Her eyi bilmek zorunda deilsiniz

Document Sample
Her eyi bilmek zorunda deilsiniz Powered By Docstoc
					           ĠÇĠNDEKĠLER:
ĠÇĠNDEKĠLER: .............................................................................................................................................1
Bilgisayar nedir? ............................................................................................................................................3
1950'den Günümüze Bilgisayar KuĢakları ....................................................................................................4
Bilgisayarın temel özellikleri .........................................................................................................................5
Bilgisayar bilgileri nasıl iĢler? .......................................................................................................................6
Ġkili sayı sistemi .............................................................................................................................................6
Veri ................................................................................................................................................................7
Yazılım ve Donanım ......................................................................................................................................7
BĠLGĠSAYAR DONANIMI .........................................................................................................................8
PC’NĠN TEMEL BĠLEġENLERĠ .................................................................................................................9
ÇEVRE BĠRĠMLERĠ ...................................................................................................................................10
YAZILIMLAR ............................................................................................................................................16
BĠR PC ĠLE NELER YAPABĠLĠRSĠNĠZ? .................................................................................................18
ĠĢletim sistemleri ..........................................................................................................................................15
MS-DOS ......................................................................................................................................................16
   DOS’UN BELLEĞE YÜKLENMESĠ ....................................................................................................17
   Sürücüler, rehberler, alt rehberler ve dosyalar.........................................................................................17
   DOS’TA DOSYA ADLANDIRMA........................................................................................................18
   DOS’UN JOKERLERĠ ............................................................................................................................18
   DOSYA VE DĠZĠN ĠġLEMLERĠ ...........................................................................................................19
      DOSYA ĠġLEMLERĠ ..........................................................................................................................19
      1. Dosya Listeleme (DIR) ....................................................................................................................19
      2. Dosya Ġçeriğini Görme (TYPE) .......................................................................................................20
      3. Dosya Adı DeğiĢtirme (REN veya RENAME) ...............................................................................20
      4. Dosya Kopyalama (COPY) .............................................................................................................20
      5. Dosya Silme (DEL/ERASE)............................................................................................................21
      DĠZĠN NEDĠR? ...................................................................................................................................21
      6. MD (Make Directory): .....................................................................................................................21
      7. CD (Change Directory): ..................................................................................................................22
      8. RD (Remote Directory): ..................................................................................................................22
      DOS’UN DĠĞER ĠÇ KOMUTLARI: ..................................................................................................22
WĠNDOWS XP ...........................................................................................................................................24
   FAREYĠ KULLANMAK ........................................................................................................................25
   Masaüstünde Pencerelerle ÇalıĢmak .......................................................................................................26
   Görev Çubuğu ve ĠletiĢim Kutuları ile ÇalıĢmak ....................................................................................27
   Windows XP oturumunu kapatmak .........................................................................................................29
WĠNDOWS’TA DOSYA VE DĠZĠN ĠġLEMLERĠ ....................................................................................29
   Yeni Klasör OluĢturma ............................................................................................................................32
   Klasör Adını DeğiĢtirme ..........................................................................................................................33
   Klasör Silme ............................................................................................................................................33
   Dosya Kopyalama, TaĢıma, Ad değiĢtirme, Silme ..................................................................................33
Kısayol OluĢturmak .....................................................................................................................................34
Ara Komutu ile Dosyaları Bulmak ..............................................................................................................35
Masaüstü Görüntü Özellikleri......................................................................................................................36
BAġLANGIÇ KLASÖRÜ...........................................................................................................................36
En Son Kullandıklarım ................................................................................................................................36
DONATILAR ..............................................................................................................................................37
DENETĠM MASASI ...................................................................................................................................40
WĠNDOWS KISAYOLLARI ......................................................................................................................42
MĠCROSOFT EXCEL 2003........................................................................................................................43
   EXCEL NEDĠR? .....................................................................................................................................43
BİLGİSAYAR NEDİR                                                                                                                                             2
  HÜCRELERE VERĠ GĠRME..................................................................................................................44
  ÇALIġMA SAYFASINDA DOLAġMA VE SEÇME ĠġLEMLERĠ ......................................................45
    SEÇME ĠġLEMLERĠ ..........................................................................................................................45
    SAYFA ĠÇĠNDE HAREKET ..............................................................................................................45
  SATIR, SÜTUN, SAYFA EKLEME ve SĠLME ....................................................................................46
    SATIR VE SÜTUN EKLEME - SĠLME.............................................................................................46
    SAYFA SĠLME, EKLEME, AD DEĞĠġTĠRME, TAġIMA, KOPYALAMA ...................................47
TABLO OLUġTURMAK ...........................................................................................................................47
    MUTLAK ADRES, GÖRECELĠ ADRES ..........................................................................................49
    SATIR VE SÜTUN GĠZLEME, GÖSTERME, BOYUTLANDIRMA ..............................................50
    YAZI TĠPĠ VE HĠZALAMA SEÇENEKLERĠ ...................................................................................50
    KENARLIK .........................................................................................................................................51
    OTOMATĠK BĠÇĠM ...........................................................................................................................51
    KOġULLU BĠÇĠMLENDĠRME .........................................................................................................52
GRAFĠK OLUġTURMA.............................................................................................................................53
Formüllerle ÇalıĢmak ..................................................................................................................................55
Excel Eklentileri Ġle ÇalıĢmak .....................................................................................................................57
MĠCROSOFT EXCEL ÇALIġMA NOTLARI ...........................................................................................59
MĠCROSOFT WORD ÇALIġMA NOTLARI ............................................................................................62
ĠNTERNET ÇALIġMA NOTLARI ............................................................................................................64




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI                               BAYRAM KEPENEK                                                   http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                                                     email: bkepenek@hotmail.com
BİLGİSAYAR NEDİR                                                                                                                                          3

Bilgisayar nedir?
      ilgisayar, basitçe, bilgi iĢleyen bir araç diye tanımlanabilir: Önceden saptanmıĢ iĢlemleri, belirli bir

B     sıraya göre, dört-beĢ adet temel iĢleme (toplama, çıkarma, çarpma, bölme, üs alma ve mantıksal
      karĢılaĢtırma) indirgeyerek yapan, iĢlem denetimini elinde tutarak dıĢ ortamdan aldığı verileri
      iĢleyen elektronik bir makinadır.
       Bu iĢlemleri yaparken veriler girilir, iĢlenir, depolanabilir ve çıkıĢı alınabilir. Bilgisayar iĢlem
yaparken hızlıdır, yorulmaz, sıkılmaz. Bilgisayar programlanabilir. Bilgisayar kendi baĢına bir iĢ yapmaz.
       GiriĢ: KiĢi tarafından veya bilgisayar tarafından sağlanan verilerdir. Bu veriler, sayılar, harfler,
sözcükler, ses sinyalleri ve komutlardır. Veriler giriĢ birimleri tarafından toplanır.
       ĠĢlem: Veriler insanların amaçları doğrultusunda, programın yetenekleri ölçüsünde iĢlem
basamaklarından geçer.
       Bellek: Verilerin saklandığı yerdir. GiriĢ yapılan veriler, iĢlenen veriler bellekte saklanır.


    ACEMĠ KULLANICILARA ÖĞÜTLER...
    Her Ģeyi bir günde öğrenemezsiniz. Bu yüzden ilk günden hayal kırıklığına uğramayın. Öğrendikleriniz, ve buna bağlı olarak PC'lerden
     yararlanma ve zevk alma oranınız parabolik olarak artacak. Yani baĢlarda biraz sıkıntı çekeceksiniz, ama sonra daha hızlı ilerleyeceksiniz.
    Bilgisayar dergilerini takip edin - size Çince gibi gelse de... ġöyle diyelim: Bir yabancı dili iyi öğrenmek istiyorsanız, sadece gramer
     kitaplarına çalıĢmaz, kendinizi geliĢtirmek için o dilde kitaplar da okursunuz. Aynı Ģey burada da geçerli. Bilgisayar teknolojileri de hızla
     geliĢtiği için en güncel bilgileri yine dergilerde bulabilirsiniz.
    "Hangi bilgisayar kitaplarım alalım?" diye sorabilirsiniz. Bilgisayar kitapları genelde belirli bir konu üzerine yoğunlaĢmıĢtır: Windows,
     Internet, Web tasarımı, CAD, diğer programlar, ağlar (network) vs. Bu kitaplar o alanda bilgilerinizi artırmayı sağlayabilir ama genelde bazı
     Ģeyleri zaten bildiğinizi varsayar. UzmanlaĢmak istediğiniz alanlar olursa bu kitapları alabilirsiniz. Ama ben sizin yerinizde olsam ders ki-
     tabı gibi yazılmıĢ bilgisayar kitaplarını almaz, daha eğlenceli olanları tercih ederdim. Satın alındıktan sonra birkaç sayfa okunup bir köĢeye
     atılmıĢ o kadar çok kitap vardır! ġöyle diyelim: Hala acemi olduğunuza inanıyorsanız mümkün olduğunca güzel, okunaklı bir dille yazılmıĢ,
     eğlenceli kitapları tercih edin. Bir Ģeyi sıfırdan öğrenmek için değil, baĢınız sıkıĢtıkça referans olarak kullanmak için kitaplar alabilirsiniz.
     Bir de, artık bilgisayar kurdu olduktan sonra, "Ben artık çok iyi bir Web tasarımcısı, programcı vs. olmalıyım" diye karar alırsanız, yani
     yeterli istek ve enerjiniz varsa, daha teknik anlatımlı kitaplara yönelebilirsiniz.
    Çözülemeyecek sorun yoktur. Belki bir donanım, gerekli bir ayarı yapmadığınızdan çalıĢmıyordur, belki bir donanım veya yazılım bir
     diğerine yanlıĢ etkide bulunup (iĢte uyumsuzluk bu demek) çalıĢmamasını sağlıyordur. En kötü ihtimalle donanımınız bozuktur. Eh bu da
     diğer her üründe baĢımıza gelebilir; gider değiĢtirtiriz.
    Önce donanımlar hakkında birĢeyler öğreneceksiniz. Çünkü donanımınızı yakından tanımadan sorunlarla baĢa çıkmayı öğrenemezsiniz.
     Çoğu sorun donanım kökenlidir, hatta yazılımdanmıĢ gibi görünen bazı sorunlar bile. PC'nizi çok yakından tanıyın.
    PC'nizi yakından tanıyın derken, baĢınıza neler gelebileceğinden (!) biraz bahsedelim: Marka ve model öğrenmeye baĢlayacaksınız.
     Zaten - örneğin otomobil tutkunları nasıl Ferrari'lerden, Porsche'lerden bahsediyorsa - marka ve modellerden bahsetmeye baĢlamıĢsanız,
     "kurt" oluyorsunuz demektir. Bu donanımların kurulum yöntemlerini, diğer donanımlarla iliĢkilerini öğreneceksiniz. Üretici/satıcı firmaların
     Web sitelerinde bu donanımların yeni sürücülerini aramaya baĢlayacaksınız (daha fazla özellikle, daha iyi, daha hızlı çalıĢsınlar diye).
     Hatta bizim seviyelerimize gelirseniz, "Ģu donanım bu donanımla (veya yazılımla) uyumlu mu, performansı nasıldır, hızlandırmak için
     hangi ayarları kullanmalıyım" gibi sorular soracaksınız kendinize. Gözünüzde büyütmeyin, bunlar kendiliğinden olacak.
    Bir ikilem ile karĢı karĢıya gelebilirsiniz: Bilgisayarınızı daha fazla kurcalayıp daha fazla Ģey öğrenmek; ve bilgisayarınızı kurcalarken iĢleri
     içinden çıkılmaz hale getirmek. Burada biraz sezgileriniz, biraz da tedbir ve dikkat iĢin içine giriyor. Öncelikle, bilgisayarınızda
     kurcaladığınızda pek sorun çıkarmayacak Ģeyler vardır. Örneğin Windows ve programlarınızın mönüleri, renk ve görünüm ayarları, bir iĢi
     yapmanızı sağlayan komutlar, klasörler arasında dolaĢmak... Bir de acemilerin basını derde sokabilecek kurcalamalar vardır: DeğiĢtirilen
     (genelde yazılım üzerinden) donanım ayarları, silinen dosyalar vs. ilk grup için "istediğiniz kadar kurcalayın" diyebiliriz, ikinci grup içinse
     "kurt olacaksanız, zaten günün birinde kurcalayacaksınız" demek zorundayız. Bu durumda, acemiyken, birinci ve ikinci grubu birbirinden
     ayırt etmek için sezgilerinize güvenmelisiniz - biz de size yardımcı olacağız. Daha karmaĢık ayarları kurcalarken çok dikkatli olmalısınız,
     ama çoğu kurcalama geri alınabilir. Bu durumda hafızanıza güvenemiyorsanız, yaptıklarınızı not alarak çalıĢın. Her Ģey arap saçına
     dönerse bir sigortanız var: Her Ģeyi baĢtan kurmak. ġimdi size karmaĢık geliyor olabilir; ama öğrendikçe herĢey kolay gelmeye
     baĢlayacaktır.
    Paniğe kapılmayın! Bir hata yaptıysanız ilk aĢamada bunu düzeltmenin bir yolu büyük olasılıkla vardır. Bu yolu bir türlü bulamayıp iĢleri
     daha fazla karıĢtırdıysanız yardım isteyin. Bu bilgisayarlardan daha fazla anlayan bir arkadaĢınız da olabilir, Öğretmeninizde. Bazı durum-
     larda PC'nizi görmeden telefon veya e-posta ile yardımcı olamayabiliriz ama çoğu kez de iĢinize yarayabilecek bilgiler bulabilirsiniz. Dedik
     ya, iĢler iyice sarpa sararsa bir sigortanız var: Her Ģeyi baĢtan kurmak. Tabii bu noktaya gelene kadar önerilebilecek pek çok çözüm
     olabilir.
    Düzenli çalıĢın. Dosyalarınızı rasgele kaydetmeyin. Belirli klasörler altında saklayın. Programlarınızın hangi klasörlere kurulduğunu iyi
     bilin.
    Windows altında, çoğu programda komutların birbirine benzediğini unutmayın. Dosya açmak, kaydetmek, yazdırmak; bir metni veya resmi
     kesmek, kopyalamak, yapıĢtırmak; programın görünüm ayarlarım yapmak vs. Sezgilerinize güvenin; Windows sezgisel bir iĢletim
     sistemidir. Yani ilk kez PC baĢına oturuyor olsanız bile, fare imleci ile Ģuraya buraya tıklamak size pek çok Ģey öğretebilir.
    Ġnternet'ten yararlanmayı iyi öğrenin. Sorunlarınızı aĢarken Web sitelerinden, haber (tartıĢma) gruplarından, mesaj tahtalarından,
     elektronik postadan bol bol yararlanacaksınız.
    Bazıları bilgisayar ile yakından ilgilenen arkadaĢları ile sık sık görüĢ alıĢveriĢinde bulunarak "kurt" olurlar. Çevrenizde deneyimli, size
     yardım edebilecek bir arkadaĢınız varsa yakasına yapıĢın.
    Kullanım kitapçıklarını okuyun. Ayrıca kullandığınız bilgisayar ürünlerini üreten/satan firmaların Web sitelerini de sık sık ziyaret edin.
     Aradığınız bir sorunun çözümü bu kitapçıklarda veya Web sitelerinde olabilir, ingilizce bilmiyor olabilirsiniz; neyse ki yenilerde firmalar
     Türkçe kullanım kılavuzları ve Türkçe Web siteleri hazırlamaya daha bir önem vermeye baĢladılar.




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI                            BAYRAM KEPENEK                                                   http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                                                  email: bkepenek@hotmail.com
BİLGİSAYAR KUŞAKLARI                                                                                                4
         ÇıkıĢ: Bilgisayar tarafından üretilen rapor, döküman, müzik, grafik, video, resimlerdir. ĠĢlenmiĢ
sonuçların yazılı olarak ekrandan veya diğer çıkıĢ birimlerinden çıkarılmasıdır.
         Bir bilgisayar sisteminden bahsetmek için yazılım ve donanıma gereksinim duyulmaktadır.
         Bilgisayar donanımı (hardware): Bilgisayarların fiziksel kısımlarına donanım denilmektedir. Elle
tutulabilirler. Ekran, klavye, Sabit disk (harddisk), fare, yazıcı, bellek, mikroiĢlemci, tarayıcı,…
         Bilgisayar yazılımı: (software) Donanımı kullanmak için gerekli programlardır. Bilgisayarın nasıl
çalıĢacağını söylerler. Elle tutulmazlar. Belirli bir iĢlemi yapmak üzere bilgisayara kurulurlar (setup,
install). Örneğin: Kelime iĢlem (word processor) programları son kullanıcıların yazı yazması için kullanılır.
Tablolama (spreadsheet), sunu (presentation), programlama dilleri (Pascal, C ...), ses (sound) programı
gibi.




                       Resim 1 : Bilgisayarda uzun süre çalışırken yerleşim ve doğru oturma
                                 kurallarına uymak gerekir




   1950'den Günümüze Bilgisayar KuĢakları
    Birinci KuĢak (1950-58)
    Ġlk bilgisayarların tümü, (ilk ticarî bilgisayar UNIVAC'ın ortaya çıkıĢına kadar) askerî amaçlıydı. Ġlkin
düĢman denizaltılarının kullandığı Ģifreleri çözmekte ve bombaların yörüngelerini hesaplamakta
kullanıldılar. Hepsi de vakum tüplerinden oluĢan devrelerden oluĢmuĢtu. Eski lambalı radyoları
andırıyorlardı. Hepsi de çok büyüktü, ENIAC'ın tam 30 ton ağırlığında olduğunu hatırlatalım! Ġlk kuĢak
bilgisayarlar sürekli bakım gerektiriyorlar, çalıĢtıklarında çok fazla ısındıkları için pahalı soğutma
sistemlerine ihtiyaç duyuyorlardı. Üstelik bu devasa aletleri ancak makinenin yapısını ve iĢleyiĢini çok iyi
bilen uzmanlar kullanabiliyordu... Ne bugün üzerinde iĢlem yaptığımız paket programlar vardı, ne de
programlama dilleri. Programlama çok güç ve karmaĢık bir iĢti, tümüyle makine dilleriyle yapılıyordu.
1958'e dek bilgisayarlar hükümetlerin ve bir ölçüde üniversitelerin tekelinde kaldı.
    Ġkinci KuĢak (1958-64)
    Transistorun bulunuĢu ve yaygınlaĢmasıyla, lambalı bilgisayarlardan çok daha hızlı ve güvenilir
bilgisayarlar yapma imkânı doğdu. Temel depolama iĢlevi için "çekirdek bellek" adı verilen manyetik
ortamlar, yardımcı bellek için de manyetik teypler geliĢtirildi. Sonraları, daha kullanıĢlı bir ortam olduğu
için manyetik diskler tercih edilir oldu. Ġkinci kuĢak bilgisayarların en önemli yeniliği, programlamaya
getirdikleri yeni olanaklar oldu. Önceden bilgisayarda yapılan her Ģey makinenin yapısına bağımlı iken,
ikinci kuĢak bilgisayarlarla birlikte 'soruna yönelik' (yani, makinenin donanımından bağımsız) kavramsal
programlama dilleri ortaya çıktı. Programcının, makinenin yapısını bilmek zorunda kalmadan da program
yapabilmesini sağlayan ve bir ölçüde de olsa Ġngilizce‟ye benzeyen üst düzey programlama dilleri ile bu
dillerle bilgisayarın donanımı arasında bir köprü iĢlevi gören iĢletim sistemi bu dönemde geliĢtirildi...
    Üçüncü KuĢak (1965-71)
    Bilgisayarlarda üçüncü kuĢağın, transistorların yerine tümleĢik devrelerin (integrated circuits)
kullanılmasıyla baĢladığı kabul edilir. Silikon yongaların yaygın kullanımı, hızı arttırdı ve boyutlarda
küçülmeyi sağladı, Ayrıca, bu 6 yıl, bilgisayarların sadece büyük bilgiiĢlem merkezlerinde değil, iĢ
BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI             BAYRAM KEPENEK                               http://www.bayramkepenek.com
                                                                                               email: bkepenek@hotmail.com
BİLGİSAYARIN TEMEL ÖZELLİKLERİ                                                                                         5
hayatının diğer alanlarında da boy göstermeye baĢladığı bir dönem oldu. Zaman paylaĢımlı
(timesharing) kullanım tekniği sayesinde artık bir bilgisayarı aynı anda birçok kiĢi kullanabiliyordu... Bu
yenilik, makinenin belleğinde aynı anda birden çok programın iĢleyebilmesini sağlayan çoklu-
programlama (multi-programming) paralelinde düĢünülebilir. Ayrıca, telefon hatları aracılığıyla veri
iletiĢimi kurulabilmesi, bilgisayarın hız gerektiren gündelik uygulamalara girmesini sağladı. Yazılım
alanındaysa, artık ihtiyaca yetmeyen FORTRAN, COBOL gibi programlama dillerine ek olarak yapısal
diller (PL/I, ALGOL, PASCAL vb.) geliĢtirildi.
    Dördüncü KuĢak(1971-)
    Dördüncü kuĢağa dahil edilen bilgisayarların karakteristik özelliği, çok yoğun tümleĢik devrelerin
kullanımıdır. Bunun dıĢında, dördüncü kuĢak, daha önceki 'kuĢak'ların getirdiği 'büyük' yenilikleri
getirmedi... Yani, bilgisayarın yapısında kavramsal olarak o kadar büyük bir değiĢiklik olmadı. Fakat
bugün yirmi (hatta on) yıl öncesiyle hiçbir biçimde karĢılaĢtırılamayacak hızlara eriĢmiĢ bulunuyoruz.
Günümüzde bilgisayarların eriĢtikleri hız ve depolama kapasitesi ihtiyacın bile üzerinde, yardımcı
birimlerin (yazıcı, diskler vb.) bu hıza yaklaĢmaları için çalıĢılıyor... Son yılların en önemli geliĢimi,
donanımda değil, yazılım alanında: Paket programların yaygınlaĢması, programlama dillerinin daha
kullanıĢlı ve ayrıntılı bir hale gelmesi gibi... Ancak, bugüne dek uzanan bu son dönemin en büyük farkı,
artık bilgisayarın evlere dek girmesi. KiĢisel bilgisayarların, gündelik hayata girmesi artık hemen herkesin
bilgisayar kullanabilmesi sonucunu doğurdu. Bilgisayarı artık, makinenin yapısını ve iĢleyiĢini bilmek
Ģöyle dursun, programlamadan habersiz kiĢiler de kullanabiliyor. Veri iletiĢimi, grafik terminalleri, özel
amaçlı sistemler... Dördüncü kuĢak bilgisayarlar için en uygun simge, evlerimizde ve bürolarımızda
kullandığımız, kiĢisel bilgisayarlar!
    BeĢinci KuĢak?
    Günümüzde, 5. kuĢak bilgisayarlardan söz edilebileceği ileri sürülüyorsa da,
donarım alanında henüz bu iddiayı doğrulayacak ölçüde büyük değiĢiklikler
görülmedi. Bugünkü geliĢmeler daha çok yardımcı birimlerde (lazer yazıcıların
üretilmesi, yardımcı bellekler için manyetik ortamlar yerine optik gereçlerin
geliĢtiriliyor olması vb.) ve bellek kapasitesinin artıĢında izlenebiliyor.
Yarıiletken teknolojisinin sunduğu olanaklarla, bilgisayarların bilgi saklama
kapasiteleri baĢ döndürücü bir hızla artıyor, buna paralel olarak fiyatlar giderek
                                                                                       Resim 2 : Son kuĢak Bilgisayar
ucuzluyor, boyutlar küçülüyor ve daha önceden 'astarı yüzünden pahalı'
görünen birçok uygulama gündelik hayata geçirilebiliyor...


   Bilgisayarın temel özellikleri
                                                             karĢılaĢtırma: Bunlar, hemen her iĢte kullana

   B      ilgi-iĢlem         merkezlerinin      büyük
          salonlarındaki dev makinelerden, çalıĢma
          masanızın üzerindeki bilgisayara kadar,
                                                             geldiğimiz bilgisayarlar için çok sıradan iĢler gibi
                                                             görünmesin size, bir bilgisayar bunlardan baĢka
                                                             bir iĢlemi zaten yapamaz! Bilgisayar ortamında
hepsini birleĢtiren, bunları bütün öteki alet ve             bütün problemleri, burada saydığımız temel
makinelerden ayıran özellikler Ģöyle sıralanabilir:          iĢlemlere indirgeyerek çözmek zorundayız.
    • Bilgisayar, elektroniktir. Her ne kadar                [Neyse ki, bilgisayarda resim çizmeye çalıĢırken,
üzerinde pek çok mekanik aksamı barındırıyorsa               sayılarla uğraĢmak zorunda kalmıyoruz. Bu
da, bilgisayarın 'beyni' diyebileceğimiz kısmı               indirgeme iĢlemini yine bilgisayarın kendisi
(merkez birimi], tümüyle elektronik devrelerden              yapıyor. Dolayısıyla, sayılarla aranız iyi değilse
oluĢmuĢtur. Aslında, kuramsal olarak tamamen                 bile, dert etmeyin.]
mekanik parçalardan oluĢan bir bilgisayar da                     •   Verileri     saklayabilir,   depolayabilir.
düĢünülebilir. Ama böyle bir bilgisayar elektronik           Bilgisayar aynı programı, aynı koĢullar altında
olanlarının yanında milyonlarca kez daha yavaĢ               kaç kez çalıĢtırırsa çalıĢtırsın, hepsinde aynı
kalacağı için pek bir iĢe yaramazdı... Biz, bugün,           sonucu üretir. Onun için, bilgisayarı kullanırken
bilgisayar dendiğinde elektronik ve sayısal                  asıl avantajımız, aynı programı çok farklı verilere,
bilgisayarları anlıyoruz.                                    baĢka durumlara göre tekrar tekrar çalıĢtırabilme
    • Aritmetik iĢlemleri yapabilir. Bir bilgisayar,         imkanıdır. Bir bilgisayar, çok büyük çapta (bazen
toplama, çıkarma, çarpma, bölme ve üs alma gibi              milyonlarca karakter tutarında] ve hemen her
temel aritmetik iĢlemlerin üstesinden gelebilir.             türde bilgiyi dıĢ ortamdan alıp ana iĢlem
Ayrıca, karĢılaĢtırma yapabilir; bir bilgi parçacığını       biriminde depolayabilir, daha fazla bilgiyi de
ötekiyle     karĢılaĢtırabilir,  hangisinin   "büyük"        kalıcı ortamlarda bizim için saklar. [Bazen o
olduğunu saptayabilir. Dört iĢlem, üs alma ve                kadar iyi saklar ki, bulamayız!)
BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI              BAYRAM KEPENEK                                    http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                     email: bkepenek@hotmail.com
İKİLİ SAYI SİSTEMLERİ                                                                                    6
    • DepolanmıĢ bir programı iĢletebilir. Bir             arasında     yaptığı    karĢılaĢtırmalara    güre;
bilgisayar verileri iĢleyecek komutları da belleğinde      programın sınırları içinde komutların iĢletim
saklayabilir ve istendiğinde bu komutları sırasıyla        sırasını değiĢtirebilir. Bilgisayar, iĢletmekte
iĢletime sokabilir. Programcının, programı, yani           olduğu programın dıĢına çıkamaz elbette; ama
makinenin çalıĢtıracağı komut kümesini her                 bu programın içinde belirli koĢullara göre, değiĢik
seferinde yeniden yazması gerekmez.                        komutları iĢletebilir. Örneğin, bir programın
    • ĠĢlem akıĢını ve sırasını otomatik olarak            değiĢik veriler için değiĢik kesimleri iĢletime
değiĢtirebilir. Bir bilgisayar, verilere ve bu veriler     girebilir.

   Bilgisayar bilgileri nasıl iĢler?

   B        ilgisayar, nasıl olup da verileri çözümlüyor, bilgi iĢliyor, nasıl olup da bir transistörler ve
            elektronik devreler topluluğunun "düĢünebildiğinden" söz edilebiliyor?
            Basitçe, bilgisayarın iĢlediği her türlü bilginin 1 ve 0 dizilerine indirgendiğini söyleyebiliriz. Bu
böyle olmak zorunda, çünkü herhangi bir elektrik devresinin, bir transistörün yapabileceği, iki durumdan
birinde olmaktan ibarettir. Yani ya kapalıdır, elektrik akımını geçiriyordur, ya da açıktır, elektrik akımını
geçirmiyordur. ĠĢte bilgisayarda, "bilgiler depolandı' ya da 'bilgiler iĢleniyor' dediğimizde, aslında fiziksel
olarak birtakım transistörlerin açılması ve kapanmasından ibaret olan bir olayı kastetmiĢ oluyoruz. Bu
nedenle, bilgisayarda gösterilen en küçük birim bilgiler 1 ve 0'dan baĢka herhangi bir simgeyle
gösterilemez.
    Bilgiler bilgisayarın beyni dediğimiz yerde iĢlenmeden önce 1-0 dizilerine çevrilir, böylelikle elektronik
devrelerle gösterilebilir hale getirilir, ondan sonra iĢlenir ve tekrar bizim anlayacağımız biçime
dönüĢtürülür. EndiĢelenmeye hiç gerek yok, bütün bu dönüĢtürmeler yine bilgisayarın içinde yapılır.
(Ama bilgisayar teknolojisinin ilk yıllarında her Ģey bu kadar kolay değildi!)
     Ġkili sayı sistemi
           ayısal bir bilgisayar, bilgileri 1-0 dizilerine dönüĢtürerek iĢlediği içindir ki, bizim kullandığımız

   S       onlu sayı sistemini değil, ikili sayı sistemini kullanır. Öyleyse
           bilgisayar ile aramızda bir 'çevirmen' olmalı! Bilgisayar 1 ve
O'dan baĢka rakam ve simge tanımadığına göre, bizim kullandığımız
                                                                                                     OIOIOIOIOI
                                                                                                     OIOIOIOIOI
sayıların bilgisayarda ikili sayı sistemine çevrilmesi, baĢka bir deyiĢle
yalnız iki simge ya da rakam kullanılarak ifade edilmesi gerekir. Nasıl biz
ondalık sistemde 10 niceliğini, yani "herhangi bir Ģeyden on adet"
kavramını ifade etmek için, diğer 9 rakam gibi yeni bir rakam kullanmıyor.
Yeni bir haneye 1 rakamı yazıyorsak, ikili sayı sisteminde de 2 niceliğini
ifade etmek için yeni bir rakam kullanmaz, yeni bir hane açarak, bu
haneye 1 yazarız. Örneğin, 2 sayısını, (ikili sayı sisteminde 2 rakamı
olmadığına göre) 10 ile gösterebiliriz.

   Ondalık sistem      Ġkili sistem        Ondalık sistem Ġkili sistem
          0                0                    7               111
          1                1                    8               1000
          2                10                   9               1001
          3                11                   10              1010
          4                100                  11              1011
          5                101                  12              1100
          6                110                  13              1101
   Ondalık sistemde sayılar 10 ve 10'un katlarına göre ifade edilirken, ikili sistemde 2'nin katlarına göre
gösterilir. Örneğin 9 sayısını 2'nin üslerine göre ikili sistemde yazalım: 23x1+22x0+21x0+20x1 Bilgisayar
kullanmak için ikili sayı sistemiyle uğraĢmanıza tabii ki hiç gerek yok; doğrudan doğruya makine dilinde
programlama yapmak istemedikçe. Bunu isteyeceğinizi sanmıyoruz, zaten makine dilini kullanırken bile
programcılar, ikili sayı sistemindeki rakamların uzunluğundan kaçınmak için onaltılı sayı sistemini
kullanırlar...




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI             BAYRAM KEPENEK                                  http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                  email: bkepenek@hotmail.com
YAZILIM VE DONANIM                                                                                                    7
Ġkili sayı sistemindeki 11010 değeri aĢağıdaki Ģekilde açılarak onlu sistemdeki karĢılığı bulunabilir.

   1    1    0       1   0

                              20 X 0 = 0
                              21 X 1 = 2
                              22 X 0 = 0
                              23 X 1 = 8
                              24 X 1 = 16
                            Toplam = 26 Ondalık sistemdeki karĢılığı 26 dır.
  Ondalık sistemde 26 olan sayının ikili sistemdeki karĢılığını bulmak için, sayı ikiye bölünerek kalanlar
saklanır. En son kalandan ilk kalana doğru sayılar yazılarak sonuç bulunur.

   26 / 2 = 13 (kalan 0)
   13 / 2 = 6 (kalan 1)
    6 / 2 = 3 (kalan 0)
    3 / 2 = 1 (kalan 1)
    1 ikiye bölünmediği için aynen alınır ve diğer kalanlar sondan baĢa doğru yazılır. 11010

   Veri
    Bilgi-iĢlem, bilginin iĢlenmesi, saklanması ve iĢlenen bilgilere eriĢilmesi gibi sistematik süreçleri ve
yöntemleri kapsayan genel bir alandır ve bilgisayar bilgi-iĢlem teknolojisinin bir parçasıdır sadece. Bilgi-
iĢlem ya da enformasyon teknolojisi bilginin içeriğiyle değil, biçimiyle (veri olarak alınması, iĢlenmesi,
saklanması, ona eriĢilmesi, iletilmesi vb.] ilgilenir. Dolayısıyla bilgi-iĢlemden söz ettiğimizde,
bilgisayardan çok daha geniĢ bir dünyadan bahsediyoruzdur. Tabii ki bilgisayar, bilgi-iĢlem ve iletiĢim
araçlarının en geliĢmiĢ örneği alarak, bu dünyanın en önemli öğesidir.
    Bu noktada veri kavramı çok önemli: Veri, bilgilerin belirli bir formata dönüĢtürülmüĢ halidir. Bir bilgi
parçasının veri olabilmesi için, çok iyi tanımlanması gerekir. Bir problemi çözmek için, bazı bilgiler
gereklidir. Eğer bu bilgiler eksik olursa problemi çözemeyiz. Bilgisayar, ancak uygun bir Ģekilde
programlandığında ve uygun veriler alabildiğinde istediğimiz Ģekilde çalıĢabilir.
    Ġyi tanımlanmamıĢ verilerle çalıĢan bir program, kötü sonuçlar üretir: Ne verirsek onu alırız. Ġngilizce
yaygın kullanılan deyimle: "garbage in garbage out”. Yani, bilgisayara çöp verirseniz çöp alırsınız!
    Unutmayalım, verileri veren de büyük çoğunlukla kullanıcılardır.

                                                            oyun konsolundan TV'ye pek çok aygıtın yerini
   Yazılım ve Donanım                                       tutabilmesi,     uzaktaki depolanmıĢ         bilgilere
      nsan aklıyla çözülemeyen hiçbir problemi

   Ġ
                                                            eriĢebilmesi yönüyle de geniĢ olanaklar sunar
      çözemez bilgisayarlar. Herhangi bir iĢi               bilgisayarlar.
      baĢarmaları için, o iĢin insanlar (yani                   ġimdiye      dek    hep    programları      sanki
programcı) tarafından baĢarılmıĢ ve iyi bir Ģekilde         bilgisayarın dıĢındaymıĢ gibi anlattık. Oysa
programlanmıĢ olması gerekir. (Tabii kendini                programlar,       bir  bilgisayarın     vazgeçilmez
programlayan veya çok sayıda seçeneği                       parçalarıdır. Kavramsal olarak bir bilgisayar, iki
karĢılaĢtırarak doğru olanı seçebilen programlar            temel bileĢenden oluĢur:
da vardır, ama bütün bunların da programcılar                   Donanım (hardware) ve yazılım (software).
tarafından tanımlanmıĢ olması gereklidir.)                      Donanım nedir? Bir bilgisayara dıĢından
    "Mademki o problemi bilgisayarsız da                    baktığınızda veya içini açıp karıĢtırdığınızda
çözebiliyoruz,       öyleyse       niçin      bilgisayar    görebileceğiniz her Ģey.
kullanıyoruz?" Ģeklinde bir itirazınız varsa,                   Demek ki Ģimdiye kadar bilgisayar deyip
gerekçelerimizi sayabiliriz: Ġnsan elinin milyonlarca       durduğumuz Ģey, sadece donanımdan ibaretmiĢ.
katına varan bir hızda çalıĢtıkları ve son derece           Oysa bir bilgisayar, sadece bu somut, elle
güvenilir oldukları için. Ayrıca, çok büyük ölçekteki       tutulabilir alet-edevat tan, transistörler, yongalar
bilgi yığınlarını depolayabildikleri, bu bilgilere hızla    ve devrelerden oluĢmaz; bilgisayar yarı yarıya
eriĢebilme olanağını bize verdikleri için... Tabii, bu      'soyut' bir aygıttır.
saydıklarımızın,         bilgisayarların       yararları
konusunda ilk aklımıza gelen çok temel özellikler
olduğunu da eklemek gerekir. Üzerine yapılacak                                            Resim 3 : MS Ofis yazılımı
çeĢitli eklentilerle müzik setinden video cihazına,
BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI              BAYRAM KEPENEK                                   http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                    email: bkepenek@hotmail.com
BİLGİSAYAR DONANIMI                                                                                               8
ĠĢte bilgisayarların bu soyut bileĢenine yazılım             Ya da bilgisayarı bir insana benzetirsek
diyoruz. Yazılım, basitçe, bir bilgisayara dıĢtan        yazılım o insanın zihnidir. (Beyni değil zihni,
baktığınızda göremediğiniz veya göremeyeceğiniz          çünkü beyin fiziksel bir organdır.) Yazılım
her Ģeydir: Her türlü program, bizim kullanımımıza       bilgisayarlarla iletiĢim kurmanızı sağlayan
sunulmuĢ ya da makinenin kendi iĢleyiĢi için             herhangi bir soyut 'dil'dir; bilgisayarlarla
gerekli olan bütün program parçaları yazılım             aramızdaki bu ortak dil, bilgisayarın fiziksel
sınıfına girer. Yazılımın soyut niteliğini Ģöyle         çalıĢmasını, bizim anlayabileceğimiz bir biçime
açıklayabiliriz: Bir müzik kasetini ya da CD'yi          dönüĢtürür.
düĢünün, her ikisi de müzik setinizin 'donanımına'           Bütün bu dillerin ortak özelliği, soyut bazı
aittir; oysa yazılım bu kaset veya CD üzerinde           simgeler aracılığıyla bilgisayarın çalıĢmasını ve
bulunan ve dinlediğiniz Ģarkılardır. Bu Ģarkıların,      yaptığı çeĢitli iĢleri temsil etmeleri ve kullanıcının
müzik setindeki Ģarkılardan farkı, baĢka Ģarkılar        isteklerini    bilgisayar     diline   çevirmeleridir.
bestelenmesine veya söylenmesine olanak                  Bilgisayarın yaptığı iĢleri temsil edebilmek,
vermeleridir!                                            kullanıcıya bu iĢleri denetleme ve yönlendirme
                                                         imkânı verir.



