía saírme

careiro, estábao calculando mentalmente, o capítulo do día. Tería que darme para dous. Levou a

cunca á boca, sorbeu un grolo e foino saboreando coma se fose un poema de Ovidio. O mesmo

fixo cun corno de croisssant, anacreóntico. Por un momento, mentres limpaba as faragullas cun

pano de papel, temín que a gula vencese á historia. Están moi saborosos estes croissants, dixo.

¿Non lle presta outro? Estaba a pensar en Icía, perdoe. Deixou de me falar, fixemos un silencio,

prendeu un pito e mirou posuído contra a catedral. Á fin, quitando por enésima vez do fociño

escamas de follado, o cronista proseguiu:

       -Icía ficou preñe. Prisciliano demorou en dicirllo ó seu titor, pero unha forte hemorraxia

da rapaza forzouno a pedirlle axuda. Constancio tomou inmediatamente o asunto por seu. Cerca

de Bordeos vivía un físico que con herbas e unturas habíao sacar de apuros. Foron velo os tres ó
                                                                                           -72-
                                                                                              72



día seguinte. Nun cuarto escuro, detrás dunha mesa feble, e a mesa encol dunha alfombra

poeirenta, había un velliño corcovado, especie de gnomo que se inclinou perante Prisciliano.

Cun aceno brusco, ordenoulle a Icía que se tombase nun catre e el, o gnomo, foi procurar

beberaxes para exercer o seu ministerio. Do cuarto adxacente saía unha mestura de olores a tila,

menta e especias orientais, nada desagradable. Volveu o anano con punzóns e tenaces. Ó velo,

Icía deixou de xemer e volvendo os seus ollos vidrosos ó seu amante, díxolle que axiña sairía

daquel transo e volverían ser felices. Esta frase recibiuna Prisciliano coma unha despedida.

       Aquí abro unha paréntese, dime o cronista. As leis que regulaban o estatuto dos

estudiantes eran moitísimo máis severas cás da Unión Europea cos estranxeiros. En primeiro

lugar, ó chegaren a unha cidade, tiñan que obter permiso de residencia, empadronarse e declarar

qué disciplinas ían aprender. Os consensuais vixiaban se cumprían todos os requisitos, estudios,

pagamento de alugueiros, vida decorosa, etc.. E en caso de incuprimento, os estuidantes podían

ser azoutados en público, expulsados da cidade e mesmo desterrados a África ou a outras

provincias remotas.

       Non lembro moi ben o que me contou o cronista verbo de Icía. Paréceme que hai unha

contradicción entre os utensilios e as infusións; os primeiros serían para un aborto e as segundas

destinadas a deter a hemorraxia.

       -Se a moza morre, advertiulle a Prisciliano o seu titor, has ter que fuxir lonxe de aquí.

As leis sonche draconianas. Polo si ou polo non, gardeiche praza nun barco que sae mañá para

Libia. Tal é o que dictan as normas, e adiantándonos á xustiza, gardas a posibilidade de volver

un día. Prisciliano asentiu silandeiro, convencido de que non podía ser outramente.

       -¿Sofre moito?

       -Sofre; dende hai tres días non fai máis que berrar. Non hai quen a dea aturado.

       A idea das torturas á que estaban sometendo a unha persoa coa que tivera tanta
                                                                                          -73-
                                                                                             73



intimidade, angustiaba a Prisciliano; pero axiña acudiu na súa axuda a común idea de que isto

tiña que lle ocorrer fatalmente un día, con el ou con outro. Esta reflexión acougouno, e

considerou necesario pasar a cuestións prácticas. Mirou decidido ó seu titor:

       -¿Cando dixeches que sae o barco?



       Baixo a canícula de agosto, Uzese é unha viliña fantasmal.

Nada se move nin parece vivir aquí, onde segundo o censo habitan trescentas persoas. A recta

landesa desemboca na colexiata e de milagre non entramos nela Sivina e mais eu, co risco de

escorrentar os cans. Ademais de cans, no interior da colexiata hai unha velliña tratando de pór

unha mazá no colo da Virxe que se atopa entrando á esquerda. ¿Pódolle botar unha man,

señora? A velliña non responde. Vai en procura dunha cadeira, empoléirase nela e acomoda a

mazá nos brazos da Virxe. Dende enriba precisa: élle a nosa protectora. Veño tódalas semanas a

poñerlle mazás, piñas, acios de uvas. ¿Quere que lle amose a colexiata? Esta é a tumba de

Clemente V, e amósame un sartego diante do altar. Un grande home, dígolle; creou cátedras de

linguas orientais en París, en Boloña, en Oxford, en Salamanca... ¡Que vai ser, señor, foille moi

ruín. Así de contundente me responde a velliña; baixa rosmando da cadeira e dá en recoller

pétalos de rosa ciscados polo chan. Segue roñando frases, sen interromper o seu labor. Parece

mestra de escola, alcaldesa ou algo ó xeito. ¿Quen lle dixo a vostede que foi un grande home?,

céibame en voz alta, nada amigable. Trato de me recuperar, tal vez o lese en Menéndez Pelayo.

¿Non foi o primeiro papa de Aviñón e o primeiro francés? Ata entón todos foran italianos e

despois dos papas de Aviñón, outro tanto. Cumpriría un papa africano, asiático, engado para

xustificarme. O de agora é polaco e ¡tanto ten!, contéstame chea de razón. Andrómenas dos

historiadores católicos, iso de gran papa. Foille moi ruín, porfía. ¿Sabe vostede que pronunciou

unha frase arreguizante contra uns cristiáns que querían rexenerar a Igrexa...? ¿Matádeos a
                                                                                         -74-
                                                                                            74



todos, Deus ha recoñecer ós seus?, adiántome para lle demostrar a miña erudición. Paaréceme

que tal frase é de Arnauld Amalric, cando a matanza de Bézier e o exterminio dos cátaros...

       ¡Non, aínda moito peor que caedite eos, novit enim Dominus qui sunt eius!, berra case a

señora. ¿Que? ¡A hostaleira émula de Julia Kristeva e esta velliña de Cicerón! ¿En que país

estamos? ¿Como veu ese papa a descansar a Uzeste?, pregúntolle para comprobar se é tanto o

que sabe. Esta tumba está baleira, infórmame. Ese malvado naceu en Villandraut, a sete

quilómetros de aquí e foi señor de todas estas paraxes.

       Hai dous cans. Observan unha continencia absoluta. De vez en cando saen á rúa e

volven, orellas gachas e piadosos. Van dun altar a outro en silencio. Próstranse perante unha

imaxe. Se nós fosemos capaces de tributar a Deus só unha décima parte da fe que eles teñen en

nós, o demo nada tería que facer na terra. Por algo Domingo de Guzmán, en vez de matar coa

espada ós albixenses, ouveáballes a palabra de Deus e fundou a Orde de Predicadores que en

latín era dominicani: cans do Señor, os frades dominicos.

       Quédalle moi linda a Virxe á señora, coa mazá fresca no colo. A súa satisfacción dá

corda a unha lección de historia:

       -A principios do século XIV, a rivalidade criminal entre os Orsini e os Colonna -

partidarios estes da corte de Francia-, obrigaron a Benito XI a abandonar Roma. Durante anos

quedou vacante o trono pontificio. O 5 de xuño de 1305 os Colonna venceron ós Orsini e, polo

mesmo, foi nomeado papa un francés. A elección recaeu no arcebispo de Bordeos, Bertrand de

Got, candidato de Philippe le Bel, rei de Francia. Co nome de Clemente V, o novo papa, ás

ordes do seu rei, convocou a corte pontificia en Lyon. Foi coroado o 14 de novembro de 1305.

Durante catro anos o séquito papal levou unha vida nómada por toda Francia, ata que na

primavera de 1309 a comitiva detívose en Aviñón, fermosa paraxe, chea de recendos e sol. Na

nova corte pontificia Clemente V dedicouse a favorecer ós seus cunha xenerosidade nefasta.
                                                                                       -75-
                                                                                          75



Non houbo en toda a historia do pontificado papa máis corrupto nin máis nepotista ca el. ¡Pois

vaia clemencia!

        "O único que se opuña ó papa de Aviñón na súa carreira ó poder absoluto era a orde dos

Templarios. Composta por dous mil cabaleiros inmensamente ricos, calculábase o seu tesouro

en cinco millóns e medio de francos de ouro, polo que se converteran en banco de príncipes e

monarcas. Os seus inimigos alcumáronos heréticos, inmorais, impíos, de celebraren misas

negras con aldraxes a Cristo, profanación de sacramentos, superstición e bruxería, como xa se

fixera cos maniqueos, cos priscilianistas, cos montanistas.

        "O gran papa que di vostede -teimuda a señora, coma se Clemente V e mais eu

recibisemos o manturio no mesmo presebe-, asinou o 2 de maio de 1312 a bula Ad providam

que suprimía a orde dos Templarios. Os 138 acusados recoñeceron, tras dun hábil

interrogatorio, teren renegado de Cristo e cuspido na cruz, entregárense a infames esmorgas e

convocaren os espíritos infernais. Todos os seus bens foron confiscados; o Gran Mestre Jacques

de Molay foi queimado vivo en Nôtre-Dame de París. En medio das labaradas lanzou unha

arrepiante maldición: Deus non ignora que cometeron pecado comigo. Pero axiña se abaterá

toda clase de calamidades sobre os que nos condenaron inxustamente. Señores, sabede qeu

todos aqueles que nos combateron han sufrir alén a morte". As súas cinsas foron ciscadas no

Sena.

        "A profecía do Gran Templario cumpriuse. Clemente V enfermou de cancro pouco

despois. Impotentes ante a doenza, os médicos fornecéronlle os máis insólitos remedios, como

meterlle na bebida e nos alimentos esmeraldas trituradas. Logo dunha agonía de vómitos e

diarreas,finou en 1314 cerca de aquí, en Roquemaure, cando se dirixía a Bordeos. Antes do

pasamento tivo tempo de repartir boa parte do tesouro dos templarios entre os seus. Fixéronlle

funerais solemnes na cateral de Carpentras, onde repousou ata que o seu sobriño Bertrand
                                                                                          -76-
                                                                                             76



dispuxo traelos á súa terra. O traslado fíxose en pequenas etapas. Á noite sacaban o cadáver á

praza e queimaban uns cantos herexes. A Uzeste chegou o 27 de agosto, haberá seiscentos

oitenta e dous anos pasadomañá. A súa familia desmou o pobo, expulsando todos os sospeitosos

de herexía e, pensando que o seu corpo ía gozar do eterno acougo, construíu un mausoleo de

mármore mouro e de albatros incrustado con pedras preciosas. Pero a profecía seguiría

realizándose inexorablemente. Séculos depois os hugonotes viñeron saquear a sepultura,

queimaron o que quedaba de ósos e esparexeron as súas cinsas no río Ciron.

       "Dante, contemporáneo destes feitos, completou a súa condena mandándoo ó inferno no

Canto XIX: "Pero é máis tempo o que estas lapas feras / aquí arriba os meus pés están cocendo

/ que el nos pés terá senllas fogueiras: / pois sucio dun peado máis tremendo / virá un pastor

sen lei dende o Poñente / que afundirá no foxo horrendo. / Ha ser novo Xasón e, brandamente /

coma o que en Macabeos ó rei seduce / seducirá ó que en Francia hoxe é rexente".

       É moi impresionante, miña dona, recoñézoo, aínda que por figurar na Divina Comedia

un sería quen a cometer toda clase de falcatruadas.

       E as que non lle contei para non aburrilo. Sería moi longo. Dispoño de tempo. Pode

vostede despacharse ó seu antollo. Como ó principio Clemente V formara parte dun grupo

heterodoxo, ó nomeáreno papa asañouse cos chamados herexes. Sempre foi así, atálloa. A

Inquisición estaba pragada de xudeus conversos. Torquemada, sen ir máis lonxe, dominico, que

malia a boa vontade do santo fundador, trababa coma un can.

       -O seu éralle unha obsesión. Lanzou unha cruzada contra frei Dolcino de Novara, que se

puxo á cabeza dun grupo denominado os irmáns apostólicos. Pretendían tamén eles rexenerar a

xerarquía e volver ó espírito evanxélico. A Dolcino amósao Dante Alghieri no canto XXVIII:

"Pois dille a frei Dolcino que corra e que se arme, / ti que quizais has ver o sol en breve, / se

non quere aquí axiña acompañarme, / de víveres que, urxido pola neve, / non polo novarés
                                                                                          -77-
                                                                                             77



sexas vencido; / que, se non, non ha ser un triunfo leve". Dolcino fortificouse en Monte Zibello,

pero tivo que se render por fame e foi queimado vivo en 1307. Todo isto figura nos códices que

conservamos aquí, pois Clemente V era un maniático e gardaba todo o referente a herexías,

dende Simón o mago. Eses documentos ¿estarán a disposición dos investigadores? Pódeos

consultar quen queira, pero a ninguén lle interesa. Gustaríame velos. Vaia á cafetería, suxíreme

ela; alí sempre hai xente. A señora é tan ambigua que me forza a relegar a miña timidez. Insisto

e dáse por vencida. Cita mañá ás dez no concello.

       Camiño da cafetería bato co meu fillo. Leva ó ombro un pao abaneante, coma de seis

metros de longo. ¿Pero que é iso, Arturo?

       A antena de Radio Efémera. Vou ver se ma deixan colocar na punta da Colexiata. Así

cubririamos trinta quilómetros da contorna.



       Almorzo ás nove na terraza perfumada de carburantes do Relais Bazadais, café con

leite, dous croissants e curso intensivo de semioloxía coa dona. Pasaría o día enteiro de clase,

pero a profe ten que atender outros clientes. Poño en orde o día de onte, leo un capítulo do

Quixote e marcho cedo a Uzeste. Vou directamente ó autobús que lle emprestaron a Arturo para

montar a radio efémera. Atópoo ensarillado en cables, cintas, micrófonos, xunto co técnico

Bertrand e a xornalista Sandrine. Non ouso falarlles, tan laboriosos os vexo. Encol dunha mesa

de montaxe descubro o programa do festival, coa declaración de principios. Leo: é cousa dunha

creación transartística contemporánea viva para a edificación multicultural en marcha contra os

centraslismos os privincialismos os populismos os elitismos os carreirismos e demais

cretinismos integristas clientelistas e enterradores. ¡Carallo, Arturo! -dígolle ó meu fillo.

¡Ninquefosearevoluciónintergalácticadosubcomandante Marcos! Pois xa debe ser difícil

axeitarse a iso, ditosenpuntonincoma. Arturo óllame, sorridente. Abonda con comprenderes a
                                                                                       -78-
                                                                                          78



Bernard Lubat, contéstame. Tampouco non debe ser doado, dígolle. Vino nunha emisión de tele

e paréceme un tipo xenial.

       Teño que marchar. Teño cita coa señora. Antes de despedirnos onte, díxenlle que tal vez

sería conveniente mandar os documentos a Boston, a París ou ó Vaticano para que poidan ser

analizados. Mentres eu viva non saen das súas gabetas, retrucoume. Non estaría mal facerlles

unha copia, polo aquel de que se estrague o manuscrito. Quen sabe... un incendio... Podemos

fotocipalos no servicio de prensa do festival, porfiei teimudo. Repítolle que estes documentos

non saen da miña casa. E máis nada houbo que falar.

       Soamente accedeu a que levase un fotógrafo, que chega puntual á cita comigo.

Tomamos un café e explícolle de qué vai a cousa. Coñece á señora e sabe cómo lidiala,

asegúrame.

       -Imos á alcaldía, situada fronte á basílica. O fotógrafo desprega o trípode, arrímao á

mesa e enrola o microobxectivo na Nikkon. Cando todo esá disposto, aparece a señora cunha

morea impresionante de pergamiños. Folio tras folio, toma o fotógrafo os oitenta e sete clixés

doutras tantas páxinas de que consta o manuscrito referente a Prisciliano.

       Están copiados en caracteres unciais do século quinto, sen puntuación nin epacios entre

as palabras. Pero a mínima intuición sobre paleografía autoriza a supor que os sete mazos

proceden da mesma man. O latín que estou a reverdecer no Assimil permíteme descifrar un

colofón ó pé do folio XXV anunciando o segundo. Di: "Escribiuno Hixinio de Córdoba. Segue

a carta de Hidacio". E ó final deste, anuncia o terceiro, de Itacio de Ossonuba.

       Hai que revelar os filmes e traducir o seu contido. O fotógrafo prométeme ter as fotos

para mañá cedo. Voume despedir de Arturo. Anímame a que quede un par de días. Vai chegar

unha xornalista cubana amiga miña. Tentador, abofé; algunha perspectiva cabe, pero sinto a voz

da estrada.
                                                                                           -79-
                                                                                              79




       Ás oito da mañá xa ten o fotógrafo de Uzeste as fotos reveladas, tirando a boas. Martine

déixame fotocopialas no servicio de prensa, así cocmo mandarllas por fax ó meu irmán Pedro

para que me remita a traducción a unha das miñas próximas etapas. Propóñollo que o faga a

Jaca. Calculo chegar alí dentro de dous ou tres días. ¡Que horror! Decátome de que por primeira

vez estou programando a viaxe, peregrinación ou matatempos. Non o dixen, pero vouno dicir,

que sempre o azar entrou sen permiso na miña vida. ¡A de cousas que me deparou! Agora

mesmo presinto que algo pode dislocar o sereno curso desta viaxe, na que o único espectador

fun eu, coas vantaxes e os inconvenientes propios de andar solitario. Inmediatamente éntrame a

ansia de lle dicir ó meu irmán que mande as traduccións onde lle pete. Alí fatalmente as darei

atopado, seguindo a lóxica irracional -qué oxímoron tan lindo-, da última semana. Por outra

parte, agora que me sinto quen de dosificar a maxia, paréceme prudente non abusar dela.

Mándame a traducción do primeiro documento a Jaca, dígolle ó meu Irmán Pedro nunha nota; e

imos ver se che esqueceu o latín, como terás esquecido dicir misa. Porque o meu irmán foi

crego, e de fornicar nos confesionarios, que é o propio, no canto de casar polo civil cunha

muller divorciada, o que tal fixo, vestiría hoxe a púrpura cardealicia.

       Por iso manteño Jaca coma próxima parada e fonda. Por outra parte, é o máis sensato.

Alí me dei cita o luns coa catalana Berta, que se empeñou en se incorpoar á viaxe.

       Saíndo de Uzeste cara a Villandraut empeza a crebar o terreo; non moito, outeiros e

cuíñas que entre montes e vales logran curvar a estrada ó seu antollo.

       Son as doce dunha mañá fresca, nebulosa, que presaxia o triunfo do sol. Axiña os seus

raios levan, xunto coa néboa, o olor húmido e fesco do comezo. Media semana de sedentario e

éntrache o virus -ou o mono-, da estrada, que por algo un é fillo de hostaleiros, e se unha cousa

é pegáreste catro ou cinco leguas diarias indo e vindo de Bazas a Uzeste, outra moi diferente é ir
                                                                                          -80-
                                                                                             80



uliscando os milleiros de quilómetros que te agardan por diante.

       Ningunha outra presencia cá dos rumorosos piñeiros que se albiscan no horizonte. De

cando en vez algún paxaro axotado nas beiras próximas, por culpa do motor que anda a rosmar.

O ruído mingua na espesura da frraga e dos piñeirais. Nas costas abaixo prefiro cortar o

contacto para entrar en soños petrificados, voos de vales a montañas, salvando mares e

precipicios sen escorrentar as aves.

       Así vou despreocupado polas Landas Altas, ese espacio comprendido entre as Graves de

Bordeos e os confíns de Marsan. Os incendios, a serra mecánica, a invención de resinas

sintéticas e a importación do cortiza de Portugal e do sur dos Estados Unidos, fixeron emigrar

os empregados das familias aristocráticas, que François Mauriac describiu sen piedade nas súas

novelas. Desapareceron os liceos, as liñas locais de ferrocarril e os autobuses. Sobre das ruínas

da antiga economía creáronse explotacións silvícolas, algunhas fábricas de papel e de cartón en

Villandraut, de metais en Préchac. Sen embargo o piñeiro, lou pin q'es lou rey de la dune, segue

fornecendo, en máis da metade, o mercado francés da resina da que se extrae a terebentina, o

celofán e outros productos de base para a industria química. Isto é o que se di turismo

sociolóxico.

       En cada cruce, un indicador sinala nomes de poboacións e en cada vila outra frecha leva

ata un monumento románico. Como é un día de farniente detéñome en Villandraut, por ver o

selo que fixo construír Clemente V cos cartos dos templarios, segundo me contou a señora

mestra. Bordéoo polo sur, o seu lado máis espectacular, coas catro torres que inzan de corvos

que o enmarcan.

       Sigo cara a Pau por camiños ventureiros, ás veces paralelos ó que se chamaba hai un

século a rúa de España, outras meténdome a ela. Piñeiros e postes. A estrada sobe, a moto anda

trenca, baixa a agulla do contaquilómetros e teño que retrogradar ata a segunda facendo cada
                                                                                          -81-
                                                                                             81



vez dobre embrague. É outro pracer perdido nos coches modernos, nos que calquera prosmeiro

pode pasar de cuarta a primeira sen que renxa a caixa de cambios. Coa moto, alomenos coa

miña Silvina, precísase afiar o oído case ata o absoluto, sentir o número de revolucións na

velociade superior ou provocalas cun acelerón para que cadre sedoso co réxime inmediato

inferior. Polo mínimo rozamento suspendíante no exame de conducir. E subindo costas

baixando marchas, chego ata      a primeria. Debe de ser que está frío o motor.

       -Detéñome uns instantes para non forzalo e estarricar un pouco as pernas. Achégome á

gabia e abro a petrina. De súpeto baixa un corvo do tendido eléctrico e plántase fronte de min no

aramado de espiño. Protexo os ollos cunha man. Por entre os dedos descubro nas pugas do

aramado unha ringleira de insectos pinchados polo ventre, avespas, cascudas, saltóns e mantis

relixiosas. De pronto, o animal pega un brinco, envórcaseme o corazón e el plántase no medio

das súas présas. Reprego, ós poucos, as costas ata Silvina e inicio as operacións de salvamento.

Arrinco dun tirón con tan má fortuna por culpa de Silvina ou do nerviosismo, que ós dous

metros calo. Maldita Silvina, volvo acendela sen que aínda agora saiba como o fixen, arrédome

tremando e durante un bo anaco vexo corpos por todas partes; o malo é que os hai en bandadas,

e lamento que tirase o parabrisas antes de chegar a Chartres.

       Tal como o vivín cóntoo no ultramarinos de Sabres. Cheguei pola D 43, picado pola

curiosidade. Quería ver o lugar onde transcorre L'enterrement à Sabres, unha das grandes

epopeas da literatura actual. O seu autor é Bernard Manciet, que case ninguén coñece porque se

empeñou en escribir nesa lingua microcósmica que é o "gascón noir", do que me falou a

hostaleira de Bazas. Ata os seus trinta e cinco anos, Manciet traballou no Quai d'Orsay. Deixou

entón a diplomacia, retirouse á súa terra -coma Montaigne ó Perigord-, e alí, aquí, escoitando o

vento, ollando os piñeiros, preparou, madureceu, escribiu ese poema cosmogónico de máis de

cinco mil versos.
                                                                                          -82-
                                                                                             82



       Dixéranme que Manciet vivía en Transacq, a uns minutos en moto, pero quedo coas

ganas de velo. ¿Que lle eu podo dicir? Diríxome ó ecomuseo que anuncian en tódalas

encrucilladas. Deixo a Silvina en Sabres e sibo nun pequeno tren durante cinco quilómetros, ata

chegar ó claro de Marquèze. Aquí consérvanse edificios, muíños, modos de cultivo, aparellos de

labranza do século pasado. Un longo paseo lévame á carbonería. ¿Quen me di que non é aquí

onde os galegos queimaban lentamente vellos toros do que sairía o carbón vexetal e o "gascon

noir" que hoxe só inflama a Bernard Manciet? Deambulo ecolóxico uns tres cumpridos cuartos

de hora de aquí para alá, atopándome ó final na caseta do museo. Oio unha voz de cobalto que

me lembra a escoitada onte na radio efémera de Arturo. ¿El será acaso Bernard Manciet? Non

me contesta; vexo o ouro da súa mirada verde e un sorrisso indefinible, entre a protección contra

un intruso e a cordialidade. Pola miña conta, oculto o meu descaro dicíndolle que escoitei un

poema pola radio e que me pareceu que recoñecín a voz do dicidor. Se é así, ¿por que escribe en

gascón?

       -¡Vaia pregunta! E ¿por que é vostede fillo da súa nai?

       Non sabía que os gascóns respondesen a unha pregunta con outra, cousa que me resulta

ben familiar.

       -Houbo no pasado unha gran relación económica e cultural entre Aquitana e Galicia,

explícame. Eu débolles moito ós poetas galegoportugueses, Martín Codax, Pero Meogo. Creo

que viviron no século XIII. E durante moitos anos, tanto Galicia coma Aquitania foron

priscilianistas. ¿Coñece vostede a Prisciliano?, inquire desafiante.

       Meu pai falábame sempre del, señor. E dendo hai unha semana estou acosado por

Prisciliano e polos priscilianistas. A Bernard Manciet ilumínaselle a mirada. ¿Sabe vostede -

pregúntame-, se o concilio de Constantinopla, contemporáneo do de Zaragoza, abordou tamén o

tema da Santísima Trindade? Se así for, Prisciliano é un innovador. Así é, señor Manciet. O
                                                                                        -83-
                                                                                           83



concilio de Constantinopla do ano 381 proclamou o Espírito Santo coma Persoa divina. ¿Sabe

vostede? intervén el, gargarexando, como para inciar unha longa demostración: que o Espírito

Santo proceda ou non proceda do Pai e do Fillo, que as tres persoas estean formadas da mesma

substancia, que o concilio de Consantinopla sexa máis ou menos determinante có de Zaragoza

ou o de Nicea... aínda hoxe estamos nas tebras. O noso Credo galicano non nos simplifica as

cousas, pois confunde "natureza" e "substancia" e inventa a "baixada ó Inferno", tomada dun

evanxeo apócrifo e de Virxilio. Creo que debemos considerar a Prisciliano coma un ortodoxo

absoluto, malia a prudencia de Roma. A súa única falta foi ser poeta. Tal vez tamén fose

demasiado rico, e a súa influencia en Hispania, en Lusitania e en Aquitania podía de derivar

nunha separación política.

       Logo disto, Bernard Manciet garda silencio, como esperando un diálogo comigo. ¿Que

lle poderei dicir eu, que estou aprendendo algo tan complicado coma o priscilianismo?

Esténdolle a man. Un amigo, se en algo lle podo valer.

       ¿Por que non? Un vai facendo novos amigos e eliminando outros. Eu liquido amigos

regularmente. Algúns úsanse, deixándose levar polas feblezas que se adiviñan neles.

       Despídome de Manciet coa promesa de enviarlle libros de Codax e de poetas galegos de

hoxe. Penso en Celso Emilio Ferreiro, en Méndez Ferrín, en José Angel Valente. Ó nos

estreitarmos as mans dime: Temos longas conversas en perspectiva.



       ¿Principia África nos Pirineos? Nos derradeiros quilómetros franceses, baixo lóstregos

dunha treboada inminente, a N-134, chea de fochancas, estreita, sen sinalizar, lémbra a do lado

español de hai uns trinta anos e desculpa a Silvina por non dar cunha hospedaxe.

        Teimara en durmir en Somport, o "summus portus" dos romanos, pero abandono ante o

primeiro edificio que vexo. Nada máis entrar decátome de que isto pode ser residencia, centro
                                                                                        -84-
                                                                                           84



de congresos ou sanatorio, en ningún caso hotel. Polo vestíbulo deambulan parellas, xente soa ,

de todo menos nenos. Falan con voz queda, con ar aburrido e grave. Paso entre eles coma un

ectoplasma. Transcorren uns minutos sen que me fagan caso, ata que un conserxe de pantalón

negro e chaquetón gris a raias ergue os ollos do ordenador. Veme aterecido de frío, a Silvina

aturando baixo a chuvieira, oe o trebón que agora descarga con furia e o moi desalmado

anúnciame que non aceptan clientes por unha soa noite, pero hanme habilitar un cuarto e podo

correr ó refectorio para reconfortarme cunha boa sopa.

       O refectorio desentoa pola súa austeridade co luxo da recepción. Agrádame a ausencia

do barullo característico dos bares e restaurantes celtíberos. Axiña me decato de que todos os

clientes son cataláns; ceo rápido e con pasos silandeiros diríxome á miña habitación por un

corredor alfombrado. Algunhas das portas están entornadas. Salas de televisión, de bingo ou de

bridge. Despois comezan os números, que vou subindo ata chegar ó 34. Cústame abrir a porta

de madeira, inchada pola humidade. Dentro, unha sinxeleza como se di, monacal, agás o

escusado e a ducha, que os cenobitas desdeñarían. Polo demais, catre de madeira, colgador na

porta e fiestra pequena. Ábroa para disipar o tufo a terra humedecida, a lexivia e a sumidorio.

Todo promiscuo, que me bateo ó abrir. Treboa, caen raios e alustros, e tal como estou, déitome

a agardar as sete da mañá.



       Cando dou espertado, bato cun ceo aberto. Da treboada só fican farrapos de néboa

prendidos nas alturas e algunhas pozas de auga diante do hotel, residencia ou o que for. Voume

do que for en xaxún, e coa dolor da dolorosa que me procuraron: un día completo, sen avisar e

sen factura. Prezos europeos abofé, non hai quen nos libre. Para sempre África deixou de

comezar nesas montañas, pero o xorne picaresco perdura no sur e será máis difícil de extirpar

que aclimatármonos ó centralismo europeo.
                                                                                            -85-
                                                                                               85



       Silvina corrica polo firme liso, unha pista de baile, tomando alegremente as curvas costa

abaixo por un bosque verdoso de xenebreiros. Estou esvarando cara á noxenta literatura

descritiva. Hei ser didáctico: fermentado con millo, centeo, malta e outros cereais, do xenebreiro

tírase un sucedáneo da xenebra. A ver se o acepta Europa. A súa resina queimábase na igrexa da

miña parroquia cando eu era acólito e cun bo toque de botafumeiro enviaba volutas con

mensaxes amorosas ás incontables virxes dos altares, virxe do carme, virxe do perpetuo socorro,

virxe do pilar, virxe do rocío, das angustias, das maniñas, das fríxidas... que a relixión católica

tantos ídolos ten coma os pagáns.

       Ideas brillantes coma esta deitan, segundo os irmáns Goncourt, cando se lle está

formando a un merda nos intestinos; sinto torzóns que presaxian, ameazan esas precipitacións

diarreicas que me deshidratan cada vez que cruzo unha fronteira. Saen dos montes bafaradas

olorosas das bagas de xenebreiro, que en tempos de peste se amolecían en vinagre e servían para

purificar as roupas dos afectados. Aínda que contamine o ambiente odorífero, deteño o impulso

de Silvina para alixeirar e asearme con astelas de xenebreiro, dispensando, insuperables tamén

coma escarvadentes.

       Medianamente aliviado, programo con serenidade o día: almorzo en Canfranc, chegada

a Jaca ás nove en punto e dereito a Correos, onde está agardando por min o fax de Pedro. Logo

deixo a Silvina nun garaxe e ás dez en punto vou á estación de autobuses a agardar por Berta.

       Berta é unha rapaciña de Barcelona, vintedous anos ou pouco máis, desas que cando se

lles mete unha idea na chencha non hai que llela saque. Abonde cun exemplo: logo de ler un

libro sobre Onetti, tragou en quince días a obra completa do escritor uruguaio. Nin se sabe como

a deu dixerido e veremos se se consubstanciou coa Noiva roubada ou con Angélica a fermosa.

Tamén, ó rematar de ler El Expreso del Hielo, tirou de mochila, subiu ó primeiro avión con

destino a Colombia e, de louro tinguido o pelo, calzóns curtos, a blusa un aberto compás,
                                                                                       -86-
                                                                                          86



percorreu soa, de Santa Marta a Bogotá, a ruta de Mano Negra, atravesando coma Alicia no país

das guerrillas as zonas máis perigosas do país máis sanguiñento do universo.

       Cando Berta me propuxo vir canda min de paquete: qué dira o teu noivo, obxecteille.

Nada, contestou, cadaquén é libre, quince días de lecer hannos sentar de marabilla a ámbolos

dous. A véspera da miña marcha telefonoume a París para me dar cita o luns 26. A mediodía.

En Jaca. Diante da catedral. ¿Para que discutir?



       Non pasa por Biescas a estrada nacional que prolonga deste lado a que en Francia se

denominaba Ruta de España. Imos lembrar, porque na televisión unhas desfeitas ocultan outras,

que hai un ano , o día oito daquel agosto, unha enxurrada de lama asolagou o campamento de

Las Nieves: máis de oitenta mortos. Uliscando unha felicidade ventureira no mal alleo,

paréceme impúdico desviarme para ver o escenario da traxedia pero, quen sabe, cunha miguiña

de sorte podo asistir á recuperación dalgún corpo en transo de podremia. Quédame moito tempo

por diante, cedo ó morbo e coa desculpa do turismo sociolóxico encarréirome cara a Biescas

pola departamental que bordea o río Gállego, afluente tormentoso do Ebro e causante da

hecatombe.

       Só se nota vida arredor dunhas cantas caravanas desaugadas. Procuro unha gasolineira

onde repor e unha cafetería para entrar en conversa. Non queda carburante na vila nin na

contorna, ¡Tantos miróns!; bares só un na Alameda. En canto ve chegar un forasteiro, a moza do

mostrador adopta a pose da entrevistada.       En resposta á miña súplica de café con leite,

pregúntame se non a vin por televisión. ¡Vanitas vanitatis! Xaora, míntolle, e de castigo

céibame unha fervenza de contos, de díxome-díxome, de historias viles relacionads con

herdanzas, cuspidiñas ás que vivimos na miña familia, pero a máquina de café non ten presión

dabondo. A todo isto deron xa as nove. Volvo a porme en marcha. Unha brétema que xorde do
                                                                                          -87-
                                                                                             87



río dá espesura ó ar. Sigo baixando, agora entre piñeiros silvestres, abetos, bosques de faias e

olores revigorizantes nos trinta e dous quilómetros que separan Biescas de Jaca, sen que me

abandonen as lerias macabras da taberneira.



       Chego a Jaca ás nove e media. As portas de Correos están abertas, pero aínda mandan as

mozas da limpeza. Sorpréndeme que non chegase o fax do meu irmán, reclámoo, insisto, dinme

volva vostede mañá. ¡Ai iso non, que somos europeos e non estamos en tempos de Larra! A

catedral está aínda en obras, nin os comercios abriron. Bótome a deambular por Jaca, cidade

dura, adusta coma a súa Sé e entro nunha farmacia. Quero unha caixa de Servetinal.

¿Servetinal? Si, señorita, ese-e-erre-uve de vaca-te-i-ene-a-ele, un fármaco milagreiro que cura

dende o acedume de estómago ata os tirizós, o antollo e a vellez, coma o-ka-a-ele, Okal,un

lenitivo da dor con eficacia glorificada polos altofalantes do estadio Metropolitano e de

Chamartín, antes de seren merecentes dos apelidos reaccionarios de Calderón e Bernabeu. Pero,

¿que é o que lle doe? Hoxe exisen productos moitos máis eficaces. Graciñas, e saio da farmacia,

poi se lle dixese o que me pasa, habíame receitar unha chea de compostos químicos que poden

cortar o sumidoiro polo san, pero non os devolve a Seguridade social e algún cancro darán.



        Pola súa situación estratéxica ó pé dunha cordal fronteiriza e unha encrucillada de vías

naturais de penetración, Jaca foi dende sempre centro de loitas, de resistencia, de sublevacións.

Plinio descríbenos ós jaccetani prerromanos coma xente guerreira que cuñaba moeda de tipo

ibérico coa inscrición "iak". Dise que tal nome provén dos Compagnons Constructeurs Enfants

de Maître Jacques, e que Maître Jacques foi un arquitecto celta que participou na construcción

do Templo de Xerusalén. Nada ten que ver co Apóstolo Matamouros, pero a Igrexa católica

valeuse da homonimia para argallar a trampullada do Suplantador.
                                                                                       -88-
                                                                                          88



         Jaca foi o derradeiro núcleo importante que cedeu ante os musulmáns, no ano 715,

iniciando coa súa imediata resistencia unha guerra civil que, con breves períodos de

rearmamento, durou ata mediados do noso século. Seguiría contando, pero xa son as once e

próeme a impaciencia por volver a Correos.

         Apareceu o fax do meu irmán. Está datado a antevéspera. Nin se desculpan. Os obreiros

déixanme entrar na Sé, fresca e deserta. O meu irmán pasaría a noite traducindo a circular ou

homilía, malpocado, pero non se limitou a tal cousa, senón que fixo pescudas verbo da

autenticidade e data do documento. Sento nun banco e desprego o fax, tan longo coma a lista de

don Giovanni na aria das mille tré:




                          Hixinio de Córdoba a Hidacio de Mérida



         Eminentísimo para nosoutros e amable para Deus, saúde no Noso Señor. Novas gratas

vos tería enviado de non terme atafegado o traballo pastoral, ata tal punto que máis ben tería

que chorar en lugar de escribir. Vosa santidade pode moi ben observalo no longo texto da miña

propria carta, precisamente por dirixirme con tanta tristeza a quen amo tanto.

         De tal maneira me atopo axitado por mundanais maresías, que temo non poder orientar

a porto seguro a antiga e avariada nave que por ocultos designios divinos se me encomendou

para que a gobernase. Unhas veces as ondas baten por proa, outras esas mesmas ondas do

escumoso mar levántanse por babor e estribor e en ocasións a tempestade persegue pola

popas.

         Dende os anos de gracia 370, sendo cónsules Ausonio e Olibro, encóntrase predicando

nas nosas terras unha parella de aquitanos chamados Elpidio el e ela Eucrocia. O seu
                                                                                          -89-
                                                                                             89



propósito consiste en depura-lo cristianismo, en declive, segundo eles, dende o tempo dos

apóstolos para chegar á dexeneración con nosoutros, os herdeiros de Pedro.

       Esta parella invoca a Simón Mago, mestura coa fe de Xesús Cristo dogmas sublimes e

obscuros, referentes á eternidade da materia, á existencia de dous principios - o Ben e o Mal- e

á xerarquía misteriosa do invisible, tirados todos da filosofía oriental e incluso da relixión de

Zoroastro.

       Afirman que o Antigo Testamento non é divino, polo cal debe ser rexeitado, e son as

súas armas catro evanxeos que levan constantemente nas mans e saben de memoria, polo cal

resultan tan temibles. Interprétanos dun modo contrario ás regras da Igrexa e introducen

subrepticiamente unha multitude de textos apócrifos nos seus sermóns, causando impresión ós

que ignoran as auténticas Escrituras. Defenden actitudes moi estrictas tocante á guerra, que

consideran sempre inmoral e nunca fermosa, xusta ou proveitosa. Por iso, aborrecen a máxima

ollo por ollo e dente por dente de Moisés e en particular destestan o home salvado das augas,

porque creou ó rico e ó pobre roubando prata e ouro ós exipcios cando o éxodo dos hebreos.

       Eles e os seus discípulos seguen ó apóstata Xuliano cando di: "que os nosos sacerdotes

proben o seu amor ó semellante poñendo gustosamente a disposición dos indixentes o pouco

que posúen. Por isto, abandonan as riquezas e os fogares, andan descalzos e oufánanse do seu

tipo de alimentación, absténdose de todo o que foi animado e bebendo só auga. Os membros

desta secta venden as súas posesións e facendas a fin de engrosa-lo fondo común. Tódolos días

acoden unanimemente á igrexa, parten o pan nas casas e toman o alimento con grande alegría

e sinxeleza de corazón, loando a Deus en medio do fervor xeral do pobo. Din entón que a

multitude dos que cren ten un só corazón e unha soa alma, e ninguén ten cousa ningunha de

seu, senón que o teñen todo en común. Así non hai entre eles indixentes, pois cantos foron

donos de casas e facendas vendéronas e levaron o importe do vendido ós pés dos seus
                                                                                          -90-
                                                                                             90



apóstolos; e estes repárteno segundo a necesidade de cadaquén. É dicir, toman en serio o que

lle di Xesús Cristo ó xove rico "Vende todo o que tés e dállelo ós pobres e terás tesouro no ceo;

e ven, sígueme".

        Ascética en sumo grao é igualmente a súa moral, que lles prohíbe, aínda estando

casados, o uso da carne, ademais de impoñerlles unha grande austeridade nas demais

circunstancias da vida. En definitiva, condenan a intemperanza e a vaidade do clero, o seu

apego ós bens deste mundo e o descoido e abandono con que miran os intereses da alma. Din

preserva-las súas almas de todo o que se relaciona coa materia e o ilusorio, que tende á

dislocación do espírito; detestan a mentira, loitan contra o sono, o esquecemento e a languidez

do corpo; en todo isto, parécense máis ós cínicos ca ós cristiáns.

        Negan igualmente a existencia do inferno: o único inferno é o que padecemos na terra,

din. Non soportan a vida dos ricos e desprezan os bens, que só se acadan, afirman, coa axuda

da nosa Santa Igrexa. Moitos miserables morren de fame, de sede e de frío ante a indiferencia

dos xerarcas que contaminaron con viño e fornicación a tódolos soberanos da terra, tal é o seu

lema.

        Dan a Deus o que é de Deus, pero néganse a dar ó César o que a este lle pertence. É

máis, incitan ós servos a desobedecer ós seus amos, avogan pola supresión da escravitude e

atacan toda clase de poderes, asegurando que quen respecta e glorifica a un príncipe, rende

culto a Satanás.

        Convencen ós catecúmenos de que nos templos viven sacerdotes demoníacos instalados

por influencia ou forza. O templo material non é bo, engaden, porque nel non se pode orar.

Opóñense á construcción de igrexas e de mosteiros que se apropian de posesións, terras e bens

mundanais, de modo que pronto todo será da Igrexa.

        Tratan ós anacoretas de raposos, tragóns, borrachos e viciosos nos seus agochos. O
                                                                                         -91-
                                                                                            91



auténtico cristián, debe, segundo eles, practica-la prolixidade das masas e partillar privacións

e miseria cos humildes.

       Celebran a misa abertamente sobre unha pedra nos campos ou nos mercados. Na

afastada Gallaecia, na doce Aquitania, en Ávila a montañosa, as fragas son templos e as

pedras altares, véndose abandonadas as capelas, as súas ruínas esparexidas polo chan e a

barca da Igrexa exposta a un naufraxio total.

       Cousa certa é, mi señor e padre xerárquico, que pola gracia de Deus todo home debe

imitar no seu estado a Xesús Cristo, espera-la súa gracia vivindo en caridade, e que ninguén

pode facelo se menosprezando este mundo non se converte en pobre. Ás veces choro porque a

nosa neglixencia aumenta a sentina dos vicios e baténdome a tempestade xa fortemente contra

a cara, as putrefactas táboas da nosa barca soan a naufraxio.

       Como de todo hai na viña do Señor, ben poderían existir exemplos entre nosoutros que

debemos extirpar ou corrixir, para que polas nosas faltas non sexan descarreirados algúns

como o son os cordeiros polas alimarias. A Igrexa tomou os príncipes cristiáns no seu seo e

así, evidentemente, gañou en poder e riqueza, pero en cambio, perdeu en forza interior. Moitos

dos nosos, se teñen unha diócese de dous mil óbolos, non se contentan con eles; antes ben,

utilízanos para suborna-los delegados de Roma e aumenta-la súa riqueza e o seu poder. Algúns

outros afánanse por deixar pingües herdanzas ós seus fillos e así gastan os bens da Igrexa

malamente, sen que exista hoxe para a Igrexa maiores lobos cós propios pastores.

       Toda a Igrexa, polos nosos pecados, está chea dos que serviron a Roma ou foron

criados alí, bispos cos seus fillos, sobriños e demais parentela, gozando todos de grandes

rendas; ou dos que entran por rogos como os fillos de grandes por diñeiro ou por cousa que

valla cantidade, e é marabilla se un chega por letras ou por vida exemplar. Sentíndose señores,

estes prelados xa non se coñecen, antes ínchanse de soberbia e vangloria, entregándose ó
                                                                                          -92-
                                                                                             92



comer, beber e fornicar, e tratando mal os seus súbditos e vasalos, por fortuna mellores ca eles.

E así como diñeiro os meteu na Igrexa, nunca buscan senón diñeiro, nin teñen outra vocación

que acrecenta-las súas posesións, que de estas si teñen coidado, e non das almas. Turbado no

medio de semellante borrasca, véxome obrigado unhas veces a dirixi-lo leme contra a mesma

adversidade, e outras, dando unha volta á nave, a evitar de soslaio a ameaza das ondas. Mais a

serpe non ha de imprimir a súa pegada na pedra do apóstolo, sobre a cal se edificou a Igrexa, e

se volvemos á vida austera e xenerosa, a funesta mentira non encontrará por máis tempo

cabida no ánimo dos fieis.

       Elévome humildemente a Vosa Santidade para que exerza vixiante solicitude por

tódalas nosas igrexas e confunda coa divina palabra os profanadores da mensaxe celestial e

así non proliferen os reveladores de doutrinas. Non se ha de chamar apóstolo ó que ocupa a

cátedra dos apóstolos, senón a quen cumpre o apostólico oficio. Do que obrar en contra di o

Señor: "Gardade e cumpride o que vos digan os escribas e os fariseos, mais non imitéde-las

súas obras". E xa que dos costumes e vidas dos cregos redunda o bo e o mal exemplo entre os

pobos, débense regularmente corrixi-los seus delictos trala debida inquisición para evitar

contratos usureiros e outros grandes vicios como amancebamento, inimizades, fornicacións, os

cales desgracidamente abundan entre os nosos irmáns.

       É grande menosprezo da honestidade e escándalo do pobo que os fillos espurios dos

cregos sirvan a seus pais na Igrexa apropiándose de desmos e esmolas: graves e continuas

querelas se elevan cada día na nosa diócese contra traficantes de bulas e outras indulxencias,

imitando ós mercadores que o Señor expulsou do templo porque convertían a casa de oración

en espenuca de ladróns. Por ende, deberíase vedar que tal se faga, así como que de ningunha

maneira sexan sancristáns os devanditos fillos de cregos nas igrexas nas que tivesen os pais

servicio ou en calquera maneira que sexa; impedir así mesmo que os cregos dispoñan de
                                                                                           -93-
                                                                                              93



mulleres sospeitosas para o seu servicio, que anden de noite con espadas ou puñais e

representen farsas e bailes nas misas novas e nas vodas.

       En virtude do anterior e da santa obediencia, ordeno, so pena de excomunión, que

ningunha prédica se dea sen a nosa expresa licencia e prohíbo que os cregos desta xurisdicción

canten misa sen licencia do bispo ou do seu provisor ou oficial tras ser examinados na misa e

nos costumes, pesando moi xuntamente as súas riquezas, cordura e prudencia.

       Atrévome a pedirvos que Vós, a quen tanto honrou Deus que o erexiu o home máis

egrexio de Lusitania, Vós, o primeiro e máis excelente dos bispos, deáde-lo sinal para impedir

estes abusos nos vosos dominios e sexa así máis loado e honrado o nome de Deus por causa

vosa. E se me amades, xerarca queridísimo, tendédeme a man da oración no medio destas

ondas. Como recompensa, poderedes encontrarvos máis valente nas vosas propias

adversidades.

       Agradaríame ¡oh reverendísimo e santísimo varón!, recibir novas da vosa saúde. E

suplico á prudencia da vosa paternidade que cando dirixa ó Señor os seus preces, se digne

interceder por nosoutros, para que co aroma do incenso e da mirra sexan purificadas as nosas

almas do pecado, pois de sobra sabemos que ningún home pasa por este mar sen perigo.

                               Hixino, bispo de Córdoba



       "Estou rematando o segundo texto, engade o meu irmán ó final do documento. Mándoo

esta tarde aí mesmo, a Jaca. Adiántoche que se trata doutra pastoral, de Hidacio de Mérida a

Itacio de Ossonuba esta vez. Unha aperta case que priscilianista. Pedro".

       Saio da catedral levitando. A circular pastoral, rescatada de tantos séculos atrás, influíu

coma osíxeno no meu corpo e preciso un ar puro. Onde mellor se respira é en moto a setenta.

Sáenme as ideas máis brillantes, coido que xa o dixen. Decido aproveitar as seis horas que ha
                                                                                         -94-
                                                                                            94



tardar a segunda pastoral viaxando a Huesca. Cada vez que podo vou visitar o seu Museo

Provincial e as tumbas de Fermín Galán e de García Hernández.




       Huesca está coma a noventa quilómetros de Jaca. Vaise por unha boa estrada,

secundaria no mapa e de primeira pola variedade de callas que a rodea. Seguindo a foxa de

Huesca e o deserto de Las Badenas, sulco campos e montañas desta flor marela, recendente, que

medra silvestre dende Cataluña a Galicia. Nestes finais de agosto sopra unha brisa fría, non dou

con ningunha igrexa entre Sabiñánigo e Lanave, onde o único ruído é o arquexo de Priscila.

Priscila é a Vespa. Bauticeina Silvina saíndo de París, pero era un nome circunstancial. Como

onte acadou a idade da confirmación, troqueino por Priscila. Obvio. Ademais responde á

versatilidade das miñas relacións co feminino.

       Estreámonos felices ela e mais eu, entrando na follaxe de arboredos, saíndo ó campo

aberto, baixando, subindo con renovada enerxía ata o porto de Monrepos, onde acougaban os

peregrinos franceses que viñan polos camiños de Tarbes e de Lourdes. Alí repuxemos, ela

gasolina e eu un bocado.

       É a segunda vez que vou a Huesca por esta estrada. A primeira foi hai xa non quero

saber canto tempo: se Matusalén ten un émulo, ese son eu. Sigo pola mañá soleada entre

piñeiros e sobreiras, cando de súpeto lembro que o motivo que me leva a facer este desvío a

Huesca é visitar a tumba de Fermín Galán. Se mo permiten, cóntollelo antes de chegar á capital,

ó estilo de Hemingway, sen recargas faulkerianas.

       En 1931 formárase en España un Comité Revolucionario Nacional co fin de derrocar a

monarquía de Alfonso XIII e instauraren a república. O capitán de infanteria Fermín Galán era o

responsable do levantamento de Jaca. Galán discrepaba do Comité Revolucionario en canto á
                                                                                         -95-
                                                                                            95



data do soerguemento. O golpe estaba previsto para o 15 de decembro, pero a el non lle petaba

agardar. Deulle a gana de dar o golpe pola súa conta tres días antes. Algúns membros do

Comité, entre eles Casares Quiroga, desprazáronse dende Madrid a Jaca para convencéreno de

que agardase. Chegaron ás tres do mencer e decidiron ir durmir, no canto de entrar en contacto

con el. Horas despois, Galán puxo en movemento os seus homes e tomou o cuartel da Victoria.

Inmediatamente publicou un bando para o pobo cun só artigo:

       Todo aquel que se opoña de palabra ou por escrito, que conspire ou faga armas contra

a República nacente, será fusilado sen formación de causa.

       ¿Por que lles estarei a contar isto? Pero estamos entrando en Huesca e prométolles calar

calquera descrición histórica.

       Irei directo á Deputación, a ver o fresco de Saura e ó Museo provincial antes de que

pechen. Hai nel unha man de bronce, abichada e elástica, o único resto dunha estatua colosal do

século dous. É man de pianista avant la lettre, co polgar saínte como quería o meu profesor

Lazare-Lévy. Man entreaberta, de xenerosidade calculada, que viu Picasso e devolvéunola

firme, simbólica, plural no Guernica, ese instrumento de guerra para se defender do inimigo.

       E se logo vou visitar a tumba de Fermín Galán en Huesca, é por mor da admiración que

lles teño ós insubmisos. Prefiguración do Ché Guevara: en 1932 vendíanse en España gravatas,

panos, cinseiros e cromos co retrato de Fermín Galán. A súa tumba áchase na parte civil do

cemiterio de San Xurxo. Unha campa sinxela. Epitafio: D. Fermín Galán Rodríguez. Capitán

de Infantería. 4-octubre-1899---14-diciembre-1930.D.E.P. Su madre y hermanos. (Propiedad).

       A pesar de que Galán rexeitou a absolución, puxéronlle unha cruz na tumba. A cruz está

cuberta cunha bandeira republicana. Antes da democracia, os falanxistas quitaban a bandeira e

alguén a repuña. Agora seica o deixanen paz. Os restos do outro fusilado, Angel García

Hernández, áchane na parte católica do cemiterio e endexamais ninguén o incomodou.
                                                                                        -96-
                                                                                           96




       Regreso a Jaca co tempo xusto para ir a Correos, e Priscila sufocada. Estanme

agardando, creo que escaldados polo incidente desta mañá. Acaba de chegar o novo fax do meu

irmán: "Trátase dunha pastoral de Hidacio de Mérida, aclárame no preámbulo, a Itaci de

Ossonuba, que é cidade ubicada no Algarve portugués, hoxe diócese de Faro. Vese que Hidacio

estaba alarmado polos progresos que ía facendo entre o pobo a 'herexía', así coma polo respaldo

que lle daban numerosos bispos de Lusitania, Hispania e Aquitania. Aí che vai a traducción".




                       Hidacio de Mérida a Itacio de Ossonuba



       A Itacio, venerable bispo da sé de Ossonuba pola gracia de Deus, Hidacio, pola mesma

gracia bispo metropolitano de Emérita augusta: saúde e eternos lazos de amizade.

       Para que tódolos fieis cristiáns saiban qué grande é a soberbia nos descarreirados,

resúmoche as ascusacións que contra os novos herexes me formula Hixinio, o noso

descarreirado irmán e bispo de Córdoba. Sírvache esta misiva a modo de compendio dos erros

da herexía, e encárgoche que vixíes para extirpa-los erros en todo o ámbito ibérico. Coñecémo-

las múltiples e graves herexías que ultimamente se divulgaron e que como serpes infunden

veleno mortal. Pero todas elas poden facilmente ser evitadas e vencidas porque se descobren a

primeira vista. Sen embargo, a que agora se insinúa fere os inocentes porque mantén

integramente o noso credo e cunha soa palabra empezoña a fe da tradición apostólica. E sabe

Deus que, aínda que non compartise as súas ideas, renderíame ó seu parecer se dixesen a

verdade, recordando o que está escrito "Si iuniore reuelatum fuerit senior taceat".

       Por iso, debemos precavernos con urxencia. Non hai nada que tanto conduza á morte
                                                                                        -97-
                                                                                           97



como viola-la integridade da mesma fe baixo o disfrace da propia fe. Así como o xeso

mesturado con auga adquire a color do leite e engana, de igual modo, mediante unha confesión

verosímil, os novos herexes están enganando cunha tradición falsa e inimiga.

       Dixéronme agora que o guía da secta é un segrar chamado Prisciliano, un anticristo

que anuncia a fin do mundo, vido do noroeste e de raza hispanorromana, a xulgar polo seu

nome latino, do mesmo modo ca os de Priscus ou Priscila. Ségueno, en particular, as mulleres,

ansiosas sempre de cousas novas e atraídas pola discreción e cortesanía do galaico, brando en

palabras, humilde no ademán e na roupaxe, medios propios para cultiva-lo amor e a

veneración do sexo inxenuo.

