TC YILDIZ TEKNĠK ÜNĠVERSĠTESĠ SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜRÜ ĠġLETME ANA BĠLĠM DALI ĠġLETME YÖNETĠMĠ TEZSĠZ YÜKSEK LĠSANS PROGRAMI YÜKSEK LĠSANS DÖNEM PROJESĠ
REKABET YAPMAMA BORCU VE REKABET YAPMAMA SÖZLEġMESĠ
NEJLA BĠLGE ATĠLA 06719032 DANIġMAN PROF. DR. MURAT DEMĠRCĠOĞLU
ĠSTANBUL 12.01.2009
ÖZ REKABET YAPMAMA BORCU VE REKABET YAPMAMA SÖZLEġMESĠ Nejla Bilge Atila Ocak, 2009
Bu çalıĢmanın amacı, günümüz piyasa ve rekabet koĢullarında iĢletme içi bilginin korunmasına yönelik hukuki yaptırımlar ve iĢveren tarafından alınan önlemleri detaylı olarak incelenmesidir. AraĢtırma konusu incelenirken bireysel ĠĢ Kanunu, Borçlar Kanunu, Türk Ticaret Kanunu ve Anayasa düzenlemeleri arasında iliĢki dikkate alınmıĢtır. Bu çalıĢma dört bölümden oluĢmaktadır. Konu ile ilgili çeĢitli kaynaklar seçilerek araĢtırma konusunun farklı yönlerden incelenebilmesi sağlanmıĢtır. Rekabet Yapmama Borcu ve Rekabet Yasağına iliĢkin iĢveren ve iĢçi arası oluĢturulan sözleĢmelerin kapsamı, hükümleri, sona ermesi ve sona ermesi ardından bağlayıcılığının devam etmesi üzerine araĢtırma yapılarak iĢçinin rekabet
sözleĢmelerine tabi tutulması halinde çalıĢma hayatına karĢı olacak etkilerin sonuçları değerlendirilmiĢtir.
Anahtar Kelimeler; Rekabet, Rakip, Rekabet Yasağı, Sadakart Borcu, ĠĢ SözleĢmesi, Rekabet Yasağı SözleĢmesi
ÖNSÖZ
ĠĢletmelerin piyasa değerini derinden etkileyen ve hayati öneme sahip ticari sır ve bilgilerin saklanması sorumluluğu iĢçiye aittir. ĠĢçinin üzerindeki bu büyük sorumluluğun sınırlarının belirlenmesinde de kanunlarımız devreye girmektedir. ĠĢçi ve ĠĢverenin birbirlerine karĢı sorumlulukları ile geliĢen bağlılık kavramı günümüzün rekabet koĢullarında çok önemli bir anlam ifade etmektedir. ĠĢçinin Rekabet Etmeme Borcu ve Rekabet Yasağı sözleĢmesi araĢtırma konumun seçiminde bana fikir serbestisi tanıyıp ve yardımları ile yol gösteren Sn. Prof. Dr. Murat DEMĠRCĠOĞLU’na teĢekkürü bir borç bilirim. Bu çalıĢmanın hazırlanmasının nedeni, ĠĢ Hukukunda rekabetin yeri hakkında bilgilendirmede bulunabilmektir. Konu hakkında görüĢ edinmek isteyen kiĢilere katkı sağlaması ise en içten dileğimdir .
Nejla Bilge ATĠLA 06719032
Ocak 2003, Ġstanbul
ĠÇĠNDEKĠLER
ÖZ ……………………………………………………………………………………… ii ÖNSÖZ ………………………………………………………………………………… iii ĠÇĠNDEKĠLER ……………………………………………………………………...... iv 1. GĠRĠġ........................................................................................................................ 1-2 2. REKABET KAVRAMI ............................................................................................... . 2.1. Rekabetin Tanımı ................................................................................................. 3 2.2. ĠĢ SözleĢmesinin Tanımı....................................................................................... 4 2.3. ĠĢ SözleĢmesinden Doğan Borçlar ....................................................................... 5 3. ĠġÇĠNĠN REKABET YAPMAMA BORCU .............................................................. . 2.1. Rekabet Yapmama Borcunun Kapsamı ............................................................ 6 2.2. Rekabete Konu Durumlar ................................................................................... 7 2.3. Rekabet Yapmama Borcunun Süresi ................................................................ 8 4. REKABET YASAĞI SÖZLEġMESĠ ......................................................................... . 4.1. Rekabet Yasağı SözleĢmesinin ġartları ve Hükümleri ..................................... 9 2.2. Rekabet Yasağının Sınırlandırılması ............................................................... 10 5. ĠġÇĠNĠN SADAKAT BORCU VE ELDE EDĠLEN BĠLGĠLERĠN REKABET YASAĞI SÖZLEġMESĠNE AYKIRI KULLANILMASINA ĠLĠġKĠN ÖRNEKLER . 4.1. ĠĢyerinde Elektronik Posta Kullanımı .............................................................. 11 2.2. Rekabet Ġle Ġlgili Örnek Davalar ................................................................ 12-13 6. SONUÇ ....................................................................................................................... 14 KAYNAKLAR ............................................................................................................... 15 ÖZGEÇMĠġ ................................................................................................................... 16
