Get documents about "oRHAN PAmUk jETA dHE VEPRA ImE
Document Sample
Viti 126 i botimit Tiranë, 26 Prill 2009 Nr. 12
Gazeta “DRITA” Gazeta “DRITA”
del dy herë në muaj. për dije dhe kulturë
Për pajtime kontaktoni Botohet si organ i
me redaksinë në adresën pavarur i shoqatës
elekronike “Shoqëria e Artisteve të
redaksia@artistet.org Rinj Modern”
“ Sh.A.R.M”
Drejtimi:
Alban Kardashi Kontakti:
redaksia@artistet.org
Kryeredaktor kryeredaktori@artistet.org
Granit Zela
Dhe DRITA e DITuRIsë PëRPARA Do Të nA shPjeRë
50 lekë
Punoni për veten tuaj LEXO! Mos për botë e për të huaj
ANIlA XHEkAlIU
PëRkTHyESIT E lETëR-
SISë SHQIPE
oRHAN PAmUk: jETA dR. ZHIVko NIZHIç
ANAlIZA E kUPTImIT Të
....................Fq.2
dHE VEPRA ImE EkZISTENCëS VETANAkE
....................FQ.12
IVAN SAVIQ moR,
ASTRolog SHPIRTëRoR
E PAPëRSëRITSHmjA mE TIgRIN mUNd Të jESH
VAçE ZElA PoET
....................FQ.3 ....................FQ.13
dENISE dUHAmEl
TRI NëNA PoEZI NgA
( SIPAS Një mITI ESkImEZ) ENERTIN dHESkAlI
TRojA VdIQ PAS TEjE Në
....................FQ.7 FlAkë…!
....................FQ.14
FATIoN PAjo
VAjZA mE kITARë
....................FQ.8
në faqen 4
XHEVAHIR SPAHIU
PoEZI NgA lIdA lAZAj
NISET Në TURQI
në faqen 9 PëR SyTë E TU
NAdIA....
....................FQ.14
PRoFIl SHkRImTARI:
TomISlAV mARIjAN PENSIoNE Të PoSAçmE PëR 12 jU këSHIllojmë këTo
BIloSNIç lIBRA
PERSoNAlITETE Të kUlTURëS ....................FQ.15
....................FQ.10
STEmA SHQIPëTARE
në faqen 7 ....................FQ.16
Gazeta DRITA Për reklama kontaktoni në adresën e postës elektronike Gazeta DRITA
2 Drita E Diel 26 Prill
Që nuk paska departamente të Anila XHEkAlIU imja?”- dhe kur marrin përgjigjen
veçanta të përkthimit letrar dhe që në negative, e këqyrin rreth e rrotull pak,
Përkthyesit e
bazë të llogaritjeve i bie që përkthyesit e më shumë të frikur e të ligështuar.
letërsisë shqipe, nuk bëhen as sa gishtat Sigurisht, është për të ardhur keq që
e të dy duarve, është t`i vësh duart shpëtimi u gjendkërka tek lexuesi i
kokës. Duke shtuar dhe atë, që pasa- huaj, pa e fituar ende lexuesin bash-
porta më e saktë e një letërsie është ajo
e gjuhës frënge, gjë që është e vërtetë,
sepse Franca u ka dhënë atdhe e famë
letërsisë shqi pe këkombas. Mbase është tunduese për
ta radha e librave të Kadaresë, të përk-
thyer në frëngjisht, anglisht e gjer-
autorëve të huaj në atë masë, sa mund manisht, që zënë gati një të dytën e
të ketë harruar autorët autentikë të vet, një të ndare muri tek ndonjë librari. A
sikur këtij vendi t`i jenë shterur burimet nuk janë shtatëmbëdhjetë vjet të mjaf-
gjeniale, e sikur të mos jetë atdheu i të tueshme për t`u formësuar e farkuar një
gjitha rrymave moderne të mendimit lloj tjetër kulture të shkruari, ndryshe
filozofik-letrar-shkencor dhe klasikëve nga brezi i real-socit? Në vend që të jetë
të letrave. e vështirë mbijetesa e këtyre autorëve,
Nuk do ta besoj kurrë që do të mbetet e vështirë jetesa e krijuesve të
ekzistonte qoftë dhe një autor i vetëm rinj dhe e klasikëve të mohuar, që mund
në botë, që nuk do të donte të përkthe- të mos u dihen saktë dhe varret, dhe se a
hej në këtë gjuhë, qoftë ai dhe ameri- janë gjallë ende. Të paktën bashkëjetesa
kan. Ndërsa Shqipëria, pika e vogël në artistike e teksteve letrare duhej të ishte
rruzull, me keqardhje e pohoj, deri e arritur duke mos u luajtur më, me të
panjohur në botë, përsa i përket visarit njëjtët emra të së shkuarës. Shijet letrare
të saj kulturor, s`ka shumë kohë që ka ende s`i janë nënshtruar ndryshuesh-
zyrtarizuar vrasjen e kësaj gjuhe klasike, mërisë?
ndalimin e saj nëpër shkolla me anglofi- Por, në të vërtetë, a prodhohet
kimin e shkollave shqiptare, ndërkohë letërsi në Shqipëri? Cilat janë rrugët e
që është një nga anëtaret më të vjetra botimit të një libri këtu? Nuk është çudi,
të frankofonisë. Si mund të pretendo- nëse do të përdoret fjala e fushës ekono-
het për shkolla përkthimi letrar në këtë mike “sponsor”. E ndesh në kapakët e
gjuhë, kur asaj i janë prerë komplet këtyre librave të botuar. Por, prapë, jam e
shpresat për t`u mësuar abc-ja e saj? pabindur nëse “sponsor” është kriter le-
Gjithsesi, përveç një reagimi të vonuar trar, është këshill botues, apo është kon-
të prof. Edmond Tupjes, tek një nga të tratë e nënshkruar për botimin e një libri?
përditshmet tona, pikërisht kur univer- I shtroj në këtë shkrim këto pyetje, se
siteteve tona po u cenohej seriozisht nuk do të guxoja t`ia bëja asnjë botuesi,
autonomia, nuk kam ndeshur reagime për fat të keq…
kundër dhe kjo më ka çuditur. Të paktën Pastaj, ende nuk di nëse figuron një ligj
tek ndonjë frankofon duhet ta kem hasur botimi konform normave të vendeve të
drejtpërdrejt këtë shqetësim, ndërkohë tjera të Evropës. Gjendet?! Zbatohet?!
që në vendin fqinj, Maqedoni, po i kush- mbushur me anglicizma dhe në thotë stil, art. A është përkthimi letrar Ah, një gjë është e sigurtë: se liçencat e
tohet rëndësi e veçantë kësaj gjuhe. përkthim. art? Sigurisht, dhe është luks që u përket këtyre botuesve janë të vërteta, pavarë-
Si njohëse e dy gramatikave: Nuk besoj të ketë shkrimtar në vetëm shkrimtarëve. Në bazë të llogari- sisht nivelit kulturor të ndonjërit prej
shqipe dhe asaj frënge, më lejohet të botë, që të mos jetë rritur me frymën tjeve, i bie që të kemi vetëm tetë të tillë, tyre. Ato figurojnë në panairet, aktivite-
ngre këtu përafërsitë morfo-sintaksike të e kësaj kulture letrare. Jetojmë kohën e gjysma e të cilëve janë të huaj. tet kombëtare e ndërkombëtare, madje
dy gjuhëve, larminë e formave të shpre- internetit, është pikërisht koha kur shpi- Letërsia shqiptare nuk ka prob- këto të fundit, futen tek ato iniciativat e
hjes, gjë që i jep mundësi çdokujt të fla- kësi i Microsoft-Word-it udhëtoi për në leme me përkthimin e saj në gjuhë të guximshme të artdashësve të politikës,
trojë pa frikë tek gjuhët anglosaksone e Hënë: teknologjia ka korrur suksese të huaj, sa ka me vetë gjuhën, për të mos e ata janë të gatshëm për të ndërmarrë
latine, të cilat nuk ta japin këtë mundësi papara. Por, shtrohet pyetja: A mund të thënë me vetë letërsinë e saj, për të rregullimin e infr
për të shkuar lirisht tek frëngjishtja. jetë arti, teknologji? E thënë më thjesht, pohuar me këtë rast çka thekson në një strukturës së vendit, duke i rregulluar
Komercialiteti i një gjuhe nuk i një njeri bëhet shumë thjesht përkth- intervistë të shkurtër një nga studiuesit rrugët që të çojnë tek të gjitha bukur
hyn kurrkund në xhep artit. Arti, gjuha yes letrar, mjafton të regjistrohet në një tanë: “... Ka shumë libra të botuar, por të natyrore e visaret tonat albane.
kultivohen dhe pikërisht gjuha më kurs, të mësojë ca rregulla dhe t`i prakti- pak letërsi!” - Behar Gjoka. Po nuk e di Sikur letra të ishte nga familja e
shumë se mjet në përkthim, është farë. kojë ato si duke shtypur në një tastierë a nëse ky pohim do t`u kumbonte mirë lëndëve të shtrimit, do të ishte mrekul-
Tashmë po flas nga pozicioni i krijue- klikuar me miun një “insert”? shkrimtarëve që qahen: “S`ka kush të li se do të shtroheshin të gjitha rrugët
ses dhe përkthyeses, por ama binomi A është mendimi teknologji? A na përkthejë.”! Nuk e di nëse ky ankim me to, e turistët imagjinarë, do të ecnin
angl-freng është i tillë që s`mund të jetë janë muzat teknologji? A është talen- i përligj stoqet e librave të botuara, që në kalldrëme letre sikur të ishin në një
i ndarë, marrin e japin vazhdimisht me ti teknologji? A është teknologjia art? mund t`u kenë zënë qoshet e shtëpive, ëndërr. Pse jo?! Me tetë përkthyes, pa
njëra-tjetrën në mënyrë të pandërprerë, Për hir të së vërtetës, vetëm kjo pyetje a vendet vitrinave të librarive ku gjithë qenë e bindur nëse janë të vërtetë apo
sidomos në letërsi. Këtë e dëshmon dhe e fundit merr përgjigjie pozitive në këtë frikë, duke u mirësiguruar mos kanë jo, letërsia e një vendi është sikur të ishte
çmimi i fundit që iu akordua nga akade- mori dilemash. Për arsyen e thjeshtë, se ndonjë të njohur pas shpine, pyesin li- në një kllapi të përjetshme.
mia franceze librit të Xhonatan Littell, i në greqishten e vjetër, fjala teknikë do të brarin: “Është shitur ndonjë kopje e Anila XHEKALIU
26 Prill 1737, vdiq Daniel Defoe (1660- mbretit Xheims II. Kurse më vonë u fut filloi të shkruante novela kur mbushi
1737) në St. Giles Cripplegate, Londër. në ushtrinë e Uilliam III. Asaj kohe u gjashtëmbëdhjetë vjeç dhe nxori nga
Ai ishte shkrimtar, gazetar, i cili njihet burgos dy herë, pasi kishte shkruar disa dora gjëra të mrekullueshme të cilat u
me veprën e tij Robinson Kruzo. Ishte tekste kundër kishës dhe qeverisë. bënë të njohura në gjithë botën.
bir i kasapit Xhejms Fo, mbiemër të cilin Ai punoi shumë në fillimet me gazetën Ai shkroi:
meqë tingëllonte bukur Danieli e ndry- e tij, ku botoi më shumë se 500 shkrime
shoi Defo. Ai mësoi në një shkollë fetare me emrin e vet - më shumë se çdo * Kapiten Singellton
dhe më pas filloi tregtinë. Duke shitur shkrimtar tjetër në gjuhën angleze. * Moll Flanders
e blerë mallra të ndryshme. Në këtë Ndërkohë , duhet përmendur se ai pati * Roksana
mënyrë ai bëri shumë udhëtime nëpër një jetë shumë aktive. * Robinson Kruzo
Evropë. Diçka e veçantë dhe e çuditshme ka
Daniel Defo në fillim luftoi kundër ndodhur me këtë shkrimtar. Daniel Defo
E Diel 26 Prill Drita 3
E papërsëritshmja i kishim prishur marrëdheniet me sovje-
tikët dhe këngët ruse ishin të ndaluara.
Dritat u hapën në të gjitha dhomat e ho-
Vaçe Zela telit dhe bujtësit dolën në dritare duke
bërtitur e sharë. Sikur ta dinin ata të
simet e mbetura, ia shpjegonin shoqet, Kur Vaçja filloi të këndonte varfër se aty poshtë tyre, ndodhej e kën-
të cilat nuk harronin ta mbështillnin me strofën e dytë: Tej në katund të gjithë donte Vaçe Zela, do të kishin brohoritur
shallë e mbulesë, sa ia merrnin frymën. flenë/ Kudo qetësia mbretëron…/ Në e duartrokitur.
Çdo mëngjes, kur vinin konviktorët në sallë mbretëronte qetësia. Njerëzit rri- Kur ia tregoja gjyshes këto peri-
shkollë, i pyesnim me shqetësim, “A i nin të magjepsur dhe të hipnotizuar nga peci, ajo me lutej t’ia çoja Vaçen për vi-
erdhi zëri, Vaçes?” Së fundi, ato na sol- zëri i një vajze të talentuar,15-vjeçare. zitë në shtëpi, si dikur, kur shkonim me
lën lajmin e gëzuar: “Vaçja është në for- shoqet e gjimnazit. “Vaçen e kërkojnë
Në fytyrën e rusëve dallohej habia e
më!” gjithë shqiptarët për vizitë, -i thoja - s’do
adhurimi, ndërsa në atë të udhëheqësve,
Ora tetë e një mbrëmjeje të t’i mjaftonin një mijë vjet” “Po të kam
krenaria. Në sytë e prindërve tanë shkël-
ngrohtë prilli. Salla e madhe e Teatrit rixha, - më lutej ajo,- kur të llafosesh
qenin lotët dhe në shpirtin plot krenari,
gumëzhinte nga zërat e të qeshurat e të me Vaçen, i thuaj se ato këngët e saj, po
lexohej gëzimi i papërmbajtur.
ftuarve dhe tingujt e provave të orke- ma shtojnë ymrin. I thuaj se atë zërin e
Së fundi, duartrokitjet e gjata
Kur dhe si u njoha me Vaçen? strantëve. Ne rrinim të ngrirë prapa per- ëmbël si bilbil, ia ka dërguar Perëndia
e të merituara për Vaçen, na sollën për-
Nga mesi i viteve pesëdhjetë të shekul- des së kuqe, të kadifenjtë. Në shkallëzat në shpirt, jo sikur e ka të sajin!” Muajt
sëri në vete, në atë realitet të bukur, ku
lit të kaluar, familja ime u shpërngul nga e skenës qëndronim gatitu, njëri pas tje- e vitet kalonin dhe Vaçen e shihnim më
ndiheshim krenarë që ne, ishim e do të
qyteti i Korçës, për t’u vendosur përfun- trit, katër rreshta koristësh, dy të parat rrallë në takimet tona të shumëpritura.
mbeteshim shoqet e shokët e saj. Dhe
dimisht në Tiranë. Atëherë isha nxënëse me vajza, dy të fundit me djem. Të ve- Shpesh, na dërgonte përshëndetje me
kjo është sa prekëse aq dhe e vërtetë. Ne
gjimnazi. Kur paketuam plaçkat, palosa shur bardhë e blu e të ndarë në tri zëra. telefon ose me shoqet që e vizitonin,
ishim e mbetëm ndër shoqet e shokët
Unë isha në zërin e parë, në rreshtin e duke na kërkuar të falur, se ndodhej
me kujdes dhe kostumin e korit, bluzën më të mirë të saj. Me kalimin e viteve, u
parë, nga ku e dëgjoja më pranë zëëm- nëpër turne brenda e jashtë vendit.
e bardhë dhe fundin blu. Kostumi do të shkolluam, fituam nga një profesion dhe
blën Vaçe. Ishte vendosur që kori i gjim- Një ditë, aty nga fundi i viteve
më duhej në gjimnazin “Qemal Stafa” u bëmë dikush mjek, dikush fizikan, ju-
nazit tone, të hapte mbrëmjen artistike. 80-të, s’m’u durua e i shkova për vizitë
të Tiranës, ku u regjistrova në të njëjtën rist, gazetar, shkrimtar, pedagog, inxhi-
Sigurisht, merita ishte e zërit të Vaçes. në shtëpi. Me gjithë gëzimin që iu shfaq
klasë me Vaçe Zelën dhe këndova në të nier, studiues etj. Ishim një buqetë e
Ne të tjerët ishim përfituesit, por edhe në fytyrë për takimin e papritur, mbas
njëjtin kor, bashkë me të. këndshme shokësh e shoqesh, por Vaçja
përgjegjësit, për të mos e turpëruar kën- një kohë të gjate, m’u duk se një hije
Ishin ditët e “etheve” për përga- dallonte si një trëndafil i kuq, i bukur,
gëtaren dhe shoqen tonë. trishtimi fshihej pas syve të saj kafe të
titjen e festës më të rëndësishme artisti- në krye të kësaj buqete. Vaçja këndoi ne
Në sallë ra përnjëherë qetësia. çelur. “Do të dal në pension,- tha, pasi u
ke të çdo viti, në kryeqytet, ”Mbrëmja të gjitha skenat e Shqipërisë dhe jashtë
Sapo kishin ardhur përsonalitetet e larta ulëm në kolltukun e kuzhinës.
e miqësisë shqiptaro- sovietike.” Diri- saj, dashuroi shokun e jetës, u martua
të vendit, delegacionet e ftuara sovjeti- “Ti je në kulmin e lulëzimit!” -
gjenti i korit të gjimnazit (nuk ia mbaj me të e lindi një vajzë të bukur (së cilës
ke dhe përfaqësitë e ambasadave të Ti- thirra unë. “Ndoshta do të jetë më mirë
mend emrin) ishte një anëtar i korit të i këndoi këngën e femijës së parë), mori
ranës. Zemra sa s’po na për mua tani, që jam e sëmurë,- foli ajo
Teatrit të Operës. Ai punonte me zell, kudo qindra mijë duartrokitje dhe për-
dilte nga kraharori, mbushur qetësisht, duke vendosur në kasetofon,
preokupim e këmbëngulje, për të përga- gëzime, fitoi tituj e çmime. Ajo kthehej
me emocione të forta. Përpara nesh, në çdo vit, e thjeshtë dhe e dashur, në va- një kasetë me këngë kosovare. “Ata i pël-
titur një kor me dinjitet artisitik, për t’i
qendër të gjysmërrethit të skenës qën- trën e ngrohtë të shoqërisë së gjimnazit. qejnë këngët e mia dhe unë i pëlqej të
shërbyer si sfond e njëkohësisht për t’u
shkrirë e bërë njësh me zërin melodioz dronte Vaçja, veshur me një bluzë ta U krijua një rit, që vazhdoi gjatë, takimi tyret”,- buzëqeshi me ngrohtësinë që e
të solistes sonë, Vaçe Zelës. I pakënaqur bardhë e fund të zi, me trupin e hollë si vit për vit me ish-gjimnazistët në mjedi- karakterizon gjithmonë.