       Dicíanos Hixinio o apóstata que Prisciliano vela moito, é sufridor de fame e sede, nada

cobizoso e sumamente parco. Son cualidades estas de grande orgullo, pois con elas censura a

nosa forma de vida e pretende impoñérno-lo celibato. Xa o andazo desta perfidia invadiu a

maior parte da Tarraconense e de Aquitania; e é máis: algúns bispos depravados, entre eles

Instancio e Salviano, admitiron ó herexe, non só por consenso, senón ademais, baixo unha

especie de conxuración. Sen embargo, onde a semente de abrollo xermolou con máis profusión

é na Gallaecia. Alí predícase nas rúas e nas feiras sen que haxa servo, tendeiro ou artesán que

non sexa teólogo insondable. Se extraviado estás no campo e preguntas a un escravo o teu

camiño, perderate en disquisicións sobre que, vaias onde vaias, a túa senda está trazada pola

providencia. E se entras nunha panadería a comprar unha bola, compáranche a substancia do

pan co corpo divino de Cristo.

       Sábese que Prisciliano é de familia nobre, moi rico, elocuente, atrevido, erudito pola

moita lectura e adestramento en discorrer e disputar. Sería certamente un home feliz se non se

botase a perder en Bordeos coas malas opinións dunha tal Eucrocia. Como di o santo Xerome

de Belén: "a muller leva o varón ó inferno como a cega conduce o cego ó foxo"
                                                                                        -98-
                                                                                           98



       É Eucrocia unha muller de non baixa estirpe e o seu marido Elpidio, famoso retórico

daquela cidade. Ámbolos dous aprenderon a execrable superstición de Marcos, vido de Exipto,

discípulo á súa vez de Manes e experto na arte da maxia. Marcos chegou o primeiro ás Galias

e mancillou as terras polas que flúen o Ródano e o Garona, seducindo con artes máxicas

moitos nobres e mulleres. A parella acompaña agora a Prisciliano pola perniciosa secta dos

gnósticos e maniqueos, non dubidando en predica-las súas patrañas no noso país. Cos seus

consellos separan os esposos e profesan unha abstinencia que non foi imposta por Xesús Cristo

ós homes como precepto legal, senón concedida como gracia para eleva-la súa dignidade.

       Nada do que os priscialinistas inclúen nas súas doutrinas o poñen coa sinxeleza da fe

evanxélica, senón con pérfida malignidade para seducir ós sinxelos. É tan sospeitosa como

clara para todos a frase que soen ensinar: "Deus é Deus", non quere dicir que Xesús Cristo

nacese de Deus, senón que foi feito de Deus. Explican que cando descendeu ó seo da Virxe

María, naceu nela outro ser distinto do que viñera. Por iso, sosteñen, alterada a substancia, o

estado mudou, a orde perdeuse ó converterse de Deus en home e de espírito en carne. E

certamente toda translación é a desaparición e a morte do pasado.

       Díxose no sínodo que os herexes achegan variantes substanciais á teurxia e ás artes

máxicas, o cal non é de estrañar sabendo agora que a patria do seu inspirador é Gallaecia e o

panteísmo non foi extirpado daquelas terras. Igualmente a superstición astrolóxica, máis

desenvolta no priscilianismo que en ningunha das sectas que o precederon, vese favorecida

polo culto astral, fondamente arraigado no celtismo.

       Nos seus inicios, censurou Prisciliano algúns opúsculos dos Padres e himnos que se

cantan na igrexa. Pouco a pouco a súa impudicia chegou a sustentar que a divindade

omnipotente está difundida de igual maneira no profeta que vaticina, no diabro que voa polos

aires, no ídolo venerado polos infieis e ata nos viscosos vermes da lama. De aí pasa a asegurar
                                                                                         -99-
                                                                                            99



que, lonxe da Santísima Trindade, hai outras substancias, non criaturas senón, creadoras. E

dunha va aserción a outra, foi caendo ata pasar e romper toda regra.

         Pola nosa parte, co desexo de afonda-las observacións de Hixinio, consideramos

necesario, admirable prelado, introducir familiares nosos entre os seus seguidores. Así podo

explicarche as súas aberrantes especulacións e os seus costumes disolutos, que non todos

coñecen porque non todos penetraron no seu contorno.

         En primeiro lugar, rexeitan a xerarquía e non se sabe a ciencia certa quen é entre eles

catecúmeno e quen é crente. Todos teñen acceso á liturxia e ós sacramentos, escoitan, rezan

igualmente, rotan nas funcións sacerdotais. Declaran que o home e a muller foron creados

simultaneamente en dous actos distintos, polo cal son á vez diferentes e iguais. Por

conseguinte, predican a semellanza de sexos, baseándose na pasaxe de Tomé na cal Xesús

Cristo exhorta así ós seus discípulos: "Cando consigades que o varón e a femia sexan un só, a

fin de que o varón xa non sexa varón e a femia xa non sexa femia, entraredes no reino dos

ceos".

         Nin leigos nin mulleres -no fondo, canles sen auga-, son excluídos do ministerio do

altar. Elas participan nas cerimonias relixiosas coas mesmas facultades que os homes, sen que

o sacerdocio da muller lles pareza novidade ós que veneraron ás druidesas. Nun momento

dado, poñen novicios nos cargos; noutro, a persoas ligadas por emprego secular, de forma que

en ningunha parte é máis fácil o ascenso que no campo dos díscolos, onde o simple feito de

estar, é un servicio principal. Hoxe é bispo un home, a persoa que será mañá diácona

pasadomañá será lectora, a que é sacerdote hoxe sera leiga ó día seguinte.         Tamén

comparten o beixo da paz con todos os que acoden, sen importárlle-la diferencia con que traten

os temas. Bastálles coincidir en tomar por asalto a cidadela da Verdade.

         Para eles, tódalas cousas son dobres, unha contraria á outra e reciprocamente
                                                                                      -100-
                                                                                         100



indispensables. Reducen a súa docutrina a un dualismo resolto e audaz: o Deus da bondade e

Satanás, orixe do mal. Ambos son principios eternos: Satanás non é o Anxo desterrado, senón o

xenio da materia; ou máis ben, a materia mesma. Aseguran que o Mal, principio de negación e

de corrupción, áchase na materia e non foi creado nin querido por Deus, quen, sendo un

espírito abstracto e puro, nada pode crear nin sequera un embrión. En suma, coexisten na terra

o ben e o mal, complementándose e contradicíndose como o riso e o salouco, a auga e o lume,

a luz e as tebras.

        Realizan o bautismo que se lles antolla. Polo común mesturan aceite e auga, que verten

sobre a cabeza dos nenos de peito ó tempo que pronuncian fórmulas en lingua hebrea para

impresiona-los presentes. Afirman que iso é a redención. Pero din que en nada beneficia o

bautismo ós impúberes e que é preferible esperar ós quince anos para subministrar este

sacramento. Preparan entón unha cámara nupcial e celebran unha iniciación mistérica con

inmersión de neófitos nus, de ambos sexos, e con rogativas deste cariz: "Invoco ó que está por

encima de toda potencia do Pai, o chamado Luz, Espírito e Vida, para que reine no teu corpo

virxe", ó que debía responder o iniciado: "Fun robustecido, fun redimido e redimirei eu a miña

alma e tódalas cousas que lle pertencen". Chaman a isto voda espiritual, a semellanza dos

conxuxios dos seres superiores. Entenden que o Señor, a instancias de súa nai, ofreceu esta

redención ós fillos de Zebedeo.

        Non faltan os que rexeitan todo isto e afirman que é superfluo celebra-lo misterio da

segreda e invisible potencia en criaturas visibles e corruptibles. A verdadeira redención

consiste para eles no coñecemento mesmo, o da grandeza indicible que se chama gnose.

        De Xesús din que non naceu de virxe; que o xeraron Xosé e María do mesmo modo que

os demais homes, e teñen por fantasía literaria a expresión "Virgo, terra non arabilis",

pretendendo tal imaxe que o arado fende o suco ferindo a terra como o membro viril realizaría
                                                                                       -101-
                                                                                          101



unha aldraxe na virxindade da nai do Nazareno. El era superior a todos en xustiza, prudencia e

entendemento. Despois do seu bautismo descendeu sobre El o Cristo baixo a figura de pomba,

procedente da potestade suprema. Entón, comezou a anuncia-lo Pai ignoto e a obrar milagres.

Cando chegou o cumprimento, o Cristo levantou o voo de novo e resucitou, mentres Xesús

permaneceu impasible. Non padeceu a paixón senón que requisaron a Simón de Cirene para

leva-la cruz, xa que tomara a súa figura. E Xesús á súa vez asumiu a figura de Simón e estaba

alí, mofándose deles.

       Sosteñen que Xudas o traidor coñecía con precisión estas cousas, por se-lo preferido de

Xesús, e o único a quen este comunicara a gnose. Advertindo que Xesús se ocultaba e que ó

xénero humano non se lle ofrecía a salvación por medio da súa morte, velando polos homes,

Xudas cumpriu o misterio da traición e entregouno ós saduceos.

       Segundo o seu criterio, por medio de transmigracións nos corpos, as almas pasan por

toda clase de accións e vidas, a non ser que alguén sumamente dilixente o realice todo dun

golpe no transcurso de unha soa vida. Se alguén entre nosoutros sacase a colación semellante

dislate, por tolo o tomariamos. Pero eles alegan que Xesús Cristo se referiu a isto na seguinte

parábola : "Cando esteas en camiño co teu adversario, apresúrate a liberarte del, non sexa que

te entregue ó xuíz e este ó alguacil e te envíe ó cárcere. Asegúroche que non sairás de alí ata

ter pagado o último cuadrante". O adversario, segundo eles, é un dos anxos que están no

mundo, ó que chaman demo, creado especialmente para conduci-las almas que pereceron.

Afirman que este é o primeiro dos facedores do mundo, e que entrega as almas a outro anxo

que está ó seu servicio para que as encerre noutro corpo, pois din que o cárcere é o corpo. E a

frase "non sairás de alí ata ter pagado o último cuadrante" interprétana no senso de que

ninguén escapará ó poder dos anxos creadores do mundo.

       Combaten así mesmo a eternidade das penas, chegando a afirmar que o único inferno é
                                                                                      -102-
                                                                                         102



o da propia conciencia e que incluso o mesmo demo podería salvarse quoad substantiam,

porque unha vez consumida pola lume a materia, parte accidental e maléfica, a substancia é

boa. Ós que non aceptámo-las súas heréticas alegacións chámannos comúns e eclesiásticos,

din que seguimos vivindo nas rexións inferiores, coma se non puidesemos eleva-las nosas

mentes deica as alturas nin comprende-los misterios que alí hai.

       O máis atractivo para o pobo da nova herexía é a súa dimensión sideral da que

Prisciliano achou os xermes no druidismo. Mais el non se satisfai con dicir que os homes

obedecen á influencia dos astros, como cren os seus predecesores. Ensina que sobre os

membros do corpo dominan os doce signos do zodíaco: Aries sobre a cabeza, Tauro sobre a

cerviz, Xemelgos sobre o peito e así cada signo atópase dividido en trinta zonas, cada unha

destas en sesenta graos, que é como designan a parte máis pequena e xa indivisible. Canto ó

zodíaco distingue signos masculinos e femininos, segundo posúan natureza concorrente en orde

ó nacemento de machos e femias: Aries é un signo masculino, Tauro é feminino, e así segue

divagando. Chegan mesmo a subdividir cada signo en doce partes iguais e adoptan logo un

procedemento parecido ó dos pitagóricos. Este sistema de clasificación de astros é de orixe

caldea, e apropiouse del o mencionado adaíl no nome de verdade; asemade inventa unha

multitude de nomes para as cousas que non existen, discorrendo con suma impericia e

fantaseando coa arte dos astrólogos.

       Tales son as doutrinas coas que Prisciliano está perdendo a tantos homes. Servíndose

das palabras de Empédocles e de Platón, adaptándoas á súa comenencia, elaborou unha

relixión impía. Teremos que refutala rotundamente, sen omitir ningunha das teorías que os

pagáns lles roubaron ós gregos atribuíndoas ós discípulos de Xesús Cristo e pretendendo

obtelas de El.

       Confío na túa intelixencia, e unha vez que deas comprendido o esencial, llelo expliques
                                                                                         -103-
                                                                                            103



a todos os que están no teu contorno, exhortándoos a gardarse do abismo da insania e da

blasfemia contra Deus. ¿Esa ovella roñona pretende ser dómine noso? ¿Cando se viu que os

galaicos veñan ensinar ós ibéricos? Ignominia sería para min que tal rumor chegase á diócese

de Roma; que despois de ter xulgado nosoutros e extirpado de raíz, coa axuda de Deus, a

herexía de Marcos de Menfis tocante á celebración da Pascua e outros erros, haxa quen nos

tache de herexes. Por iso encárgoche que te poñas á fronte da batalla. Se obras con morneza e

non emendas presto este dano, fareillelo saber ós demais bispos e a súa reprobación será para

ti ignominiosa. Endereita ti a senda dos nosos irmáns Instancio de Salamanca e Salviano de

Coria, os cales aínda están co leite nos labios e déixanse guiar por ese impío e cismático.

       Nosoutros, desexosos de opornos a tal perigo, desterramos a Prisciliano e ós seus

secuaces da nosa diócese. Arrinca ti tamén o mal desa túa terra como dixo o apóstolo -

haereticum hominem post unam et aliam commonitionem deuita-, de igual sorte que a

monstruosidade maniquea foi erradicada na Bética. Ademais, ínstote a que sexas tan amable de

visitarme coas túas misivas e así mesmo con noticias da túa comunidade, pois es con certeza un

excelente bispo.

       Sobre as molestias da próstata que padeces, debo confesarche que tamén eu me

encontro enormemente oprimido por unha constante dolor provocada por esa mesma

enfermidade. Mais o noso consolo será fácil se no medio dos castigos que padecemos, traemos

á nosa memoria os pecados cometidos. Así miradas as cousas, a enfermidade xa non é un

castigo senón un don; porque se pecamos polo deleite da carne, coa dolor desa mesma carne

habémolo de purgar.

       O desacougado que me atopo non só polas actividades dos herexes senón tamén pola

enfermidade, amósacho a brevidade desta carta, na cal, a quen tanto quero, tan pouco lle falo

dos meus asuntos persoais. Se tés algún tempo á marxe das túas obrigas, non deixes de
                                                                                         -104-
                                                                                            104



escribirme.

          Saúde ós teus fieis da nosa Igrexa. Con Deus

                                       Hidacio. Dada no mes de maio




          Si, chegou Berta. Cando me acercaba á estación de autobuses, aínda cabía a posibilidade

de que no derradeiro momento, en Barcelona, antes de saír, se lle plantase o mozo: por última

vez che digo que se vas con ese vello cáncamo non me volves ver o pelo; ou decatárase ela de

que é mil veces máis arriscado viaxar en moto cun obseso sexual do que provocar os

guerrilleiros do Baixo Magdalena. O primeiro que imos facer, falei para min, será levar a moto a

un garaxe para que a diagnostique o mecánico.

          Alomenos, o encontro é puntual. Que resulte igualmente caloroso, sería moito pedir de

dios. Case que non nos coñecemos. A imaxe que dende hai ano e pico se foi esvaendo no meu

maxín, dunha rapaza respectuosa e aquelada, fervente de literatura e vestida con recato de pés a

cabeza, derrúbase ó vela de Carapuchiña Vermella con minifalda, blusa vaporosa e cabelo

azafranado. ¡Rediola, cómo o cambia a un a aventura colombiana!

          Almorzamos na cantina da estación. Logo levamos a moto a un taller. O mecánico

réstalle importancia á constelación do taboeiro de bordo. Unhas pingas de loockeed e apagarase

o luceiro que ameaza cun signo así: "!". Iso polo dos freos. O que a lámpada do aceite se acenda,

atribúeo o experto ó sistema elecrónico da Vespa Cosa. Nos anteriores modelos un mesmo facía

a mestura sen necesidade de ser un xenio. Podemos ir en paz, deamos gracias a deus, a setenta

por hora en lugar de noventa, e sen perigo, a condición de formar un só bloque, sobre todo nas

curvas.

          De súpeto lembro que debo chamar por teléfono á xestoría de Reigada, a que corre cos
                                                                                           -105-
                                                                                              105



trámites para o exame de conducir. A intromisión de Prisciliano na miña vida faime esquecer a

finalidade da viaxe. Dinme que se presentou unha complicación administrativa: o meu DNI está

caducado dende hai corenta e tres anos. Repito: ¡corenta e tres anos! Hai que renovalo, con dúas

fotos miñas de agora e fotocopia do pasaporte. Eles vanme domiciliar no hotel dos meus pais,

pecho dende hai trinta e cinco anos. Escoiten ben: ¡trinta e cinco!, e co recibo da petición

poderemos seguir adiante. Mándolles o que me pediron e xa, contra as dúas, dispostos para

saírmos.



       Bordeamos primeiro a Canle de Berdún, val lonxitudinal do Pirineo e primeiro espacio

dalgunha amplitude que se atopa vindo de Francia, logo de atravesar as montañas. A Canle

bifúrcase en dúas rutas importantes, unha conduce ós reinos de Navarra e de Castela, seguida

polos antigos peregrinos, e outra, pola antiga vía leva a Zaragoza e ó Baixo Aragón.

       A Berta sorpréndelle que tome a segunda, deixando de lado a Vía Láctea; baixo as súas

estrelas ela peregrinara había dous anos en bicicleta co seu pai. Chéganme refachos das súas

palabras, esfarrapadas co vento. ¿Amosa desexos de visitar o mosteiro de San Juan de la Peña?

Aló endereito a guía, por camiños costentos, con rodeos que Priscila, convalecente e carraxenta,

logra vencer con esvaróns do embrague, aceleramentos e freadas. Fulmina o taboleiro de bordo,

alerta de freos, alerta de aceite e alerta, para colmo, por tantas circunvalacións, de gasolina. A

Vespa ten unha autonomía para cento setenta quilómetros en terreo chan, pero con dobre carga,

subidas e pelouros, queda ma metade.

       Deixamos a estrada que segue o curso do Gállego, onde inzan industrias químicas,

fábricas de fertilizantes, de aluminio e estacións de servicio. Alí tiña que repor antes de penetrar

no deserto.

       Esténdense agora diante, ó lonxe, montañas ermas e ocres, de buxo e de xara.
                                                                                        -106-
                                                                                           106



Transpostas estas montaña,s sáennos outras con aciñeiras e sobreiras e despois outras de garriga

e caxigo. Cando á fin damos chegado a San Juan de la Peña, estamos cansos, moi cansos,

Priscila e mais eu. O terceiro personaxe dá mostras de satisfacción incongruente, coma se voase

en primeira clase do Concorde, polo que lle asigno a angueira máis ingrata: seguir escribindo o

diario da viaxe.
                                                                                        -107-
                                                                                           107




                                             II




       Ola, amigos, son Berta. Supoño que Mario Luís xa me presentaría. Planteime en Jaca

unha hora antes da cita con el. Non localizara os meus amigos de Huesca, así que a noite

anterior tiven que durmir nunha fonducha desa cidade á que me guiou un rapazolo co que

compartira autocar dende Barcelona. Siareiro incondicional dos Stones, o rapaz, ó ver que eu

tamén levaba walkman, porfiou en que escoitase o último disco dos seus ídolos e só logrou a

medias que me gustase. Con paciencia e coidándome coma se fose unha pobre indocumentada

en temas musicais. Seguramente sono. Tardou case que dúas horas para me explicar que, coma

en todo, coas cancións tamén é cousa de cariño. Creo que acabamos facéndomonos bos colegas,

mais non quixen ir a cas súa a durmir.

       Díxome Mario Luís que relate os feitos, que plasme os meus pensamentos, os meus

sentimentos, que o conte todo todo polo miúdo sen temor á impudicia. Vale, pois non foi ata

baixar do autocar, xa en Jaca, cando me decatei de que a miña vestimenta non era precisamente

a propia para viaxar en moto durante tantas horas ó día: saia acampanada verde negra, gorra de

viseira verde, camiseta branca de tirantes, un xerseiciño imitación de veludo azul turquesa liado

na cintura, botiñas e o meu queridiño e pouco práctico bolso bandoleira.

       Consciente de que da "queima" só se libraban as sandalias, o primeiro que fixen foi

procurar un supermercado e comprar un paquete de bolsas xigantes do lixo que, alomenos,
                                                                                        -108-
                                                                                           108



cumprisen as funcións de chuvasqueiro. Saín do súper algo máis confiada e, xusto na praza de

enfronte, albisqueino a el cargadiño cunha bolsa de man, o mapa, o xornal baixo o brazo e

sinceramente ben equipado dos pés á cabeza. Démonos unha aperta. Era, coido, a terceira vez na

vida que nos viamos, pero a nosa chamadiña semanal, aínda hoxe, ninguén nola quita, así que

me sentía, de certo, preto del e devecía por velo en vivo e en directo logo de máis dun ano de

teléfono. Recoñezo que o encontro era algo raro. Os seus sesenta e o seu interese e os vintepico

e o meu interese podían derivar nunha relación pouco naturalmais a protección é mutua, creo, e

a balanza nunca foi catapulta.

       Fomos tomar un café e papei un donuts mentres Mario Luís me amosaba no mapa o

camiño percorrido e o que nos quedaba por facer. Desculpouse. Saíra de París sen plano

preconcibido pero agora quería seguir polo que chamaba o camiño de Prisciliano. De seguida

me falou deste personaxe do que ía descubrindo vida e martirio ó longo do traxecto. A min

tanto me tiña. Acompañaríao a calquera sitio e con calquera escusa: a Monserrat andando, Jaén

en patinete ou Murcia de xeonllos. O que me reinaba era velo a el tan ilusionado e disposto a

afrontar de bo grado o que lle botasen enriba do lombo. Se iso o acadara Prisciliano, pois viva

Prisciliano. Euforias á parte, a elección de metas non vén das estrelas, senón dun mesmo e se

falar do personaxe en cuestión se convertera na súa meta, estaba convencida de que algo grande

debía de ter Prisciliano para ser entrevistado polo meu amigo.

       Logo de "almorzados" fomos buscar a moto, un engado de Vespa que nunca protestou

na miña presencia, a pesar de que o mecánico que acababa de lle facer unha revisión confirmara

o mal estado de non sei cantas pezas, pero nin caso. Mario Luís sacou coma un prestidixitador

dun maleteiro oculto uns pantalóns para min, un chuvasqueiro como Deus manda, un casco,

unha chaqueta e mesmo unhas lentes estilo aviador que me acaían moi aqueladas. Escaso asento

vía eu para dúas persoas e tantas horas, coñezo ben as dimensións das miñas nádegas pero o
                                                                                         -109-
                                                                                            109



posible apertón coneso que non me preocupaba "res de res".



       Principia a aventura. Vai fresquiño, pero agradable. Habituada ó encerro que nos

impoñen en Barcelona Montjuic e o Tibidabo, a vista ensánchaseme por estas chairas e nin o

ruído da moto, nin o vento, nin os coches, conseguen facerme calar. Son tantas as cousas que

quero explicarlle e amoréanse con tanta forza na miña cabeza, que o pobriño vai asustarse do

papagaio que leva de paquete e ó que, esta vez sen Telefónica por medio, non ha poder "colgar"

en todo o día.

       Este home vén sendo para min unha especie de titor en todos os aspectos, alguén que leu

os meus escritos, os meus balbucidos, que coñece os personaxes dos meus contos: Renata,

Tareixa a barbuda e ó desconsolado noivo de Sin ti y con tus animales. Ademais, fíxome

apreciar unha chea de libros, leva conta da miña opinión sobre os seus e creo que nunca se

aproveitou da miña admiración nin cargou a balanza, cousa moi propia dos intelectuais

cincuentóns de hoxe. Servidora ten unha certa tendencia a subir ós pedestais ós meus mestres,

pero el non se deixou e iso sálvanos e permítenos facer viaxes coma esta. E téñoo diante, aquí

mesmo, manexando o temón da sú vespiña. ¿Como non acosalo con preguntas, comentarios e

apreciacións varias que levo enganchados e que só podo compartir con el?

       ¡Que ledicia! Servidora vai máis leda ca un cuco. Arriba, abaixo, parada, café, tapas, ata

pór gasolina paréceme algo francamente divertido. ¡Con tal de non alporizalo a el co meu

entusiasmo! Creo firmemente que, en moitas ocasións, as cousas son aburridas porque estamos

aburridos, pero esquezo adoito que a euforia incontrolada dun, pode acabar coa paciencia do

outro. Este lufada íntima de entusiasmo eríxese en raíña e señora da viaxe. ¿Máis algo podo

dicir? Mario Luís espera indulxente en ocasións a que deixe de rir histérica e ese vivir cerca das

cousas é, penso, o que máis me gusta del.
                                                                                          -110-
                                                                                             110



       Imos achegándonos ó mosteiro de San Juan de la Peña. Os meus ollos son coma

mirasoles, ollando á dereita e á esquerda, e de vez en cando mirando para atrás. Dime o

conductor que un bo paquete debe pemanecer estático. Oír e obedecer: a natureza de diante,

unhamontañas ermas e tristeiras, queimadas polo sol, ofrécennos uns deses fondos imprecisos

que pintaba Benjamín Palencia; transpostas saen outras, e logo outras ata distantes términos.

Tamén me ordena o piloto que me informe, pregunte ós guías, recolla prospectos, consulte

libros para contar a historia dos lugares que visitamos, metendo de paso algunha cita literaria:

oír e obedecer. En San Juan de la Peña entrecruzáronse varias civilizacións, moitos séculos de

historia deixaron as súas pegadas, e aquí a relixión e a arte encontraron novas expresións.



       No porto de Ordel o ceo está cargado. Axiña dan en caer lóstregos, ladeira do ceo

abaixo, pero sen tronos. Eu ignoraba o perigo que entraña unha tormenta seca e silandeira, agora

seino: é a peor, e como non quero resultarlle a Mario Luís mexeriqueiro nin lle producir

encordio ningún, engulo o medo. El segue acelerando, canea con pericia os raios que sacoden o

ar a uns quilómetros de nós. Cada vez que imos directos coma chispas, unha curva milagreira

lévanos ó lado contrario. Zoa un vento moi rexo que nos desprega os impermeables coma velas

dos mastros dun barco. Non sei por que, o medo marchou. Púxenme a rezar a santa Bárbara

como me aprendeu a miña avoa. ¡Que artificio! ¡Que han saber no ceo de santa Bárbara bendita!

Mentres pensaba isto, o ouro lustroso do ceo foi perdendo escuridade, e ó saírmos dunha curva

clarexa de súpeto e sae un sol lampexante.

       E así démos chegado, magoados e enchoupados, ó oasis de Ayerbe, unha viliña

construída ó longo dunha recta. Son as dúas da tarde e paramos a picar algo na taberna dos

soportais. A xente moi xeitosa. Tómannos por pai e filla. Comemos tapas deliciosas de fígado

con allo, liscos e roxóns que Mario Luís non probou nunca iguais nin en Galicia. Non teñen
                                                                                          -111-
                                                                                             111



froita no bar, pero o dono chama pola súa filla para que vaia mercar "malecotones".

       No entretanto foise formando un círculo de homes arredor nosa. Desempeñando a miña

función de cronista, pegúntolles pola historia, os costumes, as peculiaridades de Ayerbe. Aquí,

señorita, somos todos republicanos, sóltame de socato un deles. Quedo un tanto perplexa: Eu

tiña tres anos cando finou Franco e crieime con Juan Carlos, que me parece un tipo xeitoso.

Entón ¿aquí non queren a El-Rei? A ese señor -contesta- impúxoo un tirano e o predecesor seu

no trono foi un asasino. ¿Quen sería -bótome a facer contas cos dedos-, o último rei do meu

país? Sinto vergoña polo meu descoñecemento da historia de España. Mario Luís bótame unha

man: O meu pai aseguraba que Alfonso XIII demitiu logo das eleccións muncipais que gañara

en todo o territorio, pero non nas grandes cidades, e que se exiliou para evitar derramamentos de

sangue. O seu avó tampouco non é moi sabedor, dinme a min con poucos miramentos para co

"meu pai", pero sen agresividade.

       Nisto que entra a filla do taberneiro cunhas amiguiñas e catro "malecotones" nas mans.

A ver, nenas, cantádelles ós nosos amigos as coplas de Ayerbe. As rapaciñas deixan os

malecotones encol da barra, colócanse unha á beira da outra e principia a filla do taberneiro:

                       La primavera ha venido

                       y don Alfonso se va.

                       Muchos duques le acompañan

                       hasta cerca de la mar.

                       Las cigüeñas de las torres

                       quisieron verlo embarcar.

       Nas seguintes estrofas cantan a dúo:

                       La primavera ha venido

                       del brazo del capitán.
                                                                                         -112-
                                                                                            112



                       ¡Cantad, niñas, en corro:

                       Viva Fermín Galán!

       Emprendemos o camiño a Zaragoza. Son bastante intuitiva, amáñome ben nas selvas e

nalgunhas cidades con sol, pero en cambio, mapa en man, armo uns barullos de demo. Dende

Jaca a Zaragoza, creo que as miñas indicacións (eu cargo co mapa, mentres Mario Luís conduce,

xa se sabe) son do máis confusas. Mesmo penso que pola miña culpa fómonos meter nunha

sarabiada tremenda, agora si que caen lóstregos e chuzos coma puños, eu atrinchéirome detrás

do piloto e este, que non quere parar. Paréceme oírlle que os pneumáticos actúan de illantes

contra os raios. Un desastre, 'o copiloto mal equipado' resulta tamén ser unha fraude á hora de

guiar, pero a Mario Luís parece importarlle un carallo o rumbo exacto; logo de bordear unha

canle artificial largacía, que debe de ser a de Castela, coa mesma facilidade con que se desatou a

tormenta, volve a tarde á calma, e con sol chegamos a Villanueva del Gállego. Mario Luís

lembra que aquí viven uns amigos do cantautor Labordeta. Tomamos café e dende o bar

amósannos a casa.

       Labordeta preséntanos ós seus amigos: Lola Albiac e o seu home Carlos Mainer,

profesores de Literatura, xunto con Guillermo Fatás, catedrático de Historia antiga na

universidade de Zaragoza. Cando lles contamos que vimos de Jaca polo camiño de Prisciliano,

Fatás dinos abertamente que alí é onde coñeceu a Exeria. Mario Luís e mais eu mirámonos.

Saio eu de parviña: "¿Quen vén sendo a tal Exeria?

       Guillermo Fatás é un suspiro con lentes, pelo azafranado e pinta de sabio distraído.

Exeria, contesta, foi unha monxa galega de moi rica familia, prima remota do emperador

Teodosio. Entre os anos 381 e 384 do século IV, viaxou dende Hispania a Constantinopla e

Xerusalén, a Capadocia e o Alto Exipto. Escribiu a primeira guía daqueles lugares, o

Itinerarium ou Peregrinatio ad loca sancta, documento de excepcional valor filolóxico,
                                                                                        -113-
                                                                                           113



histórico, antropolóxico e literario, que aínda hoxe se vende nas tendas de Xerusalén. ¿Que tivo

que ver Exeria con Prisciliano ?, pregunta Mario Luís. O profe responde: Uns din que foi a súa

amante, outros aseguran que mantiveron un amor platónico e outros, en fin, que Exeria tivo que

fuxir de Hispania por culpa da intransixencia de Prisciliano con quen non obedecese a súa

doutrina. Pero cumpriría moito tempo para contalo.

       Miro outra vez a Mario Luís. Leo nos seus ollos: que o chimpe. Oír e obedecer, coma se

eu fose a ama de casa: Por favor, señor Fatás, cóntenolo, que non tempos présa ningunha. Todos

parecen asentir, especialmente Lola, co seu sorriso meigo.



       -Exeria fora víctima dunha educación demasiado severa. Caprichosa, mestura de timidez

e de ousadía; de nena, seus pais trataron de mitigar a súa sensualidade con humillacións e

castigos. Xa de adulta, cando antes de adormecer levaba o polgar á boca, avivecía no seu maxín

o sabor de algaria con que llo enlarafuzaban de meniña. Dende os dez anos tomaba toda clase de

beberaxes, que lle provocaban vómitos e desmaios. Quedáronlle sempre as entrañas en carne

viva. Un arrefriado, unha tose vulgar, dábanlle dores infernais que non minguaban nin con

fumegaduras, rogativas nin esconxuros. Os físicos aseguraban que non había pasar dos

vintecinco anos. A conclusión familiar era que a nena tiña o diaño dentro, e así se explica que

lle reinase tanto escribir, tal vez para deixar constancia do seu paso por este mundo. Cada noite

anotaba o que lle acontecera no día. A ninguén lle consentía ler os seus escritos, e ninguén

ousaba facelo, por estaren dictados polo diabro.

       "Exeria convocara ó bispo de Cauca por un asunto de suma importancia. Estaba sentada

ante o escritorio, vestida de branco e cunha touca na cabeza. Dúas velas iluminaban o

pergamiño que tiña diante. Na cheminea faiscaban leños de sabina, a tarde esmorecía por dous

fachinelos ás súas costas e ela seguía a escribir. O reverendo ancián entrou groso, impando, co
                                                                                           -114-
                                                                                              114



cranio lampo, no que reflectía unha estraña mestura da lapa das velas e a luz do solpor.

       -Quero ver a Prisciliano, díxolle Exeria, sen nin tan sequera saudalo. O bispo vacilou,

sorprendido e carraxento. ¿Que pretendía aquela mexeriqueira? ¿Crearlle un problema?

Acababa de recibir a pastoral de Hidacio e sabía que os ánimos episcopais andaban fumegando.

Exeria non lle dixo máis nada. Apagou as velas, foi á fiestra e abriuna. A noite estaba pendurada

sobre a chaira, azul e dourada. Exeria respirou. O prelado saíu atoutiñando do salón.



       Estamos todos amilagrados co relato do profesor Fatás. De seren así os seus cursos, e

vou e inscríbome en Zaragoza na Facultade de Historia. Labordeta ofrécenos un grolo de café

con augardente. Mario Luís, máis austero ca Prisciliano, inclínase ante un vaso de auga e o

catedrático prosegue o seu conto maxistral.

       -Era a véspera de Pentecoste. Prisciliano andaba entón por Jaca. Aquel día celebraba os

oficios nunha capela situada no lugar onde está agora a Sé. Dentro, unhas vinte persoas. Xente

rica, xentís e mercadores. O pobo, os peregrinos e catecúmenos das aldeas amoreábanse fóra,

agardando a bendición do profeta. Había, fóra tamén, un gran número de soldados desertores,

que seguían a Prisciliano de vila en vila. Pobres e na súa totalidade adeptos do deus Baco, non

parecían ter máis cobiza cá de dar coa mantenza e a cervexa. Estes, alomenos, servían de

escolta. Pero seguíano así mesmo campesiños ignorantes que oíran falar das súas facultades

máxicas e arrastraban enfermos cos males máis noxentos. Chegou o bispo e díxolle a

Prisciliano:

       -Exeria, sobriña dilectísima do emperador Teodosio, quere coñecerte.

       "Non lle era grato a Prisciliano o nome de Teodosio. Coñecíao ben. Naceran na mesma

provincia; con todo, por mor de que unha orixe escura non fose arriscar a súa carreira, Teodosio

situaba a súa orixe na próspera Itálica, fundada por Escipión, e non na triste e esmorecida Cauca
                                                                                           -115-
                                                                                              115



de Gallaecia. De tal xeito que facía que o tivesen por descendente de Traxano. Igualmente,

Prisciliano censuraba a crueldade coa que Teodosio combatera os visigodos nos Balcáns. Tralo

paso das súas hordas polo Danubio, nada ficara vivo, salvo as pedras e o ceo, consumando alí a

desolación universal anunciada polo profeta Sofonías.

         -Dille a esa moza que un home é coñecido polas súas obras, contestoulle Prisciliano ó

bispo.

         "Cando Exeria recibiu esta mensaxe, cubriuse de vestidos rechamantes, verteu sobre do

seu corpo perfumes exóticos, enlarafuzouse de afeites e furtou o pescozo ás miradas,

revestíndoo con perlas e toda clase de xoias, ata dobregar a cabeza baixo o peso do ouro. "Heino

ver -díxose-, teño fiúza en Deus. Non ansío encontrarme cun home. Hai moitos na nosa terra e

non abundan, en cambio, os profetas". Mandou engaldrapar a mula.

         Seis días despois, chegou a Jaca. Prisciliano estaba a predicar na praza:

         -O pecado vive en nós e non pensades que a morte pode sorprendervos. ¡Todas as noites

a vosa carne acéndese co lume da impureza, e o cortexo que recibides no voso leito, que

acubillades nas moles mantas, que adormecedes nos vosos brazos, é a serpe do pecado que toma

forma tentadora! ¡Todas as noites roe na vosa a boca fedorenta o inimigo!

         "Exeria botouse ós seus pés. Afastándose dela, Prisciliano continuou a prédica:

         -¡Sobre da vosa cabeza, en vez da cándida pomba que descende do Empíreo portadora

da Divina Gracia, voa o corvo de ás mouras, onde se encarna o espírito de Satán. Se algunha vez

lembrades o fráxil barro do que estamos feitos, facédelo coma pagáns: asústavos o frío da

sepultura e o manto de vermes sobre do corpo que a terra podrece, e as táboas negras do

cadaleito, e a caveira coas súas concas baleiras. Pero como a vosa alma non se purifica, seguides

prisioneiros nos calabozos lúgubres do pecado".

         Un maino rubor rubiu ás meixelas de Exeria. Sorriu, pero nos seus ollos advertíase unha
                                                                                           -116-
                                                                                              116



sombra de medo e baixo o sorriso asomaba o tremelicar dos seus beizos:

        -Quen son, de onde procedo e para qué vin, ti ben o sabes. Non son digna de atar os

amallós das túas sandalias, pero concédeme unha soa mirada e o destino hame favorecer.

        "Logo de pasear a súa mirada por ela, Prisciliano díxolle:

        -O atavío da muller non ha residir no ouro nin no vestido, senón en posuír o adobío da

alma.

        -Lévote buscado e agora encóntrote -implorou Exeria, desoíndo as súas palabras. Chamo

para que me abras e non me hei ir sen te coñecer. Ti, que protexes as plantas e bendís os

animais, ¿has rexeitar unha virxe? Se o meu devezo non se cumpre, morrerei aquí, ás portas da

igrexa, e terás que ocuparte alomenos do meu cadáver.

        "O ton, aquel xeito de miralo, os seus acenos e movementos e quizais algo inefable que

deitaba dela envolvíao coma unha aura, feríao docemente, feríao case que a traizón, porque el

cría que se desentendera de todo o que non fose espírito, e sen embargo, o que nela había de

caricia aloumiñábao. Quixo responderlle, sorrir para que seguise falando, porque as súas

palabras e a súa voz provocábanlle no interior algo novo e profundo que ansiaba aquela

sensación descoñecida, crecente, turbadora. A súa alma dual partiuse naquel intre. A metade

receptiva enchoupouse coma un pano seco, mentres a outra permanecía alerta, analizaba,

sopesaba sen contaxiarse do tremor nin do suave arreguizo que a outra experimentaba. Polo

xeral, sempre que algo o entusiasmaba, conseguía que unha parte do seu ser se mantivese á

marxe da euforia. Gracias a tal hábito, que era tal vez un privilexio, sempre puidera recobrar a

calma ou regresar á frialdade cando estaba a piques de se queimar.

        "Apreixou a cabeza de Exeria coas mans. Do fondo dos seus perfumes emerxe un

recendo mudo de primavera. Na súa cute perdura a frescura da infancia permanece na súa

faciana. Nariz afiado, inquisitivo, beizos finos e alongados. Ollos verdes de naufraxio.
                                                                                        -117-
                                                                                           117



       "A punto de se render, Prisciliano repúxose cunha das súas arrepiantes frases:

       -¡Sexas quen sexas, deixa de proferir ameazas inútiles! Se queres ver o meu rostro,

mírame. Exeria mantivo baixa a cabeza. Roeu o beizo inferior. Logo deixou de roer no beizo,

ergueu a mirada e sorriu inxenuamente. Alto, doce, de rostro luminoso, nos seus cabelos louros

locen guedellas grises. Brilla a súa cute coma un lirio. Non ten comparanza con home ningún.

       "Cun aceno, Prisciliano amosoulle o centro da praza:

       -O que ti ansías, farémolo aí.

       "Ela ollou os nenos, homes e mulleres que os rodeaban e levou as mans ás meixelas,

sorprendida, confusa.

       -¿Que podemos facer perante tanta xente sen sentir pudor nin vergoña?

       -Arreda de ti tales pensamentos, recriminouna Prisciliano. Se tes vergoña dos humanos

¡canta máis non deberías ter de Aquel que escruta os recantos máis escuros do noso corazón!

       "Exeria volveu baixar os ollos, ficou calada un curto tempo e, mentres calaba, obrouse

un cambio no seu rostro, transmutado por un aceno que quería ser sorriso.

       -¿Como ousaches facer esta viaxe? -bradou de novo Prisciliano- ¿Para tornares á túa

cidade e poder gabarte de coñecer a Prisciliano? Os camiños encheríanse de mulleres que virían

a velo. O Cantar dos Cantares non o has interpretar como soa ós oídos, pois no seu interior

escorregan os atractivos que para os humanos supón o amor terreal.

       "As palabras ficaron no ar coma fume dun ataño pecho. No rostro de Exeria

intensificouse a dor. Dixo, sen parar de xemer:

       -Se o Señor me axudar, non hei consentir que ninguén veña verte. Mais prega por min,

dáme a túa bendición e mais os teus consellos.

       -Garda o teu corazón con toda cautela e non te deixes levar pola concupiscencia. Guinda

os adornos que cobren o teu corpo. Tratar de gustar é paixón de pendanga, e se te conduces coa
                                                                                         -118-
                                                                                            118



idea de agradar ó que te observa con mirada lasciva, aldraxas ó teu celestial esposo. Haste privar

de comer carne, pois é duro en extremo nutrir o inimigo contra o que se ha loitar. Non te bañes

por pracer ou por dares fermosura ó teu corpo, senón cando o esixa a enfermidade; cambia as

sedas preciosas pola rudeza do cilicio. Agora enxauga as túas bágoas e vaite lonxe de aquí, onde

Prisciliano non te vexa e el rogará a Deus que afaste a túa imaxe del.

       "Prisciliano ben querería oír algunha frase de despedida, Pero Exeria permaneceu

encollida, silandeira, coma se tratase de reter a súa imaxe fuxidía, e desapareceu afogada en

saloucos.

       "Cando Exeria se atopou de novo na súa terra, caeu maliña da febre. Mesmo as

pálpebras se petrificaron en torno ó iris vidroso dos ollos. O bispo acudiu ó pé dos seus

cabezais:

       -Quixese o Señor -explicoulle Exeria-, que nunca fose velo, pois díxome vaite lonxe de

min e agora morro de soidades.

       -¿Seica ignoras, excelsa Exeria, que es muller, e que por medio vosa combate o inimigo

ós xustos? Por iso che falou Prisciliano dese xeito.

       -Eu sentía aqueles ollos de brasa fixos nos meus. Non podo esquecer o que me dixo,

vaite lonxe de min e estou en pecado mortal e así me ha sorprender a morte...Metían medo os

seus ollos... As súas palabras, vaite onde non te vexa, téñoas cravadas no corazón, como ten

Xesús Cristo a lanza no peito...

       "Aquela rosa aberta, as frases cálidas, empezaban a conmover ó bispo de Cauca, por moi

velliño que fose. Decidiu abreviar a visita.

       -Tráioche unha mensaxe da súa parte. Se desexas merecer a súa estimanza, terás que

desfigurar o rostro, que contra os preceptos divinos pintaches de rosa, de branco e de antimonio.

Vai ser preciso compensares a risa co pranto ininterrompido, castigares o corpo para que non
                                                                                          -119-
                                                                                             119



corra tralos praceres. Así transformada, Prisciliano pídeche que enseles de novo o cabalo e vaias

ós Santos Lugares, ó Exipto dos anacoretas, á Asia dos santuarios martiriais. Ti, que sabes

escribir, cóntanos o xeito de viviren alí os cristiáns, os poderes que rexen o mundo e se os

santos padres seguen a ser víctimas de Satán.



        Chegamos con bastante atraso a Zaragoza, cidade caótica que non soubo medrar.

Lembrando o cadro de Velázquez e Mazo, comprobo que nas recentes urbanizacións se

utilizaron materiais alleos á tradición. ¡Sería tan fácil seguir co ladrillo...!

        Vai moita, moitísima calor; o máis asisado é poñerse ó fresco nalgures. Mario Luís

proponme o Museo de Pablo Gargallo. Creo que somos os únicos visitantes e engaiólanme as

súas obras. Cun chisco de atención pódese percibir o desexo do artista de se mover ó ritmo da

vida, de desbloquear emocións a través das súas esculturas. De seguido, visita de rigor ó Pilar.

        Saímos da basílica a comer ó pé da moto uns malecotones de Ayerbe que nos sobraron,

macerados polos vaivéns e a calor; á parte de dar o espectáculo na rúa maior e deixaren as mans

enlarafuzadas e pegañentas, préstanme coma o melloriño dos manxares. Logo poñémonos os

dous en plan Carvalho trala pista dun cóengo que estudiou no Pontificio Colexio Español de

Roma con Pedro, o irmán de Mario Luís.

        A cada garda, crego, monxa, acólito que vemos, Mario Luís descríbelle un home ou

sacerdote con sotana, sanguíneo, impulsivo, dando a entender que ben podería ser que

abandonase os hábitos, polo mesmo que tiña, cando el o coñeceu, de aloumiñar as meixelas das

dúas francesiñas que acompañaban ó meu amigo.

        Levamos dúas cumpridas horas detrás do noso crego ou home cando, de novo metidos

no santuario da Pilarica, unhas monxiñas rosman: Debe de ser o padre Tal. Vive na residencia

de sacerdotes, saíndo á dereita por esta mesma beirarrúa. Aló imos e alí é. Está chea de cromos
                                                                                        -120-
                                                                                           120



de murillos a habitación do crego Tal; acaba de darlle o segundo infarto e non se ergue do leito.

Deitado paréceme mangallón, o seu pelo é crecho e ten bastante bo aspecto. Lembra

perfectamente as dúas francesiñas que viñeran a Zaragoza con Mario Luís a remates dos

cincuenta. ¿Seguen tan lindas? e acompaña a pregunta cunhas labazadiñas na meixela da

catalana. Xenio e figura. Abofé -contéstalle Mario Luís-, coma se os corenta anos non pasasen

por elas. Ata a sepultura, sigo pensando mentres me aperta a fazula esquerda. Saca un pano de

debaixo a almofada e limpa o carnoso nariz. Falta pouco para que dea en espirrar. ¿Poderá

falarnos do concilio contra Prisciliano, celebrado en Zaragoza no século IV? Nada sabe do

asunto o padre Tal, pero mándanos ó padre Cal, veciño de habitación, que ten a súa acugulada

de libros, publicacións e ficheiros.

       É un home ou crego pequeneiro, non debe de medir máis de un cincuenta e oito, con

raros cabelos casposos e grandes orellas. Os seus ollos carecen dunha cor determinada, son

simplemente ollos e entórnaos coma os esquíos. Flota no ambiente o po dos folios antigos

encadernados en pergamiños, libros canónicos onde podería estudiar mesmo o vigairo de Roma.

Estase preparando a reedición do primeiro volume da Historia de Zaragoza, editada polo

Consello e encargáronlle a parte de cando Zaragoza era Caesaraugusta. Mario Luís pídelle, para

que eu comprenda de qué vai a cousa, que antes de falarnos do concilio propiamente dito, nos

explique o contexto no que se celebrou. Con moito gusto, di; quédanme tal vez algúns anos de

vida e non teño demasiadas ocupacións. Imos apañados, rósmame Mario Luís:



       -Aquel catro de outubro do 380, un sol de primeira hora iluminaba deslucidamente a sala

conciliar. Hidacio estaba nervioso. Enguedellaba a barba branca enlarafuzada de amarelo;

enrodelábaa nos dedos, metíaa na boca, zugaba nela. Chegara a Cesaraugusta tres días antes,

pasando as primeiras vintecatro horas no leito, boca abaixo, con cataplasmas para as rozaduras
                                                                                        -121-
                                                                                           121



de tanto cabalgar, e o segundo día en preparativos de sala e protocolo. Non esperaba tantas

reticencias por parte das autoridades cesaraugustanas. O delegado de Roma negárase a prestar o

pazo, o bispo Valerio, non se decidía a ofrecer a Sé. Ambos sopesaban, cautelosos, as

consecuencias de axudaren a un ou outro bando.

       -¿Por que tiña que ser precisamente en Cesaraugusta? ¿Non o podía celebrar a súa

señoría en Mérida?

       "A reacción de Hidacio á pregunta de Valerio consistiu en erguer as costas, descruzar as

pernas e inxectar ós seus ollos unha fixeza de apaixonada atención. Con xesto de fastío

explicoulle a Valerio, unha vez máis, a razón de elixir a súa diócese para un sínodo que, xa o

vería, non era tan aventurado.

       -Na miña diócese de Mérida, os ánimos andan avoltos; na Bética entorpécenos a actitude

de Hixinio o medorento -falaba engorde, de xeito que nas súas frases xurdía a tentación de

terminalas e rexeitalas, todo nun-; Hixinio, o moi covarde que foi o primeiro en instruír a causa

e anda agora enredado cos herexes. A Lusitania do norte e Gallaecia escapan á miña influencia,

e de contra están podres de heréticos costumes.

       -¿E tivo que ser precisamente aquí, irmán amantiño, e non en Jaca, poño por caso...?

       -Xaora, porque Cesaraugusta é o corazón xeográfico entre a Bética e Aquitania. Tódalas

vías pasan por esta cidade, a aura dos vosos mártires impregna as súas rúas e xa Pomponio Mela

dixo que Cesaraugusta supera en esplendor a Numancia.

       -Si, xa, claro, de certo, dixo Valerio coma se quixese dicir algo. Os afagos non

compensaban os seus temores.

       -E Paulino de Nola, se dámos creto ó que lle conta ó seu mestre Ausonio -proseguía

Hidacio-, non foi vivir entre os vascóns nin a cidades en ruínas coma Bilbilis, Calagurris ou

Illerda, senón que elixiu a súa próspera urbe.
                                                                                         -122-
                                                                                            122



       "Valerio non paraba de abanear a cabeza.

       -Pero isto pódeme traer serios problemas.

       -Non hai de que se preocupar. Os herexes non ousan vir. E os bispos presentes

compartirán a nosa posición. Xa veredes de que xeito turra Itacio de Ossonuba. Abóndalle con

oír o nome de Prisciliano para que se lance coma unha catapulta. Os cabos están ben amarrados.

       "O terceiro día pasárao Hidacio bebendo tisana para acougar. A vintecatro horas do

concilio, soamente dera chegado Delfino de Bordeos, Fedabio de Agen, o que demostra a

inquietude que provocaba o cisma en Aquitania de Simposio de Astúrica.

       -O único digno de fiúza é o bordelés Delfino -advírtelle Valerio-; Fedabio e Auxencio

xa participaran no concilio de Ariminum hai un cuarto de século. Dise que xunta Gregorio de

Elvira, opuxéronse á reconciliación cos arrianos, pero agora son dous vellos idos e máis valería

ficaren nos seus eidos. Fedabio presidiu o concilio de Valence, no 374, pero, lembra, alí decidiu

que os asuntos ligados á maxia non podían ser condenados pola súa condición de costumes,

cando o que queremos agora precisamente, é que se condene ós priscilianistas pola práctica da

maxia. Por último, o radicalismo de todos eles tradúcese en integridade de vida e rigoroso

ascetismo, máis próximo á forma de vida do galaico Prisciliano ca á nosa. En fin, Simposio de

Astúrica é unha incógnita, por estar a súa Sé no corazón da Gallaecia. Ademais de Delfino, só

podes confiar en Auxencio de Toledo.

       -Si, -Hidacio aloumiña a cabeza-, Gregorio é alto, enxoito. Deus nos libre dos ascetas...

       -Non te fíes de Simposio de Astúrica, insisto. Toda a Gallaecia está contaminada.

       -O máis grave é que non viñese o noso decano Himerio. ¿Quen vai presidir a xuntanza?,

pregunta Valerio.

       -Eu sei por que non vén o malvado, contesta Hidacio. Está a mal co papa por cousa do

celibato e evita tomar partido mentres todo non se aclare. Incluso entre os homes santos hai
                                                                                        -123-
                                                                                           123



traidores.

        -¿El non será demasiada acusación? ¿Traidor a quen?

        -A min. El coñece a miña situación, eu a súa, e apoiámonos mutuamente...

        -Ah, si, xa entendo...Dise que...

        -É motivo de división na Igrexa. Moitos bispos, presbíteros e diáconos temos xerado

fillos ou fixémolo antes da nosa conversión. E agora temos que andar agachando, non só ós

fillos bravos, senón a descendentes lexítimos habidos coas nosas santas esposas. Nós apelamos

ás Escrituras en defensa da nosa situación. Pola contra, o bispo de Roma vai alén do disposto no

concilio de Elvira e establece que todos os clérigos con ordes maiores temos de practicar

continencia dende o día da ordenación.

        -¡Ai, Dámaso, meu Dámaso...! ¡Santo Deus, qué bispo de Roma nos deches! Cando

penso de qué modo conseguiu o herdo de san Pedro, traizoando ó pobre Siricio, e agora vénnos

con leccións...

        "Eran case que as sete da tarde. Hidacio e Valerio mergulláronse nun fondo silencio.

Pareceríanlle, a un eventual observador, exclusivamente ocupados en descifrar o sentido das

lapas que nacían e esmorecían na cheminea, cando, de súpeto, Hidacio viu chegar aquel a quen

con máis ansia agardaba, e toda mostra de angustia esvaeceu da súa faciana. Era Itacio, con tres

sacerdotes e catro acólitos. O seu corpo garrido movíase con con donosura. Dentro das súas

roupas de excelente calidade e corte. Un sorriso de total submisión cubríalle a face. Despois

foron aparecendo Audencio de Marsella, Carterio de Lucus Augusti, casado tamén en segundas

nupcias. E logo, os esquecidos bispos, Eutiquio, Ampleio, Esplendonio, ata sumar unha ducia.

Hidacio esperaba máis de cincuenta. O seu primeiro fracaso supuña un alivio para o bispo de

Cesaraugusta. Logo de contalos mentalmente, Valerio concluíu que había sitio para todos na

sancristía da basílica. O concilio sería menos aparatoso e, polo mesmo, menos comprometedor
                                                                                        -124-
                                                                                           124



para el".

        Chega a enfermeira cunha bandexa chea de menciñas e unha especie de ouriñal longo,

plano, que deber de servir para sabe Deus que. Detrás dela entra unha monxa, que nos convida a

xantar no refectorio. Non, graciñas, a verdade é que a min non me apetecerían para nada nin

ostras nin caviar servidos entre cheirume de amoníaco e de vellouqueiros, aínda que viñesen

regados con champagne. Volveremos dentro dunha hora.

        Non sabemos a onde ir. Con tal de arredarnos da Pilarica, a calquera parte, dicímonos a

unha ó outro. Da Pilarica e de Agustina de Aragón -engadimos-, a heroína da independencia que

non quixo ser francesa. Tampouco non era de aquí, dígolle a Mario Luís, que non o sabía, senón

que era de Barcelona. Agora a Generalitat trata de recuperala cunha teima sospeitosa. El

refíreme un dito dos negros de Cuba: "En el fondo de un barranco / grita un negro con afán: Ai,

madre, quien fuera blanco / aunque fuese catalán". De seguido se desculpa cunha explicación: É

porque os cataláns ían polas casas cargando con mostras de tecidos, e suaban máis cós negros,

explicoulle Alejo Carpentier. Cóntolle o último quite da dirixente do partido independentista

catalán, Pilar Rahola,non vaia pensar que me ofendeu co seu chiste. Pois a señora Rahola

propúxolle ó Parlamento da Generalitat que se retirasen do territorio catalán os touros do cognac

Soberano, coa acusación de símbolo centralista.

