Dây Nhãn Lồng by hoanglap45

VIEWS: 5,826 PAGES: 8

									Dây Nhãn Lồng http://forum.ctu.edu.vn/viewtopic.php?t=8921&view=previous

Dây Nhãn Lồng
Tên khoa học: Passiflora foetida L.. Họ: Nhãn Lồng Passifiloraceae. Tên tiếng Anh: Herbaceous climber with gladulous hairs.

Hoa nhãn lồng

Nhãn Lòng (Chùm Bao) - Tên khoa học: Passiflora foetida, L. (1753). Họ Passifloraceae (họ Chùm Bao, Lạc Tiên), bộ Violales. - Tên Anh: Love-in-a-mist, running pop (Nam Phi), scarlet fruited passion flower (Hawaii), stinking passion flower, wild water lemon. - Phân bố: Mọc hoang trên đất cao (0/ ngập nước) tại các quốc gia nhiệt đới và bán nhiệt đới ở châu Á, Phi, Mỹ và châu Đại Dương. - Đặc tính thực vật: Cỏ hằng/ đa niên, thân dây dài 1-5 m, mang đầy lông tơ. Lá đơn, mọc xen, phiến lá dài 5-15 cm, có 3 hoặc 5 thuỳ. Cuống hoa mọc từ nách lá, dài 3-5 cm. Hoa có 5 cánh, đường kính 3-5 cm, màu trắng đến tím nhạt hoặc ửng hồng, mang 2 hàng chỉ nhị đực màu tím. Năm nhị đực gom thành ống ở giữa cùng vòi nhuỵ chẻ 3. Trái bầu dục, dài 2-3 cm, láng, được các lá bắc đầy lông bao phủ. Trái sống màu xanh, chín vàng, cam đến đỏ. Hột đen, có 1 lớp "cơm" bao phủ, ăn có mùi thơm và vị chua ngọt (ca dao miền Nam có câu: "Chim Quyên ăn trái Nhãn Lòng,..."! Chử "Lòng" 0/ có Ô, vì là...lòng dạ! ). Số nhiễm thể n=10. (trích từ CABI, 2004) Nhãn Lòng bị coi là cỏ dại trên nhiều rẫy trồng hoa màu và vườn cây ăn trái tại các nước (dây Nhãn Lòng mang mầm bệnh virus gây bệnh Khảm, là ký chủ trung gian truyền bệnh cây trồng! ). Cây phát tán nhờ chim (ăn trái và tiêu ra phân còn lẫn hột). Tuy nhiên, dây Nhãn Lòng cũng được trồng theo hàng rào làm cảnh (nhờ hoa đẹp). Đọt lá được luộc chín làm rau có dược tính tốt (trị mất ngủ). Nhiều nước châu Âu đã trích chất passiflorine từ dây Nhãn Lòng làm 1 loại an thần nhẹ, giúp dễ ngủ. Đông y cũng dùng thân, lá Nhãn Lòng phơi khô, nấu uống giúp người lớn tuổi dễ ngủ (và ít bị biến chứng như thuốc ngủ) tương tự lá Vông Nem và... chỉ nhị đực hoa Sen (liên tu)!
Gửi: Thứ Hai, 25 tháng 4 năm 2005 08:14 Chiều Tiêu đề: Dây Nhãn Lòng

Nhãn Lòng (Chùm Bao) - Tên khoa học: Passiflora foetida, L. (1753). Họ Passifloraceae (họ Chùm Bao, Lạc Tiên), bộ Violales. - Tên Anh: Love-in-a-mist, running pop (Nam Phi), scarlet fruited passion flower (Hawaii), stinking passion flower, wild water lemon. - Phân bố: Mọc hoang trên đất cao (0/ ngập nước) tại các quốc gia nhiệt đới và bán nhiệt đới ở châu Á, Phi, Mỹ và châu Đại Dương. - Đặc tính thực vật: Cỏ hằng/ đa niên, thân dây dài 1-5 m, mang đầy lông tơ. Lá đơn, mọc xen, phiến lá dài 5-15 cm, có 3 hoặc 5 thuỳ. Cuống hoa mọc từ nách lá, dài 3-5 cm. Hoa có 5 cánh, đường kính 3-5 cm, màu trắng đến tím nhạt hoặc ửng hồng, mang 2 hàng chỉ nhị đực màu tím. Năm nhị đực gom thành ống ở giữa cùng vòi nhuỵ chẻ 3. Trái bầu dục, dài 2-3 cm, láng, được các lá bắc đầy lông bao phủ. Trái sống màu xanh, chín vàng, cam đến đỏ. Hột đen, có 1 lớp "cơm" bao phủ, ăn có mùi thơm và vị chua ngọt (ca dao miền Nam có câu: "Chim Quyên ăn trái Nhãn Lòng,..."! Chử "Lòng" 0/ có Ô, vì là...lòng dạ! ). Số nhiễm thể n=10. (trích từ CABI, 2004) Nhãn Lòng bị coi là cỏ dại trên nhiều rẫy trồng hoa màu và vườn cây ăn trái tại các nước (dây Nhãn Lòng mang mầm bệnh virus gây bệnh Khảm, là ký chủ trung gian truyền bệnh cây trồng! ). Cây phát tán nhờ chim (ăn trái và tiêu ra phân còn lẫn hột). Tuy nhiên, dây Nhãn Lòng cũng được trồng theo hàng rào làm cảnh (nhờ hoa đẹp). Đọt lá được luộc chín làm rau có dược tính tốt (trị mất ngủ). Nhiều nước châu Âu đã trích chất passiflorine từ dây Nhãn Lòng làm 1 loại an thần