nga kori ekzistues, shkoi me durim klasë llastar, me një buzëqeshje të lehtë nde- set familjare, në shtëpitë e njëri-tjetrit. Ishte rastësi apo jo, por këngë
më klasë, për të dëgjuar e provuar zërat e rur mbi fytyrë. Ishte e qetë dhe herë pas Merret vesh sesa lumturoheshim kur kosovare dëgjova edhe një herë tjetër,
nxënësve. Midis të tjerëve u veçova dhe here kthente kokën nga ne, të na jepte shihnim Vaçen të shfaqej në derë. Përqa- kur i shkova për vizitë, aty nga fillimi i
unë, mbasi kisha kohë që këndoja në ko- zemër. fime, shtrëngime duarsh, këngë e humor viteve 90-të. Vaçja dukej e ripërtëritur, e
rin e “Shtëpisë së Pionierit”, në qytetin Kur u hap perdja, një kor pa mbarim nga jeta e shkollës dhe jeta e shkathët në lëvizjen e trupit, me flokët
e lindjes. Nuk do ta harroj ditën e parë duartrokitjesh sikur na solli në vehte e mëvonshme e çdonjërit. e gjatë, e freskët në fytyrë, e qeshur e
të provave të korit. Aty e njoha Vaçen, morëm frymë lirisht. Vaçja, bëri dy hapa Vaçen e vinim në krye të tryezës, tërë humor. Falënderova Zotin në he-
para se ta njihja në klasë. Ajo hyri në sal- para, bashkoi duart prapa dhe ia përkuli të dëgjonim zërin e saj në këngë e biseda shtje dhe e pyeta, për ku po nisej. Ajo
lë me të ecurin e saj të lehtë, e thjeshtë pak kokën publikut. Përsëri duartrokitje të ngrohta miqësore. Ajo rrallë këndon- po hekuroste një bluzë mëndafshi bojë
dhe gazmore. Ndërkaq ne ishim lodhur dhe më pas, mbizotëroi një heshtje e te. “Më lini,- thoshte,- të çlodhem, këtu qielli të çelët e foli tërë nur: “Do të takoj
e ngjirur së përsërituri këngën, ndërsa thellë. Orkestra filloi melodinë e refrenit kam ardhur të çmallem e të argëtohem, Nexhmije Pagarushën, tani në mëngjes.”
dirigjentit i rridhnin djersët faqeve. Ai e të këngës ukrainase “ Lumi i Dnieprit.” jo të këndoj.” Ndërsa s’përtonte të imi- Kur veshi bluzën dhe lidhi fjongon e ja-
ftonte Vaçen para korit, vetëm kur ishte Dirigjenti na i rrotulloi sytë përnjimend, tonte, si dikur, zërin e disa mësueseve, kës së hapur, një purpur i lehtë ia mbuloi
i bindur se kënga ishte përvetësuar mirë pastaj me levizjen e dorës së tij të majtë gjatë shpjegimit të mësimit dhe replikat, paksa mollëzat e ngritura të faqeve.
dhe ne këndonim të gjithë në një kohë e i dha shenjë Vaçes të fillonte. Një zë i ndonjëherë jo te këndshme që këmbe- “Dukesh shumë mire, si
të përqendruar. Këngët zakonisht ishin butë, fluid, me intonacione të gjata, duke nin me nxënësit. përherë,”- bëlbëzova unë. Ajo qeshi,
zgjedhur të gjitha nga repertoret e re- u ngritur lart note pas note, një gjerësi Kalonim kështu së bashku, orë mori nga frutiera një portokall të madh
publikave sovietike dhe ne, po ashtu, frymëmarrjeje. Mua më ka mbetur e fik- të gjata gazmore. Më kujtohet, festonim e të bukur dhe dolëm të dyja jashtë, në
duhet t’i këndonim dhe interpretonim suar si një mrekulli, një marramenth, një dhjetëvjetorin e mbarimit te gjimna- korridor. Kur po zbrisnim shkallët, me
duke imituar koret e famshme ruse. hon dallgësh, që ta rrëmbente shpirtin e zit në familjen e doktoreshës Adelina tha se atë portokall do t’ia çonte Paga-
Kishin mbetur vetëm dy javë ta përplaste lehte në brigjet e lumit. Ky Mazreku, një nga nxënëset e shkëlqyera rushës. Kjo ishte hera e fundit, që u ta-
nga dita e koncertit të madh. Si për dreq, ishte zëri i Vaçes atë mbrëmje dhe fjalët të klasës sonë. Babai i saj, komentato-
e këngës së saj: Ja si buçet ky Dnjepr’ i kova me Vaçen, para se të nisesha për në
atë javë ra një grip i rëndë në Tiranë, që ri i njohur i futbollit Andon Mazreku, Amerikë. Vite më vonë, mora vesh se
përfshiu të madh e të vogël. Vaçja u së- gjerë/ Dafinën era e përkund/ Dhe dal- bashkë me të shoqen, gatuan një darkë
lgët i çon si mal i lartë/ I hedh përpjetë e dhe shumë shoqe e shokë të gjimnazit
mur si gjithë të tjerët, saqë nuk mund të të bollshme e të shijshme. Por ajo që ndoqën rrugën pa kthim, larg vendlin-
nxirrte një tingull nga gryka. Preokupim prape i ul. nuk harrohet, ishte pritja e kujdesi i tyre
Dy vargjet e fundit, refrenin, e djes. Vaçja, shoqja jonë shpirtëmbël,
i madh i dirigjentit, i nxënësve e mësue- prindëror që treguan për secilin, megji- po ashtu ndodhet jashtë, në një spital të
sve të gjimnazit, deri tek prindërit tanë. përsërisnim ne, kori, duke lëkundur le- thëse shumë nga ne ishim bërë tashmë
htë trupat tanë, të katër rrjeshtat e blu- Zvicrës, për t’u kuruar. Ajo buqeta e bu-
Gjyshja ime, që thurte me shtiza një palë prindër. Aty nga ora dy e natës, gjithë
zave të bardha, në drejtime të kundërta, kur e shoqërisë sonë, për t’u pasur zili,
çorape të leshta, më tha: “Bija e nënës, grupi, me Vaçen përpara, dolëm në bu-
për të dhënë imazhin e dallgëve. Megji- tashmë ështe shkartisur. Na kanë mbe-
shpjerja Vaçes t’i mbathë, t’i rrinë këm- levard dhe u drejtuam nga ndërtesa e
these këtë lumë nuk e kishim parë kurrë, tur vetëm kujtimet. Kujtime që shoqja
bët ngrohtë. Ajo fle në konvikt, s’e ka ish-gjimnazit “Qemal Stafa”, të kthyer
oshëtimen, bukurinë dhe madhështinë jonë e gjimnazit, Violeta Librazhdi, i ka
familjen të kujdeset për të.” në hotel. U rreshtuam para derës, sipas
e tij, e ndienim dhe e përjetonim në vo- klasave paralele të dikurshme e filluam hedhur në librin e saj, botuar kohët e
Por, për Vaçen kujdeseshin të
gjithë. Mësuesit e këshilluan të rrinte kalin e papërseritshëm të shoqes sonë të të këndonim këngët ruse të korit. Në fundit “E papërsëritshmja Vaçe Zela.”
brenda e të mos vinte në shkollë. Më- klasës. atë kohë, pushtetarët drejtues të shtetit
ROZI THEOHARI—Boston
4 Drita E Diel 26 Prill
orhan Pamuk: jeta dhe vepra ime
Intervista e mëposhtme është dhënë me parë, qysh atëherë kur askush nuk fliste rrënon romanin dhe se pse është kaq si “Demonët”, është një roman i madh
rastin e Forumit të Shoqërisë së të Ish- për globalizimin. Me këtë, dua të them e vështirë të krijosh një roman, me të politik në këtë aspekt. Në këtë kënd-
Diplomuarve të Universitetit të Colum- që arti i romanit është art me vlerë dhe vërtetë të suksesshëm, politik? vështrim, Dostoyevsky kishte në vetvete
bia-s, organizuar nga ky univeristet në La gjithëpërfshirës dhe që kushdo, nga e Sepse një roman politik nënkup- cilësinë e të besuarit me zemërim, en-
Bourse, takim në cilin Carol Becker, De- gjithë bota, ka mundësi ta ketë e ta për- ton shumë probleme. ergji, në një kauzë sociale, të zemërohej
kan i Shkollës së Arteve, bisedoi me Orhan dorë. Tashmë, romani është trashëgimi Por, sidoqoftë, ju keni shkru- me të gjithë; ai kishte një anë të errët në
Pamuk-un, romancierin nobelist turk e përbashkët e njerëzimit. ar një të tillë. shpirtin e vet.
dhe Profesorin e Gjuhëve, Kulturave dhe Romani ka atë që do ta quaja një Kam shkruar një roman, është Ai kishte gjithashtu, atë cilësi
Arteve të Lindjes së Mesme dhe Aziatike elasticitet të madh, përsa i përket faktit e vërtetë, por nuk mendoj se është një unike, madje edhe në zemërimin e
në Columbia, bisedë në të cilën, ai reflekton që mund të përthithë problemet kom- zhanër i fuqishëm që krijon kryevepra. vet, që të identifikohej me të këqijtë.
mbi jetën dhe veprën e tij. bëtare dhe të përfaqësojë drama kom- Përkundrazi është zhanër i kufizuar, Pra, është e vështirë të jesh i motivuar
Carol Becker: Do të filloja duke folur bëtare, në mënyrë dhe përkushtuar politiki-
me ju, në pozicionin e kritikut letrar. që të mundësh të sht dhe të shkruash një ro-
Mua më duket, se ju keni një opti- përdorësh dhe të man, që nuk do të dëmtohet
mizëm të pabesueshëm, po të mar- imponosh mënyrën nga rrjedhojat natyrale të
rim parasysh mënyrën se si shkruani tënde të të kuptu- përkushtimit moral, që do
në lidhje me shkrimtarë të tjerë. Me arit të këtij zhanri, të thotë, pamundësia për të
fjalë të tjera, nëpërmjet veprave të në qoshen tënd të kuptuar “të keqin.” Ky për-
romancierëve evropianë, sidomos botës, ose të disku- bën momentin delikat të
Dostoyevsky-t, Thomas Mann-it, tosh çështje të de- romanit politik. Megjithëse
Kafka-s dhe Joyce-it, ju keni arritur batit kombëtar, cilat- ka pasur pak klasikë dhe unë
të depërtoni në thelbin e kuptimit të do qofshin ato, në mendoj, se kurrë nuk mund
Evropës dhe kësisoj, në mënyrë të pa- mënyrë që ta mbajë të jetë një zhanër madhor.
shmangshme, keni këtë dashuri dhe kombin të bashkuar, Ajo çka m’u duk
përkushtim për romanin. Në esenë e ngaqë është tekst ndriçuese, ishte nocioni që
përfshirë në “Në Kars dhe Frankfurt,” për të cilin mund të një shkrimtar ose roman-
keni shkruar që Mallarmé, rrëfen të diskutojë kushdo. Po cier, mund të tejkalojë atë
vërtetën kur thotë: ‘‘Gjithçka ekz- ju jap një shembull: që ju e quani “kufizimet
iston në botë, që të shkruhet në një Shkruajta Bora, një e vetes”, duke hyrë veten
libër.’’ Pa dyshim, zhanri më i mirë roman politik, duke tjetër të personazheve.
që ka mundësi të përfshijë gjithçka menduar se të gjithë Dhe në këtë moment, do
në botë, është romani.” Po kështu, do të zemëroheshin, të dukej, që në një kohë
në Libri i errët, përdorni këtë frazë dhe po, të gjithë u kur vetja tjetër është një
të mrekullueshme: “Bota është një zemëruan; porse të çështje e vështirë në botë,
libër.” Dhe në parathënien tuaj të gjithë po e lexonin që globalisht,t do të kishte
shkëlqyer, të Tristam Shandy, flisni librin, diskutonin dhe një arsye madhore për të
për aftësinë e romancierit për ta sjellë flisnin për të. qenë romancier. Kjo ishte
parajsën në të tashmen. A mund të na Mendoj që ajo që nënkuptoja kur
flisni për natyrën e romanit, dhe pse arti i romanit, si zha- ju thashë që ka një opti-
mendoni që romani arrin të ketë një nër letrar, është një mizëm të pabesueshëm në
vitalitet të tillë? nga artet madhore që mënyrën sesi shkruani dhe
Orhan Pamuk: Ju e dini ka krijuar njerëzimi, ju arritët ta shprehnit këtë,
shumë mirë, është dëshpërues si fakt, i cili ka vazhdimësi, te “Bora”.
po është bërë një klishé e zakonshme ndryshon dhe mbi- Faleminderit!
ndër gazetarë; gjithmonë më marrin në jeton. Gjatë njëzetë viteve të fundit, ne pavarësisht se Dostoyevsky, Conrad-i, Kjo është sidomos e vërtetë
telefon dhe më thonë: “Po përgatis një kemi qenë dëshmitarë të një kthimi tek Stendhal-i dhe pak të tjerë, krijuan sh- me personazhin “Blu”, të cilin e keni
material për artin në faqet e një reviste lloji i romanit që shkruante Diderot, në embujt më të mirë të këtij romani. Sido- krijuar kaq tërheqës. Por, ajo që
dhe romani ka vdekur. Çfarë mendo- shekullin e tetëmbëdhjetë, e cila kombi- qoftë, ka probleme me disa kundërshti ishte me të vërtetë interesante për
ni?” Pjesën më të madhe të kohës kur non esetë dhe romanet, së bashku. Ak- të brendshme. Me këtë e kam fjalën për mua, ishte fakti që jo vetëm arritët
shkruaja esetë, që sapo përmendët, një tualisht, unë e mbaj veten si një lloj për- rastin kur një romancier ose artist, ka të paraqitnit një islamist radikal, si-
pjesë e imja zemërohej keq, kur dëgjoja faqësuesi të romanit “enciklopedik”. Me një rend politik që e ka për zemër dhe kurse e quani atë, si një personazh
komente të tilla. Nganjëherë thjesht fjalë të tjera, mund të përfshish gjithçka që lidhet me tensione të mëparshme në simpatik, por që ishit në gjendje të
thoja, jo pa ironi ndaj vetes, se unë jam në romane; romanet janë enciklopedi. një qoshe të botës, në të cilën ka një ten- hynit në argumentin filozofik, që një
një shërbëtor i përvuajtur i këtij arti të Fjalët e Mallarmé-s, në fundit të fundit, sion politik shumë të dramatizuar dhe të person si ai, do të kishte. Si arritët ta
madh. këtë thonë, gjithçka që ka bota, pasi ro- paqëndrueshëm dhe ai ose ajo, përpiqet bënit këtë?
Romani, qysh prej shekullit 18- mancieri që krijon ose njeriu që merret t’i brendësojë këto probleme dhe dëshi- Epo, në zemrën e këtij arti të
të, filloi të zërë vendin kryesor, kraha- me letërsi, është krijuar në fakt që të jetë ron që t’i shprehë ato, në një nivel poli- madh, si romani për të cilin po flisni,
suar me të gjitha zhanret e tjera. Në fakt, pjesë e një libri. Kështu e shoh edhe unë tik. qëndron kapaciteti njerëzor për t’u
mund të themi madje se ishte forma më botën, sepse unë jam romancier dhe Por, sapo autori nis të merret identifikuar me atë që ne quajmë “tje-
e hershme e globalizimit. Bota është e shfaq kujdes për cilësinë informative, me këto probleme, ai nuk është roman- tri.” “Tjetri” është një fjalë akademike
globalizuar kulturalisht në kaq shumë enciklopedike të romanit. cier i mirë, sepse mban anën e dikujt. për njerëz që nuk janë si ne; të flasësh
mënyra, sa mënyra sesi ne e shohim Ju përdorni një citim të Sten- Nuk mund të identifikohet me këdo. për njerëz që nuk janë si ne, ka qenë
atë, është shumë e ngjashme me Pas- dalit, të marrë nga “Manastiri i Par- Zakonisht kanë personazhe të prerë, të problemi i njëzetë viteve të fundit. Është
Rilindjen, le të themi qysh prej shpikjes mës” si epigram të romanit “Bora”. mirë dhe të këqij, të bardhë dhe të zinj, e shkruar kaq shumë për të “tjerët” në
së perspektivës në pikturën Italiane “Politika në një vepër letrare është kështu me radhë. Sapo një autor të mba- mënyrë akademike, por jo në zhanrin e
dhe Holandeze, deri në shpikjen e fo- si pistoleta që qëllon në mes të një jë moralisht anën e një qëndrimi politik, romanit.
tografisë dhe më pas, ne ende e shohim koncerti, një marrëdhënie plot mllef, është pothuajse e pamundur ose shumë Kam një parandjenjë të thellë,
botën në mënyrë të ngjashme. Ne jemi që nuk mund ta shmangësh dot. Jemi problematike, për të krijuar një roman që arti i romanit mbështetet tek aftë-
gjithashtu, të gjithë të globalizuar në duke u marrë me çështje shumë të të kënaqshëm, bindës në aspektin este- sia njerëzore, megjithëse ajo është e
imagjinatën tonë letrare, në mënyrat që shëmtuara. Është një gjetje shumë e tik dhe “të bukur”. Megjithatë, pak kanë kufizuar, megjithëse një aftësi e ku-
përdorim dhe do të thoja që globalizimi mirë për të nisur një roman politik. arritur ta bëjnë këtë. “Të pushtuarit”
letrar i botës, pat përfunduar vite më A mund të na thoni sesi politika e e Dostoyevsky-it, shpesh të përkthyer vijon në faqen 5
E Diel 26 Prill Drita 5
vijon nga faqa 4 Unë vija nga një familje inxhinierësh idenë klasike të zejtarisë. Dora duhet gjente rehati brenda lëkurës së vet,
fizuar, që të jetë në gjendje të identi- civilë, ku prindërit, do të thonin për të trajnohet para mendjes, sidomos në shumë i sigurtë për të ardhmen, që
fikojë “tjetrin.” motrat e vëllezërit e mi: “Ky këtu, duket pikturë. Në pak a shumë, njëqind vitet nuk do të rrokej asnjëherë, prej pa-
Vetëm qeniet njerëzore mund që do të ndjekë të njëjtën shkollë si gjy- e fundit, ideja e unikes dhe individual- sioneve thelbësore të krijueshmërisë
ta bëjnë këtë. Kjo kërkon imagjinatë, një shi i tij, ky tjetri të njëjtën shkollë si i ati itetit po bëhet gjithnjë e më shumë e letrare.” Ai ju thoshte, “Jeta nuk është
lloj morali, një qëllim të vetimponuar dhe xhaxhai, ndërsa ky këtu”- pra, për theksuar, aq sa ne priremi të mendojmë diçka për t’u fituar, po për t’u shijuar.”