1. GĠRĠġ
Günümüzde rekabetin temel dayanağı olan bilgi ve bilginin korunması iĢletmeler için stratejik bir önem taĢımaktadır. ĠĢletmelerin rekabet avantajı elde edebilmesi ve sahip oldukları bu avantajı sürdürebilmeleri için rakip kabul ettikleri iĢletmelerden farklı, onların uygulayamayacağı ve taklit edemeyeceği kendilerine özgü bir yol izlemesi gerekmektedir. Bu çalıĢmanın amacı, iĢletmeye ait var olan ve sonradan edinilen gizli ya da rakip iĢletmelerin fayda elde edebileceği bilgilerin korunmasına iliĢkin hukuki düzenlemeler ve süreçler hakkında bilgi vermek ve uygulama örnekleri ile tartıĢmaktır. ĠĢletmeler için stratejik önem taĢıyan bilgi, örgüt yapısı gereği iĢ yeri çalıĢanları arasında bir ağ Ģeklinde oluĢmakta ve günlük çalıĢma ortamında geliĢerek, üçüncü kiĢiler tarafından bilinmemesi, halka açıklanmaması, iĢ yerinde çalıĢan kiĢi ya da kiĢilerce bilinmesi gereken, saklı kalması halinde rakip firmaların haklı ya da haksız menfaat elde edemeyeceği, değer taĢıyan ve ikame edilemeyen bilgidir. Bu çalıĢmada, gizli bilgilerin korunmasına yönelik oluĢturulan en önemli kontrol mekanizması olan rekabet yasağının kapsamı, iĢverenin iĢçinin rekabetini yasaklayan uygulamaları, iĢ iliĢkisi gereği de taraflar arası kararlaĢtırılacak rekabet yapmama yasağını içeren rekabet sözleĢmesi tartıĢılacaktır. Bu çalıĢma konusu araĢtırılırken, Prof. Dr. A. Murat DEMĠRCĠOĞLU ve Prof. Dr. Tankut CENTEL’in (12. bs, 2007) bireysel iĢ hukuku düzenlemelerine iliĢkin kitabı, Prof. Dr. Cevdet YAVUZ’un (6. bs, 2008) iĢçinin akdi nitelikteki rekabet yapmama borcu üzerine çalıĢması, Yard. Doç. Dr. M. Fatih UġAN’ın (2003) iĢ hukukunda iĢ sırrının korunması, sır saklama ve rekabet yasağına iliĢkin kitabı kaynak alınarak, konu hakkında uzman nitelikteki kiĢilerin yorumları incelenmiĢtir. 1
AraĢtırma konusu incelenirken bireysel iĢ hukuku ve borçlar hukuku düzenlemeleri dikkate alınmıĢtır. Bu çalıĢma dört bölümden oluĢmaktadır. Birinci bölümde rekabet ve iĢ sözleĢmesi kavramları ile iĢçinin iĢ sözleĢmesinden doğan borçları tanımlanmaktadır. Ġkinci bölümde, iĢçinin iĢ sözleĢmesinden doğan rekabet yapmama borcu ve
iliĢikli durumlar incelenmiĢtir. Üçüncü bölümde, iĢveren tarafından oluĢturulan rekabet yapmama sözleĢmesinin genel hüküm ve uygulamalarından bahsedilmiĢtir. Son olarak dördüncü bölümde ise konu ile ilgili hukuki dava, uygulama örnekleri ve günümüzde geliĢen elektronik haberleĢme teknolojisi ile baĢlayan bilgiyi koruma önlemleri hakkında bilgi verilmiĢtir. Bu çalıĢma genel bir değerlendirme içeren sonuç bölümü ile tamamlanmıĢtır.
2
2. REKABET KAVRAMI 2.1. Rekabet ve Rekabet Yasağının Tanımı
Ġktisadi kelime anlamı ile rekabet, herhangi bir konuda kiĢi ve / veya gruplar arasındaki üstünlük kurma mücadelesidir ¹. Rekabetin kelime anlamı gereği, iĢletmeler ve çalıĢanlar piyasa Ģartlarına uyum sağlayabilmek için menfaatlerini korumaya ve birbirlerine göre üstünlük sağlamaya çalıĢırken, sahip oldukları stratejik değere sahip bilgiyi korumak istemektedirler. Bu doğrultuda, herhangi bir iĢ alanında birbirleri üzerinde üstünlük kurmaya çalıĢan aynı ya da benzer ikame edilebilecek ürün ve / veya hizmet üreten iĢletmeler rakip olarak kabul edilmektedir ². Ekonomik ve iktisadi faaliyetlerini güvence altına almak isteyen iĢletmeler, iĢletme içinde oluĢan değerli bilgiyi koruma altına almak adına, iĢçilerinin rekabet yapma memnu’iyyetini iĢ akdine bağlamakta ve iĢ iliĢkisi bitse dahi iĢçinin rekabet Ģartlarına uymasını sağlamaktadır. ĠĢ akdi ile iĢçinin iĢverene karĢı borçları arasına giren rekabet yasağı, Borçlar Kanunu Tasarısı 553 maddesinde tanımlanmıĢtır.