        E con tal conversa tan elevada chegamos ás portas dun dos monumentos máis

importantes da cidade. Chámase La Aljafería. Data do século XI, de estilo mudéxar, pero foi

moi deteriorado no XIX, cando o converteron en cuartel. O sol cae vertical e a calor non se

atura. Peor cós cheiros mefíticos da residencia de cregos xubilados. Volvemos alá. O crego B

rematou de ouriñar e non quixo tomar café ata que volvesemos. Deus nos valla. Tomar café.

Quen sabe con que estará feito e coado. ¿Por que non nos segue a contar o concilio de Zaragoza,

mentres o preparan?, suxerímoslle. ¡Meu dito, meu feito!
                                                                                       -125-
                                                                                          125




        -Ó se inaugurar a sesión, o día seguinte, os alí presentes sentaron en torno á mesa dos

grandes asuntos , coma se asistisen a un conciliábulo no que a súa presencia carecese de razón.

Olláronse uns a outros tratando cadaquén de adiviñar as intencións do veciño.

        "Detrás da mesa presidencial asomaba a calva de Lucio de Tarraco, designado presidente

media hora antes. O home, adurmiñado e coa mirada perdida, levaba un colar con pelouros

verdes, coma mazás, e unha gran cruz vermella bordada na toga. O seu brando papo

derramábase en harmoniosos pregues; e as súas mans, redondas e pulcras, repousaban encol da

mesa.

        "Lucio principiou recitando a perorata que preparara laboriosamente, na súa distante

diócese, coa axuda dos seus dous fillos, un, cristián exemplar e outro que lle saíra medio

heterodoxo. Un modelo de equidade.

        -Benqueridos en Xesús Cristo, reflexionemos por que permite Deus que persoas

eminentes coma Instancio, Salviano e outros homes con rangos elevados na Igrexa, prediquen

ós fieis novas doutrinas. Imos abordar este problema segundo a autoridade da lei divina e do

maxisterio da Igrexa, e non inducidos polas nosas ideas persoais.

        "Levou a man á boca, tusiu dúas ou tres veces, disposto a continuar. Si; o introito

causara moita impresión. Inesperado desapaixonamento que aproveitou Simposio para irromper,

escorregando cara á área da clemencia.

        -Quero recordarvos -dixo Simposio-, o que escribe Paulo na primeira epístola ós

corintios: "Irmáns, se un individuo fose pillado nunha falta, vosoutros, os homes de espírito,

recuperade a ese tal con moita suavidade. Cadaquén examine a súa propia conducta e teña entón

motivo de satisfacción referíndose a si mesmo e non ó seu compañeiro, pois cadaquén haberá de

cargar co seu propio vulto".
                                                                                        -126-
                                                                                           126



          "Poida que as últimas palabras estivesen de máis. Algúns murmurios. Hidacio e Itacio

pestanexaron, lembrando que Valerio desaconsellara a presidencia de Lucio, home feble,

acababa de permitir a intervención dun díscolo. Pero xa era tarde e nin Hidacio nin Itacio deron

ningún outro sinal de sentírense aludidos.

          "Lucio non dera por rematado o preámbulo. Soamente lera a parte do seu fillo ortodoxo;

faltáballe a coda do outro, o reformador. Ía lela cando Carterio pediu a palabra:

          -É necesaria a existencia de herexes para que se descubra quen de nós é cristián

auténtico. E isto significa que Deus non arrinca inmediatamente as herexías. Estas implican

dous aspectos benéficos. Con elas discérnese en qué medida cadaquén se mantén firme, fiel e

constante na fe de Cristo e pon ante nós as eivas que poden afectarnos, para que as superemos

mellor.

          "Hidacio estaba sentado á destra de Itacio. Volveron a se mirar, asustados agora de

verdade. Sucedía o que osmaran: Lucio cómplice de Simposio. Se viñeran coa intención de

entorpecer o concilio, levaban camiño de conseguilo. De momento, o bispo Carterio comezaba

a dubidar:

          -Gustaríame saber por que a divina Providencia acepta que certos doutores da Igrexa

ensinen novos dogmas, repuxo o bispo de Lucus Augusti.

          -Évos -intervén o presidente Lucio, citando o Deuteronomio e ó seu vástago-, porque

Iavé o noso Deus anda a nos probar, por ver se o amamos de todo corazón e con toda a nosa

alma. É, sen dúbida, gran tentación ver un home a quen consideramos profeta e reverenciamos

con respecto e amor, póndose a inculcar erros na doutrina. Demórase moito en descubrilo,

porque conservamos por el un xuízo favorable por mor das súas ensinanzas anteriores. É certo,

resulta doloroso condenar unha persoa á que estivemos vencellados por unha fonda afección.

          "Hidacio fulminou a Lucio coa mirada, orde muda de que abandonase a presidencia. É
                                                                                        -127-
                                                                                           127



un traidor, pensou, sen considerar o problema humano que absorbía ó bispo de Tarraco. Con

outra mirada cominou a Itacio a tomar as rendas do concilio para impedir divagacións. Non

esperaba Itacio outra cousa. Subiu ó estrado e arremeteu:

       -En toda circunstancia hase manifestar a forza apostólica. Algúns homes e mulleres

percorren cidades e provincias difundindo erros. Ó escoitalos, o pobo desvíase da verdade.

Cambia a riqueza da doutrina apostólica pola desprezable novidade da herexía. A eles

dicímoslles coma Paulo ós gálatas: "Mesmo se un anxo vindo do ceo trata de vos evanxelizar de

xeito diferente a como os evanxelizamos nós, ¡fóra con el!".

       "Simposio de Astúrica non se encolleu. Finxindo candidez, ignorou ó novo presidente e

seguiu dirixíndose ó deposto:

       -¿Por que, benquerido Lucio, o Apóstolo di: "como evanxelizamos nós" e non di "como

evanxelizo eu"? A pregunta pillou a Lucio por sorpresa. Balbuciu:

       -Quere dicir que aínda que sexa Pedro, aínda que sexa André, aínda que sexa Xoán, sexa

quen for o que evanxelice de xeito distinto ó noso, mesmo o coro dos apóstolos en pleno.

¡Terribles palabras! Para confirmar a fidelidade á fe orixinal, Paulo non se exclúe a si mesmo da

condena, nin ós seus compañeiros de apostolado.

       -Esa frase de Paulo que citas, irmán amantiño -retrucou agremente Simposio-, pode

levarnos polo arriscado camiño da heterodoxia.

       "Lucio pediu unha suspensión do concilio. Quería comprobar a súa fidelidade con Paulo.

¿Onde habería unha Biblia coa carta ós Gálatas? Valerio tiña unha, gardada no pazo episcopal.

Mandaron un propio a buscala. Volveu á media hora. Valerio foi soletreando en voz alta, ata

encontrar: "Mesmo se un anxo vindo do ceo trata de vos evanxelizar de xeito diferente a como

vos evanxelizamos nós...". Lucio respirou aliviado. O seu fillo copiara a frase correctamente.

Pero de novo interveu Simposio:
                                                                                        -128-
                                                                                           128



         -Pregúntome, e pregúntovos a todos vós: ¿É posible que os anxos do ceo poidan

predicar unha doutrina diferente á que lles procurou a salvación? Dito outramente: ¿unha vez

que se está no ceo pódese pecar? Peor aínda: ¿por que non impide Deus que os que se salvaron

gracias ás súas obras fagan o mal? Sería o colmo da inxustiza.

         O bispo de Astúrica estaba acurralando a Lucio, levándoo ó límite da súa formación

teolóxica. Lucio mirou desamparado ós seus colegas. Viu chispas nos ollos de Hidacio, furor

nos de Itacio, retranca nos de Fedabio e abraio nos restantes. ¿Quen lle botaría unha man?

Refuxiouse na lectura:

         -Non; os santos anxos do ceo non poden pecar. O que nos di Paulo en realidade é: "Se

incluso ocorrese o que non pode ocorrer, sexa quen for o que tratase de mudar a fe tradicional,

¡sexa anatema!

         "Simposio sentía o acaneo do presidente e que a orientación do concilio tornaba ó seu

favor.

         -Pero esas palabras -preguntou entón con maligna inxenuidade-, ¿díxoas levado por

unha paixón moi humana ou máis ben por inspiración divina? Habería que sabelo antes de

continuarmos.

         Lucio enxugou a testa co bordo da toga. Volveu empuñar o librote: "Nada diso, repito,

pois Paulo porfía con argumentos para que penetren mellor nas almas". E le: "Xa dixen que se

alguén vos anuncia algo distinto do que vos aprenderon, sexa acollido, bendicido, loado", se non

"sexa anatema". Quer dicir, afastado, botado do rabaño, para que a temible infección dunha soa

ovella non contamine co seu veleno o inocente grea de Cristo.

         -Se isto é así, como o é -retruca de rebote Simposio-, haberemos de aceptar e ser

consecuentes co que di máis adiante Paulo nesta carta.

         "Aprópiase do tombo e busca con parsimonia nos pergamiños o parágrafo axeitado, pasa
                                                                                        -129-
                                                                                           129



as follas atrás, adiante, volta atrás, saboreando a impaciencia de Hidacio e de Itacio, moi

decidido, abofé, a eternizar o concilio, con tales disquisicións bizantinas..

       -¡Aquí está!, exclama á fin, batendo no tombo coa man.: "Que a liberdade non dea pé ós

baixos instintos. Ó contrario, que o amor vos teña ó servicio dos demais, porque a Lei enteira

queda cumprida cun só mandamento, o de "amarás ó teu semellante coma a ti mesmo". E

engade o apóstolo, seica profetizando o que ocorre neste sínodo: "Coidadiño, que se vos

seguides trabando e devorando uns a outros, ides escachifarvos mutuamente".

       "Hidacio erguérase. Axita os puños:

       -¡Simposio de Astúrica! ¿Seica viñeches afundir o sínodo? ¿Quen te envía, miñaxoia?

¡Agárdache a mesma sorte ca ó teu amo!

       "E logo, dirixíndose a un Lucio encolleito polo pánico, fulmina: "Damnanda damnentur,

superflua non legantur".

       "Condénese o que ten que ser condenado, e non se lea o superfluo", tradúcenos o crego

B ó advertir as nosas miradas. Prosegue, afortunadamente no mesmo ton:

       -A todo isto Simposio seguía declamando a carta ós gálatas. Entre as imprecacións do

bispo de Mérida coábanse novos versículos de Paulo:

       -As accións que proceden dos baixos instintos son coñecidas: arroutadas de carraxe,

luxuria, inmoralidade, libertinaxe, envexas, bebedelas, orxías e outras aberracións. O apóstolo

púxonos en garda, conclúe Simposio: "Obrade segundo o espírito e non consonte os devezos da

carne. O froito do Espírito é amor, paz, tolerancia e dominio de si. Contra isto non hai lei que

valla. Os que son dignos do Mesías sacrificaron as súas paixóns e desexos, e os que a eles se

entregan non entrarán no Reino de Deus".

       "Tal ían as cousas ese día, aló polo 2 ou 3 de outubro. Cando a sentencia estaba para ser

proclamada, chegou un emisario cunha carta de Dámaso: "O bispo de Roma -resumiu o
                                                                                       -130-
                                                                                          130



presidente-, veta expresamente que alguén sexa condenado sen antes ser oído. A vontade do

herdeiro de Pedro é clara e tallante: non haberá anatema en ausencia de reo".

       "Os padres conciliares tornaron as cabezas cara ó bispo de Astúrica. Sentíndose acusado,

Simposio manifesta que non se considera voceiro de ninguén nin interlocutor válido dos

encausados. Non é, logo, posible a discusión e moito menos a defensa.

       Inverteuse a orde do día e pasouse a considerar a indisciplina de dous bispos, Instancio

de Salamanca e Salviano de Coria. Simposio protestou, apelando ás decisións de Dámaso;

anoxado polas maquinacións da facción hidaciana, abandonou a sala.

       O conciliou durou dous días máis. Neses redactáronse os oitos cánones finais, que leu

solemnemente o bispo Lucio de Tarraco:

       -O catro de outubro, na sancristía de Cesaraugusta, os bispos Fiadio, Delfino, Empelio,

Auxencio, Itacio, Esplendonio, Valerio, Carterio, Hidacio, foi dito por todos: recítense as

sentencias.

       "O catro de outubro, na sancristía de Cesaraugusta os bispos Fitadio, Delfino, Eutiquio,

Ampelio, Auxencio, Itacio, Esplendonio, Valerio, Simposio, Carterio, Hidacio, foi dito por

todos: recítense as sentencias.



       I. Que tódalas mulleres se separen da lectura e reunións de varóns estraños, ora

accedan a elas lendo, 0ra co desexo de aprender.

       II. Que ninguén xaxúe en domingo, en atención ó día, ben por persuasión doutros, ben

por superstición, e que na Coresma non falte á igrexa; nin se agochen no máis apartado da súa

casa ou dos montes aqueles que perseveran nestas crenzas, senón que sigan o exemplo e a

doutrina dos bispos e non acudan ás vilas alleas para celebrar reunións.

       III. De se probar que algún non consumiu na igrexa a gracia da Eucaristía alí recibida,
                                                                                       -131-
                                                                                          131



sexa anatema.

       IIII. Nos días que hai entre o 17 de decembro ata a Epifanía, que é o 6 de xaneiro, non

se ausente ninguén da igrexa durante todo o día, nin se oculte na súa casa, nin marche á vila,

nin se dirixa ós montes, nin ande cos pés descalzos, senón que asista á igrexa. Os admitidos

que non fixsen así, sexan anatema.

       V. Así mesmo declarouse que aqueles que foron separados da Igrexa por disciplina ou

sentencia do bispo, non sexan recibidos por outros bispos; os bispos que, sabéndoo, o fan, dito

está: o que conculcase isto, non teña comuñón.

       VI. Se algún crego, por suposta vaidade ou luxo, abandonase espontaneamente o seu

oficio e quixese parecer como máis observador da lei sendo monxe ca sendo clérigo, debe ser

expulsado da Igrexa, de modo que non será admitido nela senón despois de moito tempo de

rogos e súplicas.

       VII. Que ninguén se impoña o nome de doutor, fóra daquelas persoas ás que lles foi

concedido, segundo está escrito.

       VIII. Díxose así mesmo: que as virxes que se consagrasen a Deus non reciban o veo ata

a idade de corenta anos comprobada, que verificará o sacerdote.

       IX. Por tódolos bispos foi dito: Placet.



       -A asemblea designou a Itacio de Ossonoba para vixiar o cumprimento dos puntos

acordados, sentencias e normas, explícanos o crego B. Encomendábaselle a publicación dos

acordos tomados, así coma a notificación a Hixinio de Córdoba da excomuñón por corrupción,

prevaricación e afinidade cos herexes.

       Despedímonos dos dous reverendos; eu, con toda clase de precaucións cando o A me

estampa un chucho baballento. Xa na rúa nin Mario Luís nin eu temos especiais ansias de seguir
                                                                                        -132-
                                                                                           132



nesta cidade, así que, como dicimos na miña terra: "Bon vent i barca nova...!.



       Flota no ar un bafo fresco, o hálito de finais de agosto nestas paraxes e a hora tan

temperá. Na autovía de Calatayud entra un frío de moito mimo. Apreto fortemente as miñas

pernas ás de Mario Luís, e coa destreza que dá o afán de supervivencia, escondo o corpo tralas

súas costas. Aínda así, o vento vaime calando, cálame e mesmo dou en me sentir alga

agarrotada. Mario Luís mantén o tipo, pero tamén debe de estar o pobre aterecido, porque, entre

outras cousas, eu levo a súa vestimenta de abrigo.

       De súpeto decátome de que un dos meus devanceiros, concretamente o pai do meu avó,

era de por aquí, da zona de Cariñena. Sendo eu picariña, a miña avoa explicábame historias

sorprendentes del e reinábame coñecer os lugares da súa vida.

       Nin que dicir que Prisciliano e Cariñena teñen tan pouco que ver coma eu con Isabel

Tocino (pon ti nas outras versións o nome que mellor acaia), pero cando llo digo a Mario Luís,

no canto de seguir pola E-4, pilla contra o sur pola nacional 330. Tanta compracencia

sorpréndeme. ¿Non será para compensar? É moi capaz de pasar e facerme pasar días a pan e

auga, durmir no chan, as sete son as sete e non as sete e cinco. Esta mañá púxose de malas

porque cheguei cun cuarto de hora de atraso para a saída e por eses quince minutos deixoume

sen almorzo. El pasa por ser Prisciliano e a min trátame coma a Exeria. Ós dez quilómetros de

oasis e abstinencia, a moto co seu barallete luminoso reclama gasolina, e a ela conséntelle todo.

Paramos nunha estación de servicio. Aproveito para sacar da cafetería automática un café con

leite e un par de magdalenas.

       Son as oito. Co corpo entoado, sen coches diante nin detrás, podo fixarme na paisaxe.

Fermosa, inaccesible. Campos deixados da man de Deus berran calma...se viñese soa non sei se

o aturaría. Da terra aínda máis amormada ca min sáennos ó paso bandadas de corvos. Sinto
                                                                                        -133-
                                                                                           133



cantar un pimpín, o noso paxaro máis ledo e máis humildoso, o primeiro que saúda o abrente e

sabe presentilo, cando aínda na noite os demais paxaros dormen.

       Un cartel anuncia Fuendetodos a uns vintecinco quilómetros. Temos a vila de Goya a

unha carreiriña dun can (tal vez cinco ou seis...). Non podemos desaproveitar a ocasión.

Dubidamos unha miguiña pero ó final decidimos. Como adoita suceder cando se toman

decisións repentinas, a ventura paga a pena.

       Entramos en rochas e terra vermella, montañas ermas, poeirentas. Na estrada sempre

ascendente, con vento contrario, vai perdendo velocidade a Vespa. Mario Luís baixa unha tras

outra todas as marchas; de cuarta a terceira, cincuenta metros, de terceira a segunda ata chegar

en medio quilómetro a primeira. Esgotada ela, Mario Luís frea e baixamos para que arrefríe a

moto. El, dun pudor subido, arrédase uns cen metros a verter augas. Eu respiro a fondo cara ó ar

seco, purificado polas pedras, que me raña as entrañas. A moto, outra vez en marcha, segue

trenqueleando e anímase cando ó chou das curvas empurra o vento.

       Logo de case media hora, aparece, confundido coa paisaxe, a aldea do pintor.

¿Cincuenta casas? Paréceme que foi Heine quen fixo a observación de que a maior parte dos

xenios franceses eran aldeáns ou fillos de campesiños. En España case que todos saen das

cidades. O caso de Goya é unha excepción. O sol xa está ergueito e a súa luz fresca ilumínao

todo. Un olor a pan e a mel invade as rúas. Nelas xogan nenos, as portas das casas están abertas,

pero teñen cortinas antimoscas e parasoles, a raias de cores. O museíño atopámolo pecho, creo

que porque non lles dan pagado ós empregados -¡que país!-; pero abóndanos con ver e mercar

unha bica de mel que nos sabe a gloria.

       Despois de pouco máis dunha hora, comezo a notar que o meu "berce" me agarda e

decidimos seguir camiño. A moto baixa con mais desafogo, dámos voltas e reviravoltas ós

montes por un camiño en espiral, durante moito tempo as parcelas son irregulares e grises,
                                                                                         -134-
                                                                                            134



pardeiras e cor castaña clara, mais con algúns toques de amarelo aquí e acolá, en campos de

mirasoles. Ós poucos, o pedregal pobóase de arbustos e entramos no gran val de Cariñena.

Viñas e máis viñas.

           Na aldea, por suposto, procuramos un sitio para degustar o viño local. Cústanos Deus e

axuda dar cun lugar axeitado. Teimosa coma unha mula, resístome a entrar no Hamburgo, un

bar que facendo honor ó seu nome, loce unha estética teutona moi pouco adecuada á contorna.

Ó final, logo de sucar de arriba abaixo a aldea, dámos co bar ideal. Mario Luís proba o Cariñena

¡que milagre! e non nos parece gran can.

           Encóntrome ben. Como non teño as menores ganas de volver a Barcelona, suxírolle ó

xefe da expedición se é que podo seguir máis tempo canda el. Son muller de distancias e

alomenos agora sei que hei corrixir as miñas facetas nómadas, xa que poucas veces resultan ser

unha solución en por si mesmas. Vin deixándoo todo encharcado en Barcelona e volver

significará revolver. Xusto antes da viaxe tiven a sensación esa de que o mundo e as súas

relacións afectivas son unha broma enorme, e mesmo o meu gato Paganini, a quen adoro e

respecto, pareceume unha tomadura de pelo que adoza e xa está. Ou me alporizo e corro a

cortina, pensei trrala última disputa, vístome de amianto e lánzome mentres o corpo aguante, ou

voume a Jaca con Mario Luís. Coma "monumento-agasallo" pola miña ingratitude, quédame no

comedor unha lavadora que non move nin deus e que é de carne e conto. O meu ex noivo

regaloume unha con máis temperaturas e prometeu baixarme a vella a remates de mes...pero eu

lisquei.

           Con moi boas palabras, Mario Luís insinúame que é preferible separarnos en Sigüenza.

Alí agárdao o seu fillo coa súa moto e pensa que el ha preferir que vaian sós. Se a min, xusto

antes de emprender a Vía Láctea co meu pai, se me enganchase unha coñecida deste mais

noviña ca min, creo que non me faría moita gracia. Así que o entendo perfectamente e opto,
                                                                                        -135-
                                                                                           135



covarde de min, por ir a Burgos a un convento onde acostumo retirarme, ou a onde for, e non a

Barcelona.

       Dinnos na taberna de Cariñena que onde hai moitos Marín, o apelido do meu avó, é en

Aguarón. Mario Luís sobe na moto, eu tamén, case que en marcha, e para Aguarón que imos.

Principia a busca. O pouco que sei do meu devanceiro é que dilapidou a fortuna da súa muller

en xogo e prostíbulos. Con tales antecedentes entramos no casino de Aguarón. Repito varias

veces o conto na barra ós que van entrando, ata que do fondo da sala chega unha voz cansa e

retranqueira: "Malacara, ese Marín era Malacara. Pero onde vivía era en Alpartir, non aquí".

       E imos a Alpartir. Este Mario Luís é incombustible. En Alpartir, a memoria do Malacara

segue viva sesenta anos despois do pasamento. Amósanme a súa casa, chamada aínda hoxe "El

Trinquete" porque é tan grande que se xoga á pelota vasca no curralón. Medio Aragón era seu;

cóntanme anécdotas, como que foi a Madrid cun amigo, mercou tódalas entradas dun teatro de

variedades e as vedetes tiveron que actuar para eles sós; que tiña cinco amantes: en Madrid, en

Barcelona, en Zaragoza, en Donosti e aquí mesmo a quinta, a cincuenta metros da súa casa.

Montoulles cadanseus pisos. E fodía en tódalas beatas facéndolles esta chantaxe: se non se

deitaban con el, mercaría a igrexa de Cariñena para montar un convento con rameiras

disfrazadas de monxas. Poderían tirarse a anta Tareixiña do Neno Xesús os vellos verdes; a

santa Teresa de Cepeda y Ahumada os criptomarráns; a sor Juana Inés de Octavio Paz os máis

eruditos e á beata e madriña xa daquela Tareixa de Calcuta, os penitentes. Nelas cada baturro

atoparía a muller amada, ou ansiada, ou esperada, en fin, o prostíbulo perfecto que tratou de

crear o benefactor Larsen en Santa María. Por iso había cola diante casa do meu avó, e "por iso

morreu tan novo, roído, calcinado -dinnos con tristura-; por iso enterrárono en cerimonia rápida,

con acólitos facendo de cregos".

       E aquí estou eu, rodeada de maños, a bisneta do personaxe en cuestión, co chuvasqueiro
                                                                                             -136-
                                                                                                136



enorme de Mario Luís e o casco da moto posto en plan de formiga atómica, cunha Vespa de

matrícula francesa e acompañada do meu gran amigo, visto por aquela xente coma meu home.

Nosoutros observamos divertidos a situación e, case sen buscalo, vémonos rodeados dunha

morea de anciáns que rifan entre eles reclamando cadaquén maior dependencia de Malacara

cando eran novos: eu enseláballe o cabalo, eu limpáballe as botas, pois eu lambíalle o cu; non,

iso non o dixo ninguén, pero é talmente.

       O sol acompáñanos dende Alpartir a Medinaceli, e dedícome a saborear unha especie de

galletiñas duras coma un croio, que un tarda en desfacer na boca máis de cinco minutos; por

algo se chaman "paciencias".

       O camiño de Medinaceli a Sigüenza, marabilloso. Entre chopos e olmos, seguindo o

curso do Henares, adiantamos unha mula cargada de estacas. Orellas fláccidas e andar

amoucado, pobre mula maltratada, máis vella ca unha vella abadesa. Mario Luís está citado co

seu fillo e con Antonio Pérez ás doce; ás menos cuarto é unha ledicia ver os tons rosa e azourido

do poboado de Sigüenza. Xorde o castelo, cheo de feridas, no altiño alto cos seus paredóns

brancos e unhas torres largacías, rexas, cadradas, cubertas con senllos airosos casquetes.

       Mario Luís encóntrase inmediatamente con Antonio Pérez e eu, coma unha Maga

calquera, dedícome a pasear. Da rúa da Hiedra paso á dos Tintes, construída en moitos séculos,

estreita, deforme e con mansións macizas.

       Hai algo nos nomes destas rúas das vilas enxebres que te atrae e interésache sen que

saibas por que: Travesaña Alta e Travesaña Baja, paralelas e ambas ricas en non calculados

ángulos ou alturas. Todas elas, coas súas paredes vellas, as súas portas escangalladas e murallas

de séculos, deféndense e poxan por facer fronte á arremetida do tempo.

       Subindo, subindo por recantos de anella fasquía, por calellas escuras con escudo ata nos

linteis máis humildes, chego ó Barrio del Castillo. A este lugar, que se abre a campos granates,
                                                                                        -137-
                                                                                           137



torrados, non chega o ruído de motores nin o dos artefactos con que restauran a Praza maior,

aínda en domingo; chegan no silencio da mañá as chamadas das campás a misa, soa unha, soan

dúas, soan badaladas ata unha ducia. Logo óense os redobres do oficio.

       A catedral de aquí parécese á de Jaca. En realidade, tódalas sés do século XII que

estaban en lugares fronteirizos, íanse construíndo ó compás das espadas rabenando cabezas de

mouros. Teñen algo de castelo e non se sabe qué preocupaba máis ós seus constructores: se

gañar o ceo ou non perderen a terra. Entro directamente na capela das Reliquias, onde hai un

óleo titulado A Anunciación de María, de Doménico Theotocópoulos. En dez anos, entre 1604 e

1614, o Greco refíxoo dezaseis veces, sendo un dos seus cadros máis fermosos.

       Coma unha pánfila, véxome metida nunha visita comentada. O guía lévanos a ver o

sepulcro do Doncel. ¿O Doncel? ¡Ai de min, xa estou esquecendo que teño que contar o que

vexo e o que oio! Trátase de don Martín Vázquez de Arce, xove morto na loita contra os

mouros de Granada, no ano 1486, ós vintecinco anos de idade. Segundo Ortega y Gasset, esta é

a escultura máis belida do mundo. Lin no catálogo dunha exposición de arte etrusca montada no

Grand Palais de París, hai uns seis ou sete anos, que esta escultura, pola posición do personaxe,

é tal vez o derradeiro exemplo da permanencia da arte etrusca en Europa.

       Conforme saio da catedral atopo unha librería chamada Rayuela. Tamén é casualidade,

dígome, eu que me tomo por un personaxe de Cortázar. Entro e empezo a falar cos encargados.

Chámanse Xosé Luís e Margarida. Cóntolles as peripecias da nosa viaxe e resulta que de aquí

foi o bispo Esplendonio, cando a cidade se chamaba Saguntia e a súa diócese era das máis

importantes de España. O mundo, ó largo e ó longo, é un pano. E velaquí chegan Oscar e Mario

Luís, con dous sorrisos de orella a orella. Manu acaba de baixar da moto e Mario Luís volve a

Correos, cun longo fax que lle mandou o seu irmán Pedro:
                                                                                      -138-
                                                                                         138



               Itacio de Ossonuba a tódolos bispos de Hispania, Lusitania e Aquitania.



        Irmáns en Xesús Cristo. Unha abominable herexía, xurdida na Fisterra, estendeuse

polas vastas rexións de Occidente, ata acada-las fronteiras bárbaras. Abandónanse as igrexas,

non se rende o respecto merecido ós sacerdotes, renegan de Cristo Xesús os crentes e os nosos

templos parecen sinagogas.

        Baixo a aparencia de filósofos ou de sabios naturalistas, afánanse os malvados na

perversión das Santas Escrituras, atribuíndo a estrañas combinacións de elementos materiais o

que o Señor creou. Moitos demoños expulsados do ceo presiden no mar, nos ríos, nas selvas e

nos mananciais. No mar, os inocentes invocan a Lugo, rei de tódolos ídolos; nos ríos a Dana,

deusa do norte do mundo; nas fontes á tricéfala Minerva e nas fragas a Cernudos, o dos cornos

retortos. Mesturando estes ídolos con outros falsos chegados de Grecia, dan os seus nomes ós

días da semana: día da Lúa, día de Marte, día de Mercurio, día de Xúpiter, día de Venus e día

de Saturno: pésimos deuses todos entre a xente helena.

        ¿E que dicir daqueles que veneran os morcegos e os raposos? Como di o sabio

Salomón, Diuinationes et auguria uana sunt. ¿Que esperan eses infelices, atentos sempre ó voo

das aves? ¿Que é senón adoración diabólica colocar cirios nos mananciais ou acendelos nas

eiras, nos trivios, observa-lo firmamento e botar no lume a ofrenda sobre un toro? ¿Acaso non

renden culto a Satanás as mulleres, cando tecendo as súas teas invocan a Minerva, cando

encantan as herbas con maleficios ou esconxuran os demos por medio de ensalmos? E empezar

o ano en xaneiro en lugar de abril ¿non significa acaso a rememoración da festa céltica de

Joel?

        Este novos apóstatas son pérfidos, hipócritas e actúan con disimulo. Seguindo os malos

pasos do herexe Marción, recoñecen a existencia de dous creadores, un das cousas invisibles ó
                                                                                       -139-
                                                                                          139



que chaman o Deus bo, e outro das palpables, denominado por eles o Deus do mal. Ó primeiro

atribúenlle o Novo Testamento e ó segundo o Antigo. Tratan de mentireiro ó autor deste porque

na Xénese está escrito: "Da árbore da ciencia non comerás; o día que del comeres, certamente

morrerás". E din que tendo o home comido froito daquela árbore non morreu, senón que foi

condenado á miseria. Ó noso Creador chaman tamén asasino tanto por arrasa-las cidades de

Sodoma e Gomorra canto por borra-la face do mundo con chuvias e somerxer a Faraón e ós

exipcios baixo as ondas do mar. Chegan incluso a dicir que o noso Cristo, nacido terrestre e

visible en Belén e crucificado en Xerusalén, foi un home malvado. Que María Magdalena é a

muller adúltera do Evanxeo, e para demostrar que foi a súa concubina, esgrimen a seguinte

pasaxe do Evanxeo segundo Felipe: "a compañeira do Salvador é María Magdalena, porque

Cristo amábaa máis que a tódolos seus discípulos e soía beixala na boca. O resto dos

discípulos sentíase ofendido por isto e dicíanlle: ¿Por que a beixas a ela e a nosoutros non? E

o Salvador contestaba: Porque non vos amo como a amo ela".

       Vai máis alá a súa ousadía cando non vacilan en afirmar que a nai de Deus é

sinxelamente humana. Para eles non existe a Virxe Inmaculada, senón unha muller ordinaria, e

manteñen que Xesús recibiu a carne de María ou que El trouxo do ceo o seu corpo, que só

aparentaba ser carne material. Así entrou en María e dela saíu sen que ela sentise nin a súa

chegada nin a súa saída.

       Igualmente descren da cruz. Non se persignan, e nos seus testamentos ordenan que non

lles poñan o símbolo da nosa Igrexa nas tumbas. “Se adorámo-la Cruz porque Cristo padeceu

nela, din, adorémo-las doncelas, porque dunha virxe naceu o Señor. Se alguén matou a seu pai

a bastonadas ¿irás ti despois colgar ese pao nas paredes da túa casa? Se alguén colga a teu

pai dunha árbore ¿adorarás esa árbore?

       Negan a resurrección dos mortos para comparecer no Xuízo final en carne e óso,
                                                                                         -140-
                                                                                            140



pernas e brazos. Cando algún cristián os interroga verbo deste artículo de fe, responden: "Algo

lles teño oído falar disto ós romanos, pero non os podo crer. Máis ben penso que o corpo se

descompón, transfórmase en terra, da terra sae en forma de plantas e vai evolucionando ata

ser outra vez home". Negando de tal sorte a resurrección da carne, elaboran invencións

absurdas, aseverando que as nosas almas son eses espíritos anxélicos que, precipitados do ceo

por orgullo, deixaron os seus corpos nos aires. E esas almas, tras unha sucesiva habitación en

sete corpos terreais, volverán ós primeiros días coma se á fin concluíse a súa penitencia.

       Claman publicamente que a onda do bautismo non difire da auga dos ríos e que a

hostia do Corpo Santo é como o pan cotián. Ó viño da misa chámanlle vinagre e á Sagrada

Forma, fariña. Ridiculizan o sacramento da comuñón dicindo que Cristo, anque fose tan

grande como as montañas pirenaicas, estaría xa consumido desde hai moitos anos por todos os

que o engolen.

       Especialmente as mulleres, déixanse levar polo engado da concupiscencia. Trátase en

xeral de damas de rango máis elevado, e as súas mansións están abertas a tódolos heréticos.

Nelas reúnense xentes de ámbolos dous sexos para entregarse á maxia e á luxuria. Alí

pronúncianse exorcismos e encantamentos, absórvense beberaxes afrodisíacas e por medio das

artes quirománticas os herexes convocan os espíritus demoníacos inductores de soños. Non hai

templo no que á beira da súa entrada non se erga nu un membro viril, venerado alí como

intérprete e artífice do que foi, é e será; coroado polos froitos xerados, mira de abaixo arriba,

amosando o impulso das cousas inferiores cara ás superiores. Este falo atópase nos templos

máis santos, non agochado so a artesa, senón como anuncio e luz de candelabros. Tamén se

acha en tódalas encrucilladas e nas mesmas casas, xa que chaman "portador do ben" ó organo

xenital. Disto persuaden ós necios, establecendo unha sutil diferencia entre ser do mundo e

estar nel. Literalmente, quen estando neste mundo non ama unha muller ata posuíla, non
                                                                                      -141-
                                                                                         141



provén da verdade e non irá á verdade. Pola contra, o que é deste mundo, se gozou con muller,

non acadará a verdade por ter caído na concupiscencia. Ás veces encérranse con mulleres da

vida; e entre abrazos e coitos, cántanlles versos virxilianos.

       Entregados a fondo ós praceres carnais, corrompen as mulleres que aprenden a súa

doutrina. Sen pudor quitan as esposas ós seus maridos que llelas confían, facéndoas amantes

súas. Hainos que ó comezo tratan de cubri-las aparencias finxindo colaborar con irmás, mais o

tempo encárgase de denuncialos cando á irmá lle empeza a avulta-lo ventre. Sabemos que

Prisciliano está amancebado á vez con Eucrocia, esposa do seu mestre Elpidio, e coa súa filla,

a adolescente Prócula, a quen fixo abortar coa escusa de que o home non debe crear materia,

despois de deixala encinta.

       De nosoutros afirman que temos a gracia só en usufructo, e que nos será retirada. Por

iso, aféctano-lo pecado. En cambio, a gracia neles é cousa propia, foilles engadida polo

indicible e innomeable conxuxio. Por iso din que a nosoutros nos é necesaria a boa conducta,

pois sen ela non nos podemos salvar, mentres que os perfectos e os puros que eles son,

salvaranse de tódolos xeitos, por seren de natureza espiritual. O ouro chimpado na lama non

perde o seu valor, explican. Así, as carnes sacrificadas ós ídolos non están contaminadas para

eles e son os primeiros en tomar parte en tódalas festividades dos pagáns e en toda esmorga en

honra dos deuses.

       Perpetran moitas outras accións odiosas e impías. Ós que por temor de Deus nos

abstemos de pecar, incluso co pensamento e a palabra, sinálannos como ignorantes que nada

saben, mentres que a si mesmos exáltanse chamándose perfectos e semente de elección. Levan,

en resumo, vida luxuriosa, profesan unha doutrina herética e abusan do nome de Xesús para

encubri-la súa maldade. A súa condena é xusta e deben recibi-lo merecido das súas obras.

       Como nos causa pena ve-lo Reino de Noso Señor Xesús Cristo desunido e dalgunha
                                                                                        -142-
                                                                                           142



maneira desmembrado por estes malvados, eu, Itacio, bispo de Osonuba, xuntamente cos

prelados, os nomes dos cales constan abaixo e coa aprobación do bispo de Roma, xulgamos

conveniente asinar entre nosoutros un pacto, e ordenamos ós bispos e eclesiásticos que neguen

toda axuda ós herexes, que non se lles dea acubillo e non se comercie con eles, nin para vender

nin para comprar. En indisoluble lazo de fraternidade decretamos que de hoxe en adiante

unidos en virtude do acordado, actuaremos coa axuda de Deus e con determinación para

salva-los fieis descarreirados, coidando do reino de Deus coa nosa unidade doutrinal.

          Recordamos que non é lexítimo bautizar nin celebrar ágape sen o bispo. Separarse do

bispo é separarse do propio Deus. Á parte da xerarquía, non hai nada que poida denominarse

Igrexa.

                                                    Dada no mes de maio.
                                                                                       -143-
                                                                                          143




        Son as dúas da tarde. Chega Antonio Pérez, personaxe fóra de serie. Foi un dos

fundadores da revista Cuadernos de Ruedo Ibérico, que se editaba en Francia, e desempeñou un

papel importante contra o franquismo; despois ocupouse da sección de español na librería "La

Joie de lire", de François Maspero en París. Todo iso explícamo Mario Luís, pois naquela época

eu non nacera. Xubilado prematuramente en Cuenca, Antonio Pérez dedícase a crear ready

mades. Mellor dito, a encontrar pedras do campo, botes de cervexa esmagados, cascos de

lámpadas rotas, ladrillos e bloques de cemento dos entullos. Nestes obxectos humildes,

menosprezados por todos, a súa sensibilidade descobre a forma artística. Dime Antonio Pérez

que para describir a catedral non empregue os adxectivos rosa e azuído, pos xa foron utilizados

ata a saciedade, e dáme outros consellos e datos sobre a cidade. Oír e obedecer... Pero xa nos

diriximos cara ó Mesón del Doncel, onde serven un año asado moi gorentoso.

        Logo de xantar, asistimos á marcha dos dous motoristas. Antonio Pérez acompáñame á

estación e agora despídome con moita pena de vostedes, esperando que alomenos me saíse ben

o relato.
                                                                                           -144-
                                                                                              144



                                             III



        Saímos Oscar e mais eu de Sigüenza á hora canónica de vésperas. Antes, perdón, chamei

á xestoría de Reigada polo meu asunto, se recibiran a fotocopia do pasaporte ou se precisaban

un recordatorio da miña primeira comuñón. Todo está OK, dinme en galego dende lonxe,

abonda coa fe de bautismo e xa ten vostede data para o exame, o 11 de setembro ás dez da

mañá.

        Despedímonos de Berta e de Antonio, eu algo tristeiro pola gran Berta e metendo présa

coma sempre. Oscar monta na súa Yamaha 500 TX; ¿en que vou eu?: na miña amantiña

Priscila. Rógolle ó meu fillo que ande a modiño, que non se me separe moito, podémonos

perder, pero o que teme sempre un pai é que o fillo se esmendrelle.

        Durante un tempo, curto, Oscar mantén uns cincuenta metros de adianto, casco de

aviador abolado, pantalóns cortados polo papo das pernas, chaleco de año con esta calor, bolso e

guitarra saíndolle polos dous lados. ¡Que pinta, mi madre, como para non coñecelo nas paradas!

Síntome apenado e con mala conciencia por deixar a Berta pouco menos que abandonada; en

cambio Silvina, digo Priscila, sen peso derradeiro, dá renda solta á súa enerxía. Logo dalgúns

minutos, volvo atrás a mirada para ver o traxecto que levamos percorrido: a azourida Sigüenza,

a vetusta cidade episcopal, aparece rampando pola ladeira, a pouca distancia do pé de monte que

cerra polo lado de fronte o val.

        Seguimos subindo. Abafada pola distancia, a mirada pérdese no ceo e na chaira.

Chegamos á circunvalación de Atienza, chamo a Oscar, enrouquezo: ¡toma a desviación e imos

entrar na vila, unha das máis fermosas de Castela! Nin me oe, e seguimos pola España seca, a

España ocre,a España mística que ás veces é a tundra, outras a Beauce e outras o Sahara, pero

que os escritores deron en chamar Castela, e Atienza axiña ha ser algo remoto e perdido.
                                                                                        -145-
                                                                                           145



       A setenta de media, que non está nada mal, chegamos a Torrelaguna, onde Oscar para a

repoñer gasolina. Dime que o mellor é agarrarnos en cada cruce importante, debe de estar farto

de someterse á miña velocidade. ¡Estes fillos de agora, de sempre!

       Pouco despois de Torrelaguna terminan as grandes rectas, a aridez; entramos na zona

dos pantanos; todos os marcos quilométricos, así coma os indicadores sinalan Madrid. ¿Canto

falta para Ávila? -pregunto-. ¿Por onde se vai? A única dirección que conta en España, en

calquera lugar onde un se atope, é a dese centro erixido en capital por Felipe II xirando un

compás no mapa. De ser Lisboa ou Barcelona, xa non sería o centro e as cousas irían

outramente. Pero as cousas cambian, din que co clima. Neste núcleo da España seca, austera,

dominadora, foron construídos encoros que transformaron a vida e a mentalidade dos seus

habitantes.   Entrepeñas...Buendía...Bolarque...árbores,   verdor,   bañistas,   desnudismo...os

casteláns descobren os valores da España verde e admiten que a nación española, fabricada con

elementos disímiles a golpe de guerras civís, non é en realidade unha, o que engade interese á

península; que a chamada nación está composta por varias diferentes, e a única característica

común dese concepto ambiguo de "lo español" é a súa irreductible pluralidade.

       ¿Onde estabamos, onde estabamos antes da irrupción da Historia? ¡Ah, si! Subimos a

serra por trigais amarelos que xigantescas moreas de pedras interrompen brutalmente. O

contraste entre o dourado do cereal e o esgrevio das rochas deixa a un desacougado. Non se sabe

se estes penedos foron golsados pola terra ou caeron coma maldicións do alto.

       Ás dez da noite, tras un longo solpor dourado e azul, chegamos a Ávila, directos a un

hotel do que lembro a escuridade; ¿un hotel?: imos chamarlle fonducha e sucia, onde parei hai

anos con José María Berzosa para filmar as murallas, pero dixen que son de carton-pâte e as

boas boas, con cerca de dous mil anos de antigüidade, están nin máis nin menos ca en Lugo.

       O famoso hotel, hotelucho, está situado nunha praza irregular flanqueada de casaróns
                                                                                         -146-
                                                                                            146



feudais que desdeñan ós turistas. Pedimos unha habitación dobre, cunha almofía, dous ouriñais

e moita moita humidade.O que máis salienta, ó entrarmos, é unha deslumbrante cascuda moura

de cincuenta anos de idade, porque xa me asustou a outra vez, tombada nunha das camas.

Póñolle a miña bolsa enriba, que Oscar non a vexa e resérvome a súa compaña. El vaise de

esmorga ¡por Ávila by nigth!, deséxolle boa sorte e quedo a ler as páxinas de Berta.



        Ás oito da mañá saio a pasear, cedendo o paso a cregos e beatas -xente de condición

cachazuda-, o único que se ve tan cedo. Rodéame un recital de campás; algunhas repenican

roucas, de lonxe; outra enriba da miña cabeza, coma esta profunda, abacial -nunha praciña

silenciosa-, do claustro de San Xosé, o primeiro convento fundado por Teresa. Mantense tal

como ela o deixou, defendido do mundo por un torno e reixas ourizadas en pugas.

        Penso na miña irmá, captada pola secta dos católicos cando tiña dezaseis anos. Escapou

da casa ó cumprir a maioría e dende hai medio século está pechada en Salamanca. Chámanlle

sor Angela del Sagrado Corazón de Jesús, fala como escribe Teresa e, coma ela, é unha santa.

Pero ata chegar á santidade, ¡as que tería que pasar! Como se fugou sen o dote, puxérona a facer

os traballos máis ímprobos da comunidade: fregar o chan e asear as anciás. Cando finou a

organista amañóuselle un pouco a existencia, pois tiña a carreira de piano.

        Chego á oficina de Turismo. Pechado. Abren ás dez.

        Sigo deambulando, contra a Puerta de San Vicente, flanqueada por torres oblongas e

vexo a catedral, que é coma as de Jaca e Sigüenza, do século XII, metade igrexa e metade praza

forte, dese granito gris que as fai tan tristeiras, pero isto xa o escribiu moi Berta.

        Volvo á oficina de Turismo. De Prisciliano, nin chío nin restos. Aconséllanme ir ó

Arquivo provincial. Vou: pecho. Volvo á catedral. Quero ver, qué sei eu, alomenos ó bispo.

Están reparando unha capela que hai, segundo se entra á dereita. ¿Foi aquí, sobre estas lousas
                                                                                        -147-
                                                                                           147



frías, onde Teresa aturaba, de xeonllos perante o confesionario, as pláticas do seu confesor

Pedro de Alcántara? O mestre de obras nada sabe. Antes, os albaneis rebordaban de sabedoría.

Pregúntolle polo bispo. ¿O bispo? De vacacións. Un mestre de obras ignaro e un bispo de

vacacións ¿quen dá máis? Pois si que precisarían dun bo herexe que os traia ó rego.

       Ser galego é aquí un honor, non o podía imaxinar. Abofé; os seus devanceiros

construíron as murallas e a catedral. Desterráronos aquí para repoboaren esta rexión cando a

Reconquista, e fixéronos traballar arreo. Dimo un groso ensotanado con reberetes cor violeta.

¡Polo menos cardeal. Este si que ha saber quen foi Prisciliano, cómo o elixiron bispo de Ávila,

onde viviu e onde está o antigo templo. Prisciliano -contéstame-, non figura nos anais do noso

episcopoloxio. A súa elección foi unha sacrílega entroidada. Era segrar, e para que tivese máis

autoridade, fixérono prelado dous bispos herexes, sen autoridade ningunha. As normas

estipulaban que non podía ser elixida ningunha persoa que estivese condenada por herexía e el,

xunta cos bispos Instancio e Salviano, foi condenado nun concilio celebrado en Zaragoza. Teño

entendido, padre, excelencia, que o papa Dámaso enviara unha carta ós participantes nese

concilio prohibíndolles condenar a ninguén que estivese ausente, e nin Prisciliano nin Instancio

nin Salviano estnban presentes no tal concilio. Se sabe vostede máis ca min ¿para que demo vén

preguntarme nada? E este crego en tecnicolor mándame literalmente ó carallo.

       Camiño do hotel, fonducha, como dicía Berta, encontro a Oscar, que acaba de se duchar,

fresco, radiante coma se pernoctase nunha suite do Ritz. Non almorzou e convídame a café.

Nótame pesaroso. ¿Que che pasa?, dime inquedo. Que aquí ninguén me quere falar de

Prisciliano. Cóntolle quen foi ese señor. Claro; non sexas tan directo; inventa algo, dilles que

estás a facer un estudio sobre a historia da diócese de Ávila. ¿Como pretendes que acepten que

tiveron un bispo herexe, co igrexeiros que son? Supoño que non, pero imos ó edificio dos

arquivos. Está de porteira, habería que dicir na recepción, unha rapaza que pola súa
                                                                                           -148-
                                                                                              148



desenvoltura , vestimenta, malicia e milicia, dálle mil voltas á miña coitada monxiña de

Marmoutier. E os cregos que entran e saen son todos coma o pillabán de Zaragoza: o que

menos, dálle unha azoutiña. ¡Rediola, se así están as cousas en Ávila, o que pasará no Vaticano,

en cas túa, santo Deus, chea de sangue fresco do banco Ambrosiano e de esperma estratificado

de Pío XII.

          O arquiveiro chega á unha menos dez, cando xa estaba eu medio carraxento. É un crego

coma toda a cregaxe: nin alto nin baixo, nin delgado nin groso. Trae unha barbiña en punta,

curta. Pelo cortado ó rape. Nada din os seus ollos claros e vivos. Miran coma tódolos ollos. A

sotana que viste é pulcra, de boa calidade, pero sen reberetes nin aparencias fachendosas. Non

reborda palabras corteses nin escorre o vulto. Fala con sinxeleza. Dígolle que estou facendo

unha tese na Sorbona sobre a historia do cristianismo en Hispania e en Lusitania nos séculos IV

e V dende o concilio de Elvira ata o de Toledo, e miro a Oscar de reollo; o que máis me interesa

nestes momentos é a chegada á península ibérica de anacoretas exipcios. Tal vez el me poida

axudar.

          O arquivista inclina a cabeza pelada cara á mesa. Entrégase a un xogo de ollos,

subíndoos, baixándoos, un xeito de forzar a memoria que acaso valla contra o Alzheimer:



          -Cando remataron as persecucións e os cristiáns verdadeiramente crentes xa non podían

testemuñar co sangue; cando o aluvión de oportunistas e de conformistas empezou a encher as

basílicas, un número elevado de fieis procurou unha posibilidade de expresar a fe xa non co

martirio e a morte, senón emprendendo unha vida de mortificacións disque benqueridas a

Xesús.

          "Entre os anos 370 e 380, en todo o sur das Galias, na Hispania e na Lusitania, esta elite

da Igrexa practicaba o desprezo da carne por medio da continencia, e iso distinguíaos do clero
                                                                                          -149-
                                                                                             149



local. O seu exemplo salientaba as carencias das autoridades eclesiásticas, que á vez os

rexeitaba. Tiveron de se agrupar, formar asembleas relativamente numerosas e ben organizadas;

retirábanse ó monte ou a algunha residencia deles, dando pé á sospeita de arredismo. En

realidade, os primeiros anacoretas (etimoloxicamente, os que se arredan do grupo) procedían de

Exipto e ocultáronse na parte máis inaccesible da Península, a máis arredada das súas terras, que

é a remota Galicia. Era un movemento espontáneo, desorganizado; é natural que fose ocasión de

todo tipo de excesos, abusos e dexeneracións. Sen dúbida, a maioría dos que se retiraban ó

monte facíano levados dunha ansia espiritual que busca o encontro co divino. Incluso se daba o

caso, non pouco frecuente, de que o retiro o levasen a cabo familias enteiras cos seus servos,

cando se trataba de xente de estatuto económico e social elevado.

       "Aquela existencia en réxime de retiro non lle agradaba á ortodoxia, interesada no

control do rabaño e en que os sacerdotes fosen intermediarios a nivel do poder. Ademais, illado

de todo, encerrado na súa furna ou nunha vella tumba xa espoliada, sen máis contacto do que

coa ardentía do sol e do deserto, a mente do ermitán caía nas máis estrañas elucubracións e en

prácticas aberrantes, que tanto eles coma a nivel de literatura da época, atribuían ó demoño.

       Claro, dígolle ó arquiveiro. Lucas escribe que Xesús se retirou ó deserto e abstívose de

comer durante corenta días. ¿Como non ía sufrir alucinacións espectaculares? Mesmo

conversou co demo.

       Non debín provocalo. Parece un tipo xeitoso, pero amólame que diga "a nivel de".

Paréceme gravísimo que esta expresión se teña metido ata nos máis rancios arquivos. Estou a

piques de me despedir, pero termo da situación. Se tanto sabe vostede -retrúcame farruco,

superior- ¿que lle hei aprender eu, malpocado de min?        Teño entendido -sigo en plano

desafiante-, que no século IV tiveron en Ávila un bispo anacoreta.

       -¿Quen, Prisciliano? -e os seus ollos escintilan. Case que lle perdoo o "a nivel de".
                                                                                         -150-
                                                                                            150



Como vostede saberá -comeza a contar outra vez-, por pouco Prisciliano e os seus seguidores

fosen condenados en Zaragoza.

       "Rematado o concilio, reuníronse todos en Eauze de Aquitania, na gran propiedade

dunha das súas discípulas, chamada Eucrocia. Si, señor arquiveiro; pasei por Eauze hai uns

vinte días. É unha cidade moi linda. ¿E non foi ver vostede as ruínas da mansión de Ausonio, os

campos onde se atopaban as herdades de Eucrocia? ¿Pero que peregrinación priscilianista está a

facer vostede? Mea culpa, padre, pero non saín de París con tal intención. Voume facendo

sabedor ós poucos. E asegúrolle que en Ávila non me está sendo nada doado. E logo, ¿con quen

falou? Pois cun señor cóengo da catedral, moi sabido el. ¡Home claro! -os seus ollos alumean-,

ata aquí chegaron os ventos eses que chaman renovadores. Para o clero de hoxe, que deixou o

latín e maila sotana, que se non casan os curas é porque están amancebados, o priscilianismo é

insoportable -hai lume agora na súa mirada-: así nos vai, e todas esas sectas nefastas non

inzarían se o papa deixase de terxiversar e nos impuxese o exemplo do mártir de Tréveris.

       O papa faille o que pode, señor arquiveiro. (Eu, ¡defendendo a Xoán Paulo II, o tirano de

Natalinda!); xa lle perdoou a Galileo o seu erro de que a terra xira arredor do sol, sen decatarse

de que xa fora rehabilitado a princiios do XIX por outro papa: e agora trata de botarlle unha man

a Savonarola. Axiña lle chegara a Prisciliano o seu día... ¡Non lle é o mesmo, non lle é o

mesmo! (non comprendo por que, saqueino fóra de si). O problema aquí está a nivel do Estado

español. Érguese, xesticula coas mans e ollos desorbitados. Outra vez dixo "a nivel de", pero xa

non é cuestión de variedade idiomática: este crego é tan complexo que pode dar moito xogo.

¿Por que a nivel do Estado español?-, pregúntolle poñéndome ó seu nivel. Porque toda a

argallada de España repousa en Santiago. ¡Patrón de España, heroe de Clavijo, o Matamouros!

Non se pode tocar ese mito. ¿Non sabe vostede que Santiago, Xacob, en hebreo significa

suplantador? Claro que o sei, díxomo en Chartres un florentino descalzo. ¿Un florentino
                                                                                      -151-
                                                                                         151



descalzo? ¿Que congregación vén sendo esa? Nin se sabe. Deume que eran algo heterodoxos.

Pero vostede é historiador. ¿Non dá conferencias? ¿Non publica a súa tese? ¡Pois divulgue as

súas crenzas! Entre a Historia e a Igrexa, señor, eu elixo a Igrexa, contesta.