për të kuptuar këtë person, që është mua -“do të jetë një arkitekt,”që për ta, do më pak për artin e të kaluarës. Aktual- Në një mënyrë, ky është shpjegimi që
ndryshe nga ne, gjë e cila rrallë ndodh. të thoshte një lloj inxhinieri artist. Ose isht, mjeshtrit e vjetër ishin më pak të jepni ju, përse ai, nuk ndoqi këtë lloj
Sapo të filloni ta bëni këtë, ju gjithashtu së paku, kjo ishte çfarë ata mendonin vetëpërqëndruar sesa jemi tani. Ideja, si- karriere letrare që keni ju, megjithëse
nënkuptoni ose përcaktoni një kornizë për mua. Pastaj e lashë krejt papritur kurse në artin konceptual, e një shisheje edhe ai ka shkruar. Ju e paraqisni atë
të kuptuari të një grupi, sepse një grup shkollën dhe nisa të shkruaj romane, mbi tavolinë, mund të përfshihet brenda si dikë, që nuk e kishte urinë apo
i përbërë prej njerëzish, nganjëherë si duke hequr dorë nga piktura. Tani, kur një kuadri dhe të paraqitet si art. nevojën trazuese, për të sakrifikuar
ne e nganjëherë ndryshe nga ne, sapo më pyesin njerëzit se, si arrita të bëhesha Jo domosdoshmërisht brenda nga jeta, për shkrimin. Pastaj, paraq-
të filloni të identifikoni veten me ata një romancier i njohur turk, kur isha një kuadri. isni edhe nocionin e mrekullueshëm,
që nuk janë si ti, ti nis në mënyrë të pa- rreth tridhjetë vjeç, ose pse hoqa dorë Po, është shumë joshëse dhe që në të vërtetë, ju nuk doni të dini
shmangshme, të zgjerosh kuadrin ë të nga arkitektura, i shoh si një derë kur tërheqëse për ata, që të mund të për- jetën e brendshme të prindërve tuaj,
menduarit dhe kuadrin e grupit, fillon ndodhet para dritave të prozhektorëve, ceptojnë ide të tilla konceptuale, të që narcizizmi ynë, pengon dëshirat
t’i shohësh gjërat ndryshe. Kjo është sepse nuk kam një përgjigje të vetme cilat i cilësojnë ata, si artistë. Po çmund tona për të kuptuar ato, sikurse çdo
ajo çka Proust-i, Tolstoy, Dostoyevsky, për ta. Në fakt, nëse lexoni Stambolli, ku- të themi atëherë, për artin që kërkon gjë tjetër, ndryshe nga prindërit tanë.
Thomas Manni, mjeshtërit e mëdhenj jtimet e mia, shpjegon çdo gjë në detaje, dorën të merret me ngjyrën, pigmentet A mund të na flisni pak më shumë,
të këtij arti, kanë arritur të zhvillojnë; për këtë pikë kthese në jetën time. dhe të gjitha çështjet e ndërlikuara, që për babanë tuaj?
këtë aftësi njerëzore, e cila unë besoj Së dyti, pata mësuar në një vijnë me to? Mund të mendojmë për Epo, në njërën anë, babai i ba-
fuqimisht, se është e trashëgueshme në moshë më të hershme, që piktura kërkon një person që do të shprehë veten dhe bait tim ishte një njeri shumë i pasur, gjë
të gjitha qeniet njerëzore, në mënyrë një disiplinë më të vetë-imponuar dhe nëse, ai ose ajo, duhet të studiojë pik- që e bëri jetën më të lehtë për të. Ai vinte
të tillë që të gjitha kombet e përdorin; vetmi, gjë që në shumë mënyra është turën ose letërsinë. Ai ose ajo, mund t’i nga një familje laike, thuajse perëndi-
boshtin e komunikimit. krejtësisht e njëjtë me të shkruarit dhe i bëjë të dyja, por ka kufizime dhe një lloj more, që kishte shijuar dekadën e parë
Tani mund të më pyesni, “si ar- përshtatet temperamentit tim. Por tani, mjeshtërie e domosdoshme. të tri dekadave, të Republikës Moderne
ritët ta bëni?” Nuk e di. Ana ime e brend- ndërsa vitet më ikin, kthehem në fëmi- Tek Stambolli, të cilin e lexoj Turke. Ata besonin shumë në Nacio-
shme nuk do ta shpjegojë fare këtë. Sig- jërinë time, duke shkruar më shumë për me kaq ngazëllim, sepse më kujton nalizmin dhe Oksidentalizmin turk, që
urisht kam lexuar shumë për të kuptuar artet pamore. Aktualisht, po jap mësim Portretin e artistin në rini, të Xhejms do të thotë përqafimi i ideve perëndi-
punët e brendshme të islamikëve poli- në një kurs bashkë me Andreas Huys- Xhojsit dhe Uliksin, zbulon pro- more, të cilat, ata i shihnin si shteg drejt
tikë, rebelët. Por atëherë, unë duhet t’ju sen-in, një lloj hulumtimi në historinë cesin sesi dikush bëhet artist. Për civilizimit. E themi këtë, babai im duke
paralajmëroj gjithashtu, që në pjesën e marrëdhënieve ndërmjet fjalëve dhe mua, libri është rreth mënyrave në qenë biri i një familjeje të pasur, e ndieja
time të botës, jetojnë islamikë politikë, imazheve, duke zbuluar pikat thelbësore të cilën një imagjinatë është sfiduar shumë që ai nuk donte të duronte ose
të cilët kishin shumë afërsi, le të themi të ndryshimeve ndërmjet problemeve të prej një fëmijërie të tërë dhe më në jetonte andrallat e një jetë letrare, gjatë
para tridhjetë vite më parë, me radikalët përbashkëta të pikturës dhe letërsisë. fund, deklaron: “Kjo imagjinatë të viteve ’40-të dhe mesi i viteve ’50-të, gjë
marksistë. Ndër marksistët e dalë mode Shpresoj që studentët të kup- bën shkrimtar.” Është një moment i që në këto vite, kjo lloj jete nënkuptonte
dhe islamistët politikë, ka një vazhdi- tojnë më në fund fare, që kur kemi një mahnitshëm Proustian. Libri përfun- vështirësi të mëdha dhe quhej trill, që
mësi dhe model të përsëritur kundër- mendim në mendje, ai kthehet në ima- don me vendimin tënd, për t’u bërë mund t’i tekej vetëm një pasaniku; të
perëndimore, lokalizmi dhe të gjitha zh, i cili më pas, mund të kthehet në pik- qenit shkrimtar.
llojet e teorive konspirative në vend të tura ose fjalë të shkruara. Kjo do thotë, Në anën tjetër,
të menduarit logjik, sidomos naciona- mendjet tona punojnë në mënyrë të ai ishte person in-
lizmi i maskuar si anti-imperializëm. tillë, që ajo që ne quajmë mendime ose teligjent që i shijonte
Shumëllojshmëria e këtyre mendimeve ide, përbëhen nga kombinime fjalësh librat dhe kishte miq,
dhe ndjenjave, ndahen nga marksistët dhe pikturash. Unë, gjithashtu, ndiej që merreshin me
dhe islamistët në shumë mënyra. nevojën që të sjell historinë e artit isla- letërsi. Ai gjithashtu,
Në librin tuaj të ri, Ngjyra të mik, i cili është mishëruar kaq rëndë në pas shpine tallej me
tjera: Ese të përzgjedhur, një histori, idenë se Kurani, ndalon përdorimin e ta, në një mënyrë
është një histori e quajtur “Mbi emri imazheve, sidoqoftë sulltanët otomanë fisnike, në lidhje me
im është e kuqja,” e cila është një re- nuk donin t’ia dinin për këtë. Ata bënë faktin që shkruanin
flektim mbi “Emri im është e kuqja”, piktura brenda librave, duke gjetur të vetëm për lexuesin
një nga romanet tuaj më popullorë. gjitha llojet e shfajësimeve për ta bërë turk. Duke dëgjuar
Keni shkruajtur, “Ndërsa po mbaroja këtë. Ky, në vetvete, është një subjekt in- tim atë, - qysh në
librin, më duket mua që subjekti i mis- teresant. shkrimtar. Por, sigurisht, shkrimtari moshë të hershme - kisha përshtypjen që
terit, histori detektivi, ishte i sforc- Është sidomos interesante, ka shkruar gjithçka kemi lexuar gjer një autor, duhet t’u drejtohet shqetësim-
uar, sikur zemra ime nuk ishte në të, sepse gjithnjë e më shumë, studentë më sot. Çfarë mësuat, ndërsa shkru- eve kombëtare, por të gjithë njerëzimit.
por nuk është shumë vonë për të bërë të rinj arti, duan të manifestojnë ide anit librin? Kur mërzitej me ne, në shtëpi, ai do të
ndryshime. Kisha drojë që askush dhe vepra që qëndrojnë mes formash Epo, ankthi im nuk kishte të udhëtonte shpesh për në Paris, të qën-
nuk do të ishte i interesuar në min- të ndryshme, është çështje e formës bënte më të mësuarit të diçkaje në dronte në dhoma hoteli dhe të mbushte
iaturat e mia të dashura, megjithëse së duhur ose shpikjes së formave, gjë veçanti, por në shkrirjen në një të tërë, të faqe të tëra librash, të cilat m’i dha para
gjeta një teknikë që të tërhiqte lex- që është përbën një çështje krejtë- të gjitha kujtimeve në formën e një libri. se të vdiste. Më kujtohet, duke më thë-
uesit….” Është sikur po shfajësohej sisht tjetër. Ata duket të jenë gjithnjë Doli që mësova më shumë për procesin në mua dhe vëllait tim, me të qeshur;
për strukturën e romanit. Mendova e më shumë të interesuar për formën e kthimit mbrapsht në historinë time. “Epo, djema, keni shumë punë për të
që ishte një gjest i përvuajtur. Sa për që do t’u përshtatet ideve, koncepteve Deri diku, të shkruarit e një biografie bërë. Unë isha me fat, por puna është
ta ndryshuar subjektin pak, unë e di ose misioneve të tyre. Në të ardhmen, është fshirja ose redaktimi i nëntëdh- se s’kemi para, djelmosha. E kemi pu-
që dashuria jote e parë ishte piktura, me një prani që shtohet të medias jetë e pesë përqind të jetës tënde, që nën pisk!” Por, këtë na e shprehte në një
së paku qysh prej moshës shtatë deri dhe teknologjisë së të gjitha formave, është një proces kaq i dhimbshëm. mënyrë kaq të hirshme dhe me mirësi,
në njëzetë e dy, dhe keni shkruar qysh herët në zhvillimin e arsimimit Kam shumë anektoda për le të themi, sa të bënte ta doje njeriun që po t’i tho-
gjithashtu një ese në këtë volum, ku të artistit - film, video, imazhet e kri- shkollën fillore, për të cilat, nëse do t’i shte këto fjalë. Ai kishte një bibliotekë të
përshkruani se pse nuk u bëtë arki- juara nga kompjuteri dhe kështu me shkruaj të gjitha, do më duhen edhe dh- madhe dhe të shkëlqyer dhe interesohej
tekt. Pse u bëtë shkrimtar, kur mund radhë - në të ardhmen, do të shohim jetë volume të tjera për Jean-Paul Sartre-in, më shumë sesa
të bëheshit piktor ose arkitekt? gjithnjë e më shumë kapërcime të kë- Fjalimi i Nobelit “Baulja e për Pashatë dhe Shenjtët e Turqisë.
Më së pari, ideja e të dashurit të tyre formave. babait”, përfshirë në librin e fundit, Mua më duket frymëzuese
bëhem piktor, ndërmjet moshave shtatë Kam simpati për këtë lloj për- është një homazh i bukur për babin të mendoj si ai, që mund ta quash një
dhe njëzetë e dy, u nxit nga familja ime. faqësimi, por sidoqoftë, besoj që ar- tuaj. Ai kishte një temperament të vijon në faqen 6
tistët e rinj nuk duhet të shpërfillin tillë, shprehur sipas fjalëve tuaja: “Ai
6 Drita E Diel 26 Prill
vijon nga faqa 5 bën realisht shqetësimin tënd, ju po kur të mbërrijnë sërish tek ju. Juve ju Por, kjo nuk është vetëm gjendje turke.
shkrimtar modern, shenjt laik, si ata të tregoheni më patritoti ndër të gjithë. mbetet ose të bëni një hap mbrapa ose Është gjendje globale.
cilëve, unë kam vendosur t’u ngjaj. Ba- Më kujtohet kur gjatë lëvizjes kundër të prisni që e gjithë kjo të kalojë. Në të A mund të bëni një koment në
bai im kishte besim të madh tek im vëlla luftës në vitet ’60-të, teksa njerëzit vëretëtë, unë doja të përfshihesha në lidhje me shpërndarjen gjeografike të
do më ulërinin: “Kthehu në Rusi!” trazirat poltike në të cilat më futën, por romanit? A ekzistojnë kulturat letrare
dhe unë, gjë të cilën ne e merrnin si të
Unë do mendoja: “Kthehu në Rusi? ndjeva se s’kisha ç’të bëja tjetër, veçse të pa romanet? Dhe nëse po, pse?
mirëqenë. Unë mund, thjesht, të vizato-
Unë nuk jam nga Rusia, unë jam nga flisja. Nuk është se isha unë, ai që i kërk- Franco Moretti, i cili ishte një
ja një vijë dhe ai do të thoshte, “Oh, kjo
ky vend dhe po përpiqem të shpreh ova. Unë e shoh veten si një person që professor i universitetit të Columbia-s,
është gjeniale!” Jo sepse ai besonte me të
një qëndrim për këtë vend.” Ju flisni po shkruan në vetmi, gjatë gjithë kohës. tani në Stanford fatkeqësisht, shkrua-
vërtetë që unë isha gjeni, sikur mendoja
me shumë elegancë për nocionet e E di që politika është çështje e komu- jti shumë për hartën gjeografike të ro-
unë nganjëherë. Ai besonte kaq shumë manit. Ai i kushtoi kaq shumë vëmendje
tek vetja, sa mendonte që vetëm biri i dëshirës, aftësisë, detyrimit të ro- nitetit, miqve që mblidhen bashkë, bise-
mancierit për të regjistruar “turpet” dojnë, pinë, jetojnë, mendojnë në grup, ndaj gjeografisë, sa unë mendoj se ngan-
një gjeniu mund ta bëntë diç të tillë. Por, jëherë, e humbi fillin. Por, sikur e thashë
kështu më dha vetë-besimin për të cilin, shoqërisë së tij apo saj, megjithëse të sidomos në pjesën time të botës, por
në të njëjtën kohë, arti i romanit më parë, kushdo që lexon libra të përk-
kisha nevojë. thyer në çdo qoshe të botës, është i ng-
Keni shkruar për shkrimtarë Shpresoj që stu- nënkupton që ju bëheni dikush jashëm me ata, që duan t’i shkruajnë ato.
që kanë jetuar fizikisht në të ashtuqua- dentët të kuptojnë tjetër, dikush që nuk i bashkohet Ne nuk mund të bëjmë një përgjithësim
jturën “periferi,” sikurse Borges, por më në fund fare, që komunitetit me kaq dëshirë. rreth artit të romanit, por, përfundi-
në të vërtetë, ishin qendrorë për sa i kur kemi një mendim Ju e përmendni këtë, tek Au-
misht, një art global. Uniteti i njerëz-
përket kontributit të tyre. Unë do të në mendje, ai kthe- tori i nënkuptuar. E gjithë vepra
imit dhe i botës, mbështetet në faktin
shtoja Nerudën ose García Márquez- het në imazh, i cili më që keni krijuar është politizuar që kushdo, ende dëshiron të shkruajë
in, në atë grup. A mund ta shtjelloni pas, mund të kthehet kaq shumë, sa jua kanë flakur romane.
më tej, kuptimin e kategorive të tilla? në piktura ose fjalë në arenën politike, megjithëse A mund të lexoni diçka që
Unë konkretisht kam jetuar të shkruara. Kjo do ju do të parapëlqenit të kyçeshit mund të përfaqësojë zërin tuaj, si
gjithë jetën time, në përjashtim të dy thotë, mendjet tona në dhomën tuaj dhe të shkruani. shkrimtar? (I jep atij një fragment të
dhe tri viteve të fundit, në Stamboll. punojnë në mënyrë Por, megjithatë, sipas jush, përf- nënvizuar nga libri i tij i ri, Ngjyra të
Gjë që do të thotë, sidomos në vitet të tillë, që ajo që ne shirja politike e pavullnetshme tjera).