“ B.KT.m.553-(D. Rekabet yasağı) Bir iĢletmenin bütün iĢlerini yöneten veya iĢletme sahibinin hizmetinde bulunan ticari temsilciler, ticari vekiller, veya diğer tacir yardımcıları, iĢletme sahibinin izni olmaksızın, doğrudan doğruya veya dolaylı olarak kendilerinin ya da bir üçüncü kiĢinin hesabına iĢletmenin yaptığı türden bir iĢ yapamayacakları gibi, bunun yerine ticari temsilcinin ticari vekilin veya diğer tacir yardımcısının kendi hesabına yaptığı veya üçüncü kiĢilere yaptırdığı iĢlerin kendi hesabına yapılmıĢ sayılması ve bu iĢler dolayısıyla aldıkları ücretin verilmesi veya aynı iĢlerden doğan alacağın devredilmesini isteyebilir. “
GeliĢen piyasa koĢulları çerçevesinde rakip iĢletmeler ile iliĢkilerini düzenlemek isteyen iĢletmeler, rakip iĢletmeler hakkında bilgi edinme yoluna gitmekte bu doğrultuda da bu bilgilerin en düzenli Ģekilde elde edilebileceği çalıĢanlar rekabet yapma yasağı ile kısıtlanarak, iĢletme sırlarının açığa vurulmasına engel olmaktadır.
¹ TÜRK DĠL KURUMU, BSTS / Ġktisat Terimleri Sözlüğü; Rekabet, Herhangi bir etkinlik alanında ayrı ayrı kiĢi ya da gruplar arasında sürdürülen üstün olma mücadelesi. ² TÜRK DĠL KURUMU, Güncel Türkçe Sözlük; Rakip, Herhangi bir iĢte, bir yarıĢta, birbirini geçmeye çalıĢan, aynı Ģeyi elde etmeye uğraĢan kimse.
3
2.2. ĠĢ SözleĢmesinin Tanımı
ĠĢverenler, çalıĢanlarının aidiyet duygusunu geliĢtirmek adına, kurumlarının vizyon ve misyonlarına uygun çalıĢma Ģartlarını çeĢitli yönergelere bağlayarak bir hizmet akdi oluĢturmaktadırlar. Hükümleri, Borçlar Kanunu ve ĠĢ Kanunu baz alınarak hazırlanan hizmet sözleĢmeleri iĢveren ve iĢçilerin çalıĢma Ģartları ile bağlılıklarının koĢullarını belirlemektedir. B.K.m.313 f.1’de hizmet sözleĢmesi, “ Hizmet akdi, bir mukaveledir ki onunla iĢçi, muayyen veya gayri muayyen bir zamanda hizmet görmeyi ve iĢ sahibi dahi ona bir ücret vermeyi taahhüt eder” olarak tanımlanmıĢtır. 4857 sayılı ĠĢ K.m.8 f.1.’de ise “ĠĢ sözleĢmesi, bir tarafın (iĢçi) bağımlı olarak iĢ görmeyi, diğer tarafın (iĢveren) da ücret ödemeyi üstlenmesinden oluĢan sözleĢmedir” tanımı yapılmıĢtır ki bu iki tanımlama arasındaki “bağımlılık” Ģartının farkı açıkça ortaya çıkmaktadır. ĠĢ SözleĢmesi; iĢçinin belirli veya belirsiz bir süre için iĢverene bağımlı olarak iĢ görmeyi ve iĢverenin de ona bir ücret ödemeyi üstlendiği özel hukuk sözleĢmesidir (Demircioğlu, 2007,75). Hizmet sözleĢmesi asıl olarak bağlılık iliĢkisine dayalıdır. ÇalıĢanların iĢverenin talep ettiği hizmete karĢılık iĢ görme borcuna karĢılık iĢverenin de çalıĢanı denetleme hakkı bulunmaktadır. ĠĢ sözleĢmeleri Ģekle tabi değildir, çalıĢan ile iĢveren arasında anlaĢmaya varılan hususlar çerçevesinde iĢveren talep ettiği hizmeti alabilmek için gerekli koruyucu tedbirleri iĢ sözleĢmesi sayesinde alabilir. Yalnız bu tedbirlerin açık bir ifade ile kararlaĢtırılması gerekmektedir, iĢ sözleĢmesi iĢçi iĢten ayrıldıktan sonraya yönelik de olabilir. Tabi ki bu tedbirlerin iĢçinin çalıĢma özgürlüğünü etkileyecek nitelik kazanması durumunda, piyasa Ģartları gereği rekabet özgürlüğü kısıtlanabilir.
4
2.3. ĠĢ SözleĢmesinde ĠĢçinin Borçları
Borçlar Kanunun 320-322 hükümleri çerçevesinde iĢçinin borçları
düzenlenmiĢtir. ĠĢçinin baĢlıca borçları; iĢi Ģahsen ifa, talimatlara uyma, denetime katlanma, iĢi özenle yapma, zaruret hallerinde fazla çalıĢma, koruma borcu, sadakat ve rekabet yapmama borcudur. ĠĢçinin sadakat borcu genel olarak iĢverenin menfaatlerinin korunmasına yönelik gerekli tüm davranıĢ ve hareketlerdir. ĠĢçinin sorumlu olduğu yapılması gereken ve yapılmaması gereken hareketler bulunmaktadır. Sadakat borcunun kapsamı bu doğrultuda çok geniĢ olabilmektedir. ĠĢ verenin menfaatine yönelik davranıĢların gösterilmesi ile iĢ vereni zarar uğratacak davranıĢlardan
kaçınılmasının gerekliliği, iĢçinin sır saklama, hesap verme, tehlike anında iĢ verene yardım, iĢ sahibine karĢı rekabette bulunmama borçlarını da kapsamaktadır (Yavuz, 2008, 289). Rekabet avantajı elde etmek isteyen Ģirketler yüksek maliyetlere katlanarak rakiplere karĢı üretim ve pazarlama yeteneklerini geliĢtirme amacındadırlar. Bu durum ĠĢçinin rekabet yapmama borcunu iĢletmeler için önemli bir konuma taĢımaktadır. Örneğin iĢçinin bir Ģirketin müĢteri portföyünü bilmesi veya iĢ yeri sırlarına kolaylıkla ulaĢabilmesi, iĢçiyi Ģirkete zarar verebilecek bir bilgi kaynağı haline getirmektedir. ĠĢçinin rekabet yapmama borcu, iĢ sözleĢmesi ile iĢçinin iĢten ayrıldıktan sonraki yaĢamına da müdahele edeceği için iĢçinin, yasağın kendi iĢ hayatı için zararlı olup olmadığını tespit ettirmek amacıyla dava hakkı bulunmaktadır. B.K. tasarısının 444. maddesinde, dava hakiminin hakkaniyet ölçüleri doğrultusunda rekabet yasağının sınırlarını belirleyebilmesi ele alınmıĢtır.