       Cadro conforme con vostede -míntolle-, e engado unha frase adaptada tamén dun

francés, para seguir ó seu nivel: España ben vale un sacrificio.

       ¡Uf!, amanseino. Xa podo levalo a que me conte a reunión de Prisciliano cos seus

seguidores en cas de Eucrocia en Eauze, que un día hei ir visitar, xúroo.

       Pregúntome -dígolle-, se Prisciliano tratou, destemido, de ser bispo non só para se

converter en sucesor dos apóstolos senón tamén para adquirir poder cívico...



       -Prisciliano non quería ser bispo, señor. Forzárono os seus. Logo do concilio de

Zaragoza, Instancio de Salamanca e Salviano de Coria asustáronse. Aínda que non os

condenaron explicitamente, as acusacións de herexía e de bruxería penduraban sobre das súas

cabezas. Cavilaron que a mellor maneira de se defender sería ampliando o movemento

renovador, ocupando novas sés episcopais.

       -Na fatídica reunión de Eauze, Instancio e Salviano propuxeron que o rétor Elpidio se

puxese á cabeza do grupo. Elpidio gozaba de gran creto, tanto a nivel intelectual coma por mor

da súa integridade moral. Pero Elpidio preferiu tomar a vía fácil de salvación, abandonando a

súa esposa Eucrocia e internándose nun cenobio para vivir a experiencia ascética, tal como a

importaran de Oriente. As dúas cabezas visibles dos renovadores tornáronse entón cara a

Prisciliano. A el tocaríalle a angueira máis ardua, a de reformar a Igrexa por medio do

ascetismo. Ó finalizar a reunión de Eauze, Instancio leu as resolucións tomadas:

       -O emperador declarou herexes a todos os que non sigan o credo niceno-

constantinopolitano, e agora non existe ferocidade na terra que poida compararse á dun bispo
                                                                                        -152-
                                                                                           152



cazando herexes, como alcuman a calquera opinión contraria á súa. Haberemos de devolver

dous golpes por un. É humillante defenderse deste xeito, pero estes tempos están cheos de

riscos. Debemos loitar contra o estraño rumbo que está tomando a Igrexa dende que

Constantino mercou ós nosos dignitarios.

        "Espallarémonos por toda o territorio de Lusitania, de Hispania e de Aquitania, ata os

confíns do Imperio, para atallar as manobras de Itacio e recuperar os descarreirados. Ti,

Latroniano, vai ós esgrevios desfiladeiros de Vasconia e ós nevados reductos do Pirineo. Trata

de que aquela nación bárbara se forme segundo o teu exemplo, e renuncia ós seus costumes

salvaxes para adoptar os nosos. Non temas endurecerte baixo os seus teitos de palla nin

asociáreste ós seus instintos salvaxes. As almas puras non se contaxian co mal e a auga

esborrexe nas plumas lisas.

        "Ti, Arsenio, corre á montesía Calagurris e á Bilbilis pendurada das rochas, así coma ó

outeiro no que acouga Illerda, onde o Ebro discorre cara ás ondas tirrénicas, e convénceos,

encamíñaos a que os fieis elixan un bispo que respecte os preceptos de Xesús Cristo.

        "Ti, Asaribo, achégate ó sur, onde a nosa infortunada Iberia se estende sobre os mares,

alimentando o Betis do océano. E ti, Prisciliano, desprázate a Ávila a montañosa para ocupares

a Sé creada por Segundo, a quen Pedro enviou para evanxelizar Lusitania. Non vos deteñades

no camiño. O tempo é curto. Falade coa xente, formade grupos de ascetas, e que estes, en cada

lugar onde mande un bispo corrupto, elixan outro que respecte as normas que nos impón a nosa

relixión".

        -Pero a nivel de autoridade -repite con teimosía o arquiveiro, e eu agárrome ós brazos do

asento-, Prisciliano tiña un inconveniente: era segrar. Mais no ano 380, despois do concilio de

Zaragoza, ficou vacante a sé de Ávila. Daquela os bispos eran nomeados por elección popular.

O candidato tiña que ser presentado por dous bispos de sés próximas e os fieis votaban. A Ávila
                                                                                         -153-
                                                                                            153



viñeron Instancio de Salamanca e Salviano de Coria para presentaren a Prisciliano, precedido

pola sona de home íntegro e brillante. Leguas antes de chegaren a Ávila agardábanos centos de

fieis, que os acompañaron ata a cidade.Diante da igrexa había unha incrible multitude, xente de

Ávila, pero tamén moita de aldeas da bisbarra.

       Con todo, había un núcleo de dignitarios que se opuñan, teimudos, á súa elección,

preferindo a un tal Eudoxio, presentado por Itacio de Ossonuba. Argüían que os dous bispos que

apadriñaban a Prisciliano acababan de ser condenados en Zaragoza. Entre os seus inimigos

estaba outro tal Prudencio, a quen lle correspondía oficiar esa mañá, e facer a presentación dos

candidatos. O pobo atrancoulle a entrada da igrexa. E dentro, dada a súa demora, Hixino de

Córdoba levou a Prisciliano ante o altar, tomou nas mans o Novo Testamento, abriuno e deulle

a ler a un acólito a frase encontrada ó chou: "Ti es Pedro e sobre esta pedra edificarei a miña

Igrexa". Trala lectura, eleváronse clamores e aturuxos, ficando derrotados os do partido

contrario; tan evidente era que ese versículo fora elixido a nivel da vontade de Deus.

       O arquiveiro érguese con abraiante axilidade. Outra vez "a nivel de". Cóutome e

aparafúsome á butaca. Volve cun libro poeirento. Voulle ler -dime-, a primeira homilía de

Prisciliano ó ser nomeado bispo de Ávila.

       "Amantiños en Xesús Cristo. Aínda que a nosa fe, desvencellada de calquera

impedimento da vida, é libre para seguir o camiño seguro a Deus da ordenación cristiá, sen

embargo, posto que zarandeada pola denigración queda mellor probada cando é fustrigada,

vimos que sería glorioso para nós, beatísimos sacerdotes, por máis que a conciencia non ofreza

remorsos e aínda cando, expondo a nosa fe en frecuentes libros, levamos condenado os dogmas

de todos os herexes, e nun dos nosos irmáns Tiberiano, Asaribo e outros, cos que nos une a

mesma fe e un único sentimento, quedaron condenados todos os dogmas que parecían ir contra

Xesús Cristo, e aprobados os que estaban a favor de Xesús Cristo, non calar tampouco agora,
                                                                                        -154-
                                                                                           154



posto que así o queredes, igual que está escrito: sempre prontos a dardes razón da vosa

esperanza a todo o que volas pediren e que é o que esperades de nós".

       Cala o arquiveiro e míranos. A min ourizóuseme a pel. Vexo a Oscar emocionado.

Bernard Manciet vai ter razón: a Prisciliano executárono por poeta. E por destructor da sintaxe,

que nin Joyce nin Juan Benet nin Suso de Toro o farían mellor do que el. Dígollo ó arquiveiro e

sorrí. Aínda falta o rabo por esfolar, engade; volve a páxina e segue a ler:

       "Non vaciledes en unirvos ós díscolos. Chámanos rebeldes, xente perdida, eles, que os

levaron a ser criminais. Se é que se converteron en bagaudas ¿el non será debido ás inxustizas, á

corrupción da xerarquía, ás confiscacións e rapinas dos nosos e dos funcionarios do Imperio,

unidos, que, so pretexto de recadar impostos, aprópianse das sumas obtidas"?

       Apiádome deste home, clarividente e sacrificado polo mantemento dun mito. ¿Non

podería aplicar o precepto de Joyce: « Que a Igrexa morra por min . »?

       Vaia vostede a ver a don Uxío Romero Pose -recoméndame a xeito de despedida-. El é

rector do Seminario Maior de Compostela. El hao iluminar mellor ca min a nivel da presunta

herexía.

       Vexo a Oscar impaciente. É que van dar as dúas da tarde e propúxenme chegar hoxe a

Mérida. Despedímonos do arquiveiro e ímonos a nivel das motos.



       Próxima etapa, Plasencia. Nome prometedor. Púxollo Afonso X o Sabio cando a cidade

comezou a ser grata ós visitantes: ut placeat Deo et hominibus.

       Saímos de Ávila, eu primeiro, o burro diante, e Oscar a cen metros detrás miña. Roxe o

motor, adiántame o moi cabuxo, chispa, cometa perdida de vista na altura da costa onde

principia a recta tan longa coma esta frase a través de aciñeiras omnipresentes deica Mérida,

final da xornada.
                                                                                        -155-
                                                                                           155



       Xa nos encontraremos en Plasencia, espero, penso e resígnome. Acelero tras do ingrato,

poño a Priscila Silvina -agora chámoa dobre, indiferente, variando faise máis levadeira a longa

viaxe-; póñoa a noventa ó saír na recta de Muñogalindo, a noventa e cinco en Amavida, a tope e

ata cen, cento cinco, cento dez ó baixar o porto de Villatoro, tenso, deixando atrás a humidade

gredosa, abríndonos paso entre o furacán que se levanta, Priscila, Silvina ou a que sexa, e mais

un servidor.

       Unha mancha, aló lonxe, agrándase, vai medrando medrando polo lado da estrada na

que circulo, e a unha distancia de dous quilómetros resulta ser un camión. Hase pór á súa

dereita, cavilo, volverá ó outro lado da liña continua, que comezou tras uns cen metros de raias

curtas. Se me vén enriba, baixo o réxime do motor e afástome o que podo á dereita, pegado á

gabia chea de montículos, grava miúda pola estrada acabada de asfaltar. O camión tarda en

chegar, bo sinal, estará freando, pero non se lle ocorre saír da contra vía. Albisco a faciana do

meu verdugo, un mozo desencaixado de terror.

       Sen perder a vista da gabia que pode ser a miña tumba aberta, evoco o florido xardín do

meu chalé, maldigo o afán de aventuras que me impulsou a presumir de mozo cando debía estar

con xente do meu tempo torrándome panza arriba nunha praia e polas fendas do recordo e do

tempo esvara outro rostro desorbitado coma o do camioneiro: a principio dos setenta, eu

concertara un encontro na miña casa de Sèvres entre Jose Ángel Escurra, director de "Triunfo",

o semanario máis combativo de España durante a tiranía franquista, e dous Santiagos: Santiago

Carrillo e Santiago Álvarez (aquí Santiago I e Santiago II), o primeiro secretario xeral do

Partido comunista español e o segundo, o mesmo do galego. O PC francés puxera a disposición

de Santiago I un Citroën DS negro, se a memoria me é fiel. Conducíao un vello republicano

aragonés, que ó pasar pola Porta de Saint Cloud meteuse á esquerda da raia amarela, talmente

coma o bastardo deste camión. Contra nós viña unha rápida e compacta sucesión de vehículos,
                                                                                        -156-
                                                                                           156



de todas as cores e de todos os tamaños: taxis, motos, autobuses, camionetas que aparecían e

desaparecían máis veloces cás augas do Niágara mercé ós golpes de temón do veterano loitador.

En medio daquela confusión pareceume coma se, chegado á súa derradeira hora, Santiago I se

arrepentise do seu pasado barullento: "Compañeiro, compañeiro, á dereita", berraba. E nada

máis difícil para o chofer, confinado durante tantos anos na consigna contraria. Estabamos os

catros arrepiados e máis aínda cando ó reapareceren os trazos discontinuos puido volver á

dereita o conductor ortodoxo: "Compañeiro, hai que respectar a liña", retrucoulle a Santiago I,

regador regado. Por iso non maldigo o camioneiro, vai ti saber por que labirintos da conciencia

se cometen os crimes máis aberrantes; por iso e porque ós camioneiros lles teño moito aquel

dende que Severo Sarduy me contou as súas paradas con eles na foresta de Chantilly.

       ¡Uf, pasou o camión! Logo do susto sigo a modiño, respirando fondo, que o sangue me

irrigue outra vez o corpo. Descubro de novo o campo, dun verde raquítico, salpicado de pedras

esbrancuxadas. Entre elas medran sobreiras, formando un bosque. Sobreiras de pólas altas.

Algunhas teñen o toro, curto e rexo, rubio candente, e os que non foron pelados conservan esa

cor terra que tamén pigmenta ós habitantes desta rexión, como diría un escritor costumista.



       Sigo deica Plasencia de vagar, nervioso polo alporizamento, sen me preocupar do

paradoiro de Oscar. Ha estar nun bar calquera da Praza maior, pero non vou directo alá,

vinganza requintada. Fago tempo visitando a cidade dos retablos: o de Gregorio Fernández na

catedral; o dos irmáns Churriguera na capela do Tránsito; e á fin -non podo perdelo, por moitos

remorsos que lle entre ó pobre Oscar-, en homenaxe á miña Natalinda de Marmoutier, métome

na igrexa de san Martiño, onde hai un retablo grandioso de seis paneis de Luís de Morales. Nun

deles vese a Martiño entregándolle media capa ó necesitado do conto. ¡Que coreño, puido darlla

enteira! E aínda fico dez minutos admirando a escintilante fachada norte da catedral, que poucas
                                                                                        -157-
                                                                                           157



cousas máis mesturadas hai de estilos plateresco: salmantino, toledano, andaluz e portugués.

       Aplaco o susto e maila perrencha, rodeo a Praza maior. ¿Non sería aquí onde Xoana a

Beltranexa se proclamou raíña, opóndose a Isabel a Católica? A coroa castelá recaía nela, coma

a portuguesa, e de ser entronizada, toda a Península e toda América Latina falarían hoxe galego.

A Beltranexa perdeu, e un non pode percorrer España choromicando e escribindo a historia á

súa comenencia.

       Enxergo a moto de Oscar, apoiada nun soportal; e a el, cachazudo, sentado na terraza

dunha taberna. O moi cabuxo está saboreando unha cana de cervexa e un guiso do máis estraño.

Tardaches dabondo, pa. Seica o pudor lle impide repetir o monosílabo. A Vespa non che dá

máis de si. Xa verás cando saque o carné e merque unha moto coma a túa. Nunca saberá o meu

vástago que estivo a piques de ficar orfo por culpa do estalinismo, a derradeira víctima sería o

seu papá, saldando así as falcatruadas do pasado. Pero son as catro, teño fame. ¿Que estás

comendo? O típico de aquí: lagarto con prebe verde. Exquisito. Pido unha ración de lagarto.

       ¿De verdade queres seguir deica Mérida...?, interpélame oblicuamente o meu filliño.

Oscaru, ho, éche o que tiñamos previsto. ¡Pero queda lonxísimo, pa! Queda, aínda que máis

lonxe cae París. Tráenme a miña apócema de saurio. Quítalle ben, advírteme Oscar, os

tegumentos e as escamas. Graciñas, Oscar. E os testículos ¿cómense?

       E ¿que imos facer en Mérida?, porfía Oscaru coa súa estratexia de siux.

       Vai ser un capítulo importante do libro: cando Prisciliano se encontrou coroado bispo de

Ávila quixo desbancar ó seu inimigo Hidacio, que era metropolitano de Mérida, xefe dos

cristiáns en toda a Lusitania. Vale, iso enténdoo. ¿E non cho poderám contar en Galicia? ¿Cres

que se pode contestar con dúas letras? Xa che teño dito que esta viaxe dáme pé para describir os

olores, a paisaxe, a xente, anécdotas que me suceden, coma en Ávila.

       Non te entendo, pero ben... De repente sinto miles de sabanduxas corricando polos
                                                                                        -158-
                                                                                           158



meandros estomacais. Érgome. ¿A onde é que vas? A lle preguntar ó camareiro se se comen os

pezuños dos crocodilos.

       Ó camareiro non é preciso preguntarlle nada. No máis verme pregado indícame ó fondo,

á dereita. O alivio é lento, dispensando. Pero un nunca perde o tempo. Apago a luz e co local a

escuras concéntrome para decidir se consinto en non irmos a Mérida ou non.

       Volvo á terraza coa euforia que deixa o cumprimento dunha imperiosa necesidade

fisiolóxica. Arrincamos para Mérida, rápido. ¿Tamén eu? Por suposto, non te vou deixar só.

Estás coma unha chiba, pa. Para eloxios es xenial. Pagaches. Si, paguei. Vale, pero logo imos

directamente a Galicia. Presinto que alí está a miña salvación.

       Repostamos os dous coa mesma mangueira ó saírmos da cidade. El paga todo o

carburante, de xeito que gañamos uns minutos e eu, ademais, cerca de dous verdes. El ségueme

por esta estrada profunda, case que congostra, que se perde ó lonxe, moi lonxe, nunha das

curvas. Debeu de aprender a lección sen palabras que lle dei ó chegar a Plasencia; agora

magóame, pois con esta calor mellor iría o pobre a cento cincuenta na Yamaha, que non

achurrascándose ó meu ritmo vespasiano. Pero quen sabe qué é preferible, se unha insolación ou

esnafrarse.

       Outeiros suaves, horizonte aberto, olor bravo, ríspeto diría Severo Sarduy, de terra e

vexetación torradas polo sol. Achegámonos ó encoro de Alcántara, formado polo Texo, o río

Texo, que a Portugal dá vida, a España lendas e alívianos a nós da calor, ata perdérmolo de vista

cerca xa de Cáceres levando as sensacións verdellas.

       En Cáceres, nin entrar: circunvalamos a cidade (¿de onde me viría este barbarismo?)

cara ó sur. O meu fillo permíteme ir diante deica a bifurcación da estrada: Badajoz á dereita,

Mérida a outra. Pillamos esta, e pasado o efecto da reprimenda introvertida, Oscar vólvese a

tomar por un Nuvolari de dúas rodas e aló vai, liscando sen remisión.
                                                                                        -159-
                                                                                           159



       Pouco a pouco entramos en terras de rega; entro eu, que de Oscar, nin se sabe, é capaz

de estar xa na Praza maior de Mérida degustando morcegos grellados.

       Chego á antiga capital da Lusitania ás cinco en punto da tarde. Vou directamente á

praza. Oscar non me falla: sentado nunha terraza empuña un bock de cervexa. ¿Non teñen tapas

de morcego?, pregúntolle. Só á noite. Vanme traer agora unha ración de polbo. Mira quen tes

detrás, advírtolle. Vólvese. Nun dos piares do soportal persiste na pedra un retrato au pochoir

do dictador Franco con casco nazi. ¿E que tal se nesta praza se deron corridas con destros

falanxistas e esquerdistas republicanos facendo de touros? Paseíllo, picadores, manoletina,

puntilla e arrastre. Cinco minutos cada roxo e as bancadas acuguladas de afeccionados, coma en

Badajoz. Ímonos, pa, ó que teñas que facer. Tomaremos o aperitivo noutro sitio.

       Antes en moto, entre oliveiras e aciñeirais, eu xa ideara a renartería: pillando a rúa

costenta que sae desta praza, chégase ó anfiteatro romano. Arriba, á esquerda, o museo histórico

da cidade, un edificio moderno, funcional, co que se deu a coñecer o arquitecto Rafael Moneo.

Despois Moneo fíxose famoso co aeroporto de Sevilla, para a Exposición universal. Irei da súa

parte. Ben seguro que o director do museo histórico sabe todo o que ocorreu na cidade, dende

que a fundaron os romanos.

       Pronúnciolle ó bedel o nome de Rafael Moneo e coma se cantase un galo. Entón ¿podo

ver ó director? O señor director está de vacacións. ¡Nin que fose bispo! Algún substitúto

deixaría ¿non si? Si señor, contesta alporizado pola miña firmeza, pero non se acha nestes

intres. ¿Ulo? O home descolga o teléfono: Quere velo o señor Modelo, E sae disparado. Un

cleptómano enchería o fardel de amuletos e estatuíñas. Ós vinte minutos volve o bedel

empurrando unha butaca de rodas; sentado no carricoche, un rapaz que ten tanto de subdirector

como teño eu de modélico, e non o digo pola súa eiva, senón pola extrema mocidade.

Preséntase: Encantado de coñecelo, señor Modelo. Aquilino Soria, para servilo.
                                                                                           -160-
                                                                                              160



        A diócese de Eauze, en Francia -dígolle, asumindo o papel de arquitecto, eu, que non sei

poñer dous ladrillos a nivel-, encargoume a construcción dunha catedral en honra de Prisciliano,

para cando o rehabilite o Sumo pontífice. De modo que me estou enchoupando da súa vida e

milagres.

        Si, pero en Mérida non chegou a facer ningún milagre, contesta o subdirector. Foi en

Salamanca, onde resucitou unha doncela. Aquí veu a desbancar ó bispo titular. Mellor dito,

metropolitano, pois Hidacio era, digamos, o xefe de todos os cristiáns de Lusitania.

        Teño entendido -dígolle, invitándoo a contar-, que a acción se decidiu en Eauze.

        -Así é. Saíron de Eauze, no sur de Francia. Logo de ser elixido bispo de Ávila,

Prisciliano quixo impor a súa norma de vida a todo o mundo. O seu próximo obxectivo era esta

cidade, Mérida. Para conquistala, practicou esa táctica que agora chamamos entrismo. Un grupo

de seguidores escribiu un libelo contra o arcebispo Hidacio, no que era acusado de prácticas

licenciosas, e mesmo formularon unha denuncia oficial, afirmando que Hidacio vivía con

esposa e tiña un fillo oculto.

        -Cando máis caldeado estaba o ambiente, Prisciliano decidiu iniciar unha operación case

que militar, un golpe de Estado eclesiástico. Salviano obtivo as cabalgaduras máis veloces e de

mellor estampa de Aquitania, saíndo de Eauze el, Instancio e Prisciliano a finais de agosto do

381. Ó longo da ruta cruzáronse columnas de tropas en marcha destinadas a sufocar os repetidos

soerguementos dos bagaudas refuxiados na Hispania. Tamén atoparon bandas errantes de

desertores, que se ben eran terribles cos viaxeiros descoidados, sometíanse ó ouro dun señor

para servíreno con disciplina e crueldade.

        "Chegaron a Jaca pasando Canfranc e Somport por camiños veciñais, que os

vagabundos coñecían ben e así evitaban encontros coas lexións. Por varios centos de denarios

uniuse a eles en Jaca o bandoleiro Leoncio, o maior espantallo que xurdira das ruínas da orde
                                                                                           -161-
                                                                                              161



social na prolongada ocupación da nosa península.

       "Corpulento, de entre corenta e cincuenta anos, aínda que esta última suposición podería

deberse ós efectos do sol e do vento, polas súas faccións regulares, sería Leoncio un home

atractivo se se fixese abstracción da súa mirada, na que asomaba unha expresión de falsidade e,

en ocasións, de feroz violencia. Formara unha centuria con tantos rufiáns e desertores como

podía manter co saqueo ilimitado. En terras palentinas raptou unha dama vencellada ó

emperador. Esta dama, disque de gran fermosura, viaxaba nunha luxosa carroza de seis cabalos.

A ninguén lle era dado vela, e o propio Leoncio respectábaa. Resumindo, o trío que saíu de

Eauze convertérase nunha partida de trescentos ó chegaren a Plasencia, sumando bandidos,

desertores, a dama ilustre, os seus edecáns e os seguidores de Prisciliano, con este á fronte".

       O eivado corporal, que non mental como se pode comprobar, leva dez minutos

parolando e invítame a sentar, o que me parece equitativo. Pide dous vasos e unha botella de

auga. Bebemos. Coa ollada no vaso, observando as ondulacións, deriva outra vez cara ó pasado.

       -As hostes de Prisciliano ían con moito atraso, debido a factores externos: un

continxente de tropas imperiais estaba realizando recoñecementos en zonas que quizais

cadrasen co seu camiño se seguían avanzando. De aí que ficasen un tempo en Plasencia.

Puxéronse en marcha un martes ó amencer. Primeiro, un grupo de arqueiros selectos, con orde

de disparar ó instante a calquera figura en movemento; e logo, tras dun curto intervalo, o groso

da comitiva protexía a carruaxe da dama.

       "O sol saíu arredor das once, ilumimando a terra xeada. Diminuíra a severidade do frío,

e a dama, correndo as cortinas, puido ver que a paisaxe era fermosa mesmo no outono, animado

como estaba o interminable bosque polas bagas escarlatas do serval e o escuro verdor da

aciñeira".

       Levo o vaso ós beizos, para asimilar a última frase, e boto un grolo rápido. O xove
                                                                                        -162-
                                                                                           162



superdotado agarda sen alzar a vista. Cando remato de beber, prosegue:

       -Tal incidente deulle tempo a Hidacio para se preparar. Uns emisarios avisárono sobre

das intencións de Prisciliano. Este e os seus chegaron logo de mes e medio de viaxe. O seu

axente en Emerita Augusta subornara a garda para que lles abrisen a porta de Traxano.

Preferiron entrar de madrugada e, co beneplácito dos gardas da cidade, convenientemente

subornados, acamparon ó pé do acueducto.

       "Ás seis da mañá ábrenselles as portas de Mérida. As rúas están cubertas de néboa e as

siluetas dos forasteiros teñen un aquel de pantasmas. Unha anciá que os ve chegar, refúxiase

nun pórtico por se, como parece, son seres do outro mundo.

       "Diríxense en pequenos grupos á basílica. No seu interior, monxes, guerreiros, paxes,

escravos, cenobios e viláns, empúxanse cos cóbados e confúndense nas naves e perante o altar.

Hidacio acaba de rematar a plática, cando entran os seus adversarios. Prodúcese un revoo entre

os asistentes, porque alguén avanza resoltamente cara ó presbiterio. Ambas faccións levan as

mans so as togas e todos se espían con ollos ora interrogativos, ora ameazadores. Prisciliano e

Hidacio observan todos os detalles sen pestanexaren. Este lance non figura en ningún plano. A

xente dá en se axitar. Dous seguidores de Hidacio tratan de deter ó intruso, pero o home lisca

das súas mans e chega ó altar, onde se acusa de media ducia de pecados veniais, e implora a

absolución do seu pastor. Cando a destra de Hidacio remata o seu bater de ás sobre a cabeza do

pecador impenitente e todos respiran aliviados, achégase Prisciliano ó altar.

       -Coa venia do voso amantiño bispo Hidacio -exclama-, Prisciliano de Ávila quérevos

falar do que as leis eclesiásticas dictan verbo da vida dos bispos, mais tamén dos presbíteros e

diáconos, pois todos participamos no divino sacrificio e as nosas mans confiren a gracia do

bautismo e convocan o corpo de Xesús Cristo. Non só nós pensamos que debemos ser

perfectamente castos, como presumiblemente o é o voso dignísimo bispo, senón que así consta
                                                                                        -163-
                                                                                           163



na Divina Escritura. Prisciliano vai glosar este tema tan candente con argumentos irrebatibles:

¿con que sentimento un bispo ou un presbítero ousará esixir a unha viúva ou a unha virxe que

garde a súa integridade ou a continencia, ou ben aconselle a alguén que manteña casto o seu

leito se el mesmo se empeña en xerar fillos para o mundo? Por non observar este mandamento,

Adán foi expulsado do paraíso e privado do reino dos ceos. ¿Credes que un prevaricador pode

sentar á mesa de El-Señor?

       Unha pálpebra estremecida, o tremelicar dunhas togas, os noelos sen sangue dunhas

mans largacías, cerradas, acusan as dianas de Prisciliano nalgunhas almas inocentes dos fieis, en

aqueles espíritos ante os que, por primeira vez, o pecado se desprega con toda a súa

inmensidade escura.

       Os partidarios de Hidacio óllanse, interrógano coa miada, pero ninguén se decide a

contestar:

       -O apóstolo Paulo di -encadea Prisciliano-,: "Non estades na carne, senón no espírito". E

igualmente afirma: "Os que teñan muller deben comportarse coma se non a tivesen". ¿Pensades

acaso que ordena iso ó pobo, mentres que cos sacerdotes e os levitas se amosa máis

compracente? Non: pois de seguida subliña: "Non vos ocupedes da carne, senón do espírito". E

insiste: "Querería que fosedes coma min mesmo". ¿Non vos parece normal que os que están ó

servicio de Xesús Cristo, os que ocupan o seu trono na terra, observen a mesma regra? Nas

Santas Escrituras está dito que os elixidos, para conferiren os sacramentos, deben gardar pureza.

Unha persoa lixada pola carne ¿ousaría degradar o puro e o santo?

       "A asistencia está petrificada, medorenta, pero séntese atraída polo orador. Prisciliano

descende os chanzos do altar, recollida na súa man esquerda a capa e alta a cabeza. Pasa por

entre os fieis alucinados, a punto moitos de romper en saloucos e outros mirando

despectivamente a Hidacio. Entón, Hidacio abandona a súa quietude. Marchando con grandes
                                                                                        -164-
                                                                                           164



alancadas do coro, baixa de dúas en dúas as escaleiras e en vez de ocupar o lugar deixado por

Prisciliano, diríxese á porta principal. Prisciliano regresa ó altar. Cadaquén ocupa agora unha

extremidade do templo. Entre eles, a multitude. Por riba das cabezas lanza Hidacio as súas

palabras:

       -Benquerido rabaño que estás so a miña custodia. Levamos escoitado con atención a

Prisciliano, pero eu dígolle que se el consegue practicar a castidade, non por iso debe censurar

ós que seguen a vía menos elevada do matrimonio, pois "o matrimonio é honorable, e o leito

conxugal, inmaculado", como di o Apóstolo. E ti, admirable Prisciliano, se practicas a castidade

¿non pensas que naciches de pais casados? Non despreces a prata porque posúss ouro. As

persoas que observan as leis sagradas do matrimonio -non esas unións licenciosas e impúdicas-,

os que acoden ás reunións da Igrexa con vestimenta e corpos puros, os que recorren ó

matrimonio, non en fervor de voluptuosidade, senón para ter descendencia, poden aspirar tamén

á salvación.

       "Articula con lentitude, pronuncia con suavidade, pero ó facelo brande o báculo, e unha

sombra delgada cruza as naves coma un vergallazo.

       -Nosoutros preguntámosche o seguinte, intachable Hidacio, contesta Prisciliano. ¿Se

unha muller ten comercio carnal co seu esposo durante a noite, ou un home coa súa esposa e á

mañá seguinte acoden a unha asemblea litúrxica ¿poden ou non poden comungar?

       -Inquisidor Prisciliano, o Apóstolo proclama: "Non vos rexeitedes o un ó outro, se non é

de común acordo, durante certo tempo, para entregarvos á pregaria. Logo tornade á vida común

para que Satanás non se aproveite da vosa incontinencia".

       -Pero dime, honestísimo Hidacio: ¿que días da semana prescribes abstención para os

casados e que outros teñen estes libres para comportarse ó seu xeito.

       -Repítoche, sarcástico Prisciliano, o que antes dixen con palabras do Apóstolo. E engado
                                                                                        -165-
                                                                                           165



que é obrigatorio absterse sábados e domingos, porque eses días se ofréndase a Deus o sacrificio

espiritual.

        -A pureza non distingue o luns do xoves, nin o martes do domingo, selectivo Hidacio.

Se o comercio carnal é unha impureza, éo para todo o ano e para a enteira vida. Nosoutros,

sacerdotes e bispos, debemos estar sempre en estado de gracia para comunicárllela ós

catecúmenos. Os que viven con muller e traen ó mundo materia en forma de criatura, poden

seguir chamándose sacerdotes ou bispos, pero non ostentan a dignidade que esas ordes levan

consigo.

        Neste intre achégase ó altar un mozo cun pergamiño nas mans. Le con voz tremente:

        -Perante Xesús Cristo, perante o Pai celestial e perante o Espírito Santo, que forman un

só Deus verdadeiro, declaro, en nome da comunidade cristiá de Mérida, que o noso pastor

Hidacio oculta relacións carnais cunha muller, da que ten un fillo, e este fillo sofre pola

conducta de seu pai.

        Inmediatamente, a voz estentórea de Prisciliano acala os murmurios da multitude:

        -¿Que pensar dos xerarcas da nosa Madre Igrexa? ¿Por onde se meteu nas igrexas a

pestilencia do sexo? Por este motivo, benqueridos fieis, levados polo respecto que merece a

nosa santa relixión, Prisciliano prevenvos que o ministerio de Deus non debe ser confiado a

xente desta caste, contaminada pola impureza e a incontinencia. Nin a carne nin o sangue se han

apropiar do reino dos ceos, nin a corrupción da incorruptibilidade. Os presbíteros, os diáconos,

os bispos non deben abaixarse e comportárense coma animais.

        "Mentres falaba Prisciliano, achegáronse os homes de Hidacio, de modo que ó concluír

as súas palabras, tíñano rodeado. A porta de saída estaba custodiada por catro colosos, e ó

sinalar Hidacio co brazo estendido o lugar onde se escondera Prisciliano, apagáronse os cirios e

xurdiron das sombras unha chea de mans armadas. Berros e atropelos, preguntas de asombro,
                                                                                         -166-
                                                                                            166



inxurias de maldición, estertores de agonía. Os priscilianistas volveron as costas e correron cara

á saída, pero alí estaban os catro colosos e outros tantos gladiadores que os recibiron con

enrabexada violencia.

          "Prisciliano escapara á zona máis escura. Solitario no espacio baleiro, por un intre

sentiuse abandonado de Deus. A dous pasos del soou un choque de espadas, brincaron faíscas e

ós seus pés caeron dous vultos, dous ruídos sufocados: eran seguidores seus, pero nin tempo

tivo para socorrelos; a porta na que estaba apoiado abriuse e saíu unha man que o tirou da toga

cara afora. Volveu a pecharse a porta. Mercé a unha luz dun facho, Prisciliano viu que o seu

salvador era un arqueiro do bandido Leoncio. Sen perda de tempo, o home meteuno a empuxóns

nunha carroza, sentándoo no banco derradeiro a carón dunha muller de gran fermosura.

          "A luxosa carroza arrincou coma unha tromba cara á porta de Traxano sen que os gardas

puxesen a menor traba á súa saída da cidade, malia as ordes estrictas que tiñan de impedir

calquera fuxida. Xa en campo aberto, o cocheiro apagou os fachos, que alumeaban o camiño,

adoptando un ritmo acougado e guiándose pola lúa. A muller botou a cabeza cara atrás e

púxolle a man á altura do rostro e foi ela quen fixo o primeiro movemento, bicándoo na

comisura da boca tras dun xesto rápido que parecería fortuíto se non lle seguisen unhas palabras

pronunciadas a media voz: nunca, aseguroulle, nunca dera cun home ó que puidese amar tan ás

cegas".



          Non sei cómo lle agradecer ó subdirector a súa charla, que me vén que nin pintada. Así

llo digo e despídome. Léveme, por favor, a cas miña, pídeme el, vergoñento e humilde.

¡Carallo, é certo! Son as dúas e o gardián foi xantar. Sen dicir nin chío empurro o carriño costa

enriba baixo un sol de xustiza. Élle alí, cerca do anfiteatro, indícame. Douscentos metros máis

de subida e suor, todo sexa por Prisciliano, pero pásolle o carriño ó meu fillo, que empurre
                                                                                         -167-
                                                                                            167



tamén el un pouco. Deixámolo no seu domicilio -por sorte, vive nun baixo-, e dirixímonos ás

motos.



         A iso das cinco saímos contra Salamanca e entramos en camposas irtas, poeirentas,

silenciosas: un paseo, de non ocorrérsenos (ós dous, igual de antropomorbosos) meternos polas

Hurdes, a ver se a xente segue a vivir como nolo pintou Buñuel.

         Tomamos a N-630 e ós vinte quilómetros viramos á esquerda cara a Oliva de Plasencia,

Ahigal, Pinofranqueado, e aí comezamos a dar voltas, caemos en Vega de Coria, máis voltas,

Pinofranqueado, capital das Hurdes, un remanso de acougo coa súa fisionomía montañesa, os

seus grandes balcóns de madeira para tomar o fresco. Cando entramos, xa na anoitecida,

parellas de namorados, ben amartelados nos bancos das casas, déixannos ver que se a situación

económica cambiou dende "Tierra sin pan", os amoríos nestas vilas seguen sendo lentos,

longos, e rodeando a Peña de Francia chegamos a un dos nosos obxectivos que é A Alberca.

Chea de turistas españois. Rápido a Salamanca, para chegarmos contra as doce da noite.

         Coñezo tres hoteis aquí. Nun deles estiven con Tierno Galván, noutro con Feli, Felisa e

o terceiro hotel podería ser o convento das Adoratrices, dígolle a Oscar, onde vive, profesa, a

miña irmá, a santa, dende hai corenta e cinco anos, ¡que horror, a miña vida cóntase xa por

medios séculos!

         Oscar non quere saber nada deste último parador, aínda que lle explique que as

Adoratrices non son monxas coma as demais e que polo convento buligan rapazas recollidas.

De neno a miña irmán sacábame os domingos do internado de Madrid para me levar ó convento

da rúa Princesa. Eu víaas tan aqueladiñas, desfilando polos corredores cos seus uniformes a

raias, cantando en coro loores a María que nai nosa é, e no fondo osmaba que eran unhas

traviatas. Imaxinábaa canda elas nunha divina esmorga. E agora que estou a piques de realizar o
                                                                                        -168-
                                                                                           168



meu soño, Oscar prefire que procuremos o hotel de Tierno Galván. É unha hospedaxe familiar

coma a de Ávila, explícolle para desanimalo, de cando Tierno estaba aquí de catedrático. Foi hai

ben tempo...antes da transición, o tirano asinaba as súas derradeiras condenas ó garrote vil e

Tierno Galván acababa de fundar o Partido Socialista Popular, que afundiron Felipe González,

François Miterrand e Willy Brandt. ¡E seica lle hai que agradecer a democracia á Internacional

socialista!

        Durmimos á fin nun hotel de tres estrelas próximo á Praza Maior, demasiado luxoso

para nós, afeitos a vivir coma bohemios. Estivemos Felisa e mais eu neste hotel catro anos

antes. O xornal Le Monde envioume a facer unha entrevista con Gonzalo Torrente Ballester.

Vin velo ó seu piso da Gran Vía. A súa muller, Fernanda, levoume á biblioteca, onde me

agardaba o escritor. Fernanda axudoulle a erguerse do sofá para que me saudase. Pareceume

tímido e afable, aínda que a timidez tal vez proviñese da súa profunda miopía. ¿Sabe vostede,

díxenlle, que xa traio escrito o texto da conversa que imos manter? Compúxeno a base de

preguntas e respostas que encontrei nos seus libros, nas súas conferencias, nas súas declaracións

públicas. Ben, contestoume. Entón ¿que necesidade tiña de vir dende tan lonxe? Para coñecelo.

Mellor dito, volver a velo. A principios dos anos cincuenta adoitaban ir Cunqueiro e vostede á

feira de capóns de Reigada e hospedábanse no hotel do meu pai, que era o único decente que

había na vila. Por suposto que me refiro ó hotel e mesmo esaxero. Eu era un cativiño, e vostedes

célebres. Impresionábanme moito. ¿Célebres? ¡Que va! Cunqueiro e mais eu escribiamos na

máis absoluta soidade, moi arredados do famoso realismo que se levaba daquela. Eu non sabía

de que se trataba e aínda é hoxe o día que non o sei, conclúe Torrente, e cala. Entón iniciamos

un diálogo inexistente, que hoxe se chama virtual, tirado da súa obra.



        Imos cedo ó convento das Adoratrices. Na lembranza, era miña irmá unha rapaza de
                                                                                         -169-
                                                                                            169



dezaoito anos, pianista xeitosa, coqueta e con pretendentes, e chega unha velliña sostida por

dúas muletas, un paso aquí, un pao acolá, o pé onde non se esborrexa (piso encerado) e, sen

máis, espétame moi caritativa ela: pero que vello estás, Chuchiño, que era como me chamaba ós

meus dez anos. Inicio un achegamento e ¿bicala? Á fin e ó cabo é a miña irmá, pero igualmente

unha monxa medio de clausura ¿non si? Detenme, detéñome (A superiora díxome que sofre

oclusión intestinal e excrementa pola boca). Que non a toque, espántaseme a miña irmá: está

invadida pola osteoporose e ten os ósos coma de cristal; que lle fale de lonxe, mesmo o eco

pode derrubar o vaso crebadizo do seu corpo. Con todo isto, bríllalle o entendemento. Falamos

de política. Felipe González non foi tan malo, deulles a seguridade social e a xubilación. ¡A

xubilación de que, para que, santo Deus! ¿Acaso quere volver á casa familiar que xa non existe?

¿Desdeña unha estancia eterna no ceo? ¿Non está feliz entre catro muros coas recollidas? E

agora que o penso ¿u-las traviatas? A miña benquerida irmá é máis liberal ca min, coas miñas

brincadeiras de mal gusto e enténdese moi ben con Oscar. Mesmo acepta a música rock, e non

coma a miña nai, que cando viu os seus netos por televisión dixo: ¡Ai ho, se alomenos fose

música da boa!

       Saímos do convento convencidos de bicarmos as meixelas dunha santa e, fronte ó

convento da santa, batemos coa estatua en bronce de Unamuno. De aquí, de Salamanca era

bispo Salviano, aquí estará para sempre Unamuno, vive aínda a miña santa irmá, todo me leva a

pensar que hai uns mil seiscentos anos, dezaseis séculos e tantos e cantos decenios e lustros, veu

predicar aquí Prisciliano.

       Moito do que conto é froito da miña mente; tal vez a aclaración sexa superflua, pero non

quero que en ningún momento pense o lector que vivo para enganalo. Por iso empéñome en que

o milagre do que me falou o minusválido de Mérida o conte unha persoa de carne, de óso e de

absoluta solvencia. Iso estaba pensando e ¡plaf!. bátome na testa: ¡Torrente Ballester! ¿Quen
                                                                                            -170-
                                                                                               170



mellor ca el? Coñece a fondo a teoloxía; léase "Don Juan", a súa mellor novela; escribiu sobre

Prisciliano e sobre Compostela, recibiu toda clase de premios e, se dura uns anos máis, é capaz

de chegar ó Nobel e, last but non least, é políglota e galego. Este último argumento é o único

que convence a Oscar para deixarme tomar cita con Torrente Ballester. Vémolo dentro de media

hora.

        O escritor ferrolán non cambiou dende hai catro anos. Tal vez á súa muller lle resulte

máis dificultoso sentalo e erguelo do sofá; el di que se lle agravou a miopía, pero o certo é que o

vexo estable nesa idade na que un se consola coma Sófocles: non hai ancián que non poida vivir

un ano máis, nin mozo que non poida morrer ó día seguinte. A súa memoria, prodixiosa, lembra

todos os detalles da nosa entrevista ficticia. Ocórreseme que co mesmo método podo escribir a

súa necroloxía. Non ten o menor inconveniente. Mesmo se amosa disposto a colaborar na súa

redacción, ata certo límite. O que me interesa polo de agora é a resurrección, obra e gracia de

Prisciliano, da doncela salmantina.

        -¡Ah, si! E dirixe os ollos ó ceo raso, os seus ollos opacos que se volven a min.



        -Lucrecia, a filla do rétor da cidade (coma se a coñecese), xacía sen falar nin respirar,

dando a todos a impresión de estar morta. De nada serviran as beberaxes do físico Andeón, as

pregarias dos sacerdotes, as visitas de todo canto salientaba en ciencia e en bruxería. Bagoaron

os seus pais primeiro; choran agora os veciños polas mágoas daqueles e, dado o seu rango,

proclamouse sen demora o loito público.

        "Chegou Prisciliano a predicar a Salamanca e levárono onda ela. Cos pés contra a porta,

coma nunha doce infancia, Lucrecia atopábase inconsciente dende unha noite sen lúa. Soñaba

coa eternidade maniña, sen amor e sen piedade para cos vivos. Xa concluíran as libacións rituais

en honor ós deuses, as escravas vertían cinsa polas súas cabezas e unha rapaza, ó ritmo de
                                                                                        -171-
                                                                                           171



instrumentos de corda, entoaba cántigas lidias, tristísimas de escoitar.

       "Tendida sobre alfombras escarlatas, libre de pensamentos, Lucrecia repousaba nunha

almofada color púrpura. Un sudario de liño cubría o seu corpo adolescente. Fermosa estaba na

morte, coma se acougase. Prisciliano ficou a soas con ela. Ergueu o sudario. Ollou de enriba

abaixo a súa nudez. Espiou en van o latexar do seu peito, o paso do sangue, o tránsito do ar nos

pulmóns.

       Anoitecía. Prisciliano acendeu unha lámpada de aceite, pousouna no chan e dispuxo un

mollo de herbas nun botafumeiro. Cando prenderon as herbas volveu onda a xacente. Inclinouse

cara a ela. O fume baixaba fedorento, atafegante. Rozando os seus beizos cos beizos dela, en ton

semellante ó asubío da cobra...".

       Torrente Ballester acompaña o relato con brillantes debuxos de cigarros. Tras dunha

fumarada, inclínase cara a min, pégaseme ó oído e, con ton borboriñante para que non saian da

biblioteca, pronuncia as seguintes palabras:

       -Esconxúrote, Frimost, e ordénoche que por todos os nomes ós que poidas estar

vencellado e sometido; exorcízote, Namrosth, polo teu nome, e pola virtude de tódolos

Espíritos, por todos os caracteres, polo Pináculo de Salomón, polos esconxuros xudaicos,

gregos e caldeos, pola túa confusión e maldición. Hei multiplicar as mágoas e mailos tormentos

día tras día e para sempre se non acodes a cumprir a miña vontade, se non te sometes a todo o

que che pida, sen que teñas poder para danarnos nin a min nin a Lucrecia, tanto no corpo coma

na alma nosos e de todos os nosos achegados. Non che reclamo unha alma longo tempo oculta

polo Hades e habituada ás tebras, senón unha alma que acaba de fuxir da luz e que aínda está

retida na primeira fendedura do albo Orco, e aínda que sinta o meigallo destas herbas, dunha soa

vez verá as Erinias.

       "Logo desta invocación, Prisciliano cargou o botafumeiro con follas de loureiro, fixo
                                                                                       -172-
                                                                                          172



derreter unha figuriña de cera e xirar un rombo máxico. Coa súa voz aquela sinuosa e queda,

Torrente Ballester musitou no meu oído:

                       Coma loureiro murchará o maligno

                          derreterase coma cera morna;

                       ordénolle que xire, rombo inconstante:

                       volve ó inferno de onde ninguén torna.

       "As portas seguían pechas. Nin un chisco de ar entraba no cuarto. Prisciliano colleu a

Lucrecia polo pulso. O pulso comezaba a latexar. Entreabriuse a súa boca: algo suplicou ela con

voz renacente, que Prisciliano refugou con tenrura e compaixón.

       -Os deuses ordénante, Lucrecia, que non espertes nin hoxe nin mañá, senón que

permanezas tres días nunha noite continua.

       "Verteu unhas pingas de líquido nos seus beizos, cubriulle o corpo cun lenzo fino e saíu

con pés de la. Ó se despedir do pai, díxolle:

       -Lucrecia vai durmir durante tres días. Ó cabo ha espertar coma cando se emerxe dun

soño sen recordos, pero os vinte días que viviu morta, non lle han ser contados.

       "Trala súa resurrección, Lucrecia seguiuno onde queira, e todas as virxes degoiraban un

pensamento daquel home milagreiro, malia a súa mocidade, antes de que se esgotase, na

veciñanza daquel santo.



       É vostede, dígolle a Torrente Ballester despois dun longo silencio, o pai do realismo

máxico. ¿Cómpre deixar o certo polo fermoso, ou o bo polo dubidoso?, contéstame el (cunha

pregunta, xaora),coma un libro de antigos refráns. Inventar non inventei ren. O milagre de

Lucrecia lino nas Memorias do conde de Malaparuta, que me trouxo Cunqueiro de Sicilia. Non

puña en dúbida a veracidade do relato, amigo Torrente, en absoluto. Pensaba en García
                                                                                        -173-
                                                                                           173



Márquez. Cando lle comentei a semellanza da literatura de vostedes dous, explicoume que era

normal, que todas as historias marabillosas de "Cien años de soledad" contárallas de neno a súa

avoa, que era galega. Que estando o Caribe cheo de lendas levadas aló polos galegos, é lóxico

que se produza unha literatura parella, chea de mundos máxicos e paralelos. E como vostede é

maior ca el e principiou a escribir antes, eu deduzo que o realismo máxico se iniciou con

vostede. Equivócase. O realismo máxico comeza con Álvaro Cunqueiro. Un silencio. Engade: e

as novelas de dictadores, con Valle-Inclán. Pois vostede, benquerido mestre, acaba de inventar o

virtual marabilloso.

       Despídome e deixo a Torrente Ballester envolveito en fume, oculto polas lentes escuras,

tralas que, ás veces, parece que non hai ninguén.



       A clara estrada de Salamanca a Zamora atravesa campos de cor da espiga trigueira.

Nosoutros fendemos nubes de vencellos -patas curtas, ás longas, berros delirantes-, que patinan

polo ceo veloces -fillos do ar-, ledicia desta mañá de verán. Gustaríame subir a Zamora, a ben

murada.

                       Os muros tenos moi fortes,

                       torres non en demasía.

                       O Doiro cércaa ó pé...

                       O resto téñoo esquecido

                       todo por culpa do Alseimer.

                       De memoria o sabía,

                       sendo fillodalgo e infante.

                       Foi o primeiriño lido

                       antes dos meus oito anos.
                              -174-
                                 174



Recordo unha escena brava

que ós nenos nos gustaba.

Nela don Vellido Dolfos

vasalo do rei don Sancho.

Vellido, traidor malvado

asasina ó seu bo rei

de costas e descoidado

cando este se arredara

coa vontade de facer

o que a ninguén é escusado.

¡Que de dentro de Zamora

un aleivoso saíu(e).

Chámase Vellido Dolfos,

fillo de Dolfos Vellido,

catro traizóns el fixo

e con esta xa son cinco,

se gran traidor foi o pai,

maior traidor é o fillo!

O autor deste romance

dános unha boa lección

de asunto non dirimido:

ou innato ou adquirido.

Pásame o que en Atienza:

a Oscar xa lle escapou
                             -175-
                                175



a inesgotable paciencia.

Non vexo a cidade rubia

castelo de dona Urraca,

onde o Cid Campeador,

desalmado aventureiro

se vendía por diñeiro

sempre ó mellor postor,

fose Cristo ou Almanzor.

¿Como contra a súa Yamaha

negra e veloz loitar

e facelo contra un fillo

que a seu pai quere matar?
                                                                                          -176-
                                                                                             176



                                               IV




          Á unha da tarde, cando deixamos a provincia de Zamora -cadaquén polo seu lado-, a

miña doce Galicia ven axiña ao noso encontro ; a miña Galicia verde e fresca ; esta Galicia,

gardada nas dobleces da lembranza retorna pródiga e redentora. Oxalá que Oscar sinta o mesmo

ca min.

          Priscila enreda entre humidade e olores a herba, a calquizo e a bosta de vaca. Acendeuse

outra vez o mix/oil. Dende que saín de París, a Vespa traga case que tanto aceite coma gasolina.

Caleino por non resultar pesado, abondo me custa amenizar a viaxe con contos e díxome-

díxomes, pero veño metendo aceite cada cen quilómetros alomenos. E líquido para os freos, xa

nin calcular. Esta estrada é excelente, de piso alcatranado, con certa asperidade á que se agarran

os pneumáticos. Os emigrantes, e aquí fórono o oitenta por cento dos homes, cos seus aforros

antes construían escolas e agora dálles por asfaltar camiños e construíren chalés suízos,

miniaturas de castelos do Rin, maquetas de vilas romanas ou imitacións de mansións

normandas.

          Alá está Oscar, parado ó bordo da estrada, cunha bolsa de plástico que lle deixou Berta

toda esfarrapada (refírome á bolsa), a xeito de impermeable. Atópase na súa salsa. Veu a Galicia

varias veces en xira. En todas partes ten amigos. Coñece ó fillo do dono desta tenda mixta na

que se amorean cadeiras e mesas, clientes barulleiros, pan de millo, de centeo, de mestura e de

trigo; bocois de viño do Ribeiro, de Valdeorras, de Albariño e de Cacabelos; tortillas de cebolas,

de pementos, de chourizo, de xamón, todo saborosamente graxento.

          Comemos a fartar e ó final non nos queren cobrar. En cambio, ós nosos veciños de

mesa, o dono bótalles a conta:os chourizos, nada, que os facemos aquí; o xamón nada, que os
                                                                                         -177-
                                                                                            177



cría a miña muller, falo dos cochos; as patacas nada, temos o horto detrás; a auga nada,

sacámola cun caldeiro do pozo e gratis tamén a empanada de lamprea que fai a miña cuñada de

masa que renxe e delgadiña como Deus manda.

       Para que cobren algo hai que pedir unha lata de sardiñas, que non se pescan aquí. Total,

corenta pesos. O resto gratis. Economía campesiña, así lles vai a eles.



       Camiño de Ourense as motos marchan ledas, rotas as ataduras que en Castela as unían á

terra. Ceiban máis clorofila estas árbores esveltas; das súas pólas, tortas cara arriba logo de

caeren, terman con tanta teimosía da neve, piñeiros do Norte ou así os chaman. Teimuda tamén,

Silvina segue co freo de man bloqueado. O meu fillo está a me esperar no empalme. ¿Imos pola

xeral ou seguimos por estradas pequeneiras? Preguntámoslle o camiño a unha nena que está

alindando unhas vacas. Na Terra Chá luguesa temos este fermoso vocábulo, alindar, que é poñer

lindas ás vaquiñas, levalas a pacer, tocarlles o pífano, acaricialas para que se lles redondeen os

ubres. Non é así, que se di alindar para termarmos delas e así respecten os lindes dos veciños,

pero tanto ten. A pastoriña non dá entendido que teimemos en transitar por unha estrada mala e

montesía, cando acaban de inaugurar unha nova e ancha.

       En Ourense, Oscar lévame directamente ó centro histórico. Véxoo con ansia de

amosarme a miña terra. Ourense é unha pequena Compostela, máis auténtica, sen tanto turista

nin tunos diante da catedral; eses pillabáns disfrazados de universitarios renacentistas, que nin

estudian nin saben tocar a bandurra. Entramos na Rúa Nova, que aínda conserva trazos de

xudería. En Portugal e en Galicia, os xudeus viviron en paz e amizade cos cristiáns e raramente

foron víctimas das iras populares, ata que chegou a Inquisición. Tal clima de tolerancia

comprobouno máis tarde George Borrow. A principios do século XIX, durante a primeira guerra

carlista, don Jorgito o inglés percorreu España comisionado pola Sociedade Bíblica Británica co
                                                                                         -178-
                                                                                            178



obxecto de difundir o Novo Testamento nunha edición sen notas nin aparato crítico; é dicir, a

Biblia protestante. Necesítase valor. Máis do que a gran Berta en Colombia. Logo de mil

incidentes sufridos en Castela, entrou en Galicia polos vieiros montesíos do Cebreiro. En Lugo

vendeu todo o cargamento de libros que levaba. O que máis lle sorprendeu a don Jorgito foi que

os dous primeiros exemplares llos mercase o bispo da cidade.

       A tolerancia dos ourensáns reflicte hoxe nesta rúa e nesta taberna. Entramos nela a

instancias miñas. Dende fóra vin un retrato do tirano Franco, escoltado por José Antonio Primo

de Rivera, fundador da Falanxe (lémbrollelo ós xoves), e por don Manuel Fraga Iribarne,

presidente da Xunta de Galicia, que é da mesma colleita. Nunha vitrina interior hai expostas e á

venda botellas de viño tinto. As etiquetas -Reserva de España-, levan a bandeira "rojigualda"

nas que consta o ano da producción e mailos retratos dos devanditos individuos.