’50-të, ’60-të dhe ’70-të, se ne jetonim quajmë mendime ose ju ka ndihumar të rriteni, duke (I drejtohet audiencës) Ky
në provinca. Qendra e botës është diku ide, përbëhen nga i hyrë në hak fëminores, tek ju. është një fragment nga fjalimi i pranimit
tjetër. Megjithëse ne identifikohemi dhe kombinime fjalësh Sa e vështirë ishte për ta kuptuar të Çmimit Nobël, titulluar “Baulja e ba-
ndjekim Perëndimoren, nuk jemi pjesë e dhe pikturash. këtë? bait”: (Pamuk-u lexon.) Sikurse e dini,
saj. Kjo të jep një sens të jetuari në skaje, Këto janë fjalët e mia, por nuk pyetja që na bëjnë më së shumti ne
jo në qendër. V. S. Naipaul-i, megjithatë, jam i lumtur që jam rritur. shkrimtarëve, pyetja më e parapëlqyer,
mund të mos jem dakord me qëndrimet tjerët duan dhe kanë nevojë t’i mba- E kuptoj. është: Pse shkruan? Ja përgjigja ime:
e tij politike, është një vëzhgues i mirë jnë ato të fshehura, ndërsa ndiehen të Këtë unë e bëj të qartë, kur them Shkruaj, ngase kam një nevojë të lindur
e një situate të këtij lloji - ajo që quhej tradhëtuar kur ato bëhen më të duk- që të menduarit krijues, kërkon një lloj për të shkruar! Shkruaj se nuk mund të
në mënyrë akademike situatë post-ko- shme. Këtë e kam vënë re në Shtetet papërgjegjshmërie. Me këtë nënkuptoj bëj një tjetër punë normale, si të tjerët.
loniale - megjithëse nuk zbatohet plotë- e Bashkuara, sidomos në lidhje me seriozitetin dhe përgjegjshmërinë që Shkruaj, ngase dua të lexoj libra si ato që
sisht në Turqi, meqenëse Turqia nuk luftën në Irak, po ashtu në Afrikën kërkon shoqëria, të cilin ju, ia impononi shkruaj. Shkruaj, ngase jam zemëruar
ishte kurrë një koloni perëndimore. Ne e Jugut. Në fakt, kur romani i J. M. vetes dhe të tjerëve, do të zhduket sapo me të gjithë ju, jam zemëruar me gjith-
turqit, nuk kemi qenë kurrë viktima të Coetzee-s, Turpi, u botua, megjithëse ta gjeni veten të përfshirë në një situ- secilin prej jush. Shkruaj ngase dua kaq
“imperializmit.” Kjo e bën gjendjen e bënte një paraqitje të saktë të asaj atë politike. Megjithatë, krijueshmëria fort të ulem në dhomë e të shkruaj gjithë
Turqisë, deri diku, unike. Por, të qenit
pjese të realitetit të ri në Afrikën gjithashtu, kërkon atë lloj lirie që e ka ditën e lume. Shkruaj ngase e vetmja
në skaj, të frymëzon për të shkuar në
e Jugut, prej shumë pjesëtarëve të një fëmijë, i cili, nuk i merr në konsid- mënyrë, të jem pjesë e kësaj jete është
qendër. Rrjedhojat kulturore të kësaj
qeverisë u prit me një kritikë negative eratë rrjedhojat poltike ose rrjedhoja duke e ndryshuar atë. Shkruaj ngase
ndjenje, janë pjesë e rëndësishme e ve-
dhe akuza, të cilat me sa di unë, për të të tjera të të qenit lojcak. Në fakt, ide të dua që të tjerët, gjithë bota, ta dinë çfarë
prës time.
ishin shumë të dhimbshme. Ju keni reja vijnë në vëmendjen tonë në këtë as- jete kemi jetuar dhe jetojmë edhe sot,
Kur një libër i ri, i imi, pritej pekt lojcak, i cili është në disa mënyra, në Stamboll, në Turqi. Shkruaj, ngase
pozitivisht nga shtypi ndërkombëtar, patur të njëjtën përvojë.
sidomos librat e parë, kisha përshtyojen Epo, së pari, vështirësitë poli- kundërshtues ndaj politikës. e dua aromën e letrës, stilografit dhe
tike më kanë mësuar të mos i kushtoj vë- A keni një përceptim të qartë, bojës. Shkruaj ngase besoj tek letërsia,
që, le të themi, skenat e mia të dashurisë se cilët janë lexuesit tuaj, në Turqi? tek arti i romanit, më shumë se në çdo
u morën të ishin përshkrim i “dashurisë mendje figurave retorike apo manovrave
Lexuesit e mi, brenda dhe jashtë gjë të kësaj bote. Shkruaj ngase më është
turke,” ndërkohë, që unë mendoja se politike të armiqve politikë. Nëse ato ju
Turqisë, janë gjithmonë të njëjtët, kate- bërë zakon, pasion. Shkruaj, sepse kam
kam shkruar për dashurinë në përgjithë- fyejnë për diçka, ju nuk duhet të bëni të
goria e grave dhe studentëve që lexojnë frikë nga harresa. Shkruaj ngase e dua
si. Duket që kur shkruajta për dashurinë njëjtën gjë e të thoni: “Kjo nuk është e
romanet, dhe “intelektualët”, që duan të lavdinë dhe vëmendjen që sjell shkrim-
po shkruaja për dashurinë turke. Kur vërtetë.” Duhen shpërfillur. Mendja ime
përditësohen në lidhje me skenën, me taria. Shkruaj, për të qenë i vetëm.
Proust-i shkruajti për dashurinë, ai nuk shqetësohet për gënjeshtrat që të shkrimet e kohëve të fundit letrare. Por
Ndoshta shkruaj, ngase kam shpresë
shkruajti për dashurinë në përgjithësi. djathtët ultraekstremistë thonë për mua, kjo, mund të jetë më pak e vërtetë jashtë
se do të kuptoj, se pse jam kaq shumë,
Gjatë gjithë jetës sime luftova kundër në Turqi. Turqisë. Nëntëdhjetë e pesë përqind e shumë i zemëruar, me çdokënd prej jush.
impulsit tim për të imponuar historinë Së dyti, në një shoqëri gjysmë të burrave mbi pesdhjetë vjeç, nuk lexojnë Shkruaj, ngase dua të lexohem. Shkruaj,
time, që t’i bëj të tjerët ta pranojnë his- shtypur si Afrika e Jugut, sapo të flsini romane, në pjesën time të botës. Kjo ngase dikur, nisa një roman, një ese, një
torinë time; që të mos më klasifikojnë për gjëra të cilat pushteti nuk do që ju është e vërtetë, gjithashtu, në vende të faqe, të cilën dua ta mbaroj. Shkruaj,
në një identitet etnik ose kombëtar, po të flisni, ata do të përdorin pushtetin e tjera. Kam qenë dëshmitar i shumë qën- ngase të gjithë presin që unë të shkruaj.
të pranojnë humanizmin tim si pjesë të tyre për t’ju keqpërfaqësuar. Dhe ti nuk drimeve zemërake, që thonë: “Edhe unë Shkruaj, ngase kam një besim fëminor
njerëzimit, si e tërë, të pranojnë histo- mundesh të kundërpërgjigjesh. Edhe mund të kisha shkruar romane, por, ka në pavdekësinë e bibliotekave dhe në
rinë time, si pjesë e historisë së njerëz- nëse kundërpërgjigjeni, është e vështirë gjëra të tjera, më serioze, për të bërë në mënyrën si renditen librat e mi, në raft.
imit. të bindësh shumicën e njerëzve, se aku- jetë.” Ose thonë: “Zoti Pamuk, nuk më Shkruaj, ngase është ngazëllimtare të
Do të doja t’ju pyesja për zat ishin të pavërteta. Ju i quani pushteti, pëlqejnë komentet tuaja poltike, por ju kthesh të gjitha bukuritë dhe gjërat e
çështjen e lirisë së shprehjes. Gjith- sepse ata kanë median; kanë ushtrinë respektoj si shkrimtar serioz. A mund të çmueshme të kësaj jete, në fjalë. Shkruaj
monë ka një hamendësim që, kur dhe kështu me radhë. Kjo nuk ndodh më jepni një autograf në këtë libër, për për të mos rrëfyer një histori, por për të
artistët dhe shkrimtarët shprehen vetëm në Turqi, ndodh kudo. time shoqe?” Pastaj vijnë studentë, ose krijuar një histori. Shkruaj, ngase dua të
politikisht, duke vënë në dukje Përkufizimi i të qenit kritik, njerëzit që shfaqin interes për procesin arratisem prej parandjenjës se është një
gënjeshtrat ose kundërshtitë në sho- nënkupton të thënit diçka kundër krijues dhe idetë e ndryshme, për paraq- vend ku duhet të shkoj, por - sikurse në
qërinë e tyre, që ata janë deri diku pushtetit, sikurse kundër medias. Kjo itjen e një kombi dhe probelmeve të tij, ëndërr - nuk mundem të mbërrij atje.
anti-amerikane ose anti-turke, ndër- ka një kosto. Pikëpamja ime është që të gjitha gjërat që bëjnë një student in- Shkruaj, ngase s’kam mundur kurrë të
kohë që në të vërtetë ti po përpiqesh nganjëherë, situata politike është kaq telektual entuziast—të gjithë këta njerëz jem i lumtur. Shkruaj, për të qenë i lum-
të tërheqësh vëmendjen tek ajo që po shtypëse, sa, gjëra të vogla që ju thoni, , i lexojnë romanet e mi. Duke përfshirë tur!
ndodh në vendin tënd, nëse kjo për- fryhen dhe shformohen tej mase, deri edhe lexueset gra, à la Madame Bovary. Përktheu: Granit ZELA
E Diel 26 Prill Drita 7
***
E para, kaq
e dëshiruar
dENISE dUHAmEl Ndërsa, nëna, i kën-
donte bebit të saj,
këngë për ato kohëra
PENSIoNE Të PoSAçmE
PëR 12 PERSoNAlITETE Të
kUlTURëS
ishte për një
fëmijë, saqë Tri nëna kur iglutë* mund të
fluturonin dhe kur e Ata i takojnë atij brezi, që edhe pse pu-
dikur tha, gjithë hapësira e ajërt nuan shumë, madje vazhdojnë të jenë ende
se do kish ( si pas një miti eskimez) ishte e mbushur plot aktivë, nuk u bënë dot kurrë të pasur. Janë
dymbëdhjetë emrat e personaliteteve në fu-
fjetur dhe me mistere e gjëra të
shën e artit, sportit, apo edhe mjekësisë, të
me djallin, vetëm e vetëm ta kishte një magjishme. Ajo i lëshonte bebit
në fshat kurrë s’ishte parë një larve cilët përfitojnë së fundi, pension të posaçëm.
në duar. Sigurisht se nuk fjeti me djal- të padukshëm, në qafë, hukama të
kaq e madhe. Nganjëherë, ndodhte Në një ceremoni të veçantë në sallën “Tefta
lin, fjeti me të shoqin, por mendonte nxehta, ashtu siç bënte me një copë Tashko Koço”, pranë Ministrisë së Turiz-
që ajo gati fikej në këmbë kur i jepte
vazhdimisht se ato fjalë do t’i kthe- peshk të ngrirë përpara se ta hante, mit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, ministri
fëmijës së saj aq shumë gjak nga
heshin në mallkim. në mënyrë që buzët e saj, të mos Adrian Turku i dorëzoi certifikatën e pen-
i veti, saqë fill pas kësaj i duhej të
Fytyra i mori nje ndriçim krejt të ngjiteshin pas tij. sionit të posaçëm këtyre personaliteteve,
dilte për një shëtitje në ajrin brisk të mes të cilëve spikasin emrat e regjisorit të sa
veçantë, si të gjitha grave në shtatzëni, Vetëm një herë ndodhi, që ajo, ta
ftohtë, për të marrë veten. e sa filmave artistikë, si: “Koncert në vitin
por asaj prapëseprapë, se pse i duhej që qortonte fëmijën e saj, e ndërsa u
Kur larva u bë më e madhe se nëna ‘36”, “Vdekja e Kalit”, etj., Saimir Kum-
të hante shumë mish për të shtuar qoftë bë gati të thithte gulçin e zemërates
e vet, i kërkuan të dilte nëpër fshat baro, aktorit Sheri Mita, etnokoreografit
dhe disa gramë në peshë. Kur fëmija brenda kraharorit, gabimisht thithi Ramazan Bogdani, komentatorit legjendar
e të shihte kasollet prej dëbore dhe
erdhi në jetë, i kishte sytë të kuq. Dhe si bebin e saj. Koka e foshnjës i për- sportiv, zërit të ndeshjeve të futbollit, Ismet
të takonte ndonjë fqinj aty pranë. E
për më keq, nuk merrej vesh cilit seks shkoi fyejt e hundës, duke i hyrë Bellova, mjekut dhe pedagogut Hektor
ëma e pranoi me gjysmë zemre këte,
i përkiste. Por, dhembshuria që ndjeu në brendësi; ishte një lloj lindje Çoçoli, shkrimtarit Agim Gjakova, etj. Pas
sepse si të gjithë nënat, edhe ajo dri- aplikimeve përkatëse, miratimit nga ana e
për krijesen e vet ishte kaq e madhe. por me kah të kundërt. Atëherë, ajo
dhej se mos fëmijës së saj, i ndodhte Ministrisë së Kulturës, e cila ia propozon
Oh! Gjithçka që ajo mund të shihte në lëshoi një gërhimë, me shpresën për
ndonjë gjë e ligë. Fshatarët u frikë- Këshillit të Ministrave, kjo e fundit ka fir-
ato çaste, ishte vetëm dashuri dhe asnjë ta nxjerrë jashtë. Ky nuk mund të
suan nga kjo larvë gjigante, sepse u mosur vendimin që këta personalitete, për
mangësi aty pranë, kështu që shpejt e jetë fëmija im, thoshte ajo, për çdo
sillte në mend një shpirt të vdekur. kontributin e shquar dhënë në fushat për-
shpejt, ajo këputi me dhëmbë kordën fryme që nxirrte. As ky nuk është... katëse, për vite me radhë, të përfitojnë një
Larva, që rrezatonte mirësi, u këndoi
umbilikale dhe e futi foshnjën në gjirin Burri u ngrit nga gjumi, i uritur. pension të posaçëm.
atyre shumë këngë të ëmbla, por për
e saj. Hetoi me sy dhe pastaj iu kthye të Me pension të posaçëm kuptohet një shtesë
shkak të pamjes së jashtme, nuk ia mbi pensionin që ata marrin, si çdo shtetas
Doçkat e bebit ishin të rënda dhe duke- shoqes, me ton akuzues: çfarë i ke
arriti të fitonte simpatinë e tyre. shqiptar, në bazë të profesioneve përkatëse.
shin krejt si heshta, me nga një majucë bërë foshnjës?
Por, kjo shtesë nuk duhet të kalojë shumën e
të mprehtë në krye. Me ato majuca ai
Një ditë, kur gruaja ndodhej larg dy pensioneve maksimale. Në mbështetje të
goditi nënën e tij dhe filloi ta hante. Në *iglo ( iglu)—kasollë dëbore, banuar
dhe larva luante vetëm në shtëpi, një nenit 100 të Kushtetutës dhe të nenit 5, të li-
fillim gishtin e saj të vogël, pastaj nyjet prej eskimezëve Pasdarke tmerri gjit nr 7703, datë 11.5.1993, “Për sigurimet
grup njerëzish ia behën në derë, e
e gishtërinjve të tjerë, e më pas duart, shoqërore në Republikën e Shqipërisë”, të
morën larvën dhe e flakën në këmbët
krahët dhe krejt torzon e saj. Kur s’kish Pas ëmbëlsirës, unë dhe miqtë e mi, ndryshuar, me propozimin e Kryeministrit,
e një tufe qensh të uritur. Plasi gjaku
mbetur më asgjë, foshnja nisi të godi- përpiqemi të përfytyrojmë radhën në të shuma e pensionit që u takon sipas ligjit nu-
nga të katër anët dhe endi mbeti po mër 7703, datë 11.05.1993, plus këtë shte-
ste kraharorin e vet, derisa lëshoi nje cilën, do të vdisnim në një film horror.
aty, pasi qentë mbaruan së ngrëni. së, nuk duhet të kalojë dyfishin e pensionit
të qarë, e para e qarë deri atë moment, Steni, mashkulli agresiv, do të vritej i
Ishte një tufë kaq e madhe qensh, e maksimal. Edhe pse ceremonia e ndarjes së
pari. Nuk kishte dyshim që mashkul-
megji- çertifikatave, që përveçse një stimul mate-
loriteti i tepruar do ta udhëhiqte drejt rial është edhe moral, për këto figura, nga
thatë,
drurëve ose në papafingo, të papërgat- MTKRS nuk jepet ndonjë informacion më
s’mundën
itur për atë që e priste atje. Llafazania i detajuar në lidhje me përfitimet konkrete
ta pinin
Kristinë, do të vdiste e dyta - shpër- të tyre. Kjo formë shpërblimi për persona-
gjithë atë litetet shqiptare në fusha të ndryshme, nuk
thim krejtësisht i pafajshëm. Ajo do
gjak. është hera e parë që aplikohet. Mbi bazën e
të shkonte drejt e tek vrasësi, duke u
ligjit përkatës kanë përfituar artistë të njo-
përpjekur të zinte miqësi me të. Pastaj,
*** hur, këngëtarë, shkrimtarë, piktorë, regji-
do ishte radha e Davidit, pa as më të
Foshnja sorë, njerëz të arsimit dhe shkencës, qysh në
voglin faj nga ana e tij, por thjesht se fillim të viteve ‘90. Vetëm në dhjetor të vitit
e nënës
është zezak,- më falni që po e them, 1994, kryeministri i asaj kohe, Aleksandër
së tretë,
por minoritetet, asnjëhere s’ia dalin dot Meksi, ka firmosur pensionin e posaçëm
s’ishte shtetëror për 136 personalitete të të gjitha
mbane nëpër filmat horror.
gjë tjetër fushave.