5
3.
ĠġÇĠNĠN REKABET YAPMAMA BORCU 3.1. Rekabet Yapmama Borcunun Kapsamı
Borçlar Kanunun 455. maddesi gereği iĢçinin iĢ yeri sahibinin izni olmadan Ģahsı ya da üçüncü kiĢiler menfaatine iĢ yapması yasaklanmıĢtır ve iĢ verenin göreceği zarar da tazmin hakkı altına alınmıĢtır. ĠĢçinin sözleĢmesinin haklı fesih nedenleri arasında bulunan doğruluk ve bağlılıkla bağdaĢmayan haller kapsamına giren rekabet yasağına konu davranıĢların detaylı açıklaması kanunlarımızda yer almamaktadır. Bu konuda dava hakiminin hangi davranıĢ ve hareketlerin doğruluk ve bağlılığa aykırı sayılacağına dair karar vermesi gerekmektedir. ĠĢ sözleĢmelerinde yer alan, iĢçinin çalıĢma süresi dahilinde ve iĢ iliĢkisi kesildikten sonrasını kapsayan rekabet yapmama borcu ve buna dayalı rekabet yasağı, iĢçinin benzer bir iĢ kolunda iĢ yapamamasını, rakip iĢyerinde çalıĢamamasını, rakip iĢyerinde aynı, benzeri ya da benzeri olmayan herhangi bir konumda çalıĢamamasını sağlayabilmektedir. Ancak iĢçinin rekabet yapmama borcu kanun gereği hüküm ifade ederken, rekabet yasağı ve kapsamı sözleĢme süresince olabilmektedir. ĠĢçinin rekabet yapmama borcu altında ezilmemesi için de kanun hükümlerine çeĢitli düzenlemeler getirilmiĢtir. Borçlar Kanunu madde 348/1’e göre rekabet yasağı kapsamı belirlenmiĢtir;
“ ĠĢ sahibinin müĢterilerini tanımak veya iĢlerinin esrarına nüfuz etmek hususlarında iĢçiye müsait olan bir hizmet akdinde her iki taraf da akdin hitamından sonra, iĢçinin kendi namına iĢ sahibi ile rekabet edecek bir iĢ yapmamasını ve rakip bir müessesede çalıĢmamasını ve böyle bir müessesede Ģerik veya sair bir sıfatla alakadar olmamasını, Ģart edebilirler “
Her türlü halde, rekabet ile ilgili kapsam belirlenirken iyi niyet ve ahlak kuralları temel alınmaktadır ve iĢçinin doğruluk ve dürüstlük kuralına aykırı her türlü davranıĢtan kaçınması borç altına alınmıĢtır. ( UĢan, 2003,140)
6
3.2. Rekabete Konu Durumlar
ÇalıĢanların iĢ yaĢamı boyunca iĢverene karĢı rekabet yapmama borcu kapsamında kaçınılması gereken bazı durumlar bulunmaktadır. ĠĢçi rekabet konu davranıĢlarının incelenmesinde davranıĢın gerçekten rekabete yönelik olup olmadığı tartıĢılmaktadır. ĠĢçinin Ģahsı adına iĢ gördüğü iĢletme ile aynı iĢ kolunda bir iĢ yeri kurması ya da benzer bir davranıĢ bulunması dürüstlük kuralına aykırı olmaktadır. ĠĢçinin iĢverenden öğrendiği bilgiler ile Ģahsı menfaatine iĢ yapması rekabet borcuna aykırıdır. ĠĢçinin rakip bir iĢ yerinde çalıĢması ya da ortak olmasının rekabete konu olması yapılan iĢin rekabet oluĢturabilecek Ģekilde olmasına bağlıdır. Örneğin iĢ sırlarına hakim olamayacak bir personelin rakip firmanın yine iĢ sırrının kullanılamayacağı bir bölümünde çalıĢması rekabete konu değildir. Bu konuda karar verebilmek için dava hakiminin detaylı tespiti gerekmektedir. ĠĢçinin iĢ sözleĢmesinde bulunan rekabet yasağı çerçevesinde iĢinden ayrıldıktan sonra rakip firma ile iĢ ortaklığına girme hazırlığı rekabet sayılmamaktadır. ĠĢçi bu durumundan eski iĢverenini haberdar etmek zorunda değildir. ĠĢçinin iĢ yerinden ayrılacağını iĢ çevresine bildirmesi rekabete konu değildir fakat bu durum iĢ verenin menfaatine zarar verici bir durum yaratır ise iĢe ait sırların kullanıldığı kabul edilebilir ve rekabet etmeme borcu kapsamında değerlendirilerek hüküm altına alınabilir. (UĢan, 2003, 151) ĠĢçinin bir iĢ yerinin belirli bir değere sahip bilgilerini ve sırlarını üçüncü kiĢilere vermesi ve bu durumdan menfaat elde edilmesi ĠĢ ve Borçlar kanunu ile Türk Ticaret Kanununca da haksız rekabet olarak kabul edilmektedir. (T.K. m.566)
7
3.3. Rekabet Yapmama Borcunun Süresi