       A Oscar párano dúas ou tres veces pola rúa. ¿Non serás ti Oscar? Sono... e as rapazas

case que desmaian. El, coma se tal cousa e a min nin cristo me fai caso...ata que, cando

estabamos senados nunha terraza da praza da catedral ante unhas racións de polbo, oio falar

francés. Presto atención. Pillo no ar algunhas frases: falan da miña nova xente, Martiño,

Ambrosio, Agostiño, Exeria, Eucrocia...¡Prisciliano e o Suplantador!

       Descúlpome por entremeterme na conversa. Preséntome. Eles son Jacques Chocheyras,

catedrático de Grenoble e Jacques Fontaine, profesor emérito de Historia das Relixións Antigas

na Sorbona. ¡Os dous co nome do Suplantador!, "malgré eux".

       -Viñemos, explica Chocheyras, a un coloquio sobre Prisciliano que se clausurou onte en

Ferrol. ¿E vostede, amigo Veiga? Pois fíxese que eu, des que saín de París, non deixei de

atoparme premonitoriamente, con Prisciliano, anque o único obxectivo da viaxe era o de sacar

un carné de conducir. ¿Que podemos facer por vostede?, dime Fontaine moi estrañado. Pois

verá: estou chegando a Fisterra e aínda ignoro certas claves. Hei de acelerar o final. Ten vostede
                                                                                        -179-
                                                                                           179



sorte, respóndeme Fontaine: Alain Tranoy e algúns máis dos que participaron no coloquio de

Ferrol aínda andan por aquí. A Eduardo López Pereira atópao vostede en Compostela. Fíxese

qué casualidade, explícame como se non estivese eu afeito a elas: estamos diante da catedral de

Ourense, que é moi parecida á de Compostela. Incluso ten unha copia do Pórtico da Gloria,

realizada por un discípulo do mestre Mateo. ¿E sabe vostede como se chama a catedral?, tercia

Chocheyras. Catedral de san Martiño de Tours, o defensor de Prisciliano. Por iso hai en Galicia

moitas parroquias, ermidas e lugares denominados san Martiño. Os fieis non podían render

culto a Prisciliano, e facíano coma por procurador, a través de san Martiño. Recoméndolle que

vexa unha escultura extraordinaria de Gregorio Fernández.

       -Non deixarei de facelo, señor profesor. Pero agora o que me gustaría saber é o que

sucedeu tralo intento de Prisciliano de se apoderar da Sé de Mérida.

       -Pois verá. Pola Vía da Prata, pola Vía Augusta, pola Vía Militar, de Mérida a Astorga,

de Palencia a Bordeos, de Bordeos a Eauze e de Eauze a Tréveris e Roma, espallouse

rapidamente a noticia do descalabro sufrido por Prisciliano, chegando ós oídos do bispo de

Roma, que era o hispanorromano Dámaso. Os inimigos de Prisciliano aproveitaron a súa

derrota. Itacio deu en procurar apoio de xuristas e de teólogos co fin de preparar unha acusación

ben artellada contra del. Escaravellando nas actas de sínodos e concilios, descubriron que o

canon LI do concilio de Elvira anulaba a ordenación sacerdotal de quen fose maniqueo. E,

segundo Itacio, Prisciliano fora condenado en Zaragoza antes de ser elixido bispo de Ávila.

Ergo, podería ser destituído da prelatura se se formulaba unha acusación de maniqueísmo.

       -¿Como se amañou Itacio para incoar proceso ós priscilianistas?

       -Prisciliano gozaba dun inmenso prestixio entre o pobo. Atribuíanselle toda clase de

virtudes e milagres. Non obstante, aquela malfadada expedición puxo contra del gran parte da

xerarquía eclesiástica e, por suposto, o poder imperial, que non podía aceptar o tránsito de
                                                                                        -180-
                                                                                           180



bandas armadas polos seus territorios; sobre todo, que o movemento priscilianista estaba

tomando un nidio cariz social. Entón, Itacio solicitou e obtivo apoio dos bispos de Bordeos e de

Tréveris, que viñeron a sumarse ó bando de Hidacio de Mérida.

       "Itacio baseouse no concilio de Elvira e nas resolucións do concilio de Constantinopla,

no 381, convocado por Teodosio para defender a doutrina de Nicea, contra os arrianos,

maniqueos e pagáns.

       "Neste concilio, os eclesiásticos, conciencia de Teodosio, sinaláronlle a este as normas

para a persecución: os bispos e presbíteros que cometesen a atrocidade de celebraren a Pascua

en día ilexítimo, non só quedaban excluídos das regalías e estipendios de que tan profusamente

se beneficiaran, senón que sufrían a confiscación da súa facenda e mais o desterro. Os delictos

de maniqueísmo e de bruxería, pagábanse coa morte. A prohibición estendíase a todas as

xuntanzas nas que participasen os chamados herexes: polo día, á noite, en público ou en

segredo, en cidades ou no agro, e todo solar ou edificio utilizado para este labor, confiscábao o

patrimonio imperial. E para que non se dese escapatoria, se algún rescrito lles for no máis

mínimo favorable, se os sospeitosos podían liscar por algunha fírgoa de tal ou cal lei, o

emperador dispuxo que a tal lei fose dada por apócrifa, fraguada pola maldade, e que non se

aplicase.

       -Por favor, señor Chocheyras, deixe para un futuro libro ou congreso as digresións

xurídicas e dígame en palabras sinxelas cómo cursaron a denuncia Itacio e Idacio.

       -Síntollo ben, señor Veiga. Os deuses non me concederon o don da brevidade nin o da

moderación. Con todo, hei facer un esforzo:

       -Itacio desprazouse a Milán. Entrevistouse con Ambrosio, arcebispo e político influente

da corte milanesa. Cun infundios e calumnias, logrou un rescrito do emperador Graciano, con

resolucións que superaban mesmo a solicitude dos acusadores: desterros dos falsos bispos e dos
                                                                                        -181-
                                                                                           181



seus seguidores, non só das súas dióceses, senón tamén de todos os territorios onde

desempeñaban o seu ministerio.

       "Tales medidas foron aprobadas polo bispo de Roma. Cómpre dicir que en asuntos de

exilio, Dámaso era un recidivista: dificilmente conservaría a súa augsta Sé, se no 366 o prefecto

de Roma non decidise apoialo no canto do seu rival Ursino, que foi desterrado a cen millas da

Urbe. E nin se sabe se mandaría que o asasinasen.

       -¿Non reaccionaría ben Prisciliano?

       -Escribindo. Primeiro co Liber apologeticus e logo con carta a Dámaso. Un modelo de

habelencia, emoción e poesía.

       -¿E sería posible facerse coa carta esa?

       -Sería. Comenteina aínda onte en Ferrol. Téñoa no coche e esta tarde pódolle dar unha

fotocopia.

       -É que o meu fillo e mais eu temos que marchar.

       -Pois logo, veña canda min, acompáñame ó coche.

       Jacques Chocheyras non lembra onde deixou o automóbil. As rúas do centro de Ourense

son todas iguais, forman un nobelo semellante ó de Chartres. Cando lle nomeo esta cidade, o

meu acompañante métese nunha explicación, labiríntica á vez, verbo do significado do rosetón,

dos vitrais, do raio de sol que debe penetrar a mediodía para se centrar na lousa da catedral de

Beauce... da mensaxe dos iniciados, unha lección digna do reverendísimo Girólamo.

       -A carta de Prisciliano é moi fermosa, xa a verá vostede.

       -Se dámos co coche...

       Volvo á terraza ó cabo de media hora, logo de lle facer unha fotocopia ó documento e

despedirme de Chocheyras e de Fontaine, con senllas apertas. Pedimos Oscar e mais eu outro

café con leite e dedicámonos á lectura:
                                                                                         -182-
                                                                                            182




                       De Prisciliano, bispo de Avila, a Dámaso, bispo de Roma



       Aínda que a fe católica, que posúe o camiño do símbolo dado por Deus, cobiza máis a

gloria de crer cá de falar, posto que os froitos que naceron da verdade non precisan o enxeño da

interpretación, consonte di o apóstolo: "Evita os debates sobre a lei" (Tit 3, 9), nembargante, xa

que obrigan as circunstancias que nos impuxo a inxustiza levantada por medio do bispo Idacio e

anque sempre xogamos un papel paciente e a nosa arela foi soster máis ben que atacar ás

persoas, aledámonos de que os acontecementos se desenvolvesen de tal xeito que "veñamos

declarar tamén aquilo que cremos" perante túa, que es o maior de todos nosoutros e que, nutrido

das experiencias da vida, chegaches, baixo a exhortación do beato Pedro, á gloria da Sé

apostólica, cumprindo ante a túa persoa a fe dos Apóstolos, que di: "Co corazón crese para a

xustiza e coa boca confésase para a saúde" (Rm 10,10).

       Por tanto, nosoutros tamén, "bautizados en Cristo e vestidos de Cristo" (Gál 3, 27), igual

que cremos co corazón a fe, sublime, na múltiple ordenación da verdade, máis venerable pola

unida potestade dun só Deus, confesámola para a salvación de tódolos que foron implicados en

escándalo pola falsidade das palabras. Pois, como queira que dende hai moitos anos nos

tivesemos entregado a Deus, reparados coa rexeneración do bautismo vivo, desprezando as

sucias tebras das obras do século, ó ler que quen ama a alguén máis ca a Deus non pode ser

discípulo de Aquel (Lc 14,26), elixidos xa os uns para Deus nas Igrexas, e os outros

esforzándose na vida para ser elixidos, viviamos na tranquilidade da paz católica.

       Mais cando de socato xurdiron disensións, quer por unha refutación necesaria, quer polo

réxime de vida ou polo poder dos derradeiros tempos, nosoutros, que desexámo-la caridade e a
                                                                                        -183-
                                                                                           183



paz de Deus, aínda que en conciencia confiabamos, temiamos, así e todo, que, como ocorreu, a

tensión dos ánimos levase a algo que a paz eclesiástica non aturase. Mais no medio disto,

gracias sexan dadas a Deus, Un é Verdadeiro entre todos, xa que ningún daqueles de nosoutros

que escribiu un libro puido achar ata o de agora nin o acusador dunha vida censurable, nin o

xuíz, aínda cando a denigración non sempre caia sobre os culpables e si, nalgunhas ocasións,

sobre os pacíficos.

       Noutras palabras, no concilio episcopal que tivo lugar en Cesaraugusta, ninguén entre

nosoutros foi tido por reo, ninguén foi acusado, ninguén foi convicto nin condenado; nin ó noso

nome nin ó noso propósito, nin á nosa vida lles foron feitas acusacións ningunhas; ninguén tivo,

non direi necesidade de presentarse, senón que nin sequera invitación. Idacio presentou alí non

sei qué commonitorio que sinala as regras, por así dicilo, de conducirse na vida. Nel non foi

censurado, entre as súas regras, ningún de nosoutros, especialmente gracias a unha carta túa, que

prevaleceu fronte ós malvados, na cal pregabas encarecidamente, de acordo cos preceptos

evanxélicos, que non se tomase providencia ningunha contra os que estivesen ausentes e non

fosen oídos.

       Mais nosoutros, malia estarmos ausentes de alí, sempre advertimos nas igrexas, e

seguimos advertindo, que se condenen, no nome do amor e dunha vida intachable e cristiá, os

malos costumes, as normas indecorosas de vivir e todo o que pugna coa fe de Deus Cristo; non

obstaculizar a aquel que, desdeñando a seus pais, prefire amar a Deus coas súas facultades

libres, a súa dignidade e a súa alma antes ca ó século; non arredárlle-la esperanza de perdón a

aqueles que, se non poden co que é primeiro, alomenos queden en segunda ou terceira posición,

posto que dado que hai moitas moradas na casa de Deus Pai (Xn 14, 2). se se mantén incorrupta

a fe no símbolo, debe manterse a esperanza que puxemos en Cristo, aínda cando non se posúa a

facultade de cumprir unha obra perfecta (Rm 7, 18), seguindo ó apóstolo Paulo (2 Cor 9,11)
                                                                                          -184-
                                                                                             184



"para enriquecer a todos" os que chegasen á fe de Cristo por diversa vocación da súa

misericordia.

       Da mesma maneira que recibímo-la fe, conservámola e transmitímola crendo en un só

Deus todopoderoso.

       Custodiando o camiño deste símbolo, condenamos con boca católica tódalas herexías,

institucións e dogmas; o altercado que produciron non os enxeños senón as paixóns bautizando

segundo está escrito no nome do Pai, etcétera (Mt 18, 29): non di "nos nomes", coma se se

tratase de varios, pois é un só Deus venerable pola súa potestade trinitaria. E anque é prolixo

percorre-los detalles e desprezable para os sentimentos cristiáns ata o feito de repeti-las

doutrinas de tales miserias, dicimos isto, non obstante, ante a túa venerable coroa, co fin de que,

se incorremos naquilo que condenamos, sexamos condenados pola propia profesión da nosa

relación. Pois ¿quen pode con oídos católicos crer que o crime da herexía arriana, o crime

daqueles que dividen o Un e que, ó pretender que os deuses son moitos, manchan a luz do

sermón profético, cando non len o que di Moisés ?(Dt 6, 4) . A isto deu testemuño no evanxeo o

Señor, ó dicir (Xn 5, 46). Afín a esta infelicidade, non quere Fotino rete-lo que leu (Hier 17, 5).

Falándolle disto noso Señor a aquel que curara da enfermidade manifestou cómo quería que

crese en El, dicindo (Mt 5, 19).

       ¿Quen pode atura-los herexes patripasianos, cando di a Escritura? (Xn 3, 36). A súa

infelicidade é tan grande que mesmo a confesión dos diabros se condena, cando no Evanxeo lle

di o demo a Deus (Mt 8, 29). ¿Quen pode admiti-los ofitas? ¿Pode existir un tolo que desexe ter

un Deus-serpe, cando está escrito (Ex 20, 2-4) ¿Quen vai desexa-las repiticións bautismais dos

novacianos, cando está escrito? (Ef 4,5). ¿Quen vai desexa-las repeticións bautismais dos

novacianos, cando está escrito (Ef 20,2,4? Sen embargo, a infelicidade destas sectas

coñecémola, e pomos a Deus Cristo por testemuña, polas murmuracións da xente, non por
                                                                                           -185-
                                                                                              185



ningún confrontamento ou disputa, xa que mesmo disccutir con estes é pecado, abondándonos

con saber que quen toma o nome dunha secta, perde o nome de cristián.

       En medio disto, condenamos por completo ós maniqueos, que son xa non herexes, senón

idólatras e maléficos, servidores do Sol e da Lúa, demoños invencibles, xunto con tódolos seus

autores, sectas, costumes, institucións, libros, doutores e discípulos, porque deles está escrito (1

Cor 5, 11). Pois para nosoutros, bautizados e elixidos para o sacerdocio no nome do Pai, do

Fillo e do Espírito Santo, segundo a fe do símbolo, Xesús Cristo, fillo de Deus que padeceu na

carne, é toda a nosa fe, toda a nosa vida, toda a nosa veneración.

       Así pois, cando viviamos nesta verdade da fe e nesta sinxeleza, regresou Hidacio do

sínodo de Cesaraugusta

non portando nada contra nosoutros, como é natural, xa que se despedira de nosoutros cando

comungabamos con el nas nosas igrexas e cando ninguén nos condenara, nin sequera ausentes,

previa acusación.

       Mais para que saiba a túa venerable coroa de onde xurdiu a dor da súa carraxe, de onde

o seu furor, viaxando por todo o orbe chegou incluso ás igrexas: ó volver do sínodo foi acusado

no medio da igrexa e o seu presbítero demandouno perante un tribunal eclesiástico. Poucos días

despois entregaron nas nosas igrexas un panfleto no que se lle botaba en cara acusacións peores

que as que lanzara o presbítero con anterioridade. Moitísimos afastáronse dos seus cregos,

afirmando que non comungarían de se non purifica-lo sacerdote.

       Despois, nosoutros, reunidos, entregamos ós bispos Hixinio e Simposio, dos cales

coñéce-la súa vida, unha carta co seguinte texto: todo se vira perturbado de súpeto; conviña ver

de qué maneira podía durar un arranxo de paz entre as igrexas. O rescrito dicía, para expresalo

cos seus propios termos: tocante ós leigos, se Hidacio lles resultaba sospeitoso, era suficiente a

soa testificación de profecía católica ante nosoutros; polo demais, había que celebrar outro
                                                                                         -186-
                                                                                            186



concilio pola paz das igrexas; por outra parte, no sínodo de Cesaraugusta non se condenara a

ninguén ¿Quen non ía cre-los nosos colegas os sacerdotes, especialmente cando naquel mesmo

sínodo estivera presente un home escrupuloso, o que escribía isto, Simposio? Sen embargo,

estando nisto, tomámo-lo propósito de marchar á cidade de Emérita augusta e ver persoalmente

a Hidacio, propugnando a paz, e Deus é testemuña, antes cá disensión.

       Se for unha inxuria e non un presente pretender consultalo persoalmente como a un

irmán, mellor que citalo como reo, somos reos nosoutros; mais dado que ó chegar e entrar na

igrexa, botóusenos enriba a masa do pobo e non só non fomos admitidos no presbiterio senón

que incluso chegaron a magoarnos, coidamos que o que cometeu a inxustiza foi o que nos

maltratou, e non os maltratados. Con todo, nosoutros, que deveciamos de corazón pola paz,

recibimo-la profesión dos leigos, que non podiamos rexeitar porque era católica, e escribimos a

case tódolos nosos compañeiros de diócese acerca do que sufrira a dignidade sacerdotal,

enviándolles tamén un memorando e a fe das profesións, sen calar tampouco que moitos

daqueles eran admitidos ó sacerdocio despois da profesión. Envíasenos un rescrito no sentido de

que debía celebrarse un concilio sobre estes asuntos; había que conceder creto á profesión

prestada, e o mesmo que a dedicación do sacerdocio se atopa no sacerdote, a elección dunha

candidatura, depende do pobo. Aquel, a partir deste momento, máis temeroso do que conviña,

levanta falsas pregarias, entretece de mentiras a verdade dos feitos e, disimulando os nosos

nomes, solicita un rescrito contra os pseudobispos e maniqueos, que naturalmente, consegue,

posto que quen os oía, odiábaos. Incluso a un varón ilustre, irmán teu, o bispo Ambrosio,

cóntanselle tódalas mentiras, e cando, tras recibi-lo rescrito baixo a especie de secta que ningún

de nosoutros deixa de condenar, lanzouse contra tódolos cristiáns, chamando herexe xunto con

nosoutros a Hixinio, como o declaran as súas cartas mandadas ás igrexas, procurando, polo

visto, non ter xuíces se difamaba a todo o mundo con distintas acusacións, encomendamos a
                                                                                        -187-
                                                                                           187



Deus as nosas igrexas, das que as cartas de comuñón enviámoschas a ti, subscritas por todo o

clero e o pobo, e aínda que puidemos vir a ti, quixemos presentarche as súplicas en ausencia,

por se Hidacio tiña que botarnos en cara, esixindo a audiencia dos sacerdotes e sen fuxir do

xuízo do pobo, se el o prefería.

       Quen desexa estar ben visto non teme ser oído sobre calquera asunto; mais se se fixo

con agarimo ou con avesa intención, Deus o xulgará, como o cuestor que, cando defendía unha

querela xusta, demoraba en responder. En cambio, nosoutros que, na causa da fe non deixamos

de preferi-lo xuízo dos santos ó xuízo do século, viñemos a Roma, non para lle desexa-lo mal a

ninguén, senón para achegarnos a ti en primeiro lugar para que o noso silencio non se xulgue

como remorsos de conciencia, antes ben, co fin de que, entregándoche un memorando dos

feitos, deixasemos claro o seu desenvolvemento e, o que é máis importante, a fe católica en que

vivimos. Pois de buscar sentencia sobre nosoutros respecto a certas Escrituras que Hidacio tirou

da súa biblioteca e rodeou de faladurías calumniosas, a nosa ansia é e foi sempre a seguinte, a

saber, que todo aquilo que aparece nas Escrituras presentado baixo a autoridade de calquera

apóstolo, profeta ou bispo, e que profetizan e predican a Deus Cristo como fillo de Deus, e que

concordan co canon dos evanxeos ou dos profetas, non pode ser condenado. Pola contra,

aquelas cousas que senten ou falan contra o canon ou contra a fe católica, deben ser condenadas

con tódolos seus doutores e discípulos, porque está escrito (Xn 4, 2,3). Pois tampouco

nosoutros, que somos católicos, non debemos ser condenados, se os herexes falsearon ó seu

antollo as Escrituras que falan de Deus. Sobre eles o propio Hidacio, que, sen xustificarse,

prefire a difamación mediante estas acusacións dos que teme que sexan oídos, dixo no concilio

de Cesaraugusta "que se condene o que teña que ser condenado e non se lea o superfluo".

       Nisto advirte a túa coroa que é responsabilidade dos seus costumes e non crime noso se

a fe daqueles de quen a sentencia é a mesma, din que resulta diferente. Por todo o cal, apelamos
                                                                                        -188-
                                                                                           188



ós teus venerables sentimentos, a fin de que, se a fe da nosa profesión, conforme ti a transmites

recibíndoa dos apóstolos, se fundamenta en Deus, se non faltan testemuños das nosas igrexas,

escritos en pacíficas cartas, se non podemos nin debemos sentir outra cousa acerca das

Escrituras, se ningún de nosoutros foi reo, ningún oído, ningún presenciado no concilio, se

ningún, cando era leigo foi condenado coas probas da acusación interposta, se ben ó culpable de

nada lle serve o sacerdocio, e o sacerdote que o mereceu cando era leigo, pode ser deposto, nos

prestes audiencia, rogámosche, porque era o maior e primeiro de todos. Fai vir a Hidacio, e se

confía en probar algo sobre nosoutros, que non esqueza a coroa do sacerdocio eterno, se

persegue o celo do Señor ata o final (Is 9,7).

       Se pola gracia da túa benevolencia natural non queres impoñer a ninguén a inxuria que

aquel nos impuxo a nosoutros, rogámosche que mandes unha carta ós teus irmáns, os bispos de

Occidente. Pregámosche, para non facer mal a ninguén, que se convoque un concilio, se invite a

Hidacio, e que as determinacións que leron sen estar presentes non os teñan en conta sen oílos.

       Sen embargo, que ninguén condene a base de aprobar todo o que Hidacio presentou nas

cartas que mandou, e que se ateña exclusivamente á obriga de proba-la acusación. Deixe de

temer que se lle converta en reo, porque ningún de nosoutros o acusa; pois doadamente

perdoámo-las faltas contra nosoutros, de se nos pór a proba, xa que sabemos e aprendemos de

Vós que é o que convén a un sacerdote. O único que desexamos é, unha vez que se probou a

nosa fe e a nosa vida no escrito que se entregou contra os maniqueos, e unha vez prestado o

testemuño dos sacerdotes que interviñeron no concilio, combater para que, so o nome de

culpables, non queden nos vosos días, o que sabedes que é un crime, baleiras as igrexas de

sacerdotes católicos ou os sacerdotes, de igrexas.

       Teu irmán na fe apostólica, Prisciliano.
                                                                                          -189-
                                                                                             189




       Oscar foi lendo os folios a medida que eu os deixaba riba da mesa. Agardo a que remate

o derradeiro. Ó final espétame: Abofé que o tal Prisciliano era un tío moi forte. Ser era asmático

e seica sempre tratou de vencer a doenza excedéndose en tódolos ámbitos. Non, quero dicir que

era moi intelixente. ¡Ah! E réiname moito como escribe. ¡Sabes, Oscar, que Bernard Manciet,

un dos grandes poetas desta hora, díxome que o asasinaran precisamente por ser poeta? Non me

estraña. Vese que escribe para iniciados. ¿E as referencias esas ás Escrituras que pon entre

parénteses? Nin idea. Haberá que preguntarllo a Jacques Fontaine. Supoño que non estarían no

orixinal. Aquela xente sabía de carretilla toda clase de evanxeos. ¿Halos completar coas citas ou

déixalo como está? Terei que o pensar. Os lectores son moi preguiceiros, tanto para ir buscar os

versículos nos evanxeos coma para ler a carta se a alongo moito. Pona en caracteres pequenos,

así ha parecer máis curta. Ademais, a curiosidade leva sempre a lermos a letra pequena.

       ¡Hostia, Oscar, es máis forte ca Prisciliano!



       Durmimos en Ourense. Oscar ten uns amigos fronte á estación de ferrocarril. Empéñase

en buscalos. Non están. Chegan esta noite de Madrid. Nun tugurio alugamos unha habitación

sen auga corrente, pero, iso si, cunha lámpada de corenta vatios e vista panorámica sobre os

vagóns e os raís. Xa estamos a seis de setembro. O exame de conducir é en principio o once.

Mañá hei chamar a ver se facemos antes unhas prácticas para afacernos ó circuíto, Priscila e

mais eu. Oscar vai dar unha volta pola cidade. Dispóñome a seguir lendo os folios de Berta.



       Sairamos cedo de Ourense, Oscar en coche cos amigos e eu en moto, preferín, por non

volver buscala. ¡E un é un mozo, qué carai! Pero non vaian pensar que o meu fillo me deixou
                                                                                         -190-
                                                                                            190



tirado. Deixoume ó meu ar. É unha das cousas boas que ten: cadaquén vive a súa vida.

         Antes de saírmos de Ourense démonos un enderezo onde encontrarnos en caso de

extravío. Durante os catro ou cinco quilómetros costentos, de curvas, saíndomos de Ourense,

formamos un pelotón compacto o coche deles, Priscila ou Silvina e mais eu. Nós iamos diante,

presumindo de motor nas curvas ascendentes, gracias sobre todo a que había brétema e camións.

Pero ó chegarmos á mediana chaira, aceleraron, despedíronse con sorna de nós.

         Caían algunhas pingas. O asfalto engraxado de diesel, caldo con auga, resultaba criminal

para un vehículo de dúas rodas. Andando a modo podería seguir, se non fose porque foi a máis a

chuvia. O trebón pilloume de sorpresa. Tiven que me abrigar so o beirado dunha casa. Saíu dela

unha campesiña cunha criatura de peito. Convidoume a entrar. Mireille os ollos. ¡Imitáballe

tanto!

         Dunha estraña beleza sensual, fecunda e sagrada, coma a esposa do Cantar dos Cantares.

Máis do que no físico, aínda que era o vivo retrato daquela nena, asemellábaselle nos seus

modais, no engado misterioso, na ironía velada.

         Era a neniña coa que nos encontramos Sara e mais eu hai uns trinta anos, cando viñemos

dende París a Galicia nun Dauphine. ¿Quen lembra aqueles coches? Estabamos fartos de

fochancas, de curvas e de gardas civís. Ó chegar aquí metémonos de morros nunha sucursal do

inferno, zigzagueando entre montículos de grava miúda e fornos de alcatrán ardente que

coutaban a estrada: a Obras Públicas non se lle ocorrera indicar o atranco nin prever un desvío.

Diante desta porta había unha lindísima criatura roendo nunha mazá. Parei, abrín a xaneliña e

berrei algo así coma por onde carafio se vai a Vigo. Meteuse na casa. ¿Asustadiña? Non: saíu

axiña con dúas mazás, que nos agasallou. Debía de andar polos trece anos e tiña o corpo

formado e a pel branca, carne abundante e apertada coma as galegas, ollos verdes e soñadores

que o enmudecían a un. Sigo pensando quimeras, ilusións. Andrómenas.
                                                                                        -191-
                                                                                           191



       A cita con Oscar e os seus amigos é ás doce no peirao de Pobra do Caramiñal, onde

tamén se di que naceu Valle Inclán. Para chegar alí dende aquí, antes era preciso bordear a ría.

Demorábase séculos. Vou pola ponte agora, directamente a Pontevedra polo estreito de Rande,

dende onde vexo Vigo, vexo Cangas, tamén vexo Redondela, vexo as ondas do mar. Alcanzo a

outra beira ás once da mañá, deste día calmizo, cun vento en remuíño xogando na area. Durante

dez minutos a ría de augas azuis, sucadas de tradicións, aparece e desaparece á volta de cada

curva ou na crista dalgún baixío. Revoan a milleiros os parrulos. A miña dereita está salpicada

de rosas que aquí chaman "francesiñas"; o seu recendo embebe as ondas con gran dozura.

       Os primeiros en chegar somos Silvina ou Priscila e mais eu, coma cravos ás doce. Un

cuarto de hora despois aparecen Oscar, Venancio, Jorge e un temoneiro especializado en odiseas

acuáticas.

       Saímos ó mar cunha lancha de tres motores e non sei cantos cabalos, desas que poden

chegar ó Gran Sol a recoller mercadoría e non hai chalupa policial que as dea pillado. Baten as

azuis e encrechadas vagas na panza, perdemos de vista a curvísima costa, eu caio ó chan,

escordo o pulso e rómpeme o reloxo que trouxo Sara de China. Chégame a miña derradeira

hora, ós pés do meu fillo Eneas sen que nin Zeus se decate e nunha áxil planadora que nunca

tanto mereceu o seu alado nome. Os outros van, digo, a porfía ferindo o mar e varrendo as augas

contra o amplo ceo. O deus Eolo peitéaos cara atrás e os ollos entorna. Eles, indignantes, con

magno murmurio abismal, nin me oen xemer nin me ven botando o bofe, en transo de pasar das

ondas de alta mar ós portos do Averno.

       Á fin, Neptuno apiádase e avisa a Anquises. Socórreme. Gracias, Oscar, es un pai para

min. Tornamos ó peirao e ó saír do ponto vexo uns mozos tratando de seducir a Penélope, non é

que trocase de nome outra vez, é que Priscila Silvina agárdame, paciente, e un dos seus

pretendentes tenlle as mans postas no asento. A nosa presencia escorréntao. E os nosos
                                                                                         -192-
                                                                                            192



anfitrións desvélannos a culminación desta imborrable odisea: unha enchente excelsa nun

magnánimo restaurante de mariscos, no porto de Bueu. Lagostas, percebes, linguado para eles e

un caldiño para min, que lle presta ben a un estómago avolto de tanto marear.

       Deixando o meu primoxénito cos seus amigos, presos todos da gula, eu vou telefonar á

auto escola de Reigada. Levo cinco ou seis días sen lles dar sinais de vida. Aténdeme o

Chafariñas. Coma se o chamase unha pantasma.

       ¿E logo es ti? (É normal que en Galicia se atúe ós resucitados). Si, ho, son eu; ¿e logo

quen queres que sexa? Criamos que che pasara algo. Non andabades descarreirados, pero

salvoume Neptuno ou Poseidón, non dou sabido cal deles. Pois has ter que lles mandar un bo

par de laconciños a cada un. ¿E logo que ocorreu? Un mareo de primeira, que non hai cousa que

máis amole o ventre, dispensando, pero pasoume cun bo caldo. ¿Maréaste na moto? ¡Témola

boa para o exame! Por certo, presentouse un inconveniente. Ela non é española. Córtase a

comunicación. Volvo a marcar. Cortouse a comunicación, notifícame Chafariñas, o da axencia.

Cabréanme as tautoloxías, como se non fose evidente que se cortou. ¿Quen non é española,

Silvina? Non, a moto. ¡Ah,si, Priscila! Non, ho, a Vespa. Claro, claro, pero eu si que o son, de

modo que ela éo por alianza. Aquí non estamos xuridicamente tan liberados. Terás que lle ser

infiel e examináreste cunha das nosas. Bah, non creo que lle pareza mal nin a Silvina nin a

Priscila. ¿Pero viñeches con dúas? ¡Carallo coas francesiñas!

       Magóame deixar ó Chafariñas abraiado, pero non teño vagar para lle explicar que tal

como se destaparon as cousas en España, as súas veciñas de rúa nada teñen que envexar ás

colexialas parisinas.

       Colgo e volvo ó comedor. Os argonautas xa pagaron a conta, que debeu de ser homérica.

Oscar parece que papou media ducia de pementiños picantes de Herbón, tal vitalidade amosa,

agarra a guía do auto, arrinca como unha tromba e dispárase para Ourense buscala moto.
                                                                                         -193-
                                                                                            193



       Nin unha nube nin un sopro de vento. Este sol non é de aquí, é un sol castelán que dá

unha falsa alegría á xente e á paisaxe. Aquí o benestar profundo entra con nubes cargadas de

grises, toda a gradación de grises, coa chuvia miúda, miudiña, que enchoupa bosques, casas,

sepulturas e campas, campanarios e campás. Por iso soan tan fondo.

       Chegamos a Noia, outra pequena Compostela rebordante de misterio.

       Paseando polo vello cemiterio da cidade, botamos de menos a leve gasa evocada por

Rosalía de Castro. ¡Que ben lle acaería unha capa de humidade ó mofo das balorentas campas

sepulcrais esparexidas polo chan, reclinadas nos muros, anónimas, coa única referencia

ideográfica dos seus donos: tesoiras, martelos, áncoras, escadas, ciceis...Léolle a Oscar o que di

a guía turística: o topónimo Noia procede de Noelia, filla de Noé, e a este lugar viñeron morrer,

ó minguar a chuvia, algúns descendentes do barqueiro universal. Logo chegaron os mestres

canteiros do Medievo, os arquitectos, os alquimistas, tódolos que dende hai milenios

peregrinaron ata a fin da terra e o principio do mar en procura de sabedoría. Eran os

descendentes do mestre Jacques, o que construíu o templo de Salomón ... (e a continuación

repítolle o que aprendín co guía de Jaca, cando Oscar aínda non estaba comigo.

       Despois botámoslle unha ollada á feira do libro, que se celebra cada ano na Alameda.

Polo que se albisca, Noia é un centro de iniciados: talismáns, tarots, almanaques cabalísticos,

ciprianillos... Só falta unha receita eficaz para a eterna mocidade.

       Sentamos na terraza dun bar. O ambiente esotérico que se respira lévame a referirlle a

Oscar algúns dos encontros insólitos que me ocorreron dende París. Aquí, en Noia, parece que

entra á fin no meu xogo. "Non importa, dime, se o que contas o inventaches, se o escribiu

Sulpicio Severo, se cho contaron os catedráticos ou se cho soprou o Espírito Santo. O que

cómpre é que saia xeitoso.
                                                                                       -194-
                                                                                          194



       -¿Sabes, Oscar? A epístola que nos deu onte Chocheyras, en realidade Prisciliano non lla

enviou a Dámaso. Quixo entregarlla en persoa. Para iso desprazouse a Roma, cos bispos

Instancio e Salviano. A ruta constaba de etapas moi gratas. Unha das primeiras foi Jaca, onde

me agardou Berta.

       Jaca era un feudo de Prisciliano. O bispo e tódolos fieis permanecíanlle adictos. Dende

alí cruzaron os Pirineos e atravesaron os viñedos de Aquitania. Por todas partes recibíanos con

afecto. Non carecían de nada. Prisciliano era xente acaudalada, millonario diriamos hoxe. Roma

apropiárase das minas de ouro do seu pai, pero el gardara centos de moedas para sufragar a súa

cruzada. Cambiaban adoito de cabalos, pagaban os servicios con xenerosidade e os tres ían

limpos e aseados.

       Chegaron a Eauze, cidade termal onde vivían grandes potentados e dignitarios do

Imperio. Alí conseguiron moitos prosélitos. Aínda se practicaba en Eauze o taurobolio,

sacrificio expiatorio en honor á deusa negra Cibeles. Tódalas virxes negras que atopas en

Europa, a de Rocamadour ou de Monserrat, foron outrora Cibeles, por máis que os cataláns

utilicen o eufenismo de La Moreneta. Dime, pa, ¿en que consistía o taurobolio? Inmolaban un

touro sobre dunha pedra furada. Debaixo colocábase o oferente para ser purificado co sangue do

animal. ¡Que animais! Veña, sigue...




       Non é estraño, con tales precedentes, que Eauze se rendese ante Prisciliano. Os ritos, a

práctica da súa doutrina e a doutrina mesma debían de ser similares ó que se practicaba alí.

Dende esa base decidiu desprazarse a Bordeos e gañar os favores de Delfino, bispo que asistira

ó concilio de Zaragoza. Naquela reunión, Delfino amosárase sumamente crítico con Prisciliano,

pero os tempos cambiaran. Agora podería cadrarlle ben a concordia con el, pois tiña moitos
                                                                                        -195-
                                                                                           195



seguidores en Aquitania e a súa causa levaba as de gañar. Inesperadamente, Delfino negouse a

recibilo e, peor aínda, ordenou que fose expulsado da cidade.

       ¿Un bispo podía expulsar alguén se lle petaba facelo?

       O Imperio tiña necesidade da Igrexa, e os bispos mandaban tanto ou máis cós prefectos.

       ¿Que fixeron entón Prisciliano e Saltancio e Insanio? Non: Instancio e Salviano. Perdoa,

pa. Paciencia, Oscar, haste ir familiarizando ós poucos cos nomes. Eu tardei moito en me afacer.

       Refuxiáronse nunha vila próxima a Bordeos pertencente a Elpidio, o antigo profesor de

Prisciliano. Elpidio morrera meses atrás. Naquela mansión vivían a súa viúva Eucrocia coa súa

filla Prócula, unha adolescente de quince anos. Ós prófugos déronlles a mellor acollida posible.

Máis tarde, nun dos cánones, Prisciliano lembrará a súa estancia nesta vila, que ben podería

situarse en Blaye, no norte de Bordeos. Escribiu máis ou menos isto: algúns arriscaron a súa

cabeza polo apóstolo, e a eles non só el lles debe gratitude, tamén lla deben as igrexas que eles

recibiron nas súas propias casas para a eucaristía doméstica.

       ¿O teu amigo Prisciliano falaba de si mesmo en terceira persoa? Falaba; tíñase cando

menos por Deus. ¿E logo?

       Quedan alí varios meses, convertendo a vila en centro espiritual. Disque o pai de Elpidio

fora druída e a familia conservaba vencellos coa relixión ancestral. De modo que cando se

poñen en marcha cara a Roma, xa non saen unicamente os tres que chegaran, senón unha

verdadeira catropea, formada por Eucrocia, a súa filla Prócula, innumerables prosélitos e unha

recua de admiradores de ambos sexos. En Eauze engadíuselles máis xente e alí foi onde se di

que Prisciliano fixo abortar a Prócula. ¿A Prócula a adolescente? Efectivamente: uns dixeron

que a neniña deu a luz en campo aberto, e outros que se provocou o parto con herbas. Infundios,

calumnias dos seus inimigos. Incluso Sulpicio Severo dáo coma un rumor. ¿Imaxinas, coa

diferencia de idade? ¿Imaxinas a teu pai en situación tal? Cunha adolescente, dende logo non.
                                                                                           -196-
                                                                                              196



Nin cunha vellescente tampouco, filliño. Xa, xa...¿E que aconteceu logo?



       Dámaso negouse a recibilos. Catro anos antes, o emperador Teodosio decretara que a

doutrina predicada por Pedro había ser a relixión única e oficial do Imperio. Por iso, Dámaso

buliu en redactar unha lista cos trinta e dous anatemas contra os erros trinitarios e cristolóxicos.

Non quería lerias. Se o movemento priscilianista é obra de Deus, ha prevalecer; se non, irá

desmoronándose e rematará podrecendo, díxolle ó seu secretario Xerome. Despois, a Dámaso

canonizárono e a súa festa é o once de decembro. ¿E Prisciliano? A el declarárono santo despois

de degoláreno, e logo retiráronlle a santidade. A Igrexa católica é peor có que foi a Unión

soviética. Aínda hai anos, Paulo VI baixou do unha morea de santos e de santas que as súas

ovellas levaban séculos venerando. Non; preguntábache qué é o que fixo Prisciliano.

       Tivo que se ocupar do pobre Salviano, que lle morreu en Roma. Logo levou a cabo

xestións en medios relixiosos e civís. Entre tantos desgustos, a chegada de Agostiño significou

unha esperanza para el.



       Agostiño desembarcou procedente de Cartago, para exercer de profesor de retórica. O

seu fiel amigo, o xurista Alipio, instalárase meses antes en Milán para preparalle o terreo. Xa lle

conseguira o cargo de profesor, pero sabía que Agostiño non se había contentar cunha sinxela

cátedra. Cavilaba en darse a coñecer na cidade e lograr o apoio para conseguir o cargo de

gobernador dalgunha provincia. Procedendo dunha familia modesta e carecendo de fortuna

persoal, pouco futuro tiña. O seu acento africano provocaba sorrisos condescendentes e os

modais de pailán desentoaban na corte. Abandonara Cartago fuxindo da súa nai, a terrible

Mónica, disposto ó que for para realizar o seu obxectivo. Tanto lle tiña que o proxecto fose

lícito ou non. Non lle amolaba que non cadrase coas súas opinións. O asunto era saber qué tiña
                                                                                         -197-
                                                                                            197



que facer, qué evitar, onde había de arrechegarse, a quen e cando.

       Para principiar, a única posibilidade de éxito para Agostiña residía en unirse a unha das

dez grandes familias que facían e desfacían cónsules, bispos e gobernadores. Precisaba dunha

esposa, un fogar e moitos escravos. Pero Agostiño vivía dende os dezasete anos cunha serva

cartaxinesa coa que tivera un fillo chamado Adeodato (don de Deus), cunha intelixencia que lle

inspiraba un sagrado arreguizo. Estou a che falar de Agostiño, Oscar. En Oriente, o gran

profesor Libanio podía permitirse o luxo de seguir vivindo coa súa concubina sen perder cargos

nin honores. Pero Libanio era un personaxe respectado, procedente dunha familia distinguida e

protexíao a súa calidade de voceiro oficial de Antioquía. En cambio, Agostiño era un ninguén

de ningures.

       Nisto chegou de Cartago a súa nai Mónica, quen, como che dixen, era coma Agripina, a

nai de Nerón. Ela decatouse de que para rubir polas torres da ambición, o seu fillo non podía

seguir vivindo amancebado concubina. Entón decidiu utilizar o poder da cobiza contra a forza

do amor. Para izar o seu fillo ata o pináculo da Administración, para evitar que a súa carreira se

atrancase nos claustros de Milán, o primeiro paso había ser cruel e contradictorio, pois consistía

en matar o amor no corazón do seu fillo... Oe, pa, dáme como que estás a escribir unha novela

de Corín Tellado -recrimíname Oscar. Levas razón. Con todo, é histórico que Mónica lle fixo

abandonar a súa concubina para casalo cunha adolescente e futura gran herdeira. ¿Como se

chamaba a primeira, para que non esteas dicindo sempre a concubina? Abofé que este termo

resulta agora pexorativo, pero é moi preciso: concubina (a que se deita con). Pero vai ser moi

longo o que che vou contar, así que imos pedir unha cervexa para ti, e para min auga.



       -¡Que gorentosa, esta auga! Home claro, éche de Mondariz, a que tiñamos no hotel. Ás

veces discutíase no comedor vello sobre se había que dicir Mondariz ou Mondáriz. Meu pai
                                                                                          -198-
                                                                                             198



sacaba da manga unha frase de Unamuno: cando a perdiz sexa pérdiz e o nariz náriz, Mondariz

será Mondáriz. Non sei se tal frase era de Unamuno ou é que a inventou el. Tiña moita

imaxinación teu pai, pa. Parecido a ti, Oscar. Ós seis anos dicíaslles ós veciños que a túa nai era

india. ¿De quen o aprendín? Ti inventácheste unha ascendencia cubana, que es neto de García

Kholy; pero deixémolo, e sigue coa novela rosa...



       Corría o mes de febreiro. Nunha casa de Milán atopábanse Eucrocia, Instancio e

Prisciliano. O anfitrión ía e viña da porta á sala. Neste intre os catros achegáranse á cheminea.

Prisciliano arredou a cadeira uns metros do lume, que o fume lle provocaba accesos de asma.

Eucrocia ergueuse a modiño do asento. Ó estar de pé fixo un movemento leve para compor a

roupa. Era alta. Polos pregues da túnica branca, ó se mover, adiviñábanse as cheas e elegantes

liñas do seu corpo. Cruzou as mans no peito e dirixiuse a Prisciliano:

       -Logo de pisar terra romana, e tras de recluír en Cartago a concubina de Agostiño,

Mónica principiou a tecer redes de amizades para o seu fillo. A súa forza vital e o seu poder de

convicción son irresistibles. Do ancián sacerdote Simplicius obtivo que o admitise no seu

círculo, onde un día si e outro tamén se reúnen vinte cristiáns, homes de poder todos, para ler e

comentar a Plotino e a Porfirio.

       -Mónica seduciu tamén a un tal Mario Victorino, que pasa os derradeiros anos da súa

vida tratando de demostrar o misterio da Santísima Trindade por medio da lóxica neoplatónica,

engadiu o anfitrión.

       -Todo isto sábese en Milán. Non creo que sexa útil falar con Agostiño. Mesmo pode

resultar contraproducente. (Isto díxoo Instancio, que engadiu): e agora, esa harpía de Mónica

emprendeu o asedio ó último baluarte, que é Ambrosio. Vai ser ardua angueira, pero hao

conseguir.
                                                                                        -199-
                                                                                           199



       Prisciliano non escoitaba. Matinaba noutra cousa. Evadíase a Cartago, onde o levara a

vida disipada de Bordeos cando era estudiante.



       Varias horas antes de chegar a Cartago, viu no horizonte os cantís e maila chaira na que

asentaba a cidade: o brazo de mar que parecía invadir a terra era a desembocadura do río

Seybuse; a pincelada verde á esquerda, un bosque de piñeiros; no alto do outeiro semicircular

aparecían a un lado a cidadela de Byrsa e a necrópole púnica ó outro.

       Xa se amosaba á vista Cartago, a "cidade nova", na algarabía dos nativos, cos seus

douscentos mil habitantes; xa se distinguían os arcos e as columnas do porto artificial e oíanse

os berros dos estibadores. Tralo desembarco, Prisciliano andou dando rodeos, como se o

estivesen vixiando os esbirros do prefecto. Axiña se animou mercé ás blasfemias dos

mariñeiros, mesturadas con exhalacións do mercado adxacente e balbordo de pregoeiros,

propostas de tratantes de camelos e escravos, olor a especias, condimentos, peixe.

       Saíu do porto. Os muros curvados sostiñan varios pisos de tendas de sandalias, de togas,

de alfombras e productos de seda traídos de Oriente. Ó saír do mercado entrou no paseo

marítimo. Unhas vinte persoas protexíanse da calor nun esqueleto de balea cuberto por toldos;

pasou diante do teatro de seis mil prazas, e ó cabo de tres días sen asearse, entrou nos baños

públicos.

       Tornou á rúa fresco, xubiloso. A cidade agatuñaba, esparexida, por un outeiro alén a

chaira onde se celebraba o mercado e culminaba coas torres xemelgas do santuario do deus

exipcio Baal Ammon, transformado en Saturno polos gregos.

       Subiu contra a parte vella da cidade. Conmoveuno pensar que aquel enredo de terrazas e

patios sombreados por palmeiras, as rúas sinuosas de pedras esgrevias e irregulares, eran obra

dos fenicios e contaban máis de dous séculos de existencia. Nas avenidas poboadas de acacias
                                                                                         -200-
                                                                                            200



abundaban librerías con obras de gnósticos e de cristiáns primitivos. Algúns dos pergamiños

databan de máis dun século e podíanse mercar, malia a prohibición, pola importancia que tiñan

non norte de África os donatistas e os maniqueos.

        O rebulicio que o recibira á súa chegada parecíalle agora un episodio ocorrido días atrás,

de tal xeito o envolvía o barrio do outeiro, remotamente alleo a mercadores e argalladas.

Deambulaba de librería en librería, case que con pés de la, polas vías de casas unidas polos

tellados.

        Así ía, vagabundo polo labirinto das rúas, cando lle chegou unha voz distante, unha voz

gutural que o incitou a seguila coma un fío de Ariadna. Cruzou o foro, admirou o templo -agora

igrexa cristiá-, e seguindo o camiño da voz, entrou nun casarón outrora lavandería. O vestíbulo

estaba decorado con escenas familiares dos Esciapodes, habitantes fabulosos anteriores ó

Imperio romano.

        Púxose a escoitar detrás dunha cortina que facía á vez de porta. A voz deixaba presaxiar

un xove de vinte anos. Prisciliano inferiu que se trataba dunha congregación de maniqueos, ós

que os cristiáns condenaban por heréticos. Un latín puro, brillante, con marcado ton africano e

adulterado ás veces con expresións populares, refráns e xogos de palabras, deitaba con

naturalidade dos beizos do orador. Por un intre, Prisciliano permaneceu nun estado de soño no

que presentía os conceptos que ía expresar o orador e o seu xeito de facelo.

        -¿Que nos conta a Xénese sobre a Creación? -cuestionaba o orador. Non nos explica, por

exemplo, por que Deus decidiu crear o mundo en tal ou cal momento. ¿Por que non o creou

antes e por que non agardou tempos mellores para facelo? ¿Como puido crear Deus o ceo e

mais a terra, se está dito que a terra xa existía, informe e invisible? ¿Acaso vivía Deus nas

tebras? ¿E de onde procede o abismo? Cando Deus creou a luz ¿de onde a fixo vir? Din os

cristiáns que Deus se encheu de ledicia, como se Deus dependese de alguén ou de algo. Logo
                                                                                      -201-
                                                                                         201



creou o día, pero coa súa incorrixible incoherencia, principiou pola noite e non, como cabería

esperar, pola mañá. Logo agardou catro días para crear o sol. ¿Como se distinguían antes os

días?

        Os maniqueos aseguraban que o Deus do Antigo Testamento era incapaz de prever as

consecuencias dos seus actos. E, peor aínda, que se deixaba arrastrar por sentimentos infames:

cruel, voraz, envexoso e lacazán, despoxara da súa riqueza ós exipcios para enriquecer ós

hebreos, prostituíra a Sarai, a muller de Abraham para arruinar a Faraón e elixía coma seu ó

pobo que impuña a mutilación vergoñenta dos órganos xenitais.

        Unha pregunta de Eucrocia sacou a Prisciliano dos seus pensamentos.

        -E ti, mestre, ¿consideras conveniente ir falar con Agostiño?

        -Prisciliano irá -contestou Prisciliano.



        Dirixiuse á mañá seguinte, día de Pentecoste, á igrexa de san Pedro, Dende o pórtico

escoitou a mesma voz que oíra anos antes en Cartago: "Irmáns amantiños -dicía-, o Espírito

Santo dispuxo que hoxe sexa un día solemne. A súa vinda permítenos falar tódalas linguas de

tódalas nacións. Antes, cadaquén falaba pola súa conta e Deus impuxo a unidade. Pensade nos

principios da creación. Deus creou os astros no ceo, e na terra as árbores e mais as plantas.

Cando chegou ó ser humano, un só creou, do que procede todo o xénero humano. Deus non

creou dous, macho e femia, senón un só, e deste humano sacou a muller. ¿Por que o fixo así?

¿Por que o xénero humano principia cun só ser, se non porque Deus ó xénero humano lle

recomenda a unidade?

        "Igualmente -proseguía Agostiño-, o Señor recomenda ós apóstolos a unidade da Igrexa.

Ós corenta días da súa morte subiu ó ceo. E velaquí que, coa vinda do Espírito Santo, todos os

presentes foron revestidos da súa forza e deron en falar nas lingas de toda as nacións. Do
                                                                                           -202-
                                                                                              202



mesmo xeito recoméndase a unidade da Igrexa. Recoméndaa Cristo e confírmaa o Espírito que

hoxe nos chega. Mentres non estea separado do corpo, un brazo ou unha man poden curar, pois

os outros membros aportarán a saúde ó membro enfermo. Pero se lle amputamos ese membro

enfermo, deixa de estar comunicado coa fonte de saúde e coa canle que lla pode fornecer. Por

iso, é semellante ós bacelos cortados da viña, como di Xoán: "Dixo Xesús: eu son a viña

verdadeira e meu Pai é o labrego. Todo pámpano que en min non leva froito, tronzarao; e todo

aquel que leva froita, limparao, para que dea máis froito. O que en min non permanece ha ser

botado ó lume coma pámpano, e secará; e recóllenos, chímpanos ó lume e arden".

        Escondeuse detrás dunha columna. Embozado na toga, abandonouse outra vez ó recordo

do casarón antano lavandería, das palabras que, cando estaba en Cartago, lle chegaban dende o

outro lado da cortina "...¿por que Deus creou o mundo en tal ou cal momento? ¿...como puido

crear o ceo e maila terra se está dito que a terra xa existía, invisible e informe...?".

        ¿Sufriría alucinacións? Non podía tratarse do mesmo home que oíra, que vira anos atrás

en Cartago. Asomou a cabeza. Érao, un pouco máis repoludo, o mesmo rostro ovalado e unha

calva incipiente. A igrexa estaba cheíña de xente pero rodeábano dez discípulos, coma daquela,

cando dicía: "As igrexas cristiás están

acuguladas de xentalla: avaros, bébedos, ruíns, xogadores, adúlteros...". E agora, en Milán,

prometía a morte terreal e o lume eterno ós seus discípulos de tempos idos.

        Trataba de desculpalo. Podería ser, cavilaba, que o seu cambio non obedecese tanto ó

oportunismo coma a un regreso afectivo á súa nai. Tívolle lástima: fuxíralle e Mónica tíaño

seguido ata convertelo á Ecclesia catholica mater christianorum verissima, á Igrexa nova e

conquistadora de Ambrosio.

        -"Ti es, oh santa Igrexa católica, quen pola súa castidade e fiel obediencia sometes as

mulleres ós seus homes, outorgas autoridade ós homes sobre as súas mulleres. Ti ós escravos
                                                                                         -203-
                                                                                            203



apréndeslles fidelidade ós amos, ti ensínaslles ós reis a gobernar polo ben dos pobos e ti

exhortas ós pobos a se someteren ós reis". Oe pa, -córtame Oscar-, é apaixonante, pero queren

levantar as mesas. ¡Carallo! Xa é de noite. Chama ó camareiro, Oscar. Mentres, resúmoche en

dúas palabras que Prisciliano desistiu de falar con Agostiño e que o bispo de Roma negouse a

recibilo.



        Chegamos a Bastavales ás dúas da madrugada. A brétema, tan mesta, tivemos que

rachala con aceleracións e freadas. Súmense as costas. Engádanse as curvas e que me

equivoquei varias veces nos cruces. En dúas delas perdín a Oscar. Á terceira adiantoume e

seguino a cinco ou seis metros de distancia, por medo a que me deixase soíño naquelas tebras

do Diabro e de Deus. Ren de ren: tróuxome a modiño a bo porto, a esta aldea da parroquia de

Bastavales, Bemil, onde dispuxemos o noso cuartel xeral.

        Estaban agardando por nós os veciños. Os nosos veciños nesta aldea perdida do concello

de Brión, son esencialmente Xosefa e mais Arturo, dous seres que habería que describir,

fotografar e mesmo disecar para amosalos no museo etnográfico de Galicia: auténticos

espécimes galaicos en perfecto estado de conservación. Arturo ten uns sesenta e cino anos e

garda toda a sabedoría da terra na que naceu. É austero, aforrador e asisado. Cando se fai amigo

de alguén, ese alguén conserva a súa amizade toda a vida, mentres non o decepcione. Se un o

decepciona, acabouse. Tería que lles dar un exemplo. A ver se vale este, así, referente ó seu grao

de finura: ten dúas ovellas, que el chama "a miña facenda" e esas ovellas alindan todo o ano no

noso xardín, mantendo o céspede coma un terreo de golf en Torremolinos. Cando algún de nós

vén de vacacións a Bastavales, Arturo leva os rumiantes xalundes, para que non fagan de corpo,

deixando o gasto diante da casa. ¡Que van facer de corpo, Arturo! Ós cinco ou seis días o

céspede trocouse en mato. Chega el cunha fouce e déixao peor cós cuadrúpedes, pero os riles
                                                                                        -204-
                                                                                           204



ficar fican escachifados.