Gjithashtu edhe Suzana do të piqej me
veçse Ndërkaq, ka vijuar kjo “traditë” me anë
fundin e llahtarshëm (ajo dhe vetë e
ajër, po të aplikimeve, nga vetë të interesuarit. Në
pranon në fakt), se është pak bishtpër-
të mos muajin gusht, të vitit që shkoi, përfituan nga
dredhur dhe bishtpërdredhurat, vazhdi- ky shpërblim kompozitori i njohur shqiptar
përmen-
misht ndëshkohen nëpër filma. Agim Krajka, kontributi i të cilit është i
dim këtu,
Në rregull, pra, mbetemi unë dhe njohur si në muzikën e lëhtë, ashtu edhe në
ato piklat
Meri- unë mendoj se ajo është e vetmja atë popullore, shqiptare, dirigjenti, i cili prej
e vogla 15 vitesh jeton në Angli, Eno Koço, artistja
që do t’ia dalë mbanë, ngase është më
të pluhu- e cirkut, Vitore Sallaku, aktori dhe skena-
tërheqëse dhe lehtësisht e pranueshme
rosura, risti i mirënjohur Bujar Kapexhiu, kritiku
si tip. Meri vetë, mendon se ajo që do
që ishin sytë e tij. Shumë njerëz Adriatik Kallulli, operatori i shumë filmave
pastaj vdiq. të mbijetojë do të jem unë, pikërisht shqiptarë, Ilia Terpini, piktori Namik Priz-
mendonin se e gjithë kjo histori
për të njëjtën arsye. S’ka asnjë dyshim reni dhe Bardhyl Salillari. Për merita të
ishte një sajesë e mendjes së gruas
*** se nëse njëra nga ne është e thënë të veçanta, me firmën e kryeministrit Sali Be-
së gjorë, që dëshironte kaq shumë të
Nëna e dytë ishte një grua shumë vdesë, kjo do të ndodhë në përpjekje risha, pension të posaçëm ka përfituar edhe
bëhej nënë, saqë rronte nëpër ëndr- shkrimtari akademik, Dritëro Agolli dhe
e vetmuar, saqë një natë mori në e sipër për të shpëtuar jetën e tjetrës.
ra. I shoqi pa ç’pa, e pranoi idenë e shkrimtari e politikani, Sabri Godo. Për të
shtëpi një larvë, e futi nën sqetullën Atëhere, Steni thotë: Përpara se të fil-
foshnjës së ajërt, por në të vërtetë përfituar nga ky pension, duhet të përmbu-
e saj të ngrohtë dhe nisi t’i këndonte loni të mallëngjeheni duke lavdëruar
kurrë s’i kushtoi rëndësi. Kur qël- shësh, përveç kriterit moshë, edhe disa krite-
ninulla e ta përkundte. Bebi i saj njëra - tjetrën, mos harroni, se njëra nga
lonte që nuk shkonte në gjueti dhe re të tjera, që lidhen me aktivitetin e tyre në
ishte i bardhë si reja, si tymi apo ju dy kurvat, është vrasësi. Ne të dyja fushat përkatëse, duhet të kenë marrë vlerë-
rrinte brenda, preferonte të dendej
si dëbora. Ajo e mësoi larvën sesi tmerrohemi… Vërtet, na quajti kurva? sime, tituj, dekorata, etj. Mësohet se numri
së ngrëni dhe të flinte më pas, për
të bisedonin mbrëmjeve dhe ishte i aplikuesve, në pritje për të përfituar këtë
dymbëdhjetë orë rresht. pension është i konsiderueshëm.
krenare, ndërsa larva rritej, sepse Përktheu: Majlinda Bashllari
8 Drita E Diel 26 Prill
Nuk kisha shumë kohë në këtë Fation PAjo Mbetëm një hop në heshtje.
qytet të vogël. Vija tek të afërmit e mi. Dy Heshtje e zakonshme, mes njerëzish që
ditët e para i kalova shpejt. Nuk i ndjeva
si ikën. Ditën e tretë u ngrita herët. Nuk
më rrihej brenda. Dolëm bashkë me tim
VAjZA mE kITARë takohen për të parën herë.Vetëm se në
këtë rast dy të njohur, si të thuash, se-
nin. Më duken sikur s’kanë punë të tjera. aty, duke luajtur diçka me kitarën e saj. cili më vete. Kur dola në trotuar,pa bërë
vëlla, Admirin, më i madhi i vëllezërve. Ai E ndërkohë që ata diskutojnë për ngjarjet Ndala hapat. Diku lart në qiell, një re e as disa hapa, nga pas dëgjoj të më flasin
punonte në uzinën e përpunimit të naf- e ndodhura një ditë më parë, mua s’më hirtë kishte zënë për pak, diellin. Akordet në emër. Kthehem menjëherë. Ishte Fre-
tës. Ua kisha premtuar atij dhe Lindës, hiqet nga sytë, vajza e ballkonit. Enkas e kitarës, aq të njohur, më bënë të mos di, shoku im i fakultetit. Fytyra m’u çel.
kunatës, që lejen ta kaloja pranë tyre, dhe hidhja vështrimin andej e ajo, po në atë luaj nga vendi. Një marramendje e lehtë Pas përshëndetjes së rastit, vazhduam të
ashtu bëra. Lashë Tiranën dhe erdha në vend. Në kthesën e fundit, që larg, dal- më lëvriu nëpër trup.U bëra njëzet e pesë shëtisim. Megjithëse kishim kohë pa u
këtë qytezë, që kundërmonte me ajrin e loj se vajza po luante diçka me kitarë. Më vjeç, por si kjo vajzë s’më kishte rastisur parë, sa herë i afroheshim pallatit të vajzës
saj të rëndë. Gati sa nuk u bllokova orët tërhoqi pa masë veprimi i saj. “Kjo buku- të takoja apo edhe të shihja, në vende të e harroja shokun, i hidhja një vështrim
e para, por me kalimin e kohës, sikur roshe, në këtë qytezë, t’i bjerë kaq mirë tilla, larg Tiranës. Më lindi dëshira t’i af- ballkonit e në buzëqeshje e sipër, vazh-
u ambientova me të. Po ecja i vetëm në kitarës ?!” - mendova dhe i lodhur, mora rohesha e t’i flisja, por sepse ngurrova! doja bisedën ku e kishim lënë. Vajza, herë
sheshin kryesor. Me Admirin, u ndava në rrugën drejt shtëpisë. Ora po shkonte Ishte vështrimi i saj, që më goditi në këtë pas here, zgjatej të na shihte e kur haste
kryqëzimin e rrugëve, kështu, po shëtisja dhjetë kur hyra brenda. Linda po merrej prag mesdite.Do të vazhdoja të qëndroja vështrimin tim, ulte kokën si e trembur.
pa ndonjë ide. Përgjatë bulevardit krye- me gatimin e drekës. Kishte gati një vit që edhe më përballë kësaj bukurie, por s’më Pasdite, po të njëjtat veprime. E kisha
sor, në të dy krahët, ishin ndërtuar disa kishte dalë në asistencë dhe gjithë ditën la im nip. Ai më tërhoqi për krahu. lënë me Fredin për t’u takuar në lokal
klube luksoze të xhamtë. Në njërin prej e kalonte me fëmijët. Genci shkonte pas- -Xhaxhi,më erdhi ora për në dhe deri sa të vinte ora vazhdova itiner-
tyre, hyra të pi një çaj ose ndonjë pije dite në klasën e dytë fillore, ndërsa Erën shkollë..Do të ikim apo të mbetem pa arin e zakonshëm. Ndonëse u vonua pak
freskuese.U ula në një nga tavolinat katër vjeçare e shpinte në kopësht. Iu af- mësim sot?!-tha dhe u nis. E ndoqa pas, në kohë, Fredi erdhi dhe si për t’u shfa-
boshe të verandës buzë trotuarit dhe po- rova Gencit,i cili ishte ulur në tavolinë e por isha i sigurt se po më shoqëronin sytë jësuar, më hodhi krahun dhe hymë në
rosita. Orët e para të këtij mëngjesi Maji, po bënte mësimet. E doja tej mase nipin, e saj. Një kërshëri e paimagjinueshme lokal.
të bënin për vete me flladin e lehtë, tek pasi ngjante shumë nga ne. Por edhe pse po më shtynte drejt kësaj vajze të pan- -Fredi, qëndrojmë më mirë
përshkonte pjesët më të zhveshura të ishte i pari nip i familjes. Ishte shumë i johur. Kur morëm kthesën në fund të jashtë. Është vapë këtu brenda -i thashë,
trupit. Nëpër trotuare kalimtarët encin të lëvizshëm. Në Tiranë, thuajse, i kalonte unazës, e ndesha sërish. Këtë herë, ajo u më shumë për të qëndruar në vendin tim
shpenguar. Nxora paketën e tek po ndizja gjithë pushimet ,ndaj dhe përkëdhelej shfaq e mbështetur mbi diçka të drunjtë. të preferuar. U çuam dhe shkuam atje.
Megjithëse qëndronte në mes të vazove, Kishim shumë kujtime së bashku. Folëm
dukej tepër joshëse. Fytyra e saj e lëmuar gjatë për kohën tonë studentore.
dhe e shkëlqyeshme, me sytë e kthjellët, Kur mbrëmja po pushtonte
të krijonin idenë e një modeleje pas sfil- tërë qytezën, përtej ballkonit tashmë të
imit. Në cep të syve i qëndronin të pran- boshatisur, dalloj një dritë të zbehtë e pas
guara, dy pikëza loti të qelqta. Vështrimi perdeve të përhirta, siluetën e vajzës. Isha
i saj i thellë, më emocionoi. Ndoshta po i bindur që ajo më kishte parë, ndaj dhe
ngutesha. E dija mirë, që në vende të nuk lëvizte nga dhoma e saj. Vonë kur në
vogla, çdo gjë bie në sy menjëherë. Me magnetofon u dëgjua sigla e mbarimit
kujdes i afrohem nipit dhe pa shkëmbyer të lajmeve kryesore, u çuam e dolëm në
asnjë fjalë, nxitojmë për në shkollë. Pas rrugë. Pasi u ndamë, ai mori djathtas për
hapave, këtë herë edhe pse disi larg, dëg- në uzinë, ndërsa unë vazhdova drejt qen-
jova të tjera akorde. Ato ishin çjerrëse, të drës.
vrazhdë për duar të tilla delikate ,ishin Nën neonet e veçuara, por të
ndoshta si një shuplakë ndaj ikjes sime. ndezura, nxitoj për në shtëpi. Ishte e
Ktheva menjëherë kokën pas. Ç’të shihja! kotë të qëndroja më gjatë në këtë vend të
Vajza në dënesje e sipër, fshikullonte telat panjohur e të vogël, për më tepër dhe i
e pafajshëm të asaj kitare magjike. “Mua vetëm. Në shtëpi gjej vetëm Gencin, duke
më drejtohet vallë ?!”- mendova. Nuk u ndjekur një program për fëmijë. Ndiqte
ndjeva, por vazhdova përsëri rrugën. çdo pjesë serialit të njohur “Tommy &
Kjo ditë e tretë, shkoi duke më zgjuar Xhery”.
thellë në shpirt një ëndërr të re, ëndërr që -Ku janë këta?-e pyes për të
do të më mbante rob të saj, gjithë natën. tjerët.
Arturit, vendosa të mos i them gjë. Nata, Djali pa u shkëputur nga sekuencat e
m’u duk sa tre netë bashkë. Edhe ato ekranit, më përgjigjet:
pak orë që fjeta, bëra një gjumë të ligë -Kanë dalë…Shkuan për vizitë,
e me lloj-lloj ëndrrash. Rrezet e para të tek teta Sena!...Tani duhet të vijnë.
Vajza me kitarë, Richard Emil Miller, 1914 Shkova në dhomë,u ndërrova shpejt e
mëngjesit, mbi kodrat e stërmëdha, më
zgjuan dhe mua. Koha ishte e bukur. shpejt dhe u ula pranë Gencit, në divan.
një cigare, syri më ndali mbi një ballkon kur i vinim në shtëpi. Pasi mbaroi më- Nga dritarja e kuzhinës dukej uzina, si në Nisa të lexoj një libër me tregime të au-
të pallatit përballë, ku një vajzë me flokë simet, m’u lut të dilnim. Nuk ia prisha zgjimin nga një përgjumje e thellë. Ox- torëve të rinj. As vetë s’e kuptova si më
të argjendtë, të prera shkurt, diçka po qejfin.U ula në divan dhe derisa Linda e hakët e ndritshëm që rrezatonin, nisën të kishte zënë gjumi, mes zhurmës së tele-
kryente. Më tërhoqën lëvizjet e saj. U bëri gati, po ndiqja një film të njohur të vjellin në ajrin e freskët gazin e ndotur, që vizorit.
mbështeta mirë dhe nisa ta vështroj për Hollivudit. vinte deri në dhomën, me dritare gjysmë Sapo erdhi im vëlla me gjithë ku-
një kohë të gjatë. Nuk e di, por m’u duk -Xhaxhi,shkojmë?-më afrohet të hapur. U ngrita e pasi rregullova di- natën, megjithëse lëviznin me kujdes, më
se edhe ajo po vështronte në drejtimin nipi dhe instiktivisht fiku televizorin. vanin, bëra tualetin gati pa zhurmë dhe zgjuan. Ndenjëm deri pas mesnatës duke
tim. Nga tiparet, krijova pështypjen se Hodhi çantën në krah e pasi puthi të ndeza televizorin. Nuk vonoi dhe erdhi biseduar. Kujtuam gjithçka mbanim
duhej të ishte një vajzë tek të njëzetat, që ëmën, hapi derën. Dolëm, por gjatë gji- Admiri. Linda na bëri kafetë dhe shkoi mend nga fëmijëria e rinia. Gjatë gjithë
mund të ketë mbaruar gjimnazin e qën- thë rrugës s’i pushonte goja. Fliste si të të çojë vajzën në kopsht. Dolëm edhe ne. kohës që bisedonim, Genci qëndronte i
dronte e mbyllur. Ishte shumë simpatike ishte një i rritur. Iu afruam një kioske në Si zakonisht, tek rrethi i policit u ndamë. mbështetur pranë meje. Kështu e kishte
dhe sepse, këtë mëngjes, më ngjasonte fillim të sheshit. Mezi ç’prisja të vinte dita, që të mundja zënë gjumi, ndërsa mua nuk më flihej.
me ata trandafila, që përskuqin ballkonin -Genci, ç’do të të blejë xhaxhi? – ta shihja sërish vajzën. Ndeza sërish televizorin dhe nën sekue-
e saj… e pyeta. Mora një gazetë sportive dhe ncat e një filmi të vjetër, mendja po më
Pasi pagova, dola dhe vazhdova të -Patatina!-foli ai dhe zgjati dorën iu drejtova vendit tim të preferuar, kafes. shkonte përsëri tek ajo vajzë, të cilës s’po
ec, pa ndonjë ide, në drejtim të sheshit. e mori një nga ato të ekspozuarat në vi- Porosita kafen e ftohtë dhe fillova të arrija t’i mësoja të paktën emrin. Vonë në
Njerëzit grumbuj-grumbuj në të dy tro- trinë. M’u qetësuan veshët. Genci, si të shfletoj gazetën. Pas disa minutash, vajza orët e para të mëngjesit ,me televizorin
tuaret, lexonin me kureshtje gazetat e ishte vënë në garë, përtypte nga dy-tre pa- doli në ballkon. Vështrimin këtë mëngjes të ndezur, më kishte këputur gjumi. Po
porsa ardhura në qytet. Lexonin e ko- tatina njëherësh, kështu që s’kishte kohë e kishte të largët. Në ata sy, edhe pse gdhihej e shtuna. E shtuna e parë në një
mentonin me zë të lartë, sa u tërhiqnin për të folur. Nga fundi i bulevardit, hodha ndodhesha gati njëqind merta larg, nuk qytet të vogël.
vëmendjen kalimtarëve, që ecnin në përsëri sytë në ballkonin e katit të dytë, dallova asgjë të re, përkundrazi, ata ishin vijon në faqen 8
shesh. Këta tipa gjithmonë më mërzit- çuditërisht vajza vazhdonte të qëndronte të thellë e dukeshin si të lodhur.
E Diel 26 Prill Drita 9
vijon nga faqa 7 një i marrë, përsërisja të njëjtin refren:”A
Flladi i mëngjesit depërtoi nga do të mundem vallë, ta prek këtë fytyrë
dritarja gjysmë e hapur e më rrahu fy- prej engjëlli!...A do të mundem ndon-
tyrën. Era e lehtë fëshfërinte mes gjetheve jëherë, t’i puth këta sy aq joshës e këto
të plepave, që kishin shtrirë krahët deri buzë të trëndafilta ?!” Ajo përsëri, si edhe
pranë dritareve të pallateve. Disa prej më parë, përkulet mbi parmak.. Nën
tyre, të lodhura, shkëputeshin dhimb- bluzën e hollë, dalloj qartë si i rreh gjoksi
shëm e valëviteshin mbi asfalt. Kur u i bardhë e delikat, i zgjuar ndoshta, nga
zgjova, të gjithë ishin në lëvizje. Lashë ndonjë përgjumje e gjatë.
hapur dritaren e dhomës dhe hyra në ku- -Mirëmbrëma!-i them.Ajo, sikur
zhinë. të zgjohej nga një ëndërr, pëshpërit:
- Xhaxhi Gimi, do më -Mirëmbrëma!
çosh edhe mua një herë, në cirk? - ishte -Nuk zbret dot poshtë?..Apo s’të
Era e vogël, që më shpupuriste flokët. lenë prindërit të dalësh?!-e pyes..
Mezi u ngrita. Ndihesha i tëri i këputur, -…-ajo hezitoi të më kthejë një
por s’mund të mos ia plotësoja dëshirën. përgjigje.
Linda, më shpëtoi nga kjo ‘‘detyrë’’. Ajo -Atëherë zbrit ,ç’pret më?!…U
do ta merte tek një shoqe, për një provë bënë kaq ditë që vetëm të shoh…Zbrit
fustani. Mëngjesi ishte gati. Për t’i bërë të të dëgjoj zërin e ëmbël, të t’i ndjej më Poeti Xhevahir Spahiu niset për kurim në
qejfin kunatës, rrëmbeva me shpejtësi pranë ata tinguj melankolikë, që po më Turqi Pjesë nga një intervistë e poetit
diçka për të ngrënë dhe si u vesha, nga robërojnë të tërin! -ngulmova përsëri. As
dera, u përshëndeta me ta e dola. Ora vetë nuk po e kuptoja si më erdhi gjithë
ajo forcë. Ajo, në vend që të më kthente Xhevahiri dhe poezia, sa
kishte pak që kishte kaluar nga e zakon-
shmja, për kafenë në lokal. S’më mbante një përgjigje ,ngriti lart patericat e drun- 8 prill 2009 hyjnë tek njëri- tjetri. Kush
vendi gjersa mbërrita. Nxitova hapat dhe jta, tundi kokën në shenjë mohimi dhe zë vend më shumë?
sakaq, u gjenda në vendin e caktuar. Para bëlbëzoi nëpër dhëmbë, diçka që s’arrita Presidenti i Republikës, Prof. Dr. Bamir
meje shtrihej një peisazh i bukur, vjeshte. ta kuptoj. Topi, vizitoi në Pavionin e Neurologjisë,
-Nuk mundem!..-m’u kthye
Tani që jam gjallë, vjen po-
Në ballkon kishte dalë më përpara, vajza poetin e shquar Xhevahir Spahiu, cili gjen-
shpejt e në cast, iu mbushën sytë me ezia tek unë, nesër kur s’do të
bionde. Kur më vuri re, buzëqeshi lehtë det i shtruar prej disa ditësh në gjendje të
dhe filloi t’i bjerë kitarës. I kisha parand- lot. Pas pak u shemb në dyshemenë e kritike shëndetësore, si pasojë e goditjes nga
jem,do të shkoj unë tek poezia
ier me kohë tingujt gjigantë të Mozartit. ballkonit zhurmshëm e gati pa ndjenja.
një ishemi celebrale. ime. Nëse kam bërë diçka, nëse
Ata vinin gjer tek unë, të freskët si ky S’u besova syve;”Si ka mundësi që kjo nga dhjetë marrëzira, që thotë
agim e të ëmbël, si fytyra e saj. Diçka e krijesë mahnitëse që shoh. të jetë uloke?!”