   BĠLGĠSAYAR DONANIMI
      Gözle görülen ve dokunulabilen parçalar bilgisayar donanımını oluĢturur. Genellikle, bilgisayar
donanımı beĢ bölümden oluĢur.

        1. MERKEZĠ ĠġLEM BĠRĠMĠ-MĠB (Central Processing Unit-CPU): Bu, bilgisayarın çalıĢmasını
düzenleyen ve programlardaki komutları tek tek iĢleyen birimdir. ĠĢlem hızına göre çeĢitli modelleri
vardır: Pentium iĢlemci (PII, PIII, PIV) ve Celeron iĢlemciler gibi.




        Merkezi ĠĢlem Birimi, Aritmetik ve Mantık Birimi ile Kontrol Ünitesinden oluĢur.
        Aritmetik ve Mantık Birimi (Arithmetic & Logic Unit -ALU) : Dört iĢlem, verilerin karĢılaĢtırılması,
karĢılaĢtırmanın sonucuna göre yeni iĢlemlerin seçilmesi ve kararların verilmesi bu birimin görevidir.
        Kontrol Ünitesi ( Control Unit -CU) : IĢlem akıĢını düzenler, komutları yorumlar ve bu komutların
yerine getirilmesini sağlar.

         2. ANA BELLEK (RAM - Random Access Memory- Rastgele EriĢimli Bellek): Programların ve
verilerin kullanıldıkları zaman geçici olarak depolandıkları yerdir. MĠB'de iĢlemler yapılırken ana bellekte
saklanan veriler kullanılır ve iĢlenen veriler (bilgi) RAM bellekte tutulur. Elektrik kesildiğinde ana
bellekteki veriler kaybolur. Birimi megabayt (MB)'tır. PC'lerde 64 ,128, 256, 512, 1024… MB bellekler
kullanılmaktadır.

        Veri Birimi BYTE'dır. Bir Byte 8 Bit’tir.
        1 Bit 0 ya da 1'den (kapalı devre=0, açık devre=1) oluĢur.
        1 BYTE 1 karakter'dir.
        1024 BYTE = 1 KiloByte'dır. (KiloByte = KB)
        1024 KB = 1 MegaByte'dır. (MegaByte = MB)
        1024 MB = 1 GigaByte (GigaByte = GB)
        1024 GB = 1 TeraByte (TeraByte = TB)
                                                                                     Resim 4 : Ram Bellek




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI           BAYRAM KEPENEK                                  http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                email: bkepenek@hotmail.com
PC’NİN TEMEL BİLEŞENLERİ                                                                                             9
      RAM BELLEK "Random Access Memory": Rastgele eriĢimli bellektir. Istenilen bölgesine bilgi
depolanabilir, silinebilir, okunabilir, değiĢtirilebilir. Yalnız elektrik kesintisi veya makineyi kapatma
durumunda tüm bilgiler silinir. 64 ,128, 256, 512…

         ROM BELLEK " Read Only Memory " Sadece okunabilir bellektir. Bu bellek üretici firma
tarafından hazırlanmıĢtır. Bilgileri okunabilir fakat üzerinde bir değiĢiklik yapılamaz. Bu bilgiler makineyi
kapatma veya elektrik kesintisinden etkilenmezler ve silinmezler. Kullanıcı tarafından verilen komutları
iĢleme koyar. RAM belleğe göre oldukça pahalıdır. GeliĢen teknoloji ROM bellek ailesine iki yeni türü
daha kazandırmıĢtır.
         PROM: Programlanabilen ROM bellektir.
         EPROM: Hem silinebilen hem de programlanabilen ROM bellektir.
         3. DIġ BELLEK BĠRĠMLERĠ (Secondary Memory Devices - Ġkincil Bellek Araçları): Verilerin
kalıcı olarak saklandığı yerdir. DıĢ bellek birimleri sabit diskler, disketler, CD'ler ve teyplerdir.
Günümüzde birimi giga byte (GB)'dır. PC'lerde 80, 100, 120 (Dahada büyük olabilir.)… GB harddiskler
kullanılmaktadır.
         4. GĠRĠġ BĠRĠMLERĠ (Input Devices): Bilgisayarlara veri girmekte kullanılan araçlardır. Klavye,
fare, disket, harddisk, joystick, tarayıcı (scanner), mikrofon, ekran (dokunmatik), CD, barkod okuyucu...
         5. ÇIKIġ BĠRĠMLERĠ (Output Devices): Bilgisayarda elde ettiğimiz dosyaların çıkıĢlarını görmek
için kullanılan birimlerdir. Ekran, yazıcı, datashow.


   PC’NĠN TEMEL BĠLEġENLERĠ
    Önce satın alıp evinize getirdiğiniz bir PC'nin     donanım bileĢenleri doğrudan (anakart üzerindeki
 kutusunu açtığınızda nelerle karĢılaĢacağınıza         yarıklar veya yuvalar aracılığı ile) veya dolaylı
                 bakalım:                               olarak (bir kablo yardımı ile) anakarta bağlıdır. Bu
                       KASA: Temel bir PC'nin          aygıtların birbirleri ile bilgi (veri) alıĢveriĢinde
                 çalıĢması için gereken tüm             bulunması için de üzerinde veri yolları ve bu
                 parçalar kasa içinde yer alır:         verilerin akıĢını denetleyen yongalar ve daha pek
                 Anakart, iĢlemci, bellek, ekran        çok elektronik bileĢen vardır. Ana kartlar
                 kartı, sabit disk, disket sürücü,      üzerlerindeki yonga setleri, destekledikleri iĢlemci
                 CD-ROM sürücü, ses kartı, güç          serileri ve form faktörü adı verilen tasarım Ģekilleri
                  kaynağı, anakarta harici cihazları    ile sınıflandırılırlar.
  Resim 5 : PC    (çevre birimlerini) bağlamak için            ĠġLEMCĠ: Bunun için de PC'nin beyni
                  gerekli kapılar (port)... Kasa        demek        yanlıĢ      olmaz.      ÇeĢitli       donanım
içindeki elektronik bileĢenler çok ısınabildiği için    aygıtlarından gelen bilgileri
kasaların iyi bir havalandırma sistemi olmalıdır.       (verileri) iĢleyerek, çeĢitli
Ayrıca kullanılan anakartın tipine bağlı olarak         hesaplamaları yaparak diğer
kasa tipleri de olur.                                   aygıtların anlayabileceği dile
      MONĠTOR: (Bakınız: ÇıkıĢ Birimleri)              çevirir ve bu verileri ilgili
      KLAVYE: (Bakınız: GiriĢ Birimleri)               donanıma                 gönderir.
      FARE: (Bakınız: GiriĢ Birimleri)                 Günümüzde Intel ve AMD Resim 6 : Pentium 4
                                                        firmalarının iĢlemcileri son                 iĢlemci
      HOPARLÖRLER: (Bakınız: ÇıkıĢ Birimleri)
                                                        kullanıcı pazarında sıkı
                                                        rekabet içindedir; Cyrix ise biraz geriden
    ġimdi de kasanın içindeki bileĢenlere yakından
                                                        gelmektedir. Sunucuları ve iĢ istasyonlarını
bir göz atalım:
                                                                            saymazsak, piyasada Intel'in
       ANAKART:         Önce      bundan                                   Celeron, Pentium III ve Pentium
baĢladık, çünkü o bütün kartların anası.                                    IV; AMD'nin Duron, Athlon ve
PC'nizdeki tüm bileĢenler anakart                                           Athlon         XP            iĢlemcileri
üzerinden birbirleri ile haberleĢirler. Bu                                  bulunmaktadır. 2006 yılının ikinci
yüzden PC'nin sinir sistemi demek                                           yarısında önce AMD sonra Intel
                 yanlıĢ olmaz. Ee, bir                                      çift çekirdek iĢlemcileri piyasaya
                 sinir sistemi dayanıklı                                    sunmuĢtur.
                 olacak       ki,     diğer                                       SABĠT DĠSK: (Bakınız:
                 organlar          sağlam                                   ÇıkıĢ Birimleri)
                        çalıĢabilsin.
                 Kullandığınız         tüm                                        BELLEK: RAM, sistem

BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI           Resim 7 : Notebook
                                               BAYRAM KEPENEK                                     http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                   email: bkepenek@hotmail.com

 Resim 8 : Anakart
DONANIM                                                                                                                     10
                                       Resim 9 : Agp Görüntü
                                                 Kartı
belleği veya ana bellek olarak da biliyoruz. (Bu               dönüĢtürür. Ses kartları yalnızca ses üretmez,
arada Ġngilizce'de verilerin geçici veya kalıcı                aynı     zamanda     sesleri     alıp  bilgisayarın
olarak saklandığı tüm aygıtlara sabit disk, CD-                iĢleyebileceği sayısal verilere de dönüĢtürürler.
ROM vs. bellek ("memory") adı verilir, haberiniz               Bu yüzden ses kartları, çeĢitli programlarla müzik
olsun.) Yine verileri saklar; ama geçici olarak; yani          bestelemek için de kullanılabilirler.
elektrik kesildiğinde içindeki bilgiler uçar. Diske
göre süper hızlıdır, ama pahalı olduğundan diske                     GÜÇ KAYNAĞI: 220 voltluk Ģehir
göre çok küçük kapasitelerde sistemimizde yer                  Ģebekesi cereyanını PC‟nizdeki hassas aygıtlar
alır. Ne iĢe mi yarar? Bilgisayar sadece ana                   kaldırmayacaktır. ĠĢte güç kaynağı bu aygıtlara
bellekteki verileri iĢleyebilir. Çünkü sabit disk bu iĢ        uygun volt ve akımda güç beslemesi yapar.
için çok çok yavaĢ kalacaktır. Bu yüzden
çalıĢtırdığınız tüm programlar, açtığınız her dosya               Artık bir PC‟de standart olan multimedya
önce sabit diskten sistem belleğine kopyalanır.
       EKRAN KARTI: VGA kartı, video kartı,
görüntü kartı, görüntü bağdaĢtırıcı olarak da
adlandırılır, ĢaĢırmayın. Hatta yeni kartlar grafik
hesaplamalar yapabilecek veya 3 boyutlu efektleri




                                                                                                           Resim 6 : PCI Ses Kartı
de verebilecek özellikte olduğundan grafik
hızlandırıcı kart veya 3D kart olarak da anılabilir.
Temel iĢlevi, sabit disk, bellek, iĢlemci yolu ile
aktarılıp iĢlenen verileri metin ve grafik (video
dahil) halinde monitöre göndermektir. Bu verileri              bileĢenleri dahil olmak üzere bir PC‟nin temel
kullanıma hazır Ģekilde geçici olarak depolamak                bileĢenlerini sıraladık. Tabii bunlara ekleyecek
ve iĢlemek için kendi belleği ve iĢlemcisi vardır.             DVD sürücü, TV/Radyo kartı, tarayıcı, yazıcı gibi
Ayrıca bazı kartlarda TV çıkıĢı ve Video giriĢleri             bileĢenlerde vardır.
bulunur. TV çıkıĢından ekran görüntüsünü
Televizyona aktarabiliriz. Video giriĢinden de
video veya video kamera görüntülerini bilgisayara
                                                                       ÇEVRE BĠRĠMLERĠ
aktarıp iĢleyebiliriz. Son zamanlardaki görüntü
kartları çok geliĢmiĢ özelliklere sahiptir.                            Çevre birimleri genellikle dört grupta
       CD-ROM SÜRÜCÜ: (Bakınız: Depolama                      sınıflandırılır: GiriĢ birimleri, ÇıkıĢ birimleri, ĠletiĢim
Birimleri)                                                     birimleri ve Müzik birimleridir.
       DĠSKET       SÜRÜCÜ:        (Bakınız:     ÇıkıĢ
                                                                       1. GĠRĠġ BĠRĠMLERĠ
Birimleri)
       SES KARTI: Müzik CD'si, CD-ROM, sabit
                                                                     KLAVYE: Üzerinde harfler, sayılar,
disk (hatta kapasitesi az olsa da disket sürücü)
                                                               iĢaretler ve bazı iĢlevleri bulunan tuĢları olan
gibi depolama ortamlarında dijital olarak
kaydedilmiĢ ses verilerini analog sese dönüĢtürüp
hoparlörlerden veren kart. Aynı zamanda analog
sesi diskinize dijital olarak kaydetmek için giriĢleri
de bulunur. Ses kartları sayesinde PC'ler müzik
seti kalitesinde ses çıkıĢı verebiliyorlar. Öteki
kartlar    gibi     PC'nizin    içine     takılır   ve
bilgisayarınızdan gelen verileri kullanarak istenen
sesleri oluĢturur. Ses kartı doğru akıma bir
heykeltıraĢ gibi biçim verir ve akımları seslere
BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI                 BAYRAM KEPENEK                                        http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                            email: bkepenek@hotmail.com


                                                                               Resim 7 : Win98 Tr Klavye
DONANIM                                                                                                              11
genellikle yazı yazmak için kullandığımız birimdir.           zamanda bir depolama ürünüdür. (Bak: Depolama
Ama günümüzde yaygın olarak kullanılmaya                      birimleri)
baĢlayan        Multimedia       klavyeler,         iĢletim            DVD-ROM        SÜRÜCÜ      (DIGITAL
sistemindeki birçok komutları tek tuĢla yerine                VERSATILE DISK): DVD-ROM Sürücü aynı
getirmemizi                                                   zamanda bir depolama ürünüdür. (Bak: Depolama
sağlamaktadır.                                                birimleri)
FARE                                                                  Bunların yanında Laser Disk Sürücüsü,
(MOUSE):                                                      video, kamera, mikrofon, barkod okuyucu,
Küçük                                                         televizyon ve radyo'da giriĢ birimi olarak
olduğuna                                                      kullanılmaktadır.
bakmayın;                Resim 8 : Microsoft Scroll Mouse
bilgisayar                                                            2. ÇIKIġ BĠRĠMLERĠ
tarihinin         en
önemli buluĢlarından biridir. Monitördeki grafiksel
                                                                      • DĠSKET SÜRÜCÜ (FLOPPY): Hem giriĢ
öğelerle etkileĢime geçmek için klavyenin çok
                                                              hem de çıkıĢ birimidir. Disket denilen manyetik
yetersiz olduğunu göreceksiniz. Ekranda gözüken
                                                              ortama veri yazılabilen ve üzerindeki verileri
imleç yardımıyla komut giriĢi yapmaya yarar.
                                                              okuyabilen bir birimdir. Sabit diskle aynı görevi
Farenin çevre birimi olarak kullanılmasıyla
                                                              görür; yani bir veri depolama aygıtıdır. Yine
iĢaretleme, tıklama ve sürükleme yapılarak
iĢlemler yaptırılır.                                          okuyucu kafası bulunan manyetik bir cihazdır.
                                                              Ama diski üzerinde değildir, disket adını
       DĠSKET SÜRÜCÜ (FLOPPY): Aynı
                                                              verdiğimiz manyetik, taĢınabilir medyayı okur,
zamanda bir çıkıĢ birimidir. (Bakınız: ÇıkıĢ
                                                              üzerine yazar. Diğer depolama aygıtlarına göre
Birimleri)
                                                              oldukça yavaĢtır ve disketin kapasitesi de çok
       SABĠT DĠSK (HDD): Aynı zamanda bir
                                                              azdır. Eskiden bir program bir veya birkaç diskete
çıkıĢ birimidir. (Bakınız: ÇıkıĢ Birimleri)                   sığabildiği için program yüklemek için çok
       IġIKLI KALEM (LĠGHT PEN): Çizgisel                    kullanılsa da günümüzde artık küçük programların
(bar) kodları okumada, Ģekil çizme ve elyazısı                ve belgelerin saklandığı disketleri okumak ve
yazmada kullanılır.                                                                üzerlerine    yazmak      için
       GRAFĠK MASASI: Özel bir kalem                                              kullanılıyor.
kullanarak ekranda yazı ve Ģekillerin gözükmesini
sağlayan küçük kare biçiminde masa                                                      • MONĠTOR (EKRAN):
       DOKUNMA           EKRANLARI             (TOUCH                             Hem giriĢ hem de çıkıĢ birimi
SCREEN): Ekranda gözüken komut üzerine                                             olarak kullanılır. GiriĢ ve çıkıĢ
parmak ile dokunduğunda o komutun çalıĢmasını                                      birimlerinden gelen verilerin
sağlayan ekran tipidir.                                         Resim 13: Monitor  sonuçlarının ekranda
       JOYSTĠCK: Genellikle oyun oynamak için                                     gözükmesini sağlar.
kullanılır. Üzerinde bulunan tuĢlarla çalıĢtırılarak                  Monitörler genellikle ekran boyutuyla
bilgisayara komut verilmesi sağlanır.                         adlandırılır. 15”, 17”, 19”, 21” gibi. Son
       TARAYICI (SCANNER) Yine Ġngilizce                     zamanlarda CRT ekranlarının yerini, ince LCD
ismiyle "scanner" olarak daha çok bilinen                     (Liquid Crystal Display) ekranlar almıĢtır.
tarayıcılar, kağıt üzerindeki imgeyi sayısal hale
dönüĢtürüp bilgisayarımıza aktarır. Taranan                            • SABĠT DĠSK (HDD): Sabit disk sürücü,
malzeme aslında bir resim olarak kaydedilir                   bilgisayarın bilgi depolamak
                            bilgisayara. Ancak, bu            için kullandığı en temel
                            resim yazılar içeriyorsa,         birimdir. Sabit disk kapalı bir
                            bunları algılayıp tekrar          kutu      içinde   bilgisayarın
                            üzerinde            değiĢiklik    içinde bulunmaktadır (harici
                            yapılabilir metin haline          USB Harddis‟klerde oldukça
                            dönüĢtüren                OCR     yaygınlaĢmıĢtır.)
                                                              Yazılımlarımızı
  Resim 14: Scanner (Optical          Character               (programlarımızı),
                                                                                                   Resim 15: HDD
                    Recoginition Optik Karakter               hazırladığımız belgeleri ve
Tanıma) programları vardır.                                   verileri sabit disk üzerinde tutarız. PC'nin elektriği
                                                              kesilse de sabit disk içindeki bilgiler silinmez.
      CD-ROM SÜRÜCÜ (COMPACT DĠSK-                           Diskteki bilgiler silinip yazılabilir. Ġçinde disk
READ ONLY MEMORY ) CD-ROM Sürücü aynı                         Ģeklinde, manyetik olarak yazılabilir plakalar

BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI                 BAYRAM KEPENEK                                 http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                     email: bkepenek@hotmail.com
DONANIM                                                                                                                     12
olduğundan sabit disk adı verilmiĢtir. Tabii, içinde          bağlanır.
bu bilgileri yazan bir kafa bulunur. Sabit disk bu                     KULAKLIK: Sesi                 hoparlör           yerine
yüzden hem elektronik hem mekanik parçalardan                 kulaklıktan da dinleyebilirsiniz.
oluĢur.       Depolama      kapasiteleri        oldukça
yükselmiĢtir. 80 Gb, 100 Gb...250 Gb. 7200 devirli                     3. ĠLETĠġĠM BĠRĠMLERĠ
sabit diskler daha hızlı veri okuyabilme özeliğine
sahiptir.                                                                ĠletiĢim Birimleri diğer bilgisayarlara ve
          IDE (Integrated Drive Electronics) SCSI              elektronik aletlere bilgi göndermeye ve bilgi
(Small Computer System Interface) EIDE                         almaya yarayan aletlerdir.
(Enhanced                                                                 Modem. Basitçe PC'nizin telefonu
(geliĢtirilmiĢ      IDE)                                       olarak       adlandırılabilir.    Çünkü       bilgisayarlar
Sabit diskler bulunur.                                         birbirleriyle haberleĢmek için bizim gibi telefon
        YAZICI                                                kullanmıyorlar! Modemler, bilgisayarların telefon
(PRINTER).                                                     hatları üzerinden birbirleri ile veri iletiĢimi
Vazgeçemediğimiz                                               kurmasını sağlar. Telefonların kullandığı analog
bir bilgi saklama                                              sinyalleri bilgisayarların kullandığı dijital sinyallere
ortamı:           Kağıt.                                       çevirir. Modemler bilgisayar ve telefon sinyallerini
Bilgisayarda                                                   birbirine çevirir. Aynı Ģekilde tersini de yapar.
yazdığımız yazıları,                                           Modemi bilgisayara, telefon hattının ucunu da
hazırladığımız                                                 bilgisayara bağlarsınız. Eski bir PC kullanıcısı
resimleri, grafikleri,                                         olmasanız bile adını çok duyduğunuz Ġnternet'e
hesap         tablolarını                                      bağlanmak, faks göndermek, uzaktaki bir
kağıda geçirmek için                                           bilgisayardaki verilere
yazıcı          (printer)                                      ulaĢmak            için     bir
kullanırız. Yani bir anlamda yazıcı sayısal bilgiyi            modeme              ihtiyacınız
tekrar analog yapıya dönüĢtürerek kağıt üzerine                var. Son zamanlarda
aktaran aygıttır. Yazma teknolojisine göre nokta               ADSL modemler daha
vuruĢlu, lazer, mürekkep püskürtmeli, boya                     hızlı                 bağlantı
aktarmalı yazıcı türleri vardır. Kağıda transfer               sağladıklarından
edilen boya ise daktilolardaki gibi mürekkepli                 oldukça
Ģeritte, toner adı                                             yaygınlaĢmıĢlardır.
verilen haznelerde            Resim 9 : Lazer Yazıcı
                                                                Ağ             sistemleri.
veya          kartuĢta                                         Bilgisayarları birbirine
olabilir.                                                      bağlamanın tek yolu
           ÇĠZĠCĠ (PLOTTER). Genelde Ġngilizce                modem değil. Özellikle
ismiyle "plotter" olarak anılan çiziciler artık                aynı iĢyerinde birbirleri          Resim 11 : Harici ve Dahili
mimarlık ve mühendislik bürolarının vazgeçilmez                arasında veri transfer                        Modem
aygıtlarıdır. Aslında çiziciler için geniĢ boyutlu             edeceğiniz bilgisayarlar
yazıcı demek yanlıĢ olmaz. Ancak bunların rapido               için telefon hattını iĢgal etmek gereksiz olurdu
benzeri kalemler takılan modelleri veya mürekkep               değil mi? Ama bilgisayarlar ağ kartları, telefon
püskürtmeli modelle ri olabilir. Çiziciler yazıcılara          kablosuna benzer UTP kablolar (veya BNC adı
göre daha "akıllı" cihazlardır: karmaĢık tasarımları           verilen özel kablolar), hub adı verilen
büyük boyutlu kâğıtlar üzerine çizerken en kısa                yönlendiriciler, aracılığıyla birbirine bağlanabilir.
hangi yolu izleyerek tasarımın tümünü                                                          Aynı binada bu Ģekilde
çizeceklerini hesaplarlar. (Tabii "akıllı"                                                     birbirine       bağlanmıĢ
lafın geliĢi; yine bir programcı bu iĢ için                                                    bilgisayarlardan oluĢan
gerekli      hesapları     yaparak       çizici                                                bir ağa Yerel Alan Ağı
yazılımının       anlayacağı     bir      dile                                                 (LAN       Local        Area
dönüĢtürmüĢ.)                                                                                  Network) adı verilir.
          • HOPARLÖRLER:                 Eee,                                                  Böyle bir ağ, yine
PC'nizin ses kartından gelen sesleri                                                           telefon hatları (veya
dinlemek için hoparlörlere ihtiyacınız                                                         fiberoptik         kablolar,
olacaktır.      Bildiğimiz    müzik        seti                                                kiralık    hatlar,       özel
hoparlörlerinden tek farkı, manyetik                                                              sistemler) aracılığıyla
korumalı olmalarıdır. Aksi halde hoparlöre           Resim   10 : Bilgisayarınızdan mükemmel
                                                                   sesler alabilirsiniz           uzaktaki bir binadaki
iletilen akım monitörümüzü titretebilir.                                                          bilgisayar          ağına
Hoparlör ses kartı arkasındaki giriĢe                                                             bağlanmıĢsa          buna
BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI               BAYRAM KEPENEK                                          http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                            email: bkepenek@hotmail.com
DONANIM                                                                          13
da GeniĢ Alan Ağı (WAN Wide Area Network) adı
verilir. Ağ sistemleri oldukça karmaĢıktır ve
yönetimi uzmanlık ister. ġirketlerde ağ yöneticileri
ve bilgi iĢlem personeli bu iĢe bakarlar.




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI           BAYRAM KEPENEK   http://www.bayramkepenek.com
                                                                 email: bkepenek@hotmail.com
 DONANIM                                                                                                            14
           4. MÜZĠK BĠRĠMLERĠ                                 depolamaya yarayan tüm cihazlara "bellek" adı
                                                              verilebildiğini söylemiĢtik.) CD-ROM'lardaki bilgiler
         MIDI (Musical Instrument Digital Interface-          ise bilgisayar tarafından sadece okunabiliyor,
 Müzik birimleri için Sayısal Arabirim): Bilgisayar           disketlerin aksine üzerine bilgi yazılamıyor. CD-
 aracılığıyla yüksek kalitede elektronik müzik                ROM sürücüler kasanın içine takılır ve üzerine CD
 yapmada kullanılır. Müzik yapmak için özel                   konan tablası dıĢarıya açılır. CD sürücüler içinde
 donanım ve yazılım gerekmektedir. Müzik                      bir lazer kafası vardır, yani CD üzerindeki veriler
 eğitiminde ve beste yapmada kullanılmaktadır.                lazer ıĢını ile, optik olarak okunurlar. Harici CD-
          Ses kartı. (Bakınız: PC‟nin Temel                  ROM sürücüler de vardır ama pek yaygın
 BileĢimleri)                                                 kullanılmazlar.
          Mikrofon. Ses kartımızla sesleri                            CD-R ve CD-RW sürücüler. Ġlk
 iĢleyebiliyorsak, mikrofonla kaydettiğimiz sesleri           çıktıklarında son derece pahalı olan ancak son
 de neden iĢlemeyelim? ĠĢte ses kartımıza                     yıllarda ucuzlayarak yaygınlaĢan bu aygıtlar,
 bağlayacağımız bir mikrofon, sesimizi sayısal                yazılabilir CD'leri okuyup yazabiliyor. CD-R (CD-
 veriye dönüĢtürülmek üzere ses kartımıza iletmek             Recordable), "kaydedilebilir CD" anlamını taĢıyor.
 için kullandığımız, yine ses kartına bağlanan bir            Bu aygıtların kullandığı CD'ler kapasiteleri CD-
 araç                                                         ROM gibi 640 MB (Artık 700 MB kapasitede
          Hoparlör. (Bakınız: ÇıkıĢ Birimleri)               olanlar yaygınlaĢtı.) olmasına karĢın biraz farklı.
                                                              CD-RW (CD-Rewritable) ise yine farklı bir yapıya
           5. DEPOLAMA BĠRĠMLERĠ                              sahip olan 640 MB'lık tekrar yazılabilir CD'lere de
                                                              yazabilir. Yani, CD-R diskler, CD-R sürücülerde
     Bilgisayar dünyasında "bellek" ile "depolama             bir kere yazılabilmesine (yani üzerlerine veri
 birimi" terimi sık sık birbirine karıĢtırılır. (Aslında      kaydedilebilmesine) karĢın, CD-RW diskler
 birbiri yerine kullanılır demek daha doğru olur.)            yaklaĢık 1000 kez silinip yazılabilir. CD-RW
 Bilginin saklandığı her alana bellek denildiği               sürücüler yazılabilir (CD-R) diskleri de yazıp
 doğru, ama bellek artık kullanıcılar arasında daha           okuyabilir. Her iki aygıt ise standart CD-ROM
 çok RAM gibi bilginin, bilgisayar açıkken geçici             diskleri okuyabilir. Son aylarda CD-RW sürücü ve
 olarak saklandığı parçalara deniyor. Oysa                    disklerin yaygınlaĢmaya baĢladığını söyleyebiliriz.
 Ġngilizce karĢılıkları itibariyle bilginin kalıcı veya
                                                                        DVD-ROM sürücü. Daha fazla bilginin
 uzun süreli olarak saklandığı aygıtlara da bellek
                                                              depolanabilmesi isteği, son yıllarda DVD-ROM
 denebilir. "Depolama aygıtı" ise bu aygıtlar için
                                                              (Digital Versatile Disc Çok amaçlı Sayısal Disk)
 daha belirleyici bir tanım. Sabit disk de bir
                                                              teknolojisini doğurdu. Bu sürücü ve diskler,
 depolama aygıtıdır, ama ona yukarıda zaten
                                                              görünüĢ olarak CD-ROM sürücü ve disklere çok
 değinmiĢtik. ĠĢte çevre birimi kategorisine giren
                                                              benzer. Ancak bunlar 4.7GB kapasitelidir ve yakın
 baĢlıca depolama aygıtları:
                                                              gelecekte 17 GB kapasiteli disklerin çıkması
           CD-ROM             sürücü.    Bilgisayarların     beklenmektedir. Kapasiteleri büyük olduğu için
 yetenekleri arttıkça, yazılımlar geliĢtikçe daha             tam bir sinema filminin 5-6 dilde altyazısı ve
 fazla bilgi iĢlemeye baĢladılar ve çeĢitli iĢler için        dublajı, çok kaliteli (Stereo Dolby)
 bilgisayar ortamında kullanılan bilgiler disketlere          seslendirmeleri ile bu disklere
 sığmamaya, çok sayıda disket kullanmak da                    sığdırılması mümkündür. DVD
                                      pratik olmamaya         Recorder (Yazıcı) sürücülerde
                                      baĢladı. Üstelik        artık uygun fiyatları, yüksek
                                      disketler    ortam      kapasiteleri     nedeniyle      sıkça
                                      koĢulları        ile    kullanılmaktadır..
                                                çabucak
                                                                        USB        DISK.      Son
                                       bozulabiliyorlardı.
                                                              zamanlarda       kullanım    alanları
                                      Neyse ki imdada
                                                              oldukça arttı. Disketlerin yerini aldı
                                     CD'ler yetiĢti. 640
Resim 12 : CD Yazıcılar hem okuma                             diyebiliriz.   Kapasiteleri       arttı
           hem yazma iĢlemini        MB ve 700 MB
           yapabilir
                                                              fiyatları küçüldü. Küçük boyutları
                                     kapasiteye sahip
                                                              ve kolay bozulmayan özellikleri Resim 13: USB Driver
                                     olan CD-ROM'lar
                                                              sayesinde çok kullanılıyor.                (Flash Disk)
 aynı müzik CD'lerine benzer. Ancak bunların içine
 müzik gibi veriler de depolanabilir. CD- ROM                 Bunlardan baĢka zamanla aĢağıdaki yedekleme
 sürücüler (kısaca CD sürücüler) iĢte bu CD'leri              birimleride kullanılmıĢlardır.
 okuyan cihazlardır. CD-ROM'un açılımı "Compact                       Teyp yedekleme birimleri.
 Disc Read Only Memory", yani sadece okunabilir                       Manyeto-optik (MO) disk sürücüleri.
 belleğe sahip olan kompakt disk. (Bilgi
 BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI                BAYRAM KEPENEK                                http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                    email: bkepenek@hotmail.com
DONANIM                                                                    15
          SüperDisk
          TaĢınabilir disk sürücüleri.




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI     BAYRAM KEPENEK   http://www.bayramkepenek.com
                                                           email: bkepenek@hotmail.com
YAZILIM                                                                                                            16
                                                          olarak sunar. Böylelikle, aslında çok değiĢik
   YAZILIMLAR                                             parçalardan oluĢan, değiĢik üreticiler tarafından
                                                          farklı     Ģekillerde tasarlanmıĢ      bilgisayarlar
    YAZILIMLAR disket üzerinde olabildiği gibi,           arasındaki farkları 'görmeyiz' ve standart bir
üretici firma tarafından bilgisayarın içine de            ortamda çalıĢırız. Yazılımları iki genel kategoriye
yerleĢtirilmiĢ olabilir. Bilgisayar üzerinde çok          ayırabiliriz:
değiĢik katmanda birden çok program çalıĢır.
Bizim bilgisayarda çalıĢmamız için çeĢitli                     Sistem yazılımları
yazılımlar gerekir, bilgisayar da, çalıĢabilmek için,
                                                               Uygulama yazılımları
kendi içinde, bizim görmediğimiz bir dolu program
                                                              Bu iki kategorinin dıĢında "yardımcı yazılımlar"
kullanır. Bir piramit düĢünün, piramidin en üst
                                                          da ayrıca anılabilir. Yardımcı yazılımlar (utility),
noktasında bizim kullandığımız programlar
                                                          bilgisayarın da verimli kullanımı için iĢletim
bulunuyor. Bir alt katmanda bu programların
                                                          sistemini tamamlayan, ek fonksiyonlar sunan
yazıldığı "programlama dilleri" ve bu dilleri
                                                          program ve araçlardan oluĢur.
çalıĢtıran programlar (derleyiciler) var. Daha alt
                                                              Sistem yazılımları bilgisayarın kendi çalıĢması
katmanda bu programların çalıĢması için, bizim
                                                          için kullandığı yazılımlardır. Uygulama yazılımları
makineden en temel iĢlemleri (sözgelimi klavyede
                                                          ise bizim kullandıklarımız. ĠĢletim sistemi,
bir tuĢa bastığımızda ekranda bir harfin
                                                          kullanıcının muhatap olduğu tek sistem yazılımıdır
görünmesi gibi) yapabilmemizi sağlayan büyük bir
                                                          ve bilgisayar ile onu kullanan arasında köprü
program var:
                                                          görevi görür. Paket program olarak da
         ĠĢletim     sistemi:     ĠĢletim     sistemi,
                                                          adlandırılan uygulama yazılımları ise, çok sayıda
bilgisayarın karmaĢık yapısını örterek, makinenin
                                                          ve çok çeĢitlidir. Bir uygulama yazılımı, genellikle
bütün kaynaklarını, bize basit birkaç komutla
                                                          belli standarttaki bir bilgisayar üzerinde, belli
kullanılabilir bir görünümde sunan bir sistem
                                                          iĢletim sistemiyle birlikte kullanılır. Örneğin, kiĢisel
yazılımıdır. Örneğin Windows. Böylelikle sadece
                                                          bilgisayarlardaki uygulama yazılımlarının hemen
iĢletim sistemini, yani Windows'u bilmek,
                                                          hepsi 17-18 yıl öncesinde DOS için geliĢtirilmiĢti.
bilgisayar kullanmak için yeterli olur.
                                                          ġimdi ise kiĢisel bilgisayarlarda genelde Windows
    Bir katman daha aĢağı inelim: Kendisi de bir
                                                          iĢletim sistemi için yazılım geliĢtiriliyor. Tabii
program olan ve genellikle disk üzerinde bulunan
                                                          kiĢisel bilgisayarlarda farklı iĢletim sistemleri ve
iĢletim sistemi de daha temel iĢlemler için baĢka
                                                          uygulama yazılımlarının bunlar üzerinde çalıĢan
programları kullanır. Bu programlar makina
                                                          türleri de bulunur ancak bugün en yaygın iĢletim
üretilirken bilgisayarın içine üretici firma
                                                          sistemi Windows'dur. Özellikle PC'lerin ortaya
tarafından konmuĢtur. Dolayısıyla bir bakıma
                                                          çıkıĢıyla yaygınlaĢan uygulama yazılımları
donanımın bir parçasıdırlar. En alt düzeyde,
                                                          olmasaydı, bilgisayarda bir iĢ görebilmek için her
fiziksel birtakım iĢlemlere karĢılık gelen mikro
                                                          zaman bir program yazmak zorunda kalacaktık.
komutlar ve elektrik devreleri bulunur. Yani
                                                          Ya da iĢi tarif edip bir programcıya yazdıracaktık
piramidimizin tabanında, donanım dediğimiz,
                                                          programı... Birçok büyük ölçekli özel uygulama
elektronik devrelerden ibaret bir yapı var.
                                                          için, bu yöntem hala uygulanmaktadır, ama
    Biz bilgisayarda çalıĢırken, bütün bu karmaĢık
                                                          Allah‟tan PC kullanırken, var olan uygulama
programlar silsilesi de, makinenin fiziksel
                                                          yazılımları her ihtiyacımızı karĢılayabilecek
altyapısını harekete geçirmek, iĢlenen bilgileri
                                                          çeĢitlilikte günümüzde...
elektrik devrelerinin davranıĢına indirgemek, elde
edilen sonuçları da tekrar bizim anlayacağımız               YAZILIM TÜRLERĠ
biçime dönüĢtürmek için iĢleyip durmaktadır!                  Yukarıda sözünü ettiğimiz sistem (iĢletim
    Tabii, bilgisayarla çalıĢırken bütün bunlar bizi      sistemi) ve uygulama yazılımları sadece birer ana
ilgilendirmez. Bir kullanıcı olarak, bizler piramidin     kategori. Aslında yazılım türleri donanım
en tepesinde bulunur, sadece kullandığımız                türlerinden çok daha zengindir. Ne de olsa, bir PC
yazılımlarla      muhatap       oluruz.     Üzerinde      ile yapabileceğimiz iĢler hangi yazılımları
çalıĢacağımız paket programı tanıyıp, programın           kullandığımıza daha çok bağlıdır. Yazılım konusu
gerekli komutlarını öğrenmemiz yeterlidir! Elbette,       geniĢ bir konu olduğu için iĢletim sistemlerine ve
alt düzeylere iliĢkin birçok Ģey bilmekte sayısız         temel uygulamalara ilerleyen bölümlerde geniĢ
yarar var, çünkü paket programlar, bilmek                 yer ayıracağız. Ancak bilgisayar kullanıcısı
zorunda olmadığımız alt düzeylere bağımlıdır.             olmaya hazırlananlar için bu yazılım kategorilerine
Kısaca, her düzeydeki yazılım, bir alt düzeyin            ve örneklerine Ģimdiden kısaca göz atalım
karmaĢık yapısını kullanıcının 'görmemesini'               ĠĢletim sistemleri. ĠĢletim sistemi, çeĢitli iĢler
sağlar ve aslında tamamen fiziksel gereçlerden            için     kullandığımız     yazılımlarla   donanım
oluĢmuĢ bir yapıyı bize kavramsal bir ortam               aygıtlarımız      arasında     köprü     oluĢturan,

BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI             BAYRAM KEPENEK                                   http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                   email: bkepenek@hotmail.com
YAZILIM                                                                                                           17
kullandığımız yazılımların standart olmasını,             programlar, diğer uygulamalardan veri alabilir.
hangi PC'ye yüklenirlerse yüklensinler çalıĢmasını        Örneğin bir hesap tablosu ile çıkarılmıĢ kar/zarar
sağlayan en temel yazılımdır. MS-DOS, Windows             grafiğini sunu programları ile dinleyicilerinize
95, Windows 98, Windows ME, Windows XP,                   sunabilirsiniz. Microsoft PowerPoint, Lotus
Windows Vista, Windows NT, Windows 2000,                  Freelance Graphics, Corel Presentations belli
Windows 2003, MacOS, IBM OS/2 Warp, Unix,                 baĢlı sunu programlarındandır.
Novell Netware ve Linux günümüzde kullanılan
                                                           Grafik yazılımları. Fotoğraf ve resimleri
iĢletim sistemlerinden bazılarıdır.
                                                          görüntülemenize,        üzerinde        değiĢiklikler
 Kelime iĢlemciler. KiĢisel bilgisayarlarda en           yapmanıza, resim çizmenize, resimler üzerine
çok kullanılan uygulama yazılımı olan kelime              çeĢitli efektler uygulamanıza izin veren tüm
iĢlemciler, bilgisayarınızda yazılar yazıp bunları        yazılımlar grafik yazılımları kategorisine girer.
yazıcıda bastırmanızı sağlar. Bu yazılar arasında         Windows ile gelen ve PC'nizde resimleri
raporlar, mektuplar, okul ödevleri, çeĢitli               görüntülemek ve basit Ģekiller çizmek gibi iĢlere
yazıĢmalar olabilir. GeliĢmiĢ kelime iĢlemciler,          yarayan Paint'den çok geliĢmiĢ özelliklere sahip
farklı yazı tiplerinden sayfa düzenlerine, yazılar        olan Adobe Photoshop'a kadar çok çeĢitli görüntü
içine yerleĢtirilecek resimlerden yazı biçim ve           iĢleme yazılımları bu kategoriye girer.
renklerine, yazı içinde bir sözcüğü aratmadan,
                                                           3D Modelleme/Animasyon. Bu yazılımlarla
yazının gramer ve imla kontrolüne kadar çeĢitli
                                                          PC'nizde çizimlere hareket verebilir, iki ve üç
iĢlevler sunarlar. Belli baĢlı kelime iĢlemciler
                                                          boyutlu animasyonlar gerçekleĢtirebilirsiniz. 3D
arasında Microsoft Word, Corel WordPerfect ve
                                                          modelleme programları endüstriyel tasarım kadar,
Lotus WordPro'yu sayabiliriz.
                                                          çizgi film, oyun vs. üretiminde de kullanılabilir.
 Hesap Tabloları. Pek çok kullanıcı hesap kitap
                                                           Mühendlslik uygulamaları.         Mühendislerin
yapacağı bir araca ihtiyaç duyar. Bu bir fizibilite
                                                          çizim ve hesaplama gereksinimi, standart grafik
olabileceği gibi evin aylık bütçesi de olabilir.
                                                          programlarının    ve      hesap       tablolarının
Matematiksel      iĢlemlerde     yetenekli,    esnek
                                                          sağladıklarından   çok    farklıdır.   AutoCAD,
yazılımlar olan hesap tabloları burada devreye
                                                          Solidworks gibi geliĢkin tasarım yazılımları ve
girer. Hesap tabloları, yan yana ve alt alta dizilmiĢ
                                                          bazen bu uygulamalarla birlikte kullanılabilen
hücrelerden oluĢur. Her bir hücreye bir
                                                          çeĢitli mühendislik hesap programları bu
matematiksel değer veya bir iĢlem yazılabilir.
                                                          kategoridedir.
Hesap tabloları dört iĢlemden karmaĢık fonksiyon
hesaplarına kadar pek çok iĢi yapabilir, bu                Ticari Uygulamalar. ĠĢ dünyası için elzem
hesaplamalardan           yararlanarak       grafikler    olan muhasebe, stok kontrol, belge yönetimi,
hazırlayabilir. Belli baĢlı hesap tabloları arasında      üretim planlama, fizibilite vb. iĢlevleri ticari
Microsoft Excel, Corel Quattro Pro ve Lotus 1-2-          yazılımlar yerine getirir
3'ü sayabiliriz.
                                                           ĠletiĢim yazılımları. Ġnternet'e, Web sitelerine,
 Veritabanı. Veritabanı, her türlü bilginin              haber gruplarına bağlanmak, email göndermek
düzenli bir Ģekilde, istendiğinde kolayca eriĢilerek      modemle PC'mizden faks çekmek, baĢkaları ile
kullanılabilecek tarzda saklandığı bir 'veri              dosya alıĢveriĢinde bulunmak, görüntülü ve yazılı
koleksiyonudur. Adres-telefon defteriniz, bir             sohbet etmek için iletiĢim yazılımlarını kullanırız.
firmanın bütün müĢterilerini içeren kartlar, bir
kurumda çalıĢan elemanların sicil dosyası birer            Oyunlar. PC'ler iĢ aracı oldukları kadar oyun
veritabanıdır. Bu bilgileri kullanıcılar girer,           ve eğlence aracıdırlar da. Renk li bir PC için
veritabanı ise çok çeĢitli kriterlere göre devasa         binlerce oyun bulmak mümkündür.
boyuttaki bu bilgiler arasından arama yaparak,             Özel uygulamalar. Bütün bu kategorilerdeki
normalde        bizim     eriĢemeyeceğimi      hızda      yazılımlarla yapılamayacak pek çok iĢ vardır.
aradığımız bilgileri karĢımıza getirir. Herkesin          Onun için de firmalar özel yazılımlar geliĢtirirler.
kullanabileceği kullanılabilecek Microsoft Access,        Sözgelimi bir otelin müĢteri giriĢ/çıkıĢlarının takibi,
Lotus Approach gibi veritabanlarının yanısıra             doluluk oranlarının hesaplanması, otelin çeĢitli
Oracle 8, IBM DB2 gibi büyük Ģirketlerin                  bölümlerinde stok kontrolü gibi iĢlemler için özel
ihtiyaçlarına     göre     modüler      bir  biçimde      uygulamalar     üretilebilir.    Özel    uygulamalar
programlanan,         üzerinde     farklı   çözümler      sipariĢle de gerçekleĢtirilebilir.
geliĢtirilebilen veritabanları da vardır.
                                                           Multimedya uygulamaları. Metin resim, film,
 Sunu            programları.        Toplantılarda       ses ve animasyonun bir araya geldiği bu
karĢınızdakilere anlatacaklarınızı görsel olarak          yazılımlar arasında genelde hobileri geliĢtirmeye
etkileyici bir Ģekilde sunmanız için hazırlanan bu
BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI             BAYRAM KEPENEK                                  http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                  email: bkepenek@hotmail.com
YAZILIM                                                                                                            18
yönelik yazılımlar ve ansiklopedik bilgi veren                mümkün. Piyasada binlerce farklı türden oyun
referans yazılımları yer alır.                                var, ama kendinizi oyun oynamaya da fazla
                                                              kaptırmayın!
 Yardımcı yazılımlar. Sistemimizi daha verimli
                                                             ĠĢinize uygun yazılımlarla iĢ veriminizi
kullanmak ve diskimizin, diskimizdeki bilgilerin
                                                              artırabilir, kendinizi geliĢtirebilirsiniz.
bakımını yapmak için kullandığımız büyüklü
küçüklü pek çok uygulama bu sınıfa girer.
                                                             ĠĢi biliyorsanız iĢe gitmeyebilirsiniz! Nasıl mı?
 Programlama yazılımları. Her tür uygulamayı                 Artık       dünyada         sayıları     hiç      de
yazmak     için   kullanılan   programlara    da              azımsanamayacak kadar çok sayıda kiĢi,
programlama yazılımı adı verilir. C++, CSharp,                bilgisayarları sayesinde pijamalarıyla evden
Visual Basic, Delphi günümüzde en çok kullanılan              çalıĢıp, bilgisayarda hazırladıkları iĢleri
programlama yazılımları arasındadır.                          modemle iĢverenlerine gönderiyorlar Bu
                                                              kavrama da "telecommuting" adı veriliyor.
    BĠR PC ĠLE NELER YAPABĠLĠRSĠNĠZ?                         Çocuklarınızın eğitimi için uygun programlar
                                                              alabilir, öğreneceği Ģeyleri daha kolay, daha
   Her tür kiĢisel veya resmi yazınızı göze hoĢ              hızlı    ve     daha      eğlenceli    algılamasını
    gelen bir biçimde yazabilir, bunları yazıcıya             sağlayabilirsiniz.
    gönderip kâğıt üzerine çıkıĢ alabilirisiniz.             Bir tarayıcı ile bilgisayar ortamında fotoğraf
   KarmaĢık hesaplarınızı (örneğin bütçeler,                 albümünüzü oluĢturabilir, fotoğraflarınızın
    maliyet raporları vs.) otomatik yapıp size                zamanın yıpratıcı etkilerinden korunmasını
    hesap tabloları halinde sunacak programlar                sağlayabilirsiniz.
    kullanabilirsiniz,                                       Kendi tshirt desenlerinizi tasarlayabilir, uygun
   Resim yapabilir, hazır resim ve fotoğrafları              yazıcı ve baskı kağıtları ile bu resimleri
    izleyebilir veya üzerlerinde değiĢiklikler                tshirt'ünüze basabilirsiniz.
    yapabilirsiniz, ÇalıĢmalarınızın ne kadar                KiĢisel bilgilerinizi, randevularınızı, telefon
    etkileyici ve ĢaĢırtıcı olacağı birazda sizin             numaralarını         kaydedebileceğiniz,      notlar
    becerinize bağlıdır!                                      alabileceğiniz programlar kullanarak hayatınızı
   Müzik dinleyebilir, dinlediğiniz müziklere çeĢitli        daha düzenli hale getirebilirsiniz.
    ses efektleri verebilir, uygun yazılımlarla kendi        Bahçe bakımından, ahĢap oymacılığa kadar
    müziklerinizi        besteleyebilir,        "miks"        pek çok hobi için hazırlanmıĢ multimedya
    yapabilirsiniz.                                           programları           kullanarak,        hobilerinizi
   Bir video kameranız, uygun donanım ve                     geliĢtirebilirsiniz.
    yazılımınız varsa kendi çektiğiniz filmlerin             Basit tasarım programlarıyla kendi evinizi bile
    montajını yapabilir, görüntülere çeĢitli efektler         tasarlayabilirsiniz.
    verebilirsiniz.                                          Yabancı dil programları ile ikinci bir dil
   Bir modeme ve Ġnternet hesabına sahipseniz,               öğrenebilirsiniz.
    tüm dünyadan çok sayıda kiĢinin aklınıza                 Basit programlarla kendi derginizi amatör
    gelebilecek her konuda sunduğu çeĢitli yazılı,            boyutlarda çıkarabilirsiniz veya geliĢmiĢ
    görsel ve iĢitsel bilgilere ulaĢabilirsiniz,              programlar ve donanımlarla profesyonel
    ArkadaĢlarınıza tabii iĢ arkadaĢlarınıza da               yayıncılık yapabilirsiniz.
    anında mektup gönderebilirsiniz.                         Çok geniĢ bilgi kütüphaneleri içinde hızlı bir
   Yine      modem       aracılığı   ile    uzaktaki         arama yaptırarak normalde uzun sürede
    arkadaĢlarınızla sesli ve yazılı olarak sohbet            bulamayacağınız              bilgilere       anında
    edebilirsiniz. Tabii onların da bir PC'si ve              ulaĢabilirsiniz.
    modemi varsa!                                            Atlaslar, gezi rehberleri, haritalar, seyahat püf
   Bir modemin size sağladığı olanaklar                      noktalan, hepsi PC'niz aracılığı ile emrinizde
    neredeyse sınırsız: Ġnternet'te Web sitesi olan          Film seyredebilirsiniz. Uygun donanım ve
    mağazalardan kredi kartınızla alıĢveriĢ edip,             yazılım bileĢenleri ile sinema filmlerini bile
    sipariĢ ettiğiniz ürünlerin kapınıza kadar                seyredebilirsiniz.
    gelmesini sağlayabilirsiniz.
   Yine modemle Ġnternet üzerinden gazetelerin
    Web sitelerine bağlanıp günlük haberleri
    okuyabilirsiniz.
   Oyun oynayabilirsiniz. Modeminizle uzaktaki
    bir arkadaĢınızla oyun oynamanız da


BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI             BAYRAM KEPENEK                                   http://www.bayramkepenek.com
                                                                                                   email: bkepenek@hotmail.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                          DOS                                 14




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI   BAYRAM KEPENEK   http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                              DOS                                                                 15

   ĠĢletim sistemleri
           lektronik devreler, CD sürücüler, klavye, merkezi iĢlem birimi, grafik kartı... Elimizle görüp

   E       dokunabildiğimiz, dolayısıyla yeterince somut olan, onca para ödediğiniz bütün bu alet edevat,
           aslında bilgisayarın olsa olsa yarısıdır! GiriĢ bölümünde, öbür yanının 'yazılım' olarak
adlandırıldığını, yazılımınsa soyut bir nitelikte olduğunu söylemiĢ, hatta donanımı 'gövde‟ye, yazılımı da
'zihin'e benzetmiĢtik. Bilgisayar genel amaçlı bir aygıttır, o kadar genel amaçlıdır ki, sorduğunuzda
tanımlanmıĢ bir iĢlevi ve görevi yoktur:
    'Ne iĢ olsa yapar'. ĠĢte yazılımların görevi, masanızın [ya da dizinizin] üzerinde öylece duran gövdeyi
harekete geçirmek ve bu genel amaçlı aygıta tanımlanmıĢ fonksiyonlar kazandırmaktır... Yazılımın bir
iĢlevi daha vardır: Son derece karmaĢık bir aygıtı kolayca kullanmamızı sağlamak, elektronik devrelerle
aramızda bir köprü oluĢturmak... Kabaca, bu iĢlevlerden ilkini destek ve uygulama yazılımlarının,
ikincisini ise 'sistem Yazılımları‟nın üstlendiğini söyleyebiliriz. Kullanıcı bilgisayarın iç iĢleyiĢine
karıĢamaz, ancak bu iĢleyiĢi yönlendirebilir. Bu yönlendirme, piramidin tepesinden tabanına doğru
inersek, uygulama yazılımları ve onların çalıĢmasını sağlayan sistem yazılımlarıyla mümkün olabiliyor.
"Sistem yazılımı" baĢlığı altında toplanan yazılımlardan en önemlisi, iĢletim sistemidir. ĠĢletim sistemi,
bu sayfaya gelene kadar anlattığımız bütün o karmaĢık donanım birimlerinin çalıĢmasını birtakım
komutlarla ya da resim ve ikonlarla temsil eder. MlB, BIOS ya da ROM belleğin temel çalıĢma ilkelerini
bilmeden de PC'nizi kullanabilirsiniz, ama iĢletim sistemini bilmeden bilgisayarınıza hakim olamazsınız.
DOS kullanacaksanız DOS'u, OS/2 ile çalıĢıyorsanız OS/2'yi, Mac'iniz varsa Sistem 7'yi, Windows'unuz
varsa Windows'u bilmemek olmaz!
    Zaten bu nedenledir ki, yazılımcılar giderek daha kolay kullanılan iĢletim sistemleri ve grafik kullanıcı
arabirimleri geliĢtirmeye çalıĢıyorlar... DOS, Windows, OS/2 ve Mac iĢletim sistemi gibi sistem yazılımları
sayesinde, sabit diskinizde neler döndüğünü [plakalar döner], CD-ROM sürücünün nasıl çalıĢtığını [hızlı
çalıĢır] ve matematik ek iĢlemcinin nasıl iĢlem yaptığını bilmek zorunda kalmıyorsunuz. Sizden sadece
birkaç komutu bilmeniz ya da ekranınızdaki simgelere fare ile tıklamanız bekleniyor...
    Bir iĢletim sistemi, bilgisayarın temel iĢlevlerini (verileri dıĢ ortamdan almak, iĢlemek, ekranda
göstermek, yazmak ya da telefon hattı aracılığıyla göndermek vb.) nasıl ele alacağını belirleyen geniĢ
kapsamlı bir programdır. Bilgisayarın kaynaklarının etkin bir Ģekilde kullanımı için, kaynak yönetimini ve
koordinasyonunu iĢletim sistemi üstlenir. Hangi ortamda nasıl saklanırsa saklansın, nasıl yüklenirse
yüklensin, bütün iĢletim sistemleri bu görevi yerine getirir.
    KiĢisel bilgisayarlarda iĢletim sistemi diskte saklanır, DOS'a (Disk Operating System, yani disk iĢletim
sistemi) bu yüzden dost değil de DOS adı verilmiĢtir. Eskiden yaygın olan daha küçük makinelerde
[Commodore 64, Amstrad gibi ev bilgisayarlarında] iĢletim sistemi ROM'da saklanır, böylelikle bilgisayar
her açıldığında otomatik olarak yüklenirdi. Oysa günümüzün PC'lerinde durum farklıdır: KiĢisel
bilgisayarınızı her açıĢınızda iĢletim sistemi sabit diskten ya da disketten ana belleğe yüklenir. (Eskiden,
sabit diskler her PC'de yokken 'sistem disketi' ya da 'açılıĢ disketi' diye titizlikle korunan disketler, iĢte bu
disketlerdi.) Tabii, Ģimdi herkesin [en az bir) sabit diski var ve o makineye hangisi kurulmuĢsa o iĢletim
sistemi PC açıldığında belleğe yükleniyor... Peki, PC'lerde iĢletim sistemi niye ev bilgisayarlarındaki gibi
ROM'da saklanmıyor? ROM, sabit disklerden kat kat daha hızlı, çok daha güvenilir değil mi? Öyle ama,
günümüzün iĢletim sistemleri o kadar çok bellek gerektiriyorlar ki, herhangi birini bir 'sistem diski'ne
sığdırmanın ya da pahalı ROM belleğine kaydetmenin mümkünü yok... (PC'nizde 50 MB'lık bir ROM
belleği tahayyül edebiliyor musunuz?] Ayrıca bildiğiniz gibi ROM belleklerin içeriği değiĢtirilemiyor, oysa
iĢletim sistemini oluĢturan dosyaların günbegün değiĢmesi, çalıĢma ortamının kullanıcının isteklerine
göre düzenlenebilmesi için Ģarttır...
    Bugün, kiĢisel bilgisayar dünyasında değiĢik iĢletim sistemleri kullanılıyor:
         Apple Macintosh'un iĢletim sistemi ayrı, IBM uyumlu PC'ler öteden beri MS-DOS iĢletim
sistemini veya onunla uyumlu olan IBM-DOS, DR-DOS gibi ürünleri kullanıyorlar, IBM'in ayrıca (adı daha
sonra Warp olarak değiĢtirilen] OS/2 adında bir iĢletim sistemi var, Microsoft tarafından DOS'un üzerinde
bir grafik kullanıcı arabirimi olarak geliĢtirilen Windows, uzun bir süre sonra Windows'95 ve daha
sonrada Windows’98, Widows’ME adıyla 'iĢletim sistemi' unvanını edindi. Bu arada windows ve NT
bileĢimi olan Windows’2000 çıktı. Ve bunun devamı olan Windows’XP Ģu sıralarda satılan hemen
hemen tüm bilgisayarlarda standart iĢletim sistemi oldu. 2007 baĢında Windows Vista iĢletim sistemi
çıktı ve brçok PC ve Notebooklarda artık bu iĢletim sistemi ile geliyor. Ayrıca, çok yaygın olmamakla
birlikte Unix ve Linux da kullanılıyor, PC'lerin ağ ortamında kullanımı içinse, 'network iĢletim sistemi' adı
verilen (Novell, NT gibi) ürünler var...(ki.. bunların yerinede Windows 2003 aldı diyebiliriz.) Ortak bir
platformu ve standart bir kullanımı amaçlayan bir ürün için bu kadar çok seçenek varsa ortada, bir
problem de var demektir. Gerçekten de, bugüne dek PC dünyasının en çok kullanılan iĢletim sistemi
olan DOS'un artık ömrünü doldurması, bu problemin kaynağı: Hangi iĢletim sistemi, günümüzün
BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI       BAYRAM KEPENEK                                   http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                              DOS                                                                 16
ihtiyaçlarını karĢılayıp uzun süre varlığını sürdürerek onun yerini alabilir? Windows mu, OS/2 mi, baĢka
bir ürün mü? ĠĢletim sistemi alanında kıyasıya bir rekabet sürüp gidiyor, bu arada her bilgisayar
kullanıcısını biraz tereddüde sürükleyerek...
  Neyse ki, yazılım üreticileri, ürünlerinin ötekilerle uyumlu olmasına büyük önem veriyorlar. Bu sayede,
farklı iĢletim sistemleriyle çalıĢan kullanıcılar, birbirleriyle iletiĢim kurabiliyorlar, veri alıĢveriĢinde
bulunabiliyorlar...
    Bir Ģeye dikkat ettiniz mi? ĠĢletim sistemlerini anlatıyoruz ama Ģu ana kadar donanım birimlerinden de
epey söz ettik. Ġlk bölümlerde de, donanımı anlatırken sık sık 'yazılım' terimini kullanmak zorunda
kalıĢımızdan anlaĢılacağı üzere, her ne kadar iki temel kategori olsalar da, yazılım ile donanım etle
tırnak gibidir, birbirlerinden kolay kolay ayrılamazlar. Hatta bir öğenin yazılım mı, yoksa donanım mı
olduğuna karar verilemediği zamanlar ve durumlar bile olur! Yazılımların, donanımdan bağımsız olması
hedeflenir ama temel fonksiyonlar yine de donanım tarafından belirlenir. Bu nedenle biz, PC'lerde
kullanılagelen iĢletim sistemlerini anlatmaya, en eski ve hala en popüleri olan MS-DOS'tan baĢlayacağız.
Kimi iĢletim sistemi kavramlarını da DOS'u anlatırken ele alacağız. Onun için, DOS kullanmasak bile
DOS‟u azda olsa mutlaka bilmemiz lazım.


   MS-DOS

   PC'niz her açıldığında önce ROM'daki BlOS, sonra da onun devreye soktuğu iĢletim sistemi
tarafından 'ayıltılır', taze bir baĢlangıç yapması sağlanır. Makineyi her açtığınızda, BIOS'taki POST
(Power on Self Test) yordamı [rutini], PC'nizin temel kaynaklarını kontrol eder: Bellekler çalıĢıyor mu?
GiriĢ/çıkıĢ birimleri yerinde duruyor mu? ĠĢletim sistemi olması gereken yerde mi? POST programı
tarafından yönlendirilen MĠB (Merkezi ĠĢlem Birimi), PC'nizin değiĢik bileĢenlerine sinyaller yollayarak
"nasılsınız, iyi misiniz?" der, hal-hatır sorar. Bilgisayarın bileĢenleri ya da PC'ye bağlı çevre birimleri de
genellikle "iyiyiz" diye sinyal yollarlar. Çevre birimleriyle ve iletiĢim portlarıyla yeniden iliĢki kurulur. Her
Ģey iyi gidiyorsa, bir mesele yok. Ama herhangi bir birimde sorun varsa, test iĢlemi durdurulur, bize acı
haber ekrandan bildirilir..
    PC'nizin ekranında da, bu test iĢlemi, en çok RAM bellek üzerinde yoğunlaĢır; ne kadar çok ana
belleğiniz varsa, POST o kadar uzun sürecektir. Temel giriĢ/çıkıĢ programlarının baĢlangıç adresleri de
RAM'a aktarılır, böylelikle kullanacağımız uygulama yazılımlarının, giriĢ/çıkıĢ birimlerini standart olmayan
yollardan kullanmalarına da izin verilmiĢ olur. [Bazı PC'lerde açılıĢ sırasında temel giriĢ/çıkıĢ
programları, olduğu gibi ROM'dan RAM'a aktarılır. Daha önceden söylediğimiz gibi RAM, ROM'dan daha
hızlıdır, programların RAM'a aktarımı PC'ye hız kazandırır.) Kesilme yordamı (interrupt routin) adı verilen
ve MĠB'in dıĢ dünyayla iliĢkilerinde trafiği kontrol eden programlar, her zaman RAM'da tutulur...
    BIOS'un bize yapacağı son iyilik, iĢletim sistemini bulup yüklemektir. Yüklemek için de, önce onu
bulması gerekir. ĠĢletim sistemi öncelikle disket sürücüde aranır, disket sürücü boĢsa, sabit diske bakılır.
Sabit diskinizde, ayılma programı olarak tarif edebileceğimiz özel bir 'boot programı', diskin ilk
sektörlerinde bulunur. Bu program çalıĢtırılarak, diskteki iĢletim sistemi yüklenir. Daha doğrusu, iĢletim
sisteminin çekirdek diyebileceğimiz bir kesimi ana belleğe, yani RAM'a taĢınır. Makinenize kurulu iĢletim
sistemi, özel birtakım dosyaları okuyarak, daha önceden PC'nizi nasıl kendinize uyarladığınızı, yani
hangi özelleĢtirme iĢlemlerini yaptığınızı öğrenir.
    PC'niz artık emrinize amadedir! ġimdi ekranda C:> yazılı bir satırla baĢ baĢasınız. Bu, DOS'un komut
satırıdır (Command prompt] ve PC'nizin emrinize amade olduğunu bildirir. Burada 'C', o anda üzerinde
bulunduğunuz disk sürücünün etiketidir, '>' iĢareti ise, DOS'un sizden komut beklediğini gösterir.
    Kullandığınız DOS, muhtemelen 6.0 ve daha ileri bir sürümüdür. Daha eski bir sürümle çalıĢıyorsanız,
bir an önce değiĢtirmekte yarar var. Çünkü DOS'un eski versiyonlarında, burada anlatacağımız pek çok
komut ve özellik bulunmuyor. Tabii, her ne kadar DOS 6'yı temel aldıysak da, genellikle DOS'un temel
kavramlarını ve temel komutlarını ele almakla yetineceğiz burada. DOS komutlarının ayrıntılı özelliklerini,
bu sayfalarda anlatmadığımız ileri DOS komutlarını öğrenmek için, iyi ve detaylı bir DOS kılavuzu
edinmeniz son derece yararlı olacaktır... Unutmayın ki, PC'nizin hızı ve performansı, sonuçta size de
büyük oranda bağlıdır; ne kadar hızlı olursa olsun, PC'niz iĢletim sistemine bağımlıdır, iĢletim sisteminiz
de doğrudan kullanıcısına. Yani bizzat size!




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI       BAYRAM KEPENEK                                   http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                                  DOS                                                             17

   DOS’UN BELLEĞE YÜKLENMESĠ
   PC‟nizde Kurulu olan DOS iĢletim sistemi, Ģu modüllerden oluĢur:
   • ROM-BIOS: ROM'da (salt okunur bellek) saklı temel giriĢ-çıkıĢ sistemi.
   • AÇILIŞ KAYDI: Diskte bulunan ve bilgisayarın bootstrap iĢlemini gerçekleĢtirebilmesini sağlayan
küçük ve basit bir kayıt. Bu kayıt kalıcı değildir, yani PC'niz çalıĢırken, RAM'da durmaz.
   • IO.SYS ile MSDOS.SYS (ya da IBM-BIO.COM ile IBMDOS.COM]: DOS'un sistem dosyaları. ROM-
BIOS'taki programların ekleri olarak görülebilecek bu dosyalar, çevre birimleriyle ilgili ek iĢlemleri yerine
getiren programları içerir. Diskinizin ana rehberinde bulunan bu dosyalar gizlidir, yani DIR komutuyla
onları göremezsiniz.
   • COMMAND.COM: Bu dosyanın içerdiği sistem programının temel iĢlevi, DOS üzerinde çalıĢırken
kullandığımız komutları yorumlamak ve yerine getirmektir. COMMAND.COM, disk üzerinde bulunur, gizli
bir dosya değildir, yani DIR komutuyla görülebilir. Ana bellekte, makine çalıĢtığı sürece saklanan
COMMAND.COM'unuz silinir ya da bozulursa, PC'niz açılmaz...
   Dikkat: Bir kullanıcı olarak sizin bu sistem dosyalarıyla herhangi bir Ģey yapmanız söz konusu
değildir. Sadece kavramsal olarak, bu dosyaların ne iĢe yaradığını bilmeniz yeter. Her ihtimale karĢı, bu
sistem dosyalarının bir yedeğini alırsanız, çok iyi edersiniz...
   Bilgisayarı kullanabilmek için önce iĢletim sisteminin ana belleğe yüklenmesi gerekir. DOS‟u
baĢlatmak için A: sürücüsüne sistem disketi (içinde iĢletim sistemi dosyaları bulunan disket) takarak veya
doğrudan doğruya açtığımızda bilgisayar Ģu sırayı takip ederek kullanıma hazır duruma gelir:
   a. ROM bellekteki programı okur,
   b. RAM belleği test eder,
   c. Monitör aktif duruma getirilir, disket sürücü, hard disk, klavye aranır,
   d. Disket veya hard diskten DOS‟un sistem programlarını arar.(Önce A: sürücüsü yoklanır, disket
yoksa C: sürücüsü yoklanır). Bulursa belleğe yükler. Eğer sistem dosyalarını bulamazsa ekrana;
   Non-system disk or disk error
   Replace and press any key when ready
   “Disk arızalı veya sistem disketi yok. Disketi değiĢtirin ve hazır olduğunuzda bir tuĢa basın.” mesajını
verir ve bilgisayarın çalıĢması durur.
   e. Sistem dosyaları belleğe yüklendikten sonra CONFIG.SYS dosyası aranır. Bu dosya varsa
içerisindeki komutlar yardımıyla donanım hazır duruma getirilir.
   f. COMMAND.COM isimli dosya aranır, belleğe yüklenir. Bu dosya DOS‟un komut iĢlemcisidir.
Kullanıcı ile bilgisayar arasındaki iletiĢimi kuran, komutları bilgisayara anlatan dosya bu dosyadır.
   g. AUTOEXEC.BAT dosyası varsa bu dosya içerisindeki tanımlamaları yapar ve aktif duruma
getirilmesi gereken programları aktif kılar.
   Disket kullanarak açmıĢsak DOS‟un komut uyarısı (prompt) A:\>_ Ģeklinde;
   Harddiskten açılmıĢsa; C:\>_ Ģeklinde karĢımıza gelir.
        Komut uyarısı hangi sürücüyü gösteriyorsa, o sürücü aktif sürücüdür.
        DOS‟u yeniden baĢlatmak için aĢağıdaki üç değiĢik yoldan birini tercih ederiz;
   a. Bilgisayarı kapatıp yeniden açarız,
   b. Bilgisayar açıkken “Reset” düğmesine basarız,
   c. Bilgisayar açıkken ALT+CTRL+DELETE tuĢlarına birlikte basarız.


   Sürücüler, rehberler, alt rehberler ve dosyalar
                        Sürücü                              disketin en azından bir rehberi (dizini) bulunur,
                          C:            Dosya               bu rehbere ana rehber (ana dizin) (root directory)
                      (Harddisk)
                                                            denir. Bu ana rehberin yavrusuna ise nedense
                                                            'alt rehber' (alt dizin) (subdirectory) diyoruz!
    Rehber              Rehber          Rehber                  Rehber, adı üstünde, disk üzerindeki bilgilere
                                                            eriĢilebilmesi için gereken adresleri tutar. DOS,
                                                            rehberler       sayesinde        dosyalarınızın   ve
                                                            programlarınızın izini sürer, onları kolayca
   Alt Rehber                          Alt Rehber
                         Dosya                              bulabilir. Rehberler, disk üzerine kaydettiğiniz
                                                            bilgilerinizi düzenli bir Ģekilde tutmanıza da yarar.
DOS, herhangi bir disk ya da disketteki bilgileri,          Bir anlamda, ana rehber çalıĢma masanız, alt
rehberlere [directory] ayırarak 'görür'. Her diskin ve      rehberler de masanızın çekmeceleridir. Tıpkı disk


BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI       BAYRAM KEPENEK                                   http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                             DOS                                                              18
içinde bir disk... onun içinde bir disk gibi!             Makinenizi açınca büyük bir ihtimalle C:> ile
Rehberler, 'ağaç yapısı' olarak adlandırılan bir          baĢlayan boĢ bir satır görürsünüz, bu satıra A:
Ģekilde sıralanırlar. Tabii ki, DOS kullanırken, ana      yazarak, A sürücüsüne, yani diskete geçmiĢ
rehber dıĢında herhangi bir rehber yaratmadan             olursunuz. DOS, o anda hangi sürücü seçilmiĢse
çalıĢabilirsiniz. Ama bu durumda, binlerce program        bir programı ya da dosyayı önce orada arar. CD
ve dosya parçacığı arasında boğulmanız,                   (Change Directory) komutu da, bu rehberler
aradığınızı bir türlü bulamamanız çok normal              arasında gezebilmenizi sağlar. Bir sürücünün ya
olacaktır. Onun için uygulamaları, veri dosyalarını,      da rehberin içindeki dosya ve alt rehberler
değiĢik çalıĢmaları ayrı ayrı rehberlere koymak,          hakkında ayrıntılı bilgiyi almak için DIR komutu
rahat çalıĢmanın baĢ koĢuludur.                           kullanılır. Bu komut, MS-DOS'un en çok
    Sabit diskiniz ile disket sürücünüz ise DOS           baĢvurulan komutudur. Kısacası, DOS kullanan
tarafından C: ve A: diye tanımlanır. [Ġkinci bir sabit    herkes          bol           bol        DIR'lar...
disk D, ikinci bir disket sürücü de B etiketini alır.]
    DOS’TA DOSYA ADLANDIRMA
    ÇeĢitli yazılımlar disk veya disketlerde belli isimler altında saklanırlar. Disk veya disketin içeriği
listelendiğinde sadece bu isimler görülür. Belli isimler altında toplanmıĢ olan yazılımlara dosya veya
kütük (file) adı verilir. Bilgisayarda bulunan iĢletim sistemleri, tüm programlar, oyunlar, bizim
hazırladığımız belgeler dosyalar halinde saklanır. Bu dosyalar bilgisayarımızda harddisk adını
verdiğimiz fiziksel bir aygıtta saklanır ve bu dosyaları kendi aralarında gruplamak içinde klasörler
kullanılır. Yani verilerin bir arada tutulduğu ortamlara dosya denir.
    Dosya adı iki bölümden oluĢur:
    1. Dosya adı
    2. Dosya Uzantısı
    Dosya adı en fazla 8 karakterden oluĢur. Daha fazla karakter kabul etmez. Dosya uzantısı ise üç
karakterden oluĢur. Ad ile uzantı arasına . (nokta) konularak isimlendirme yapılır. Örnek;
    BELGELER.DAT
                                     Dosya uzantısı (en fazla 3 karakter)
                                      Dosya adı (en fazla 8 karakter)
    Dosyanın uzantısı o dosyanın türü hakkında bilgi verir. ÇalıĢan program dosyalarının uzantıları EXE
ve COM, sistem dosyalarının uzantıları SYS, toplu iĢlem dosyalarının uzantıları BAT, veri dosyalarının
uzantıları genellikle DAT, programlama dillerinin herhangi biriyle yazılmıĢ olan dosyalar o dilin kısaltılmıĢ
uzantıları ile adlandırılır. BAS - BASIC dilinde, PAS - PASCAL dilinde, C - C dilinde, COB - COBOL
dilinde dosya uzantılarıdır.
    AĢağıdaki karekterler dosya adlandırmada kullanılmaz:
    [ ] < > / \ = + . : , ; * “ ? @ { } & $ # iĢaretlerinin yanı sıra Türkçemizdeki Ģu harflerin de
kullanılmaması yerinde olur:” Ģ ġ ı Ġ ğ Ğ ö Ö ü Ü “
    AĢağıdaki kelimeler de DOS‟da baĢka aygıtlara karĢılık geldiği için dosya adı olarak verilmemelidir:
    AUX, CLOK$, COM1, COM2, COM3, CON, LPT1, LPT2, LPT3, NUL, PRN
    NOT: ġimdiki Windows iĢletim sistemleriyle birlikte gelen ve Donatılar içerisinden girdiğimiz Komut
Sistemi seçeneği ile ekrana gelen DOS ekranına benzeyen ekranda bütün DOS komutlarını
kullanabildiğimiz halde dosya adı ve uzantılarında bir kısıtlama yoktur. Bizim yukarıda bahsettiğimiz
sınırlama DOS iĢletim sisteminde geçerlidir (en son DOS 6.3 hatırlıyorum)
   DOS’UN JOKERLERĠ
   * ve ? DOS‟un jokerleridir. Bu iĢaretler dosya isimlerindeki karakterlerin yerini tutar. Bu jokerlerle bir
grup dosya tanıtılır. (?) bir karakterin yerine geçer. (*) ise birden fazla karakterin yerine geçer.
   Örneklendirirsek;
   *.EXE      : uzantısı EXE olan dosyaları,
   *.SYS      : uzantısı SYS olan dosyaları,
   C*.DAT     : C harfiyle baĢlayan ve uzantısı DAT olan dosyaları,
   R*.D*      : adı R ve uzantısı D harfiyle baĢlayan dosyaları,
   ?U*.BAT: ikinci harfi U ve uzantısı BAT olan dosyaları,
   ??M*.*     : üçüncü harfi M olan dosyaları,
   ???.*      : dosya adı 3 harfe kadar olan dosyaları,
   *.* : tüm dosyaları kapsayan ifade biçimleridir.
   Sürücü DeğiĢtirme: Bilgisayarlarda genellikle bir sabit disk ve bir disket sürücü vardır. Sabit diskten
açılmıĢsa komut uyarısı C:\>_ Ģeklinde göründüğünü söylemiĢtik. Bu komut uyarısının önüne:

BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI            BAYRAM KEPENEK                              http://www.kepenek.com.tr
İŞLETİM SİSTEMLERİ                             DOS                                                                 19
   C:\>A: yazıp ENTER yada RETURN tuĢuna basılırsa komut uyarısı:
   A:\>_ Ģekline dönüĢür. Ġkinci bir disket sürücü varsa aynı Ģekilde B: yazılır, harddiske dönmek için
ise C: yazılıp ENTER‟e basılır.
        Disket sürücüye geçmek istediğimizde disket takılı değilse aĢağıdaki uyarı mesajı ekrana gelir:
   Not ready error drive A:          A sürücüsü hazır değil.
   Abbort, Retry, Fail ?_            Programı terk, Tekrar dene, Komut iptal ?_
   Bu mesajdan kurtulmak için ya disket takılarak A veya R harflerinden birine ya da F harfine bastıktan
sonra karĢımıza gelen yeni satırın önüne C: yazıp Enter‟e basarız.
   DOSYA VE DĠZĠN ĠġLEMLERĠ
   DOSYA ĠġLEMLERĠ
   Dosya listesi almak, dosya adı değiĢtirmek, dosya kopyalamak, dosya silmek gibi dosyalarla ilgili
olarak yapılan çeĢitli iĢlemlerdir.
   1. Dosya Listeleme (DIR)
   Disk veya diskette bulunan dosyaları listeler. DOS‟un iç komutudur.
   Hard diskten açtığımız zaman, DIR yazıp Enter‟e basarsak aĢağıdakine benzer dosya listesi
karĢımıza gelir:

         Volume drive C is OKUL                       Disk etiketi
         Directory of C:\                             Dizin adı

                      Dosya                     Dosyanın oluĢturulduğu
         Adı          Uzantı Büyüklüğü          Tarih          Saat
         APPEND       EXE          5794         10-01-89       12:00a
         ASSIGN       COM          1560         10-01-89       12:00a
         BORDRO       EXE          15780        21-02-95       09:30a
         COMMAND      COM          54768        10-01-89       12:00a
         AUTOEXEC     BAT          732          14-02-96       04:25p
         CONFIG       SYS          157          15-04-97       08:26p
                              6File(s) 15791 bytes             Listelenen dosya sayısı ve kapladığı byte
                              847669345 bytes free             Diskin boĢ alanı.
   DIR komutu çeĢitli Ģekillerde kullanılabilir:
   DIR        bulunduğumuz aktif dizindeki dosyaları alt alta listeler.
   DIR/P      bulunduğumuz dizindeki dosyaları sayfa sayfa listeler.
   DIR/W      bulunduğumuz dizindeki dosyaları yanyana listeler.
   DIR A:     disketteki dosyaları listeler.
   DIR DENEME         “DENEME” isimli dizin içindeki dosyaları listeler.
   DIR ?U*.* ikinci harfi U olan dosyaları listeler.
   DIR *.DAT uzantısı DAT olan dosyaları listeler.
   DIR ??C*.COM       üçüncü harfi C, uzantısı COM olan dosyaları listeler.
   DIR /ah            gizli dosyaları listeler. (Gizli dosyalar silinmez, üzerlerinde değiĢiklik yapılamaz.)
   DIR *.DAT /S       uzantısı DAT olan dosylaları bütün dizin ve alt dizinlerde arayıp listeler.