       Xosefa é o mesmiño ca Arturo, fóra a austeridade. Pasou boa parte da súa vida, sesenta e

cinco anos, igualiño, alindando vacas e hai uns dez quedou viúva. Garda loito, cousa que nas

aldeas galegas nada significa. Todo o mundo vai de negro. Xosefa é un axóuxere, pola súa

ollada, pola súa ledicia. Oscar descubriuna nunha faceta, se callar a máis oculta: évos unha gran

pandeiretista. En dúas ocasións adaptouse ó rock e estou seguro de que un día habémola ver no

Zénith parisino.

       Xosefa e mais os seus fillos estaban agardándonos, e non só eles. Encontrámonos co

grupo "Os diplomáticos", coa folclorista Mercedes Peón, o seu compañeiro Fernando e con

Pinto, un rapeiro de Herbón, a parroquia que dá os mellores pementiños picantes do país.



       Deus e axuda me custou espertar esta mañá a Oscar. Estivo cantando e rapeando en cas

Xosefa ata as catro da madrugada e eu erguinme moi cedo. Tempo non perdín. Dende a galería

presenciei o nacemento do día, un amencer típico galego, no que a noite dá paso a unha néboa

que oculta o agasallo da paisaxe. Minuto a minuto vanse desvelando as casas da veciñanza, os

alboios adxacentes, a torre da igrexa, o outeiriño de Bertamiráns ó lonxe, quedando só ó final un

regueiro de vapor ó longo do Sar. Cando se ve a auga do río, son as doce e xa me decido a

espertar a Oscar. Veña, Oscar, que Pedro nos convida a xantar.

       Pedro, que é o meu irmán crego, aínda que leva anos á marxe da institución, vive a dous

pasos do Hostal dos Reis Católicos, da catedral, do pazo de Raxoi e do pazo de Fonseca, catro

monumentos que forman unha das prazas máis belidas do mundo.

       Deixou unha barba apostólica que lle dá un ar maxestoso. Máis intransixente na súa

mocidade do que Torquemada, foi evolucionando de forma milagreira e oposta á miña, do

tradicionalismo radical ata a tolerancia absoluta. As Silvinas e Priscilas que os coñecen a
                                                                                          -205-
                                                                                             205



ambos, afirman que o máis libertino e sensual non é o que se podería supor. Con Oscar

enténdese moi ben, e o meu fillo ten moita fe na sabedoría do seu tío. Por iso, nada máis

sentados nos sofás do minúsculo salón, pregúntalle polo que lles ocorrera a Prisciliano e ós seus

tralo desaire que lles deran Ambrosio e mais o bispo de Roma. Como para comprobar a

veracidade dos meus contos. Pedro érguese, pilla un libro do andel, volve a sentar, e sen abrir o

libro fainos revivir as aventuras do grupo perseguido.



        -Derrotados, humillados, agardando tempos mellores, os priscilianistas pillaron o

camiño de volta. A comitiva saíu de Roma a principios do 383. O grupo maioritario quedaría en

Eauze; Eucrocia, Prócula e os seus regresarían a Bordeos. ¿Decretara o emperador que

Prisciliano e Instancio non tornasen ás súas sés episcopais? Para burlar tal decisión, os dous

bispos decidiron intercambiar os seus lugares de residencia: Instancio iría a Ávila e Prisciliano a

Salamanca.

        "En dez días chegaron a Milán. Acolleunos un grupo de pagáns, que estaba en contacto

con godos infiltrados no corazón do Imperio. A súa protección infundiulles certa esperanza. Era

inadmisible, dicíanlles, que dous bispos se desprazasen dende as súas distantes dióceses e

regresasen condenados, sen tan sequera entrevistárense co bispo de Roma: se a sociedade

romana estaba corrupta, tanto máis absurda sería a súa derrota: "E posto que os vosos inimigos

son corruptos, ¿por que non combatelos coas súas propias armas?" -aconselláronlles os seus

anfitrións.

        "Prisciliano ergueuse, deu uns pasos, silandeiro, ata o fondo do salón. Detívose no lugar

máis escuro. Antes de utilizar métodos reprobables, quería xogar a baza de Ambrosio, máis

pragmático ca intelectual, máis pastor do que teólogo. Mangoneaba tanto coma Dámaso e

Graciano na capital e no Imperio. A empresa albiscábase perigosa.
                                                                                        -206-
                                                                                           206



       -Habitualmente ti es máis desconfiado, Prisciliano -retrúcalle Eucrocia- ¿Ignoras que

Ambrosio loita para que os emperadores se lle sometan á Igrexa, e aplaude ós xuíces que dictan

pena de morte contra os maniqueos?

       -Prisciliano sabe iso e moito máis. Pero tanto Prisciliano coma Ambrosio foron elixidos

polo pobo cando eran segrares, e el foi promotor do monaquismo, e niso non cadraba moi

distante de Prisciliano-, replica Prisciliano, saíndo das sombras.

       ¿Delia, pódesme traer un vaso de auga?; pídelle o meu irmán á súa Eucrocia. Pero deixa

correr a billa, ne, que está balorenta. ¿Queredes vós? Non, gracias. A Eucrocia do meu irmán

chega cunha xarra con cinco vasos. O Prisciliano da miña cuñada bebe, sacode as pintas da

barba branca co dorso da man e prosegue o relato:

       -No 378, o concilio de Roma obtivo que o emperador prestase apoio do brazo secular

para cumprir as decisións dos concilios ou as do bispo de Roma. O poder temporal tendía a se

converter en instrumento dunha Igrexa que afirmaba a súa independencia verbo del.

       Non obstante, Prisciliano mantivo a súa decisión. Aquela mesma tarde acudiu ó pazo

episcopal. Penetrou no vestíbulo e seguiu avanzando, porque a ninguén se lle prohibía a entrada

nin había o costume de anunciar o visitante, chegando ata a sala onde estaba o bispo.

       Ambrosio tería daquela corenta e cinco anos, era pequeneiro, de grandes orellas e barba

negra coidadosamente recortada co fin de disimular o seu rostro anguloso. Estaba lendo en

silencio como adoitaba, aínda que naquela época a lectura se fixese xeralmente en voz alta. Tal

vez non quería ser distraído durante ese breve tempo no que afoutaba o seu espírito acougando

do batifondo dos asuntos cotiáns; ou gardábase temendo que un oínte atento e cativado ante

unha pasaxe tan escura, o obrigase a explicar ou a discutir algunhas cuestións e que, polo tempo

empregado nesa angueira, non puidese ler tantos volumes como querería. Aínda que coidar a

súa voz, que lle enrouquecía con moita facilidade, podería ser o verdadeiro motivo de que
                                                                                       -207-
                                                                                          207



Ambrosio lese en silencio. De súpeto, Ambrosio alza a voz e prosegue a lectura, que ata

daquela, repito, fora silandeira:

        -...é a nosa vontade que tódolos pobos sometidos ó goberno da nosa graciosa

benevolencia, sigan a fe que o divino apóstolo Pedro transmitiu ós romanos...O que siga tal

mandamento deberá reclamar, pola nosa vontade, o título de cristián católico. Pero tódolos

demais, na nosa opinión tolos e dementes, terían que se enfrontar coas represalias que

xudicialmente imos establecer, apoiados pola divina vontade.

        "Ambrosio recitara un fragmento do código teodosiano, proclamado catro anos antes.

Fose cal for a intención deste home, Prisciliano sufriu a súa indiferencia, máis do que coma

desaire, coma unha ameaza; sen dicir nada, retirouse.

        "Andou varias horas errante polas rúas de Milán. Non hai peor lobo ca un cristián para

con outro cristián. Abandonalo todo, tornar tal vez a Cartago. Alí, protexido polos donatistas,

non o alcanzaría a persecución dos seus correlixionarios.

        "Ó regresar aínda o estaba agardando o grupo de achegados. A penas podía falar.

Tremelicábanlle os beizos. Tratou de lles explicar:

        -Nin a miña obra nin eu somos dignos das esperanzas que levamos suscitado. Ás veces

lembro que non fun elixido por Deus para esta misión.

        "Enmudeceu, nervioso, consciente de que xa non tiña poder de eludir o seu destino.

Instancio non deu mostras de entender o que quería dicir. Todo o contrario, contestoulle con

aparente amabilidade:

        -Xa non che é a túa obra, Prisciliano. Éche a nosa. Todos temos colaborado contigo. É

certo que polos teus valores persoais, ti erixícheste no noso guía, o que che dá unha gran

responsabilidade. Por orde de Deus, hai que seguir deica o final.

        "Un muro infranqueable se alzaba diante del. Tratou de esgrimir algún argumento:
                                                                                        -208-
                                                                                           208



       -Non pode ser, benquerido Instancio. Doado é escudarse na vontade de Deus. ¿Quen

pode saber cal é a súa vontade? Eu nunca sentín dicir que Deus ordene sacrificarse en baluto.

       "O rostro de Instancio perdeu a súa compostura. A súa voz trocou de rexistro, con

trémolos nas vocais:

       -Escoita, Prisciliano: xa non es dono das túas decisións. Hai máis de tres anos

aceptaches o honor de seres vigairo do Señor en Ávila, e poderás lembrar o gozo con que todos

celebramos a túa divina elección. Logo tomamos parte na redacción do Tractatus. E cando ante

a grandeza do propósito e a dimensión do noso proxecto te asaltou algunha vacilación -¡e moi a

miúdo ten ocorrido isto!-, axiña te repuxeches gracias ó entusiasmo de todo un pobo. Pensa que

a nosa obra reconforta milleiros de almas que estaban descarreiradas, e que o noso labor a prol

dos que aínda seguen nas tebras, ha continuar. O dereito do pobo ó coñecemento, é lexítimo e

non alleable. E nós temos a obriga de aportarllo mesmo se tivermos que recorrer ó suborno.

       "Nese intre chegou Potamio, o discípulo predilecto de Prisciliano.

       -Estaba a escoitar -dixo-. Considero unha parvada non facelo cando o tema se fai

interesante. Naturalmente, á xente non lle senta que alguén escoite sen que o saiban, pero -dixo

sorridente-, supoño que tampouco ós animais non lles senta ben agrada que os físicos os espíen.

       -¿Oíches moito?, preguntoulle con reprobación Instancio.

       -Cheguei in medias res, pareceu queixarse Potamio.

       -E logo, ¿que che parece?, dixo Prisciliano esperando un apoio.

       "Potamio reprimiu o tremor dos beizos; sentenciou coma xuíz:

       -A maldade non pode ser combatida coa maldade. ¿E quen se vai arriscar a traer ouro?

Ben sabedes que o emperador dispón de miles de informadores en todo o Imperio, que son

outros tantos asasinos. Non obstante, todo se merca, todo se vende: os cargos administrativos,

os graos militares, as prebendas eclesiásticas. Raro sería que non se mercase a xustiza. Coido
                                                                                        -209-
                                                                                           209



que o máis corruptible é o bispo Dámaso. Por algo lle chaman auriscalpius matronarum, pois

sempre anda á procura de matronas viúvas para despoxalas das súas herdanzas.

       "Despois de moito discutir, todos cadraron conformes en que o home clave na corte,

quen lle propuña os asuntos máis delicados a Graciano, e adoito decidía no seu canto, era

Macedonio, magister officiorum da función pública, persoa culta e afable que encubría a

rusticidade do emperador. Para as leis dispuña dun elevado talento, unido a unha profunda

veneración polo ouro. Exercía un poder omnímodo. Por delegación imperial tiña o mando das

provincias, e poderes para nomear gobernadores. O senado de Tréveris -el mesmo designaba os

seus membros-, concedéralle o título de Valedor do Pobo, que o preservaba contra toda mingua

de autoridade, outorgáballe o poder de vetar as decisións de calquera funcionario e garantíalle a

inviolabilidade da súa persoa. Desta enorme suma de poder resultaba que endexamais estivese

só. Vixiábanse os seus mínimos xestos.o ton da súa voz, o seu sorriso, o seu entrecello. Os

aduladores abríanlle as portas cerimoniosamente, alisaban os baixos da súa capa, tiñan sempre

un vaso a man para adiantarse ós seus desexos e non lles faltaba nunca o presente dun efebo ou

dunha doncela. O que quizais posuíra de corazón, balorecera cos anos: el mandaba e os

aduladores obedecían; dáballes a fortuna ou quitáballela, afundíaos ou empoleirábaos,

enriquecíaos ou chantábaos na miseria.

       "Varios membros do grupo disentiron, pero Instancio obstinouse, respaldado polos

anfitrións. Non podían deixarse xulgar, e menos condenar, por un tribunal de bispos disolutos e

corrompidos.

       -¿Malicias, Instancio, que todo se pode amañar con ouro?

       "Preguntárallo Eucrocia, atenta sempre ós pensamentos de Prisciliano.

       -Case que todo, afirmou o bispo de Salamanca.

       -Levas razón: case, retrucou Eucrocia. Case nos salvamos, pero execútannos.
                                                                                         -210-
                                                                                            210



Macedonio queda co ouro e o Imperio incauta as nosas posesións.

       -Conto co ouro e cos nosos aliados, insistiu Instancio.

       "Ninguén, agás Eucrocia, se opuxo ó suborno de Macedonio. Pero ¿quen lle ía poñer o

axóuxere ó gato, utilizando unha imaxe vulgar?, pregunta o meu irmán e autocensúrase, pois

non adoita meter frases feitas nin nas lerias.

       "A ollada de Eucrocia cravouse en Instancio. Todas as demais en Prisciliano. Un voto

silencioso.

       "Prisciliano foi ver a Macedonio, unha vez máis coa cruz a costas. Pero o mestre de

oficios ben se gardou de recibilo. Na entrada do pazo acolleuno o seu secretario particular.

Macedonio -adiantoulle a Prisciliano-, pedíalle duascentas pezas de ouro, pero co maior sixilo;

eran precisas para contrarrestar as intrigas de Itacio. Sen máis lle dicir, o secretario amosoulle

unha mensaxe asinada co carimbo de Macedonio; a súa autenticidade era indiscutible.

       "A suma parecía desorbitada, apreciaron todos cando regresou Prisciliano, ferido,

aldraxado.

       -Será imposible reunirmos tal cantidade. Necesitariamos tres meses para enviar un

propio a Gallaecia e para que regrese co ouro, se é que non o desfalcan polo camiño ou gárdao

el mesmo.

       "Eucrocia malvendeu parte da súa facenda a un fillo de Ausonio que se atopaba en

Milán. Deste xeito conseguiron un rescrito do emperador que anulaba a orde de desterro. Os

bispos priscilianistas podían regresar ás súas sés e recuperaren as terras que lles foran

confiscadas. Non perderon tempo no camiño de volta. Ó paso, confirmaron as igrexas fundadas

na Italia annonaria, na Galia aquitana, nos vales pirenaicos. Para Prisciliano e os seus,

principiou un período fasto que podemos situar entre mediados do 383 e finais do 384. Case que

dous anos nos que o ascetismo activo e entusiasta atraeu gran parte dos cristiáns".
                                                                                         -211-
                                                                                            211



         Pedro descúlpase e retírase. Advirto que Oscar desapareceu. Volve Pedro. Perdoa, dime,

pero bebo moita auga e teño que me vertela adoito. Agora opérase como se fosen amígdalas,

Pedro. ¿Segues?



         -Transcorreran case que dez anos sen volver a Galicia. A penas pisada a terriña,

axeonllouse para bicala, e erguendo os brazos, dixo: "Eu son o Alfa e o Omega, o Primeiro e

mais o Derradeiro, Principio e Fin". O seu pensamento detívose na vellez aromática do campo e

comezaron a espertar, distantes, os recordos. Fronte a el, a montaña, coa súa carapucha de

néboa.

         -¿Ves aquel monte? -díxolle ó seu inseparable Potamio-. Éche o Pindo da Raíña Lupa.

Escaleino moitas veces para vela. De día, descifrabamos xuntos os petroglifos; á noitecida

agoirabamos os nosos futuros nas estrelas. Sen embargo, paréceme que nunca o vin. Ás veces

penso que foi un soño, ou que a vida pasa sen deixar pegadas, coma o vento impalpable.

         "O primeiro contacto coa súa terra despois de tanto tempo, foi difícil. Os deuses

romanos escorrentaran vellos cultos druídicos, e agora implantábase o deus dos cristiáns. E se

algún nome de vila lembraba a esquecida Celtia, coma Brigantium, outros, máis poderosos,

acusaban a presencia de Roma, nai das poboacións Áurea, Iria Flavia, Lucus Augusti, Tudis

sobre o Miño...

         "Cruzou bosques e camposas falando consigo mesmo. Só vía desolación e miseria,

derivadas da opresión romana. Agarrado á aba dun monte, o bosque encontrábase en idéntico

estado de maraña en que o atoparan os celtas: os mesmos aparellos de labranza nos alboios; un

olor igualmente graxento impregnaba as roupas dos campesiños; o mesmo indiferente vento

movía sen acougo os buxos, as xestas, espallando el ó seu redor o acedo perfume da chorima

dos toxos.
                                                                                        -212-
                                                                                           212



        "De repente, o humillado chan da súa patria, volveu a brindarlle as ledicias esquecidas;

as árbores desprenderon froitos ós seus pés; a terra, de xeito espontáneo, ofreceulle flores en

medio do mato e os animais deixaron os seus tobos para saudáreno rebuldeiros.

        "Primeiro quixo ir a Rudum-dela, situada á beira dunha ría, onde o acolleu a

comunidade de crentes. Aquel día celebraron o ágape ritual e entoaron vellos salmos con

melodías hebraicas. Todos festexaron a súa chegada, concluíndo a acción de gracias co litúrxico

"Maran Atha. Amén", que vale tanto como dicir: "Ven, Señor, ven".

        "Cidades enteiras saían ó seu encontro e atrancaban os campos multitudes que ansiaban

contemplalo. No camiño achegóuselle unha nai cun neno en brazos.

        -Na aldea dan por certo que es Deus, confesoulle. Suplícoche que outorgues o don da

palabra a esta criaturiña.

        "Naquel lugar só había un regueiro delimitado por adelfas, cunha abundante follaxe que

lembra a do loureiro e bota flores inodoras con cáliz alongado e roibo, veleno para todo animal.

Prisciliano fixo unha beberaxe con follas desta planta e un chisco de eneldo. Enlarafuzou con

ela a lingua do mudiño, e exclamou con voz dos abismos:

        -Satanás, por orde do Deus que venero, desata a linga dese neno e cédelle o teu lugar ó

Espírito Santo.

        "Deseñou cos seus beizos o signo da santa cruz de Noso Señor Xesús Cristo, no nome

do Pai, do Fillo e do Espírito Santo. Erguendo a cabeza ó ceo, declamou:

        -Deus eterno e todopoderoso, Prisciliano implórache que apliques a túa bondade na boca

desta criatura.

        O neno esbozou uns acenos arrepiantes, pouco a pouco balbuciu palabras inconexas e á

fin pronunciou o nome do Ser Supremo. Prisciliano devolveullo á súa nai, non se amoestar antes

ó cativo:
                                                                                       -213-
                                                                                          213



       -E agora fala con todos honesto, sen tocar no do sexto.

       "Nas proximidades de Padrón botouse ós seus pés un campesiño. Levaba en brazos o

seu fillo, morto e coas dúas pernas rotas. Tratou de reconfortar ó bo home,que se arredou

deixando o cadáver no chan. Prisciliano sacou un libro que levaba so a túnica; poñendo unha

man sobre del, proferiu a invocación a Surgat dos domingos:

       -Esconxúrote, Surgat, por todos os nomes escritos neste libro, que sen demora te

presentes aquí disposto a me obedecer, ou ben que mandes un espírito cunha pedra branca que

me preserve de todo dano. Requíreo ademais para que agora cumpras a miña orde e abandones a

presa inocente que gardas no teu poder.

       "O mociño acordou do letargo, bicou os pés do seu salvador e penduroulle do peito un

talismán que trouxera do outro mundo. Ante a multitude abraiada, Prisciliano sentenciou:

       -¿Quen podería coa vida se non houbese morte?

        "A todos lles parecía home superior á súa sona. Hai quen dixo que o mudiño se

converteu en émulo de Demóstenes e o resucitado nun novo Koroebos, o vencedor olímpico.

       "Era obxecto de adoración por parte da plebe, que prendida do seu feitizo, seguíao por

onde el quixer guiala. Levaba sempre un gran séquito; en todos os lugares admirábase a súa

figura. Unha delegación de cada aldea levábao á aldea seguinte, cada bispo presentábao ó bispo

da diócese veciña.

       "Tamén Iria Flavia o recibiu cunha procesión triunfal. Construíronse dúas novas portas,

pois os arcos da cidade non eran dabondo grandes para as carruaxes. En deliciosa harmonía, un

conxunto de músicos con frautas e caramelas guindaba ó ar aloumiños para o corazón do

auditorio. Mulleres con vestiduras de gala, cheas de coroas primaverais, extraían dos seos

pétalos cos que alfombraban o paso da comitiva. A cidade inscribiu o seu nome entre os

protectores. Foi o primeiro bispo vivo ó que lle coubo o honor de erixírenlle imaxes e altares,
                                                                                        -214-
                                                                                           214



para o que se compuxeron himnos e a quen se ofreceron sacrificios dignos dun deus.



       Logo deste preludio lírico-marabilloso de Pedro, dígolle que o arquiveiro de Ávila me

aconsellou que fale con don Uxío Romero Pose. Se a memoria me segue asistindo, díxome que

era xefe do Seminario Maior de Compostela. Resulta que este clérigo é amigo do meu irmán.

Chámao ipso facto. Don Uxío cítame inmediatamente. Estou para saír e nisto que se oen pasos

precipitados escaleiras enriba. Aparece Oscar, sempre cando non é esperado. ¿Onde foi que te

metiches, desaparecido? Tiña cita cos Diplomáticos. Despois, Xurxo levoume a ver un amigo

seu que se chama Felipe Senén. Un tipo formidable. É director do Museo arqueolóxico da

Coruña. Pregunteille se coñecía a Prisciliano e contoume o que ocorreu logo de subornaren a

Macedonio. Precisamente, Oscar, é do que pretendo falar agora co rector do Seminario. ¿Virás

canda min?

       Subimos á praza do Obradoiro polas esqueiras de granito que levan ó pazo de Raxoi.

Pasando baixo un arco, á esquerda da catedral, desembocamos na praza onde se atopa o

mosteiro de san Martíño. ¡Outra vez o noso amigo Martiño, agora no feudo do Suplantador! O

pazo de San Martiño Pinario. Dos máis fermosos de Compostela. Data do século XVI e alberga

a semidesértica fábrica de cregos. Teño escrito que diante do seminario de Cunqueiredo había

un veterinario que tiña na placa esta lenda: "Fanse curas de animais", e alguén escribiu na porta

do seminario: "Fanse de animais curas". Non lle atopa a gracia, parece reprocharme Oscar. É

que vosoutros, filliño, nada tedes contra do catolicismo. Subimos pola esqueira monumental.

Unha vez dentro, logo de que nos anunciase un can Cérbero, agardamos uns instantes no

claustro. Van e veñen xoves de ambos sexos. ¿Nun seminario maior? Tal promiscuidade

lémbrame (hoxe a materia gris funcióname volteriana), que diante do devandito seminario había

esta placa: "Doutor Fulano de Tal. Enfermidades venéreas. De cen casos, noventa curas". Unha
                                                                                        -215-
                                                                                           215



beata que pasou por alí, persignouse: "¡Meu Deus, como anda o clero!". Este chiste é peor có

outro. Qué queres, Oscar, á miña idade xa non se cambia, pero solta o que che contou o director

do museo etnográfico. Arqueolóxico. Perdoa Oscar. Díxome que:



       -Armados cun rescrito de Macedonio, os priscilianistas regresaron a España e déronlle

completamente a volta á situación. O procónsul de Lusitania, Volvencio, convocou a Itacio para

un xuízo formal. Entre as acusacións que se formularon contra el, figuraba a calumnia, que

podía ser castigada moi duramente. Itacio logrou fuxir a Tréveris, e acadou apoio do prefecto

pretoriano Gregorio. Entre ambos prepararon un informe ó emperador contra Prisciliano. Pero

de novo interveu Macedonio, conseguindo que o interrogatorio dos priscilianistas se realizase en

España. Nas súas terras habíalles de ser máis favorable ca en Tréveris. Antes, Macedonio

poxara a súa axuda entre Idacio e Prisciliano. Ó gañar, unha vez máis, o ouro de Galicia ou a

facenda de Eucrocia, ordenouse a un retén de soldados o traslado de Itacio a España. Itacio

ocultouse no pazo do bispo de Tréveris, Britonio. Sen dúbida permanecería alí mentres

Prisciliano consolidaba as súas posicións de non ser por un cambio repentino na escena política.

       Oscar detense a mirar de cerca un capitel, coma na televisión cando cortan o culebrón no

seu intre culminante para che daren a publicidade. Bule, Oscar, cóntame o que che dixo o

director do museo ese antes de que nos reciba o do seminario este. ¿Que foi o que che dixo o teu

amigo? ¿Cargáronse a Macedonio, non si? Non, peor:

       -O emperador de Oriente, Graciano fixérase impopular porque metera demasiados

bárbaros na súa garda privada. E que no 383, mentres guerreaba no que hoxe é Suíza, estalou na

Gran Bretaña unha revolta. Á súa fronte achábase Magno Máximo, soldado galego, coma o

emperador do Oriente, Teodosio. Máximo era moi destemido, e os lexionarios admirábano

moito por iso. Logo dunha campaña victoriosa contra os escoceses e os irlandeses, Máximo
                                                                                       -216-
                                                                                          216



aproveitou o entusiasmo dos soldados para se proclamar emperador. Cruzou a canle da Manga

no 383, invadiu as Galias e en Lutecia enfrontouse victorioso co exército de Graciano, a quen

abandonaron os seus homes en Lión; alí foi asasinado polo xefe de cabalería de Máximo. O

bispo de Milán ¿Ambrosio, non si? Si, Oscar, o futuro santo, xa o coñezo. Pois ben, o futuro

santo dará o visto e prace a Máximo, consagrándoo emperador de Occidente. Entón, díxome o

director do museo, principiou o calvario de Prisciliano.



       Chega o bedel. Don Uxío agarda por nós. Sigue, Oscar, termina polo camiño. ¿Que che

dixo Felipe Senén? ¿Por que foi tan desastroso para Prisciliano o golpe de Máximo?

       Díxome que;

       -Aproveitando esa circunstancia, Itacio saíu do seu tobo de Tréveris e nun santiamén

argallou unha estratexia. Por unha parte, o novo emperador precisaba do apoio da Igrexa. E pola

outra, Macedonio. protector de Prisciliano, ó poñerse a mal con Ambrosio, atopábase nunha

situación delicada.

       Itacio convenceu a Máximo do proveitoso que lle sería apoiarse na Igrexa de Roma.

Ademais, se Máximo necesitaba diñeiro para rematar a súa campaña, non tiña máis que

confiscar o dos priscilianistas, todos xente rica. O resultado foi que nun decreto do 384,

Máximo ordenou ó prefecto das Galias e ós gobernadores de España e de Portugal que se

apoderasen de Prisciliano, de Instancio, de Eucrocia e dos seus seguidores, para xulgalos en

Bordeos.

       Coa chegada ó primeiro piso córtase outra vez a narración. Don Uxío sae a recibirnos.

       É un home áxil, afable. De primeiras sospeito que de tendencias priscilianistas. O seu

físico evócame a imaxe que teño de Salviano (q.e.p.d), pelo non abundante, figura maciza, mans

inquedas. Por deferencia co meu irmán invítanos a sentar en senllas butacas de veludo castaño,
                                                                                           -217-
                                                                                              217



raído. El instálase detrás dun escritorio con rañaceos de libros. Voz pousada:



       -A investigación sobre Prisciliano segue dende sempre os mesmos vieiros. Cada época

tivo o seu interese particular en resucitar este personaxe que domina boa parte da segunda

metade do século IV. Preocupou e conmoveu ós seus coetáneos, inquietou nos séculos

inmediatamente posteriores, proxectouse coma unha leve sombra ó longo da Idade Media e

rexurdiu nos séculos da Reforma e das Luces. Teólogos, filósofos, xuristas, historiadores e

literatos, encontraron nel un motivo, cando non unha desculpa, para a apoloxética e para

proseguiren as discusións sobre todo tipo de controversias ás que se presta este mártir.

       Dende que principiou a falar, estou ó axexo dun respiro, dun punto, dunha coma para

meter baza. Este crego está a nos recitar algo que sabe de carretilla. Empeza a tragar cuspe, e tal

como o penso, dígollo. Reverendo, dáme que nos está recitando vostede unha conferencia ou

ensaio que sabe de memoria. Termina de tragar cuspe. Desganado, contéstame: Si, é certo.

Prisciliano púxose de moda, por mor das relixións naturais, New Age, a fin do século e outras

andrómenas. A verdade, reverendo padre, explícolle ó clérigo, é que eu cheguei a Prisciliano sen

intencións avesas, pero o corpo pídeme chegar deica a fin, e agora atópome nun baleiro. ¿Que

sucedeu trala orde de detención de todos eles? Creo que os xulgaron en Bordeos, pero nada sei

dese proceso. ¡Que xeitoso es!, atúame cunha expresión familiar o creguiño. Resérvasme a parte

máis ensarillada, pero se a escoitas con atención é que levas a cousa en serio. Reverendo padre,

pode vostede falar tranquilo, prométolle beber as súas palabras. Sorrí. Anímase. Aí vai logo:



       -Todas as cabezas sobranceiras do priscilianismo acudiron a Bordeos coma acusados:

Eucrocia, Instancio, Salviano, Hixinio, Felicísimo, Armenio, Aurelio, Latroniano, Tiberiano,

Asaribo, Tértulo, Potamio, Xoán, así coma o propio Prisciliano.
                                                                                       -218-
                                                                                          218



       ¿E Elpidio, o home de Eucrocia? Non. Elpidio morrera meses antes. É certo, xa o sabía,

pero esquecérao.

       "O bispo de Bordeos -prosegue o rector-, chamábase Delfino. Advírtovos, dinos a Oscar

e a min, que vos ides encerellar cos nomes. Parécense moito Itacio, Hidacio, Hixinio, Elfidio,

Delfino...Pois ben, Delfino, inimigo mortal de Prisciliano, era un personaxe insólito no seu

tempo. Din as crónicas que se bañaba ccon frecuencia, rapaba ó cero a cabeza, alisaba a pel,

limpaba as unllas e levaba roupa de liño. Tiña modais urbanos e unha firmeza de ferro. Asistira

ó concilio de Zaragoza e non estaba disposto a seguir terxiversando co que el tiña por herexía.

Por iso puxera a disposición dos xuíces a nova catedral, ubicada a catrocentos metros do

anfiteatro. E por iso dirixía el mesmo os interrogatorios. Posto que a condena dos reos estaba

asegurada, decidiu gañar tempo. Citou a Hixinio e a Instancio xuntos.

       "O público enche a nave, e o chan está cuberto de alfombras mestas. Chegan perante o

tribunal os dous acusados, amoucados, silandeiros. Delfino recíbeos cun sorriso irónico.

Permanecen de pé. Ninguén os invita a sentaren. Delfino non se molesta tampouco en amosar

equidade. Míraos con ollos severos e abre o fogo sinalando a Hixinio co índice:

       -Ti fuches o primeiro en denunciar a herexía priscilianista. Non obstante, deixácheste

arrastrar pola enxurrada de maldade.

       "Hixinio asistira ás prédicas de Marcos o Mago e de Rufus, outros que se tiñan por

Mesías. Podería contestarlle ó bispo de Bordeos dende o alto da súa experiencia e frearía a súa

agresividade. Pero era un home bo, pacífico, e mesmo nestes momentos saíulle a súa proverbial

mansedume.

       -É certo que sinalei ó meu superior Hidacio a presencia na miña diócese de cristiáns en

exceso rigorosos, mais en ningún momento escribín o termo herexía.

       "As súas palabras, apracibles e mesmo cordiais, producen efecto balsámico na actitude
                                                                                        -219-
                                                                                           219



do presidente:

        -¿Como un santo varón coma ti puido caer na ignominia?

        -Pois foio logo de examinar a miña conducta, admitir as miñas faltas e coñecer a

Prisciliano.

        "Delfino non esperaba semellante actitude. Preparárase para o ataque, e velaquí que os

acusados lle saen pacíficos e humildes. Cambio de táctica:

        -Pola túa sabedoría e a túa bondade poderías ser a proba da grandeza do herexe. É

preciso que o galaico sexa un gran enredante para que todos aceptedes o nome de priscilianistas.

Posto que non hai máis salvador que Xesús Cristo ¿non é o nome de cristiáns o que debedes

adoptar?

        "Hixinio apóiase nos ombros de Instancio. Contesta impando:

        -Recoñecemos que Deus quixo revelar a Verdade a través do seu ministerio, pero non

nos denominamos priscilianistas. Iso inventárono os nosos adversarios coma aldraxe, e polas

devanditas razóns admitímolo sen rubor. Non esquezas que a palabra "cristián" comezou sendo

un alcume co que pretendían insultar ós seguidores de Xesús Cristo.

        "Delfino ordena que leven unha butaca para o declarante. Mentres chega o sofá, diríxelle

a seguinte pregunta:

        -Supóndomos que a elección de Prisciliano coma bispo de Ávila fose válida ¿dáballe

potestade para reformar a Igrexa?

        "Sen agardar polo asento, sostido por Instancio, Hixinio retruca:

        -Se un home foi elixido polos fieis para guiar almas nun medio disoluto e corrompido,

debe ser leal ó seu xuramento e predicar a fe e os bos costumes. Prisciliano foi elixido con

regularidade, xurou ensinar a palabra de Deus e leva unha vida exemplar. Poderá estar

equivocado, pero nada hai nas súas ensinanzas que se poida acusar de herético. Polo demais, é
                                                                                        -220-
                                                                                           220



fiel ós seus principios. ¿Como lle ides preguntar quen o autoriza a cumprir o seu xuramento?

¿Como reprochárdeslle que sexa honesto e honrado?

       "A cachaza de Hixinio comeza a poñer fóra de si ó presidente. ¿Non chegará a cadeira,

para que sente dunha vez? Delfino prosegue en ton máis elevado:

       -¡O xuramento dun bispo consiste en divulgar a verdade de Deus, non a de Satanás!

¡Instancio! ¿Podes responder ti a isto?

       "Non deben de quedar cadeiras na catedral. Instancio senta a Hixinio nun banco e dá un

paso adiante. É un home xove, delgado, delgadísimo, cunhas orellas que se dirían as ás do

Espírito Santo. Iluminado, contesta coa mesma suavidade ca Hixinio:

       -Prisciliano cre en Deus, e algún día creu nos seus vigairos. Coidaba que a conducta

destes correspondería coa súa sagrada misión. Pero Deus fíxolle observar a vida disoluta de

moitos de nós, e el optou por seguir outros vieiros. É obriga nosa retractarnos cando se torce o

noso camiño. Igualmente debemos retirar a nosa palabra cando descubrimos os erros, tivesemos

xurado o que for.

       "Facendo caso omiso dos acenos do presidente, dende o seu afastado banco Hixinio

continúa o razoamento de Instancio:

       -Certo é que soamente o nome de Xesús aporta fiúza e salvación. Con todo, poden

existir outros que sirvan de discernimento para que os fieis non sexan mesturados cos das

sectas, que teñen prácticas non fundadas na palabra de Deus. O nome de Prisciliano serve,

xustamente, para indicar que non pertencemos a aqueles grupos que observan doutrinas alleas ó

Evanxeo, senón ó que Prisciliano revela en toda a súa pureza.

       "Delfino non pode admitir a máis mínima distorsión do método dual que impuxo.

Descarga na mesa un puñazo que fai revoaren moscas e po.

       -¡Sinalo ós acusados que só me debe responder aquel a quen lle eu pregunte! Tócache a
                                                                                        -221-
                                                                                           221



ti, Instancio. ¿Revela ou inventa?

       "Con inocencia, tal vez finxida, poida que sincera, Instancio avanza dous pasos cara ó

estrado para argumentar:

       -Nada hai de Prisciliano na Verdade que nos inculca, pois téndoa aprendido no Novo

Testamento, foi ensinada antes polos apóstolos. Adoptamos a súa doutrina pola súa fidelidade á

palabra de Deus, regra infalible da fe e dos costumes.

       "Xesto e mirada raposeiros, Delfino ó voo concibe unha trapela:

       -¿Insinúas que Prisciliano é un novo Mesías e que a súa doutrina difire da de Xesús

Cristo e dos seus apóstolos?

       "Instancio escorrega con renartería:

       -Prisciliano pode ser un home coma nós, sometido ás mesmas fraquezas.

       -¡Non é a túa vez! ¡Non é a túa vez!, berra desaforado o presidente. ¡Tócalle ó ancián!

       "Como se non o oíse, Hixinio desenvolve os argumentos do seu compañeiro:

       -É coma a vasilla elixida polo Señor para verter nela a luz, as forzas espirituais e

reanimar a lapa do Evanxeo. Hai pouco todo estaba esmorecido baixo as tebras da corrupción, e

a Igrexa salaiaba na escuridade. Nada innovou o noso home. Soamente o purificou.

       "Delfino comprende que vai por mal camiño. Outro golpe de temón no seu auxilio:

agarra uns pergamiños que están encol da mesa e, aloumiñándoos, di outra vez con voz suave:

       -Ás nosas mans chegou este libelo que chamades Tractatus, no que aconsellades

camiños diverxentes ó da ortodoxia. ¿Quen dos dous mo pode explicar?

       "Instancio adiántase un pouco máis e mira, como ignorando o contido do libro ese. Lidas

as primeiras frases, recoñece;

       -Sendo unha repetición da verdade eterna contida na palabra de Deus, non ofrece

doutrina nova ningunha, senón que exclúe os puntos que foron simplificados para que todos os
                                                                                        -222-
                                                                                           222



entendan. Desexamos que se analice o Tractatus baixo este aspecto que ninguén puido refutalo

coas Escrituras.

       "Con aceno sibilino, Delfino espétalles un sofisma:

       -Do que se deduce que o voso libero é superior ás Santas Escrituras.

       -Desexamos restablecer o ministerio da palabra divina, e non dicimos a Verdade senón

ós que connosco comungan.

       "Ármase unha barafunda de preguntas, respostas, interxeccións, chamamentos á orde,

impóndose á fin a voz grave de Delfino:

       -¿Quen vén sendo o autor deste libelo? ¿Podes responder ti a isto, Instancio?

       -O seu primeiro autor é o Alento divino que xerou as Sagradas Escrituras.

       -En canto á súa transcrición material, Prisciliano de Ávila púxoo por escrito.

       -¡Non che toca a ti, amantiño fillo de Satanás!

       -Varios teólogos e bispos, e tamén Eucrocia, Elpidio, Salviano e un servidor de Deus,

vímonos obrigados polos nosos fieis a elaborar un formulario da fe, engade Hixinio.

       -¡Dáse por clausurada a sesión!

       -Logo de moito deliberarmos -segue cachazudo Hixinio-, encargamos a redacción final a

Prisciliano, quen, coa asistencia do Espírito divino despregou o seu talento sublime para engadir

beleza á linguaxe.

       -¡Gardas, centurións, leven estes dous condenados!

       "Treboa un voceirón no fondo da nave:

       -¡Traidores, covardes! ¿Pensabades cometer a vosa falcatruada ás agachadas? ¿Por que

non me invitastes? ¿Tanto medo me tedes? Os que crean confusión na Igrexa sodes vosoutros,

axentes de Lucifer.

       "Celestial silencio. Delfino bota unha ollada pola sala e o seu rostro énchese de
                                                                                           -223-
                                                                                              223



consternación. Todos se volven e todos se botan a tremar. Un home pequeno e repoludo, calvo e

cincuentón, avanza cara ó estrado, atropelando todo o que atopa ó seu paso:

       -Acabo de presenciar un acto abominable que aconteceu aquí, en Bordeos, mentres vós

discutiades sobre cousas insignificantes. Os vosos partidarios; os teus, Delfino; os teus, Itacio, a

vosa turba enfurecida acantazou a Urbica, filla do gramático Urbico, moza de santa vida que

tiña coma único pecado seguir as ensinanzas destes inocentes.

       Contesta Delfino con finxida calma:

       -O que pase na rúa non nos interesa agora, benquerido Martiño. Estamos aquí para

xulgar uns pseudo-cristiáns acusados xustamente pola xerarquía. E a ti enviámosche un

mensaxeiro a Tours, pero o camiño é longo e cheo de perigos.

       -¡Mentira! Eu cheguei en cinco días a unlla de cabalo.

       "O ex-lexionario segue bradando mentres avanza e brande o báculo, como antano fixera

coa espada.

       -¿E logo seica Córdoba non cadra máis lonxe de Bordeos ca Tours? Sen embargo, o

bispo Hixinio atópase no banco dos acusados. ¡Reverendos padres! Eu encontro nestes dous

bispos a conveniente rectitude de doutrina. Téñoos, ademais , por auténticos servidores de Deus.

¿Por que porfiades en perseguilos? ¿A quen é que obedecedes, a Deus ou a Luzbel?

       "Delfino non sabe a qué santo encomendarse:

       -¡Ai logo non che parece sospeitoso, santo varón de Tours, que para divulgar a súa

palabra, Deus elixise precisamente un laico?

       "Furioso, Martiño despréndese da media capa, amosando, desafiante, un peito peludo e

musculoso:

       -E logo, ¿que viñas sendo ti antes de facérente bispo? Delegado de Roma, carguiño que

non queres perder. E eu, ¿quen era? Cabaleiro da garda imperial, grao que abandonei ó me
                                                                                         -224-
                                                                                            224



converter ó cristianismo.

       "Delfino comprende o seu erro:

       -Sonche decisións moi persoais, irmán amantiño.

       "Nin a evasiva nin o ton apracible abondan para aplacar a Martiño:

       -Tampouco Xesús Cristo non era sacerdote, pero Deus designouno para purificar os

costumes dos fariseos. Deus adoita servirse para este fin de persoas ordinarias en aparencia, que

non viven do seu ministerio. As súas mensaxes chéganlle mellor ó pobo e os seus inimigos

carecen de argumentos para pór en dúbida a súa vocación.

       Na sala achábase Itacio de Ossonuba -lémbranos Uxío, que co seu relato tennos

engaiolados a Oscar e a min, tanto coma a Berta o do profesor Fatás en Zaragoza.

       -A Itacio aconselláranlle que ficase calado. A súa desmesura, o odio que lle tiña a

Prisciliano, podían ser contraproducentes. Pero non foi quen de se reter:

       -¡Coidadiño, Martiño de Tours, raudo xenete e teologuiño de pouca monta! Estás a

comparar a Prisciliano con Xesús Cristo. ¡Sacrilexio! Pido ó presidente do tribunal que tamén ti

pases a ser xulgado.

       "Nervioso, tatexando ó ver que o proceso tomaba rumbos incontrolables, Delfino

recomenda ó bispo lusitano:

       -Calma, calma, vigairo de Xesús Cristo...Imos seguir de momento con Prisciliano, que

non fixo ningún milagre para xustificar a misión sobrenatural que el mesmo se atribúe.

       "Martiño non terma de si. Furibundo, dirixe os seus pasos cara a Itacio. Cando o ten a

man, agárrao polos colares, berrándolle nos narices:

       -¡A raza ruín e adúltera que esixe milagres! Non son eu quen o di, évos Xesús Cristo.

Moitos dos que elixiu Deus para emprender misións no seu nome, non foron taumaturgos:

Abdías, Miqueas, Oseas, Zacarías, Xoán Baptista e outros. En cambio, numerosos falsos
                                                                                        -225-
                                                                                           225



profetas si que o foron. Como di o Deuteronomio, o Señor quere que se xulguen os milagres

pola doutrina, e non a doutrina polos milagres.

       -Non o dixen eu, foi Delfino, acusa Itacio tatexando.

       "Logo de sacudilo ben sacudido, Martiño ergue o puño sobre da súa cabeza, engadindo

con ameaza de golpe de espada:

       -¿Son un teologuiño, prelado de pacotilla? ¿Fun un soldado covarde, ataño de perfumes?

Ti es un lingoreteiro, desvergoñado, suntuoso, demasiado devoto do bandullo e das larpeiradas,

como te cualifica o meu discípulo Sulpicio Severo. ¡E ti pides milagres? ¿Non che abondará

para milagre con este mesmo proceso? ¿Non é prodixioso que un home só, puidese espertar en

Lusitania, en Aquitania e en Hispania, ata as portas de Roma, tanta xente e incitala a unha vida

máis fraterna e austera? A convicción e mais o número dos seus seguidores échevos para min un

milagre.

       "E Martiño esfrega o puño nos narices do bispo de Ossonuba. Este, contido a penas pola

ollada do presidente, despréndese das gadoupas do lexionario, e berra:

       -Para min o milagre consiste en que un santo varón coma ti defenda e xulgue honesto un

monstro que prevaricou cunha adolescente, a filla de Eucrocia, destruíndo logo, antes de nacer,

o froito dos seus pecados.

       "Seguro da súa victoria, Martiño permítese adoptar unha actitude serena:

       -Non ignoro, piadoso Itacio, que tódolos argumentos serven ou invéntanse para destruír

unha persoa. Pero a tales acusacións cabe contestar o que se podería dicir de calquera de nós:

pódese crer na súa doutrina, pero non nel.

       "Delfino manda que se retiren os dous primeiros acusados: serán destituídos das súas

sés.

       -Que se presente Prisciliano.
                                                                                         -226-
                                                                                            226



       "Prisciliano achégase ó tribunal. Engorde. Cando está a dous pasos do estrado, inclina a

cabeza, permanece un intre como orando, fita directamente a Delfino e di con voz de barítono:

       -É cousa establecida e que por ser consonte á razón se ha respectar, que se examine a

causa de cada un de nós no lugar onde foi elixido, pois cada bispo ten afiuzada a si unha porción

do rabaño, e ha dar contas das súas accións a Xesús Cristo. Como non é así, Prisciliano impugna

a autoridade dun tribunal que non respecta as leis da Igrexa e solicita ser encausado pola xustiza

secular.

       -¡Nunca, endexamais! Un sacerdote non debe ser xulgado polo poder civil -irrompe

outra vez Martiño, co seu voceirón panonio.

       "Prisciliano porfiou na súa esixencia, calculando que Tréveris lle había ser menos hostil

do que Bordeos; que unha vez máis podería subornar a Macedonio; que un tribunal civil se

amosaría menos agresivo ca este, formado por correlixionarios.       "Ningún dos seus inimigos

se opuxo á petición. Delfino descargábase así dun asunto que co asasinato de Urbica e a

intervención de Martiño principiaba a ser incómodo para el. O cálculo de Itacio foi máis

sinistro. A presencia de Prisciliano perante o sínodo de Bordeos implicaba o recoñecemento da

validez da propia consagración coma bispo de Ávila, mentres que a apelación a Máximo

facilitaba o ataque. Un tribunal eclesiástico non tiña facultade para dictar a pena de morte,

mentres que o secular de Tréveris, si. E así Prisciliano meteuse na boca do lobo".



       Saíu unha mañá ideal para irmos a Lousada. Nubes plúmbeas, borraxeira; aposto a que a

Santa Compaña aínda vai polas aldeas pregoando o tránsito dunha alma ó outro mundo.

       Priscila espertou co pé esquerdo, tan insoportable coma Silvina cando fomos a

Marmoutier. Arrinca preguiceira, tose, gargarexa e ós dez metros ¡pumba!, calamos. Deben de

ser os nervios do exame. Coma quen non quere a cousa e con algúns empurróns, dámos
                                                                                           -227-
                                                                                              227



chegado a Lousada. Murallas vellas e descoidadas, curtidas de historia e enceerro. No lique

florecen primeiro glicinas; máis tarde, en xuño, acios aromáticos de mimosas, e agora, contra o

outono, de novo glicinas serodias.

       Como é cedo, fago tempo peregrinando á Tolda, na riberia do Miño. Chámase así o río

de Lousada, río de Galicia, o noso río, porque en tempo dos romanos -Pater Minius-, levaba

minio. Por aquí estaban as termas. Queda un balneario de augas ferruxinosas. Ten dous

mananciais. Cando as ovellas beben dun deles, dan la branca; se do outro, vermella, e cando

alternan, sáelles a camiseta do Atlético de Bilbao.

       Seguindo cos ollos unha bandada de paxaros, penso na última vez que vin aquí. A

estrada non era asfaltada. Entre pedras e fochancas asomaba a antiga vía romana. Agora

espabila Priscila, con tantas ganas de pelexa que a penas toca cos pneumáticos o chan. É natural

que tivese pavor e que este ambiente atraia trasnos, meigas e que nos visiten as ánimas do

purgatorio. A min, valla o caso, dende que entrei en Galicia, todas as noites aparéceme

Prisciliano. Ollo, non é que crea na resurrección da carne, pero de tanto ler, de tanto pensar,

tanto falárenme del, abofé que vén ós meus soños ás cinco e dez do abrente, coma un cravo,

pouco antes de me erguer a ouriñar.

       O soño de hoxe transcorreu nunha mañá calorosa de agosto, preto do mediodía consonte

o reloxo solar. Un carromato de altas rodas chegaba a modiño a Tréveris. Non; mellor dito (tería

que escribir os soños no intre en que esperto; despois trabúcase todo): recostada na marxe

dereita do río Mosela, Tréveris, a cidade imperial, parece que se achega a unha carruaxe tirada

por dous bois. Ole a feo e esterco, a moa de afiar fende o ar, óense cántigas de labregos, felices á

volta do traballo, coma na peciña de Schumann. Un obradoiro de curtume érguese ó lado

doutro, e as pólas dos salgueiros vértense en acios sobre do río.

       O carromato cruza o Mosela pola ponte vella. Renxen os madeiros a cada volta de rodas;
                                                                                        -228-
                                                                                           228



as carpas, a rentes da auga, mergúllanse ó fondo, e ó encaixaren nos seus lugares os leños,

tornan as carpas á tona da auga, namentres o carro segue cara á maxestosa Porta Nigra. Más alá,

as rúas son todas un obradoiro.

          A cidade prepárase para festexar o seu centenario. No 285 Diocleciano erixíraa en

capital da Britania e das Galias, fornecéndoa de edificios suntuosos. Agora, o ururpador

Máximo acaba de proclamala única sede de Occidente. Estanse a fabricar toldos para os teatros,

para gorecer do sol e mais da chuvia; muros adornados con tapices e unha marquesiña destinada

ó foro.

          Repenican mazas e ciceis. Unha casa si e outra tamén é taberna ou prostíbulo. Nas súas

portas amoréanse moinantes, adiviños e sacamoas, sen que falten traficantes de homes nin

godos que se ofrecen coma escravos. Óense varias modalidades de grego, a lingua céltica das

Galias, o rudo dialecto dos montañeses de Iliria, os suaves acentos, melifluos e mentireiros, de

Siria e de Exipto, así coma o incomprensible murmurio do arameo, idioma dos xudeus.

          Chegando ó pazo, a carruaxe frea tan de socato que a terra xeme so as rodas. Catro

soldados escorrentan ós curiosos. Outros catro fan saír ós ocupantes, seis homes e unha muller,

todos con tarambollos nos tornecelos. O pazo é en si mesmo unha pequena fortaleza,

compendio de toda a escuridade do mundo. Nos seus muros ábrense uns ventanucos estudiados

para a defensa. Os cárceres están na parte baixa. Dende as súas mirillas, os reos poden ver o que

ve o emperador, e eles son, para o xentío, coma animais exóticos.

          O cortexo entra no vestíbulo, fervedoiro de xenerais, administradores e eunucos; o seu

número só ten comparanza co dos mosquitos nunha tarde do estío. Están poxando as obras do

centenario, entre elas a construcción do estadio e a importación de centos de varas de seda para

toldos.

          O tintín dos tarambollos impón silencio ós moinantes. Nada concreto, definido, senón
                                                                                         -229-
                                                                                            229



certa tensión, o barrunto de que algo se está xestando e que ese algo ha repercutrir en todo o

territorio imperial.

        Os catro gardas abren camiño coas espadas. Un olor vinagrento de ouriños gatunos

sáelles ó encontro. No pazo lévanse a cabo as dilixencias administrativas: inscrición dos

acusados, motivo do procesamento e designación dos xuíces. A causa vaise ver no que hoxe é a

basílica, unha enorme nave de ladrillo construída por Diocleciano para salón de actos.

        O xentío amoréase fóra, empurra, blasfema, tratando de forzar a barreira de soldados que

protexe a entrada. Cando se abren as portas, irrompe unha catropea. Un centurión, á fronte

dunha cuadrilla de bárbaros, expúlsaos e colócanse en primeira fila, bastos, vulgares.

        Chegan os portadores de fachos, ordenándose ó longo das paredes coma candeeiros de

escuras luminarias. Trompetas: ¡os xuíces! Os criados desprazan os asentos. O presidente vai

ser Evodio, home violento e severo. Delgado, alto, teso; unha lanza rematada en cabeleira de

extraordinaria brancura. A súa face fresca, un amencer, e as súas cellas, tan mestas coma os

tapices dos muros. Lóase a austeridade dos seus costuems. Dise que leva constantemente un

cilicio na coxa, e que observa con rigor os xaxúns prescritos.

        Os membros do tribunal coñecen de antemán a sentencia e son sabedores da conducta

que han adoptar. Con todo, dous estenógrafos dispóñense a recoller as preguntas e respostas,

que un mensaxeiro ha levar inmediatamente ó emperador.

        Un clamor anuncia a chegaada dos acusados. A un sinal do presidente ponse de pé o

acusador. Silencio, seguido dun murmurio de sorpresa. ¿Non era Itacio o encargado da

acusación? No seu canto avanza Patricio, avogado do fisco, quen por encargo do emperador vai

desempeñar tal funcón. Patricio pon na mesa un cartafol con todas as opinións sobre do caso.

        Cando o presidente se dispón a dar a orde de comezo, aparecen Potamio, Xoán e

Tértulo, discípulos de Prisciliano. Os tres solicitan declarar antes de que os chamen. Con
                                                                                        -230-
                                                                                           230



palabras entrecortadas e ollos vidrosos, vermellos coma os dun albino, Potamio declara, en

nome dos tres, que Prisciliano practica actos obscenos, ensina doutrinas contrarias á ortodoxia e

proclives ó maniqueísmo. E dado que o seu fundador é bruxo, os ritos da secta están

contaminados de malas artes, constituíndo as súas xuntanzas pretexto para inclinacións

vergoñentas. Todos os reos fixérono, aseguran, e eles mesmos decláranse culpables de cantas

acusacións de tal índole se formulen, implorando benevolencia ó tribunal para que non os

torturen.

       Evodio manda comparecer a Prisciliano.

       Érguese tranquilo, case que arrogante. Saiote branco, cabeza cara atrás. Aínda que non

chegou ó pretorio, Evodio interpélao:

       -¿Es ti Priciliano de Gallaecia?

       Segue avanzando vagariño, chega perante os xuíces, pide un banco, tráenllo, senta,

érguese, senta, érguese dúas ou tres veces. Á fin, contesta:

       -A Prisciliano seríalle moi fácil responderche, pero ¿por que un servidor de Deus debería

revelar a súa raza e mais a súa patria, se calando evita o pecado de orgullo? Non acae ben

gloriarse do que somos. Sen embargo, Prisciliano dirá que anda polo mundo co propio corazón

por toda patria e almofada, e que non foi chamado dun lugar tan descoñecido nin foi

considerado ignorante. Dende a súa dedicación ó apostolado, aspira a que a súa patria sexa a

destra de El-Señor nas alturas.