Kanun gereği hüküm altına alınan rekabet yapmama borcu iĢ sözleĢmesi ile de rekabet yasağı kapsamı altın alınmakta hem iĢ sözleĢmesi süresince hem de iĢçinin iĢyerinden ayrıldıktan sonraki yaĢamını etkilemektedir. ĠĢçinin sadakat borcu iĢ sözleĢmesinin süresi ile sınırlıdır, iĢ iliĢkisinin kesilmesi halinde sona erer. Belirli ya da belirsiz süreli iĢ sözleĢmelerinin iĢçi tarafından feshedilmesi halinde rekabet yapmama borcunun iĢ iliĢkisi kesildikten sonra da devamı söz konusudur. Hizmet sözleĢmesi iĢveren tarafından feshedilirse rekabet yapmama yükümlülüğü son bulur. AnlaĢma ile sözleĢmenin sona erdirilmesi halinde yine rekabet yapma yükümlülüğü sona erer. ĠĢçi veya iĢverenin halı nedenler ile sözleĢmesi sonlandırması halinde, de borcun sona ermesi söz konusudur. ĠĢçinin davranıĢ ve iyi niyet ile ahlak ve doğruluk kurallarına aykırı hareketi de rekabet etmeme borcunun devam etmesine neden olmaktadır. (UĢan, 2003, 159) Rekabet etmeme borcunun süresi esas olarak iĢ sözleĢmesinin sona erme biçimine bağlıdır. ĠĢverenlerin iĢçinin çalıĢma hayatını olumsuz etkilememesi için rekabet yapmama sözleĢmesinde ticari sırlara odaklanarak iĢçinin davranıĢlarının
engellenmesinin önüne geçmesi gerekmektedir. Borçlar Kanunu madde. 352’ye göre;
“ Rekabet memnuiyetinin bekasında iĢ sahibinin hakiki menfaati bulunmadığı sabit olursa, bu memnuiyet nihayet bulur. ĠĢ sahibi iĢçinin feshi muhik gösterecek bir kusuru yok iken akdi feshetmiĢ yahut iĢ sahibinin feshi haklı gösteren bir kusuru dolayısıyla akit iĢçi tarafından feshedilmiĢ ise, iĢçi aleyhine memnuiyete muhalefetinden dolayı dava ikame edilemez.”
Borçlar kanunun bu maddesinin kapsamı daha çok iĢçiyi koruyucu niteliktedir.
8
4.
REKABET YASAĞI SÖZLEġMESĠ 4.1. Rekabet Yasağı SözleĢmesinin ġartları ve Hükümleri
Rekabet yasağı sözleĢmesinin Ģartları genel olarak iĢçinin reĢit olması (B.K. m. 348 f. Son, “ işçi, akdin yapıldığı zamanda reşit değil ise rekabet memnuiyetine dair olan şart batıldır”) , iĢ verenin rekabetten bir menfaatinin bulunması (B.K. m. 348 f.2., rekabet memnuiyetine dair olan şart, ancak işçinin müşterileri tanımasından ve esrara nüfuzundan istifade ederek iş sahibine his olunacak derecede bir zarar husulüne sebebiyet verebilecek ise caizdir.”), uygulanan yasağın sınırlarının bulunması ve Ģekil olarak yazılı (B.K. m. 350, “rekabet memnuiyeti, sahih olmak için tahriri mukaveleye merbut olmak lazımdır”) olmasıdır. Borçlar Kanunu madde 348 kapsamında düzenlenen sözleĢme Ģartlarına göre iĢçi yasağın kendi iktisadi geleceğini tehlikeye soktuğunu kanıtlayabilecek olması halinde dava açabilmektedir. Rekabet yasağına uyulması Borçlar Kanunu madde 348’de düzenlenmiĢtir ve iĢveren rekabet yasağını ihlal eden çalıĢanından tazminat talep edebilir. Tazminat hakkı Borçlar Kanunu madde 351 f.1’de “rekabet memnuiyetine muhalif harekette bulunan iĢçi, bu muhalefet sebebi ile eski iĢ sahibinin duçar olduğu zararları tazmin ile mükelleftir” olarak ifade edilmekte, iĢverenlere iĢ sözleĢmesine cezai Ģart ekleyebilme serbestisi getirmektedir. Fakat, iĢverenin çıkarlarının korunması söz konusu iken iĢçinin iĢveren ile rekabet etmeye yönelik davranıĢlarının önlenmesi ile iĢçinin çalıĢma hayatını sağlı bir Ģekilde yürütebilmesi arasında bir denge kurulması gerekmektedir. Bu dengeyi sağlayabilmek için yapılan rekabet yasağı sözleĢmeleri iĢçinin beklenildiği gibi davranmasını sağlamaya yöneliktir. Rekabet yasağının ölçüleri belirli sınırlara tabidir. 9
4.2. Rekabet Yasağının Sınırlandırılması
Rekabet yasağı sözleĢmesi zaman, yer, ve konu itibariyle sınırlandırılmaktadır. ĠĢverenin ve iĢçinin durum ve davranıĢlarının bu sınırlara uygun olması da tartıĢılmalı ve bu doğrultuda sözleĢme hazırlanmalıdır. Sınırlandırmada en önemli husus, belirlenen sınırların, iĢçinin tecrübelerine ve geçimini sağlamasına, piyasanın durumuna, yaĢ, sağlık ve aile durumlarına göre olmasıdır. Rekabet Yasağı sözleĢmeleri için belirli bir zaman sınırı öngörülmemiĢtir. Zaman kıstası belirlenirken yine iĢçinin çalıĢma hayatını idame ettirebileceği bir sınır olmalıdır. Bu zamanın iĢçinin ekonomik hayatını hakkaniyet ölçüleri doğrultusunda sınırlaması esastır. Rekabet Yasağı sözleĢmesi yer bakımından sınırlandırılmıĢ olmalıdır. Bu doğrultuda iĢverenin hitap ettiği ekonomik alan belirlenerek iĢçinin bu alanın dıĢında istediği faaliyeti sürdürebilmesine olanak sağlanır. Yer kıstasının iĢverenin iĢ iliĢkisi içerisinde olduğu çevresi ile sınırlı kalması gerekmektedir. Rekabet Yasağı sözleĢmeleri konu bakımından iĢ yerinde talep edilen hizmet ile aynı ya da ikame edilebilir nitelikte olmasıdır. Faaliyet alanı çok geniĢ olan iĢ yerleri için belirlenen konular herhangi bir dava söz konusu olması halinde halimin bilirkiĢiye baĢvurmasına neden olabilir. SözleĢmenin sona erkesinden sonra dahil olunan faaliyet alanları Rekabet Yasağı sözleĢmesinin konularına dahil edilemez. (UĢan, 2003, 246) Rekabet Yasağı sözleĢmesinin zaman, yer ve konu bakımından uygun ve makul olmaması ve iĢçinin sözleĢme Ģartlarına tek baĢına müdahele edememesi halinde açılabilecek bir davada sözleĢme Ģartlarına itiraz nedeniyle sözleĢmenin geçersiz olması söz konusu olabilir.