  Yukarıdaki komut dizilimlerinde belirtilenler görmek istediğimiz dosya isimlerinin durumuna göre
değiĢiklik yapılarak kullanılabilirler.
  Dosya listesini yazıcıya göndermek için >PRN Ģeklinde yönlendirme yapılabilir:
  DIR *.EXE > PRN uzantısı EXE olan dosyaların listesini yazıcıya gönderir.
  DIR komutunun çeĢitli parametreleri vardır. Bunlardan bazıları;
  DIR /A:-D            sadece dosyaları listeler.
  DIR /A:D             sadece dizinleri listeler. (*Dizinin ne olduğu ileride açıklanacak)
  DIR /A:R             okunabilir gizli dosyaları listeler.
  DIR /A:-R            okunabilir tüm dosyaları listeler.
  DIR /A:H             görünmez, silinmez, üzerinde değiĢiklik yapılmaz dosyaları listeler.
  DIR /A:-H            görünebilir dosyaları listeler.
  DIR /A:S             uzantısı SYS olan sistem dosyalarını listeler.
  DIR /A:-S            uzantısı SYS olmayan dosyaları listeler.
  DIR /L               listelemeyi küçük harfle yapar.
  DIR /B               sadece dosya ve uzantı isimlerini listeler.

BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI            BAYRAM KEPENEK                             http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                             DOS                                                              20
  DIR /S              belirtilen dizindeki ve tüm alt dizindeki dosyaları listeler.
  DIR /O:N            alfabetik sıralama yapar.
  DIR /O:-N           isme göre tersten sıralar.
  DIR /O:S            dosyanın kapladığı alana göre büyükten küçüğe sıralar.
  DIR /O:-S           dosyanın kapladığı alana göre küçükten büyüğe sıralar.
  DIR /O:E            uzantılarına göre alfabetik sıralama yapar.
  DIR /O:-E           uzantılarına göre tersten sıralar.
  DIR /O:G            önce dizinler gelecek Ģekilde sıralar.
  DIR /O:-G           önce dosyalar gelecek Ģekilde sıralar.
  DIR /O:D            dosyaların tarih ve saatlerine göre sıralar.
  DIR /O:-D           dosyaların tarih ve saatlerine göre tersten sıralar.
  2. Dosya Ġçeriğini Görme (TYPE)
  Bir veri dosyasının içeriğini gösterir. DOS‟un iç komutudur. Örnekler:
  TYPE AUTOEXEC.BAT “AUTOEXEC.BAT dosyasının içeriğini gösterir.”
  TYPE YAZI.TXT                “YAZI.TXT dosyasının içeriğini gösterir.”
  TYPE OGRENCI.DAT>PRN                 “OGRENCI.DAT dosyasının içeriğini yazıcıya gönderir.
  TYPE A:\BILGI.DAT                    “disketteki BILGI.DAT dosyasının içeriğini gösterir.
  NOT: Eğer dosya ekrana sığmayacak kadar fazla ise önceki kısımlar ekranın yukarısına taĢar.
Ekranın alacağı kadar sayfalar halinde görebilmek için MORE komutu kullanılır.
  A:\>TYPE MEKTUP.TXT | MORE
  3. Dosya Adı DeğiĢtirme (REN veya RENAME)
  REN *.DAT *.TXT              uzantısı DAT olan dosyaların uzantısını TXT olarak değiĢtirir.
  REN YAZI.TXT YAZI.DAT                “YAZI.TXT dosyasının adını YAZI.DAT olarak değiĢtirir.
                                    yeni dosya adı
                                           eski dosya adı
  4. Dosya Kopyalama (COPY)
  Ġç komuttur. Bir dosya veya dosya grubunu istediğimiz yere kopyalar.
       COPY *.DAT A:\DENEME
       Bulunduğumuz yerdeki uzantısı DAT olan dosyaları disketin DENEME dizinine kopyalar.

         COPY C:\PERSONEL\*.* A:\MAAS
         Hard diskin personel dizinindeki bütün dosyaları disketin MAAS dizinine kopyalar.

         COPY C:\DOS\?U*.* A:\DENEME
         Hard diskin DOS dizinindeki ikinci harfi U olan dosyaları disketin DENEME dizinine kopyalar.

        COPY C:\DOS\A*.SYS A:\DENEME\SINIF
        Hard diskin DOS dizinindeki A harfi ile baĢlayan, uzantısı SYS olan dosyaları disketin DENEME
dizinindeki SINIF alt dizinine kopyalar.

         COPY C:\*.BAT A:
         Hard diskin ana dizinindeki uzantısı BAT olan dosyaları disketin ana dizinine kopyalar.

         COPY A:\DENEME\*.* C:
         Disketin DENEME dizinindeki bütün dosyaları hard diskin ana dizinine kopyalar.

         COPY A:\DENEME\*.* C:\PERSONEL
         Disketin DENEME dizinindeki bütün dosyaları hard diskin PERSONEL dizinine kopyalar.

         COPY A:\BORDRO\*.EXE A:\MAAS
         Disketin BORDRO dizinindeki uzantısı EXE olan dosyaları disketin MAAS dizinine kopyalar.

         COPY C:\BORDRO\*.DAT C:\MAAS
                                              Dosyaların kopyalanacağı yer.
                                              Kopyalanacak dosyalar ve bulundukları yer.
              Yukarıdaki komut dizilimi hard diskin BORDRO dizinindeki uzantısı DAT olan dosyaları
hard diskin MAAS dizinine kopyalar.

BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI            BAYRAM KEPENEK                          http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                              DOS                                                               21
       Bir kopyalama komutu verip ENTER‟e basılınca doğru komut verilmiĢse kopyalanan dosyaların
listesi kopyalandıkça görünür ve sonunda kaç tane dosya kopyalandıysa belirtilir. Örneğin;
    8 file(S) copied           8 dosya kopyalandı.
    Aynı komut yeniden yazılıp ENTER‟e basılınca;(örneğin COPY YAZI.BAT A: komutu ikinci kez
verilmiĢ olsun)
    Overwrite A:YAZI.BAT (Yes/No/All)?
    Mesajı ekrana gelir. A: sürücüsüne YAZI.BAT dosyası var. üzerine yazılacaksa Y, yazılmayacaksa N,
bu dosya ve baĢka dosyalar da kopyalanacaksa A yazılıp ENTER‟e basılır.
    5. Dosya Silme (DEL/ERASE)
    Dosya silme komutları DEL ve ERASE‟dir. Her ikisi de iç komuttur. Önemi kalmayan, gereksiz olan
dosyaları silmek için kullanılır. Bu komutları rasgele kullanırsak çalıĢmalarımızda gerekli olan dosyaları
da silebiliriz. Bu durumda çalıĢmalarımız aksayabilir.
    DEL YAZILAR.TXT            “YAZILAR.TXT dosyasını siler.”
    DEL *.DAT                  “ uzantısı DAT olan dosyaları siler.”
    DEL ?U*.BAT                “ikinci harfi U ve uzantısı BAT olan dosyaları siler.”
    DEL A*.EXE                 “ilk harfi A ve uzantısı EXE olan dosyaları siler.
    DEL *.*                    “bütün dosyaları siler.”
    DEL DENEME                 “DENEME isimli dizin içindeki tüm dosyaları siler.”

         Son iki komut tüm dosyaları sileceği için sizi bir kez daha aĢağıdaki mesajla uyarır;
         Are you sure (Y/N)? “emin misiniz?”

   DEL *.BAK/P        “uzantısı BAK olan bütün dosyaları silmek için bizden onay ister.”
   Delete(Y/N)?       “silinecek mi?(evet ise Y hayır ise N harflerine basılır.”)
   DĠZĠN NEDĠR?
   Hard disk veya diskette zamanla çok sayıda dosyamız olabilir. Bu dosyaları ararken daha rahat ve
çabuk bulabilmek için birbirlerinden ayırıp ayrı ayrı bölümlerde olması bizi rahatlatır. Bu amaçla
oluĢturulan bölümlere dizin (rehber)(directory) (windows iĢletim sistemlerinde de klasör adını almıĢtır)
denir.
   Bunu günlük yaĢamda kullandığımız bir dolaba benzetebiliriz. Dolabın kendisini bilgisayarın hard diski
veya disket kabul edersek; bu dolaba koyacağımız eĢyaların daha düzenli olması için içerisinde bölmeler
oluĢtururuz. Bu bölmelere dizin (directory) olarak düĢünebiliriz.
       DOS iĢletim sisteminde üç çeĢit dizin vardır:
       1. Ana dizin (ROOT): Disk veya disket formatlanırken kendiliğinden oluĢur.
       2. Dizin (DIRECTORY): Ana dizine bağlı olarak kullanıcılar tarafından oluĢturulurlar.
       3. Alt dizin (SUBDIRECTORY): Dizinler içerisinde kullanıcılar tarafından oluĢturulan ikinci,
üçüncü kademeden dizinlerdir.
       Dosya isimleri listelendiğinde isimleri karĢısında <DIR> yazılı olanlar dizindir.

         Volume drive C is OKUL                       Disk etiketi
         Directory of C:\                             Dizin adı

                            Dosyanın oluĢturulduğu
       (Dosya adı) (uzantı) boyut (tarih)        (saat)
       APPEND         EXE 5794 10-01-89          12:00a
       ASSIGN         COM 1560 10-01-89          12:00a
       BORDRO         EXE 15780 21-02-95         09:30a
       COMMAND COM 54768 10-01-89                12:00a              Dosya
       AUTOEXEC BAT 732           14-02-96       04:25p
       CONFIG         SYS 157     15-04-97       08:26p
       DOS            <DIR>       13-03-96       02:25p
       DBASE          <DIR>       25-04-96       09:34a              Dizin
       LOTUS          <DIR>       27-04-97       05:12p
                                  6File(s) 15791 bytes               Listelenen dosya sayısı ve kapladığı byte
                                  847669345 bytes free               Diskin boĢ alanı.
   6. MD (Make Directory):
       Dizin oluĢturur.

BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI            BAYRAM KEPENEK                            http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                              DOS                                                               22
         MD OKUL                OKUL isimli dizin oluĢturur.
         MD OKUL\SINIF          OKUL dizini içinde SINIF alt dizini oluĢturur.
         OKUL isimli bir dizin varken tekrar aynı isimli bir dizin daha açmak istersek;
         Dicectory already exists      “Halihazırda bu dizin var” mesajı gelir.

   7. CD (Change Directory):
       Dizin içine girmek için kullanılır.
       C:\>CD OKUL            OKUL dizinine girmemizi sağlar. Bu komut, promptu aĢağıdaki gibi gösterir.
       C:\OKUL>_
       Yukarıdaki prompt‟un önüne tekrar Ģu komutu yazarsak;              C:\OKUL>cd sınıf
       C:\OKUL\SINIF>_        OKUL dizinindeki SINIF alt dizinine girmiĢ oluruz.
       CD\     hangi dizinde olursak olalım ana dizine döndürür.
       CD.. herhangi bir dizinden bir üst dizine dönmemizi sağlar.

         Örnek;
         C:\OKUL\SINIF>cd\ komutu             C:\>_ durumuna,
         C:\OKUL\SINIF>cd.. komutu            C:\OKUL>    durumuna getirir.

   8. RD (Remote Directory):
       Dizin siler. Ancak dizinin içerisi boĢ olmalıdır.
       C:\>RD OKUL             komutu OKUL dizinini silmez. Bu komut yazılınca Ģu mesaj ekrana gelir;
       Invalid path, not directory, geçersiz yol, bu dizin yok,
       or directory not empty          veya dizin boĢ değil.

         Bu durumda önce OKUL dizinindeki SINIF alt dizini silinir, daha sonra OKUL dizini silinir.
         C:\ >RD OKUL\SINIF       OKUL dizinindeki SINIF alt dizinini siler.
         C:\>RD OKUL              OKUL dizinini siler.

DOS’UN DĠĞER ĠÇ KOMUTLARI:

         CLS: Ekranı temizler.

         DATE: Bilgisayarın tarihini değiĢtirmek ya da görüntülemek için kullanılır.

         C:\>DATE
                         Current date is SUN 30/05/1997     (Bellekteki Ģu andaki tarih)
                         Enter new date(dd/mm/yy):_ (Yeni tarihi gün/ay/yıl Ģeklinde girin)

         TIME: Bilgisayarın saatini görüntülemek veya değiĢtirmek için kullanılır.

         C:\>TIME
                         Current time is 22:38:45,25 (ġu anda bellekteki saat)
                         Enter new time(hh:mm:ss) (Yeni zamanı saat:dakika:saniye Ģeklinde girin)

        DISKCOPY (DıĢ Komut)
        Bir disketin içeriğini olduğu gibi diğer diskete kopyalar. Disket çoğaltmak için kullanılır. Ġkinci
disketteki tüm dosyalar silinir. Ġkinci disket formatlı değilse önce formatlanır.
        Komutun veriliĢ Ģekli;

         DISKCOPY A: B:      Komutundan sonra Ģu mesaj görünür;
         Insert SOURCE diskette in drive A: (Kaynak disketi A: sürücüsüne takın.)
         Press any key when ready...        (Hazır olunca bir tuĢa basın.)
         Insert TARGET diskette in drive B: (Hedef disketi B: sürücüsüne takın.)
         Press any key when ready           (Hazır olunca bir tuĢa basın.)

         NOT: Kopyalama iĢlemi yapılırken sürücünün ıĢığı yanar. ĠĢlem tamamlanınca;



BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI             BAYRAM KEPENEK                           http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                              DOS                                                          23
      Copy another diskette (Y/N) ?           Yazısı ekrana gelir. Bu kopyalanacak baĢka disket olup
olmadığını soran masajdır.

       XCOPY (DıĢ Komut)
       Dosya gruplarını, varsa alt dizinleriyle birlikte kopyalamamızı sağlar. Komutun yanına
yazabileceğimiz /S anahtarı alt dizinlerin kopyalanmasını, /P anahtarı kopyalanacak dosya için bizim
onaylamamızı , /D anahtarı ise yanına yazılabilecek bir tarihle, o tarihten önce oluĢturulmuĢ dosyaların
kopyalama dıĢı bırakılmasını sağlar.
       C:\>XCOPY A:\*.* C: /S /P              A:sürücüsündeki tüm dosya ve alt dizinleri sorarak C:‟ye
kopyalar.
       C:\WINDOWS>XCOPY *.WRI A:\ /D:01-08-97 (Uzantısı .WRI olan dosyaların belirtilen tarihten
sonra oluĢturulanlarını diskete kopyalar.

         SYS (DıĢ Komut)
         Bilgisayarı açan sistem dosyalarını disketlere aktarır.
         C:\SYS a:




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI             BAYRAM KEPENEK                      http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                         WİNDOWS XP                                                           24

   WĠNDOWS XP
         Bilgisayarımızın düğmesine basarak çalıĢtırdığımızda, önce Anakartımızın BIOS bilgilerini
okuduğunu, daha sonrada klavye, fare gibi donanım parçalarının doğru bağlanıp bağlanmadığını test
ettiğini ve sonra iĢletim sistemini aradığını söylemiĢtik. Bilgisayarımıza Windows XP iĢletim sistemi
yüklemiĢ isek, bu iĢletim sistemini hafızasına (RAM Bellek) yüklemeye baĢlar ve Windows XP
BaĢlatılıyor görüntüsünün arkasından yükleme iĢlemi tamamlanınca önümüze aĢağıda gördüğünüz




ekran gelir.
       KarĢımıza gelen bu görüntüye masaüstü diyoruz. Masaüstünde gördüğümüz küçük resimlere de
simge adını veriyoruz. Masaüstü bizim çalıĢma alanımızı temsil eder. Tıpkı iĢyerindeki masaüstünde
olduğu gibi, çalıĢmalarınıza bağlı olarak masaüstündekiler de değiĢir. Simgeler dosyaları, klasörleri ya
da programları hızlı bir biçimde açmamızı sağlar. Masaüstünün en altında bulunan ve üzerinde baĢlat
menüsü bulunan çubuğa görev çubuğu denir. Windows‟ta programlar bir pencere içerisinde baĢlatılır ve
DOS iĢletim sisteminde aynı anda bir program‟ı çalıĢtırabildiğimiz halde, Windows iĢletim sisteminde
aynı anda birden fazla programı çalıĢtırabiliriz. Bu programlar bir pencere içerisinde baĢlatılır ve çalıĢan
her program görev çubuğunda bir düğme oluĢturulur. Birden çok pencere açık olsa da bunlardan
sadece birisi etkin pencere dir (Resimde AraĢtırılıyor penceresi). Etkin pencere o anda üzerinde iĢlem
yapabileceğimiz penceredir ve görev çubuğunda basılı hissi veren düğmeden anlaĢılır.



BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI           BAYRAM KEPENEK                           http://www.bayramkepenek.com
   İŞLETİM SİSTEMLERİ                             WİNDOWS XP                                                                     25


      FAREYĠ KULLANMAK
          Windows programı ile birlikte birçok iĢlemleri tıklama ile
   kolayca yerine getirebileceğimiz fare de görev yapmaya baĢlıyor.
            Fare‟nin baĢlıca beĢ iĢlevi vardır.
          1-) Gösterme, Fareyi bir simge üzerine sürüklediğimizde o
   simge hakkında bir açıklamanın ekrana geldiğini görürüz. ĠĢte farenin
   gösterme görevinin yerine geldiğinin kanıtıdır. Yani fare nerede
   olduğunu bilmektedir.
         2-) Tıklama, Biz buna sol tuĢla tek tıklama da diyebiliriz.
   Simgeyi tıkladığımız da simgenin karardığını görürüz.                                        Resim 13 : Fareyi kullanmak
          3-) Çift tıklama, Sol tuĢla peĢpeĢe çift tıklama yapınca simgenin
   varsayılan iĢlevi yerine getirilir. Bu bir klasörün kısayolu ise klasör açılır, bir programın kısayolu ise
   programı çalıĢtırır. Yani Enter tuĢunun görevini yapar.
          4-) Sağ tıklama, Fareyi hangi konumda Ģağ tuĢ ile tıklarsak, farenin bulunduğu konumda
   yapabileceklerimizi gösteren bir menü açılır.
            5-) Sürükleme, farenin sol tuĢu basılı vaziyette nesneleri sürükleyebiliriz. Aynı Ģekilde
                                         pencerelerin baĢlık çubuğundan (Resim1: no 5) tutarak
                                         pencereyi ekranın istediğimiz yerine taĢıyabiliriz.




                                                         Fareyi özelleĢtirmek
                                                             Farenin ve fare iĢaretçisinin parmak ve el hareketlerinizi yanıtlama
                                                         Ģekli, Windows XP nesnelerini denetleme konusundaki verimliliğinizi
    Resim 14 : Masaüstünün sağ tıklanmış hali
                                                         etkileyebilir. Farenizin, çift tıklama hızı gibi bazı varsayılan
                                                         ayarlarından hoĢnut değilseniz, fare ayarlarını Denetim Masası'ndan
                                                         değiĢtirebilirsiniz. Denetim Masası; masaüstü, program pencereleri,
                                                         fare hareketleri, bilgisayarınızda bulunan yazı tipleri (değiĢik biçimlerde
                                                         harfler, sayılar ve simgeler), ağ bağlantıları, modemler vb. özelliklerin
                                                         ayarlarının yer aldığı bir klasördür.


                                                         Farenizin çift tıklama hızını değiĢtirin
                                                         1. Ekranın sol alt köĢesindeki BaĢlat düğmesini tıklatın. Denetim
                                                         Masasından Fare seçeneğini seçin.
                                                         2.    Fare özellikleri iletiĢim kutusu ekrana gelir. (Yandaki Resim).
                                                         3. Sınama alanı kutusunu çift tıklatın. Klasörün açılmıĢ resmini
                                                         görürsünüz. AçılmıĢ Klasör resmi görünmezse 3. adımı yineleyin.
                                                         4. Çift tıklama hızı göstergesini sola doğru sürükleyin. Tıklama hızı
                                                         düĢmüĢtür.
                                                         5. Sınama alanı kutusunu çift tıklayın. ġimdi, daha yavaĢ çift
                                                         tıklayabilirsiniz. Bu, artık eskisi gibi hızlı çift tıklamanız gerekmediği
                                                         anlamına gelir.
                                                         6. Kendinize uygun bir hız bulana kadar çift tıklama hızlarını
                                                         denemeye devam edin. Sonra, Tamam'ı tıklayın. Fare Özellikleri
                                                         iletiĢim kutusu kapanır.

Resim 15 : Fare Özellikleri




   BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI               BAYRAM KEPENEK                                     http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                              WİNDOWS XP                                                       26


                                          Menüleri ve Komutları Görüntülemek
                                                  Görev çubuğunda en solda bulunan BaĢlat düğmesi bir
                                          bilgisayar oturumunun baĢlangıç noktasıdır. BaĢlat düğmesini
                                          tıkladığınızda BaĢlat menüsü açılır. menü bir komutlar listesidir.
                                          Komutlar, bir programın çalıĢtırılması, bir belgenin açılması,
                                          kapatılması vb. iĢlemleri verine getirmesi için Windows XP'i
                                          yönetmenizi sağlayan yönergelerdir.
                                                 Birçok pencerenin ve programın kendine ait menüleri ve
                                          komutları vardır. Örneğin, Bilgisayarım penceresinin üst
                                          bölümünde Dosya, Düzen, Görünüm, Git, Sık Kullanılanlar ve
                                          Yardım menülerin listesi vardır. Buraya menü çubuğu adı verilir.
                                          Eğer menüdeki bir komutun yanında sağı gösteren bir ok varsa
                                          bu, komutun baĢka menüleri açtığı anlamına gelir. Bu menüye
                                          basamaklı menü adı verilir. Basamaklı menü bir komutu
                                          geniĢleterek var olan seçenekleri size sunar.

Resim 16 : BaĢlat Menüsü




  Resim 17 : Menü çubuğundaki menüleri ALT tuĢunu kullanarak açabilirsiniz

      ĠPUCU: Bir penceredeki menüyü ALT tuĢuna basarak ta etkin duruma getirebilirsiniz. ALT
tuĢuna bastığınızda menü çubuğundaki ilk menü vurgulanır. Menü çubuğundaki menülerde
dolaĢmak için klavyedeki ok tuĢlarını kullanabilir ve seçtiğiniz menüyü açmak için ENTER tuĢuna
basabilirsiniz.
         UNUTMAYINIZ! Bilgisayarı en hızlı ve en iyi kullanan kiĢi, fareyi en az kullanan kiĢidir. Klavye
ile iĢlemlerinizi daha hızlı yapabilirsiniz.
   Masaüstünde Pencerelerle ÇalıĢmak
       Pencere Windows XP ekranında yer alan dikdörtgen Ģeklinde, çerçeveli bir öğedir. Bir
pencereyi açtığınızda, görev çubuğunda o pencere için bir düğme belirir ve pencere kapanıncaya
kadar bu düğme orada kalır. Masanızın üstünde aynı anda pek çok kağıt parçası ya da dosya
klasörü bulundurabileceğiniz gibi, masaüstünde de her biri farklı program çalıĢtıran ya da farklı bir belge
gösteren pek çok pencere açık durabilir. Birden çok pencere açık olsa da bunlardan yalnızca biri

BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI                 BAYRAM KEPENEK                      http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                                    WİNDOWS XP                                                        27




      Resim 18 : Burada etkin pencere AraĢtırılıyor isimli penceredir.
etkin penceredir. Etkin pencere, o sırada üzerinde çalıĢtığınız penceredir. BaĢka bir pencereye
geçtiğinizde, bu kez o pencere etkin duruma gelecektir.
       Pencerenin baĢlık çubuğunda bulunan Ekranı Kapla düğmesini tıklayarak bir pencereyi olası en
büyük boyutlarına getirebiliriz. Ekranı Kapla düğmesini tıkladığınızda, pencere tüm ekranı kaplar ve bu
düğme Önceki Boyut düğmesine dönüĢür. Önceki Boyut düğmesi, pencereyi ekranı kaplamadan önceki
boyut ve konumuna döndürür.
      Simge Durumuna Küçült düğmesi pencereyi gizler ama penceredeki program çalıĢmayı
sürdürür. Simge durumuna küçültülmüĢ bir pencereyi görev çubuğu üzerinde
pencerenin adının bulunduğu düğmeyi tıklayarak yeniden açabilirsiniz.
         Pencereyi kapatmak için Kapat düğmesini tıklayın.
                                                                                               Resim 19 : Kapat
      Pencerelerin boyutunu değiĢtirmek, iki ya da daha çok pencere açık
olduğunda ve bunları yan yana görüntülemek istediğinizde önem kazanır. Bir pencereyi (ekranı
kaplamazken) çevreleyen kenarlıklardan birini sürüklemek, pencerenin boyunu ya da enini değiĢtirir.
Pencerenin köĢesini sürüklemekse hem boyunu hem de enini aynı anda değiĢtirir.
         Bir pencere, tüm içeriğini gösterecek kadar geniĢse, yalnızca yukarısındaki baĢlık çubuğunu ve
çevresindeki kenarlığı görürsünüz. Ancak pencereye yeni içerik eklediğinizde ya da pencerenin
boyutlarını küçülttüğünüzde penceredeki içeriğin bir kısmı gizlenebilir. Bu olduğunda, pencerenin sağ ya
da alt kenarında kaydırma çubukları belirir. Bu çubukları, pencerenin gizlenmiĢ kısımlarını görüntülemek
için kullanabilirsiniz.
      ĠPUCU: Açık olan bir pencereyi ALT+F4 tuĢlarıyla kapatabilirsiniz. ALT tuĢuyla birlikte F4 tuĢuna
basarsanız etkin olan pencere kapatılır.
   Görev Çubuğu ve ĠletiĢim Kutuları ile ÇalıĢmak
        Ekranınızın altında yatay olarak duran ve üzerinde BaĢlat
düğmesinin yer aldığı dikdörtgen çubuğa görev çubuğu demiĢtik.
Görev çubuğunu pencereler arasında hızlı geçiĢ sağlamak için
kullanabiliriz. Ayrıca görev çubuğunda yine windows ile birlikte
kurulan hızlı baĢlatma çubuğunda bulunan dört adet simge,
internet gözatıcısını, Outlook Express programını hızla açabilmek,
kanallarınızı görüntülemek ve tüm açık pencereleri aynı anda
simge durumuna küçültmek için kullanılır. Bir pencereyi simge
durumuna küçülttüğünüzde pencereye ait bir düğme görev çubuğu
üzerinde görünür. Pencereyi bu düğmeyi tıklayarak görüntüleyebilir
ve tekrar tıklayarak simge durumuna küçültebilirsiniz. Görev
çubuğunu masaüstünün üst ya da yan kenarına da taĢıyabilirsiniz.
                                                                            Resim 20 : BaĢlat - Sağ tıklama




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI                       BAYRAM KEPENEK                       http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                         WİNDOWS XP                                                              28



         ĠletiĢim kutularındaki seçenekleri belirlemek
        Menülerle çalıĢırken Windows XP'deki bazı komutların çalıĢtırılmadan önce sizden bilgiler
girmenizi istediğini görüyorsunuz. Örneğin, görev çubuğu görünüm özelliklerini değiĢtirirken, Windows
XP'e görev çubuğunun nasıl görünmesini istediğinizi bildirmeniz gerekir. Bu bilgileri girebilmek için
iletiĢim kutularını kullanmanız gerekir.       iletiĢim kutusu, gerekli ek bilgiyi girebileceğiniz ya da
seçebileceğiniz alanlar görüntüler. ĠletiĢim kutusu büyütülemez, küçültülemez. Siz gerekli bilgiyi girdikten
sonra Windows XP komutu çalıĢtırmaya devam eder.

        Görev çubuğunu sağ tıklayıp özellikleri seçtiğimiz zaman Görev Çubuğu Özelliklerini gösteren bir
iletiĢim kutusu görüntülenir. Burada bulunan iki ayrı sekmedeki (Görev Çubuğu Seçenekleri ve BaĢlat
Menüsü) seçenekleri iĢaretleyerek, görev çubuğunun ve BaĢlat Menüsünün görünümünü ve birçok
özelliklerini değiĢtirebilirsiniz.
                                                          Görev      Çubuğu             Seçenekleri                ile
                                                   değiĢtirebileceğimiz ayarlar:
                                                         Görev Çubuğunu Kilitle: Görev çubuğunun
                                                   görünümünün bozulmaması için kilitler.
                                                          Görev Çubuğunu Otomatik Olarak Gizle.
                                                   Görev çubuğunu ekranın altına doğru gizler. Fare ile
                                                   üzerine gittiğimizde görünür hale gelir. Böylece
                                                   masaüstümüzde devamlı yer kaplamadığı için daha
                                                   çok çalıĢma alanı elde ederiz.
                                                          Görev Çubuğunu Pencerelerin Üzerinde Tut:
                                                   Görev çubuğunun açık olan tüm pencerelerin üzerinde
                                                   yer almasını sağlar. Bu Ģekilde görev çubuğuna her
                                                   zaman ulaĢabiliriz.
                                                         Benzer Görev Çubuğu Öğelerini Grupla:
                                                   Görev çubuğunda düğmeler çoğalınca aynı çeĢit (ör:
                                                   word belgeleri) düğmeleri bir pencerede toplar.
                                                           Hızlı BaĢlat’ı Göster: Görev çubuğunda hızlı
                                                   baĢlat içerisine çok kullandığımız programların kısayol
                                                   simgelerini koyabiliriz.
Resim 21 : Görev Çubuğu Özellikleri

       Saati Göster: Görev çubuğunun sağında saatin
görüntülenmesini sağlar.
      Etkin Olmayan Simgeleri Gizle: Görev çubuğunun en
sağında etkin olmayan simgeler gizlenir.




                                                                    Resim 22 : BaĢlat Menüsü




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI           BAYRAM KEPENEK                              http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                                 WİNDOWS XP                                                                 29




        Resim 23 : BaĢlat Menüsü ÖzelleĢtir-GeliĢmiĢ                Resim 24 : BaĢlat Menüsü ÖzelleĢtir


         BaĢlat Menüsü ile değiĢtirebileceğimiz ayarlar:
      Klasik BaĢlat Menüsü: Ġstersek bu seçenekle eskiden alıĢtığımız (Win98) Klasik baĢlat menüsü
görünümüne geçebiliriz. (Yenilikleri sevmeyenler için. Ben tavsiye etmem)
         BaĢlat Menüsü ÖzelleĢtir ile değiĢtirebileceğimiz ayarlar:
      Genel Sekmesi: BaĢlat menüsündeki simgelerin büyük veya küçük görünmesi, BaĢlat
menüsünde en son çalıĢtırdığımız program düğmelerinin sayısını belirleme ve bu listeyi silme, Ġnternet
browser ve e-posta programlarını belirleme.
       GeliĢmiĢ Sekmesi: Yeni yüklenen programların vurgulanması, BaĢlat menüsü öğelerinin
düzenlenmesi (ör: Denetim masasını menü olarak görüntüleme), En son kullanılan belgelerin listesinin
tutulması (Bu belgelere kolayca ulaĢmamızı sağlar) ve bu listenin temizlenmesi (iz bırakmak
istemediğimizde)
   Windows XP oturumunu kapatmak
    Bilgisayarımız ile çalıĢmalarımız sona erip,
bilgisayarımızı kapatmak istersek, önce açık olan tüm
pencereleri tek tek kapatmamız gerekir. Açık olan
programlarımızı kapattıktan sonra artık bilgisayarımızı
kapatabiliriz. Bilgisayarımızı DOS iĢletim sisteminde
olduğu gibi güç düğmesinden direkt kapatmayacağız.
BaĢlat menüsünden Bilgisayarı kapat seçeneği ile
bilgisayarımızı kapatacağız. Kapat seçeneği ile
bilgisayarımızı kapatabiliriz. Windows en son ayarları
kaydederek bir müddet sonra kapanacaktır. (DĠKKAT:                Resim 25 : Bilgisayarı Kapatmak
sadece monitörün güç düğmesini kapatarak bilgisayar
kapanmaz.)
   WĠNDOWS’TA DOSYA VE DĠZĠN ĠġLEMLERĠ
        Windows ortamında dosya ve dizin iĢlemlerini Windows gezgini ile çok kolay ve görerek
gerçekleĢtirebiliriz. BaĢlat – Tüm Programlar – Donatılar sekmesindeki windows gezgini kısayolunu
tıklayarak aĢağıdaki resimde görülen pencereyi açabiliriz. ġimdi bu windows gezgini programı
penceresini adım adım izleyerek yapabileceklerimizi anlatalım.
        BaĢlık çubuğunun hemen altında bulunan ve üzerinde “Dosya, Düzen, Görünüm, Sık
Kullanılanlar, Araçlar, Yardım” menülerinin yer aldığı çubuğa Menü Çubuğu adını veriyoruz. Açılan her
menüde tıklatınca yerine getirilecek Komutlar bulunur. Eğer bir komutun yanında ► Ģeklinde bir iĢaret
varsa, bu komutun üzerine gelince baĢka bir alt menünün açılacağını gösterir. Ayrıca menüleri altı çizili


BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI                   BAYRAM KEPENEK                                 http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                        WİNDOWS XP                                                           30

harfi klavyeden Alt tuĢu ile birlikte tıkladığımız zaman açabiliriz. Menülerdeki komutları da karĢılarında
ifade                                                                                               edilen




Resim 26 : Windows Gezgini




kısayol tuĢları ile fareyi kullanmadan açabiliriz. Sağ sol yukarı aĢağı oklar ile menülerde dolaĢabilir ve
seçili komutu Enter tuĢu ile çalıĢtırabiliriz. Windows ta ustalaĢtıkça fare kullanmadan klavyedeki tuĢları
kullanarak iĢlerinizi daha süratli yapabileceksiniz. Windows Gezgini penceresi etkin vaziyette iken
(Unutmayınız: hangi pencere etkinse yaptığımız her iĢlem o pencere üzerinde etkili olur.) Alt + D tuĢuna
basarsak, yani alt tuĢu basılı iken D tuĢuna basarsak Dosya menüsü açılır (D harfinin altı çizili) aĢağı ok
tuĢu ile aĢağıya doğru hareket edebiliriz. Örneğin kapat komutunun üzerine gelince Enter tuĢuna
basarsak, komut yerine getirilir ve pencere kapanır.
        Menü çubuğunun hemen altında bulunan çubuğa Kısayol Çubuğu diyoruz. Buradaki düğmelerin
üzerine geldiğimizde düğmenin iĢlevi ile ilgili bir açıklamanın ekrana geldiğini görürüz. Menü çubuğunda
bulunan bazı komutların düğmeleri burada yer alır ve yine bir tıklama ile yerine getirebiliriz. Kısayol
çubuğuna sağ tıklayarak açılan menüden özelleĢtir‟i seçersek bu çubuğa yeni düğmeler ekleyip
kaldırabiliriz.
        Kısayol çubuğunun altındaki çubuk Adres Çubuğu dur. O anda windows gezgini içerisinde
nerede bulunduğumuzu gösterir. DOS ortamından hatırlayınız. Resimde C:\ iĢareti C sürücüsünün ana
dizininde bulunduğumuzu gösterir. (Bildiğiniz gibi C: sürücüsü Harddisk sürücüyü gösteriyordu. Adres


BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI          BAYRAM KEPENEK                           http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                            WİNDOWS XP                                                              31

çubuğunun hemen altında sol bölümdeki pencerede de zaten C: sürücüsünün seçili olduğunu görüyoruz.
Adres çubuğunun altında bulunan iki pencereden soldaki pencere bilgisayarımızda bulunan sürücüleri
(Disket sürücü, harddisk sürücü, CDRoom sürücü gibi) ve bu sürücülerde bulunan klasör ve alt klasörleri
bir ağaç yapısı görünümünde görüntüler. Buradan seçtiğimiz sürücü ve onun altında bulunan
klasörlerdeki klasör ve dosyalar sağ taraftaki bölümde görüntülenir. Resimde C: sürücüsünün ana dizini
seçili olduğu için, sağ taraftaki bölümde C: sürücüsünde yani Harddiskimizde bulunan klasör ve dosyalar
görüntüleniyor. (Örneğin CHIP diye bir dizinimiz, 0420.ini diye bir dosyamız varmıĢ.) En altta bulunan
Durum Çubuğu’nda toplam kaç nesnenin bulunduğu (dizin, dosya ve kısayol olarak toplam) ve ne
kadar yer kapladığı ne kadar boĢ yer bulunduğu gibi bilgileri görebiliyoruz. Seçili olan nesneye göre bu
görüntü değiĢir. Örneğin birden fazla dosyayı seçtiğimizde 3 dosya seçili toplam 3,5 Mb gibi. Birden fazla
dosya seçmek için seçmek istediğimiz dosyaları Ctrl tuĢu ile birlikte tıklarız. Belli bir aralıkta bulunan
dosyaları seçmek için önce ilk dosyayı tıklar sonra son dosyayı Shift tuĢu ile birlikte tıklarız ve böylece
ikisi arasında kalan dosyalar seçilir. Ctrl+A tuĢu bulunduğumuz dizindeki tüm dosyaları seçer.
         Windows gezgini penceresinde bu çubuklardan bazılarını göremiyorsanız, görünüm menüsünden
aktif hale getirmelisiniz.
         Yukarıdaki resimde adres çubuğundan ve sol bölmedeki açık gibi görünen klasör
resminden anlaĢıldığı üzere, bilgisayarımızın C sürücüsünde bulunan Downloads klasörünün seçili
olduğunu(C:\Downloads) ve sağ bölümde de burada bulunan klasör ve dosyaların isimlerini görüyoruz.
Söz konusu klasörde toplam 406 nesne (toplam klasör ve dosya sayısı. Alt klasörler hariç) varmıĢ ve
1,61 GB yer kaplıyormuĢ. Ayrıca bu sürücüde daha 1,57 GB boĢ yerimiz varmıĢ. (Bakınız: Durum
çubuğu) Demekki klasörleri sol bölümden bulup tıklayarak içinde bulunan alt klasör ve dosyaları, sağ
bölümde arayacağız. Sol bölümde dosya aramayacağız. Sağ bölümde bulunan görüntüleri, faremizi boĢ
bir alanda sağ tıklayarak veya görünüm menüsünden veya kısayol çubuğundaki düğmeyi tıklayarak
                                              açılan pencereden ayarlayabiliriz.
                                                       Web Sayfası olarak: sağ bölümü bir web sayfası gibi
                                              görüntüler ve dosyaları seçtiğimizde bir açıklamasını
                                              görebiliriz.
                                                       Büyük Simgeler: Klasör ve dosyaları büyük simge
                                              Ģeklinde döĢer.
                                                       Küçük Simgeler: Klasör ve dosyaları küçük simge
                                              Ģeklinde döĢer.
                                                       Liste: Klasör ve Dosyaları sadece isimleri ile liste
                                              Ģeklinde gösterir. Klasör ve dosya sayısı fazla ise, bir bakıĢta
                                              daha fazlasını görebilmek için genellikle bu seçeneği seçeriz.
                                                       Ayrıntılar: Klasör ve dosyaları ayrıntıları ile birlikte alt
  Resim 27: Sağ tuĢ-Görünüm menüsü            alta sıralar. Dosyanın adı, boyutu, türü, son değiĢtirme tarihi
                                              gibi bilgileri görebiliriz. Bu Ģekilde özelliklerine bakarak dosya
hakkında bir fikir edinebiliriz. Örneğin en son 01.10.2002 tarihinde üzerinde değiĢiklik yaptığımız bir
dosyayı özelliklerine bakarak bulabiliriz.
                                                            Sağ bölümde gördüğümüz klasör ve dosyaları
                                                  yine sağ bölümde faremizi sağ tıklayarak, açılan
                                                  menüden Simgeleri Düzenle seçeneği ile Ada göre,
                                                  Türe göre, Boyuta göre, Tarihe göre sıralatabiliriz. Bu
                                                  Ģekilde aradığımız dosyaları kolayca bulabiliriz.
                                                            Ada Göre Sırala: Önce klasörler ve sonra
                                                  dosyalar olmak üzere alfabetik olarak sıralanır.
                                                            Türe Göre Sırala: Önce klasörler yer alır, onun
                                                  altında dosyalar uzantılarına göre sıralanır. Örneğin .doc
                                                  uzantılar alt alta gelir bitince mesela.txt uzantılar vb.
                                                  görüntülenir.
                                                            Boyuta Göre Sırala: Önce klasörler ve sonra
Resim 28: Sağ tuĢ- Simgeleri yerleĢtir menüsü     dosyalar olmak üzere boyutlarına göre küçükten büyüğe
doğru sıralanır.
         Tarihe Göre Sırala: Önce klasörler ve sonra dosyalar olmak üzere en son değiĢtirildikleri tarih
sırasına göre sıralanır.