I thirra në emër, por vetëm heshtje. Prita
Kreu i shtetit shqiptar u shoqërua nga njeriu brenda ditës, kam thënë
pakuptimtë, më çonte drejt saj. Pagova mjekë e drejtues të Qendrës Spitalore Uni-
disa çaste për ndonjë reagim të saj ,por një fjalë të mirë, kjo nuk është
dhe dola. Në sytë e asaj vajze, ndjeva të versitare “Nënë Tereza” të Tiranës, të cilët
shpalosej një pranverë, që rrallë e kisha më kot. Vendosa të kthehem prapa. Ajo pak, ka të tjerë që mendojnë
po e ndjekin intensivisht situatën. Pasi u
hasur. Ndër ata gishtërinj, dalloj si mar- në dënesje e sipër, merr forca dhe me
interesua hollësisht për gjendjen dhe shën-
apo pandehin se nga dhjetë
rin frymëzim telat e hollë të kitarës. rrebeshë lotësh në sy, fillon t’i bjerë sërish fjalë që thonë, njëzet i kanë të
kitarës. E sërish tepër e prekshme. Në detin e poetit dhe anëtarit të Akademisë
Kapërceva trotuarin dhe iu afrova edhe së Shkencave të Republikës së Shqipërisë, pëndritura.
më pranë. Vendosa ta sfidoj mentalitetin veshët e mi tingëllonin si këmbana fjalët
e saj:”Nuk mundem…Nuk mundem!..”. Xhevahir Spahiu, dhe si u vu në dijeni nga I keni larë borxhet…E mbani
mbytës, që ekzistonte atje. Vajza, të cilës
U shtanga. S’e prisja një gjë të tillë këtë Dr. Mentor Petrela, se gjendja e z. Spa- më idenë, se do të shisni pl-
nuk ia dija as emrin, u mbështet përsëri
mbrëmje . Tingujt pushuan. Papritur u hiu po shkon drejt stabilizimit, Presidenti lakën e varrit, sikurse edhe
në diçka të drunjtë e u përkul mbi par-
shua drita në ballkonin e saj. Heshtjen e Topi shprehu urimet më të përzemërta për
mak, karshi meje. Hapat e mi, isha i sig-
shërim sa më shpejtë dhe i siguroi famil-
thoni në një nga poezitë tuaja
urt që ia trazonin shpirtin dhe ata sy të kësaj mbrëmjeje e thyen ngashërimat e
zëshme të saj. Ato vinin deri tek unë, si jarët e poetit për mbështetjen e pakursyer “Borxhet e mia”
mjegullt. Nuk mundesha të qëndroja më
shigjeta të helmëta. Befas pas këmbëve, humane dhe institucionale, si President i Po. Njeriu vetëm, rron edhe në
i heshtur para saj. Së brendëshmi ndjeva
një drithërimë, që thuajse, po më push- dëgjoj një zhurmë. Ishte një shuk letre, Republikës. majë të gjembit. Njeriu mund
tonte të tërin. që e hodhi ajo. E hap dhe me shpejtësi të rrojë njerëzisht vetëm midis
-Si të quajnë?- e pyes më në fund. nisa ta lexoj: Nga ana e tyre, familjarët e zotit Spahiu njerëzve, në të kundërt le
-Berta, shkurt…Më quajnë, Alberta!- “I pari njeri që i kushtoi pak vëmendje e falenderuan Presidentin Topi për vizitën,
një vajze si unë ,ishe Ti. Të lutem, falmë! duke shprehur mirënjohjen për interesimin
të shkojë dhe të rrojë midis
bëlbëzoi ajo dhe një purpur iu pështoll
Ndoshta të zhgënjeva…Unë kështu e vazhdueshëm të Kreut të shtetit për gjend- ujqërve në pyll. Humanizmi
rreth fytyrës.
-Ku e ke mësuar kaq mirë kitarën?- s’mu jam… Shpirti im jetoi disa ditë vegimi, jen shëndetësore të poetit dhe për njerëzit e është shpëtimtar për njeriun,
durua. falë teje…Nuk mundem! Falmë edhe shquar të artit, në përgjithësi. por edhe për artin e tij. Diku
-Vetë,..kam gati dhjetë vjet, që ushtro- një herë!.. Sytë e Tu dhe kitarën time të kam shkruar se njeriu është
hem. dashur, gjithë jetën s’kam për t’i ndarë… Të nersërmen, poeti Xhevahir Spahiu, u nis
Të lutem njëmijë herë, falmë!’’..
njeri, për aq sa sakrifikon për
-Besoj, vetëm në ballkon?!- e provokoj. për një kurim të specializuar, në Turqi.
të tjerët.
-Jooo…këtu luaj vetëm në ndonjë ditë të
bukur me diell… Berta! Fatmir Terziu
U dëgjuan disa hapa. Dikush po vinte
pas meje.Vajza e trembur, u ul men- Kjo letër me shkrim të nxituar e me
jëherë dhe nisi të luajë një pjesë të pikëza të ngrohta loti, më drithëroi zem-
njohur,(Apasionatën e famshme).U rën. Vajza vazhdonte të qëndronte në
ktheva dhe pa marrë as përshëndetjen e vendin e saj e njëherazi, të jetonte me ën-
saj, shkova drejt postës së qytezës.E kisha drrën që sapo kishte parë. Sytë e saj, pu-
lënë të flisja me prindërit rreth asaj ore. liteshin, sikur ditën e parë të njohjes.
“Berta, ç’emër i bukur vajze!’’ “Berta, s’do mundem të të harroj!
Imagjinata e prindërve të saj, kishte qenë Lamtumirë!”- Kërkova ta përshëndes, por
me vend. Deri në mbrëmje u enda së koti, ajo tashmë kishte hyrë brenda. Qëndrova
sa në një trotuar në tjetrin. Ajo, përsëri, disa çaste me vështrimin drejt ballkonit
rob i ballkonit të saj. E përshëndes së lar- të saj dhe kthehem. S’i besoja ende vetes
gu. Ngrihet sërish dhe mbështetet diku dhe historie në këtë qytezë të largët. I
pranë parmakut. Një dëshirë e çmendur vetmi shpëtim nga ky zhgënjim, ishte
më bëri t’i afrohem përsëri. Këtë here, në të largohesha sa më parë nga ky vend.
thellësi të retinës së syrit të saj, që larg i Kështu veprova. Nën feksien e neoneve
dallova dy yje të shndritshëm dhe ekzal- të mbrëmjes, nxitova për në shtëpi, pa e
tues. Teksa frohesha drejt saj, me vete si kthyer më kokën pas.
10 Drita E Diel 26 Prill
Tomislav Marijan Bilosniq (18 janar 1947
Profil shkrimtari:
Zemunik) është shkrimtar, poet, fejtonist,
udhëpërshkrues, kritik, gazetar, piktor, fo-
tograf bashkohor kroat. Shkollën fillore e
TomISlAV mARIjAN
kreu në Zemunik, shkollën e mesme teknike
dhe Fakultetin filozofik (Gjuhën dhe letërsi BIloSNIç ToKA e TIGRIT
kroate dhe historinë e artit) i kreu në Zarë.
Është autor i nja dyzet librave në prozë,
poezi, kritikë, fjetone dhe udhëpërshkrime, Është një tokë
ndërsa pati rast të paraqitet në nja tridhjetë
dhe në të, përjetësia
ekspozita personale të pikturave në teknikën
monotipe, në vaj, pastelë, vizatime dhe fo- Dhe njerëzit që prej asaj ikin
tografi. Merret edhe me ekologji, ndërsa si në të, jetojnë vetëm fisnikët
poet është tepër i kujdesshëm ndaj saj, gjë Nëpër atë tokë të largët
të cilën e ka përfshirë në një numër të madh të gjithë ngjiten
veprash të botuara me gjithë preokupimin e në qiellin blu
tij artistik, si dhe me biografinë e tij në kup-
Është aq e begatshme
timin e ngushtë të fjalës. Është i përkthyer
në italisht, gjermanisht, anglisht, turqisht, sa që askush nuk i beson
shqip, spanjisht, polonisht, rusisht, rumun- përveç tigrit
isht, japonisht dhe sllovenisht. Ka hyrë në
pasqyrat letrare, panorama, antologji, lek-
sikone dhe programe shkollore; ka redaktu-
ar fletushka, revista, biblioteka dhe rubrika
gazetareske. Ka ngritur dhe redaktuar fl-
etushkat Zoraniq, Plakat dhe Zadrinka. Ka
qënë edhe njëri ndër redaktorët e Zadarske
Revije (Revistë e Zarës), anëtar i redaksisë
Tlla, Plavi Vjesnik dhe Vedrih Dana. Si
redaktor mysafir, redaktoi revistën Maslla-
LeTëR TIGRIT
çak. Ka redaktuar edhe numrin e parë në
Buletinin e qytetit të Ninit, Grad Nin. Ka Tigri i merr letrat e çdoditshme
qenë redaktor shumëvjeçar i Festivalit të të cilat janë të forta sa forca e tij
Fëmijëve në Shibenik dhe ka redaktuar
Letrat kanë bojën e kumbullave
Bibliotekën Matsuo Basho.
Gjithnjë është i pranishëm në hapsirën me- Nuk duken gjurmët e gishtave
diale kroate (ka bashkëpunuar me gazetat: të atij që i ka shkruar nga larg
Vjesnik, Veçernji List, Slobodna Dalmacina, Tigri e ndjek bishtin e vet
Novi list, Glas Istre, Glas Sllavonie, etj.), Pa reshtur duke përcjellë postën
ka shkruar me mijëra artikuj, komente, re- e cila i vjen nga viset e panjohura
portazhe, përshkrime dhe udhëpërshkrime
Çmend vetveten
të botuara gati në të gjitha gazetat kroate.
Bashkëpunon me radion dhe televizionin. ka parë ai, më shumë se kaq
Është mjaft i njohur seriali televiziv Aventu- por asnjë porosi s’e ka kuptuar
rat e kalit të detit. Ka udhëtuar në një pjesë Dhe nuk di ç’i duken letrat
të mirë të botës, ndërsa ka punuar si pu- në rrugën që e lë pas dhe vetëm
nëtor ndërtimi, teknik makinash, kamarier, ngushtohet
shofer, kontabilist, administrator, gazetar,
rrugica në të cilën asnjë postier
udhëheqës marketingu dhe referent i lartë
komercial i pavarur. Ka qenë drejtor i nuk do të kishte mundësi të kalojë
repartit Malloprodaja të ndërmarrjes treg-
tare Zadarka. Ëshë njëri ndër themeluesit
dhe drejtorët e parë të Zadarski List, si dhe Bëhu TIGëR
njëri nga themeluesit dhe drejtorët e parë të
Festivalit të këngës së Zarës. Ka qënë kry-
etar i bordit drejtues të Narodni list. Gjatë
Bëhu tigër,
lustës atdhetare Bilosniqit, iu besua detyra bëhu i verdhë
e komandantit të Togut të pavarur të ar- të kesh hekurudhë deri në Transilvani VALLjA e TIGRIT
tistëve (1991-92). Është anëtar i Shoqatës Bëj derman,
së veteranëve kroatë të Luftës atdhetare. Shko ku të duash
Është anëtar i Shoqatës së shkrimtarëve dhe Ndize zjarrin Kudo që e hap derën
kryetar dege i Shoqatës së shkrimtarëve në
dhe mos u mbështet në përvojë e shoh tigrin si vallëzon
Zarë, anëtar i Shoqatës së poetëve ‘’Hai- Ka dalë jashtë çdo kontrolli
ku’’ të Kroacisë, anëtar i Bordit drejtues Mos u bëj i shkallmuar nga lufta njeRIun As TIGRI
Mos e prit lavdinë e botës, ai shfrytëzon çdo mundësi
të MH Zarë, anëtar i Shoqatës kulturore s’MunD TA shPëTojë Ky tigër e do vallen
kroate Napredak, themeloi dhe e udhëheq por asnjë betejë mos e humb
Taborrin letrar Karin dhe anëtar i HAD- Bëhu tigër Prandaj dhe ju, s’ju lë të qetë
LU-Zarë, gjithashtu anëtar i Klubit të pik- mos i përkit rodit të njeriut Njeriu është aq shumë i merakosur Prandaj ju, gjithnjë ju ndodh diç,
torëve kroatë, veteranë të Luftës atdhetare,
Ti nuk e di ç’është burgu sa as tigri s’mund ta argëtojë diçka që dëshironi ta kërceni
ushtron detyrën e sekretarit të shoqatës hu- me krifë të grisur tigri Kur më së paku e pritni
manitare kroato-amerikane ‘’Fëmija dhe Ti nuk je i molisur me detyrime
Ti nuk ke kallëp për çizme e cila çdo gjë kthjellon kur tashmë e keni harruar,
Familja’’ (Children and Family Society). Po
ashtu, kryetar i Lions Klubit në Zarë, kry- as kallëp për plisin Sytë e tij të rrumbullakët tigri shfaqet duke vallëzuar
etar i Shoqatës ‘’3000 Za DAR’’. Ka qënë i Deponoje shpresën në bar, si nishanet e shigjetimit duke vallëzuar, pa asnjë fjalë
dënuar, por dhe i shpërblyer. Si pjesëmar- në mal, Kokarrethët e verdhë të qimeve pret që ta pranoni,
rës i Pranverës Kroate, ka qenë i burgosur,
në zogjtë që valviten rrethrrotull të cilët vërshojnë që të luani para tij, para se t’ju pen-
i përndjekur dhe i ndaluar. Është laureat i si të kuqtë e vesë gojë
shpërblimit ‘’Stema’’ e qytetit të Zarës dhe në bletët e ngrehura që zukasin
Bëhu tigër, Njeriu është aq shumë i merakosur para se të jenë të zënë
i Shpërblimit të Dukës (qarkut) të Zarës,
për veprimtari artistike dhe shoqërore. Bëhu gri që kokën e vet e mbron nga era siç edhe do të përfundoni
Tani është kryeredaktor i së përjavshmes dhe të kesh bisht deri në Indi që të mos i lirohet ajrit
Zadarski Regional dhe deri kohë më parë, Ai për asgjë s’është lakmitar
kryeredaktor i së përjavshmes së parë List në të cilën kënaqet tigri
të prefekturës së Likës dhe të Senjit. Është S’ka të tillë tigër
autor i rreth dyzet veprave letrare.
i cili, mund ta shpëtojë
E Diel 26 Prill Drita 11
TIGRI I huMBuR
AQ PAK DIMë PëR TIGRIn
Duke luftuar kundër heshtjes së gjelbërt
Aq është e paktë e njohura për tigrin kundër kandrrave symëdha,
Aq pak dimë për të, tigri është zhdukur,
por mendimi për të, na çmend atë me sytë s’e identifikojnë
Kjo është e pakontestueshme s’e shohin guaska boshe,
Ne s’frikësohemi ta përcjellim tigrin toka që derdhet në det
me muaj e vjetë Tani, më s’është ai vetë
fshehtas i shkojmë prapa por janë vetëm shprehitë e tij
Duke shpresuar, ne, do të na ofrojë u zhduk në përkuljen e tokës
kënaqësinë më të madhe në gojën e skuqur (përvëluar)
gëzimin më të madh në jetë në oshëtimën e gjumit që ngrihet
Trupi i tij duket i mbushur argjend, mbi njeriun,
i mbushur ar, lart mbi mermerin e vërtetë,
si dielli që godet majet e lisave u zhduk në gjurmime
Kështu dhe ne bredhim në përpjekje për ta gjetur tigrin si pjesëmarrës i erës,
ngadonjëherë në dritë, mbi të cilën kemi dalë fitimtarë
ngadonjëherë dhe në errësirë,
gjithnjë e më tepër duke u larguar prej tij
DRuRI I TIGRIT
Nën drurin e tigrit çdokush flet vetmevete
Tigri flet me vetveten
Të gjithë janë seriozë
Të gjithë ndihen përgjegjës
Dhe askujt, për asgjë, s’i bie ndërmend
Të gjithë do të donin të ngjiten në drurin e tigrit
por nuk ua mban
Në drurin e tigrit ngjitet vetëm tigri
Në dru e presin mijëra dielltha
në dru, ai ulet si në shtëpi të vet
në dru ai s’ka asnjë problem
që i mundojnë në drurin e tigrit
gjethet e drurit të tigrit, si sytë e tigrit,
i zgurdullojnë ata që janë të preokupuar me drurin
të cilët frikësohen ta thonë emrin e tij
të cilët, nën të përgjërohen si para altarit të shenjtë
Nën drurin e tigrit, të gjithë janë të harruar
të gjithë janë të luhatshëm,
të gjithë janë të gjahtuar
dhe askush s’guxon ta shprehë vesin lucid
si tigri, i cili i ndien vibrimet kozmike,
druri i cili është kundër të gjithëve
TIGRI Me DhëMBë AKuLLI
Tigrit askush nuk guxon t’ia kërcëllijë dhëmbët DuKe MenDuAR TIGRIn
askush t’i qeshet në fytyrë njeRëZIT PResIn Me GjAKIM (PAsIon,
Ai s’është fajtor, ePsh)
sepse të gjithë janë frikacakë skuriq
sepse të gjithë para tij shesin kotësi
Mos u bëni aq të kapitur Duke parë tigrin, njerëzit thellësisht e ndiejnë dashurinë
do t’ua thotë tigri me dhëmbët akull Duke menduar tigrin e presin epshin
sesi të mbetet meritor Dhëmbët e mprehtë të tij janë kulaç i ëngjëllit
por kjo asgjë s’do të ndihmojë Qimet e tyre të egra janë gjuhë sekrete
qyqarët nuk do të shoqërohen me mirësinë e tij Sytë e tyre i kuptojnë Himalajet
Fryma e tij është ëndërr për njeriun
Kur e dëgjojnë tigrin, ne i dëgjojmë puthjet
Që gjithë natën e mbysin atë që e kanë puthur
vetëm me tigrin mund të shkohet deri në fund,
deri te gryka e vullkanit eruptiv
12 Drita E Diel 26 Prill
dr. Zhivko Nizhiç në nivelin e frymëzimit të tij poetik.