10
5. ĠġÇĠNĠN SADAKAT BORCU VE ELDE EDĠLEN BĠLGĠLERĠN REKABET YASAĞI SÖZLEġMESĠNE AYKIRI KULLANILMASINA ĠLĠġKĠN ÖRNEKLER 5.1. ĠĢ Yerinde Elektronik Posta Kullanımı
ĠĢ Kanunun madde 25/II/e bendine göre “ işçinin, işverenin güvenini kötüye kullanmak, hırsızlık yapmak, işverenin meslek sırlarını ortaya atmak gibi doğruluk ve bağlılığa uymayan davranışlarda bulunması “ kanun hükmüne bağlanarak iĢçinin gizlilik ihlalinde bulunmasının önüne geçilmiĢtir. Bu doğrultuda, günümüzde çalıĢanların günlük iĢ akıĢlarında yoğun olarak kullandığı Ģahsına ya da iĢyerine ait elektronik haberleĢme araçları iĢ sözleĢmelerinin gizlilik maddesi kapsamı altına alınmıĢtır ve iĢveren tarafından denetime tabi tutulmaktadır. Elektronik posta yoluyla iĢverene ait değer taĢıyan bilgilerin, ticari sırların ya da iĢyeri hakkında olabilecek her türlü bilginin aktarılması sözleĢme hükümlerince haklı fesih sebebidir. GeliĢen teknoloji ile birlikte günlük yaĢamımızın önemli bir iletiĢim aracı haline gelen elektronik posta gönderilerinin içeriğinin ĠĢ Kanunun 25 maddesine göre “iĢverenin meslek sırlarını ortaya atmak” olarak tanımlanabilmesi için, gönderide yer alan bilginin iĢvereni zarara uğratacak nitelikte olması, bilgi gönderilen kiĢinin rakip niteliği taĢıması, bilgi gönderilen kiĢi rakip olmasa dahi edindiği bilgiyi iĢveren aleyhine sektöre yayabilecek kiĢilere iletebilecek olması ve bu durumda da yine iĢverenin zarar görme ihtimalinin olması gerekmektedir. ĠĢverenler denetim hakkı kapsamında elektronik posta gönderisinin alıcısı, göndericisi, ekleri ve eklerin türü, gönderinin içeriği hakkında bilgiye sahip olabilir ve herhangi bir olumsuz durumda haklı fesih nedeni olarak edinilen bu bilgileri kullanabilir. ĠĢverenin iĢyerine ait elektronik donanım üzerindeki bu denetim hakkı aynı zamanda kiĢinin özel hayatına da bir müdahele olabilir. Anayasa’nın 20. ve 22. maddesine göre haberleĢme özgürlüğü ve gizliliği bir hak olarak tanımlanmıĢtır. 11
5.2. Rekabet Ġle Ġlgili Örnek Hukuki Davalar
ĠĢçinin ĠĢveren Ġle Benzer Bir ĠĢ Yapması:
“Davacı vekili, müvekkili şirketin Orta Doğu ülkelerine özellikle İran ve Irak’a demir ve çelik mamulleri ihracatı ile temayüz etmiş dış ticaret sermaye şirketi olduğunu, müvekkili adına iş takibi ve işi sonuçlandırma görevinde hizmet akdi ile işe aldığını, halbuki davalının iş için müracaatın bir gün önce diğer davalı şirketi kurulup müdürlüğünü de üstlendiğini, hizmet akdi gereği tüm mesaisini sadakat ve dürüstlük kuralları çerçevesinde davacı şirket için hasretmesi gereken davalının davacının sağladığı imkanlar ile Irak’a gidip kendi şirketi lehine faaliyetlerde bulunup ihracat bağlantılarını kendi şirketi adına yaptığını, bu şekilde bir ihracatta kar sağladığının belirlendiği, bu hususların iktisadi rekabetin suistimali olduğunu ileriye sürerek fazlaya ilişkin hakları saklı kalmak üzere tazminatın tahsiline karar verilmesi talep ve dava edilmiştir. Makemece davalının davranış ve çalışmalarının iyi niyetle bağdaşmadığı, diğer davalı şirket ile davranışlarının haksız rekabeti oluşturduğu, davacı şirketin alması mümkün ihalelerin bu nedenle kaybedildiği, fazlaya ilişkin hakkın saklı tutulmasına karar verilmiştir. Açıklanan nedenlerden dolayı davalılar vekilinin bütün temyiz itirazlarının reddiyle usul ve kanuna uygun bulunan hükmün onanmasına karar verilmiştir.” Yarg.11. HD., 18.10.1993, 1992/7451, 1993/6598, ĠBBB NO:2060 ĠĢçinin ĠĢverenin Ġzni ve Haberi Olmadan BaĢka Bir ĠĢyerinde ÇalıĢması :