       O xuíz garda silencio. Non ousa proseguir o interrogatorio sobre deste punto. Pola forma

de responder o acusado, todos cadran conformes en que se trata dun xenuíno galaico.

       Prisciliano tira maxestoso un cartulario da manga. Entrégallo a Evodio:

       -Mellor argumentación do que as palabras, son os escritos. Nestes figuran os temas

constantes da nosa predicación, o sumario da nosa vida.
                                                                                        -231-
                                                                                           231



        Evodio confronta o memorial da acusación cos textos do encausado. Sospeitoso o

coñecemento exhaustivo das doutrinas que ameazan a posición da xerarquía... E o interese que

obsesivo por temas astrolóxicos... casemente unha confesión. A causa deberá centrarse na

feiticería, moito máis reprimida ca unha benigna desviación doutrinal.

        Á esquerda de Evodio salienta o rostro afiado do segundo xuíz, nariz aquilino e parche

no pescozo. Non lle dá curado un frechado godo. Cos seus ombros estreitos, o seu bandullo

prominente e unhas pernas escuálidas coma Sardanápalo, aínda que pareza estraño, é o mestre

de cabalería. Nótase que foi designado para controlar o proceso na forma de mover a cabeza

coma un xove gladiador o recibir instruccións: mirada baixa e de vez en cando, un "si" e un

"vale", coma se comprendese cada un dos conceptos.

        Cando lle toca falar, este pseudo-xuíz érguese para denunciar un vicio de forma:

encomendáronlle xulgar seis persoas e soamente ve cinco; a sexta é unha muller. Resulta difícil

convencelo de que esta última pode ser considerada coma ser humano. O libro sagrado das

Escrituras, explicalle Evodio, revélanos que Deus creou un varón e púxolle por nome Adam,

designando así tanto o macho coma a femia. Ademais, a Xesús Cristo chámanlle fillo de home

anque naceu dunha virxe; val dicir, dunha muller.

        O xuíz fai algúns movementos de deglución e a boca éncheselle de cuspe. Cun xesto que

o mellor lanzador de esgarros envexaría, chimpa un copioso chorro ós pés dos reos.

        -Non o dubido, engade, ó tempo que furga nos pergamiños. Tras de moitos salivazos,

ilumínaselle o rostro e bótase a ler:

        -Que as mulleres calen nas asembleas, pois non lles é dado instruírse en tema ningún, e

que interroguen nos fogares ós seus homes, pois non é conveniente que unha muller fale nunha

asemblea. Dío Paulo de Tarso, e non estou disposto a pasar por alto os seus mandatos.

        A hermenéutica dura unha boa media hora, sen levar conta dos accesos de tose que
                                                                                            -232-
                                                                                               232



afectan ó primeiro xuíz. Como ninguén dá refutado a cita, apuntalada por outras de Tertuliano,

decídese que a Eucrocia se lle aplique a mesma pena có reo máis condenado.

          Resolto o problema ontolóxico, o segundo xuíz emprende o labor do interrogatorio,

máis complicado có anterior. Soletrea as preguntas que leva escritas, unha palabra aquí, outra

acolá, tatexa co beizo superior moi pegado ós dentes, de xeito que as consoantes escorregan por

abaixo.

          -¿Es ti Prisciliano, orgulloso e depravado?

   -Prisciliano -responde Prisciliano-, xa contestou á primeira parte desa pregunta. Verbo da

segunda, élle moi fácil responderche: Prisciliano é orgullosso e depravado.

          -¿Es, logo, Prisciliano, pecador e bardalleiro?

          -¿Quen podería negalo? Prisciliano é pecador e bardallas.

          -Daquela es Prisciliano, o herexe, exlama o xuíz oufanándose do siloxismo.

          -Prisciliano non é herexe. Prisciliano acepta as primeiras acusacións, que el mesmo se

infrinxe todas as mañas, e pide perdón por elas. Pero a herexía consiste nunha separación de

Deus, e el nunca se arredou de El. Herexes son os que aman as posesións sobre todas as cousas;

os que teñen escravos; os que espolian ós sinxelos e incautos e devecen honras e dignidades; os

que venden obxectos santos en público mercado e visitan ós enfermos por cobiza, que non por

caridade.

          -O teu falar solermiño, Prisciliano, por fóra é melifluo, mais por dentro teñen o

amarguexo do fel. ¡Profanaches a Cristo! Mesturas cousas do ceo e da terra, obras perecedoiras

coas eternas, a luz coas tebras. Pero has saber que existen torturas para cada membro, e xa

agardan as lapas que queiman, as tenaces que arrincan e o poldro que esgaza.

          Intervén o terceiro xuíz, un tipo de barbarote cadrado, mirada baleira e aspecto tristeiro.

Ten pel suave, da cor da rosa; andará polos sesenta anos ben cumrpidos. Bota a cabeza atrás,
                                                                                           -233-
                                                                                              233



nunha postura que absorbe a esponxosidade do papo. Un vagalume atravesa as capas de fume.

O xuíz entorna un pouco as pálpebras, emite estalidos coa lingua:

       -¿Xuras pola fortuna do César que vas responder sinceramente a todas as preguntas?

       -¿Seica imaxinas que Priscilano vai xurar pola fortuna do César? Prisciliano entrou no

corpo da venerable Igrexa por medio do símbolo de Deus, é bispo de Ávila e soamente rende

conta a El-Señor. Prisciliano practica unha fe indisoluble na ordenación dos evanxeos e regada

por unha triple fonte, non crendo en ningún outro deus ca Xesús o Cristo, fillo de Deus, quen,

crucificado por nós, manifestou no seu nome o bautismo do perdón, predestinando dende un

principio coa profecía ós seus elixidos, que conservan a Cristo na carne, así coma tamén a

xeración de El-Señor, disposta e exposta no Evanxeo por medio daqueles polos que El-Señor

fixo profecía de si mesmo, conforme está escrito polo profeta Xoel: "Verterei o meu Espírito

sobre toda carne, e os vosos fillos e as vosas fillas han profetizar, os vosos xoves han ver visións

e os vosos anciáns soñarán soños".

       Deixa de falar e olla ó xuíz que o interrogou. Miñaxoia, dorme coma un boi de Belén.

Evodio tamborila co anel encol da mesa para sacalo do limbo. Sonoros ronquidos. O seu

interese reside en adiar a sessión. O prezo dos xuízos acostumaba achegarlles sumas non

desprezables, e neste habíanlles de pagar en ouro galaico. Evodio érguese e anuncia:

       -Se ben no prazo de doce séculos as leis romanas sufriron os vaivéns dos gobernos e dos

costumes, e que o afán recomendable de irmandar nomes antigos con institucións modernas

roeu o conxunto dun sistema tan brillante, a xurisprudencia civil mantén incólume a norma,

vixente dende a fundación de Roma, de que ningún pode condenar soñando.



       Regreso da Tolda ás dez da noite e voume coa miña pantasma ó hotel Méndez Núñez.

¡Un día é un día, que carai! Na miña infancia durmir no Méndez Núñez era o soño de todos. O
                                                                                         -234-
                                                                                            234



meu pai obrigárame a lle prometer tres cousas imposibles: a primeira, que o levase a Cuba;

segunda, que triunfase na Sala Pleyel de París; e por último, que lle tiña que pagar unha noite

nese hotel. Non puiden cumprir ningunha das tres, porque non o aturaba, que se me tivese dado

motivos para querelo tan sequera un chisco, non me arrastraría agora en Vespa, senón que faría

coma Iturbi, vivir en Hollywood, fuchicar con Esther Williams, desprazarme en avión particular

cun Stenway and son e tocar cada día nunha capital diferente. ¿Por que estarei a dicir tales

prosmadas? Un vai na moto cavilando, pensando parvadas, e ás veces esbardalla... Quería

contar que mesmo a un hotel de tantas estrelas veu a me ver Prisciliano.

       Espertei coma un reloxo ás cinco e dez e fun ás atoutiñadas ó cuarto de baño. Ouriñei no

lavabo e, a penas volvín á cama de plumas e sabas de Holanda, trasladeime a Tréveris. Como

logo de alixeirar tardo uns dez minutos en adormecer, as cinco e vinte da alba serían.

       Non sei se estiveron vostedes en Tréveris. É unha cidade alemana duns trinta mil

habitantes, preto de Luxemburgo e na confluencia do Saona e o Mosela. ¿Ubícana xa? Nela

naceu Karl Marx, Carlos, como lle chamaban os progres en España. En Trier, dito así en

alemán, hai varios monumentos romanos extraordinarios: a Porta Nigra, a Basílica, as Termas,

enumerados

por orde de folleto turístico, e sobre todo, o Circo, o máis impresionante para min. Caben nel

setenta e cinco mil persoas sentadas, e o dobre, o triple cando había degolacións. Asemélllase á

praza de touros de Ronda, copiada da mesma época. As bancadas están cubertas de herba, e

abaixo, no canto dos burladeiros, ten unha ducia de celas onde metían as feras antes de saíren á

area. Non foi alí onde encerraron a Prisciliano e os seus, senón nas ergástulas.

       En realidade, dende había medio século non se celebraban espectáculos no Circo. Servía

exclusivamente para encarceraren reos e executar os condenados.
                                                                                        -235-
                                                                                           235



       No meu soño, Venus lucía solitaria. Segundo entrei na cela, Prisciliano abriu os ollos. O

punto luminoso seguía pestanexando no fondo da súa retina. El ollábame e nin me vía.

Desvencellárase do presente e unira o seu destino ó da estrela, brillante entre tebras. O

derradeiro recurso para loitar contra a degradación era aquel fío de luz que o vencellaba ó

humus primixenio do seu propio ser. A néboa enchoupada de frescura purificou a latrina de

augas verdes e caladas. Sentiu o rumor da brisa mariña e os catro muros abanearon coma un

barco. Foi adquirindo gran paz; as náuseas provocadas polas torturas transformábanse en

señardade de Rudum-dela, da mansión paterna, do recendo dos cortellos, das ringleiras de

carballos que amortecían o balbordo do mercado. De moi lonxe chegábanlle esas voces

interiores, moi lonxe en leguas e en remotos anos.

       Permaneceu inmóbil na escuridade, querendo dilatar ese momento indefinido en que os

pensamentos son aínda oníricos e xa en certo modo fisiolóxicos. Ós poucos, a realidade

comezou a tomar consistencia, ameazando esvaecer a distante sensación. O desentumecemento

das mans e dos brazos ampliouse por franxas en leves ondas que lle invadían todo o corpo. Do

fondo dos corredores saíu unha especie de ouveo. Era un verdadeiro concerto noxento de

insultos, blasfemias, ameazas e porcalladas.

       Bagoou pola súa impotencia, a arreguizante saudade, en espera dunha morte

incomprensible; pola crueldade humana e a de Deus: a derrota do seu Deus.

       Lembrou os sucesos da véspera non coma reais senón coma soñados. Descartaba a

eventualidade de que aconteceran. Sen embargo, de seren soñados, permanecían con estraña

teimosía na súa memoria, e o que máis lle sorprendía era que unha parte de si mesmo os tivese

por certos, contra a súa vontade e contra toda evidencia.

       Se alomenos fose capaz de comprender o porqué de todo isto, tal vez podería admitilo,

pensou sorrindo entre beizos, coma se alguén observase seu sorriso e puidese enganar a ese
                                                                                        -236-
                                                                                           236



alguén con ela. A tortura, a morte...¿Por que? ¿Para que? Tiña a impresión de que foi enganado,

a convicción de acharse envolveito nunha farsa que só deixaría de sela se admitía coma

verdadeiro o absurdo de que os seus inimigos levasen razón

       Aceptou o que antes lle parecía imposible: Hidacio, Itacio, Ambrosio, estaban no certo.

Estábao Agostiño, cando en Cartago lle dicía: non son benaventurados os que choran, senón os

que gozan. A súa vida desenvolvérase por canles equivocadas. Pecara de orgullo. ¿Como ía ter

razón contra todos? Incluso Martiño, o santo varón ¿acaso o defendía? Negábase a que a Igrexa

se inclinase perante o Imperio, mais en canto ó fondo...todo foran andrómenas, unha xigantesca

falsificación que lle impedía afrontar tanto a vida coma a morte, e nunha curva da estrada,

quedo sen paxaros e sen recordos do soño.



       Hai un bo anaco que estou no quilómetro sete da estrada de Chantada. Deume cita o

Chafariñas ás nove e xan son as nove e dez. ¿Equivocaríame de lugar? En medio dun curro

vexo un espacio alcatranado, con barras de ferro ergueitas en forma de M ou de W, segundo

como se mire. Seguro que son para as probas da habilidade; un pouco máis aló, uns vinte metros

de raís de ferrocarril de vía estreita, estreitísima, entre os que habemos pasar sen roce ningún.

Vai un sol de carallo, pero fresco. O chan segue húmido de orballo. Qué sorte, en España non

fan exame de velocidade, se non habíame esnafrar, como me pasou dúas veces en Francia. É

que en España asasínase menos dende que Xoán Carlos liquidou a Franco e trouxo a

democracia. Non foi el non foi el non foi el, é que debo de estar soñando e digo parvadas. Tomo

unha curva á esquerda e vólvome atopar cos paxaros e mais os recordos.



       Do outro lado, no estreito espacio entre o cárcere e o muro de circunvalación, ardía un

dos lumes de garda, e cada vez que a sentinela atravesaba a zona iluminada, Prisciliano vía unha
                                                                                        -237-
                                                                                           237



sombra na parede da prisión, que ás veces brincaba á parede de enfronte, angulosa, irreal na súa

imprevista mobilidade.

       Volveron ós seus oídos os insultos da soldadesca, sentiu na carne as aldraxes da véspera.

Ó intentar dar medida volta no catre, as cadeas dos tornecelos lembráronlle a súa situación;

virou o corpo e inclinouse cara adiante, loitando contra un acceso de tose cunha violencia coma

a que lle atacaba de neno.

       Púxose a escoitar o propio alento. O ar penetráballe polo nariz cun rumor de cortinas

corridas. Sentado no xergón, tragando o vómito que lle agatuñaba pola gorxa, as mans

procuraron o contacto co amuleto e decatouse de que llo arrincara. Alzouse contra o seu destino.

¿Quen o decidira?

       Todo lle parecía absurdo: absurda a tolemia da Igrexa elevada ó rango de Verdade;

absurdo o xuízo; absurdas as torturas...pero reflexionou: era inevitable que nunha sociedade

decrépita e corrompida, nun Imperio que se esnaquizaba, cun emperador que usurpara o cetro

por medio do asasinato e que precisaba do apoio da única institución con estructuras sólidas; era

inevitable, aceptou, que todos eses intereses se concertasen para facéreno desaparecer da Igrexa,

do Imperio e da vida.

       A lámpada que ardía nun recanto, principiou a esmorecer, logo escintilou e rematou

apagándose. Ás escuras, abriuse a súa mirada ó tempo, corporeizado nos voceiróns dos gardas,

na cadencia dos pasos, cada vez máis próximos, que non daban rematado.

       A noite fora para delirar, o día sería para resistir. O renxer do ferrollo sacudiuno coma

un vergallazo. A súa mente ficou sen recursos para outro pensamento. A luz dos fachos

penetrou pola fenda que se foi abrindo e a porta bateu contra o muro, dando entrada a catro

centurións. A insolencia do mando, a algarabía noxenta da bebedela, a presencia de Itacio á

fronte do pelotón, obrigárono a un aceno cunha vacilación involuntaria que se ampliou en aberto
                                                                                      -238-
                                                                                         238



arrepío.



       Aparece a rapazolada. Baixan dos coches das motoescolas, tímidos, nerviosos. Nin que

veñan facer oposicións para rexistradores da propiedade. Míranme con receo e deferencia, non

vaia ser, coa miña idade provecta, o xefe dos examinadores. Os monitores chegan nas motos,

todas Vespa 125, sacadas de Vacacións romanas, con Gregory Peck e a rapaza non lembro.

Dende entón -vai para corenta anos-, ninguén as decalaminou nin lles tensou o cable dos freos,

nin lles limpou o carburador. Así están todas -refírome ás motos. O Chafariñas vén a andar. A

que me estaba destinada exhalou o seu derradeiro estertor e chafouse dous quilómetros antes de

chegar. Tamén é mala fortuna. Xa puido vivir unha legua máis.

       O Chafariñas negocia que me deixen examinar coa francesiña. Máis problemático que

conseguir a documenación para un colombiano. Os meus bisnetos xa cobreguean entre as

bandeiriñas. Os que non sucumben aí, caen na proba dos raís. Non hai xeito: os ferros fan un

tintinar de dez mil pares de acólitos. Xa van dez por terra cando o Chafariñas me trae a Vespa

da motoescola, coa que se leva ben. A Silvina, a Priscila, non a aceptaron, malia a Unión

Europea, e aínda que sexa unha Audrey Hepburn en comparanza de todas as demais. A ver, ho,

próbaa rápido, ínstame o Chafariñas, empurrándome coma un centurión.



       Tratou de se xustificar: cando nace un ser humano, nese intre están gravados todos os

actos da súa vida, mesmo a forma de morrer. Si, pero el destruíra todo canto lle fora dado:

Exeria, desaparecida en Oriente; Eucrocia, Latroniano...ían ser decapitados. ¿Estaba

determinado tamén todo isto? Non fun o apóstolo do Mal. Pareceulle verosímil e tratou de se

refuxiar na oración. Pero ¿a quen rezar? ¿Ó Deus descoñecido ou a Luzbel, luz belida,

prometeica? Adoptou o punto de vista dos seus inimigos: o ser humano, coma os animais, só
                                                                                           -239-
                                                                                              239



aspira ó benestar; para el non hai máis nada importane cá vida, e na vida, máis nada importante

có pracer. Ía argumentarse a si mesmo contrapremisas tan inaceptables para el, mais un ataque

de tose paralizou os siloxismos; ergo foi sentindo tamaña necesidade de durmir, que non deu

sostido a cabeza e afundiuse no xergón, impando, abraiado.



       Coidadiño, non ten ralentí. A penas monto na Vespa decrépita (ademais das taras

xenéricas que expliquei antes, á miña fáltanlle as aletas traseiras, a tapa da guanteira así coma as

gomas do acelerador e mais do embregue: agora resulta que non ten ralentí), cálaseme. ¿Como

carallo fago os zigzagueeos sen ralentí? Pois acelerando todo o tempo, facendo patinar o

embrague e modulando a velocidade co freo. Logo terá acelerador. Claro, ho. ¿Embrague?

Como non vai ter, ¿que pensas logo? Seguro que non anda ben de freos. Que si, ho, que si:

estámosche a nivel europeo. Oxalá, oxalá. Bótolle unha ollada a Prisciliña -éche ben certo que

ninguén aprecia no seu valor o que ten ata que o perde-, e aló vou probar esta chafallada de

moto. Cálase outra vez. ¡Cacho perspectiva! Xa che eu dixen que fixeses patinar o embrague.

Non é o momento de cabrearse.



       Oíu o choro doce, suave, dunha voz amantiña. Tratou de responder, pero afrouxouse o

seu corpo e caceu esmagado pola gravidade do sono. A voz seguiu a chamalo, animal en

procura do animal, ata o esmorecemento. Acordou. Arrastrouse ás apalpadelas ata a parede.

Aplicou o oído. O que lle chegaba non eran salaios nin arquexos, senón unha exhalación polas

foxas nasais, coma se alguén, sabéndose abandonado, se desprendese de toda dignidade.

       -¿Es ti Eucrocia?

       -Son eu, serva túa se me chamas, lámpada túa cando me miras. A túa dor e os meus

pensamentos mantéñenme en vela.
                                                                                         -240-
                                                                                            240



       -¿Por que aparecería eu na túa vida? Fuxe, Eucrocia, fuxe. Aínda queda un anaco de

piedade na alma dos nosos carcereiros. O centurión que te custodia cedeu ante o brillo do ouro.

Darache un manto e hate deixar na ponte do Saona, onde agardan por ti dous soldados con

cabalos. Levarante cabo do bo Martiño. Pensa que a morte bate as ás sobre das nosas cabezas.

       -Es bispo e só poden condenarte os bispos.

       -Estaba escrito no ceo con letras estreladas.



       Hai que estar a ben con Deus e co Diaño: ¡vaia paciencia tes comigo, Chafariniñas!

Doulle ó pedal: aleluia, á quinta vez acéndese; poño o acelerador a un cuarto e vou ceibando

pouco a pouco o embrague, pouco a pouco: milagre ¡e pur si muove!, bérrolle ó Chafariñas de

ollos desorbitados. ¡Ai, ho! ¿onde aprendiches ti o galego? Ía contestarlle que con Galileo

Galilei cando me explicou a teoría da rotación universal, pero oio un ruído de dez latas

arrastradas, como atabamos de nenos ós cans polo rabo. Miro polo retrovisor. Non ten

retrovisor. Viro, media volta, a cabeza. ¡A vertixe paroxística! Comeza a se me ondular a

paisaxe. Doulle tres ou catro abaneos á cabeza, e as boliñas do oído interno tornan ó seu lugar. E

o Chafariñas, corricando a carón miña. Veña, ho, non lle deas tantas voltas á cabeza e acelera,

que te están agardando. Oe ¿isto é un exame ou a guillotina? ¿Non o poderiamos anular por

vicio de forma? Déixate de caralladas, que os examinadores estanche de malas. ¿De contra?

¡Manda truco!



       Ó día seguinte, en hora semellane á do anterior, volveron os acusados perante o tribunal.

Unha lene correne transitaba polo recinto. O fume, en troques, parecía que non o notara.

Prisciliano sentía o seu aloumiño no rostro. A tortura avellentárao. Tremelicábanlle as mans, os

beizos; pestanexaba sen cesar e non se sabía qué de ruinoso revelaba o seu próximo
                                                                                       -241-
                                                                                          241



desmoronamento. Mesmo así, os seus claros ollos non perderan brillo, e as súas palabras

demostraron a destreza habitual, que non o abandonara:

       -Dende aquí pedímoslle ó emperador Máximo que arbitre entre o bispo Hidacio e

nosoutros para que se restableza a verdade e poidamos volver a predicar as divinas palabras nas

nosas dióceses.

       A súa voz sorprendeu a todos pola sonoridade e potencia. O presidente era un home alto,

nove cuartas romanas, moi embozado de barba negra e de grandes ollos mouros. Contestoulle:

       -¿Que significa, Prisciliano, tamaña arrogancia perante o máis elevado dos tribunais?

       -Prisciliano non comprende a túa pregunta. Falas de arrogancia. ¿Ula?

       -Pois en que para nada respectas ó emperador Máximo, ante quen se inclinan xa os

antigos pagáns. Por amor de El-Señor debemos someternos a el. Tal é a vontade divina. Dito

está: "Amade a fraternidade, temede a Deus e honrade ó emperador.

       -Non nos é dado honrar unha criatura sendo nós tamén criaturas de Deus destinadas a

compartir a súa esencia.

       O xuíz da esquerda non estaba afeito a oír semellantes despropósitos. Levou as mans á

cabeza, tapando de paso os oídos, e rosmou:

       -Innovacións sumamente perigosas que poden ir corroendo o Imperio.

       -A nosa misión -continuou argüíndo Prisciliano-, consiste en afirmar o amor de Deus e

en restablecer os bos costumes. Levamos predicando catro anos con este fin. É moi posible que

non estivesemos á altura da misión que nos foi encomendada, mais só quixemos facer o ben.

Coas nosas innovacións, o Imperio dos cidadáns chegará a ser o reino da humanidade.



       Os mocosiños colocáronse en plano de espectadores, a ver como rompe a crisma o

avoíño este. Un milagre se dá aprobado. Pero eu teño unha vantaxe esencial sobe estes sádicos:
                                                                                        -242-
                                                                                           242



fun pianista e quédame unha estimable independencia de pés e mans; podo facer círculos co pé

dereito á esquerda e co brazo esquerdo á dereita, e viceversa. Proben a ver. Con tal habilidade,

non dei chegado a Rubinstein porque preferín foder ó meu pai, pero hai de sobra para o que me

esixe o Chafariñas. Tamén aprendín o método de Walter Giesekin, que lles explico: non é

preciso nin conveniente tocar as teclas para aprender unha peza. Abonda, e xa é moito, con

estudiala mentalmente coa partitura, na casa, no metro, pensar que se toca o fa co maimiño da

man dereita, o do co escachapiollos da esquerda e así seguido, crescendo, matizando, ata que un

senta ó piano e sae a peza sen ter amolado ós veciños. Des que cheguei esta mañá, estiven

cobregueando mentalmente entre esas variñas. Caneeinas vinte veces, pasei polo carril a

modiño, que é como hai que estudiar piano, ata que dei aprendido os xestos e o percorrido de

memoria. E a maiores, encoméndome a Prisciliano.



       A consigna era levar o xuízo por augas tranquilas. O presidente estábao a conseguilo.

Unha pluma que entrase pola ventá ficaría navegando en fume, abalando entre dúas ondas, o

mesmo cás súas palabras vogan sobre as cabezas.

       -Cando o Imperio cambalea -engadiu o presidente alzando a voz-, todos os membro

renxen. E anque queiramos manternos á marxe das turbulencias, achámonos envoltos na

treboada. Sabemos que a arreguizante catástrofe suspendida sobre da terra, e a clausura mesma

do tempo que nos ameaza nesta fin de séuclo con arrepiantes calamidades, non están represadas

senón pola tregua acordada ó Imperio. Para que os bens da terra non cheguen a ser presa de

bárbaros e salvaxes, someterémolos á lei do emperador.

       Clima apracible, insoportable para Itacio. Embridado, ollaba o tecido grisalllo do poíño.

Soprou para lle dar animación e ceibou amarras:

       -Implorámosche, venerado emperador, que defendas a nosa causa contra deste sacrílego
                                                                                        -243-
                                                                                           243



manchado coas impurezas da maxia. Que Deus humille ás túas plantas a cerviz dos soberbios,

crebe os seus dentes, converta en po e en fume a vaidade dos inimigos. Queira Deus que o bispo

metropolitano e o príncipe da terra, un coa vara da lei e o outro co ferro, arrinquen de raíz o

ludibrio e a herexía.

       -¡Hipócrita! -oíuse-. Voz estentórea, tronido esmagante. ¿Iso é o que aprendiches de

Cristo? ¿Acaso che ordenou odiar ós irmáns, que chamas herexes soamente porque levan unha

vida diferente á túa?

       Era Martiño, san Martiño de Tours; recoñecino no soño pola capa. Era cuspidiño ó do

cómic de Proust. A empurróns e cobadazos, coma en Bordeos, seguiu achegándose ó tribunal:

       -¡Cobras, xeración de víboras! ¿Como evitaredes o quemadoiro no xuízo derradeiro? A

ti, depravado Itacio, dirixe a miña boca as palabras do Crucificado: !Ai de vós, letrados e

fariseos, que limpades por fóra a copa e mais o prato, namentres por dentro rebordades de

roubos e desenfreos. Con isto testemuñades que sodes fillos dos que asasinaron ós profetas".

       O medo recorrente fixo que Itacio tornase á compostura; dirixiuse con humildde ó fiscal:

       -Fágase a vontade do noso poderoso César. Nós somos as súas criaturas, el o noso pai;

Deus quixo que todos os crimes os castigue un xuíz secular, non os bispos nin os dignitarios da

Igrexa. Paulo dixit: "Que todas as almas obedezan ós que exercen o poder, pois todo poder

procede de Deus. Por iso designa moi xustamente ministro Seu ó xuíz encargado de condenar a

quen comete o mal". Non o di Paulo soamente unha vez, senón que o repite dúas ou tres veces.

Pola mesma razón, páganse os impostos ó César, e os axentes encargados de reclamalos,

ministros son de Deus.

       Perdendo a calma, Itacio deu en acelerar frases, en tragar palabras. O escribán sacaba a

lingua, atafegado por tanta vehemencia. Os acontecementos futuros, a historia posible, acudían á

súa pluma, tan fuxidíos e tenues coma os lampexos de po acendéndose e apagándose coma unha
                                                                                            -244-
                                                                                               244



escritura de seguida borrada, de modo que o porvir dubidaría que fose gravada...De súpeto

Itacio estoupou, sen saber moi ben a quen se dirixía:

       -¡Ti, impetuosa enxurrada de maldade, monstro perdido nas miasmas metafísicas,

fedorenta exhalación do teu execrable dogma e inmundas teorías...e o resto da frase estivo

constituído por obscenidades.

       -¡Pero eu dígovos, retrucou Martiño, en comparanza calmado, non vos entreguedes ó

emperador, porque vos aloumiña o ventre e non vos lacera as costas; non confisca a vosa

facenda para darvos vida, senón que vos enriquece para a morte; non vos empurra cara ó camiño

da liberdade encarcerándovos, senón qeu vos agasalla nos seus pazos para que lles sexades

submisos; non maltrata os vosos peitos, senón que se aseñora dos vosos corazóns; non vos

tronza a cabeza coa espada, senón que consegue que perdades por culpa do ouro.

       O rostro lixeiramente africano de Itacio, iluminouse cunha luzada enceguecedora. Non

era un estoupido de carraxe, senón furia elemental que lle inchaba as vecas do pescozo e

forzábao a contraer os beizos nun aceno inhumano:

       -¡Ai de ti, nobre Lusitania! ¡Ai de ti, vella Gallaecia, que xeraches un novo Manes para

escurecer e destruíres a fe cristiá! Axitando os brazos, batendo no chan cos pés, berrou:

       -¿Acaso non é vergoñento, e desculpade a paixón que demostro pola causa presente, ver

persoas dunha secta deplorable, blasfema, ilícita, revirárense contra o emperador?

       -O escribán transcribiu estes alaridos de Martiño e seguiu deixando constancia da

esvaecente historia do mundo; alomenos dunha das infinitas variedades desta traxedia, cando de

socato se produciu un remuíño e oíuse un estrondo abrir e cerrar portas.



       Expectación nas bancadas. ¿Que vai facer o avoíño? ¡Cabuxos! Acendo á primeira,

coma se apertase o pedal sonoro do piano. ¿Va que non o esperabades, anxiños do ceo?
                                                                                          -245-
                                                                                             245



Embrago, acelero, semidesembrago, freo, medio freo, volvo acelerar; unha variña vencida, freo;

dúas, acelero; tres, e así ata rematar o M ou o W, segundo se mire. Estupefacción xeral;

encarrílome polos carrís, valla a redundancia, que non está o forno para floreos estilísticos. Vou,

enfíloos de lonxe, freo; cando estou a dous metros, miro o término da liña; outeo o horizonte;

pecho os ollos (toda unha viaxe de dous mil quilómetros dende París...¡e volver!, pendentes

duns segundos); acelero e tiro recto: nin unha soa rozadura coas rodas, se non, oiríase un recital

de mil pares de latas, como dixen. Aínda me falta a aceleración a tumba aberta e logo unha

freada bestial para quedar coa roda dianteira pisando a meta.



          Entreabrín un ollo; aínda era noite. Normal, un soño que se tardaría horas en contar e

meses en escribir, dura unha décima de segundo; pero deume tempo a mirar por onde se ía

Martiño cando saíu do pretorio, e seguino.

          Foi fungando ó pazo imperial. Cando chegou, intentouno deter un mozo gordecho,

tristeiro; o seu rostro imberbe denunciaría, se necesaio for, a súa condición de eunuco. Tras del,

Martiño levou por diante varias barreiras de oficiais de servicio, de empregados áulicos de

diversos rangos, de gardas e centurións que trataron de lle cortar o paso. ¡Non se lle impide a

entrada a un lexionario! Tremaban as columnas. O novo Sansón partiulles ós dous centurións

as propis lanzas na cabeza, mentres repetía e repetía: Ten que xulgalos un tribunal eclesiástico.

Así chegou, con catro gardas ó lombo, ata a recámara de emperador. Diante da porta final, bateu

con Macedonio, ben plantado coas pernas abertas para bloquear a bóla de catapulta que lle viña

enriba.

          -Con tales frases menosprezas ó emperador, advertiulle a Martiño.

          -Aínda non o desprecei, magister argentorum.

          -E se te permito entrar ¿has facelo?
                                                                                         -246-
                                                                                            246



       Abofé, por Deus, que o farei se ó tratar con el, áchoo inxusto con Prisciliano.

       -Iraslle, logo, dar una unha lección de xustiza, seica na idea de que o ignora.

       -Nunca en tal cousa cavilei: na idea de que aprenda a usala.

       -Foi precisamente facendo uso dela -concluíu o secretario do emperador, pois xa oía que

Máximo se achegaba á porta-, cómo o noso santo emperador recuperou para si o Imperio e

restaurou a autoridade, non sen esforzo nin con neglixencia.

       No soño, Máximo pareceume todo o contrario; decateime do esmirrado e escuálido da

súa figura; na desproporción entre os pés de plantígrado e as mans de anxo. Ninguén pensaría

que este milhomes de esfameada feitura erguera o exército da Bretaña contra Graciano. Máximo

inclinouse con respecto perante o intruso:

       -Martiño de Panonia, heroe da lexión e mais heraldo do cristianismo, saúdote.

       Martiño permanecía ergueito, peito abombado, cabeza altiva:

       -Tamén eu saúdo ó capitán rebelde que nos librou da invasión subrepticia dos alanos. O

meu consello é que non lixe a súa gloria interferindo nos asuntos eclesiásticos.

       Pareceume, aínda entre lusco e fusco, que Máximo era un soldado brután e que agardou

uns instantes a que Macedonio respondese por el:

       -A unidade política que debes realizar -dixo o secretario dirixíndose ó emperador-, esixe

a colaboración dunha Igrexa unida, tanto na súa doutrina coma na súa administración. Decio e

Diocleciano así o fixeron, apoiándose no vello paganismo. A forza está agora do lado dos

cristiáns. Gracias a eles acadou Constantino a unificación do Imperio de Oriente e mercé ó

mesmo, Teodosio guía os destinos da Igrexa de Oriente con loable pragmatismo. ¡Sigue ese

camiño! O Deus supremo prométeche o seu perdón e asegúrache unha gran prosperidade. O

Imperio e a Igrexa son dúas flores do ben, entralazadas por man divina.

       -Eu temo o contrario, moi piadoso emperador -fala agora Martiño-, que co pretexto da
                                                                                        -247-
                                                                                           247



condena, a herexía de Prisciliano pille máis forza; que non sabendo desprezar a súa importancia

actual, forxemos unha disensión e un conflicto aínda maiores. ¿Por que dás batallas ós xa

derrotados, posto que o combate non pode desembocar nunha victoria maior? Déixaos en mans

dun tribunal eclesiástico; mantente distante do sangue duns infelices: abonde con que os herexes

sexan expulsados das súas sés por sentencia episcopal. É impiedade nova e inaudita que un xuíz

secular se entremeta nunha causa eclesiástica. E predígoche que se porfías en manter ese inicuo

xuízo, serás derrotado nas vindeiras batallas, por moitas que leves gañado ó principio, e nunha

delas morrerás. Tamén ti, Macedonio. ¡En verdade en verdade vos digo que se vertedes o

sangue destes xustos, os vosos días estarán contados!

       Máximo púxose albo. Macedonio esbozou un sorriso escéptico. Os dous retiráronse ó

despacho do emperador. Martín saíu pegando portazos. Pouco despois, influído por Macedonio,

coa axuda dos bispos Magno e Rufo de Metz, e desviado de resolucións máis suaves, Magno

Clemente Máximo designou fiscal a un home chamado Sartorius, de quen só nos queda a fama

da súa crueldade.




       Silencio sepulcral. Chega o Chafariñas. ¡Foder, qué lástima! ¿Como carallo che deu por

poñeres o pé no chan antes de cortar o motor?, díxome; ou ó revés, non sei o que foi, cando

agardaba felicitacións, abrazos, bicos, dos que me considereaba merecente. Pois non che sei,

non lembro se o puxen de lado ou de puntas. ¿É tan grave? Para te catearen, machiño. Logo de

media hora de nerviosismo, chega o fallo do tribunal: ¡todos aporbados!



       Proseguiu o xuízo. O presidente Evodio instaurou un clima grave máis non dramático,

contando con que a condena estaba asegurada. Encostado na butaca, fitando ás alturas coma se
                                                                                               -248-
                                                                                                  248



nelas levitase Máximo con cabalo, lanza e coiraza, dixo calmoso, sereno:

       -É preciso, santo emperador, aniquilar eses costumes aplicando as disposicións máis

severas dos teus edictos, a fin de que o erro da vil herexía non continúe socavando o poder de

Roma. Por iso a túa obriga, moi santo emperador, fórzate a castigalos. A lei de Constantino,

inspirada polo Deus supremo, prescribe perseguires por todos os medios o crime de maxia e de

maniqueísmo. Tal lei xa estaba escrita no Deuteronio, cando di...

       Sartorius moveu os seus augacentos ollos; tiña unha curta barba roxa, e unhas guedellas

graxentas cubrían o seu cranio piriforme. Afundiu o nariz nun pergamiño:

       -di..., di... e leu: "Se te incitar o teu irmán, fillo da túa nai, a túa filla, a túa muller ou o

teu amigo íntimo, dicindo en secreto, 'imos con el', non lles prestarás oído, nin o teu ollo o

compadecerá, nin lle terás misericordia, nin o empoleirarás, senón que has matalo. A túa man

alzarase primeiro sobre el para matalo, e logo a man de todo o pobo".

       Sartorius parecía ter afecto ás expresión un pouco requintadas procedentes de solitarias e

anellas lecturas. Ficou moi cheo de razón tras do seu preámbulo, e proseguiu:

       -O Deus supremo, santísimo emperador, prométeche os favores do seu perdón e

resérvache a medranza dunha inmensa prosperidade. Fai, logo, o que El che ordena, cumpre o

que che prescribe. Os felices agoiros do teu reinado foron coroados por grandes venturas. Cando

decidiches tomar o poder, gozaches do favor divino, e nunca este te abandonou nin te abandonar

nunca se un día dás con dificultades.

       Un dos xuíces -o seu nome non consta nos anais-, ergueuse para notificar:

       -Eu abstéñome, irmáns, de votar, mentres non goce de plena independencia; síntome

coaccionado. Calquera que sexa o fallo, carecerá de valor. Eu non aceptaría, pola miña parte, ser

decapitado en tales condicións.

       Logo paseou unha mirada fría e baleira de indulxencia sobre as cabezas brancas dos seus
                                                                                        -249-
                                                                                           249



pares e dirixiuse a eles:

        -Se é que o queredes, irmáns, votade vosoutros. Pero...¿querédelo?

        Aí residía o fondo da cuestión. Ninguén respondeu. Ningún dos xuíces, abraiados pola

gravidade do momento, ousou responder.

        En medio do silencio, da tensión, da ansiedade, Evodio ergueuse parsimonioso da

cadeira presidencial. Os seus gargarexos soaron coma tronos. Outra vez silencio. Toma un

pergamiño, desprégao e le:

        -Anque a Igrexa se conforma cun xuízo eclesiástico e non recorre ás execucións

sanguiñentas, vese apoiada, emporiso, polas leis dos emperadores para que o temor dun suplicio

temporal obrigue ós humanos a cultivar ós remedios espirituais. Polo tanto, visto que estes

heréticos, igualmente denominados priscilianistas, fixeron grandes progresos en Hispania, en

Lusitania, en Aquitania, e xalundes, e mesmo ameazan con espallarse por todo o orbe, pois

ensinan publicamente os seus erros e tratan de perverter ós débiles, sentenciamos:

        A ti, Prisciliano, convicto de maleficio, que non negaches téreste afanado por doutrinas

obscenas, nin tampouco teres celebrado reunións nocturnas con mulleres indecentes, e orares

espido, declárote culpable e condénote a ser degolado, así coma a Felicísimo e Armenio, os

cales, sendo clérigos, afastáronse dos cristiáns para seguir ó Impío na súa doutrina e nas súas

prácticas.

        A Latroniano, por poeta e a Eucrocia por muller, conmutámoslles a macheta pola

espada. Tamén han perecer pola espada os diáconos Asaribo e Aurelio. Instancio, ti que fuches

elixido bispo polos teus pares, serás deportado á illa Scilly, alén as Británicas.

        En canto ós demais, a Tiberiano impoñémoslle desterro temporal no mesmo lugar ca a

Instancio, así coma a confiscación da súa facenda. O mesmo a Hixinio de Córdoba.

        Tértulo, Potamio e Xoán, anque persoas desprezables, dignas son de compaixón xa que
                                                                                        -250-
                                                                                           250



antes dos interrogatorios delatáronse, así coma ós seus secuaces. Serán relegados ó desterro

dentro das Galias e as súa facendas, confiscadas.

        -¡Ás ergástulas cos seis!, concluíu Evodio. Cando se achegaron os gardas, Prisciliano

deu un paso adiante e lanzou esta profecía:

        -¡Miserento! Farasnos perder a vida presente, pero El-Rei do mundo hanos espertar o día

da resurrección e por toda a vida eterna, a nosoutros, que imos morrer por gardar fidelidadade ás

súas leis.

        Saíron, obedecendo as ordes dun destino trazado. Soamente o poeta Latroniano,

erguendo os ollos cara ó infinito, pronunciou unha longa maldición:

        -Mercé ó teu humano poder, fas o que che peta. Pero ti es mortal, Evodio. Non penses

que o noso pobo foi abandonado por El-Señor. Non fuxirás do divino castigo. Axiña a terrible

vinganza de Deus abaterase sobre de ti e sobre da vosa raza.

        Renxeron os ferrollos. Do outro lado das celas, a pedra enmudeceu, sen eco para os

ruídos. Cando foron buscalo, permaneceu durante varios días nos oídos dos can Cérberos.



        Bastavales é unha parroquia do concello de Brión, nas orelas do Sar e a medio camiño

entre Noia e Compostela. O seu topónimo procede do latín e, certamente, domina un amplo val,

gozando, a maiores, dun insólito microclima. Tal como adoita ocorrer en Galicia, esta

parroquia, duns mil habitantes, está dividida en numerosos barrios ou lugares, aquí

denominados aldeas. As que compoñen Bastavales suman vinte, habitada cada unha por corenta

ou cincuenta campesiños. É famosa por un poema de Rosalía de Castro.

                              Campanas de Bastavales,

                              cando vos oio tocar

                              mórrome de soidades.
                                                                                        -251-
                                                                                           251



         Saímos aló pola mañanciña de Bemil, a nosa aldea en Bastavales. Agora o revés: Oscar

vai na miña Priscila e eu na súa Yamacha 500 estreando o meu carné do trinque. As corredoiras

están cubertas de parras de lado a lado. Dan as oito en ton saudoso as mesmas campás que,

morriñenta, escoitaba Rosalía de neniña, cando a esconderon na veciña parroquia de Ortoño por

taparen a vergoña do seu pai, crego.

         A paisaxe esténdese inmóbil, os verdor do val segue difuminado en paz. Pasamos por

diante do cruceiro da aldea, sempre adornado con dúas mazarocas de millo ó pé do home

crucificado; logo un hórreo, cruz diante para Deus e punteiro atrás para o Diaño e chegamos á

igrexa. De granito, coma todo aquí. Baixamos o outeiro a roda libre por mor de non escorrentar

as aves, altas e brancas, que veñen do horizonte

         Oscar ponse de inmedito en cabeza -é que non pode ser fillo segundo-, e así imos hora e

media deica Vimianzo. A Yamaha ben, pero seica non se me dan as xaponesas; esta madame

Butterlays é demasiado alta para min; síntome incómodo e inseguro, vou máis de vagar ca en

Vespa.

         O meu fillo agárdame diante dun bar. Non almorzamos aínda e estamos destemperados.

Telefona a Manuel Rivas, amigo seu e a quen eu estimo polos seus escritos. Rivas non

responde, non está. Oscar ten un acordar longo e acedo. Pola mañá non hai quen o ature. E a un,

xaora, dálle por provocalo. Aquí podes comer polbo, Oscar, nin máis nin menos noxento có

lagarto. Esboza un aceno. Esa broma xa ma gastaches en Mérida, pa. Diso nada: eu nunca

estiven en Mérida. ¿Que dis, ho? ¿Logo non foi alí onde me fixeches empurrar o carriño do

minusválido? É certo, un empeza a chochear e nin lembra o que vive. Vale, non te poñas así, pa,

é que xa me está interesando o conto. Rabenáronlles as cabezas a dous ou tres deles en

Alemaña, ¿non si? A seis. En Tréveris. Non estaría mal irmos alí logo desta viaxe. Gustaríame

acompañarte cando dea gravado o disco. A ver se o rematas antes do ano dous mil, así
                                                                                       -252-
                                                                                          252



poderemos celebrar o milésimo sexaxésimo trixésimo centenario do regreso das reliquias. ¿O

que? Dimo en cristián. Pois que vai para mil seiscentos trinta anos que trouxeron o seu corpo

para Galicia. É moi posible que por aquí pasase a vía número XX do Itinerario de Antonino.

       Imaxina o que sería este lugar nunha mañá de outubro do ano 370, con brétema e sol

esmorecente. Cara aquí converxían miles de persoas, rendidas macarenas por penedosos atallos,

vaos de ríos, noites camiñando so a luz das esrelas. Polo día descansaban, durmían en adros, en

cenobios e cando non, á intemperie. O grupo principal saíu de Tréveris e a partir de Tours

fóronselle engadindo riadas ata a marea final.



       Os de Tréveris erguéronse ó canto do galo. Os nenos madrugaron, os enfermos baixaron

dos leitos; cristiáns, godos e pagáns acudiron ó anfiteatro para inclinarse ante os restos da

matrona Eucrocia, do bispo Prisciliano, dos clérigos Felicísmo e Aurelio e do poeta Latroniano.

Estaban expostos no mesmo lugar onde foran decapitados tres anos antes. Curiosidade e

devoción, mística e morbideza.

       Entre o xentío salientaban Paulino de Nola, condiscípulo de Prisciliano en Bordeos;

Sulpicio Severo, cronista e asceta, biógrafo de Martiño; o ermitán Anatolio, que fora veciño de

cela de Prisciliano en Marmoutier e proseguía camiño á santidade mercé a unha túnica de

escarlata que lle agsallara unha banda de anxos cos que mantiña conversas oníricas.

       -Oe, pa, vale; iso xa é demasiada fantasía. Tampouco non é artigo de fe, coma a

asunción da Virxe en corpo e alma ó ceo. E estaba así mesmo, nunha fiestra xunto con outros

santos padres que asistiran á degolación, ou que a ordenaran, o ancián Filastro de Brescia,

fedellador de herexías e apóstolo de excentricidades esexéticas por todo o Imperio.

       Con novicio tremor -acababa de recibir a prelatura da capital-, o bispo Félix recitaba

salmos relativos á morte de Xesús, demostrando coas santas Letras que nada sucedía que non
                                                                                          -253-
                                                                                             253



estivese previsto, e nada se dixera que non fose cumprido. En particular, as profecías de

Martiño: Máximo entrou en guerra con Teodosio. Detido en Aquilea xunto co seu fillo Víctor, a

quen nomeara césar, foron decapitados ambos. Verbo de Macedonio, mallárono a paos os

homes de Ambrosio cando quixo refuxiarse na basílica de Milán.

       Despois do feliz cumprimento destas dúas profecías, Martiño esgotou os seus poderes

taumatúrxicos e máis nunca na súa vida deu feito milagres.

       O novo emperador rehabilitou a Prisciliano e ós seus, autorizando o retorno dos corpos

ós lugares de orixe. A Igrexa recoñeceunos mártires. Logo de tal proclamación, Félix deu o ton

dun cantar grave, lineal; unha tras outra, as voces da asistencia uníronse á súa voz ata que todas,

en peculiar unísono, coma bandada de paxaros que rechouchiase con única conciencia.

       Os cantares acompañaron ós mártires ata o porto fluvial. Acababa de chegar de Frixia,

navegando polo Danubio e o Rin, o corpo incorrupto de Paulino, antigo bispo da cidade, que

pola súa avidez de riquezas e o seu celo na persecución dos maniqueos, fora desterrado por

Consancio II. O barco estaba cargando caliza con destino a Bordeos para reconstruíren o foro de

Adrián. Nel partirían os sartegos de pedra cos gloriosos corpos. Os fieis irían polo antiquísimo

camiño da Vía Láctea, que dolmens e igrexas, superpostas ó culto dos celtas, reflicten na terra.

       Os sartegos arribaron a porto coma bloques de pirámides rodando sobre toros. O patrón

do barco, un home corpulento e arrubiado que adiviñaba o nordés, meteu o furabolos na boca e

expúxoo ó ar para ver de onde ventaba.

       -Podemos partir esta noite.

       A barquiña escorrega Mosela enriba, remolcada á sirga por unha xugada de bois dende o

camiño paralelo á corrente.

       -Vense as montañas brancas -volve a berrar o capitán-; axiña imos chegar ó Rin.

       Chíos de gaivotas anuncian o gran río; ó se oír o brado das ondas, pasan os sarcófagos a
                                                                                      -254-
                                                                                         254



un navío de mar aberto. Vén da manga un ar fresco e húmido que riza gozoso na auga. Felices

de poder ondear libremente, sen a limitación de marxes estreitas, o velame procura o vento

maior. Lonxe, alén os angostos, contan coa amizade dos corvos mariños. Un vento sueste, que

nace á dereita de Flavia Cesariana, empúrrao, en noites e días de acougo, ó longo do saínte

armoricano.

       Co mar de bonanza, pasan as illas Scilly, de moita sona, que se ven no aberto e non son

máis ca minas de estaño, presidio de Hixinio e Instancio. Navegando por mar aberto coa ciencia

que dixen, chegan a Bordeos, onde han xuntarse cos peregrinos e descargar os corpos de

Eucrocia e Felicísimo, nativos daquela rexión, para darlles sepultura.



       Des que os peregrinos de a pé saíran de Tréveris, nin a canícula nin a xistra nin as

enfermidades impediran que espertasen cada día con fe abonda para seguir camiñando. De noite

pescudaban o sentido da Vía Láctea; ó abrente un clérigo recitaba versículos do Evamxeo sobre

a resurrección do Señor, e con sons que se confundían, palabras repetidas, salmos e oracións,

emprendían o traxecto cotián.

       O sol ficaba atrás, deixando un ronsel de lume. O día fora caloroso, abafante nas horas

plenas. Concluía unha etapa máis na ruta cara a Fisterra. Á mañá seguinte xa estaría á vista

Bordeos.

       Era Bordeos cidade de intenso tránsito marítimo. As murallas case que mouras

contrastaban coas dunas amarelas, que de lonxe semellaban medusas adheridaas á praia. Seguía

alí de bispo Deflino, Os agoiros das aves, elevándose ó ceo e planando despois silandeiras,

aconsellaban evitar a cidade. Pero a comitiva continuou.

       Nas nubes, novas cores moradas presaxiaban a treboada co solpor. E tal foi: o vasto

terreo poeirento a percorrer antes de pasar o foxo, volveuse pozas e lama, o que atrasou a
                                                                                        -255-
                                                                                           255



chegada.

         Cousa estraña: o cortexo atopou franca as portas da cidade, mais no canto dunha leda e

rebuldeira vida pública, con carruaxes e cabalos, cans, nenos, homes e mulleres, ante eles

estendíanse o baleiro e o silencio. Non se vían luces nas ventás, ningún sopro de vida no ar

morto. Chegaron ata o foro entoando himnos e soltáronse pola urbe en procura de

correlixionarios que os albergasen, ficando a mercé de energúmenos armados de paos e lanzas

que saían dos soportais. Limpas as rúas de herexes, os esbirros do bispo emprenderon o

exterminio dos pagáns da cidade.

         Os do barco foron máis asisados. Deixando os sartegos de Eucrocia e Felicísimo na

praia deserta, proseguiron rumbo ó oeste en navegación de baixura. Chegaba de popa ar fresco e

húmido que riza o mar, e lonxe, no aberto, do ceo parecía caer po dourado. A lúa estaba a saír e

esparexía o seu claror sobre o gran deserto acuático.

         Proa ó cabo Ortegal, a tripulación botouse a descansar nos traveseiros ó amor dunha

fogata. Escoitaban a batuxada dos salseiros batendo contra a quilla, xogaban ós dados e

contaban amablemente a viaxe que levaban. A parolada derivou a distantes escenas e incidentes

das primeiras viaxes e lendas de ninfas e amazonas da Selva Negra, esvarando a contos

obscenos e escatolóxicos, que aquela xente non se distinguía pola mesura e blasfemaban contra

as forzas fundamentais, mesmo atopándose no seu poder, indefensos, en cada hora do día e da

noite.

         Ós poucos velouse a lúa, as nubes impuxéronse ó nor-noroeste e o mar deu en refungar.

Coa noite escura desecandeáronse lóstregos, tronos, pedras acesas. Do mar elevábanse

columnas de auga que ansiaban tocar o ceo. O traxecto convetíase en calvario mariño. O

contramestre ordenou alixeiraren o barco. Brincaron pola borda caixas, fardeis e tinalllas. Novos

relapmos, agora máis preto, alumearon a catro vellos mariñeiros que baixaron á cala prontos a
                                                                                        -256-
                                                                                           256



liberar a embarcación dos sartegos. Resistiron estes, coma se o mármore tivese vontade, coma

se as momias se fixesen máis pesadas. En cuberta estaban xa os monxes acompañantes en mans

calosas oscilando entre ceo e mar cando apareceu unha luz ó lonxe. Oe, Oscar, estase a facer

moi tarde. ¿Ímonos? Non, pa; agora por favor remata, que está moi interesante.

         -¿Que diantre é aquela luz?, preguntou un mariñeiro.       Consultaron    a carta de

marear:

         -Évos o faro de Hércules: ¡Brigantium! ¡Vamos aló!

         Todos os bispos galegos inscribiran o nome de Prisciliano no martiroloxio, agás o de

Brigancio, hoxe A Coruña.

         -Deixádenos en calquera porto menos nese -imploraron os relixiosos ó tempo que

desembolsaban as súas derradeirs pezas de ouro.

         Os mariñeiros agardaron a que amainase; deixando o faro ó leste, enfilaron o sudoeste,

onde illas coma dentes vixían a entrada nas rías; illas de vello coñecidas, de onde os escravos

arrincaban o estaño. As terras da ribeira ían tornándose verdes, vizosas, con suavísimos outeiros

que, ó lonxe, limitan co firmamento. Á altura das illas Sisargas, algunhs bandadas de paxaros

acuáticos, sobresaltados no seu repouso por aquela embarcación, revoaban de popa a proa

ceibando sons discordantes.

         Grandes penedos sobresaen por riba de fragas rubidoiras de montañas; outros, agudos,

asoman o seu curuto sobre escuma, coma restos de navíos. O espello do ceo recobrou a súa

impasible serenidaade mentres os tripulantes se puñan ó abeiro dunha illa que é redonda e ten ó

redor canles de moito acougo. Dúas horas despois agárdaos a Costa da Morte. Os mariñeiros

deciden deixar os clientes en calquera ancoradoiro. Non ousan meterse nas augas do cabo

Touriñán, o máis occidental de Galicia, con fama de perigosidade que arreguiza. Aínda hoxe se

canta:
                                                                                       -257-
                                                                                          257




                                     Santo Cristo de Fisterra

                                     santo da barba dourada

                                      axúdame a remontare

            a laxe de Touriñana.

       -Sigue, pa; sigue coa historia, que cantas fatal.