Autori synon gjuhën e drejtpërdrejtë
poetike, por herë pas herë e shfrytë-
ANAlIZA E kUPTImIT Të zon edhe metaforikën më të ndërli-
kuar hermetiste. Nga sferat kozmike
EkZISTENCëS VETANAkE të brendësisë dhe të intimes, tash,
shpesh, e prek tokën. Hapësira e këtij
të cilat e mbajnë fuqimisht lentimin In the forestsof the night, tigri është njësoj e madhe, si ajo e atij
në tonalitetin thuajse të njejtë, por intim. Në mënyrë epike në këndvësh-
pikërisht metonimizimi i kohëpas- Ëhat immortal hand or eye trimin e tij të njohur, një pjesë e vjer-
kohshëm i tigrit dhe formësimi sipas shave bartin dimensionin e njohur
Could frame thy fearful symmetry? historik. Duke njohur prirjen e Bilos-
biografisë vetjake, lënë gjurmën më
të thellë poetike. Këto elemente au- niçit për hulumtime erotike, për t’u
tobiografike të identifikimit të fuq- çuditur është se ka pak vjersha të to-
Letrari i njohur dhe shumë i fryt- isë vetanake me tigrin e fuqishëm, Edhe pyetjet tjera të Blejkut në këtë nalitetit të këtillë në librin për tigrin.
shëm, publicisti dhe gazetari kroat por edhe me gjakëpirjen e tij, janë të vjershë, për tigrin, janë ato të cilat Megjithatë, vjersha “Tigri në borë”
Tomisllav Marijan Billosniç, po afërta me situatat jetësore të autorit, bëjnë trysni në vetëdijen e Billos- me metaforikën e tij origjinale, arrin
prezantohet me librin e ri të poezive të cilat e kanë ofruar (si bishë) në niçit. Ai, tigrin e përfshin në çdo kulme biblike në të rimuarit e ero-
Tigri. Titulli i librit nuk është sin- pushkatim. Tigri kështu bëhet çelës, gjë: “ky tigër me shtatin prej hëne”, tikës. Se Bilosniçi nuk dëshiron të
tezë e ndonjë tematike më të gjerë, dashuri për t’u kredhur në shpirtin “Suora luna”, do të thotë Shën Fran- flasë vetëm për veten dhe për tigrin e
por fakti se të gjitha vjershat (rreth vetanak, mëvetësinë private, tërësi çesku, të cilin disa interpretues e tij, jashtë hapësirës së caktuar në atë
njëqind e pesëdhjetë) drejtpërdrejt, për analizën e biografisë kohore kanë përjetuar si panteist; në mënyrë pjesën intime të librit, kur biografia
mbështeten në kuptimin e tigrit. Kjo faktografike dhe intelektuale. Çfarë analoge në kuadër të transformatios fizike bëhet metafizike, më së miri
është një detyrë aspak e lehtë në shi- domethënie do të kishte pasur ajo që së Bilosniçit, mund të themi se është flet edhe titulli i kreut të parë të librit
kim të parë, madje edhe për një botë ka përjetuar dhe çfarë do të thotë për pantigrist. Në këtë kuptim e lexojmë –“Tigri nga Rruga e Paqës së Zarës’’.
të mundësive dhe të fuqisë krijuese mua dhe për intimën time kjo, pyetet edhe vjershën “tigri në zemër”: Poeti në një mënyrë të re, origjinale,
të madhe letrare. Krijuesi Billosniç në të vërtetë, Billosniçi. Tigri për atë identifikohet me qytetin të cilin, në
nga Zara, le ta themi menjëherë, në është agensi i njejtë poetik, i cili ka opusin e derimëtashëm e ka vizatu-
mënyrë impresive e pushton temën qenë Laura për poetin e parë të madh ar thuajse në mënyrë hipotipozike.
I hapi rropullitë e nxehta të Tokës
në shikim të parë, të ngushtë, të vënë modern Petrarkën, që ta analizojë, jo Bilosniçi, me këtë indikator e fillon
në kornizë brenda titullit Tigri. Në vetëm dashurinë e tij, por edhe kup- Brenda është tigri biografinë e tij:
Fjalorin e simboleve të autorit (j. timin e ekzistencës vetanake në këtë
shevaljer dhe A.Gheerbrant) në E hapi trupin Marsit të madh
dashuri. Poeti, shumë lehtë, mund të
vend të parë, i vendosin këto shen- sjellë përfundimin: Brenda është tigri Në fillim të Rrugës së Paqës së
ja receptive distingtive: “1. Tigri në Zarës
përgjithësi evokon idetë e fuqisë dhe E hapi dritën e Diellit
gjakpirjes, pra atë që përmban vetëm U paraqit tigri
Shpirti im i takon tigrit Brenda është tigri...
shenjime negative. Kjo kafshë është
gjahtar dhe në bazë të kësaj edhe sim- Dhe fundi i vjershës:
Tigri i ka mbyllur të gjitha shtigjet
bol i kastës luftarake. Në gjeomanci Tigri as që e ndjeu se kishte rënë në
dhe në alkiminë kineze, tigri qëndron Nëpër të cilat do të kisha mundur të A mund të lexojmë në këtë metamor- kurth
përballë kuçedrës, por në rastin e iki fozë onirike të poetit për veten – ti-
parë është simbol i ligësisë, ndërsa grin edhe aluzionin se piktura e tigrit në greminën të cilën ia hapnin me
E rrëfej vetveten përmes tigrit, por
në rastin tjetër paraqet parimin aktiv, në murin e dhomës së tij, mund t’ia vite
shpirtin nuk ia jap askujt, përveç ti-
energjinë përballë principit të lagët zëvendësojë Krishtin?
grit, vetvetes, porosit poeti. Le t’i duke i buzëqeshur dukurisë së tij të
dhe pasiv, plumbin përballë Mërku-
shikojmë edhe disa vlera nga rrethi i E dëgjoj si merr frymë papritur.
rit, frymën përballë farës. (f.699).
paradigmës sonë psikologjike e kul-
tigri ka edhe një varg domethëniesh Se autori, me veprimin e tij të gjithan-
turore. Vjersha “Emri im i tigrit”, ka Si e shkel barin
të tjera tradicionale në civilizimet e shëm artistik dhe me veprimin tjetë,r
transformatio religjioze në stilin e
ndryshme të tipit të gojëdhanave dhe Nëpër të cilin ecën u bëri ballë të gjitha sfidave dhe u bë
shën Françeskut:
të kujtesës kolektive, ndërsa Bilos- pjesë e historisë vitale të Rrugës së
niçi, pa dyshim fare, gjithkëtë e ka Deri sa kujdeset për mua
Paqës së Zarës, flet edhe ky libër i
studiuar me kujdes. çelësi i parë dhe pazakontë i poezive mbi tigrin. Po-
fshehtësia e parë e suksesit të këtij Njerëzit janë vëllezër me tigrat Të vënë në pikturë brenda kornize
eti arriti te ajo pikë që të mund të
krijimi poetik, na jepet drejtpërdrejt Në murin e dhomës sime. gjykojë në mënyrë të pjekur me po-
në vjershën “Ndjenja e tigrit”, e cila etikën vetanake për veten dhe për të
në vargjet përfundimtare ka: Dhe më tutje, në vjershën “Mendimi tjerët, për vetëdijen dhe ndërdijen e
Tigri është çdo ndjenjë për prejardhjen e tigrit”, pyetet duke Një numër të madh imazhesh të pa- vet dhe ta hapë kuptimin kozmik, me
përfunduar vjershjën: pritura ka dhënë poeti, duke depërtu- vargjet e tij:
Tigri është çdo vlerë ar me ndihmën e tigrit në greminën e
Ai është uni im çështjeve për ekzistencën e vet. Por,
Nga është babai i tigrit, sikur dëshiron të arrijë drejtpeshimin Tigri është i gatshëm që më në fund,
Për këtë arsye, tigri i Billos- dhe të zgjerojë spektrin e komuni- ta braktisë fëmijërinë
niçit ose trigri Nëna e tij? kimit, prandaj autoanalizës së vet të
brendshme – tigrin - ia vë përballë të Ta braktisë poezinë
Billosniç, nuk mund t’i ruajë për- E cila s’e përmend.
jashtmes. Çfarë është tigri jashtë vet-
jetimet e tigrit pa marrë parasysh Dhe përsëri të kthehet në fjalën e
vetes, të themi tigri më racional? Ky
variantet dhe simbolet, të cilat janë parë.
libër poezish, ngadalë, me një vendim
në përvojën e rëndomtë njerëzore. Ngjashëm pyetet edhe poeti anglez të tillë, ngjitet drejt tonalitetit deka-
Përmes tigrit, poeti e ndërton një uiliam Blejk (William Blake) në meronik të Bokaços (Boccaccio),
pikëpamje të mrekullueshme kubis- vjershën e tij të njohur për tigrin në këtë tigër të jashtëm Billosniçi, Cikli mbyllet, sepse e dimë se në fil-
tike në gjithësinë e tij vetanake ekz- vetëm pjesërisht e tregon erudicion- lim ishte fjala.
istenciale. Tigri i poetit është për in, i cili i ndihmon që komunikimin e
këtë arsye edhe dramatik dhe epik dëshiruar me shtresën e gjerë të lex-
Tiger! Tiger! Burning brigat
e heroik. Jo vetëm simbolet e forta, uesve, ta mbajë në mënyrë të sigurtë Përktheu:: Mustafa sPAhIu
E Diel 26 Prill Drita 13
Bota e përgjithshme Shpirtërore
përfshin shtatë rrafshe: katër elemente, plus
Ivan Saviq mor,Astrolog shpirtëror të bëjmë me materializimin e dimensionit
të katërt në kohë dhe në hapësirë. Si dual-
rrafshin fizik, astral dhe shpirtëroro - eterik. ist esencial, ka kujtesë të plotë avolutive në
Katër elementete primare të botës materi- mE TIgRIN mUNd Të jESH PoET rrafshin shpirtëror, nuk e ka pasur të vështirë
ale, dheu, uji, ajri dhe zjarri, kanë ndërtuar të nënvizojë figurat e hapësirës dhe kohës së
botën minerale, bujqësore dhe shtazore. mund të kenë trup njeriu ose kafshe, varë- dimore të ujorit e zëvendëson me shënjën e botës së tij. Poeti në këtë mënyrë, u bë ob-
Superstruktura e kësaj bote është njeriu, i sisht nga vetëdija që kalon shpirti. Shpirtrat tigrit, pasi era e ujorit tanimë ka filluar, pra jekt i materializuar i idesë së tij, ndërsa në
cili ka si detyrë,që këto elemente t’i ngrejë që nuk kanë apsolvuar botën shpirtërore ka filluar era e tigrit, e cila do të zgjasë gjatë rastin e Tomisllav Marijan Bilosniçit, bëhet
në botën astrale (hyjnore) eterike dhe të shtazëve, dhe të cilat kanë vdekur të tër- dymijë e njëqind e gjashtëdhjetë viteve të fjalë për idenë e tigrit. Natyrisht, kjo lojë ka
shpirtërore. Rolin e zhvillimit të mëtejshëm buara, të mllefosura... kthehen në botën ardhshme, simbol i së cilës, do të jetë tigri; bazë dhe mbështetje më të thellë, ashtu si
e marrin qeniet engjëllore, të cilat, krijojnë shtazore dhe e kundërta, shpirti i kafshës që në perëndim e veshur si zanë, që derdh ujë çdo ide që bie në “shtresë të pleshme”.
botën esenciale të dritës së kulluar. Bota jeton si mik pranë njeriut, në botën tjetër, me shoshë. Ç‘tallje dhe ç‘paralajmërim i Të kalërosh Tigrin
hyjnore është botë e përbashkët e botës së do të jetojë në trup njeriu. Ky është ligji i kohës sonë! Është fakt se tigrin si simbol
lartë shpirtërore të njeriut dhe botës së ulët karmës dhe inkarnacionit. Vetëm shtazët të qiellit, nuk e njohim aq sa duhet, sepse Poeti Bilosniç dualistin astral, Ti-
shtazore dhe elementare. Bota e poshtme e përkryera, të cilat në mënyrë instiktive njohuritë tona për civilizimin shpien vetëm grin, e futi dhe e shpuri nëpër jetën e vet,
shtazore, mundi që nëpërmjet shpirtit evo- ndjekin evolimin e shpirtit, arrijnë të inkar- deri në Atlantidë dhe te Luani, ndërsa, këtu dhe tash, nëpër të gjitha situatat, spro-
lutiv alkimik, të ngrihet dhe zhvillohet në nohen në trupin e mbretërisë shtazore, ku pikërisht tani, nis shenja e kundërt Ujori - vat dhe hapësirat jetësore, ndërsa Tigri i po-
botën e vet paralele ose shpirtërore të el- përjetojnë plotësinë shpirtërore. Trupat Tigri kinez. etit Bilosniç, kaloi nëpër miljeun e tij kohor
ementeve . Kështu, çdo element i rrafshit të e këqij njerëzorë dhe shtazorë, vishen me dhe hapësinor, duke ia treguar si në film, në
ulët ka dualitetin e vet shpirtëror, në rrafshin shpirtin që i shqyrton gabimet karmike, të Tigri u bë njeri, njeriu u bë tigër regresion, lojën e jetës dhe kuptimin e saj.
e lartë hyjnor. Bota hyjnore është e mbush- cilat janë adekuate me vetëdijen e tyre, prej Kjo figurë më së miri pasqyron jetën e plotë
ur përplot me shpirtin e gjallë të botës nga mund të ngrihen ose mund të bien në Edhe Tomislav Marijan Bilosniç, të botës astrale. Kjo zbritje e botës astrale
shpirtërore materiale, bimore dhe shtazore, rrafshe më të ulëta. autori i përmbledhjes së poezive “Tigër”, në botën materiale ndodh vetëm pasi bota
është përplot me zë, dritë, forcë delikate, ka lindur në shenjën e tigrit, përkatësisht astrale depërton në botën e saj mentale dhe
valë elektrike dhe vibracione frekuencash. Epoka e Ujorit, epoka e Tigrit të Ujorit, prandaj nuk është për t’u habitur në ndërgjegje. Kur vetëdija mentale rrëm-
Kjo botë, më së miri manifestohet në rraf- që shpirtin e tigrit “mundi” ta këndojë bu- ben nga ajo astrale ose astralja i merr men-
shin shtazor dhe bimor. Trupi mbretëror i tigrit vesh shpir- kur. Tigri – tigrin, e njeh. Tigri është zgjuar tales, mendimi realizohet materialisht.
Pikërisht kjo forcë tronditëse e nje- tin, që në instancën e fundit të botës shta- në tigër. Tigri është bërë njeri; njeriu është Ky bashkim i botës astralo - men-
riut është bazë për përparim të mëtejshëm zore, shpreh tërë plotësinë e vet, ndërsa pas bërë tigër. Shpirti im,- thotë poeti - i takon tale, në rastin e Bilosniçit, rasti i shpirtit të
shpirtëror. vdekjes së trupit, ai shkon në botën hyjnore, tigrit, tigri ka zënë hapsirën e shpirtit tim. poetit dhe shpirtit të tigrit, flet për shpirtin
për të jetuar në pastërtinë e saj. Një shpirt i Poeti është shndërruar në tigër dhe sheh me e vetëm të Zotit, ku nuk ka dallime. Është
tillë mund të lindë në trupin e trimit, i cili sytë e tigrit. Edhe birin e vet e sheh si tigër. pikërisht kjo, që poeti Bilosniç u bë i vetëdi-
Jeta sipas ligjeve të qiellit
përsëri duhet të fisnikërohet me vetëdi- Çdo gjë rreth tij dhe për të, është tigriadë. jshëm, duke mbajtur në vete dhe duke jetu-
Vibracionet e yjeve, kalojnë lehtë
jen eterike dhe mentale. Ky është një pro- Si është e mundur kjo? Thjesht ashtu?! Një ar me atë ide dhe me botën e saj. Kjo është
në trupat materialë të shtazëve dhe njerëzve,
ces. Dallimet ndërmjet botës shpirtërore të ditë, në derë të shtëpisë erdhi tigri, erdhi bota e unitetit ku koha, hapësira, materia
duke krijuar dimensionin e katërt të botës,
shtazëve dhe të njeriut, gati-gati nuk ekz- shpirti i tigrit dhe u vendos te poeti. Janë të dhe energjia shkrihen në një. Pikërisht ky
që është i përbashkët për të gjitha qeniet.
istojnë, përveçse në nivelin trupor, ndërsa njohur rrëfimet popullore për përvetësimin unitet i vetëm, i shpirtit, i mundëson poetit
Në këtë dimension, kafshët e absorbojnë
edhe në këtë aspekt, kafsha mund të jetë shpirtëror, ndërsa në botën poetike dhe ar- që në të njëjtën kohë të jetë në shumë vende
këtë ves të jetës astrale më lehtë se njerëzit,
më e madhe prej njeriut. Tigri është sh- tistike, nuk ka nevojë të përmendet. Dihet dhe dimensione, shumë shpirëra dhe trupa.
gjë që u jep atyre, gjithçka dëshiron të jetë
embulli më i mirë në këtë drejtim. Të jesh shpirti i hapur i poetit për këto dukuri. Por, Kur poeti e përjetoi këtë ide,
dhe të ketë njeriu: shpejtësinë, dashurinë,
tigër është ëndërr e çdo kafshe tjetër, të jesh këtu nuk bëhet fjalë për një gjë të tillë. Këtu atëherë, ajo u fik dhe kështu u fik edhe tigri.
forcën, lojën e jetës dhe mosngarkimin me
mbret i botës shtazore, është ëndërr e çdo nuk bëhet fjalë as për ligjin e karmës dhe U fik edhe ekrani i botës astrale dhe poeti,
botën materiale dhe mentale. Kjo botë e
njeriu, por përparësi këtu kanë vetëm tigrat as të inkarnacionit, i cili është Ligj budist u zgjua. Kjo fikje poetike e botës së tigrit,
mrekullueshme, të cilën e përjetojmë para
dhe jo njerëzit. i evulucionit. Këtu kemi të bëjmë me ndë- tek lexuesi, më vonë, ndez zjarrin, atë xixë të
syve tanë, ekziston sipas të gjitha ligjeve të
rhyrjen e drejtpërdrejtë të shpirtit poetik të vërtetë, të cilën në fillim poeti e ndezi si ide.
qiellit, është pasqyra e vërtetë dhe objektive
Çdonjëra nga shtatë mbretëritë Bilosniçit në lëngun mishnor astral. Këtë Dualisti astral nuk u ndal së jetuari, ai pret
e jetës dhe kuptimit njerëzor. Sikurse orien-
shpirtërore ka tigrat e vet. Siç janë lisat mis- akt, mund dhe guxojnë ta bëjnë Adeptët poetin e ri për avantura të reja, për jetë të re.
tohet njeriu ndaj ligjeve të larta shpirtërore,
tikë në botën e bimëve, gurët e çmuar dhe dhe mësuesit shpirtërorë, të cilët sundojnë Kështu jeton bota e tigrit; kështu jeton tigri
ështu edhe bota hyjnore, përjetohet si inerci
ari, tek mineralet, ashtu është tigri në botën në këtë rrafsh të vetëdijes. brenda njeriut; kështu njeriu bëhet tigër.
që tërheq gjithnjë pas në botën shtazore.