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI              BAYRAM KEPENEK                              http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                          WİNDOWS XP                                                            32

         Windows‟ta Dosya ve Dizin iĢlemlerimizi en kolay Windows gezgini (Explorer.exe)
ile yapabileceğimizi söylemiĢtik. Masaüstünde bulunan Bilgisayarım simgesini çift tıklayarak
                                                                             çalıĢtırdığımızda
                                                                             aĢağıdaki ekran
                                                                             ile karĢılaĢırız. ĠĢte bu
                                                                             pencereyi takip ederek biraz
                                                                             sonra anlatacağımız dizin
                                                                             oluĢturma,        dizin     adı
                                                                             değiĢtirme, dizin silme, dosya
                                                                             ve dizin kopyalama, taĢıma,
                                                                             ad değiĢtirme gibi bütün
                                                                             iĢlemleri          Bilgisayarım
                                                                             penceresinde de yapabiliriz.
                                                                             Buradaki görüntüde tek fark,
                                                                             windows gezgininde sağda
                                                                             ve solda olmak üzere iki
                                                                             pencere vardı ve soldaki
                                                                             pencereler klasörleri, sağdaki
                                                                             pencerelerde o klasör içinde
                                                                             bulunan      alt   klasör    ve
                                                                             dosyaları gösteriyordu. Yani
Resim 29: Bilgisayarım                                                       daha          fazla        Ģeyi
görebiliyorduk. Bilgisayarım penceresinde hangi klasör içinde isem o klasör altında bulunan alt klasör ve
dosyaları görebiliyorum. Yine hangi sürücü, klasör veya dosya seçili ise onunla ilgili bilgileri ekranda
görebiliyorum. Yandaki resimde, Bilgisayarım içerisinde C: sürücüsü seçili olduğundan, yan tarafta bu
sürücü (harddisk) ile ilgili bilgileri görüyorsunuz. Demek ki harddiskimizin kapasitesi(sığa), kullanılan ve
boĢ kalan alan bilgilerine nasıl ulaĢırız denildiği zaman, bilgisayarım simgesini çift tıklayarak, açılan
pencereden özelliklerini görmek istediğimiz sürücünün simgesini seçili hale getiririz diye
cevaplandırabiliriz. Windows gezgini ile bunu nasıl yapabiliriz. Sol taraftaki pencereden bilgisayarım
klasörünü tıklarsak, sağ taraftaki pencerede sürücüleri görebiliriz. C: sürücüsüne faremizin sağ tuĢu ile
tıklarsak, açılan menüden özellikleri seçerek yine bu sürücü ile ilgili bilgilere ulaĢabiliriz. Biz bundan
sonraki iĢlemlerimizde daha kullanıĢlı olduğunu kabul ettiğimiz windows gezgini ile iĢlemlerimizi
gerçekleĢtireceğiz.


   Yeni Klasör OluĢturma
         Windows gezgininde, yeni bir klasör oluĢturmak için, önce klasör oluĢturacağımız yeri seçmemiz
lazım. Diyelim ki belgelerim klasörünün altında, Ödevlerim diye bir klasör oluĢturmak istiyoruz. Sözü
gelmiĢken söyleyelim, bilgisayar çalıĢmalarımızda yarattığımız her
türlü belge ve dosyalarımızı, kolay bulabilmemiz ve baĢına bir iĢ
gelmemesi açısından, kaydederken belgelerim klasörünün içinde
yaratacağımız klasörler içerisinde saklamayı alıĢkınlık haline
getirmeliyiz. Çoğu kiĢiler bunları masaüstü ne kaydediyor ve olası bir
sistem bozulmalarında, windows kaldırıldığı zaman, dosyalarda
masaüstü ile birlikte uçup gidiyor. Her zaman söylediğimiz gibi,
windows dizini altına herhangi bir çalıĢmamızı veya herhangi bir
programı kurmamayı prensip haline getirmeliyiz. Ġllaki masaüstünden
ulaĢmak istiyorsanız, masaüstüne istediğiniz dosya veya klasörün
kısayolunu koyabilirsiniz.
         ġimdi gelelim belgelerim klasörünün içine ödevlerim klasörünü
yaratmaya. Windows gezgininde sol bölmede belgelerim klasörünü
tıklıyoruz. Sağ taraftaki bölme bu klasörün içidir. Öyleyse sağ tarafta
boĢ alana faremizi sağ tıklarsak, açılan menüden de yeni menüsünde
bulunan klasör seçeneğini tıklayarak yeni klasörümüzü yaratabiliriz Resim 30: Klasör içerisinde sağ tuĢ tıklama
(kısayol ile klasörü karıĢtırmayın). Yarattığımız klasörün adı bizden yeni bir isim
girmemiz için seçili durumdadır. Ödevlerim yazarak Enter tuĢuna basabiliriz. Artık
bilgisayarım klasörünün altında Ödevlerim diye bir klasörü görebiliyoruz. Bu klasörün içine girmek için,

BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI            BAYRAM KEPENEK                            http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                          WİNDOWS XP                                                             33

klasörün adını çift tıklayabilir veya sol taraftaki bölmeden klasörü seçili hale getirebiliriz. Gördüğümüz
gibi klasörü yeni yarattığımızdan içerisi boĢ.


   Klasör Adını DeğiĢtirme
        Sol bölmeden belgelerim dizinini seçersek sağ bölümde bu dizin içerisinde bulunan yeni
yarattığımız ödevlerim dizinini görüyoruz. Bu ödevlerim dizinini bir defa tıklarsak seçili hale gelir. Seçili
olan dizini tekrar bir defa daha tıklarsak (dikkat edin çift tıklama değil, aralıklı tıklıyoruz.) ad değiĢtirme
moduna geçer (karartılmıĢ ve imleç yanıp sönmeye baĢlar),                   çalıĢmalarım yazar Enter tuĢuna
basarsak, “ödevlerim” dizininin adı “çalıĢmalarım” olarak değiĢir.
        Ad değiĢtirme iĢini birkaç Ģekilde yapabiliriz. (sadece ad değiĢtirme iĢini değil, birçok iĢi birçok
Ģekilde yapabiliriz. Ödevlerim klasörüne sağ tıklarsak açılan menüden “yeniden adlandır” seçeneği ile,
yine ödevlerim klasörü seçili iken dosya menüsünden “ad değiĢtir” seçeneği ile klasörümüzün adını
değiĢtirebiliriz.

       DĠKKAT: “Windows” klasörü altında, hiçbir klasör ve dosyanın adını değiĢtirmeyiniz. Aynı Ģekilde
“Program Files” klasörü altındaki klasör ve dosyaların isimlerini değiĢtirirsek bazı programların
çalıĢmamasına neden oluruz. Bu iki klasör altında bulunan klasör ve dosyaları bilinçsizce silme ve
taĢıma iĢlemi yapmamalıyız.

   Klasör Silme
        Windows gezgini ile bir klasörü silmek için, önce sileceğimiz klasör veya klasörleri seçmemiz
gerekir. Seçili olan klasörler klavyedeki Delete tuĢu basılarak silinir. Silinen bu klasörler bildiğiniz gibi
Geri DönüĢüm Kutusu'na gönderilir. Geri dönüĢüm kutusunu boĢaltmadığımız sürece, silinen dosya ve
klasörleri buradan geri alabiliriz.

        NOT: Windows gezgininde bir iĢlemin birden fazla yapılma Ģekli vardır. Örneğin seçili olan
klasörleri silmek için delete tuĢunu kullanabildiğimiz gibi, file menüsündeki si tuĢunu, sağ tuĢ
menüsündeki sil tuĢunu veya araç çubuğundaki sil tuĢunu da kullanabiliriz. Klasörü farenin sol tuĢu ile
tutarak geri dönüĢüm kutusunun masaüstündeki simgesinin üzerine bırakırsak klasör yine silinir.(tutup
çöp sepetine atmak gibi) Biz burada kafaları fazla karıĢtırmamak için en uygun ve kolay yolu tarif
edeceğiz. Ama unutmayın ki aradığınız birçok Ģey sağ tuĢ menüsünde mevcut.
   Dosya Kopyalama, TaĢıma, Ad değiĢtirme, Silme
         Bildiğiniz gibi Windows gezgininde sağ tuĢ ile yeni - klasör seçeneğiyle klasör oluĢturabiliyoruz.
Ancak bu Ģekilde dosya oluĢturamayız. Dosyalar, biz bilgisayarımıza bir program kurduğumuz zaman, o
program ile bilgisayarımıza yazılır. Daha sonra biz çalıĢtığımız programlarda, yaptığımız iĢleri dosya
menüsünden kaydet seçeneği ile kaydettiğimiz zaman, programın uzantısına uygun olarak dosyalar
istediğimiz klasörlere kaydedilir. Yani dosyanın yaratıldığı programa uygun bir uzantısı vardır. Daha
sonra biz bu dosyayı çift tıklayarak çalıĢtırmak istediğimizde, iĢte bu uzantısına bakarak, önce program
çalıĢtırılır ve sonrada bizim dosya açılır. O yüzden dosyaların uzantılarını bilmeden değiĢtirmemek
gerekir.
         Windows gezgininde dosya kopyalama, taĢıma, ad değiĢtirme, silme iĢlemleri aynı klasörlerde
yaptığımız iĢlem gibidir. Önce dosya veya dosyalar seçilir sonra yapmak istediğimiz iĢlemi
gerçekleĢtiririz. (Klasör iĢlemlerinde anlatıldığı gibi).
         Seçili olan dosyaları kopyalama iki aĢamalıdır. Kopyala-yapıĢtır. Önce kopyalanır(sağ tuĢ-
kopyala, Ctrl+C, veya kısayol düğmelerinden veya menüden kopyala seçeneği ile), sonra hedef dizine
gidilir ve yapıĢtırılır(sağ tuĢ-yapıĢtır, Ctrl+V, veya kısayol düğmelerinden veya menüden yapıĢtır
seçeneği ile), taĢıma iĢlemide aynı Ģekilde iki aĢamalıdır.
         Birden fazla dosya seçmek için Ctrl tuĢu ile birlikte seçilecek dosyalar tıklanır.
         Belli bir aralıktaki dosyaları seçmek için, önce ilk dosya seçilir, sonra Shift(Üst karakter tuĢu) tuĢu
basılı iken son dosya tıklanır.
         Bulunduğunuz klasördeki tüm dosyaları seçmek için Ctrl+A tuĢlarını kullanınız.

         Bazı dosya türleri ve hangi programa ait olduklarını aĢağıdaki listede görüyorsunuz.



BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI             BAYRAM KEPENEK                            http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                         WİNDOWS XP                                                            34

Dosya Uzantısı        Dosya Türü                        Dosya Uzantısı     Dosya Türü
.exe, .com            Program dosyası                   .wav, .mp3         Ses (Müzik) dosyası
.bmp, .jpg, .gif      Resim dosyası                     .avi, .mpg,        Film (hareketli Resim) Dosyası
.txt                  Metin Dosyası (Notepad)           .doc               Documan dosyası (Word)
.xls                  Hesap tablosu (Excel)             .sys               System dosyası
.htm, .html           Web sayfası                       .dll               Sürücü dosyası
.ppt, .pps            Powerpoint sunu dosyası           .zip, .rar …       SıkıĢtırılmıĢ (ArĢiv) dosyaları


   Kısayol OluĢturmak
          Önce kısayol kavramını iyice anlamak gerekir. Kısayolu bir yerleĢim yerindeki sokak levhalarına
benzetebiliriz. Bu levhalar aradığınız yeri tarif eder. ĠĢte kısayolda varsayılan nesnenin yerini tarif eder.
Ve bu kısayolu çift tıkladığımızda varsayılan komut yerine getirilir. ġöyleki; bu nesne bir klasörse,
klasörün içeriği açılır. Bir programı gösteriyorsa, bu program çalıĢır. Bir dosyayı gösteriyorsa bu dosya
ilgili olduğu program içerisinde açılır.(.txt uzantılı bir dosya ise not defteri programı içerisinde bu dosya
açılır.) Kısayolun neyi tarif ettiğini kısayolu sağ tıklayarak özelliklerine bakarız. Burada hedef yazan
bölümde kısayolun yolu tarif eder(ör: c:\belgelerim\okulumuz.jpg). bu kısayolu çift tıklarsak c:\belgelerim
klasöründe bulunan okulumuz.jpg dosyası varsayılan resim göstericisinde(ör. Paint) açılır. Bu kısayolun
masaüstünde olduğunu farz edelim. Bu resmi disketimize alıp eve götürmek istiyoruz. Masaüstündeki
kısayolu disketimize kopyalayıp evdeki bilgisayarımızda açarsak, resmin açılmadığını görürüz. Çünkü biz
kısayolu kopyaladık(Burdurda Veteriner fakültesini gösteren levhayı Ġstanbul‟a götürüp yerleĢtirirseniz,
Veteriner Fakültesini bulamazsınız). Dosya bilgisayarımızda kaldı. O zaman kısayolu sağ tıklayıp,
özelliklerden dosyanın bulunduğu yeri öğreneceğiz ve Windows gezgininde c:\belgelerim içerisinde
bulunan okulumuz.jpg dosyasını disketimize kopyalayacağız.
          Kısayolun ne olduğunu kavradıktan sonra nasıl
kısayol yaratırız onu öğrenelim. Windows‟un
kuruluĢunda ve daha sonra kurduğumuz programlar
gerek masaüstünde gerekse baĢlat menüsünde
programları kolayca çalıĢtırabilmemiz için kısayollar
yaratırlar. Bizde masaüstünde, baĢlat menüsünde
veya istediğimiz bir klasör içerisinde kısayollar
yaratabiliriz. Masaüstünde kısayol yaratmanın en kısa
yolu; kısayol yaratmak istediğimiz dosya veya klasöre Resim 31: Sağ tuĢla masaüstü kısayol oluĢturma
sağ tıklayıp gönder seçeneğinden masaüstü kısayol
(oluĢtur)u tıklamak. Sağ tıklamada dikkat etmemiz gereken kısayol yaratmak istediğimiz nesnenin




      Resim 32: Sağ tuĢ yeni-kısayol
üzerinde sağ tıklamalıyız. Sağ tıklama yerine göre değiĢik menüler açılır. Bir baĢka yol kısayol
oluĢturacağımız yerde (ör: masaüstü) sağ tuĢ ile açılan menüden yeni-kısayol seçeneğini seçmek. (Bak:
Resim: 18) Kısayol oluĢtur diye açılan sihirbaz yardımıyla adım adım kısayolu
oluĢtururuz. Önce kısayol oluĢturacağımız öğenin konumunu yazarız. Konumunu
bilmiyorsak göz at düğmesi ile bulabiliriz. Sonra kısayola bir isim verebiliriz
(istediğimiz ismi vermekte özgürüz) ve kısayolu oluĢtururuz. BaĢka bir seçenekte
kısayol oluĢturmak istediğimiz dosya veya klasörü farenin sağ tuĢu ile kısayol

BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI            BAYRAM KEPENEK                           http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                            WİNDOWS XP                                                                35

                          oluĢturmak istediğimiz yere sürükleyerek bırakmak ve açılan pencereden Burada
                          Kısayol OluĢtur’u seçmek. Dikkat ederseniz bu seçenekler arasında Buraya
                          kopyala ve Buraya taĢı seçenekleri de bulunmakta. Fare ile Resim33: Sağ tuĢla sürükleme
                          kopyalama ve taĢıma iĢlemlerini demek ki sağ tuĢ ile bu
                          Ģekilde yapabiliriz.
                             Ara Komutu ile Dosyaları Bulmak
                              Bilgisayarımıza birçok programlar kurdukça ve
                                  birçok çalıĢmalar sonucu dosya ve klasör
                                  sayımız oldukça kabarır. Bu durumda bazen
                                  dosya ve klasörleri bulmakta zorlanırız.
                                  Örneğin benim bu satırları yazdığım Ģu anda
                                  (31 Ekim 2004) bilgisayarımda Toplam
Resim 35: BaĢlat-Ara              18.484 Klasör içerisinde 295.984 Dosya
bulunmakta. Bu kadar dosya içerisinden nerede olduğunu bilmediğiniz bir
dosyayı bulmak için Görev çubuğunda bulunan BaĢlat Menüsündeki Ara
seçeneğini kullanabiliriz. Windows gezgininde bulunan ara düğmesi ve
Ctrl+F kısayol tuĢlarıda bilgisayarımızda arama yapabileceğimiz pencereyi
açar. Buradaki seçenekler sayesinde aradığımız dosyayı daha kolay bulma
imkânlarımız var. Eğer bir resim dosyası arıyorsak Resim, müzik, ya da
Resim 36:
video seçeneğini seçebiliriz. Tüm dosya ve klasörleri seçeneği aradığımız
her kelimeyi içeren arama yapmamızı sağlar. Bu seçeneği seçersek Resim
24‟te gözüken menü ekrana gelir. Dosya adının tamamı ya da bir kısmı yerine
dosya adında kesin bildiğimiz isimleri yazarız. Ör: win kelimesi ile Windows Resim 34: Ara
klasörü, logowin.gif dosyası gibi öğeler bulunabilir. Dikkat ederseniz adlarının herhangi bir yerinde “win”
harfleri aynen bulunuyor. Buraya DOS‟tan bildiğimiz jokerleri kullanarakta arama yaptırabiliriz. Ör:
?a*.exe yazarsak, ikinci harfi a olan exe uzantılı dosyaları bulur. Bunun gibi örnekleri çoğaltabiliriz. Bir
altta bulunan seçenek “dosyadaki sözcük ya da deyim” aradığımız dosya içerisinde bulunan bir
sözcüğü ifade etmektedir. Bir örnek verirsek birinci seçenek ile bir kütüphanedeki kitapları isimlerine
göre arıyoruz. Ġkinci seçenekte ismini bilmediğimiz ama içerisinde bildiğimiz bir sözcük veya deyim ile
kitap arıyoruz. Yani her kitabın sayfalarına tek tek bakarak mesela Osmanlı Ġmparatorluğu yazan kitabı
arıyoruz. Takdir edersiniz ki bu arama çok daha uzun sürer. ĠĢte bilgisayarda da bu seçenekle yapılan
arama biraz uzun sürebilir. (Bakılan konum oranında). Konum seçeneği aradığımız dosyanın
bulunabileceği konum veya konumları seçmemizi sağlar. Yanda bulunan ok ile bu konumları
ayarlayabiliriz. Ne zaman değiĢtirildi? Seçeneği ile dosyayı en son değiĢtirdiğimiz tarihi biliyorsak (ör:
son bir haftada değiĢtirdiğimiz bir dosya) belileriz. “Ġleri düzey seçenekler”de, sistem klasörlerinde
arama yapılıp yapılmayacağı, gizli dosya ve klasörlerin aranıp aranmayacağı, alt klasörlere bakılıp
bakılmayacağı gibi seçenekler bulunur. Demek ki iyi bir arama yapmak için bu seçenekleri kullanarak
sonuca daha çabuk ulaĢabiliriz. Sadece *.jpg yazarak tüm klasörlerde bir resim arasak binlerce resim
buluruz. Ama yukarıdaki anlattığımız seçenekler ile bu sayıyı azaltırız ve bulunan dosya ve klasörler
yanda görüntülenir. Bu klasör ve dosyaları çeĢitli görünüm ve sıralama seçenekleri ile sıralatarak
aradığımız klasör veya dosyaya ulaĢırız.(Windows gezgininde anlatıldığı gibi.)




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI              BAYRAM KEPENEK                                http://www.bayramkepenek.com




                                                                           Resim 37: Görüntü özellikleri
İŞLETİM SİSTEMLERİ                        WİNDOWS XP                                                                   36


    Masaüstü Görüntü Özellikleri
        Masaüstüne sağ tıklayıp “Özellikler”e girersek “Görüntü Özellikleri” iletiĢim kutusu ekrana
gelir. Burada bulunan 5 sekmede birçok ayarları yapabiliriz.
        Temalar: Windows programı ile birlikte kurulan hazır temaları seçerek masaüstü, pencere
görünümler, yazıtipleri gibi birçok görünümü tek tıklamayla değiĢtiririz.
        Masaüstü: Masaüstüne istediğimiz resmi koyabiliriz.
        Ekran Koruyucu: Bilgisayarımıza kurulu ekran koruyucular (.scr uzantılı dosyalar) ile
bilgisayarımıza belirlediğimiz bir süre dokunmadığımızda bu ekran koruyucu görüntünün devreye
girmesini sağlayabiliriz.
        Görünüm: Bu bölümde pencere ve menülerin görünümlerini tek tek el ile ayarlayabiliriz (renk,
yazıtipi v.s.)
        Ayarlar: Bu bölümden ekran kartımızın özelliklerini (çözünürlük, tazeleme hızı v.s.)
değiĢtirebiliriz.
    BAġLANGIÇ KLASÖRÜ
        BaĢlat menüsünde bulunan Tüm Programlar-BaĢlangıç menüsünde bulunan kısayolların içerdiği
eylem(programsa programın çalıĢması, dosya ise dosyanın açılması gibi) Windows açıldığı anda
otomatik olarak yerine getirilir. Bilgisayarımıza yüklediğimiz bir sözlük programının, Windows her
açıldığında otomatik olarak hafızaya yüklenmesini ve hazır olmasını istiyorsak, bu sözlük programının
program dosyasının kısayolunu bu menüye ekleriz (Bak: kısayol oluĢturma). Bu menü (ör: c:\ Documents
and Settings\Bayram\Start Menu) harddisk‟imizin(windows‟un kurulduğu) Documents and Settings
klasörü altında bulunan kullanıcılar altında
Start Menu diye bir klasördür. Buraya eklenen
her kısayol baĢlangıçta otomatik olarak
yüklenir. Üzerinde çalıĢtığımız bir dosyanın
açılıĢta otomatik olarak yüklenmesini sağlamak
için bu klasör içerisinde bu dosyanın bir
                                                 Resim 38: BaĢlat-tüm programlar-baĢlangıç menüsü
kısayolunu yaratmak yeterlidir.
    En Son Kullandıklarım
        Bilgisayarda çalıĢırken en son kullandığımız belgelerin kısayolları bu listede tutulur. Böylece o
belgeyi tekrar açmak istersek, BaĢlat-En Son Kullandıklarım içerisinde bulunan kısayolu tıklayarak
açabiliriz. En son çalıĢtığımız belgenin adını hatırlamıyorsak bu menü bize yardımcı olur. Eğer bu menü
BaĢlat menüsünde gözükmüyorsa, BaĢlat-sağ tuĢ- özellikler ile açılan iletiĢim kutusunda BaĢlat Menüsü
özelleĢtir kutucuğunda bulunan geliĢmiĢ sekmesindeki En son açtığım belgeleri listele kutucuğunu
iĢaretlememiz gerekir. Eğer bu listedeki kısayolları silmek istersek(baĢkalarının hangi dosyalara
baktığımı görmemelerini isteyebilirim) yine burada bulunan Listeyi sil düğmesine tıklamamız gerekir.
Liste sıfırlanır ve yeniden tutulmaya baĢlanır.




Resim 39: En Son Kullandıklarım




                                                       Resim 40: En Son Kullandıklarım görünmüyorsa
BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI          BAYRAM KEPENEK                                   http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                            WİNDOWS XP                                                         37




   DONATILAR
         Windows‟un bir iĢletim sistemi olduğunu ve bilgisayarın açılabilmesi için, yani bilgisayarın kendisi
için gerekli bir sistem yazılımı olduğunu söylemiĢtik. Diğer programlar bu iĢletim sistemine uyumlu olarak
yazılır ve çeĢitli amaçlar için bizlere sunulur. Windows her ne kadar bir iĢletim sistemi olsada bu program
ile bilgisayarımıza kurulan birçok Donatılar bizim basit bazı iĢlemleri yapabilmemizi sağlarlar. Yani
baĢka programlar yüklemeden de birçok iĢlemlerimizi bu donatılar ile yapabiliriz. Bilgisayarımıza
yüklenen donatıları, BaĢlat çubuğunda bulunan Tüm programlar-Donatılar menüsünden ulaĢabiliriz.
Ayrıca Windows ile birlikte kurulmamıĢ olan ve bu menüde yer almayan donatıları, BaĢlat-Denetim
Masası-Program Ekle veya Kaldır-Windows BileĢenlerini Ekle/Kaldır sekmesinden kurabiliriz.




Resim 41: Windows bileĢenlerini ekle/kaldır


   Windows donatılarını sıralayacak olursak;
1. Not Defteri (Sadece yazı yazabildiğimiz not
   tutmak için kullandığımız bir donatı. Küçük notlar
   alabilmek için oldukça kullanıĢlı bir araç)
2. Wordpad (Yazı yazmanın yanında, resim ekleme
   yazıyı değiĢik yazı tipi ve stiller ile süsleme gibi
   özelliklere sahip, Not Defterinden daha geliĢmiĢ
   fakat Microsoft Word programı kadar becerikli
   olmayan ikisinin arasında bir donatı.)
3. Paint (Basit resimler yapabildiğimiz veya resim
   dosyalarını açıp görebileceğimiz, üzerinde
   değiĢiklikler        yapabileceğimiz,            yazı
   ekleyebileceğimiz bir resim gösterim ve
   düzenleme programı. Bu programın en ileri versiyonu olarak Photoshop programını gösterebiliriz.)
4. Windows Gezgini (Dosya ve Klasörleri yönettiğimiz bir donatı. En çok kullandıklarımızdan)
5. Hesap Makinası (Bilgisayar baĢında iken bir hesaplama yapmak gerekirse, hesap Makinası aramaya
   gitmeyin sakın. Basit ve geliĢmiĢ olmak üzere 2 çeĢit Hesap Makinası donatılarımızda mevcut.)
6. Ses Kaydedici, Ses Ayar Denetimi, Windows Media Player (Bilgisayarımızda bir ses kartı,
   mikrofon ve hoparlör mevcut ise, (ki artık her bilgisayarda mevcut) ses kaydedebildiğimiz ve
   kaydedilmiĢ       sesleri,    müzikleri,      filmleri
   izleyebildiğimiz donatılar.)
7. Disk BirleĢtirici (Biliyorsunuz bütün programları
   yüklediğimiz depolama aygıtına Harddisk diyoruz.
   Harddiskimize yüklediğimiz programları veya
   dosyaları zamanla siliyoruz ve bu sildiğimiz
   bölümlerde boĢ alanlar oluĢuyor. Yeni bir program
   veya dosya yüklediğimizde bu boĢ alanlara
   yükleniyor. Ama dosyanın boyutu bu arada kalan

BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI              BAYRAM KEPENEK                         http://www.bayramkepenek.com




                                                           Resim 42: Disk BirleĢtirici
İŞLETİM SİSTEMLERİ                                WİNDOWS XP                                                  38

   boĢluklara sığmıyorsa, parçalanarak boĢ kısımlara yerleĢtiriliyor. Zamanla bu parçalanmıĢ dosyalar
   artıyor ve biz bu programları çalıĢtırdığımızda dosyaların parçaları yan yana olmadığından bilgisayar
   bunları bulup okumakta yavaĢlıyor. ĠĢte bu donatı bu parçalanmıĢ dosyaları buluyor ve birleĢtiriyor.
   Aynı dağınık bir odada aradıklarımızı çabuk bulmak için odamızı düzenlememiz gibi. Giysilerimizi
   gardroba, kitaplarımızı kitaplığa koymak gibi. Zaman zaman bu donatıyı çalıĢtırmak, bilgisayarımızda
   gözle görülür bir hızlanma sağlayabilir.
8. Disk Temizleme (Bilgisayarımızda zamanla biriken tabiri caizse çerçöpleri temizleyen bir donatı.
   Harddiskimizde boĢ yer kalmadığında bu donatı yardımı ile temizlik yaparak boĢ alan yaratabiliriz.
   Ama temizlik yaparken bize lazım olan dosyalarıda kaldırıp atmamaya dikkat etmek gerekir.)
9. Karakter EĢlem (Klavyemizde bulunmayan bazı
   karakerleri ve resimleri, simgeleri hangi yazı tipinde
   hangi tuĢ bileĢenleri ile yazabileceğimizi gösteren
   bir donatı. Örneğin X² yazabilmek için Alt+0178 tuĢ
   bileĢenini kullanırız.)
10. Sistem Geri Yükleme (Bilgisayar kullanıcıları
    zaman zaman Windows programı veya yeni
    kurdukları bir program veya oyunla problem
    yaĢayabiliyorlar. Problemi çözmekte zorlandıkları
    zamanda harddiske format atıp Windows‟u
    yeniden kurma yolunu tercih ediyorlar. Bu
    genellikle zaman alıcı ve zahmetli bir yoldur. Hele
    benim gibi bilgisayarınıza yüzden fazla program
    yüklediyseniz, bütün bu programları yeniden
    kurmak oldukça zahmetlidir. Aslında her bilgisayar
    veya program çöküĢünde Windows‟u yeniden
    kurmak gerekmez. Bunun için, bilgisayarımıza
    yeni bir program veya oyun kurmadan önce, Resim 44: Karakter EĢlem
    donatılarda bulunan “Sistem Geri Yükleme” programını çalıĢtırarak, geri yükleme noktası
    oluĢturmamız, olası bir program çökmesi durumunda bizi bu noktaya geri götürmek için kullanılabilir.
    Kurduğumuz program sonrası bilgisayarımızda sorun yaĢıyorsak ve bu programı “Program ekle
    kaldır” ile kaldırmamıza rağmen sorunu çözememiĢsek, Windows‟u yeniden kurmaya gerek yok.
    Sistem geri Yükleme programını çalıĢtırıp, bu sefer “Bilgisayarımı önceki bir zamana geri yükle”
    seçeneğini seçerek ileri tuĢu yardımı ile o düzgün çalıĢan zamanda oluĢturduğumuz geri yükleme
    noktasına bilgisayarımızı geri döndürebiliriz. Eğer böyle bir geri yükleme noktası oluĢturmamıĢ isek,
    üzülmeye hiç gerek yok. Windows kendisi zaman zaman bu geri yükleme noktalarını oluĢturuyor.
    Listeden uygun bir geri yükleme noktası seçerek o tarihe geri dönebiliriz. Burada unutulmaması
    gereken çok önemli bir husus, geri döndüğümüz tarihten sonra kurduğumuz tüm programları
    yeniden kurmamız gerekir (her Ģeyi yeniden kurmaktan daha iyi). Aynı Ģekilde bu tarihten sonra




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI                   BAYRAM KEPENEK                 http://www.bayramkepenek.com




             Resim 43: "Sistem Geri Yükleme Noktası" oluĢturma
İŞLETİM SİSTEMLERİ                         WİNDOWS XP                                                            39

     bilgisayarımıza yeni bir donanım bağlamıĢ ve tanıtmıĢsak, bunuda yeniden tanıtmak gerekir. Bütün
     Windows ayarlarıda( örneğin masaüstü) o tarihteki ayarlara gider.


       Belli baĢlı sık kullandığımız donatıları yukarıda anlattık. Bunun dıĢında, windows98 iĢletim
sisteminden tanıdığımız çok önemli “scandisk” donatısı (hardiskimizde bozulan dosya ve klasörleri
bulup düzelten ve aynı zamanda disk yüzeyinde bozulan kısımları tamir eden veya buralara iĢaret
koyup, bozuk alanlara veri yazılmasını önleyen donatı) bu iĢletim sisteminde donatılar kısmında ayrı bir
                                          menü olarak gözükmemesine karĢın, Windows gezgini veya
                                          bilgisayarım tardımı ile, denetlemek istediğimiz sürücüyü sağ
                                          tıklayarak özellikler penceresinden eriĢebileceğimiz iletiĢim
                                          penceresinde bulunan Araçlar sekmesindeki “Hata denetimi”
                                          bölümünden bu donatıyı çalıĢtırabiliriz. “Dosya sistemi
                                          hatalarını otomatik olarak düzelt” ve “Bozuk bölümleri
                                          tarayıp düzeltmeye çalıĢ” kutucuklarından istediklerimizi
                                                                                   seçerek,           baĢlat
                                                                                   düğmesine        tıklarız.
                                                                                   Bilgisayar      yeniden
                                                                                             baĢlattığımız
                                                                                   zamanda açılıĢta bu
                                                                                                denetimleri
                                                                                       gerçekleĢtirecektir.
                                                                                   Yine bu pencereden
                                                                                   daha           önceden
                                                                                   anlattığımız       “Disk
                                                                                   BirleĢtirme” yi de
                                         Resim 45: Scandisk                        yapabiliriz.



11. Güvenlik Merkezi (Windows XP SP2 Sürümü ile bilgisayarımıza kurulan bu donatı, bilgisayarın
    güvenliğini sağlamaktadır. Artık hemen hemen her bilgisayar internete bağlandığı için saldırılara
    açıktır. Bu donatı Ġnternet saldırılarını önleme ve bizden habersiz bilgisayara kurulan casus
    yazılımları engelleme özelliğine sahiptir. Windows Güvenlik Duvarı seçeneğinden Güvenlik duvarını
    açıp kapatabiliriz.




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI           BAYRAM KEPENEK                            http://www.bayramkepenek.com


   Resim 46: Güvenlik Merkezi
İŞLETİM SİSTEMLERİ                       WİNDOWS XP                                                            40

       Bunun dıĢındaki donatılardan, Oyunlar, Büyüteç, Ekran klavyesi, Adres defteri, Ağ kurulumu,
Sistem bilgisini sayabiliriz.