       Baleirando os fardeis, os priscilianistas conseguiron que o barco apopase cara ó sur.

Pasaron ó longo de Fisterra, orientándose á largacía ría de Muros, sementada de baixíos, pero

tratábase dunha embarcación escasa de calado. Deron cun bo abrigo no Porto do Son. De alí

levaron o sarcófago ó castro de Baroña, onde se ergue un templo dedicado a Diana, e velaron ós

mártires durante tres días coas súas noites.

       -Oe, pa: ¿Fuches capaz de inventar todo isto? ¡Home, non!

Contóuchome o outro día en Ourense Jacques Fontaine, que sabe de Prisciliano máis ca

ninguén. ¿Seguiremos ó cabo de Fisterra?. Macanudo. ¿Tes solto para pagar?



       Saíndo de Vimianzo hai unha fonte; unha fonte que ó beberes dela redondéaseche o

concpeto de H20. Sabe a lique, a penumbras; trae imaxes de monte, de felgos e de furnas

habitadas por mouros e por ananos.

       Alzo o garneato para tragar, coma un pardal cósmico. ¿Estalle rica a auga, non si? -dime

unha muller duns cincuenta anos, aínda de moi bo ver. Riquísima, señora, é a mellor que probei

na miña vida. Pois mire, élle a mesma cá do balneario, só que aquí témola gratis. Que sexa por

moitos anos, señora, e eu que o vexa. ¿Cadra lonxe Fisterra? Todo lle depende do ánimo.

"Depende do ánimo", ¡que frase máis habelenciosa! Nin os presocráticos nin Montaigne falaron

coma unha campesiña galega.
                                                                                        -258-
                                                                                           258



       Do manancial saímos eufóricos para Muxía, pasando por Camariñas. Priscila vai leda,

nerviosa -¿porque volvo a montala ou pola frescura do ar?-, e aló queda a boa señora, axitando

unha man.

       Seguimos contra occidente, agabeando por un camiño bordeado de sebes e mimosas.



       Un andaluz diría que o tempo se foi amañando. Xa a finais da mañá, a chuvia cedeu en

favor do orballo, e agora, entre nube e nube, vai asomando a anaquiños o sol.

       Non sei se será a auga ou o misterio, e se xa o teño dito, pero a Oscar véselle que renace

galego de hora en hora. Está vencendo o baixón remanecido á dislocación da súa banda.

Agárdame na entrada de Muxía. Pasado o peirao, guíame por ruelas de casas antigas, caleadas,

fiestras verdes e tellados húmidos pola lentura, deica a igrexa que hai enriba dun promontorio.

Frea, freo. Párame, paro. Andando sobre rochas, lévame cara ás ondas, coma o Nazareno no mar

de Galilea, coma Palinuro ó seu fillo. Sobe nunha pedra enorme, que ha ter ben nove metros de

lonxitude por sete de larganza e trinta centímetros de grosor. Sube, dime, verás cómo se move.

Imos ver. Subo. A rocha, imperturbable. Sonche un miligramo de mosquito para ela. Debes de

ter algún peso na conciencia, pa. Palinuro dimo coma se fose eu quen seducise a Dido, e non el.

Se eu tiver un peso nalgures, a pedra moveríase ¿ou non? Nin me escoita. Agatuña á rocha e a

rocha veña a abalar, a emitir un son xordo coma o roncón dunha gaita. Algunha man negra

estaraa tocando, dígolle. ¿E por que non? Aquí veñen as meigas e os adiviños a consultárena

dende tempos non memorizados. O cristianismo apropiouna cunha canción:

                                    Veño da Virxe da Barca

                                   da Virxe da Barca veño;

                                    veño de abalar a pedra.

                                    Tamén veño de vos ver,
                                                                                         -259-
                                                                                            259



                                    Santo Cristo de Fisterra

       -E ¿por que non lle pos ritmo de cumbia, Oscar? Había quedar moi moderno. Nin me oe.

Esta rocha e aqueloutras sonche o casco, a vela e o temón da lancha que trouxo ó Apóstolo

Santiago. Dío para me cabrear. Atopámonos no cabo Fisterra, contéstolle asañado e acolá o

deixo na pedra vibrátil, mirada fixa no mar e bruar de vaca en fondo. E como non creo en

bruxas -ademais metenme moito medo-, vou onda Priscila. A piques estou de arrincar cando

Oscar me chama. Oe, pa, ven ver a pedra dos cadrís. Vou, logo, ver qué corcio é iso. Se pasas

nove veces por ese furado, enderéitaseche a columna vertebral. Vai el e arrástrase a catro patas,

entra e sae, sae e entra, entra e sae dereito coma un fuso. Sabes, Oscar, eu xa non che estou para

levantamentos victoriosos. Vamos a Fisterra.

       Milagro da firmeza: Oscar senta á miña beira e solícitame: o último que me contaches,

pa, é que velaron o corpo de Prisciliano no templo de Diana de Baroña. ¿E despois?



       Os mariñeiros agardaron pola calma; vogando pola ría de Noia, emprenderon a

contracorrente a subida do Ulla. Á vista do monte Ilicino, preto de Compostela, meteron os tres

corpos nun único sartego, para facilitaren a subida por unha congostra, entre castiñeiros e

aciñeiras, deste pico sacro.

       Axuntarase xente ó cortexo: os bispos de toda Galicia, os fieis, os curiosos, os enfermos

e as nais cos seus filliños eivados ou deformes, esperando un milagre do santo que tornaba á súa

terra. Apoiándose nun caxato e no ombro dun rapaz, entre cántigas e multitude, camiñaba

penosamente un ancián. Tusía, acoraba:

       -Ánimo, díxose a si mesmo, non é doado suprimir a verdade nin coa machada nin coa

fogueira. Sentou nunha pedra e puxo a man no oído, tratando de comprender un cantar confuso

e dispar:
                                                                                       -260-
                                                                                          260



                                     De terrea existencia

                                     rotos os férreos lazos

                                 has volver, humana intelixencia

                                     con místicos abrazos

                                     a confundirte na divina esencia.

       Si; coñéceo moi ben. É o himno de Asaribo, un dos degolados que regresa tamén á súa

terra. No ascenso ó monte, dende onde se ve o resplandor do mar a un lado; ó outro, montañas

arboradas que lle achegan á comarca misterio e protección; con cadencias mitolóxicas, o xentío

entoa a melodía.

       Foron executados por herexía, e agora son venerados coma mártires. O ancián segue a

falar consigo mesmo. Xa todo son siluetas movidas pola luzada dos cirios. Perfílanse dúas

nenas termando das mans da súa nai para que non esgace o peito. Salaios con espasmos

violentos. A armazón de cruces e talismáns emite lampexos fulgurantes.

       -O acontecido en Tréveris -prosegue o ancián-, é un triste episodio que a xerarquía trata

de borrar. Un demo burlón mudou a traxedia en sacrificio, onde os verdugos oficiaron de

comparsas. Sería absurdo lembrar as miñas mágoas e doerme do desleixo de Deus. Agora todo

parece unha comedida de erros, ou pode ser que o mundo tornase tolo.

       -¿É que puido ser outramente?, pregúntalle o ancián que terma del.

       -Martiño e mais eu tratamos de que se retractase -contesta entre arquexos o ancián-;

queriamos gañar tempo, adiar a sentencia. Con outro emperador, a nosa fe estenderíase polos

dous Imperios. Pero ¿queríao el? ¿Non procuraría o seu sacrificio por riba de todo? ¡Quen sabe

se non aspiraba a extirpar o mal que emporcalla as cousas do mundo!

       Entre as montañas serpentean ringleiras de peregrinos, levando ó cume cantares e

pregarias. O áspero rito primitivo fermenta un gromo de rebeldía, coma se os espíritos se
                                                                                        -261-
                                                                                           261



encrechasen ante a realidade do sacrificio e estalasen en clamores de resentimento.

        Horas despois o cadaleito abanea sobre os fachos e velas de sebo. Ó chegaren ó curuto,

expóñeno nunhas pedras douradas por liques milenarios.

        -Pa, ¿seguirasmo contando logo? Vamos xa a Fistterra ou habemos perder a posta do

sol.    Oscar arrinca coma unha frecha arxiva na súa cobizada Yamaha. Eu, nos meus infindos

anos percorrendo en coche e en moto toda clase de camiños, endexamais teño visto un tan

deteriorado nin tan perigoso coma este, de pedras soltas e de lagoíñas de profundidade variable.

Debe de ter metro e medio de ancho e vese, ó lonxe, o bordo dereito cortado a pique. Supoño

que a paisaxe é prodixiosa, tres ou catro praias que se encadean, minúsculas acolá embaixo e un

pouco máis lonxe un monumento, o cemiterio dos ingleses; o seu barco embarrancou a remates

do século pasado. Vexo todo de esguello, ollando a paisaxe polos retrovisores. Non quixen

clarexalo antes por non presumir, mais hei confesar que sufro mareos. Dito así non é nada, quen

non os ten. Pero eu padezo, miñas donas e meus señores, vertixes posicionais paroxísticas, que é

moito máis chic. Significa esta trampullada que se de súpeto viro ou ergo a cabeza, pónseme a

dar reviravoltas o universo coma se tomase un litro de augardente. E coas mesmas

consecuencias de vómitos (dispensando pola maneira de sinalar), cagarrías (perdoando a súa

cara), e todo iso en moto, por semellantes corredoiras do demo, pode desencadear unha

precipitación fatal.

        Pero non hei morrer coma Palinuro, sen que se decate Eneas. Non. Terei que adiantalo

por un atallo, pois xa, como se di, de perdidos ó río; tragando cuspe, cun nó na gorxa, rogando

ós deuses pagáns e mesmo ó aborrecible Xehová dos xudeucristiáns, que non se me poña un

carro de vacas diante. Sigo caneando pelouros ata chegar a un cruce que me leva ó interior, e o

brado rouco do mar vai esvaendo deica a bifurcación de Fisterra.

        Ignoro por onde me metín e qué meiga me trouxo a estas ciscadas pedras graníticas e
                                                                                        -262-
                                                                                           262



rosadas. Érguense en medio dunha terra vella e parecen medrar a medida que un se achega a

elas. É o monte Pindo, lugar sagrado coma Montserrat, só que no Pindo viviu a raíña Lupa e

non se converteu ningunha deusa exipcia en moreneta sardaneira.

       Estou ó lado de Carnota, e seguro que Oscar, con tanta moto, aíndará anda pola metade

do camiño. Paro na terraza dun bar, de cara ó monte. O macizo enteiro semella un arco da vella

de tons violetas, cun estremo no azul inmenso de Fisterra e o outro introducido entre prados e a

espesura dos piñeirais.

       Ninguén sabe en que día da Creación xurdiu esta montaña e por que parece medrar de

século en século. O padre Feijoo admite a súa sacralidade ó comparala con coros e musas, e

aproba ós antigos que o bautizaron pola semellanza co Pindus de Grecia.

       Non pronuncia nin palabra a dona do bar. Veme aloulado. Manda calar unha grea de

fillos que lle piden queixo con marmelo; agarda o tempo pertinente para se dirixir a min. No

cume hai un castelo en ruínas parecido á Torre de Hércules da Coruña, dime. Vive xente nel

dende hai milleiros de anos. Ás noites saen a coidar o campo e cervos que teñen para se manter.

Se o ven a un, non lle fan nada. Nós imos coller herbas para as mulleres maniñas, e se os vemos,

agáchanse.

       Perante a paisaxe e tales descubrimentos, volvo a vista ó redor, procurando con quen

compartir a miña emoción, tal como fan os nenos cando descobren algo arcano. Aparece Oscar,

lizgairo e sorridente. Pídolle á dona do bar que lle repita o que me contou a min. Contado e

terminado, engade para os dous: Saberán vostedes que nosoutros adiviñamos cómo van ser os

doce meses do ano fixándonos nos doce primeiros días de xaneiro. Gracias a iso as colleitas e

mais os negocios sáennos ben. Entón ¿o seu ordenador druídico xa previra que viñesemos tomar

un café aquí? Cun aceno, Oscar censura o meu humor sen enxeño, pero a dona do bar desprega

a súa delicadeza nun sorriso absolutorio.
                                                                                             -263-
                                                                                                263



       Non nos apetece tomar nada, nin tampouco lle agradaría a ela vendernos unha coca-cola.

Coma se tivese que repetilas en La Belle Indienne, gravo na memoria as palabras da dona: a

ponte, a ría, a posición caótica das rochas, pedras que se fan creación, montaña e abismo alén do

cal se estende a paisaxe que non abrangue a mirada, e que aínda non recibiu forma definitiva.

       Han ser as catro da tarde; a praia segue calmiza, e un vento asubiante funde na area

todos os tons comprendidos entre o chumbo e a cinsa. Oscar quere subir ó bico da montaña e

quedar a durmir esta noite no máis alto dos tesos. Non, non e non, como lles dixera a raíña Lupa

ós romanos. Hei improvisar autoridade paterna con argumentos que me aproba a señora: frío,

humidade, tormentas e que nin tan sequera un xersei trae.



       Pois como che ía dicindo, Oscar, e antes de que me renda ó mal de Alzheimer, quero

terminar de contarche o que lle ía dicindo Instancio ó diácono que o acompañaba cando

trouxeron a os corpos dos mártires a Compostela.

       Decidimos pillar enerxías -agora dise cargar pilas-, con outro café, para chegar frescos a

Fisterra e resistir ata altas horas da noite. ¿Que lle dicía Instancio ó compañeiro? ¡Ah, si!:

       -As autoridades de Tréveris programaran os espectáculos coma ensaio lúdico dos que se

celebrarían no centenario. Dende o canto do galo, as avenidas da cidade pertencían á chusma.

Pasado o galicinio, expuxéronse no circo os instrumentos de execución, dous toros, catro

machetas e outras tantas espadas que os curiosos podían tocar, comprobar o tempero e gume.

       "Á prima hora, os reos foron expostos debaixo da Porta Nigra, na gaiola que servía para

traer leóns de Numidia. A Eucrocia asetábana con chacotas lúbricas e a Prisciliano dicíanlle,

coma Barrabás a Xesús Cristo, que se de certo era mesías ou profeta, pasase por entre os

barrotes e se fugase coa súa querida. El ocultábase nun recanto, o rostro entre os xeonllos e as

mans sobre da cabeza. Eucrocia boca abaixo, as leves ondulacións da túnica acentuando a súa
                                                                                          -264-
                                                                                             264



quietude, inmóbil a carón súa. Felicísimo ollaba ó ceo, indiferente ós esgarros e ás mans que lle

tiraban da vestimenta. Felicísimo e Armenio falaban en voz baixa, abrazados.

       Instancio pasou o lombo da man dereita polos enrugados beizos, aloumiñou a barba

antes de iniciar o relato da execución. Pareceu que lle mudara a voz. Baixando o ton, fíxose

máis sentida. Proseguiu:

       -Tralos primeiros momentos de desconcerto, a chusma deu en encirralos a través dos

barrotes con longas picas cedidas polos centurións, acurralando ós cinco en medio da gaiola,

todos de pé nun feixe humano compacto. Caeron pedras, porróns e anacos de madeiros. A

fustrigación durou un par de horas. Á tercia hora, os soldados botaron na gaiola un anaco de

carne crúa. A xente foi xantar ós pendellos da rúa, onde se vendía sopa quente, touciño, pan e

caracois.

       "Á hora sexta chegou a gaiola ó túnel de ladrillo que dá entrada ó circo. Meteron os reos

afastados, en cadansúa cela que rodean as areas. O foro comezou a se encher, na maioría homes

rudos aboubados de cervexa. Moitos ían con fillos, mulleres, algunhas delas con meniños de

peito. Sen embargo, peor cós homes fartos de alcohol, peor que os nenos ávidos de sangue, o

carcereiro xurou que, en tantos anos que levaba no oficio, nunca vira caras tan rastreiras coma

as de Itacio, Britonio e outros xerarcas civís e tamén eclesiásticos. Esas caras estaban

conseguindo acender no seu peito un descoñecido lume de compaixón.

       "Un estadio de cento trita pasos de longo e cincuenta de largo ten o Circo. A tribuna de

mármore, situada enriba da Gran Porta, reservada ó emperador, estaba ocupada por Macedonio.

Protexíano seis centurións de córneas hastas rematadas con ferro. A cada lado da porta hai dous

palcos con cadeiras curuis para os cabaleiros e os bispos. Nelas sentaran Itacio, Britonio e Félix.

Abaixo, non que se chama a orquestra, instaláronse os embaixadores estranxeiros. A chusma en

riba, nas bancadas de madeira.
                                                                                        -265-
                                                                                           265



       "Medraba o rebumbio, reclamando ós reos e ós verdugos. Estes, que eran catro, estaban

a probar as armas na palestra. Unha banda de claríns fendeu o ar, sen cubrir as vociferacións.

Saíron do podio dous escravos arrastrando senllos toros de confortable superficie; detrás deles

dous verdugos de macheta, con cadanseu gume relucente ó ombro.

       "¡Con que xúbilo foron recibidos!".

       "O público respectou a tradición de aclamar ós actores que aparecían. Eran pai e fillo. O

pai, un godo mangallón e musculoso, cumpría setenta anos ese día e iniciaba no oficio ó seu

fillo e designado sucesor. ¡Nin un vencedor de cuadriga fora tan merecente de tamaños vítores!

En medio da euforia cada vez máis estrepitosa, os escravos colocaron os toros no centro do

terreo, póndose os verdugos de perfil á presidencia para que os oficiais e os bispos non perdesen

detalle da degolación.

       "Unha gran sombra escorregou fóra do ángulo dun corredor caleado, onde se atopaban

as celas, e apareceu unha especie de xigante. Calaron os claríns. O coloso entrou nun nicho e

sacou a Armenio a empuxóns. Un clamor de estrondo se elevou ó entrar na area o primeiro

condenado; entrar é un dicir, pois Armenio foi chimpado brutalmente no medio do círculo;

ergueuse dun brinco e saíu correndo ás cegas, coma se emerxese da escuridade, buscando ás

apalpadelas unha porta ou crendo o infeliz que era libre. Bateu cun soldado que o levou a rastro

ata o verdugo. Armenio falou con eles. En medio dun silencio súbito, recolleu a toga, púxose de

xeonllos e asentou o pescozo no saínte do toro. O verdugo fixo o sinal da cruz, no nome do

Pai..., cuspiu varias veces nas, sopesou pensativo a machada, ergueuna, fíxoa ondear con

asubíos entrecruzados sobre da súa cabeza e deixouna caer lenta, suave entre o final do pescozo

e o principio do lombo do condenado.

       "Realizada a faena, o público festexou ó degolador pola súa arte; certo que cunha

execución indolora, o ancián estaba pondo un broche de ouro á súa sanguiñenta carreira. Os
                                                                                         -266-
                                                                                            266



aturuxos e aclamacións, prolongáronse o tempo en que o corpo de Armenio era arrastrado ás

ergástulas por medio dunha lanza ganchuda tirada por dous escravos.

       "Decretouse un descanso. Pasaron polas bancadas vendedores con pelellos de cervexa;

un descanso curto, pois había cinco execucións programadas, cinco, e o crepúsculo asomaba.

       "Outro clamor ó saír Felicísimo, a modiño, cantaruxando responsos, cabeza ergueita coa

mirada fixa no verdugo. Avanzou con pasos curtos e tardos, sen deixar de escrutar ó seu

executor, o fillo do verdugo godo e mestre.

       "O rapazote, rufo coma o pai, tiña unha desas caras frescas que a penas deixaron de ser

infantís. Ía debutar con Felicísimo. Tras lle dar os últimos consellos, o pai afastouse uns pasos

do lugar da cerimonia. Chegou Felicísimo sen gardas que o obrigasen, mirou sen pestanexar ó

rapaz, persignouse e colocou no toro a cabeza cara arriba, cos ollos abertos cravados nel.

       "O principiante cuspiu nas mans unha soa vez, ergueu sen máis a machada, oíuse un

asubío rectilíneo; cando se dispuxo a baixar a machada, viu de novo os ollos abertos da víctima

e non puido. Non puido; guindou o instrumento contra do seu pai, o seu pai esquivouno,

agarrouno no ar, descargouno na cabeza de Felicísimo tal e como lle veu co gume para riba e,

macheta en riste, correu tralo seu desfalecente fillo, que lle acababa de escangallar toda unha

gloriosa traxectoria de matador.

       "Cando vingou o seu honor, foi directo ás latrinas, e agarrando o pao con estropallo que

servía para limpar o sumidoiro, con perdón, meteuno pola boca ata o esófago, pondo así unha

fin deshonrosa ós seus días.

       "No canto de alporizarse, a xentalla entusiasmouse por aquela carnicería, e en má hora

se lle ocorreu a Macedonio suspender a función. ¡Que idea, mandar baleirar o anfiteatro por

falta de verdugo e ordenar ós gardas que conducisen os condenados ás ergástulas! Os centurións

estaban peneques, os gardas, pasivos, e como obedecendo a un sinal que ben puido provir dos
                                                                                        -267-
                                                                                           267



bispos, as derradeiras filas empurraron ás seguintes e estas ás de abaixo, producíndose algo

semellante á fenda dun dique; a súa enxurrada chegou ata o magister officiorum, zarandeado,

maltratado, golpeado.

       "Un dos energúmenos feriuse na man ó lle asentar un puñazo na cintura, descubrindo un

fardel de moedas. Correu ó centro da area e, amosando a bolsa ó tendido, anunciou que o

delegado de Máximo, mediante xusto estipendio, confiáballe as execucións seguintes. ¿Quen o

ía dubidar? Tratábase dun dos suplentes chamados bestiarios, sempre dispostos a substituír ós

verdugos en caso de fatiga ou repugnancia. Eran, en xeral, escravos ou xermanos afeitos a loitar

no circo contra animais salvaxes e eran tiñan fama de ser individuos infames.

       "A este facinoroso correspondíalle o pobre Armenio. Cos seus sesenta e cinco anos,

Armenio corricou, vacilante e pesado. Ollou ó redor con ollos de quen sospeita unha

emboscada. Seguiu recto, sen saber a onde, ata que bateu coa lanza dun soldado. Caeu

debruzado ó chan. Un escravo deulle media volta e lentamente cravoulle a punta da lanza no

ventre. Armenio mirou ó seu picador, estrañado, coma se unha enorme avespa o atacase con

forza, baixou a cabeza e ficou estarricado na area. Cando ollou de novo, foi para ver ó soldado

arredándose coa lanza ensanguentada, escoitou os berros do xentío e esta vez o abraio fíxoo

perder o coñecemento. Sen sentido levárono ó verdugo espontáneo, quen ergueu os brazos ó

público e acto seguido, sen arte nin miramentos, impulsou a macheta con toda a súa forza bruta,

asestando o golpe co só ruído do gume contra a madeira.

       "Delirio nas bancadas. O verdugo consagrado recolleu os eloxios, de esquerda a dereita

do semicírculo, ida e volta, ata tornar ó lugar do seu maxisterio.

       "As dúas víctimas seguintes non ían ser para el. Con Eucrocia e Latroniano, os xuíces

foran magnánimos: morrerían a espada. Saltou ó terreo un verdugo ad hoc. Tiña un parecido con

Fálaris, se me fío da imaxe que nos deixaron os gregos do tirano de Agrixento: pequeneiro,
                                                                                        -268-
                                                                                           268



bazuncho, barbas ríspetas e ollos negros debaixo de cellas tenebrosas. Malia seu feroz aspecto,

este Fálaris mereceu un apupo estrepitoso do público, incondicional do matachín anterior.

       "Fálaris tratou de superarse e non decepcionou. De entrada , luciuse co poeta Latroniano.

Era inútil competir en limpeza, en pulcritude co seu predecesor. Ademais, a espada non se

prestaba, nin tampouco era iso o que as feras da bancada querían, ávidas de carne machucada,

despezamentos e chorros de sangue. Latroniano saíu pousón do encerradoiro e camiñou á cita

rosmando versos sacros. Cando acadou o degoladoiro, agradeceulle ó verdugo que o librase do

mundo da materia para lle abrir o do espírito, dispensándoo de antemán polo cargo de

conciencia que lle puidese causar.

       "O año xa ofrecía a cabeza, inclinándoa. Fálaris ceibou unha gargallada acompañada dun

couce no ventre que o tombou coma un monicreque. Ergueuno, volveuno tirar e recoller dúas ou

tres veces; entre ruxidos da concorrencia colocou á fin a cabeza do año sobre do cepo e no canto

de lle asestar un golpe seco, lentamente, comezou a serrarlle o pescozo coa espada. O delirio da

turba alongouse os dez minutos do cercenamento.

       "Principiaba a anoitecer e quedaban dúas execucións por cumprir. Cunha coraxe raiana

na temeridade, Macedonio anunciou que tralo solpor suspendería o espectáculo. Outra vez o

tumulto foi inhumano, salvaxe, bestial. A chusma choutou as barreiras e, abalanzouse sobre del;

amparándose na escuridade, Macedonio burlou os seus perseguidores; salvou a vida pechándose

no apartadoiro que Latroniano deixara baleiro.

       "Curro e areas poboáronse de fachos, que se agolparon ante o gaiola de Eucrocia.

Rodeada de teas, comezou a andar, máis que lenta, queda, coas mans no ventre, coma se coidase

dun neno. Pola súa demora foi arrastrada cunha pica na caluga ata o medio do Circo. Non se lle

oía berrar, nin un choro, nin un queixume. Mil persoas habería na area, setenta mil nas

bancadas. Os energúmenos, os tafures, os bébedos, os tarados, os cheirentos, os vellouqueiros,
                                                                                       -269-
                                                                                          269



os refugallos da humanidade, os graxentos e os merecentes do lume eterno, chegaron ás mans

polo privilexio de sobar a Eucrocia e logo, polo pracer supremo de rabenarlle o garneato co que

fose: navalla, coitelo, machado ou espada".

       Oe, pa, xa non sei quen está a falar, se Instancio ou ti, pero o que sexa cae no

melodramático. Fala Instancio, meu Oscar. Lembra que llo está contando a un diácono no monte

do Pico Sacro cando trouxeron os restos de Prisciliano a Compostela. ¿Como queres que o

conte eu, se non estaba alí? Veña, sigue, pero non abuses da hemoglobina.



       -Unha vez degolada Eucrocia, alguén propuxo proseguir a velada coas cabezas de

Asaribo e Aurelio, pero decatándose da manobra, consistente en deixar a Prisciliano para outro

día, Itacio argüiu que, non sendo condenados formalmente, os seus casos serían presentados a

outro tribunal. E sacaron a Prisciliano.

       "Coma a Exeria, arrastrárono cunha pica. A horda de borrachos baixara o polgar e o

verdugo estaba botando bafo ó gume da macheta. Nisto achegouse ó altar da degolación,

abríndose camiño entre aquela xente entregada ós seus máis baixos instintos, silenciosos ó seu

paso, unha anciá de pelo branco e fráxil, que estivera presenciando o acto dende a tribuna

abandonada por Macedonio. O verdugo suspendeu os preparativos e ela inclinouse cara a

Prisciliano para lle quitar do pescozo unhas pregues da toga que, ó seu entender, poderían

desviar o machetazo. O verdugo agradeceullo cun sorriso. Prisciliano abriu os ollos e, se non

chorou, é porque se lle esgotaran as bágoas. Pronunciou en cambio unhas palabras a penas

audibles, que segundo os presentes foron as derradeiras da súa vida: "Hominum caritas et

amicitia gratuita est".

       "¿Estaría aquela xente farta de violencia e sangue? ¿Ou é que os fachos palidecían na

noite pecha? Sexa o que for, deixaron ós diáconos Asaribo e Aurelio para mellor ocasión, as
                                                                                       -270-
                                                                                          270



portas golsaron á rúa toda aquel maremagnum e eu quedei con Tiberiano e con outros confrades

para velar os corpos dos nosos mártires".



       Do Pindo imos contra o poñente, bordeando a costa por unha estrada indigna destas

paraxes. Nunha peregrinación agradécense a suor e as mortificacións, e non unha pracenteira

paseggiata, pero a Feder de Bruxelas deulle diñeiro a Galicia para arranxar camiños e

corredoiras porque están acabando coas vacas.

       Por unha pista de baile chegamos a Cee, vila onde se xuntaban os peregrinos antes de

Fisterra. Cee é un dos enclaves habitados máis antigos de Galicia e abundan na súa contorna

ruínas celtas e romanas. Había aquí un importante museo arqueolóxico, que saquearon as tropas

napoleónicas.

       Corcubión parece a orixe do mundo. O seu nome procede dunha lingua anterior ó

éuscaro e significa Kotsko-Urbion, enseada de boas augas. O mariscal Ney enlarafuzounas de

sangue. Nun bar tomamos senllos ribeiros e decidimos seguir coa moto ata a viliña de Fisterra.

Dende alí a pé, que se non, no derradeiro tramo, perdemos os beneficios milagrosos.

       De Fisterra ó cabo ou promontorio, hai tres quilómetros costentos, que emprendemos a

ritmo lixeiro; son as sete pasadas e queremos presenciar o solpor. Deixou de chover. A estrada,

deserta de coches e motos, pero poboada por moita xente, toda de ida.

       Adiantamos a campesiños, habitantes da comarca e algúns estranxeiros, non poucos cos

pés descalzos. Á dereita sae un camiño cara á igrexa de san Martiño. Polo visto -fun sabedor

despois de falar con Natalinda-, ó día seguinte de darlle media capa ó pobre, apareceulle Xesús

a Martiño e devolveulla. ¡Quen sabe como lle sentaría ó desgraciado o milagriño! O verde do

monte desaparece a cada paso e vanse descubrindo grandes claros rosados nos altos deste límite

devastado.
                                                                                       -271-
                                                                                          271



       Remata a estrada. Asoma o pico do faro. Os derradeiros cen metros son de granito

resoante, cunha solidez que parece repercutir no cranio. Deixou tamén de orballar e o forte

vento leva as nubes ó fondo do Atlántico. Os nosos acompañantes esparéxense polos numerosos

vieiros que hai detrás do faro. Cando chegamos non vemos a ninguén, coma se seguisen

subindo ó ceo. En realidade van desaparecendo entre as silveiras.

       As augas do mar están quedas, con varios matices de verde e azul e pequenas

ondulacións que se cabalgan e avanzan ata romperen en escuma ó pé do cantil. Dende o faro

vemos á esquerda unha longa praia con Corcubión ó fondo; á dereita Duio, cidade medio

sepultada da que fala Estrabón. No horizonte perfílase unha barquiña, preto do cabo Touriñán,

máis metido no mar ca este fisterrán. Arriba un ceo azul despexado, e comeza a ocultarse o sol.

As únicas nubes que quedan concentráronse ó seu redor, con formas cambiantes e cores

amarelas, rubias e violetas.

       Emprendemos a baixada por un dos múltiples camiños pedrosos. Conforme baixamos,

medra o promontorio, agranda a montaña e imos deixando atrás, en cada saínte, en cada rocha,

recollidos e silandeiros neste ambiente de calma filtrada polos séculos, os peregrinos que nos

acompañaron na última camiñada.

       O sol crece na medida en que afunde. Unha nube en forma de egua oculta a parte

esquerda da esfera. Sorteando grupos e parellas, chegamos a uns metros da auga e subimos

nunha das grandes rochas nas que morre a terra. O sol vai pola metade. Novas cores, agora

gradacións de morado e anil, esténdense pola tona do mar.

       Visto dende embaixo, o promontorio é un acio humano que funde a noite no granito.

Nin un ruído. Si, de vez en cando despénanse seixos e óese a rozadura das ondas, o planar das

gaivotas. Este silencio, esta luz, mortos e resucitados, son os mesmos que senten e sentiron os

que dende hai miles de anos veñen adorar a auga, a terra, o lume e a altura inmensa do éter, os
                                                                                     -272-
                                                                                        272



catro elementos de todo o que foi, todo o que é e todo o que será.

       A nube, en forma de egua, foi minguando, corréndose á esquerda. Fúndese a barquiña co

vento, só fica o curuto dourado do sol e permanecemos hipnotizados media hora ben cumprida

logo de expirar o derradeiro raio.

       Ó virarmos a cabeza cara atrás, descubrimos o promontorio poboado de cirios acesos, ó

tempo que unha melopea tenue, monótona, parece saír da montaña ou das nosas alucinacións.

As linguas de lume pestanexan, avanzan e van desaparecendo ó chegar ó alto. Nosoutros, ó

claro do luar, clausuramos unha peregrinación que non é nosa; que outro pai e outro fillo

cumpriron quen sabe en que ano, en procura de sosego e calma, do acougo dun desexo

inalcanzable.

       Ó chegarmos á chaira, unímonos á santa e peregrina Compaña, que entre cántigas sacras

emprende a baixada do outeiro. Incorporámonos, logo de ousar pedirlle dous cirios a un

daqueles espectros; unha escusa para entrarmos na comitiva e poñer os pés nas mesmas pegadas

de tantos como nos precederon por este mesmo camiño dende tempos remotos. O ar que

respiramos, a lúa que nos alumea ¿non veñen de máis alá?

       En canto á cantarela, adáptome mellor ca Oscar, pois deille ó gregoriano macarrónico

cando era acólito, e ás veces vou a Solesmes a lembralo; e el, moito rock, moita fusión, pero

está in albis en canto a música litúrxica e responsorios.

       Unha voz familiar. A súa tesitura de tenor, prodúceme ese brinco, ese trémolo do

sangue, algo que trae á memoria un intre doutro tempo xa vivido. Dígolle a Oscar que me siga;

achegámonos á voz cantante e, abofé, é el, Girólamo o florentino, á cabeza dos seus cincuenta

seguidores de pés nus, exactamente tal como os descubrín en Chartres.

       Non é o momento para abrazos estridentes nin tan sequera saúdos discretos. Diminúo o

paso, Oscar o mesmo, deixando avanzar a procesión ata quedarmos detrás. Dende aquí, a imaxe
                                                                                       -273-
                                                                                          273



abraiante das lapas baixando polo vieiro retorto, máis do que escena real semella obra dun

cineasta demente, coma as que vivín na miña infancia aló polas lagoas de Cospeito.

       Na vila de Fisterra apáganse os cirios. Subimos todos, uns ós seus coches e nosoutros

nas motos. Os italianos diríxense a un autobús da empresa Castromil, chamado,

bautizado...¿Como? Se llelo digo ¿hanme crer? ¡Non é ben trovato! ¡é Verissimo! ¡Chámase

Prisciliano!



       Oscar desapareceu dende hai un par de días. Cando un o busca non está, e cando o

encontra, xa non é el. Debe de andar polo Pindo ou en Vimianzo, alá na Costa da Morte,

recuperando vida. Eu regreso esta mañá a París co meu carné superfluo e malicio que hei ter que

viaxar só.

       Sempre me ergo cedo en Compostela. Moi cedo, ás sete da mañá; antes, nin un gato

polas rúas. Como a miúdo chove, e se non, fica a néboa suspendida, os sons resoan en

harmónicos, sobre todo os caxatos dos peregrinos.

       Unha das miñas maiores ledicias é ir á Praza de Abastos, parando nas cafeterías. Nunha

pido café só e La Voz de Galicia; noutra café con leite e El País; na terceira chocolate con

churros e El Faro de Vigo.

       Sentado na terraza dun bar, mentres tomo o enésimo café, aprópiome do cuarto xornal

do día; agora tócalle ó Correo Galego. En espera de cumprir algunhas despedidas rituais,

enxergo os meus entrañables italianos polo paseo da Ferradura. Antes de velos oín e sigo oíndo

a voz carusiana de Girólamo ós catro ventos, para que chegue a toda a súa grea.



       -Atopámonos no paseo da Ferradura, así chamado pola súa forma ovalada. Observen

que no medio hai un túmulo, formado por un amoreamento de terra, como facían os druídas. Na
                                                                                          -274-
                                                                                             274



antigüidade estaba plantado de carballos; aínda os hai, decátense.

       Leva razón Girólamo: carballos, castiñeiros e outras árbores; hei procurar de qué familia

botánica son.

       -A ferradura, engade o guía, simboliza o eterno retorno, principio e fin, vida, morte e

renacer. Por outra parte, o ferro é de orixe astral. Existe dende sempre unha relación moi estreita

entre a metalurxia e a alquimia.

       Lembro ós acadienses. ¡Que razón tiña o da pipa cotrosa cando falaba do libro dos

condenados que tiñan os ferreiros!

       -Nas civilizacións primitivas, prosegue Girólamo, o oficio de ferreiro era sagrado e

privilexio de reis. No Rig-veda, o creador do mundo é un ferreiro, símbolo da relación entre o

ferro e o cosmos. O primeiro ferro que o ser humano coñeceu foi o meteórico. Por iso, o ferreiro

está asimilado ó poeta maldito e ó profeta desprezado. Nin que dicir ten quen é, segundo

Girólamo, o profeta desprezado.

       -Para cristianar este lugar, Diego Xelmírez, primeiro arcebispo de Compostela, fundou

no século XII unha capela coas reliquias de Santa Susana, que lle roubou á Sé bracarense.

       Tamén é obvio que non lle ten lei a Xelmírez.

       Girólamo esboza un ademán circular, debuxando coa vista a forma do paseo.

Embóscome tralo xornal. O grupo inicia a volta á Ferradura polo seu lado esquerdo, onde

abundan as especies vexetais. Permanezo no meu sitio, convencido de que, fatalmente,

regresarán ó punto de partida.

       Ó volveren, pasan por diante miña, así é, pés nus e silandeiros coma sempre. Eu

ensúmome na lectura dun artigo sobre Carolina Otero, a maior e máis xenerosa meretriz do

século, que naceu a unha carreiriña dun can de Bastavales.
                                                                                         -275-
                                                                                            275



       Deixo vinte pesos na mesa do bar, rápido, e sígoos a distancia. Anque me vexan, seguro

que non me han recoñecer, nin Girólamo nin os máis, tanta xente máis notable do que un

servidor teralles saído polo camiño. A pesar de todo, pégome ós muros, coma en Chartres, isto

si que é pechar o círculo.

       Pola rúa do Vilar, co eco apagado dos pés descalzos, máis que escena real, os italianos

parecen pintura dunha procesión. Penetran por Entrerrúas, un a un por culpa da estreiteza da

calella. Paran diante do bar que leva o nome da ruela, onde debutou Carolina ós 15 anos.

Carolina, A Bela Otero. Eu, pecador de min, co son das chancletas, cerro a marcha moi atrás.

       Chegan á Quintana. Dende a esquina da rúa Xelmírez véxoos subir os inmensos chanzos

de granito, e nese espacio amplo, circundado así mesmo por muros graníticos, chégame a voz de

Girólamo mellor do que por satélite:

       -O que tería que dicir un bo guía ós turistas, é que García Lorca escribiu en galego un

dos seus máis fermosos poemas, no que evoca o misterio desta praza. Chámase Quintana dos

mortos, finca dos defuntos. Posiblemente estivese aquí a cidade de Pría, anterior a Iria Flavia. É

un dos grandes enigmas de Compostela.

       "O nome de Compostela procede do latín compositum tellus, que significa cemiterio.

Antes vimos un camposanto que se atopaba extramuros (dáme a impresión de que perdín da

misa a metade, e que Girólamo ten un discurso circular; anque, pensándoo ben, debe de referirse

á Ferradura), e aquí estaba, no centro da cidade e dende tempos pretéritos, un cemiterio sagrado,

onde se enterraba ós druídas. A Quintana serviu despois coma sepultura de mártires, e aquí

foron inhumados Aurelio, Asaribo, Felicísimo e Armenio. De calquera xeito, isto nunca foi o

Campo da Estrela que inventaron os partidarios do Suplantador.

       Agora Girólamo alza o ton coma se estivese alporizado.

       -Por iso, -chegando case que ó do de peito-, cando Sulpicio Severo escribe que a
                                                                                        -276-
                                                                                           276



Prisciliano o trouxeron para enterralo nun lugar de Hispania, non puido ser senón aquí, pois

Galicia era completamente priscilianista; os seus bispos eran seguidores do Mártir. A súa

doutrina tiña raigañas tan fondas na alma deste país, que nin concilios nin anatemas puideron

impedir a súa extensión, como tampouco as prácticas por el ensinadas. A partir do momento da

súa inhumación, comezaron as peregrinacións procedentes de Tréveris e de Tours, onde aínda

vivía o bo Martiño. Despois, coa invasión árabe, os cristiáns precisaban un taalismán para opolo

ó xenial Almanzor e argallaron a Suplantación: unha auténtica invención.



       O grupo desprázase cara á porta das Praterías. "Nesta igrexa -dinos sinalando o convento

de Antealtares, de monxas benedictinas, ou a igrexa parroquial, o seu xesto non é moi preciso-,

hai unha inscrición romana que alude á Raíña Lupa, régula ou raíña indíxena que autorizou que

os restos de Prisciliano, cando chegaron aquí, repousasen nun monte libre do dominio romano,

que deron en chamarlle Libredón.

       Seguen baixando a praza, ata chegar fronte á porta das Praterías. Girólamo amosa co

índice unha figura do século XII, que para min foi sempre a representación de María Magdalena

penitente.

       -Esa muller medio espida, coa mirada extraviada, que suxeita o cranio no colo, é a

doncela que pariu un cranio.

       ¡A doncela que pariu un cranio! Qué regalías temos en Galicia. Hai tantas versións sobre

desta escultura... Eu tiña moi crido a que me deron de mozo: o Deus Pai condenou a Magdalena,

preñe por obra e gracia do seu fillo, a dar a luz unha caveira. ¿Que sería da humanidade se esta

muller non abortase un cranio? Igual que sacrificou a Xesús, sacrificou ó seu neto. ¿Que sería da

humanidade se o Pai de todos nós tivese preferencia por un só? Imposible: todos salvos, e El

sería tan innecesario coma o meu novo carné de conducir. Por sorte, Girólamo segue
                                                                                          -277-
                                                                                             277



desbravándome:

         -O significado alegórico desta imaxe ponnos sobre aviso da morte iniciática, coma

estado creador dunha cadea reveladora do Coñecemento transcendente. A morte non se presenta

coma transo pavoroso, fonte de temores e incógnitas, senón coma un paso fecundo ou iniciático

cara á Sabedoría.

         A pesar de que estamos en zona peatonal, aparece unha camioneta ceibando fume e

ruído, o que me impide ver a imaxe e oír as últimas palabras de Girólamo. Cando se evaporan

os gases e diminúen as explosións, xa baixan todos por Xelmírez cara ó Obradoiro.



         Ó dobrar a esquina, a procesión transfórmase en grupo compacto, dirixíndose todos,

máis de vagar, ó centro da praza. Nun lugar tan amplo, resúltame inviable seguilos ás

agachadas. Vai Girólamo no medio do grupo, e todos ollan cara ó Concello. Esvaro pegado ó

pazo de Fonseca, lonxe das explicacións do guía. Cando o grupo vira cara ó Hostal dos Reis

Católicos, corro deica o pazo do alcalde. Tampouco non logro oír o que di. Á fin, colócanse

fronte á catedral. Esta lección non a hei perder. Ouso avanzar a rostro descuberto, coidándome

ben, iso si, de ocultar a figura de Girólamo detrás do corpo dun ou outro peregrino.

         Achéganse á catedral a cámara lenta, e por sorte, a praza comeza a estar transitada.

Amas de casa que van ó mercado, gardas diante do pazo, algúns pendellos con bagatelas, e

mesmo laúdes, bandurras e pandeiretas da tuna compostelá profanan o recinto sonoro, pero esta

vez absólvoos pola confusión que orixinan. O grupo detense a uns vinte metros das escalinatas,

diante dunha vendedora de botafumeiros. Girólamo esixe silencio, manda incluso calar ós

tunos:

         -A catedral ten unha orientación de oriente a occidente. O altar está cara a oriente e a

porta de entrada cara a occidente. Esta porta mira ó ocaso, a Fisterra, a fin da terra. É a síntese
                                                                                          -278-
                                                                                             278



dunha mensaxe iconográfica dos conceptos maniqueos de principio e fin, de vida e de morte: o

resumo das ideas de Prisciliano, oito séculos antes de que fose construída; isto indica que nun

principio houbo aquí un santuario pagán.



       Subimos a dobre escaleira, digo subimos porque se meteron tantos turistas polo medio

que xa non teño que me esconder: son un deles. Aínda así, trato de distanciarme do campo

visual de Girólamo. Sempre detrás súa.

       -Neste Pórtico cada detalle é un símbolo, dende a postura dos pés, moitos en forma de

X, posición dos druídas para escorrentaren malos espíritos, ata a das mans, que expresan unha

linguaxe para iniciados, como pode ser hoxe a dos xordomudos. Percibimos tamén unha

cosmogonía coa idea de Vértice e de Centro, a reunión dos catro elementos de Empédocles, e o

símbolo do reparto do ano en catro estacións. O mestre Mateo coñecía perfectamente o mundo

oriental e aplicou a súa sabedoría, tanto na mensaxe coma no tratamento das figuras. Estas

recordan o mundo iraní de Persépole, polos pregues, o movemento das figuras, as posturas dos

pés, como dixen. En todo isto transmítenos unha mensaxe oriental, coa presencia da morte e da

vida, o eterno enigma que ha seguir alimentando as relixións e inspirando ós poetas. Ó mesmo

tempo, hai unha intercomunicación case que circular entre uns e outros; ás veces triangular nas

miradas dos personaxes e, neste caso preciso, miren a Daniel, tan anxelical, que parece sorrir

con certa ironía ou malicia polos moitos peregrinos que veñen venerar ó Suplantador e, sen

sabéreno, a quen renden dulía é a Prisciliano.

       Mirámonos uns a outros. Non podemos deixar de reproducir nos nosos beizos o sorriso

de Daniel. Girólamo insiste:

       -Miren ben eses sorrisos, as olladas de tipo xeométrico; noten a súa relación co mundo

astral. Cando se pon o sol, os raios penetran ata o altar pola porta de Fisterra, porta da Morte, o
                                                                                            -279-
                                                                                               279



sol volve a dar no oriente, pois por alí aparecerá Cristo o día do Xuízo derradeiro. Quer dicir

que aquí temos outra vez a dialéctica maniquea: alfa, omega; vida, morte; principio, fin.

       "Este conxunto foi construído a remates do século XII. No arco central, como figura en

torno a la que se ordenan as restantes, vemos a Cristo en Maxestade, rodeado de anxos con

incensarios, de evanxelistas cos seus símbolos, os obxectos da Paixón e os vintecatro anciáns do

Apocalipse, con violas e zanfonas. Observen que algúns levan redomas nas mans. Son,

naturalmente, as matraces dos alquimistas.



       -¿Quen vén sendo o mestre Mateo?, pregunta unha moza acabada de saír da

adolescencia. Mesmo dende aquí se lle ven as erupcións pustulentas do rostro. Pero agradézolle

a pregunta.

       -Pouco se sabe da súa procedencia. Uns din que naceu en Galicia, outros que era

aquitano pola semellanza desta catedral coa de san Serin en Toulouse, e outros que era italiano,

por mor dos instrumentos. Do que non cabe dubidar é de que, coma tódolos mestres inspirados

por Iak, o constructor do templo de Salomón, foi arquitecto e escultor, iniciado na expresión

secreta dos símbolos. El edificou a cripta, levantou un coro e un claustro que se perderon, e

nesta catedral acadou unha das obras cumes do espírito humano.

       "Miren agora as columnas de enfronte: do lado da Epístola, Marcos e Lucas; na central

do mesmo lado, Xoán o Baptista e enfronte Esther, de quen se di que é a Raíña Lupa e o cabido

mandou rebaixar os peitos, profusos en demasía.

       Por último, do lado do Evanxeo, Xob e Xudit. Nos ángulos superiores, os dez anxos

trompeteiros. Miren eses monstros que amosan as fauces baixo as columnas. Expresan o

pensamento do mestre Mateo: os pecados capitais, sosténs do mundo e da vida. Pero a máis

xenial innovación foi esculpir os anciáns en movemento. Non pasivos, simplemente cos
                                                                                      -280-
                                                                                         280



instrumentos nas mans, senón no intre de afinárenos. E non só iso: os músicos óllanse uns a

outros, dous por dous, dándose o ton. Ningún outro portal no mundo reflicte este momento da

creación da música, xurdida da nada, para se erixir en expresión sublime da divindade: o ben

triunfando sobre do mal, a luz sobre das tebras, o cosmos sobre do caos. Dualismo maniqueo,

coma todo nesta catedral priscilianista. A gran Rosalía captou coma ninguén o sentido do grupo

escultórico que temos diante:

                      O sol poniente, polas vidreiras

                      da Soledade, lanza serenos

                      raios que firen descoloridos

                      da Groria ós ánxeles i ó Padre Eterno.

                      Santos e apóstoles, -¡védeos!- parece

                      que os labios moven, que falan quedo

                      os uns cos outros, e aló na altura

                      do ceu a música vai dar comenso,

                      pois os groriosos concertadores

                      tempran risoños os instrumentos.

       ¿Que simboliza a parte intermedia?, pregunta esta vez un louro anxelical que está a

carón miña.

       -Representa a vía das vellas relixións, a relixión do Novo Testamento e a Igrexa dos

condenados, para que os vintecatro anciáns anuncien a terceira parte do Pórtico, que é a do

Cosmos. Trátase dunha progresión, dende o Caos da orixe da Porta, pasando pola ascese, ata

chegar ó Cosmos, representado polo rosetón; val dicir, o Deus xeómetra do Universo. Xa ven

vostedes que isto é puro pitagorismo, puro priscilianismo.

       -E por todas partes a cuncha. ¡Que usurpación!, irrompe carraxenta unha rapaza morena,
                                                                                        -281-
                                                                                           281



de rostro afiado.

       -Así é, Silvana, contesta o meu amigo Girólamo. E eu ando cismando que a moza

imítalle a Silvana Mangano. No filme Arroz amargo, deusa dos cereais e sensual coma Exeria

ou a Raíña Lupa, Silvana puido moi ben ser priscilianista.

       -A cuncha, explícanos Girólamo, reproduce o esquema da pata da ganso, cos seus tres

dedos unidos polas membranas. O ganso é signo de iniciación polo seu carácter de ave

peregrina que reparte a súa vida entre a auga e a terra; metamorfoseada dende as antigas culturas

en Ave Fénix, considerábana capaz de renacer das propias cinsas cando na súa peregrinación era

abrasada polo sol. Tal atribución simbólica converteuna en imaxe de todo o que conduce á meta

da doutrina ocultista universal. En Oriente, o palmípede foi guía de sabios, baixo a figura de

Kâla-hamsa. En Occidente tirou da barca na que os cabaleiros do Grial navegaban ó encontro co

sagrado.

       "Todos vostedes xogaron de nenos á Oca, verdade? Pois ben, o ganso é denominado

tamén oca ¡e vostedes non sabían que estaban metidos nunha práctica iniciática! Agora

explícolles que cando o dado cae nunha cuadrícula na que se atopa a ave, e avanza ata a

seguinte -de oca en oca e a min me toca-, o xogador vai achegándose á Gloria, da que é signo a

espiral do taboleiro que, de feito, e un laberinto. E saiban que o camiño da Vía Láctea, dende os

Pirineos á Fisterra, está sementado de topónimos que se refiren ó ganso ou a algunha das súas

variantes: o parrulo ("ánade"), o ánsar. Pensen nos montes de Oca, co seu culto ancestral a

Nuestra Señora de Oca; no val de Ansó, no río Oja; en San Esteban de Oca; en Santa María de

Loyo, l'oie, en francés; En Valdueza, val da Oca. Todo indica que este xogo naceu para adeptos

que haberían emprender o Camiño coma parte fundamental da procura do Coñecemento.

       "Se observamos as figuras do xogo, veremos que nel se achan os riscos que deberá

afrontar o peregrino: cárcere; augas contaminadas das que nos fala Aimery Picaud; morte, así
                                                                                         -282-
                                                                                            282



coma castigos. E á fin, Gloria celestial.

       Os argumentos de Girólamo parecen irrebatibles. Voulle aprender a xogar á Oca ó meu

neto Jaimito. Pero no taboleiro antigo, non destes onde as figuras son parrulos fatos ianquis,

coma Donald. Mesmo parece que Girólamo adiviñou outra volta os meus pensamentos, pois di:

       -E agora (vai modulando in crescendo tanto o volume da voz coma a tesitura e mais os

xestos das mans); e agora, repito, de símbolo dos alquimistas, a cuncha pasou a ser o logotipo

do Suplantador e da Shell Oil Company.

       Lévanos ó outro lado do Pórtico, cabo dunha estatua que mira ó altar maior. Entramos.

Non hai cóengos no coro, nin acólitos no presbiterio, nin música de órgano, nin salmos. Acouga

a oración para dar paso á piedade.

       -Mateo esculpiuse a si mesmo, en dura pedra, axeonllado fronte ó altar. Puido colocarse

entre as figuras máis gloriosas, pero elixiu un lugar escuro, de costas á súa propia obra. A esta

imaxe chámanlle aquí o santo dos croques. É tradicional pegar un golpe coa fronte na súa, din

que para volverse intelixente. E non andan descarreirados, pois é este un hábito paralelo ó de

andar descalzos para extraer enerxía da terra, como se nos reprocha ós seguidores de Prisciliano.

       Poñémonos todos en ringleira diante do mestre Mateo, batendo un por una as testas

contra da súa. Sen sentido da medida, coma sempre, -cando finou a miña avoa foi o único que a

bicou nos beizos, tal como ordenou o meu pai; os meus irmáns ficaron a uns centímetros da súa

pel-, pego unha cabezada que me deixa abaneando: arden os cirios, arden milleiros de cirios

coma estrelas no firmamento.



       Girólamo condúcenos a unhas portiñas tan pequechas que obrigan a anicarnos para

baixar á cripta. Vou entre os peregrinos comungante e caviloso. Soamente a resonancia das

miñas chancletas degrada a sacralidade do recinto. Ninguén me mira, ninguén me censura, pero
                                                                                        -283-
                                                                                           283



saco as sandalias e escóndoas baixo a camisa.

       Chegamos á cripta. Detrás dunha verxa, nun mínimo reducto, unha simple mesa de

pedra sen aliños nin requilorios. Sobre dela, unha urna que recorda os antigos relicarios. Máis

alta, xogando coas sombras, unha estrela de ouro pendura sobre o sepulcro.

       Os meus compañeiros axeónllanse, Girólamo o primeiro e eu o derradeiro, qué lle vou

facer, non podo quedar de pé no medio do grupo. E agora veme, Girólamo; veme descalzo, de

xeonllos, e non fai ningún espavento, como se eu tivese percorrido os mil cincocentos

quilómetros canda eles. Non: paréceme detectar un aceno con enigmático sorriso que me

ilumina durante a media hora que con arroubo permanezo.

       Torno coma entre nubes á casa do meu irmán. Cedo o paso a un eivado, dou vinte pesos

a unha ex iugoslava, asino un documento contra a sida e merco un cedé ós tunantes, xesto

expresivo do meu estado de benaventuranza.

       Silvina agarda por min na rúa das Orfas. Bícolle o asento de enriba abaixo, de diante

atrás e de atrás adiante. Xa ves, Prisciliña, tranquilízoa. Demos chegado a Compostela, pero

fáltanos o regreso. Oscar estache revivindo e teremos que volver sós. Se ata aquí foi un xogo de

nenos, ti e mais eu sabemos que nos queda un camiño longo, longo de percorrer, e que agora

principia, soñada Carolina, a parte máis dificultosa da viaxe.



                         Rematado en Bastavales o 25 de xullo de 1998,

                                              Día do Suplantador.

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Stats:
views:306
posted:7/22/2010
language:Galician
pages:283