Njeriu, duke kundërshtuar botën e shtazore. Kur perënditë ecnin nëpër tokë Lexuesi, në këtë poezi të Tomislav
dhe njerëzit ishin të pavdekshëm, kishin Si qe e mundur kjo ? Marijan Bilosniçit, nuk duhet të kërkojë vir-
ulët, për t’i ndihmuar Zotit, në fakt është
kundër botës së përkryer të Zotit. Duke vetëdijen dhe forcën hyjnore, por të lënë tytet dhe as veset e poetit ; jo, nuk duhetë
nga perënditë, në rrugën e vdekjes, u ngjaj- Nëse e dimë se esenca astrale e largojë nga mendja, as këngët, as poezinë!
vazhduar të shkatërrojë atë me vullnet të
në gjithnjë e më shumë shtazëve, të cilat më botës (qenia, ekzistenca, shpirti) jeton rreth Por, duhet mbrojtur ideja e tigrit dhe çdo
lirë, që përpara ka humbur betejën dhe
nuk mund të ngrihen. Kështu, njeriut nuk i nesh dhe ne jetojmë në të, se ajo na ka ngër- gjë do t’u rrëfehet dhe shfaqet, pikërisht
kuptimin e planit të Zotit. Duke e kuptuar
mbetet gjë tjetër, vetëm të ëndërrojë tigrin; thyer, se për të jemi të ndjeshëm dhe se ajo ashtu siç i ka ndodhur poetit. Mbase edhe
ndonjëherë iluzionin e vet, i kthehet botës
Tigrin në forcën, bukurinë, fuqinë, instiktin, është e ndjeshme për ne dhe ndaj mendimit më mirë. Me tigrin çdo gjë është lojë dhe
nga e cila, është shmangur dhe kur nuk
mjeshtërinë, dinjitetin e tij, gjatë moment- tonë, e dimë se edhe bashkëjetesa është e aventurë. Po, ku ka arritur ai, çfarë ka parë,
mbetet gjë tjetër, vetëm kënaqet, me të.
eve të jetës këtu dhe tash. Tigrin, i cili luan njëjtë, po me atë trup dhe ka, po atë trup të cilat civilizime vizitoi, cilat ligje të jetës
Natyrisht, vetëm disa lloje të botës
me jetën, ashtu si luan Zoti me ta. Duke u njëjtë. Se ne, ai shpirt gjithnjë na jep formën përkujton, me cilat emra shpirtërorë dhe
shtazore në mënyrë të përkryer thithin, ma-
krahasuar me perëndinë, i ka humbur të dhe ne i japim formë atij. Nëse mendimi hyjnorë jetoi dhe bisdoi Bilosniç, se kush iu
terializojnë dhe minfestojnë këtë dukuri.
gjitha këto. Humbi lojën e jetës; e humbi ynë është i përhershëm, i përqëndruar dhe i lavdërua që ka kaluar të gjitha këto - lexoni!
Kjo është posaçërisht e mrekullueshme
Perëndinë. I ka mbetur vetëm inkurajimi balancuar për diçka të caktuar, e dimë se ajo Vetëm me Tigrin, do të mund të jeni atje.
tek luanët, tigrat, elefantët, shqiponjat.... si
se është njeri dhe dhëntë Zoti atë që nuk ia e caktuara do të paraqitet si dualizëm astral Vetëm duke ‘’kalëruar’’ Tigrin do të mundni
shtazë mbretërore dhe natyrisht, vetëm tek
ka dedikuar atij. Por, dëshira e fshehtë, që para syve tanë, si figurë, si zë, zë narrator... në të njëjtën kohë, të jeni në të shkuarën, të
ata të falur nga Zoti. Njeriu, i cili duhet të
së paku për pak kohë të jetë tigër edhe më Ndërsa kur dualisti paraqitet si shpirt, nis tashmen dhe në të ardhmen; vetëm me Ti-
zhvillojë shumë sfera të botës shpirtërore,
tutje, shkrumbon si vajtim. të zhvillohet, nis të ushqehet me po atë ide grin mund të jeni këtu e gjithë ditën. Vetëm
ndërsa ende nuk ka zhvilluar dhe as ka
Në disa civilizime, disa shtazë dhe fillestare të njëjtë, nis të jetojë jetën e plotë, me Tgirin mund të arrini deri tek Budha,
miratuar ligjet themelore të botës elemen-
simbole shtazore kanë zënë vendin e perën- nis të realizohet, të plotësojë njeriun dhe Siddhartha, Muhamedi, Lao-ce,..dhe Je-
tare, ka rënë në udhëkryqet e botës së ulët
dive; mbretërit, të dërguar të perëndive, zhvillohet deri në plotësim, deri në fund. zusi... Vetëm me tigrin mund të jeni poetë!
dhe të lartë, të Shpirtit, ndërsa mundohet
kanë qenë të rrethuar me ta, ashtu siç janë Nëse është kjo, dëshirë, - deri në plotësimin Të lexosh librin mbi kalërimin dhe zbutjen
si t’i bashkojë dhe t’i kthjellojë tërësisht, të
sot sundimtarët të rrethuar me horra. Civi- e dëshirës. e tigrit, nuk është e njëjtë gjë, sikur ta ka-
shtatë rrafshet e të vërtetës hyjnore, e cila
lizimi atlantid kurorëzoi shqiponjën, astët – Dualistët astralë mund të jenë të lërosh atë, ndërsa Bolisniç, dëshiroi vetëm
duhet të paraqesë vezën aurike kozmike të
gjarpërin me pendë, egjiptasit - tërë një ko- mirë dhe të këqij, sipas idesë dhe dëshirës. këtë, ta kalirojë atë. E kalëroi të vetën, e re-
kristaltë, atë vezë të njëjtë, nga e cila doli
psht zoologjik, posaçërisht luanët; indianët Në rastin e Bolisniçit, bëhet fjalë për idenë alizoi fillimin, e la përshkrimin në këngë,
shpirti i dritës.
ende i besojnë lopës së shenjtë; ai perëndi- dhe për figurën e Tigrit, e cila i ka vibracio- apsolvoi apstralen, që nuk është e plotë
Rrafshi hyjnor e dimensionit të
mor bie nga kali në gomar, ndërsa nga go- net në nivelin më të lartë të valëve dhe po për shpirtin, por është e tepërt për një jetë.
katërt i takon jetës së të gjithë shpritrave
mari në auto-tigër. Mbretërit e tempujve të në atë moment, nis të jetojë dhe zhvillohet Kalëroni dhe jepuni pas tigrit, sikur kjo të
tokësorë dhe të gjithë qenieve. Ky është
Egjiptit, si akt të fundit të vetëshënjtërimit me gjithë madhështinë e saj. Ideja ushqente zgjasë tërë jetën! Do të jetoni pa brenga në
rrafsh karmik, në të cilin matet vetëdija evol-
duhej të flinin me luanë dhe tigra dhe vetë idenë. Figura krijonte figurën dhe tigri para shpirt, duke u çliruar nga bota e dëshirave të
uese ose sipas terminologjisë së krishterë,
t’i mbrenin në qerre dhe të silleshin në syve të poetit tonë, u bë real, deri sa dualisti hienës, që në këtë jetë! Paçi fat!
madhështia e gabimit. Në këtë rrafsh, shpir-
shkretëtirë - ç‘të bëhej le të bëhej! astral, ia veshi si këmishë, trupin e poetit.
tat bien ose shkëlqejnë, ndërsa në jetët tjera
Astrologjia kineze shenjën perën- Kjo i ngjan një opsesioni, ndërsa këtu kemi Përktheu: Mustafa SPAHIU
14 Drita E Diel 26 Prill
ENERTIN dHESkAlI Ngatërrohem me vargjet nëpër shi. lIdA lAZAj avullohen deshirat
Dhe mendimet degdisen në të Duarve të mia
Troja vdiq pas teje shkuarën, Për sytë e tu s’u dhuroi askush
në flakë…! Ndiej afshin e shtegtimeve në gji,
Nadia....
një trëndafil të çelur buzësh
Puthen kujtimet e mia me vetëtimën, Për sytë e tu Nadia,
Dhe unë ngatërrohem me vargjet nëpër Për sytë e mi!
-Hektori trojan- shi…
Ata, të thjeshtët
Ti linde për t’u bërë përjetësia e qën- 26. 12. 2007
dresës Metamorfoza e Semelies Si ortek, që plas me zhurmë në luginë
Nëpër mijëvjeçarë që ndjellin vetëm u rrokullis lajmi, nga maja e piramidës
luftëra, -Dimër në dhomë- Ka dalë nga misteri shkallë më shkallë, deri tek e fundit
Si skifter sypatrembur iu sule vdekjes, i kështjellës së drithërimave
Sepse besoje tek nderi dhe jeta… Nëpër ajrin e kësaj dhome të ftohtë, lakuriq konkuron ne ankandin e për- “Një fron po shtohet në Olimp
Lundrojnë miliona grimca dhimbjeje, ditshëm të vogëlsirave Po lind një tjetër mbret”
Troja vdiq pas teje në flakë, Që vrapojnë e më futen në shpirt shtrihet lehtësisht
Si lapidar për kurmin tënd, Dhe sjellin tek unë mijëra zgjime. në shtratin e një provimi Në garë të ethshme përshtatjeje
Pa ty, historia do të kishte një hero më një karriere zyra, sallone e kthina
pak Pse vallë u tret heshtja jote, një fundjave modelime e plastifikime
Dhe vuajtja do të ishte më e rëndë. Në ajrin – aisberg të kësaj dhome, një çasti të mjerë sipas shijes së mbretit
Ku buzët i puth një ëndërr – klithmë fusha e ndjenjave, i duket
Shpirtin e fale nën tehun e shpatës, Që fërgëllon si një refren?! e mbjellë me shkurre e hieroglife Ata, të thjeshtët djersëlarë ndalin një
Deri në vdekje mbete i lirë, gjeografia e trupit çast,
Akili mizor ta mori jetën, Përtej braktisjes ndjeva një varg male e brigje e thithin ajër me lajme të mira, ,
Por s’ta shkuli dot përjetësinë… Që nxorri lot për këtë ndjenjë, rrugën për në shtëpi shtrëngojnë rripin në brimën e fundin
I ulur sot përmbi prag, s’e gjen asnjëherë kokëulur, shpejtojnë hapin
25. 12. 2007 Trokas, por asnjë s’më dëgjon. nën ritmin e lugës, në pjatën e supës
Semele: hyjnesha e drithërimave të
Dhe dhoma hesht porsi një varr, zemrës
Shekull që fle në boshësi- Unë fle dhe zgjohem brenda saj, Pavdekësia
Që atë çast që jemi ndarë,
Kuturisen matrapazët e shekullit të ri Dhoma është kthyer në akullnajë… Falmë Sikur të mundte i gjithë kopshti
Nëpër dyqanet e mbushura me drita, Do të fluturonte përtej malit
Në vend të zemrës kanë qymyr të zi, 27. 12. 2007 Kur duart e tua për t’i shpëtuar dhëmbëve të acartë të
Në vend të shpirtit, prona dhe makina. me dashurinë profetike për tokën brymës
korrnin e mbillnin që sulmon natën tinëzisht
Paraja pështyn mbi kalldrëmet e jetës, Mua, fëmijës së pafajshëm Mundën veç kokrrat,
Male plehrash i flenë përbri, -Shtëpia e vjetër- vështrimi ma përvidhnin të ëmblat, të butat
Humbi ëndrra përtej honeve të skëter- Duar të flashkëta, që këndelleshin në të heshtura, të urtat
rës, Tek kokrrat e rrushit të zi hije si vajza me sjellje të përkorë
Ishim njerëz, u kthyem në ujq, luku- E gjeta shpirtin, Digjem tani rreshtohen në arka e kosha
ni… Në shtëpinë e vjetër të prindërve… në zjarre puthjesh Dhe ditë e netë
Era e karafilëve më vuri në gjumë, që s’i mbolla në kallot e atyre duarve ëndërrojnë pavdekësinë
Në vend të dijes skërmitet hipokrizia, Rrezet e diellit vallëzonin në dritare, Falmë e puthmë baba, deri një mëngjes
Bima Grande na mbiu në kokë, Lulet e limonit që vinin tek unë, Ti, fllad i çdo stine kur mbi faqekuqen e më të bukurës
Vdiqën idealet, të na rrojë djallëzia, Më sillnin në shpirt aromë dhe zjarre… Siç puthje i pari, të zjarrtat agime mollë
Mbretëresha e njerëzve të mjerë mbi përdridhet një krimb sa një gisht
tokë. Eh, ajo shtëpi,
E vjetër, plistharë dhe baltë, Asgjë nuk humb
Shekulli i ri lundron mbi dallgët e Kujtime fëmijërie futur në varre, Për sytë e tu
kohës, Në pragun tënd vdes nëpër ëndrra Drithmon qielli si frymë e gjallë njeriu
Dielli njerëzor u tret në pafundësi, E sërish nëpër ëndrra, ti më ngjalle… Një natë netësh, yjesh të hidhëruar Asgjë nuk humb, them me vete.
Paraja pështyn mbi kalldrëmet e jetës smeraldë lotësh pikonin qerpikut tim
Që mbart mbi shpinë veç boshësi… Në kokrrat e rrushit të zi u bëra verë, të pashë në qiell Nadia Anjuman Si leku i fatit
E rigjeta shpirtin Ti më i bukuri yll Në palët e ngrohta të bukëvalës së kër-
08. 12. 2008 Në shtëpinë e vjetër të prindërve… pluhur i verdhë kostelacionesh shëndellave
Eshtrat e nënës mbështjellë me dhè
-Përhumbje- 14. 08. 2008 shpirti yt Hipotekuar diku
Syri yt i pavdekur Djegur prej vetëtimës
Copëza fletoresh më kanë mbetur në lexon dëshirat e mia Dhe hiri i mbetur i flatrës së fluturës.
mendje, -Ora e kohës- në ujëra pamundësie molisur
Mbushur me skica dhe poezi, bimë të brishta në një fushë të djegur Nuk humb asgjë, përsëris
E humbas vetveten sërish nëpër endje, Shpatë tehmprehtë mbi shpirtrat tanë, Gjersa në sytë e sime bije,
Ngatërrohem me vargjet nëpër shi. Tik – tak vrasës vdesin pa puthur lulëzimin digjen zjarret e mi.
Që ha ngadalë jetën sytë e mi
Kaltërsia ka humbur përtej reve të Dhe shton historinë si sytë e tu Dhe s’është çudi
rënda Me gjurmë shekujsh. përgjaken, para malit të akullt kanunor Në kokën e shogët të një qytetari të
Dhe koha më sjell vetëm vetmi, Në bardhësinë e pashkelur të ëndrrës kode, zakone, paragjykime botës
Zgjuar jam, por tretem nëpër ëndrra, Akrepat e rëndë rrokullisen plot i rrinë qafës sime Të rrjedhë lëngu i trurit të Eskilit
Ngatërrohem me vargjet nëpër shi. zhurmë, si shpatë mesjete E të printuara në format A4
Si ortekë galaktikash Tragjeditë e humbura, t’i shfaqen
Në trungun e heshtjes e vara trishtimin, Mbi orën e kohës… Përmasat e lirisë, sa shtëpia njerëzimit
Më dogji malli i etjes për ty, ku drita hyn e kuadratuar
Përloten shqisat e mia për frymëzimin. 05. 12. 2008 në çdo frymëmarrje
E Diel 26 Prill Drita 15
jU këSHIllojmë këTo lIBRA
“Dengu i shpresës” është rezultantja e publiçistikës së Ylli Xhaferrit, Pas një përvojë të pazakontë udhëtimesh njohës në krejt rruzullin dhe
gjatë më shumë se një dekade dhe kësisoj, mbart në vetvete Shqipërinë në gjuhët e tij kryesore, Ilia njeh me rrënjë natyrën copëzuese dhe
e këtyre viteve, parë në optikën e intelektualit të shqetësuar për fatin e shpërbërëse të pasmodernitetit dhe synon ngjizjen e harmonishme të
saj. Ky shqetësim dëliret para historisë së kaluar, gjurmëve të saj, aktu- universit në vetëdijen e lexuesit, pikërisht përmes copëzimit të lëndës
alizohet tek jeta e përditshme e personazheve, që hasen gjatë rrugëtimit artistike. Thembra e kujtesës shndërrohet kësisoj në plagë, por, në të
autorial, për t’u lartësuar në nivelin e epërm të shpresës për një ardh- vetmen plagë, nga e cila mund të thithet ajër.
mëri për të cilën, intelektualët kanë përgjegjësinë për ta mbrujtur hem Dr. Ardian Kyçyku
me anë të mendimit, hem me anë të veprimit.
Granit Zela
Fjalori i mitologjisë dhe demonologjisë shqiptare është sintezë e ku- Poeti kryengritës, nga Kollovozi i Kukësit, Havzi Nela (1934 - 1988),
jdesshme e gjithë punës së dijetarëve në këtë fushë të dijes. Janë qëm- ishte njëri nga ata që s`u pajtua asnjëherë me të keqen, që solli dhe po e
tuar, qortuar dhe tëharrur materiale të ndryshme, me synimin për të ar- sillte vazhdimisht regjimi komunist në Shqipëri gjatë viteve të sundimit
ritur në njëfarë shumatoreje të rezultatave të gjertanishme. Krahas kësaj, të tij(1945-1990). Shkrimtari Petrit Palushi, studiues i kahershëm i jetës
në nodnjë rast është dhënë dhe mendimi i autorit për ndonjë çështje së Havzi Nelës, dëshmon në një rrëfim rrënqethës dhe frymëmbajtës,
ende të pandriçuar mire, siç është rasti i shtjellimit të ndonjë simboli dramën e poetit të varur në litar, Havzi Nela, për ekzekutuesit e të cilit,
apo interpretimi i figurave. mungesa e pendesës është një shenjë e kobshme mosreflektimi.
16 Drita E Diel 26 Prill
gazeta “drita” merr një nismë të veçantë për të gjithë art-dashësit dhe lexuesit e saj. Nga ky numër e në vijim në do
të risjellim përmes dorës së piktorit dhe heraldistit Bujar kARdASHI, një seri stemash të cilat vijnë nga e shkuara e
largët e para-ardhësve tanë. Ato do të vijnë të ri punuara me një grafikë mjaft interesante dhe të hijshme. Stema e
paraqitur është e familjes kASTRIoTI dhe TRIBAldA. Për informacion më të detajuar mbi stemat mund t’i drejto-
heni z. kardashi në adresën e postës elektronike: araldika@artistet.org
Drejtimi: Redaktore Gazeta “DRITA”
Për pajtime kontaktoni me redak- Kontakti:
Alban Kardashi Elona Malosmani del dy herë në muaj.
sine në adresen elekronike redaksia@artistet.org
Kryeredaktor Hilda Loci Gazeta “DRITA”
redaksia@artistet.org kryeredaktori@artistet.org
Granit Zela letraro-kulturore
Related docs