   DENETĠM MASASI
         BaĢlat Menüsünde bulunan Denetim masasının üzerine geldiğinizde
yandaki resimde gördüğünüz çubuk açılmıyorsa, Görev çubuğunu sağ
tıklayıp, özellikleri seçerek açılan iletiĢim kutusundan “BaĢlat Menüsü
sekmesi – ÖzelleĢtir – GeliĢmiĢ – BaĢlat Menüsü Öğeleri” kısmındaki
kaydırma çubuğunu kullanarak, Denetim Masasını bulunuz ve “Menü olarak
görüntüle” seçeneğini iĢaretleyiniz.
         Denetim masası öğeleri içerisinde birçok donanım ve yazılım
ayarlarını yapabileceğimiz seçenekler mevcuttur. Bu öğeler bilgisayardan
bilgisayara değiĢir. Çünkü her bilgisayardaki yazılım ve donanım çeĢitleri
farklıdır. Biz bunlardan her bilgisayarda bulunan önemli olanlarına
değineceğiz.
1. Program Ekle veya Kaldır Bilgisayarımıza kurduğumuz programları
    mutlaka bu seçenek ile kaldırmalıyız. Yoksa programı silsek dahi
    bilgisayarımızda kalıntıları kalır ve sürekli hata mesajlarıyla
    karĢılaĢırız(özellikle oyunlarda). Ayrıca bu seçenekle bazı programların
    yeniden kurulması, bazı bölümlerinin eklenip kaldırılması iĢlemi




                                                                               Resim 47: Denetim Masası




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI         BAYRAM KEPENEK                            http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                             WİNDOWS XP                                                                41

     yapılabilir(ör:                                          Microsoft                                      Office)
         Windows bileĢenlerinin eklenip kaldırılması da yine bu program ekle veya kaldır içerisinde
     bulunan “Windows BileĢenlerini Ekle/Kaldır” sekmesinden yapılır.
2.   Donanım Ekle Donanım ekleme sihirbazını çalıĢtırır. Bilgisayarımıza yeni bir donanım eklemek
     istediğimizde kullanabiliriz. (Donanımı bilgisayarımıza bağladığımızda da yeni donanım bulundu
     diyerek bu sihirbazı baĢlatır.)
3.   Ses Efekti ve Ses Aygıtları Ses kartımızla ilgili ayarlamaları yapabilir, windows‟un açılıĢ veya
     kapanıĢındaki sesleri belirleyebiliriz. Görev çubuğunda ses denetimi simgesi yoksa yine bu menüden
     gösterebiliriz.
4.   Tarih ve Saat Sistemimizin Tarih ve Saatini ayarlayabiliriz. Ġnternet saati kısmından doğru saati
     bilgisayarımıza güncelleyebilir, gün ıĢığından yararlanma saatlerinin otomatik uygulanmasını
     sağlayabiliriz.
5.   Kullanıcı Hesapları Bilgisayarımıza yeni kullanıcılar ekleyebiliriz. Böylece herkez kendi windows‟unu
     kullanır ve kimse baĢkasının ayarlarını bozamaz ve dosyalarını göremez.
6.   Ağ Bağlantıları Ġnternet bağlantılarımızı ve ağ bağlantılarımızı burada görebilir ve ayarlarını
     yapabiliriz. (Bununla ilgili geniĢ bilgileri 2. sınıftaki Bilgisayar dersinde göreceğiz)
7.   Sistem Buradaki birçok seçenekle sistemimizi en iyi çalıĢacak Ģekilde yapılandırabiliriz.
     a-) Genel Sekmesi: Bilgisayarımızda hangi programın hangi sürümü kurulu, kimin üzerine kayıtlı,
                                                              ĠĢlemcinin cinsi ve hızı, Ram miktarı. Bütün bunları
                                                              burada görebiliriz.
                                                              b-) Bilgisayar Adı Sekmesi: Windows‟un
                                                              kuruluĢunda atatıdığımız Bilgisayar Adı, Tanımı ve
                                                              Ağ Kimliği özelliklerini değiĢtirebiliriz.
                                                              c-) Donanım Sekmesi: Burada bulunan Aygıt
                                                              yöneticisi seçeneği ile sistemimizde kurulu aygıtları




Resim 36: Sistem Özellikleri




                                                                    Resim 37: Aygıt yöneticisi




BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI               BAYRAM KEPENEK                                http://www.bayramkepenek.com
İŞLETİM SİSTEMLERİ                          WİNDOWS XP                                                           42

   görebilir, bu aygıtları çift tıklayarak açılan pencereden ayarları ve sürücülerini denetleyebilir. Yeni
   sürücü tanıtabiliriz. Ġmalatçı firmanın web sitesinden bu aygıtlara ait yeni driver(sürücü)larını bulup
   zaman zaman buradan güncellemeliyiz. Yine bu pencereden yeni donanım aratabilir veya mevcut
   donanımları kaldırabiliriz. Önünde sarı renkli ünlem iĢareti bulunan aygıtlar, sorunlu aygıtlardır. Yeni
   sürücü yükleyerek veya aygıtın yerini değiĢtirerek(aygıt çakıĢmalarını önleyerek) bu sorunu
   çözmezsek aygıt muhtemelen düzgün çalıĢmayacaktır.
   c-) GeliĢmiĢ Sekmesi: Performans, Kullanıcı Profili, BaĢlangıç ve Kurtarma olarak 3 bölüm vardır.
   Performans kısmından bilgisayarın performansını artıcı ayarları yapabiliriz. Bunlardan en önemlisi
   GeliĢmiĢ sekmesinde bulunan “Sanal Bellek” ayarlarıdır. Bilgisayarın açılıĢından itibaren yüklenen
   her program ve dosya “Ram” üzerinde depolanır. Ram belleğimizin kapasitesi (256 Mb, 512 Mb…)
   bu programları yüklemeye yetmediği zaman “bu dosyayı açmak için yeterli bellek yok” gibisinden bir
   mesaj alırız. Çünkü Ram belleğimiz dolmuĢtur ve artık bilgi alamamaktadır. ĠĢte bu gibi durumlarda
   “Sanal Bellek” imdadımıza yetiĢir. Eğer sanal belleği aktif etmiĢsek harddiskimizin boĢ olan kısmının
   belli bir bölümü bu gibi durumlarda kullanılmak üzere ayrılır. Yani bu bölüm Ram bellek gibi çalıĢır ve
   böylece baĢka programlarıda çalıĢtırabiliriz. Tabi Ģunu unutmamak gerekir. Sabit diskin hızı hiçbir
   zaman ram bellek hızında olamaz. Bu seçenekler içerisinde en iyisi sistem yönetimli boyutu seçerek
   sanal bellek dosyasının boyutunu windows‟un belirlemesini istemek.
   d-) Otomatik GüncelleĢtirmeler Sekmesi: Otomatik güncelleĢtirmeleri açık bırakarak windows‟un
   sürekli güncel kalmasını sağlayabilirsiniz.

   WĠNDOWS KISAYOLLARI
        Bazı Windows komutlarını fare ile çalıĢtırmak zaman alıcı olabiliyor. Oysa aynı görevi üstlenen
kısayollarla bu iĢletim sistemine daha kolay hükmetmek mümkün. Bu kısayolların en önemlileri aĢağıdaki
tabloda yer alıyor:

          [Shift]+[Del] Dosyaları Geri DönüĢüm Kutusu'na aktarmadan doğrudan siler.
          [CTRL]+[Fare iĢaretçisi] Dosyayı otomatik olarak kopyalar
          [ALT]+[Fare iĢaretçisi] Dosyaya kısayol oluĢturur.
          [SHIFT]+[Fare iĢaretçisi] Dosyayı otomatik olarak taĢır.

          [ALT]+[ENTER] Dosya özelliklerinin doğrudan ekrana gelmesini sağlar.
          [SHIFT]+[F10] Bu kısayol sağ tıklamanın yerini alıyor.
          [F2] Seçili dosyayı yeniden adlandırmanızı sağlar
          [CTRL]+[Z] En son iĢlemi geri alarak yanlıĢlıkla sildiğiniz dosyayı geri yükleyebilirsiniz.
          [ALT]+[PrtSc] Etkin pencerenin ekran görüntüsünü alır.
          [Win]+[Pause] Sistem ayarları iletiĢim kutusunu açar.
          [Win]+[E] Windows Gezgini'ni çalıĢtırır.
          [Win]+[R] ÇalıĢtır penceresine doğrudan eriĢim sağlar.
          [Win]+[D] Doğrudan Masaüstünü görüntüler
          [Win]+[M] Tüm etkin pencereleri simge durumuna küçültür.
          [Win]+[L] Kısa süreli olarak baĢından kalktığınızda bilgisayarı kilitler.
          [Win]+[F] Arama penceresi üzerinden dosya ve klasörlere ulaĢmanızı sağlar.
          [Alt]+[TAB] Etkin pencereler arasında geçiĢ sağlar
          [Alt]+[ESC] Etkin pencereler arasında hızlı geçiĢ sağlar.
          [F5] Pencere içeriğini günceller.
          [Alt]+[F4] Etkin pencereyi kapatır. Tüm pencereler kapatıldığında Windows'u sonlandırır.
          [CTRL]+[ALT]+[DEL] Windows Görev Yöneticisini etkinleĢtirir.
          [Shift] (Bir CD takıldığında basılı tutarsak) Otomatik BaĢlat özelliğini geçici olarak devre dıĢı
bırakır
          [CTRL]+[F6] Etkin pencerenin alt öğeleri arasında geçiĢ yapar

          [CTRL]+[X] Seçili metni (veya seçilmiĢ dosya ve klasörleri) kesmenizi sağlar.
          [CTRL]+[C] Seçili metni (veya seçilmiĢ dosya ve klasörleri) kopyalamanızı sağlar.
          [CTRL]+[V] Seçili metni (veya seçilmiĢ dosya ve klasörleri) yapıĢtırmanızı sağlar.
          [CTRL]+[A] Etkin penceredeki tüm öğeleri seçer.

   Resim 48: Sanal Bellek ayarları

BİLGİSAYAR KULLANIMI VE UYGULAMALARI            BAYRAM KEPENEK                           http://www.bayramkepenek.com
        MICROSOFT EXCEL 2003                                                                     43


   MĠCROSOFT EXCEL 2003
   EXCEL NEDĠR?
    Excel, basit matematik iĢlemlerinden, karmaĢık bütçe, gelir-gider tabloları, maaĢ hesaplamaları,
blanço hesaplamaları gibi çok karmaĢık iĢlemlerin yapılabildiği, en karmaĢık tabloların oluĢturulabildiği
ve bunların grafiklerinin çizilebildiği bir tablolama programıdır.
    Excel programını baĢlat menüsündeki kısayolundan baĢlattığımızda aĢağıdaki görüntü ekrana gelir.




                                  BURASI ÇALIġMA SAYFASI




Resim 49: Excel 2003 Penceresi
    Excel dosyaları ÇalıĢma Kitabı olarak adlandırılır. Excel penceresinde en üstte BaĢlık Çubuğu‟nda
programın adını ve o anda açık olan dosya adını görürsünüz. Henüz kaydedilmemiĢ bir dosya Kitap 1
diye adlandırılır. Dosya menüsünden kaydet seçeneği ile dosyayı kaydettiğimizde bu ad, kaydettiğimiz
dosya adını alır. Farklı Kaydet seçeneği dosyanın bir kopyasını baĢka bir ad‟la kaydetmemize yarar.
    BaĢlık çubuğunun hemen altında bulunan Menü Çubuğu, birçok iĢlemleri yapabileceğimiz menüleri
ve komutları bulundurur. Araç Çubukları’nda bulunan düğmeler vasıtası ile yine bu menülerdeki
komutların birçoğunu yapabiliriz. En önemli iki araç çubuğu Standart Araç Çubuğu ile Biçimlendirme
Araç Çubuğudur. Standart araç çubuğu, yeni, aç, kaydet..gibi sık kullanılan düğmeleri barındırır.
Biçimlendirme araç çubuğu da yazı tipi, yazı büyüklüğü gibi biçimlendirmeyle ilgili düğmeleri barındırır.
Araç çubuğunda bulunan düğmelerin üzerine fare ile gelindiğinde düğmenin adını görebiliriz. Araç
çubukları ile daha geniĢ bilgileri ilerleyen bölümlerde inceleyeceğiz.
    Formül Çubuğu‟nun solunda Ad Kutusu yer alır. Ad kutusu o
anda bulunduğumuz yeri belirtir. Formül çubuğunda da aktif
hücrenin içeriğini gösterir. Dikkat ederseniz bir terimi açıklarken
duymadığımız baĢka terimler kullanmak zorunda kalıyoruz
üzülmeyin sırasıyla hepsini açıklayacağız. Önce Excel penceresini
tanımaya neyin ne olduğunu anlamaya çalıĢıyoruz. Özellikle koyu
yazılmıĢ sözcüklerin ne anlama geldiğini anlamaya çalıĢın. Excel‟i Resim 50: Etkin Hücre B2
anlatırken bu sözcükleri sık kullanacağız. Excel ÇalıĢma Kitabı, ÇalıĢma Sayfa’larından oluĢur. Her
çalıĢma sayfası da 256 sütun ve 65536 satırdan oluĢur. Satır ve Sütunların kesiĢme yerlerine Hücre
diyoruz ve biz bütün verilerimizi bu hücrelere giriyoruz. Demek ki Excel sayfalarında 256X65536 adet
hücre bulunuyor. Bu tahmin ettiğimizden çok büyük bir sayfa (yer sıkıntımız yok). ĠĢte Aktif Hücre
dediğimiz de o anda seçili olan hücredir ve bu hücrenin hangisi olduğu formül satırının solunda bulunan
ad kutusunda belirtilir (resimde B2 hücresi aktif hücre). Hücre adları da sütun ve satır adıyla anılır. A1 B8




        BAYRAM KEPENEK                                                  http://www.bayramkepenek.com
       MICROSOFT EXCEL 2003                                                                         44

AB19 gibi. Yandaki resimde dikkat ederseniz seçili hücre (aktif hücre) B2 ve hücreye 1625 sayısı değil
=25*65 formülü girilmiĢtir. Bunu formül çubuğundan anlıyoruz.
    Excel penceresinin solundaki bölüme Görev Bölmesi diyoruz. Bu görev bölmesi yine birçok iĢlevleri
kolayca yapmamızı sağlıyor. Excel ilk açılıĢta önceden açtığımız Excel dosyalarının bir listesini
görebilirsiniz. Bunları tıklayarak açabiliriz. Bu listede bulamadığımız dosyalara da diğer düğmesinden
ulaĢabiliriz. Görev bölmesinin baĢlık çubuğunda bulunan ▼ simgeyi tıkladığımızda baĢka seçeneklere
ulaĢabiliriz. x iĢaretinden görev bölmesini kapatabiliriz.
    Ekranın sağında ve altta bulunan Kaydırma Çubukları Excel penceresinde görünmeyen bölümleri
görmemizi sağlar.
  NOT: Eğer sizde bu kaydırma çubukları görünmüyorsa Araçlar-Seçenekler menüsünde Görünüm
 sekmesinde göster bölümünde yatay ve dikey kaydırma çubuklarının önündeki onay kutusu iĢaretli
 değildir.
   Excel penceresinin en altında durum çubuğu bulunur. Yapılan iĢlemler hakkında bizi bilgilendirir.
Onun üzerinde bulunan Sayfa Kaydırma Düğmeleri ile görünmeyen sayfaları kaydırma yaparak
görebiliriz.
   Kısaca bir Excel ekranını tanıdıktan sonra Ģimdi excel‟i kullanmayı öğrenmeye baĢlayacağız.
   HÜCRELERE VERĠ GĠRME
   Excel‟de bütün iĢlemlerimizi hücrelere girdiğimiz verilerle yaptığımızı
söylemiĢtik. A1 hücresine Bayram Kepenek diye bir metin yazalım ve
Enter tuĢuna basalım. Metnimiz A1 hücresine girilmiĢ olur. Resim 4 te
görüldüğü gibi metin hücre içerisinde sola hizalanmıĢ Ģekilde yer alır.
hücrelere veri girmek için önce veri gireceğimiz hücreyi seçmek lazım.
Farenin sol düğmesiyle tıkladığımız hücre seçilmiĢ olur ve bu hücre etkin
hücredir. Klavyeden yazdığımız bilgiler bu hücreye yazılır. Ġlk tuĢa
bastığımızda hücre düzenleme moduna girer ve veriyi yazdıktan Resim 52: Hücrelere veri girme
sonra Enter tuĢuna basarak veya baĢka bir hücreyi fareyle seçerek veya yön tuĢları ile (sağ, sol, yukarı,
aĢağı) hareket ederek girdiğimiz veriyi hücreye kilitlemiĢ oluruz. Bunları yapmadan hücre düzenleme
modundadır ve veri henüz hücreye kilitlenmemiĢtir. Yani sonucu henüz göremeyiz. Ġçerisinde baĢka bir
                                     veri bulunan hücreyi seçip yeni bir veri girmek için, eski veriyi silmeye
                                     gerek yoktur. Yazdığımız yeni veri eskisinin yerini alır. Eğer veri olan bir
                                     hücrede düzenleme yapmak istersek, yani veriyi silmeden değiĢtirmek
                                     istersek, hücreye çift tıklayarak veya F2 tuĢunu kullanarak veya veriyi
                                     formül satırından tıklayarak düzenleme moduna girmemiz gerekir.
Resim 51: A ve B arasındaki çizgiye      A2 hücresini seçerek (eğer A1 hücresine veriyi yazdıktan sonra Enter
çift tıklayarak sütun geniĢliğini en tuĢuna bastıysak zaten otomatik olarak A2 hücresi etkin hücre olur) 125
uygun hale getirebiliriz
                                     diye bir rakam yazalım ve Enter tuĢuna basalım. 125 rakamı hücre

           NOT: Hücre içerisine girdiğimiz verinin uzunluğu hücre geniĢliğinden fazla olabilir.
   Sağındaki hücreler boĢsa girdiğimiz verinin tamamını görebiliriz. Eğer sağdaki hücreler boĢ
   değilse verinin tamamı görünmez. Bir kısmı altta kalır. Bu verinin tamamı girilmemiĢ
   anlamında değildir. Hepsi görünmese bile mevcuttur. Bu durumda hücreyi geniĢletmek
   gerekir. Excel‟de bir hücrenin geniĢliğini artırdığınızda bu hücrenin bulunduğu sütun komple
   geniĢler. Yani aynı sütunda veya aynı satırda farklı boyutta hücreler olmaz. Hücreyi
   geniĢletmek için sütun baĢlığında iki harf arasındaki çizgiyi fare ile sağa sürükleriz. Bu
   çizgiye çift tıklamak sütunun, o sütundaki hücrelerde bulunan, en geniĢ verinin boyutları
   sığacak Ģekilde geniĢler. ayrıca Biçim-Sütun-GeniĢlik seçeneğinden de ayarlayabiliriz. Aynı
   Ģeyler satır yükseklikleri içinde de geçerlidir.

içerisinde sağa hizalanmıĢ olarak yer alır. Metin sola hizalanmıĢtı, sayı sağa hizalandı. Acaba Excel
metinle sayıyı ayırt etimi? Elbette Excel A1 hücresinde bir metin, A2 hücresinde bir sayı olduğunu
algıladı. Verdiği tepkiden dolayı bunu anlıyoruz.
    A3 hücresine 10.5 verisini yazalım ve enter tuĢuna basalım. Yazdığımız verinin 10.May diye
değiĢtiğini görüyoruz. ġimdi de Excel A3 hücresine bir tarih girmek istediğimizi düĢünerek bu veriyi tarihe
çevirdi. Artık excel‟in çok akıllı bir yazılım olduğunu anlamaya baĢladık. Daha sonraki derslerimizde
hücreleri biçimlendirerek verilerin görüntülerini nasıl değiĢtirebileceğimizi öğreneceğiz (tarihin 10.May
yerine 10.05.2006 olarak görüntülenmesi gibi).


       BAYRAM KEPENEK                                                      http://www.bayramkepenek.com
        MICROSOFT EXCEL 2003                                                                          45

    A4 hücresine =25+15 yazalım ve enter tuĢuna basalım. A4 hücresinde bu iĢlemin sonucu olarak 40
sayısını görürüz. Excel Ģimdide hücreye bir formül yazdığımızı algıladı ve formülün sonucunu hücrede
                                  görüntüledi. Peki, formülü nerede görüyoruz? Formül Çubuğunda.
                                  DemiĢtik ya formül çubuğu hücre içeriğini gösterir diye. Hemen hücredeki
                                  40 sayısına bakıp buraya 40 rakamı girilmiĢtir dememek lazım hangi
                                  verinin olduğunu formül çubuğuna bakarak söyleyebiliriz. Formülü
                                  değiĢtirmek için hücre içine çift tıklamak, F2 tuĢuna basmak veya Formül
                                  çubuğuna tıklamak iĢlemlerinden birini yapabiliriz. Yanıp sönen imleci ok
Resim 53: Hücreye çift tıklayarak tuĢlarıyla hareket ettirerek veriyi değiĢtirebiliriz. Veriyi hücreye kilitlemek
düzenleme moduna girebiliriz      için tekrar enter tuĢuna basarız. Burada öğrendiğimiz en önemli Ģey
formül yazarken = tuĢu ile baĢlamamız. Eğer hücrede = ile baĢlayan bir veri varsa Excel bunu bir formül
olarak algılar ve sonucunu ekrana getirir. Zaten excel‟in en önemli
iĢlevide formüllerle hatasız hesaplamalar yapabilmesidir. Excel‟de
formülleri kullanarak birçok hesaplamalar yaptıracağız. Sonra
bunların grafiklerini çizdireceğiz. Herhangi bir yerdeki veriyi
değiĢtirdiğimizde sonuçların otomatik değiĢtiğini göreceğiz. Burada Resim 54: excel iĢlevini kullanarak
25 sayısı ile 15 sayısını toplatan bir formül yazdık. Excel‟de bulunan yazılmıĢ bir formül
birçok iĢlev’leri kullanarak daha karmaĢık iĢlemler yaptırabiliriz. Resim 5 te =BUGÜN() iĢlevini
kullanarak yazdığımız formülün sonucunu görüyorsunuz.
   ÇALIġMA SAYFASINDA DOLAġMA VE SEÇME ĠġLEMLERĠ
        SEÇME ĠġLEMLERĠ
     Excel‟de bir iĢlemi yapmadan önce o iĢlemi uygulayacağımız hücre veya hücreleri seçmek gerekir.
Herhangi bir hücreyi tıklayarak seçebiliriz. Birden fazla
hücreyi seçerken Ctrl tuĢunu kullanırız. Ctrl tuĢu basılı iken
tıkladığımız her hücre seçilmiĢ olur. Böylece komĢu olmayan
hücreleri seçme imkânımız vardır. KomĢu hücreleri
seçerken, yani bir aralığı seçmek için, mesela A1:C6
aralığını seçmek için önce A1 hücresine tıklarız sonra Shift
tuĢu ile birlikte C6 hücresine tıklarız. Böylelikle A1:C6
aralığındaki hücreler seçilmiĢ olur. A1 hücresi seçili iken
fareyi hücrenin ortalarında bir yere getirdiğimizde fare kalın
bir + Ģeklini alır. Bu anda farenin sol tuĢunu basılı tutarak C6 Resim 55: Shift ile A1:C6 aralığının seçilmesi
hücresine doğru sürüklersek yine A1:C6 aralığını seçmiĢ
oluruz. Ama sürüklerken dikkatli olmak lazım. Çünkü hücrenin baĢka yerinden tutup sürüklersek baĢka
sonuçlar elde edebiliriz. Burada bir aralıktan bahsederken A1:C6 gibi gösterdik. Excel‟de bir aralığın
gösterimi bu Ģekildedir. A1 ile C6 arasında kalan hücreleri kapsar (dikdörtgen olarak düĢünün).
Formüllerimizde de bir aralıktan bahsederken bu Ģekilde yazacağız. A1;C6 olarak gösterim, A1 ve C6
hücrelerini gösterir(yalnız 2 hücre). A1 hücresi seçili iken Shift tuĢuna basıp, yön tuĢlarını kullanarak ta
seçim yapabiliriz.
    Bir satırı komple seçmek için satır numarasına tıklarız(1, 2, …gibi). Birden fazla satırı seçmek için,
yine hücre seçmede olduğu gibi Ctrl tuĢu ile değiĢik satırları, Shift tuĢu ile de bir aralıktaki tüm satırları
seçebiliriz. Aynı seçimler Sütun seçmede de geçerlidir. Sütun seçerken sütun baĢlıklarına tıklarız (A, B,
…gibi)
    Sayfa seçmek içinde altta bulunan sayfa isimlerine tıklarız. Birden                                         fazla
sayfayı Ctrl tuĢu ile bir aralıktaki sayfaları da Shift tuĢu ile seçeriz.
Birden fazla sayfa seçili iken, bir hücreye girdiğimiz veriler, seçili olan                                      tüm
sayfalara girilir. Aynı Ģekilde bir hücrenin içeriğinin silinmesi,
biçimlendirilmesi gibi yatığımız tüm iĢlemler seçili bütün sayfalara
uygulanır.
    Bir sayfada bulunan tüm hücreleri seçmek için, satır ve sütun
                                                                               Resim     56:    Tüm     sayfayı
baĢlıklarının kesiĢtiği yerdeki boĢ hücreye tıklamak yeterlidir. (Resim 8) seçmek
        SAYFA ĠÇĠNDE HAREKET
    Sayfa içinde fareyle istediğimiz hücrelere tıklayarak hareket edebileceğimiz gibi, yön tuĢlarını
kullanarak ta aĢağı, yukarı, sağa, sola hareket edebiliriz. AĢağıdaki tabloda hangi tuĢların veya tuĢ
bileĢenlerinin, nasıl hareket sağladığı açıklanmıĢtır.



        BAYRAM KEPENEK                                                       http://www.bayramkepenek.com
         MICROSOFT EXCEL 2003                                                                       46

Tablo 1: Sayfa Ġçinde Hareket

Bu TuĢları (TuĢu) Kullanın                   Bu ĠĢlemi Yapmak Ġçin
      Yön tuĢları                            Bir hücre yukarı, aĢağı, sola veya sağa gitmek için
                                     kullanılır
         CTRL+Yön tuĢu                      ÇalıĢma sayfasında veri girilmiĢ alan üzerinde hareket
                                     etme. Eğer veri girilmemiĢse çalıĢma sayfasının en uç
                                     noktaları üzerinde hareket etmek için kullanılır
         HOME                               Satırın baĢına gitmek için kullanılır
         CTRL+HOME                          ÇalıĢma sayfasının baĢına gitme
         CTRL+END                           ÇalıĢma sayfasındaki son hücreye, yani, veri girilmiĢ
                                     alanın en son hücresine gitme
         PAGE DOWN                          Bir ekran sayfası aĢağı gitmek için kullanılır
         PAGE UP                            Bir ekran sayfası yukarı gitmek için kullanılır
         ALT+PAGE DOWN                      Bir ekran sayfası sağa gitmek için kullanılır
         ALT+PAGE UP                        Bir ekran sayfası sola gitmek için kullanılır
         CTRL+PAGE DOWN                     ÇalıĢma kitabındaki bulunduğunuz sayfadan sonraki
                                     sayfaya gitmek için kullanılır
         CTRL+PAGE UP                       ÇalıĢma kitabındaki bulunduğunuz sayfadan önceki
                                     sayfaya gitmek için kullanılır

   SATIR, SÜTUN, SAYFA EKLEME ve SĠLME
        SATIR VE SÜTUN EKLEME - SĠLME
    Bir Excel sayfasında 256 sütun ve 65536 satır bulunduğunu söylemiĢtik. Excel‟de tablolarımızı
oluĢtururken, sonradan araya satır veya sütun ekleme veya bir satır veya sütunu silme ihtiyacını
duyabiliriz. Araya bir satır veya sütun eklediğimizde, satır ve sütun numarası yeniden düzenlenir. Ama
toplam satır ve sütun sayısında bir artma veya eksiltme olmaz. Bir örnekle açıklarsak, A ve B sütunları
arasına yeni bir sütun eklersek, yeni eklediğimiz sütun B olur B sütunu C olur C sütunu D olur bunun gibi
devam eder. Ama toplam sütun sayısı 256 dır. Demek ki en sondaki sütunda silinir. Zaten biz hiçbir
zaman 256 sütun veri girmeyiz. ÇalıĢma sayfamızın boyutları çok büyük diye bütün tablo ve
hesaplarımızı tek sayfada yapmayız. DeğiĢik sayfalara gruplandırırız. Excelde oluĢturduğumuz
formüllerde aynı sayfa içindeki verileri kullanmak zorunda değiliz. BaĢka sayfalardan hatta baĢka
çalıĢma kitaplarından veri alabiliriz. Satır eklemede aynı Ģekildedir. 1. ve 2. satırların arasına yeni bir
satır eklersek yeni satır 2. satır olur 2. satır 3. satır olur ….v.b.
    Yeni bir sütun eklemek için sütun baĢlığına sağ tıklarız ve ekle seçeneğini seçeriz. Seçtiğimiz




                                                      Resim 57: ve sonuç

      Resim 58: Sütun ekleme




         BAYRAM KEPENEK                                                    http://www.bayramkepenek.com
        MICROSOFT EXCEL 2003                                                                        47

sütunun soluna yeni bir sütun eklenmiĢ olur (niye soluna? Soluna eklemeseydi en baĢa yeni bir sütun
ekleyemezdik). Bir örnek verirsek A ve B sütunları arasına yeni bir sütun eklemek için B sütun baĢlığına
sağ tıklayıp ekle deriz. Ekle menüsünden Sütun seçeneği de, içinde bulunduğumuz hücrenin bulunduğu
sütunun soluna yeni bir sütun ekler. BoĢ bir sayfada yeni bir sütun eklediğimizde hiçbir değiĢiklik
olmamıĢ gibi görünse de bütün sütunlar yeniden adlandırıldığından değiĢikliği göremeyiz. Ama verilerin
bulunduğu hücreler arasına eklenen yeni sütunu görebiliriz. Satır eklemedede aynı kurallar geçerlidir. O
yüzden uzun uzun anlatmayacağım. En baĢa bir satır eklemek için 1. satıra sağ tıklayıp ekle seçeneğini
seçeriz.
    Birden fazla sütunu seçerek sütun ekle dersek, seçili sütun sayısı kadar sütun, seçili sütunların
soluna eklenir. Örneğin; A ve B sütunlarını seçer, sütun baĢlığına sağ tıklar ekle dersek, en baĢa 2 sütun
eklenir. A sütunu C sütunu olur, B sütunuda D sütunu olur (çünkü yeni eklenen sütunlar A ve B olur).
KomĢu olmayan birden fazla sütunu Ctrl tuĢu ile seçer ve sütun baĢlığına sağ tıklayıp ekle dersek, seçili
sütunların sol taraflarına yeni sütun eklenir. Örneğin; B ve D sütunları seçili iken sütun eklersek, B ve D
nin soluna birer sütun eklenir. B sütunu C olur, D sütunu F olur. Çünkü yeni eklenen sütunlar B ve E olur.
Satır eklemede de aynı kurallar geçerlidir.
    Satır veya sütunları silmek için, silmek istediğimiz satır ve sütunları seçili hale getirir, satır veya sütun
baĢlığına sağ tıklayıp sil seçeneğini seçeriz. Del tuĢu sütun silmez, seçili sütunlarda bulunan hücrelerin
    NOT: Seçili sütunların sütun baĢlığına, baĢka bir sütun baĢlığında iken sağ tıklarsanız seçim
 bozulur o sütunu sağ tıklamıĢ olursunuz biz sağ tıkla derken seçili yerden bahsediyoruz. Sütunu seçip
 rasgele yere sağ tıklarsanız bulunduğunuz yere uygun menü ekrana gelir ve seçim kaybolur.
 BaĢlangıçta çok yapılan bir hata olduğundan açıklama gereğini hissettim
içerisindeki verileri siler. Lütfen karıĢtırmayalım. Örneğin; A ve D sütunları seçer silersek, B sütunu A
sütunu olur, F sütunu D sütunu olur(solunda 2 sütun silindiği için).
        SAYFA SĠLME, EKLEME, AD DEĞĠġTĠRME, TAġIMA, KOPYALAMA
     Excel baĢlangıçta Sayfa 1, Sayfa 2, Sayfa 3 diye                                                   boĢ
3 sayfa ile açılır. Biz istediğimiz kadar yeni sayfa
açabilir veya silebiliriz (tabi en fazla 255). Ekle
menüsünden          ÇalıĢma        Sayfası      seçeneği
bulunduğumuz sayfanın soluna yeni bir sayfa açar.
Sayfa ismine sağ tıklayıp ekle seçeneğinden ÇalıĢma
Sayfası seçeneğini seçerekte sayfa ekleyebiliriz.
Sayfa adını sağ tıklayıp Yeniden Adlandır seçeneği                                                        ile
sayfanın adını değiĢtirebiliriz. Sayfanın adına çift
tıklayarakta adını değiĢtirebiliriz. Sayfa adını sağ
                                                          Resim 59: Sayfa adını sağ tıklama
tıklayıp sil seçeneği ile sayfayı silebiliriz. Silme
iĢleminde sayfanın kalıcı olarak silineceği, yani geri alma iĢleminin yapılamayacağını belirten bir uyarı
mesajıyla karĢılaĢırız. Satır ve sütun silmelerinde geri al tuĢu ile veya Ctrl+Z tuĢu ile iĢlemi geri alma
Ģansımız vardır. Ama silinen sayfayı geri alma Ģansımız yoktur. Dikkat etmek gerekir.
     Sayfaları taĢıyarak istediğimiz sıraya sokabiliriz. Sayfa adını farenin sol tuĢu basılı iken sürükleyip
istediğimiz yere bırakabiliriz. Bu taĢıma anında Ctrl tuĢunu basılı tutarsak, sayfanın bir kopyasını
istediğimiz yerde oluĢturabiliriz. Resim 12 de “ders2” adlı sayfanın bir kopyasını “ders3” ile “sorular”
sayfasının arasına yerleĢtiriyoruz. Yeni sayfanın adı “ders2 (2)” olur. Bu ad‟a sağ tıklayarak istediğimiz
adı verebiliriz(Yeniden Adlandır).

                                   TABLO OLUġTURMAK
                                   Artık teorik bilgileri bir yana bırakıp ilk tablomuzu oluĢturmaya
Resim 60: Sayfa kopyalama       baĢlayalım. Tablomuzun 1. Satırını BaĢlık Satırı oluĢturuyor. A1




        BAYRAM KEPENEK                                                     http://www.bayramkepenek.com
       MICROSOFT EXCEL 2003                                                                    48

hücresine Adı Soyadı diye yazıp, klavyemizden Sağ ok
tuĢuna basarak B1 hücresine geçiyoruz ve bu Ģekilde
baĢlık satırını dolduruyoruz. BaĢlangıçta bütün sütunların
geniĢliği aynı olduğu için, bazı veriler hücre içerisine
sığmayacaktır. Olsun, bu hiç önemli değil, önemli olan
verileri girmek. Biçimlendirmeyi en sona bırakıp tabloyu
oluĢturduktan sonra yapacağız. Böylece iĢlemlerimizi
daha hızlı yapma fırsatı bulacağız. A sütunundaki isimleri
klavyeden giriyoruz.
     B sütunundaki numaraları da giriyoruz. Ancak B2
hücresine 04-13 verisini yazıp Enter tuĢuna bastığımız
anda B2 hücresindeki verinin Nis.13 diye değiĢtiğini
görüyoruz. Excel bizim buraya bir tarih girdiğimizi
zannederek veriyi değiĢtirmiĢtir. O zaman bunun bir metin
olduğunu excel‟e söylememiz gerekiyor. Bunun için önce
B2:B5 aralığındaki hücreleri seçelim ve seçime sağ
tıklayarak Hücreleri Biçimlendir seçeneğine girelim. Resim
13‟teki iletiĢim kutusu karĢımıza gelir. Burada 6 sekmede, Resim 61: Hücreleri Biçimlendir iletiĢim kutusu
seçili hücrelere uygulayabileceğimiz bir sürü seçenek
gelir. Biz ilk olarak Sayı sekmesindeki seçeneklere bakacağız. Diğerlerini de zamanı gelince
öğreneceğiz. Dikkat ederseniz bu seçenekler seçili olan hücrelere uygulanıyor. Onun için önce hücreleri
seçmeliyiz. Bu menüye sağ tuĢtan ulaĢabildiğimiz gibi, Ctrl+1 kısayol tuĢu ile de ulaĢabiliriz. Sayı
sekmesinde bulunan Metin seçeneği, biz seçili hücrelere ne yazarsak yazalım bir metin olarak
algılamasını sağlar. Yani bir sayıyı, bir tarihi metin olarak yazmak istiyorsak, hücreyi metin olarak
biçimlendirmemiz gerekir. Metin olarak biçimlendirdikten sonra Numaraları yeniden yazabiliriz artık.
    C sütununa da Vize notlarını yazdıktan sonra, D sütununda, vize notu belli bir öğrencinin, o dersten
geçebilmesi için Final Sınavında en az kaç alması gerektiğini hesaplatacağız. Bunu bu sütuna
yazdığımız formülle yapacağız. Zaten Excel‟in en güzel yönü formüllerle otomatik hesaplamalar
yaptırabilmemiz ve bu formülde kullanılan verilerin değiĢmesi anında bütün sonuçların otomatik olarak
değiĢtiğini görmek. Buraya yazdığımız formülleri aĢağıdaki resimde görüyorsunuz. Önce hesaplamanın
nasıl yapıldığından bahsedelim. Bir öğrencinin, bir dersten geçebilmesi için vize notunun %40‟ı ile Final
Notunun %60‟ının toplamının 60‟tan fazla ve Final Notunun da en az 60 olması lazım (2005-2006
Öğretim yılına kadar not sistemi böyle idi). Formüllerin çok karıĢmaması için bunu 3 sütunda
hallediyoruz. D2 sütununa Ģu formülü giriyoruz
    “=(60-0,40*C2)/0,60”




             Resim 62: Finalde alması gereken notun hesaplatılması
    Matematik bilgilerinizi zorlarsanız, Vize Notunun %40‟ını 60‟tan çıkartır, 0,60‟a bölersek Final notu
çıkar( Geçme notu=Vize NotuX0,40+Final NotuX0,60 formülünden Final Notunu hesaplatıyoruz). Burada
Finalde alması gereken notu hesaplattırdık ama vizede 85 alan Onur Ergün‟ün Finalde 43,33 alarak
geçebileceği gibi bir sonuç çıktı ortaya. Oysa finalde en az 60 alması gerekiyordu. ĠĢte bunu bir sonraki
sütunda hallediyoruz. Ama o sütunu biz Final Notları için ayırmıĢtık. Öyleyse D ile E arasına yeni bir
sütun ekleyelim (E sütun baĢlığına sağ tıklayıp ekle seçeneğini seçiyoruz). ġimdi boĢ bir E sütunu oluĢtu
önceki E sütunu F oldu. E1 hücresine “Finalde Alması Gereken” yazısını klavyeden yazmadan D1
hücresinden kopyalayalım. Bunun birçok yolu vardır. D1 hücresini seçer sağ tuĢ ile kopyala deriz sonra
E1 hücresine sağ tuĢ ile tıklayıp yapıĢtır deriz. Diğer kopyalama ve taĢıma yöntemlerini sonra anlatalım.