“Cam eşyası için kalıp üreten bir şirkette üretim planlama ve kontrol teknisyeni olarak çalışan işçi çalışırken, üç ay ara ile izinli ve isitrahatli olduğu dönemde davalı şirket ile aynı konuda iştigal eden firma sahibi ile iş ilişkisine girerek Adana ve Mersin’e gidip rakip firma sahibi ile iş ilişkisine girmekle işverenin güvenini kötüye kullandığı için, bu sebeple hizmet akdinin feshi İş Kanunun 17/II’ ye uygun olup, ihbar ve kıdem tazminatı isteklerinin reddi gerekir..” Yarg.9. HD., 12.05.1998, 3751/8758. ĠĢçinin Sadakat Borcuna Uymaması :
“ Davacı tekstil işkolunda faaliyet gösteren davalıya ait işyerinde klima ve kazan işinde çalışmakta ve İsviçre’den getirilen klima tesisleri üzerine uzmanlaşmış iken, işverenin bilgisi dışında aynı işkolunda faaliyette bulunan başka bir firmanın klima tesislerinin montaj işini yaptığı anlaşılmaktadır. Somut olayda, konusunda en son teknolojik gelişmelere göre uzmanlaşmış durumda bulunan davacının, aynı işkolunda faaliyet gösteren diğer bir işverene ait işyerinde davalı işverenden izin almadan ücret karşılığı çalıştığı tartışma konusu değildir. Davacının normal mesai saatleri dışında da olsa, kalifiye bir eleman olarak başka bir işyerinde çalışması nedeniyle gerekli dinlenmeden yoksun kalacağından kendi işyerinde en azından verimin düşeceği aşikardır. Davacı işçinin genel olarak dürüstlüğe uymayan bu davranışı bağlılık (sadakat) ve doğruluk kuralları ile bağdaştırılması mümkün değildir .” Yarg. HGK., 25.09.1991 t., 9-351/429, ĠBB No:2695.
12
ĠĢçinin Edindiği Bilgileri Yeni ĠĢe BaĢlayacağı Firmada Kullanması :
“ Davalının davacı şirkette hizmet akdine dayalı olarak bölge müdürü sıfatı ile hizmet verdiği ve ve dava dışı firmada çalışmaya başladığının açık olduğu, davalının davacının portföyünü, diğer firmalarda kullandığı satış ve pazarlama tekniklerine ilişkin sırları ifşa ettiğinin belirtildiği, bu hususların kanıt yükünün davacı işveren üzerinde olduğu B.K.48, TTK.56,57,58. maddelerinin haksız rekabet halini düzenlediği, B.K. 355. maddesinin, ticari mümessiller ve ticari vekiller, B.K. 526 maddesinin adi ortaklıklar bakımından özel düzenlemeler getirdiği, BÇKÇ 248. Maddesinin hizmet akdi son bulduktan sonra, vuku bulacak rekabet yasağı ile ilgili olup, bu hükmün uygulanabilmesi için, iş sahibi ile işçi arasında bir hizmet akdinin mevcut olması, müşteriyi tanıma ve sırrına nüfuz etme olanağıyla zarar arasında uygun neden sonuç bağı olması gerektiği, davalının hizmet akdi ile çalıştığı, davacı A.Ş.’de bilgi ve birikimlerinin teknik gelişiminin yeni çalıştığı A.Ş.’de kullanmasının onun kişisel gelişimi ile ilgili olup rekabet yasağı tahmil etmemesine, aksi görüşün ise, davacı yanın iddiasını kanıtlamamasına ve davacı defter ve kayıtlarını müstakil olarak yardımcı delil teşkil etmeyeceğine göre, davanın reddine” karar veren yerel mahkeme kararını onamıştır. “ Yarg. 11.HD., 27.04.1998, 1239/2803. ĠĢçinin ĠĢten Ayrıldıktan Sonra Benzer Bir ĠĢ Kolunda ÇalıĢamaması :
Yargıtay, Ģarap üretim, dağıtım, pazarlama ve satıĢı ile iĢtigal eden bir iĢyerinde çalıĢan iĢçinin hizmet akdi sona erdikten sonra aynı konuda faaliyet gösteren bir iĢyerinde çalıĢmasını rekabet yasağı sözleĢmesine aykırı bulmuĢtur. Taraflar arasındaki hizmet sözleĢmesinin ilgili maddesi gereği “ĠĢçi, iĢ bu sözleĢmenin sona erme tarihinden itibaren iki yıl süre ile baĢka bir Ģarap firmasında her ne unvan altında olursa olsun çalıĢamaz. Kendisi adına üçüncü Ģahıslar adına Ģarap, üretim, dağıtım, pazarlama ve satıĢ iĢini yapamaz. TTK hükümleri saklı kalmak kaydıyla bu yasağa aykırı davranılması halinde iĢçi kayıtsız Ģartsız olarak tazminat ödeyecektir” denilmektedir. “Davacı işveren nezdinde davalı işçi satış elemanı olarak çalışmış olup, bir süre sonra kendi isteği ile işyerinden ayrılmış olup, yine şarapçılık konusunda faaliyette bulunan baka bir A.Ş.’de tanıtma ve pazarlama elemanı olarak işyerinde çalışmaya başlamıştır. Davacının bu davranışı Borçlar Kanunun 348ve müteakip maddeleri doğrultusunda ferdi hizmet sözleşmesindeki rekabet memnuiyetine aykırı davranış oluşturur. Ne var ki sözleşmede öngörülen cezai şart miktarı çok fahiş olup Borçlar Kanunun 161/son maddesi uyarında gerekli indirim yapılarak hakkaniyete uygun bir miktara hükmedilmelidir.” Yarg. 9.HD., 29.05.1997, 6252/10506.