       BAYRAM KEPENEK                                                 http://www.bayramkepenek.com
       MICROSOFT EXCEL 2003                                                                     49

     E2 sütununda Finalde en az 60 alması gerektiğinin formülünü yazacağız. Bu formülün sözle ifadesi
Ģöyledir. “Eğer D2 hücresinde hesaplattırdığımız, finalde alması gereken not 60‟tan küçük ise 60 yaz,
yok 60‟tan küçük değilse neyse onu yaz”. Bunu formülle ifade etmek için; aĢağıdaki formülü yazıyoruz.
     =EĞER(D2<60;"60";D2)
     EĞER iĢlevi Excel programında bulunan onlarca hazır iĢlevden biridir. Bu iĢlev bir sınama
sonucunun doğru ise ne, yanlıĢ ise ne yapılması gerektiğini söyler ve açılımı aĢağıdaki gibidir.
     =EĞER(mantıksal_sınama;eğer_doğruysa_değer;eğer_yanlıĢsa_değer)
     Excel‟de hazır iĢlevleri kullanırken, iĢlevin hemen ardından bir parantez açarız. Sonra iĢlevin türüne
göre parametrelerini gireriz (her parametre ; ile ayrılır). ĠĢlevin hiçbir parametresi yoksa parantezi açar
kapatırız =BUGÜN() formülünde olduğu gibi. Birinci parametrede(mantıksal_sınama) mantıksal sınama
yapılıyor (Ģundan büyükse, Ģuna eĢitse, Ģundan küçükse gibi). Formülümüzde bu sınama D2<60
sınaması (yani D2 hücresinin değeri 60‟tan küçük ise). Ġkinci parametre(eğer_doğruysa_değer), birinci
parametredeki sınamanın doğru olması (bizim formülümüzde 60‟tan küçük olması) durumunda ne
yapılması gerektiğini söylüyor. “60” tırnak içinde görünen metni aynen yaz anlamındadır. Yani bizim
formüle göre; D2 hücresine bakıyor, buradaki rakam 60‟tan küçük ise o hücreye direkt 60 yazıyor (biz
formülde bunu söylüyoruz). Üçüncü parametre(eğer_yanlıĢsa_değer) birinci parametredeki sınama
sonucunun yanlıĢ olması halinde ne yapılacağını söylüyor (bizim formülde D2 yazdığına göre D2
hücresindeki rakam neyse onu yaz demek istiyor). Bu iĢlev hakkında notlarımızın ilerleyen bölümlerinde
baĢka örnekler yapacağız.
     E sütununda bazı sonuçların küsurlu olduğunu görüyoruz (E4 hücresindeki 76,66 gibi). Küsurlu not
olmayacağına göre F sütununa bu küsurları nasıl tamsayıya çevrileceğini anlatan formülleri yazacağız. F
sütununda Final notları olduğu için yine buraya yeni bir sütun eklememiz gerekecek. Biraz önce
anlattığımız yöntemle yeni bir sütun ekliyoruz. F2 sütununa aĢağıdaki formülü giriyoruz.
     =YUVARLA(E2;0)
     Burada da YUVARLA iĢlevini kullanıyoruz. Bu iĢlevin iĢleyiĢi aĢağıdaki gibidir.
     = YUVARLA(sayı;sayı_rakamlar)
     Birinci parametre yuvarlatılacak sayı (bizim formülde E2 hücresindeki sayı), Ġkinci parametre
yuvarlatma Ģeklini belirliyor. 0 sayısı virgülden sonra hiç hane olmayacağını gösteriyor(+Sayılar
virgülden sonra kaç hane, - Sayılar virgülden önce kaç hane yuvarlatılacağını gösterir). Eğer virgülden
sonraki ilk rakam 5 ve 5‟in üzerinde ise, virgülden önceki rakam bir yukarıya yükseltiliyor, 5‟ten küçük ise
rakam aynı kalıyor virgülden sonrası atılıyor. AĢağıdaki örnekleri inceleyin.
     =YUVARLA(76,66;0) sonuç 77                    =YUVARLA(76,66;1) sonuç 76,7
     =YUVARLA(76,33;0) sonuç 76                    =YUVARLA(76,66;-1) sonuç 80
     =YUVARLA(76,5;0) sonuç 77                     =YUVARLA(76,66;-2) sonuç 100
     Bu formülle ilgili geniĢ açıklamaları ve örnekleri yine ilerleyen bölümlerde anlatacağız.
     G sütununa öğrencilerin Finalde aldığı notları giriyoruz.
     H2 sütununda, Vize ve Final notları bilindiğine göre Geçme Notunu hesaplayan formülü yazıyoruz.
=C2*0,40+G2*0,60
     I2 sütununa biraz önce yaptığımız gibi H sütununda hesapladığımız notların küsurlu olması halinde
nasıl yuvarlatılacağının formülünü yazıyoruz. =YUVARLA(H2;0)
     J2 sütununa girdiğimiz =EĞER(I2>=60;"GEÇTĠ";"KALDI") formülü ile Geçme notunun 60 ve 60‟tan
büyük olması halinde “GEÇTĠ” diğer olasılıkta ise “KALDI” yazmasını istiyoruz.
     D2, E2, F2, H2, I2, J2 hücrelerine formüller yazdık. D2 hücresine yazdığımız formülün aynısını D3
hücresine de yazmamız gerekiyor. Aynı Ģekilde diğer formüllerinde altında kalan hücrelere yazılması
gerekiyor. Bütün bu formülleri diğer hücrelere tek tek yazmak çok zamanımızı alır. Hele tablo büyüdükçe
dahada zorlaĢır. Ama Excel bunuda düĢünmüĢ. D2 hücresine
tıklıyoruz ve sağ alt köĢedeki doldurma kulpundan tutup aĢağıdaki
hücrelere doğru sürüklüyoruz (farenin sol tuĢu basılı iken
sürüklüyoruz). Resim 15. bu iĢlem sonucu D2 hücresindeki formül
aĢağıdaki hücrelere kopyalanmıĢ oluyor. Bu kopyalama anında D2 Resim 63:
hücresinde bulunan =(60-0,4*C2)/0,6 formülün, D3 hücresinde =(60-
0,4*C3)/0,6 Ģeklinde değiĢtiğini görüyoruz. C2, C3 oluyor. Bizim istediğimizde bu zaten. Excel çok akıllı
bir program olduğundan D3 hücresindeki hesaplamada C3 hücresindeki notun kullanılacağını anlayarak
C2‟yi C3 olarak değiĢtirdi.
         MUTLAK ADRES, GÖRECELĠ ADRES
     Burada kısa bir ara verip, biraz önce anlattığımız bu formülü kopyalayınca nasıl değiĢiyor meselesini
inceleyelim. D2 hücresinde bulunan =(60-0,4*C2)/0,6 formülünün Excelde sözle ifadesini Ģöyle



       BAYRAM KEPENEK                                                  http://www.bayramkepenek.com
       MICROSOFT EXCEL 2003                                                                      50

söyleyebiliriz. “Solumdaki hücrede bulunan değerin yüzde kırkını, altmıĢtan çıkar ve sonucu sıfır
virgül altmıĢa böl”. ĠĢte biz bu formülü D3 kopyaladığımızda aynı ifadenin sonucu olarak formülümüz
=(60-0,4*C3)/0,6 Ģeklini alıyor(D3‟ün solundaki hücre C3 olduğu için). buradaki C2 adresi göreceli
adrestir. Excelde yazdığımız adresler aksi belirtilmediği müddetçe göreceli adrestir. Yani kopyalandığı




            Resim 64: Mutlak Adres
yere göre değiĢir. C2 adresi C sütununun 2. satırına iĢaret eder. Bunu mutlak adrese çevirmek için C
harfinin ve 2 sayısının önüne birer $ iĢareti koyarız. $C$2 adresi Mutlak Adrestir. Yani nereye
kopyalarsak kopyalayalım değiĢmez. Sadece C‟nin önüne $ iĢaretini koyarsak C mutlak olur, sadece
2‟nin önüne $ koyarsak 2 mutlak olur. Formüllerinizi oluĢtururken bunlara dikkat edin. Resim 16 daki
örnekte malın fiyatı değiĢmediği için formüllerde mutlak adres kullanılmıĢtır. (F4 tuĢu ile de $ iĢaretini
koyabiliriz)
     Tablomuzu bu Ģekilde oluĢturduk. ġimdi sıra geldi biçimlendirmeye önce D, E ve H sütunları bizim
ara hesaplamalar yaptığımız sütunlar bunların ekranda görünmesini istemiyoruz. Bunları gizlersek
tablomuz daha hoĢ görünecek. Sonra satır ve sütun geniĢliklerini, yazı tipi ve büyüklüğünü, hücre
içerisinde hizalama seçeneklerini, hücre dolgu ve yazı tipi renklerini, kenar çizgi tipi ve renklerini
düzenleyerek tablomuzun daha güzel görünmesini sağlayacağız.
          SATIR VE SÜTUN GĠZLEME, GÖSTERME, BOYUTLANDIRMA
     Gizlemek istediğimiz satır ve sütunları seçerek, sağ tuĢla açılan menüden gizle dediğimizde seçili
olan satır veya sütunlar gizlenir. GizlenmiĢ satır ve sütunlardaki veriler geçerlidir. Formüllerde buradan
alınmıĢ değerler varsa kullanılır. SilinmiĢ gibi düĢünmeyin. Ancak yazdırma iĢleminde gizlenen satır ve
sütunlar yazdırılmaz. Zaten genelde bizde bunu isteriz. GizlenmiĢ satır ve sütunları görmek için gizli olan
satır ve sütunların yanlarındaki satır ve sütunları seçerek, sağ tuĢla açılan menüden göster seçeneğini
tıklarız.
     Bu iĢlemleri ayrıca menüden de yapabiliriz. Seçtiğimiz satır ve sütunları gizlemek için Biçim-Satır
veya Sütun-Gizle seçeneğinden gizleyebiliriz. Göster seçeneğinden de görünür hale getiririz.
     Bir baĢka yolda fare ile gizleme ve gösterme. Gizlemek istediğimiz sütunun sağındaki, sütun
baĢlıkları arasındaki çizgiyi fare ile sürükleyip, sütun gizlenecek Ģekilde soldaki sütun baĢlığı çizgisinin
                                                      üzerine bırakmak, yani aradan sütunu kaybetmek.
                                                      Satır içinde aynı Ģey. Fare ile gizlenmiĢ sütunu baĢlık
                                                      çizgisine yaklaĢtığımızda fare imlecinin çift çizgi
                                                      Ģeklini aldığını görürüz. ĠĢte bu anda farenin sol
                                                      tuĢuna basıp sağa doğru sürüklersek, hücre
                                                      görünmeye baĢlar. Ġstediğimiz aralıkta bırakırız.
                                                      (Bakınız Resim 17 ve Resim 18)
Resim 65: Gizle                                           Satır ve sütun geniĢliklerini değiĢtirmek için yine
                                    Resim 66: Göster
                                                      satır ve sütun baĢlıkları arasındaki çizgiyi fareyle
sürükleyerek yaparız. Sürükleme anında geniĢlik veya yüksekliğin kaç piksel olduğunu görebiliriz. Birden
fazla satır ve sütunu seçerek aynı anda geniĢlik veya yüksekliklerini değiĢtirebiliriz. Menüden yapmak
için Biçim-Satır veya Sütun-Yükseklik veya GeniĢlik seçeneklerini kullanırız. Sütun baĢlığının sağındaki
çizgiyi fare ile çift tıklarsak o sütunda bulunan en geniĢ verinin geniĢliğine uyacak Ģekilde sütun geniĢliği
değiĢir (En Uygun GeniĢlik). Satırlar içinde aynı Ģeyler söz konusudur.
     Yukarıda anlattığımız Ģekilde satır ve sütun geniĢliklerini ayarlıyoruz. Gizlemek istediğimiz sütunları
gizliyoruz. Birde aynı sütun içerisinde birden fazla satırda metni kaydırmak için ne yaparız ona bakalım.
          YAZI TĠPĠ VE HĠZALAMA SEÇENEKLERĠ
     BaĢlık Satırını (A1:J1) seçip farenin sağ tuĢu ile açılan menüden (Ctrl+1 kısayol tuĢunuda
kullanabilirsiniz) Hücreleri Biçimlendir seçeneğine tıklarsak, Hücreleri Biçimlendir iletiĢim kutusu
ekrana gelir. Buradaki hizalama sekmesini tıklayalım. Yatayda ve dikeyde metni hücre içerisinde nasıl
hizalayacağımızı seçebiliriz. Yatayda sol(girinti) yi seçelim. Metnimizi hücre içerisinde sola hizaladık.
Ġstersek Girinti sekmesinden soldan istediğimiz kadar girinti vererek hizalayabiliriz (değiĢik seçenekleri
deneyerek, nasıl göründüğünü izleyin). Dikeyde de alt‟a hizalı seçeneği seçili zaten. Burada Metni
kaydır seçeneğinin önündeki kutuyu iĢaretliyoruz. Bu seçenek, hücre içerisine sığmayan metnin ikinci bir



       BAYRAM KEPENEK                                                   http://www.bayramkepenek.com
        MICROSOFT EXCEL 2003                                                                     51

satırdan devam etmesini sağlıyor. Yoksa örneğin D1 hücresindeki “Finalde Alması Gereken” metninin
hepsi görünecek kadar sütunu geniĢletirsek tablomuz çok büyür, bu seçenekle metnin 3 satırda
görünmesini sağlıyoruz.
    Tam burada, hücre içerisinde ikinci bir satır nasıl yaratılır ondanda bahsedelim. Hücre içerisine bir
metin girerken hücre içerisinde bir alt satıra geçmek için “Alt+Enter” tuĢunu kullanırız. Bu Ģekilde metni
hücre içerisinde istediğimiz kadar satırda yazabiliriz.




                                                                                               Hücreleri
 Resim 67: Yazı Tipi                             Resim 68: Hizalama
                                                                                             Biçimlendir
iletiĢim kutusundan Yazı Tipi sekmesini tıklayarak yazı tipimizi Arial 12 Punto Kalın olarak ayarlıyoruz
(Buradaki seçenekleri de deneyerek inceleyiniz).


        KENARLIK
     Tablomuzun tamamını (A1:J5) seçerek, Hücreleri Biçimlendir
seçeneğinden “Kenarlık” sekmesini tıklayalım. Resim 21 deki
iletiĢim kutusu açılır. Önce çizgi stilini ve rengini seçiyoruz, sonra
uygulamak istediğimiz kenara tıklıyoruz. Çizgi stilini çift çizgi
seçtikten sonra, rengini seçelim ve Çerçeve yazan resme
tıklayalım. Seçili tablomuzun en dıĢına çift çizgili bir kenarlık
ekledik. Ģimdide tek çizgiyi seçip, Ġç yazan resme tıklayalım. Seçili
tablomuzun içerisindeki kenar çizgilerini de belirledik. Diyelim ki
yatay çizgileri değiĢtirmek istiyoruz. Çizgi tipini ve rengini seçip,
yan taraftaki resimlerden orta yatay kenarı gösteren resme veya
ortadaki resmin orta yatay çizgisine tıklayabiliriz.
     Bu Ģekilde kenar çizgilerimizi de belirleyebiliriz. Hücre arka
plan rengini değiĢtirmek için Hücreleri Biçimlendir-Desenler
sekmesini kullanabiliriz. Bunu da uzun uzun anlatmaya gerek
görmüyorum. Rengini değiĢtirmek istediğiniz hücreleri seçtikten Resim 69: Kenarlık
sonra Hücre Biçimlendir-Desenler sekmesinden istediğiniz desen ve rengi verebilirsiniz. Ayrıca
Biçimlendirme Araç Çubuğunda bulunan düğmelerden de yapabilirsiniz.
        OTOMATĠK BĠÇĠM
     Tablomuzu seçip, Biçim Menüsünden Otomatik
Biçim seçeneğine girersek, burada tablomuza
uygulayabileceğimiz birçok hazır biçim görebiliriz.
Çok fazla uğraĢmak istemiyorsak bu biçimlerden
birini seçip tablomuza uygulayabiliriz. Bu seçenekleri
deneyerek görünüz.
     Son olarak, J sütununda kalan öğrencilerin
“KALDI” yazısının kırmızı renkte ve kalın yazılmasını
istiyoruz. Bunun için “KoĢullu Biçimlendirme”
uyguluyoruz.



                                                         Resim 70: Otomatik Biçim
        BAYRAM KEPENEK                                                  http://www.bayramkepenek.com
         MICROSOFT EXCEL 2003                                                                  52

       KOġULLU BĠÇĠMLENDĠRME
    J2:J5 aralığını seçip, Biçim menüsünden KoĢullu Biçimlendirme seçeneğine girelim. KoĢullu
biçimlendirme iletiĢim kutusu açılır. Burada birden fazla koĢul yaratarak, değiĢik biçimlendirmeler
uygulayabiliriz. 1. KoĢul olarak Hücre değeri – eĢit – KALDI seçeneğini giriyoruz. Yani hücrenin değeri




   Resim 71: KoĢullu Biçimlendirme
KALDI ise, Biçim… seçeneğini tıklayarak yazı tipini kırmızı ve kalın olarak ayarlıyoruz. Eğer istersek 2.
bir koĢul ekleyerek (Ekle >> seçeneğinden), GEÇTĠ değerinde de baĢka bir biçimlendirme
uygulayabiliriz.


         Formüllerde kullanılan iĢlemciler:
         ĠĢlemci:          Tanım:                ĠĢlem önceliği:
         +                 Toplama               3
         -                 Çıkarma               3
         *                 Çarpma                2
         /                 Bölme                 2
         %                 Yüzde                 1
         ^                 Üs alma               1



      Mantıksal iĢlemciler (KarĢılaĢtırmalar):
      Mantıksal
Operatör:               Açıklama:                Örnek:
      =                 EĢittir                  A1=B1
      >                 Büyük                    A1>B1
      <                 Küçük                    A1<B1
      >=                Büyük veya               A1>=B1
                  eĢit
      <=                Küçük veya               A1<=B1
                  eĢit
      <>                EĢit değil               A1<>B1


Tablo 2: Formüllerde kullanılan iĢlemciler


    Excelde formül oluĢtururken de yukarıdaki operatörleri kullanacağız




         BAYRAM KEPENEK                                               http://www.bayramkepenek.com
        MICROSOFT EXCEL 2003                                                                   53


   GRAFĠK OLUġTURMA
    Grafik oluĢturmak için Grafik Sihirbazını kullanırız. AĢağıdaki grafiği oluĢturmaya çalıĢalım. Bu




Grafik oluĢturma
grafikte görüldüğü gibi X ekseninde öğrencilerin isimleri, Y ekseninde de I2:I5 aralığında bulunan Geçme
Notları var
                                                A2:A5 aralığını seçelim, Ctrl tuĢuna basarak I2:I5
                                           aralığını da seçime ilave edelim. Bu Ģekilde grafiğini
                                           çizeceğimiz verileri seçtik. Böyle yaparsak grafiği daha kolay
                                           ve çabuk hazırlarız. ġimdi Standart Araç Çubuğunda bulunan
                                                Grafik Sihirbazı düğmesine tıklayalım. Açılan grafik
                                           sihirbazı iletiĢim kutusunu kullanarak 4 adımda grafiklerimizi
                                           oluĢturacağız.
                                                Birinci adımda grafik stilini seçiyoruz. Standart Grafik
                                           Türleri ve Özel
                                           Türler       altında
                                           birçok grafik stili
                                           görebilirsiniz. Biz
                                                  örnek
                                              grafiğimizde
                                           Çizgi stilinde bir
                                           grafik türü seçtik.
Resim 72: Adım 1/4                         Ġleri diyerek 2.
                                           Adıma geçiyoruz.
Burada veri aralığı sekmesinde biz grafik çizmeye
baĢlamadan önce veri aralığını seçtiğimiz için, Veri aralığı
satırında, seçtiğimiz veri aralığını görüyorsunuz. Ġstersek
burada baĢka bir veri aralığını tanımlayabiliriz. Verilerin
bulunduğu yer içinde Sütunları iĢaretliyoruz. Seri
sekmesinde Grafik serilerinin açıklamasını yazıyoruz
(Geçme Notu). Burada tek seri söz konusu. Eğer geçme
notu yerine vize notlarını ve final notlarını seçmiĢ olsaydık, 2 Resim 73: Adım 2/4
seri çizgisi oluĢacaktı. ĠĢte o zaman hangi seri hangi verileri
gösteriyor. Bunu ad kutusundan ad vererek belirtecektik. Eğer en baĢta verileri seçerken sütun
baĢlıklarıyla birlikte seçseydik seri adlarıda otomatik olarak sütun baĢlığı olarak yer alacaktı. 3.Adımda
Grafik seçenekleri 6 ayrı sekmede karĢımıza geliyor. Gösterge sekmesinde Grafik açıklamasını görmek


        BAYRAM KEPENEK                                                http://www.bayramkepenek.com
         MICROSOFT EXCEL 2003                                                                          54

istemiyorsak onay kutusunu kaldırabiliriz. Açıklamayı grafiğin ne tarafına koyacağımızıda burada
                                           belirliyoruz. BaĢlıklar sekmesinde Grafik BaĢlığı, X ekseni ve Y
                                           ekseni baĢlıklarını burada belirliyoruz. Ġstemediklerimizi boĢ
                                           geçiyoruz. Eksenler sekmesinde x ve y eksenlerini ayarlıyoruz.
                                           Kılavuz çizgileri sekmesinden x ve y eksenlerinde görünmesini
                                           istediğimiz kılavuz çizgilerini belirliyoruz. Veri etiketleri
                                           sekmesinde seri üzerinde değerlerin görünmesini istiyorsak
                                           değer kutucuğunu onaylamamız gerekiyor. 4. Adımda grafiği
                                           aynı sayfaya bir nesne olarak ekleyebildiğimiz gibi, yeni bir
                                           sayfada da oluĢturabiliriz. Son seçeneğini tıklayarak grafiği
                                           tamamlıyoruz.
                                                Çizdiğimiz grafiği bir nesne gibi sayfa içerisinde istediğimiz
                                           yere taĢıyabilir, köĢelerinden veya kenarlarından çekerek
                                           istediğimiz boyutta büyültüp küçültebiliriz. Grafik üzerinde
                                           düzenlemek istediğimiz bölüme çift tıklayarak açılan iletiĢim
                                           kutusundan istediğimiz değiĢiklikleri yapabiliriz. Örneğin arka
                                           planı çift tıkladığımızda, Grafik Alanını Biçimlendir diye iletiĢim
                                           kutusu açılır. Buradan grafik arka plan renk ve desenini, yazı
Resim 74: Adım 2/4 Seri                    tipini ayarlayabiliriz. Aynı Ģekilde çizim alanını çift tıklayarak
Çizim Alanını Biçimlendir ĠletiĢim kutusundan, çizim alanıyla ilgili desen rengi seçebiliriz. Metinleri çift
tıklayarak boyut, tip ve rengini değiĢtirebiliriz. Grafiği seçip grafik sihirbazını tekrar çalıĢtırırsak, yukarıda
anlattığımız 4 adımda gerekli değiĢiklikleri yaparak, grafiğimizi yeniden düzenleyebiliriz.
         Tablodaki verileri değiĢtirdiğimizde grafik üzerindeki yeni değere göre grafiğimiz değiĢir. Tabloya
yeni bir kiĢi eklediğimizde grafikte de o kiĢi eklenir. Yani grafik tablo ile iletiĢim halindedir.




Resim 75: Adım 3/4 Gösterge                                       Resim 76: Adım 3/4 Veri Etiketleri




Resim 29: Adım 3/4 BaĢlıklar                                Resim 30: Adım 4/4




         BAYRAM KEPENEK                                                       http://www.bayramkepenek.com
       MICROSOFT EXCEL 2003                                                                       55


   Formüllerle ÇalıĢmak




EĞER: I2 Hücresine =EĞER(H2>=70;"GEÇTĠ";"KALDI") Formülü girilmiĢtir. Buradaki formülü Ģu Ģekilde
 açıklayabiliriz: Eğer Geçme Notu(H2) 70 ve üzerinde ise GEÇTĠ, değilse KALDI yaz. GEÇTĠ ve KALDI
 metinleri çift tırnak içerisinde yazılmıĢtır. Excel çift tırnak içine yazılanları metin olarak algılar ve
 aynısını yazar. Bu kısma bir hesaplama veya formül yazsaydık çift tırnak kullanmayacaktık. Geçme
 Ģartını Ģu Ģekilde değiĢtirdiğimizi farzedelim; Geçme Notu en az 70 ve Final notu en az 60 olmalıdır. O
 zaman formülümüzde iç içe 2 adet eğer kullanmamız gerekirdi. Formülü Ģöyle yazmak gerekirdi;
 =EĞER(H2<70;”KALDI”;EĞER(G2<60;”KALDI”;”GEÇTĠ”). K2 Hücresine notları harfe çeviren formül
 girilmiĢtir. Burada EĞER iĢlevinin iç içe kullanılmasına dair güzel bir örnek görüyorsunuz.
ORTALAMA: N2 Hücresine Geçme Notlarının Ortalamasını alan formül girilmiĢtir. Bu formül Ģöyledir:
 =ORTALAMA(H2:H8) Ortalaması alınacak sayılar belirtilmiĢtir (H2 den H8 e kadar olan notlar.
 Biliyorsunuz H2:H8 bir aralığı ifade ediyordu.)
EĞERSAY:           L4 Hücresine =EĞERSAY(I2:I8;"GEÇTĠ") Formülü
                   M4 Hücresine =EĞERSAY(I2:I8;"KALDI") Formülü
                   N3 Hücresine =EĞERSAY(H2:H8;">75,14") Formülü
                   N4 Hücresine =EĞERSAY(H2:H8;"<75,14") Formülü girilmiĢtir.
          Buradaki Formüllere dikkat ederseniz, önce sayılacak alan (ör: I2:I8), sonra sayılacak hücreler
 belirtilmiĢtir. Sayılacak hücreler mutlaka çift tırnak içerisine yazılmalıdır. Yoksa formül hata verir. Ayrıca
 “<75,14” te olduğu gibi hangi sayıdan küçük olacağı belirtilmelidir. “<N2” Ģeklinde yazılırsa yanlıĢ sonuç
 verir.
DÜġEYARA: A10:A16 Aralığına A2:A8 Aralığındaki isimleri girdiğimizi
 varsayalım. B10 Hücresine A10 Hücresinde bulunan ismi, A2:I8
 Aralığındaki tablonun ilk sütununda arayarak bu ismin karĢısında 8.
 sütunda bulunan değeri (Geçme Notu) yazan formül Ģu Ģekilde
 yazılmıĢtır; =DÜġEYARA(A10;$A$2:$I$8;8;YANLIġ)
          Burada; A10 Hücresinde yazan isim; ;$A$2:$I$8 Tablosunun ilk
 sütununda aranır ve Ġsmin bulunduğu sütunda dahil olmak üzere 8.
 sütundaki değer yazılır. YANLIġ parametresi A10 Hücresindeki verinin,
 A2:A8 aralığında tam karĢılığını bulmak ve onun karĢısında bulunan notu
 yazmak için gereklidir. Yoksa alfabetik olarak en yakın değere bakılır ve o değer yazılır (veriler alfabetik
 sıralı değilse doğru sonuç alamayız).
FORMÜLLERDE ETĠKETLERĠ KULLANMA: Formül oluĢtururken, bir tablodaki verileri kullanırken,
 tablonun baĢlık satırında bulunan etiketleri formülümüzde baĢvuru olarak kullanabiliriz. Bunun için
 Araçlar-Seçenekler-Hesaplamalar sekmesinde, Formüllerdeki Etiketleri Benimse seçeneğinin iĢaretli
 olması gerekir.
HÜCRELERE AD VERME: Seçtiğimiz hücrelere Ekle-Ad-Tanımla seçeneği ile Ad verebiliriz. Verdiğimiz
 bu Ad‟lar Formül çubuğunun en solundaki Ad Kutusunda listelenir. Listeden bu Adları tıklayınca Ad
 verdiğimiz hücreler seçilir.
HÜCREYE AÇIKLAMA EKLEMEK: Hücreyi sağ tıklayıp Açıklama Ekle seçeneği ile Hücreye bir
 açıklama ekleyebiliriz. Eklediğimiz açıklama fare ile hücre üzerine gelince okunur. Açıklama olan
 hücrelerin sağ üst köĢesinde kırmızı bir iĢaret bulunur. Açıklama bulunan hücre sağ tıklandığında
 Açıklama Ekle seçeneği yerine, Açıklamayı Düzenle, Açıklamayı Sil, Açıklamayı Göster - Gizle
 seçenekleri çıkmaktadır.
YUVARLA: Yuvarla iĢlevinin 2 parametresi vardır. =YUVARLA(Yuvarlanacak sayı;Kaç hane).
 Yuvarlanacak sayı kısmına doğrudan bir sayı yazılabildiği gibi, bir hücre değeri veya bir formül sonucu
 olabilir. Kaç hane kısmına yazacağımız pozitif sayılar, virgülden sonra kaç hane kalacağını, negatif
 sayılar ise virgülden önce kaç hane yuvarlatılacağını belirtir. (-2 sayısı, virgülden önceki 2 hane




       BAYRAM KEPENEK                                                    http://www.bayramkepenek.com
      MICROSOFT EXCEL 2003                                                                 56

 yuvarlatılacak demektir. BaĢka bir deyiĢle virgülden önceki 2 rakam 0 olacaktır.) Yuvarlama iĢlevi
 uygulanırken 5‟ten küçük olan sayılar aĢağı, 5 ve 5‟ten büyük sayılar yukarı yuvarlanır.
      =YUVARLA(18254,837;1) Sonuç=18354,8 (8‟den sonraki sayı 3 olduğundan 8 olarak kaldı).
      =YUVARLA(18254,837;2) Sonuç=18254,84 (3‟ten sonraki sayı 7 olduğundan 3 Dört oldu).
      =YUVARLA(18254,837;3) Sonuç=18254,837(Sayımızın ondalık kısmı zaten 3 hane değiĢmez
      =YUVARLA(18254,837;0) Sonuç=18255(virgülden sonraki ilk rakam 8 olduğundan 4 beĢ oldu)
      =YUVARLA(18254,837;-1) Sonuç=18250(virgülden önceki ilk rakam 4 olduğundan 5 aynı kaldı)
      =YUVARLA(18254,837;-2) Sonuç=18300(virgülden önceki 2. rakam 5 olduğundan 2 üç oldu)
      =YUVARLA(18254,837;-3) Sonuç=18000(virgülden önceki 3. Rakam 2 olduğundan 8 aynı kaldı)
      =YUVARLA(18254,837;-4) Sonuç=20000(virgülden önceki 4. Rakam 8 olduğundan 1 iki oldu)
      =YUVARLA(18254,837;-5) Sonuç=0(virgülden önceki 5. Rakam 1 olduğundan sonuç 0 oldu. Eğer 5.
 Rakam 5 ve üzerinde olsaydı sonuç 100000 olacaktı.)
TAMSAYI: Bu iĢlev kesirli sayıların virgülden sonrasını atar.
      =TAMSAYI(18,99) Sonuç=18 (virgülden sonrasına bakılmaz)
AġAĞI YUVARLA: Bu iĢlev YUVARLA iĢlevinin devamlı aĢağıya yuvarlanmasıdır.
      =AġAĞIYUVARLA(318,19;1) Sonuç=318,1 (1‟den sonra 9 olması önemli değil)
      =AġAĞIYUVARLA(318,19;2) Sonuç=318,19 (zaten 2 basamak var, değiĢmez)
      =AġAĞIYUVARLA(318,19;0) Sonuç=318
      =AġAĞIYUVARLA(318,19;-1) Sonuç=310 (soldan birinci sayı 8 olmasına rağmen 1 aynı kalır)
      =AġAĞIYUVARLA(318,19;-2) Sonuç=300
      =AġAĞIYUVARLA(318,19;-3) Sonuç=0
YUKARIYUVARLA: Bu iĢlev YUVARLA iĢlevinin devamlı yukarı yuvarlanmasıdır.
      =YUKARIYUVARLA(318,19;1) Sonuç=318,2
      =YUKARIYUVARLA(318,19;2) Sonuç=318,19 (zaten 2 basamak var, değiĢmez)
      =YUKARIYUVARLA(318,19;0) Sonuç=319 (virgülden sonraki ilk rakam 1 olmasına rağmen, yukarı
 yuvarlatacağımız için 8 sayısı 9 oldu)
      =YUKARIYUVARLA(318,19;-1) Sonuç=320
      =YUKARIYUVARLA(318,19;-2) Sonuç=400
      =YUKARIYUVARLA(318,19;-3) Sonuç=1000 (virgülden önceki 3. Sayı 3 olmasına rağmen solundaki
 0 sayısı 1 olur ve üç sıfır yanına koyunca sayı 1000 olur.)
      =YUKARIYUVARLA(318,19;-4) Sonuç=10000 [virgülden önceki 4. (3‟ün solunda 0 olduğunu
 düĢünün) Sayı 0 olmasına rağmen solundaki 0 sayısı 1 olur ve dört sıfır yanına koyunca sayı 1000 olur.]
      =YUKARIYUVARLA(318,19;-5) Sonuç=100000
METĠN BĠRLEġTĠRME: Farklı hücrelerde bulunan metinleri tek
 hücrede birleĢtirebiliriz. Bunun için BĠRLEġTĠR iĢlevini veya
 formülde & iĢaretini kullanırız.
         A sütununda bulunan isimleri ve B sütununda bulunan
 Soyisimleri C sütununda birleĢtiren formülü aĢağıdaki gibi
 yazabiliriz.
 =BĠRLEġTĠR(A2;” “;B2) veya;
 =A2&” “&B2
 Burada bulunan “ “ (çift tırnak içerisinde boĢluk) A2 ve B2 hücrelerinde bulunan metni bir boĢluk ile
 birleĢtiriyor. (çift tırnak içinde bulunan karakter aynen yazılır. Eğer boĢluk koymasaydık ad ve soyad
 bitiĢik olurdu)
 Eğer C3 hücresine aĢağıdaki formülü yazsaydık;
 =BĠRLEġTĠR(“Adı Soyadı: “;A2;” “;B2;”’tir.”)
 Sonuç;
 Adı Soyadı Bayram Kepenek’tir. ġeklinde olacaktı.




      BAYRAM KEPENEK                                              http://www.bayramkepenek.com
        MICROSOFT EXCEL 2003                                                                     57


   Excel Eklentileri Ġle ÇalıĢmak
  Eklentiler, Microsoft Excel'e seçmeli komutlar ve özellikler ekleyen programlardır. Örneğin, “ToolPak
Çözümleyicisi” eklenti programı karmaĢık istatistiksel veya mühendislik analizleri geliĢtirdiğinizde
adımları kaydedebilen bir veri analiz araçları kümesi sağlar.
Eklentiler nereden alınır Excel'i yüklediğinizde, bazı eklentiler kullanılabilir; diğer eklentilere
Microsoft Office Web sitesinden ulaĢabilirsiniz.
Bilgisayarınıza eklenti yükleme       Bir eklentiyi kullanabilmeniz için söz konusu eklentiyi önce
bilgisayarınıza, sonra da Excel'e yükleyin. Eklentiler (*.xla dosyalar) varsayılan değer olarak aĢağıdaki
konumlardan birine yüklenir:
       Microsoft Office/Office klasöründeki kitaplık klasörü veya alt klasörlerinden biri. (ör: C:\Program
        Files\Microsoft Office\OFFICE11\Library)
       Documents and Settings/<kullanıcı adı>/Application Data/Microsoft/AddIns klasörü. (ör:
        C:\Documents and Settings\xp\Application Data\Microsoft\AddIns)
Eklentileri Excel'e yükleme     Bir eklentiyi yükledikten sonra Excel'e de yüklemelisiniz (Araçlar-
Eklentiler… menüsünden). Bir eklentiyi yüklemek, özelliği Excel'de kullanılabilir hale getirir ve iliĢkili
komutları uygun menülere ekler.
Eklentileri Excel'den kaldırma          Belleği korumak ve performansı artırmak için, az kullandığınız
eklentileri kaldırın. Bir eklentiyi kaldırma, bu eklentinin özelliklerini ve komutlarını Excel'den kaldırır
ama eklenti programı bilgisayarınızda kalır böylelikle eklentiyi kolayca yeniden yükleyebilirsiniz. Eklenti
programını kaldırdığınızda program Excel yeniden baĢlatılana dek bellekte kalır.
Özel Excel eklentileri tasarlama     Kendi Visual Basic programlarınızı özel eklentiler olarak
kullanabilirsiniz.
Rakamları yazıya çeviren eklenti: ġimdi eklenti konusunu daha iyi anlamak için aĢağıda kodları yazılı
olan eklentiyi nasıl kurup kullanabileceğimizi anlatalım. AĢağıda yazılan kodları seçerek kopyalayınız.
Function yaz$(sayi)
 Dim b$(9)
 Dim y$(9)
 Dim m$(4)
 Dim v(15)
 Dim c(3)

 b$(0) = ""
 b$(1) = "Bir"
 b$(2) = "Ġki"
 b$(3) = "Üç"
 b$(4) = "Dört"
 b$(5) = "BeĢ"
 b$(6) = "Altı"
 b$(7) = "Yedi"
 b$(8) = "Sekiz"
 b$(9) = "Dokuz"

 y$(0) = ""
 y$(1) = "On"
 y$(2) = "Yirmi"
 y$(3) = "Otuz"
 y$(4) = "Kırk"
 y$(5) = "Elli"
 y$(6) = "AltmıĢ"
 y$(7) = "YetmiĢ"
 y$(8) = "Seksen"
 y$(9) = "Doksan"

 m$(0) = "Trilyon"



        BAYRAM KEPENEK                                                  http://www.bayramkepenek.com
         MICROSOFT EXCEL 2003                                                                                  58

 m$(1) = "Milyar"
 m$(2) = "Milyon"
 m$(3) = "Bin"
 m$(4) = ""

 a$ = Str(sayi)

 If Left$(a$, 1) = " " Then pozitif = 1 Else pozitif = 0
 a$ = Right$(a$, Len(a$) - 1)
 For x = 1 To Len(a$)
   If (Asc(Mid$(a$, x, 1)) > Asc("9")) Or (Asc(Mid$(a$, x, 1)) < Asc("0")) Then GoTo hata
 Next x

 If Len(a$) > 15 Then GoTo hata
 a$ = String(15 - Len(a$), "0") + a$

 For x = 1 To 15
  v(x) = Val(Mid$(a$, x, 1))
 Next x

 s$ = ""
 For x = 0 To 4
  c(1) = v((x * 3) + 1)
  c(2) = v((x * 3) + 2)
  c(3) = v((x * 3) + 3)
  If c(1) = 0 Then
    e$ = ""
  ElseIf c(1) = 1 Then
    e$ = "Yüz"
  Else
    e$ = b$(c(1)) + "Yüz"
  End If
  e$ = e$ + y$(c(2)) + b$(c(3))
  If e$ <> "" Then e$ = e$ + m$(x)
  If (x = 3) And (e$ = "BirBin") Then e$ = "Bin"
  s$ = s$ + e$
 Next x

 If s$ = "" Then s$ = "Sıfır"
 If pozitif = 0 Then s$ = "Eksi" + s$

  yaz$ = s$
  GoTo tamam
hata: yaz$ = "Hata"
tamam:
End Function

  Excel programını çalıĢtırınız. Araçlar-Makro-Visual Basic düzenleyicisi (Alt+F11) seçeneği ile
Visual Basic düzenleyicisini açınız. Insert menüsünden Module seçeneğini tıklayınız ve açılan Module1
penceresine kopyaladığınız kodları yapıĢtırınız (Function ile baĢlayıp End Function ile biten kodları. Ne
eksik ne fazla). Visual Basic düzenleyicisini kapatıp Excel ekranına dönünüz ve baĢka hiçbir Ģey
yazmadan Dosya menüsünden farklı kaydet seçeneği ile gelen ekrandan kayıt türünü “Microsoft Excel
eklentisi (.xla)“ olarak seçin. Kayıt yeri otomatikman yukarıda anlattığımız Documents and
Settings/<kullanıcı adı>/Application Data/Microsoft/AddIns olarak seçilecektir. DeğiĢtirmeden dosya
adını “yaz” olarak kaydedin ve kapatın.
  Excel programını yeniden çalıĢtırdığınızda Araçlar-Eklentiler… seçeneğini tıklayınca, sol taraftaki
listede bizim kaydettiğimiz eklenti olan yaz seçeneğini göreceksiniz. Yanındaki kutucuğa tıklayarak aktif
hale getirin. Herhangi bir hücreye =yaz(27181) formülünü yazdığınızda sonuç olarak
“YirmiYediBinYüzSeksenBir” sonucunu göreceksiniz. Artık excel’i her açtığınızda bu formülü
kullanabilirsiniz. Yaz adında bir formülünüz daha oldu.
  NOT: Rakamları Yazıya dönüĢtüren ve Hücre içerisindeki metinleri Sağ tuĢ ile HEPSĠ BÜYÜK, Ġlk
Harfleri Büyük, hepsi küçük veya yazım kurallarına uygun hale dönüĢtürmenizi sağlayacak eklenti
dosyalarını http://www.bayramkepenek.com sitemizden indirebilirsiniz.



         BAYRAM KEPENEK                                                               http://www.bayramkepenek.com
ÇALIŞMA NOTLARI                               EXCEL                                                      59


    MĠCROSOFT EXCEL ÇALIġMA NOTLARI
ÇalıĢma Kitabı: Excel‟de oluĢturulmuĢ bir dosya çalıĢma kitabı‟dır. Ör: grup1.xls ÇalıĢma kitabı
 sayfalardan oluĢur. Sayfa1, Sayfa2 gibi. Bunlara ÇalıĢma Sayfası denir.
ÇalıĢma kitabını farklı kaydetmek: Mevcut dosyanın bir kopyası elde edilir.
ÇalıĢma Sayfasını ġablon olarak kaydetmek: ġablon olarak kaydedebileceğimiz bir Excel sayfasını
 Ģablon olarak kaydetmek istersek kayıt türü olarak Ģablon seçeneğini seçeriz. Belge .xlt uzantılı olarak
 Templates adlı dizine kaydedilir. Dosya menüsünden yeni seçeneği ile yeni bir belge yaratmak
 istediğimizde bu Ģablonu görebiliriz.
ÇalıĢma sayfası eklemek: ekle menüsünden çalıĢma sayfası
ÇalıĢma sayfası silmek: çalıĢma sayfasının adını sağ tıklayıp sil.
ÇalıĢma sayfasının adını değiĢtirmek: çalıĢma sayfasının adını çift tıklayarak. Veya sağ tuĢla
Birden fazla çalıĢma sayfasını seçmek: Ctrl tuĢu ile birlikte çalıĢma sayfalarının adını tıklarız. Birden
 fazla çalıĢma sayfası seçili iken herhangi bir hücreye veri girildiğinde seçili olan tüm çalıĢma
 sayfalarına girilmiĢ olur.
Hücre, Satır, Sütun: BitiĢik olmayan birden fazla satır, sütun veya hücreyi seçmek için, Ctrl tuĢu ile
 birlikte seçmek istediğimiz satır, sütun veya hücreleri tıklarız. Bir aralıktaki satır, sütun veya hücreleri
 seçmek için, en baĢtaki satır, sütun veya hücreyi tıkladıktan sonra, aralığın en sonundaki satır, sütun
 veya hücreyi Shift tuĢu ile birlikte tıklarız. Ör: A1:D8 aralığını seçmek için, A1 hücresini tıkladıktan
 sonra D8 hücresini Shift tuĢu basılı iken tıklarız. Satır veya Sütun eklemek için, eklemek istediğimiz
 Satır veya Sütunun sağındaki Satır veya Sütunu seçer, sağ tuĢ ile ekle‟yi tıklarız. Silmek içinde seçili
 olan Satır veya Sütuna sağ tıklar sil‟i seçeriz. Hücrelere sayı, metin, tarih, formül gibi veriler girebiliriz.
 Bir sayıyı metin olarak hücreye girmek istiyorsak sayıyı „ iĢaretinden sonra gireriz. Ör: „1.2 gibi. 1.2
 olarak girersek excel bunu bir tarih olarak algılar ve 1 ġubat olarak değiĢtirir.
Formül girmek: Hücrelere formül girmek için = ile baĢlanır. Bazı formül örnekleri:
=A1+B1 A1 ve B1 hücrelerindeki sayıları toplar
=TOPLA(D4:D6) D4:D6 aralığındaki sayıları toplar
=B5^2 B5 hücresindeki sayının karesini alır.
=BUGÜN() Bugünü gösterir.
=ġĠMDĠ() Bulunduğumuz anı tarih ve saat olarak gösterir.
=Bugün()-30 30 gün öncesinin tarihini gösterir.
=maaĢ bilgileri!A5*B3 maaĢ bilgileri isimli sayfanın A5 hücresindeki sayı ile bulunulan sayfanın B3
 hücresindeki sayı çarpılır.
=EĞER(a1=25;a1*b1;a1*b2) A1 hücresindeki sayıya bakar eğer bu sayı 25 ise B1 hücresindeki sayı ile
 çarpar ve sonucu yazar. 25 dıĢında bir sayı ise B2 hücresindeki sayı ile çarpar ve sonucu yazar.
=eğer(B5<=C5;”0”;B5*C5) B5 hücresindeki sayı C5 hücresindeki sayıya eĢit veya küçük ise, 0 değerini
 yazar, büyük ise B5 ve C5 hücrelerindeki sayılarının çarpımının sonucunu yazar.
=yuvarla(25,6;0) Sonuç 26 virgülden sonrası 5 ten büyük olduğu için bir üst sayıya yuvarladı.
=yuvarla(12546;-3) Sonuç 13000
=yuvarla(12546;3) Sonuç 12546
=tamsayı(25,6) Sonuç 25 Virgülden sonrasını atar.
=TAMSAYI(0,99) Sonuç 0
=ORTALAMA(C1:C5) C1‟den C5‟e kadar olan hücrelerdeki sayıların ortalamasını alır.
=MAK(C1:C5) C1‟den C5‟e kadar olan hücrelerdeki sayıların en büyüğünü (Maximum) bulur ve yazar.
=MĠN(C1:C5) C1‟den C5‟e kadar olan hücrelerdeki sayıların en küçüğünü (Minimum) bulur ve yazar.
=aĢağıyuvarla(13,894;1) Sonuç 13,8
=AġAĞIYUVARLA(13,894;2) Sonuç 13,89
=AġAĞIYUVARLA(13,894;-1) Sonuç 10
=YUKARIYUVARLA(13,894;-2) Sonuç 100
=yukarıyuvarla(13,894;2) Sonuç 13,90 (+sayılar virgülden sonrasını               –sayılar, virgülün solundaki
 sayıları yuvarlar.)
=DÜġEYARA(A1;SAYFA1!TABLO;3;YANLIġ) A1 hücresinde yazılı olan veriyi, sayfa1 sayfasındaki
 TABLO olarak adlandırılmıĢ aralığın birinci sütununda arar ve bunun karĢısında 3. sütunda bulunan
 değeri bulunduğu hücreye yazar. TABLO dediğimiz aralık seçili olan bir bölüme verilmiĢ ad‟tır. Ör:
 A1:F8 aralığı gibi. A1 hücresinde bulunan veri bu tablonun mesela 4. sırasında ise, bunun hizasında
 üçüncü sütunda bulunan (burada C4 hücresi oluyor.) değer alınır. YANLIġ Parametresi aranan verinin
 tam karĢılığını bulabilmek için gereklidir.
=S_SAYI_ÜRET() 0 ile 1 arasında rastgele sayı üretir.

       BAYRAM KEPENEK                                                     http://www.bayramkepenek.com
ÇALIŞMA NOTLARI                                EXCEL                                                      60

=RANK(A1;$A$1:$A$8;0) A1 hücresindeki sayının, A1:A8 aralığındaki listede kaçıncı büyüklükte
  olduğunu verir. 0 sayısı sırasını küçükten büyüğe doğru verir. 1‟in dıĢındaki sayı sıranın büyükten
  küçüğe doğru sırasını verir.
Mutlak ve Göreceli adres: Göreceli adres formülün bulunduğu konuma göre değiĢir. Formülü baĢka bir
  konuma kopyaladığımızda adreste kendiliğinden bu konuma göre değiĢir. Mutlak adreste bir değiĢiklik
  olmaz. Ör: A1 Göreceli adres, $A$1 mutlak adres. (Adres yazarken F4 tuĢunu basılı tutarsak veya
  yazılmıĢ bir göreceli adresi seçerek F4 tuĢuna basarsak, mutlak adrese dönüĢtürür.)
Hücrelere ad vermek: Seçili hücrelere ad kutusunda ad verebiliriz. Ad‟ı silmek için Ekle-Ad-Tanımla-Sil
  menüsü.
Veri dizileri: Ör: Ocak, ġubat, Mart...veya Pazar, Pazartesi, Salı..
Hücre kopyalama, taĢıma, yapıĢtır, özel yapıĢtır:
Pano: Excel 2000 sürümünden itibaren birden fazla kopyalamaya (12 adet) izin veren pano aracını araç
  çubuklarına ekledi.
Hücre biçimlendirme: Sağ tuĢ-hücre biçimlendir veya Ctrl+1
Hücreye açıklama eklemek: Ekle-açıklama. Sağ tuĢ ile düzenleyebiliriz. (açıklamayı değiĢtirme silme
  gibi)
Otomatik düzelt: YanlıĢ yazılan bazı kelimeler otomatik olarak düzeltilir.(program hafızasında varsa.
  YalnıĢ-yanlıĢ gibi)
Otomatik tamamla: Bir hücreye veri girerken aynı sütunda daha önce girilmiĢ verilerin benzerliğinde
  öneri getirmesi.
Veri formları ile çalıĢma, süz, sırala: Excel bir veri tablosunu form olarak algılayabilir ve Veri-Form
  seçeneğini çalıĢtırdığımızda form olarak karĢımıza gelir. veri-sırala ve süz seçenekleri ile tablomuzu
  sıralayabilir ve süzme yapabiliriz.
Sütunları gizlemek ve göstermek: Görmek istemediğimiz sütunları, sütun baĢlığının kenar çizgisinden
  sürükleyerek gizleyebiliriz. Veya seçili sütunları sütun-gizle seçeneği ile gizler, sütun-göster seçeneği
  ile tekrar görünür hale getirebiliriz.
fx-ĠĢlev yapıĢtır: TuĢu ile adım adım formüller oluĢturabiliriz.
Biçim boyacısı: Seçili hücrelerin biçimini kopyalar.
Grafik oluĢturmak: bir veri tablosunun grafiğini oluĢturmak için grafik sihirbazı düğmesini kullanabiliriz.
  X ve Y eksenlerine gireceğimiz verileri, grafik çeĢidini ve adlandırmaları açılan sihirbazdan adım adım
  uygulayabiliriz. OluĢturduğumuz grafikte düzenlemek istediğimiz kısımları çift tıklayarak veya grafik
  sihirbazını tekrar çalıĢtırarak veya sağ tuĢ menüsü ile düzenleyebiliriz.
Araç çubukları: En sık kullanılan iki araç çubuğu standart ve biçimlendirme araç çubuğudur. Diğer araç
  çubukları, çizim, form, grafik gibi araç çubuklarıdır. Standart araç çubuğundaki düğmeler: yeni, aç,
  kaydet, yazdır, kes, kopyala, yapıĢtır, geri al, yinele, otomatik toplam, iĢlev yapıĢtır, sırala, grafik
  sihirbazı gibi.., biçimlendirme araç çubuğundaki düğmeler: yazı tipi, boyutu, kalın, italik, altı çizgili, sola
  hizala, ortala, sağa hizala, birleĢtir ve ortala, para, sayı, yzde biçimleri, yazı ve zemin rengi gibi..
Araç Çubuklarını ÖzelleĢtirme: Araç çubuklarında boĢ bir alana sağ tıklayarak veya Görünüm menüsü
  Araç Çubukları-ÖzelleĢtir seçeneği ile açılan pencereden araç çubuklarına yeni düğmeler
  ekleyebilir(Sürükle-Bırak yöntemi ile) veya araç çubuklarında bulunan istemediğimiz düğmeleri
  sürükleyerek boĢluğa atıp kaldırabiliriz. Sıfırla seçeneği araç çubuklarını ilk kurulduğu hale geri
  döndürür.
Belgeye resim eklemek: Ekle-resim menüsünden hazır küçük resimlerden veya daha önce kendi
  kaydettiğimiz resim dosyalarından belgemize resim ekleyebiliriz.
Bul, DeğiĢtir: Düzen menüsündeki bul ve değiĢtir seçenekleri ile istediğimiz veri veya formülleri otomatik
  olarak bulup değiĢtirebiliriz.
Metin kutusu: Çizim araç çubuğunda bulunan metin kutusu düğmesine tıklayarak hücrelerin dıĢıda
  istediğimiz yerde ve boyutta metin kutuları oluĢturabiliriz.
Veri Doğrulama: Bir hücreye gireceğimiz verilerde sınırlamalar koymak istiyorsak(ör: en çok 15 sayısını
  girmek gibi)
ÇalıĢma Kitabını ve ÇalıĢma Sayfasını Koruma: Araçlar-Koruma-ÇalıĢma Sayfasını koru (veya
  çalıĢma kitabını)
Makro Kaydetme: Araçlar-Makro-Yeni Makro Kaydet
Pencereleri Bölme: Bölmek istediğimiz satır veya sütunun bir sonundaki hücreyi tıklayıp Pencere-
  Bölmeleri Dondur seçeneği ile.
ÇalıĢma Sayfasını Gizleme: Biçim-Sayfa-Gizle seçeneği ile çalıĢma sayfalarını gizleyebiliriz. Biçim-
  Sayfa-Göster sayfaları gösterir.


       BAYRAM KEPENEK                                                      http://www.bayramkepenek.com
ÇALIŞMA NOTLARI                             EXCEL                                                     61

Sayfa yapısı, önizleme, yazdırma: Düzen menüsünde bulunan sayfa yapısı ile sayfanın boyutu, alt ve
  üst bilgiler, kenar boĢlukları… Ayarlanabilir. Belgemizi yazdırmadan önce önizleme ile sayfadaki
  görüntü izlenir.
Alt+Enter: Hücre içerisinde metin yazarken bu tuĢ bileĢeni ile bir alt satıra geçebilirsiniz(Bir alt hücreye
  değil. Aynı hücrede ikinci satır)
ĠĢlem önceliği:
ĠĢlem:             Simge:      ĠĢlem önceliği:
Üs alma              ^              1
Yüzde                %              1
Çarpma               *              2
Bölme                /              2
Toplama              +              3
Çıkarma              -              3
Formül oluĢturmada kullanılan operatörler:
+ Toplama, - Çıkarma, / Bölme, * Çarpma
% sayıyı yüze böler. Ör: 20% Sonuç 0,2
^ üs alır. Ör 5^3 Sonuç 125
= EĢit, < Küçük,        > Büyük
<= Küçük yada eĢit,      >= Büyük yada eĢit,    <> EĢit değil.
& Ampersand (birleĢtirme) Ör: A1&B1 Sonuç AB
: Bölge Ör: A1:D8




       BAYRAM KEPENEK                                                  http://www.bayramkepenek.com
ÇALIŞMA NOTLARI                              WORD                                                         62


   MĠCROSOFT WORD ÇALIġMA NOTLARI
Word Belgesi: Word programı ile .doc uzantılı belgeler yaratırız. Yarattığımız bu belgelere resim, tablo,
 grafikler ekleyebilir ayrıca belgemizi sütunlar halinde, çeĢitli yazı ve renklerle süsleyebiliriz. Bu
 belgelerde istediğimiz zaman ekleme ve çıkarmalar yaparak güncelleyebiliriz. Hemen hemen
 gördüğünüz her türlü basılı belgeyi word programında oluĢturmak mümkündür.
Farklı kaydet: Farklı kaydet komutu excelde olduğu gibi mevcut belgenin farklı bir kopyasını oluĢturur.
 Mevcut belge aynen saklanır.
Sayfa yapısı: Yazımızı yazmaya baĢlamadan önce daktiloya nasıl kağıt takıyorsak, word‟tada dosya-
 sayfa yapısı seçeneğinden, kağıtın boyutu, kenarlarda bırakılacak boĢluklar, cilt yapacaksak cilt payı,
 alt ve üst bilgilerin nereye yazılacağı gibi ayarları yaparız.
Araç çubukları: En sık kullanılan iki araç çubuğu standart ve biçimlendirme araç çubuğudur. Görünüm-
 Araç çubukları seçeneğinden diğer araç çubuklarını da görüntüleyebiliriz. Aynı menüdeki özelleĢtir
 seçeneği ile Araç çubuklarına yeni düğme ekleme veya kaldırma yapabiliriz.
Otomatik yazım denetimi: Bir yazıyı yanlıĢ yazdıysanız ve yanlıĢı düzeltmediyseniz ya da word
 sözlüğünde olmayan bir sözcük yazdıysanız, program sözcüğün altını kırmızı dalgalı bir çizgiyle
 iĢaretler. Bu özellik otomatik yazım denetimi özelliğidir. Altı tireli sözcüğü farenin sağ düğmesiyle
 tıklarsak sözlükte bulunan yakın sözcüklerden oluĢan bir öneri listesi açılır. Ayrıca ekle seçeneği ile de
 o sözcüğü word‟un sözlüğüne ekleyebiliriz.
ġablon: word programını ilk baĢlattığımızda normal.dot Ģablonunu kullanarak boĢ bir belge açar. Biz
 kendimize uygun Ģablonlar oluĢturabiliriz. Bu aynen daktiloya baĢlıklı bir kâğıt takmak gibidir.
 Hazırladığımız belgeyi kaydederken Ģablon olarak bir isim vererek kaydedersek belge .dot uzantılı
 olarak template dizinine Ģablon olarak kaydedilir. Dosya menüsünden yeni komutunu seçtiğimizde
 kaydettiğimiz bu Ģablonu kullanarak yeni bir belge yaratabiliriz. Ayrıca word programı ile gelen birçok
 hazır Ģablonlarda vardır.
Otomatik kaydet: Araçlar-seçenekler menüsü ile word programının birçok ayarlarını yapabiliriz.
 Bunlardan biriside belgemizi her ...dakikada bir otomatik kaydetmesini sağlayan özelliktir. Böylece olası
 bir elektrik kesilmesinde belgemizin önemli bir bölümünü kurtarmıĢ oluruz.
Seçme iĢlemleri ve belge içerisinde hareket: Bir sözcüğü seçmek için çift tıklamak, bir paragrafı
 seçmek için üç kez tıklamak, bir cümleyi seçmek için Ctrl tuĢu ile birlikte herhangibir yerine tıklamak, bir
 bölgeyi seçmek için önce baĢ tarafını tıklayıp sonrada son tarafını Shift tuĢu ile tıklamak veya farenin
 sol tuĢuyla tıklayarak sürüklemek gerekir. Belge içerisinde bir bölümü değiĢtirmek için önce seçmek
 gerekir. O yüzden seçme iĢlemleri önemlidir. Satır baĢıda imleç ok Ģeklinde iken tıklamak satırı seçili
 hale getirir. Çift tıklamak paragrafı seçili hale getirir. Paragraf tanımı Enter tuĢuna bastıktan sonra
 tekrar Enter tuĢuna basıncaya kadar yazdığımız alandır. Satır içerisinde Home tuĢu imleci, satır baĢına
 End tuĢuda satır sonuna götürür. Ctrl+Home tuĢu belgenin en baĢına, Ctrl+End tuĢuda belgenin en
 sonuna götürür. Backspace tuĢu imlecin solundaki bir karekteri, Delete tuĢuda imlecin sağındaki bir
 karakteri siler.
Özel karakterleri görüntülemek: Standart araç çubuğunda bulunan ¶ simgesi yazımızı yazarken
 nerede boĢluk tuĢuna bastık, nerede Enter tuĢuna bastık, nerede tab tuĢuna bastık ve nerelerde sayfa
 sonu, bölüm sonu varsa gösterir. Böylece hatalarımızı denetleyebiliriz.
Otomatik düzelt özelliği: YanlıĢ yazılan bazı kelimeler otomatik olarak düzeltilir. (Program hafızasında
 varsa. YalnıĢ-yanlıĢ gibi). Ayrıca bu özelliği kullanarak sık yazdığımız bazı yazıların kısaltmalarını bu
 listeye ekleyebiliriz.
Tab(sekme) noktalarını kullanmak: yazımızda alt alta gelmesini istediğimiz sözcükleri boĢluk tuĢlarıyla
 değil oluĢturacağımız sekmelerle yapmalıyız. En çok kullandıklarımız, sol sekme, sağ sekme, orta
 sekmedir. (sol sekme sola, sağ sekme sağa, orta sekme ortaya hizalar)
Altbilgi, üstbilgi ve sayfa numarası eklemek: Belgemize Görünüm-Üstbilgi ve altbilgi seçeneği ile her
 sayfada yinelenen alt ve üst bilgiler ekleyebiliriz. Ayrıca sayfa numarası ekle seçeneği ilede otomatik
 sayfa numaraları oluĢturabiliriz.
Metni sütunlar halinde yazmak: Word programında yazılarımızı birden fazla sütunlar halinde
 yazabiliriz. Biçim-sütunlar seçeneği ile sütun ayarlarını yapabiliriz. (Sütun sayısı, geniĢliği, aradaki
 boĢluk, araya çizgi koymak gibi.)
BaĢlık biçimlerini kullanmak: Belgelerimizi hazırlarken, baĢlıkların aynı yazı tipinde olmasını sağlamak
 ve ileride içindekiler dizinini otomatik olarak oluĢturmak istiyorsak biçimlendirme araç çubuğunda
 bulunan stil kutusundaki baĢlık stillerini kullanmalıyız. (BaĢlık1, BaĢlık2 gibi)




       BAYRAM KEPENEK                                                   http://www.bayramkepenek.com
ÇALIŞMA NOTLARI                               WORD                                                           63

Metin kutuları ile çalıĢmak: OluĢturduğumuz metin kutusu içerisine yazdığımız yazıları biçimlendirebilir
  ve belgemizin istediğimiz yerine yerleĢtirebiliriz. Metin kutusu çerçevesini çift tıklayarak veya sağ
  tıklayarak birçok ayarları yapabiliriz. (çerçeve rengi, çizgi Ģekli, rengi, dolgu gibi)
BaĢlangıcı büyütmek: Paragrafın ilk harfini büyüterek belgemize hoĢ bir görünüm sağlayabiliriz. (Biçim-
  baĢlangıcı büyüt)
Belgeye resim eklemek: Ekle-resim menüsü ile çeĢitli resim dosyalarını belgemize yerleĢtirebiliriz.
  Resmi sağ tıklayarak resim biçimlendir seçeneği ile çeĢitli ayarları yapabiliriz. (Kaydırma seçenekleri,
  boyutlandırma, resim çerçevesi gibi) Kaydırma seçeneklerinden Kare seçeneğini seçersek resmi
  sayfada istediğimiz yere taĢıyabiliriz.. resmin gittiği yerde resme yer açılır ve yazılar resmin etrafında
  devam eder.
Ġçindekiler dizinini oluĢturmak: Belgemizi hazırlarken baĢlık stillerini kullandıysak ekle-baĢvuru-dizin
  ve tablolar seçeneği ile içindekiler tablosunu otomatik olarak oluĢturabiliriz. Daha sonra belgemize
  ekleme ve çıkarma yaptığımızda sayfa numaralarını otomatik olarak güncelleĢtirebiliriz.
Sütun sonu, sayfa sonu, bölüm sonu eklemek: Bir sütunu sona erdirme için ekle-kesme
  seçeneğinden sütun sonunu, sayfayı sonlandırmak için sayfa sonunu (Ctrl+Enter tuĢu aynı görevi
  yapar) bölümü sonlandırmak içinde bölüm sonunu seçeriz.
Paragraf ayarları: Sağ tuĢ ile paragraf seçeneğini seçerek veya biçim-paragraf seçeneğinden paragraf
  ayarlarını düzenleyebiliriz. (Ġlk satır girintisi, paragraf girintisi, paragraflar arasındaki aralık, satırlar
  arasındaki aralık gibi)
Yazıtipi ayarları: Sağ tuĢ ile yazıtipi seçeneğini seçerek veya biçim-yazıtipi seçeneğinden seçili metnin
  yazıtipi ayarlarını değiĢtirebiliriz. (Yazıtipi, altsimge, üstsimge, karakter aralıklarını artırma azaltma,
  değiĢik metin efektleri ekleme gibi.)
Belgeye tablo eklemek ve düzenlemek: Tablo-ekle seçeneği ile belgemize tablo ekleyebiliriz.
Makro Kaydetmek: Araçlar-makro-yeni makro kaydet ile yaptığımız bir dizi iĢlemi makro olarak
  kaydedip, daha sonra tek tıklamayla bu iĢlemlerin sırasıyla yapılmasını sağlayabiliriz. Ġstersek
  kaydettiğimiz makro için araç çubuklarında bir düğme oluĢturup (görünüm-Araç Çubukları-ÖzelleĢtir.)
  bu düğme vasıtasıyla makroyu çalıĢtırabiliriz.
Heceleme: Araçlar-Dil-Heceleme menüsü ile satır sonuna gelen kelimelerin uygun hecelerden
  bölünerek (- iĢaretiyle) satırın doldurulmasını otomatik olarak sağlayabiliriz. (Bu yazıda heceleme
  kullanılmıĢtır.)
Madde ĠĢaretleri ve Numaralandırma: Biçim menüsünde bulunan bu seçenek ile belgemizde numaralı
  veya madde im‟li listeler oluĢturabiliriz.
Kenarlıklar ve Gölgelendirme: Biçim menüsünde bulunan bu seçenek ile yazımıza kenarlık ve arka
  plan ekleyebiliriz.
Bazı önemli kısayol tuĢları:
CTRL+Enter – Sayfa sonu ekler. (yeni bir sayfadan devam)
CTRL+SHIFT+BoĢluk– Satır sonlarında bölünmez aralık ekler.
SHIFT+F3 – Küçük-Büyük harf değiĢimi sağlar. (Her vuruĢta değiĢir. Hepsi büyük, Ġlk harfleri büyük,
  Normal yazım)
ALT+Fare Sol TuĢ – Dikey seçim yapabiliriz.
CTRL+SHIFT+4 – üs yazmak için (Xy Gibi)
CTRL+SHIFT+0 – alt simge yazmak için (Xy Gibi)
SHIFT+Enter – Bir listede boĢluk yaratır. Tekrar Enter‟a basılınca, liste kaldığı yerden devam eder.
CTRL+Z – Son yaptığımız iĢlemi geri alır. (CTRL+Y yineler)
CTRL+N – Yeni Belge yaratır.
CTRL+S – Kaydet
CTRL+O – Önceki Belgeleri Aç
ALT+F4 – Programı kapatır.
SHIFT+F5 – Belge içerisinde son düzeltme yaptığımız noktaya gider(Yeni açılan bir belgede, belge
kapatılmadan önce imlecin bulunduğu noktaya gider)




       BAYRAM KEPENEK                                                     http://www.bayramkepenek.com
ÇALIŞMA NOTLARI                               İNTERNET                                                       64


   ĠNTERNET ÇALIġMA NOTLARI
Ġnternet Nedir?: Ġnternet, Dünya üzerindeki bilgisayar ağlarının
  birbirleri ile bağlanması sonucu ortaya çıkmıĢ, herhangi bir
  yöneticisi ve sınırlaması olmayan, uluslar arası bir bilgisayar ve
  iletiĢim ağıdır. Ġnternete bağlanmak için; Öncelikle bir
  bilgisayar(her ne kadar cep telefonu, televizyon vs. gibi
  cihazlarla da bağlanabilse bile), modem, çevirmeli ağ
  yapılandırması,      Bir    internet   hesabı     (Ġnternet    servis
  sağlayıcılarından(ISS) alınan kullanıcı adı, Ģifre ve telefon
  numarası), telefon hattı ve internetteki sayfaları görüntüleyen bir
  internet browser (ör: internet Explorer) gereklidir.
WWW (World Widw Web) : Dünya çapında ağ. Hipertext tabanlı,
  dağıtılmıĢ internet bilgi sistemi.
http: Internet üzerinde HTML sayfalarının aktarılması için
  "HyperText Transport Protocol" isimli standart bir protokol
  kullanılır.
HTML: HTML (HyperText Markup Language) World Wide Web'in bilgi görüntülemekte kullandığı dosya
  formatıdır. HTML sayfaları kullanarak metinler değiĢik Ģekillerde ekrana getirilebilir, sayfalara resim, ve
  ses eklenebilir.
IP Numarası: Bilgisayarlar, internette birbirlerini kelimelerle değil sayılarla tanırlar. Bu yüzden Internet'e
  bağlı olan her bilgisayarın birbirinden farklı bir numarası olması gereklidir. Bu numaraya IP numarası
  adı verilir ve 192.163.144.21 gibi üç haneli dört adet rakamdan oluĢur
Alan Adı: IP‟ler sayılarla ifade edilmektedir ve akılda kalması zordur. Bu nedende alan adı sunucuları
  IP‟leri çözümleyerek alan adına dönüĢtürür. Örneğin 195.168.1.36 IP iken www.meb.gov.tr alan adıdır.
  Alan adları URL olarak da ifade edilebilir. Verilen örnekten anlaĢılacağı üzere alan adının hatırda
  kalması daha kolaydır.
      Ülkemizde alan adı iĢlemlerini Orta Doğu Teknik Üniversitesi www.nic.tr adresinden
  gerçekleĢtirmektedir. Türkiye‟de herhangi bir kuruluĢ veya birey internet sitesi için alan adı almak
  istiyorsa www.nic.tr adresine baĢvurarak belirli kıstaslar çerçevesinde istediği alan adını alabilir. Yalnız
  alan adı almak internet sitesi kurmak için yeterli değildir. Buna ilave olarak sayfayı oluĢturan bilgileri
  kaydetmek için kiralık alan (hosting) almak ve bunu kiralık alanın alan adıyla iliĢkilendirmek
  gerekmektedir.
TCP/IP: Transmission Control Protocol/Internet Protocol cümlelerinin kısaltılmıĢ halidir. Internet'i
  oluĢturan protokollerdir. Internet üzerinde bilgisayarların birbirleriyle anlaĢmalarını sağlayan ortak dildir.
DNS: Domain Name System (Alan Adı Sistemi) Bağlanılan sunucu ismini açık Internet adresine
  çevirmek için kullanılan bir mekanizmadır. Internet üzerinde aynı adlı iki veya daha fazla sunucu
  isminin olmaması da yine DNS sistemi sayesinde gerçekleĢmiĢtir. Hangi sayının ( IP Numarası ) hangi
  isme karĢılık geldiğini aklında tutan geniĢ ve dağıtık bir veritabanıdır.
Download : Ġnternet üzerinden, bilgisayarımıza veri aktarımı.
Upload: Bilgisayarımızdan, internet
  sunucusuna veri aktarımı.
Alan Adı Uzantıları:
    .com Ticari kuruluĢ.
    Ör: http://www.hepsiburada.com
    .edu Eğitim Öğretim.
    Ör: http://www.akdeniz.edu.tr
    .gov Resmi siteler.
    Ör: http://www.dsi.gov.tr
    .mil Askeri siteler.
    Ör: http://www.tsk.mil.tr
    .net Servis sağlayıcılar.
    Ör: http://www.e-kolay.net
    .org Kar amacı olmayan
  organizasyonlar.
    Ör: http://mmo.org.tr
URL: (Uniform Resource Locator) Web
  üzerinde ulaĢtığınız yerin kimliğini


        BAYRAM KEPENEK                                                    http://www.bayramkepenek.com
ÇALIŞMA NOTLARI                              İNTERNET                                                       65

  belirler. Ör: http://www.kepenek.com.tr.tc
e-mail (e-posta): Elektronik Posta. ĠletiĢim kanalları kullanılarak bilgisayar üzerinden mesaj alıĢveriĢi. E-
  posta mesajları genel olarak metin formatındadır. Ancak grafik veya baĢka veri tiplerini mesajınıza
  iliĢtirip gönderebilirsiniz. Ġnternette ücretsiz olarak e-mail hizmeti veren birçok site mevcuttur. Bunlardan
  bazıları Hotmail (bkepenek@hotmail.com), Google‟un gmail (b.kepenek@gmail.com) ve Yahoo
  (bayramkepenek@yahoo.com) en çok kullanılanlardır. 2 GB hatta bunun üzerinde mailleriniz için
  saklama alanı vermektedirler. Ġlgili sitelere girerek sizde yeni bir mail adresi alabilirsiniz.
INTERNET TARAYICISI (Internet Browser): Internet sayfalarını görüntülemek için Internet Browser
  programına ihtiyaç vardır. Çok çeĢitli internet Browser programları vardır. Windows ile birlikte kurulan
  Internet Explorer bunların baĢında gelir. FireFox, Mozilla gibi ücretsiz programlarıda kullanabilirsiniz.
  Internet Explorer programının son sürümü olan 7.0 ile birçok yeni özellikler getirilmiĢtir (Internet
  sayfalarını çoklu pencerelerde açmak gibi).
Internette Arama Yapma: Internette bulunan bilgi kaynaklarına ulaĢmak için Arama Motorlarını
  kullanırız. Bunlardan en çok kullanılan ve en hızlı arama yapan arama motoru. Google’dur.
  www.google.com.tr adresinden Türkçe arama sayfasına ulaĢabiliriz. Arama yaparken seçtiğimiz
  kelimelerin tümünü içeren siteler aranır ve bulunur. Ör: Bayram Kepenek kelimesini içeren sayfaları
  arattığımızda Bayram ve Kepenek kelimelerini içeren siteler bulunur. Bu iki kelimenin yan yana
  bulunmasını istiyorsanız kelimeyi “ içinde yazmalısınız (“Bayram Kepenek”), aramada bulunmasını
  istemediğiniz kelimelerin baĢına – koyunuz (bayram –kepenek yazarsanız bayram kelimesini içeren
  ama kepenek kelimesini içermeyen siteler bulunur). Kelimelerin baĢına koyacağınız + iĢareti de o
  kelimeleri aramaya ekler.
Resimleri diske kaydetme: Resim üzerine sağ tıklayıp Resmi Farklı Kaydet seçeneği ile açılan
  pencerede kayıt yerini ve dosya adını belirleyerek diske kaydedebiliriz.
Dosya indirme(Download): Internet sayfalarında bulunan dosyaları diskimize kaydetmek için, dosyanın
  link‟i üzerine sağ tıklayıp “Hedefi Farklı Kaydet” seçeneği ile açılan pencereden kayıt yerini ve dosya
  adını belirleyerek diske kaydedebiliriz. Bunun dıĢında dosya indirme programları kullanarak ta aynı
  anda birden fazla dosyayı indirme ve yarım kalan indirme iĢlemlerini daha sonra kaldığı yerden
  tamamlama gibi kolaylıklar kullanabiliriz (Flashget programı bunların içinde en çok kullanılanlardandır.)
Sık Kullanılanlar: Her seferinde internete girerken internet sayfasının adresini baĢlık çubuğuna
  yazmaktansa sık girdiğimiz siteleri Sık Kullanılanlar‟a ekleyerek, sık kullanılanlar menüsünden tek
  tıklamayla bu sitelere bağlanabiliriz. Açık bulunan siteyi sık kullanılanlara eklemek için, Sık Kullanılanlar
  menüsünden, Sık Kullanılanlara Ekle seçeneğini tıklar ve açılan pencereye siteyi bize hatırlatacak bir
  isim veririz (Ctrl+D tuĢları açık olan siteyi direk sık kullanılanlar listesine ekler). Sık Kullanılanlar
  Listesini Düzenle seçeneği Sık kullanılanlar listesinde düzenlemeler yapmamızı sağlar (isim değiĢtirme,
  adres değiĢtirme, klasör belirleme gibi)
Internet Seçenekleri: Internet Explorer ile ilgili birçok ayarları bu seçenekten yaparız (örneğin giriĢ
  sayfasını belirleme)
Outlook Express ile Posta alma ve Gönderme: Outlook Express e-postalarımızı alıp göndermeye
  yarayan bir programdır. Bu program ile Hotmail, msn, gmail gibi posta hesaplarımızı yapılandırarak
  posta hesabı oluĢturabilir ve bu hesaplar üzerinden posta gönderebiliriz. gönderdiğimiz postalara resim
  dosya gibi ekler koyabiliriz.
Internet Güvenliği: Internet üzerinden bilgisayarımıza virüs, trojen, gibi birçok saldırılar olabilir. Bunun
  için bunlara karĢı gerekli önlemler alınmalı Antivirus veya Internet Security gibi koruyucu programlar
  kullanmalı. Nereden geldiği belli olmayan e-posta veya dosyalar virüs taramasından geçirilmeden
  açılmamalı, internette kullandığımız Messenger ve diğer Ģifreler kimseye verilmemelidir.




        BAYRAM KEPENEK                                                   http://www.bayramkepenek.com

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Stats:
views:139
posted:4/3/2010
language:Turkish
pages:70