13
6. SONUÇ
Günümüz rekabet koĢulları çerçevesinde insan merkezli örgüt yapısı bulunan ve bilgi üreten Ģirketlerde bilginin oluĢması, örgüt içinde paylaĢılabilmesi kadar bilginin saklı kalması da önem taĢımaktadır. ĠĢletmelerin piyasa değerini önemli ölçüde etkileyen kendine özgü üretim yöntemleri ve ürünler, iĢ fikirleri ve gelecekte üretilecek ürünlerine ait bilgileri rakip kabul edilebilecek iĢletmelerin öğrenmesi ya da öğrenebileceği bilgi kaynaklarına ulaĢılmasının önüne geçilebilmesi için kanunlarımızca iĢyeri çalıĢanlarının doğruluk, dürüstlük, bağlılık, sadakat ve rekabet yapmama borcu çerçevesinde ve rekabet yasağı üzerine düzenlemeler yapılmıĢtır. ĠĢletmelere rekabet üstünlüğü sağlayan iĢletme içi formularize edilmiĢ açık bilginin yanı sıra, iĢyeri çalıĢanlarının becerileri ve yetenekleri ile oluĢan, iĢ kolu çevresi ile sürekli etkileĢim sayesinde geliĢen deneyimleri sayesinde kazandıkları bilgi de iĢyerine ait bilgi olarak kabul edilmek ile beraber çalıĢanların kontrol ve denetime tabi tutulmasına ayrıca belirli sözleĢmeler ile iĢverene karĢı rekabet amacı ile kullanılmaması yönünde çeĢitli hükümlere bağlanmıĢtır. ĠĢletmelerin çalıĢanlarının hem iĢ iliĢkisi sırasında hem de iĢ iliĢkisi kesildikten sonraki iĢ hayatını etkileyecek Ģekilde oluĢturdukları hizmet ve rekabet yasağı sözleĢmelerinin, zaman, yer ve konum bakımından hakkaniyet ölçülerinde
sınırlandırılması ve çalıĢanın iktisadi olarak hayatını idame ettirebilmesine olanak sağlaması gerekmektedir. Bu tür Ģartlar içermeyen Rekabet Yapmama Borcuna istinaden oluĢturulan Rekabet Yasağı sözleĢmelerinin yaptırımı bulunmamakta ve ĠĢ, Borçlar, Türk Ticaret kanunları ile Anayasamızca çalıĢanlar güvence altına alınarak, gerekli düzenlemelerin yapılabilmesine olanak sağlamaktadır.
14
KAYNAKÇA
DEMĠRCĠOĞLU, A. Murat / CENTEL Tankut : ĠĢ Hukuku, 12. bs. Ġstanbul, Beta, 2007. UġAN, M. Fatih : ĠĢ Hukukunda ĠĢ Sırrının Korunması, 1. bs., Ankara, Seçkin, 2003 YAVUZ, Cevdet / ÖZEN, Burak / ACAR Faruk : Borçlar Hukuku Dersleri, 6. bs. Ġstanbul, Beta, 2008 YAVUZ, Cevdet : Borçlar Kanunu, 6. bs. Ġstanbul, Beta 2007. ÖZDĠLEK, Osman [15.11.2006] : Elektronik Posta Ġle Gizlilik Maddesinin Ġhlal Edileceği Nasıl Tespit Edilir, http://turk.internet.com
ÖZGEÇMĠġ
Nejla Bilge ATĠLA Eğitim 2007 – 2009 ĠĢletme Yönetimi Yüksek Lisans , Yıldız Teknik Üniv., Ġstanbul 1997 - 2001 Orman Mühendisliği Lisans, Ġstanbul Üniv., Ġstanbul Orman Ġçi Suların Yönetimi (Stream Management – Reconstructions)– Tez Antalya Orman Bölge Müdürlüğü – Staj Kastamonu Orman Bölge Müdürlüğü – Teknik Eğitimler Üsküdar Kız Lisesi, Ġstanbul
1994 – 1997 Fen / Matematik