nhẹ, giúp dễ ngủ. Đông y cũng dùng thân, lá Nhãn Lòng phơi khô, nấu uống giúp người lớn tuổi dễ ngủ (và ít bị biến chứng như thuốc ngủ) tương tự lá Vông Nem và... chỉ nhị đực hoa Sen (liên tu)! Bạn NgMChien có thể nhầm dây Nhãn Lòng với dây Lạc Tiên (do GSư Tôn Thất Trình ghi 0/ rõ trong sách "Các loại cây ăn trái có triễn vọng xuất khẩu"). Dây Lạc Tiên (theo cách gọi của GSư TTTrình) là loại cây cùng chi (genus) với Nhãn Lòng có tên khoa học là Passiflora edulis, Sims.). Xin đề nghị gọi tên dây Lạc Tiên (vì đẹp, như GSư Trình đã gọi) cho loài Passiflora edulis (dù 1 số người miền Bắc cũng gọi Nhãn Lòng là Lạc Tiên) là 1 loại dây leo (theo giàn), có trái tròn/bầu dục to (đường kính 7-10 cm), ở ĐBSCL nông dân thường gọi là Chanh Dây/Chanh Sô-đa (có lẻ vì dạng trái hơi giống trái chanh???), dân ĐàLạt gọi là dây Mát Mát (trái có bán thường xuyên tại chợ Dalat), dân Bảo Lộc và Di Linh gọi là Mê Ly (từ tên tiếng Anh là "passion fruit/passion vine" và tiếng Pháp là "passion": say đắm! ). Loài cây trồng này khó cho trái tự nhiên ở ĐBSCL (nếu đem giống từ Dalat về trồng). Tuy vậy, từ sau 1975 một vài giống đã được di thực về và cho trái tốt tại Cần Thơ và An Giang (kể cả trên đất phèn vùng Tứ Giác Long Xuyên!). Dịch trái Lạc Tiên dùng làm nước quả rất tốt (đã sản xuất tại TPHCM, uống hoặc làm cocktail rất ngon! ). Trong dịp khác (ở chuyên đề cây ăn trái), sẽ giới thiệu thêm về cây ăn trái có triễn vọng này đến các bạn vì loại cây này nếu được trồng quanh nhà sẽ rất có lợi cho trẻ em nghèo nông thôn!

Day nhãn lồng là loài dây hoang dại. Không ai trồng cả. Trái chín ăn có vị ngọt và hơi chua nên trẻ nhỏ thích ăn. Lúc tôi còn nhỏ cũng thương hay hái ăn. Vị của nó ít chua hơn trái chanh dây.

Hình: Trái chanh dây (có đúng không anh Chiến). Bạn Chiến thân mến, Có lẻ bạn còn hơi hiểu lầm 1 chút giữa giá trị của trái Nhãn Lòng và Lạc Tiên: a- Nhãn Lòng (Chùm Bao): Là loài cây hoang dại, bò lan dưới đất hay mọc leo theo hàng rào (trên các nơi cao ráo, 0/ ngập nước). Trái rất nhỏ (đường kính khoảng 2 cm). Ở ĐBSCL, trẻ em nghèo nông thôn thường chỉ ăn chơi (dù chua ngọt, hơi thơm). Trái Nhãn Lòng trồng để ăn hoàn toàn 0/ có giá trị kinh tế, ngoại trừ trích lấy chất passiflorine giúp ngủ ngon (có thể luộc chấm mắm, cá/thịt kho như Ô. Xê giới thiệu cũng giúp giảm stress sau 1 ngày làm việc căng thẳng! ). Về mặt này thì dây Nhãn Lòng hơn hẳn Lạc Tiên. Ngày xưa, trong những năm khẩn hoang đất phương Nam, dân miền Nam có câu ca dao: Chim Quyên ăn trái nhãn lòng, Thia Thia quen chậu, vợ chồng quen hơi!

để nói tình nghĩa vợ chồng, và ví von với 1 loài cây mộc mạc, hoang dại, nhưng rất phổ biến ở vùng đất còn hoang hóa này (Ô. Xê có thể trích dẫn thêm ở các sách của nhà văn Sơn Nam! Và có thể chứng minh xem con cá Thia Thia có quen chậu 0/? ) b- Lạc Tiên (chanh dây/chanh sô-đa/mát mát/dây mát/mê-ly): Là loại cây ăn trái có triễn vọng (promising fruit) của các nước đang phát triễn (Philippines đang khuyến khích trồng để lấy nước quả (juice) đóng hộp). Vì dây Lạc Tiên đã được trồng gần 20 năm nay ở ĐBSCL, rãi rác tại CầnThơ (kể cả trong vườn quả ĐCHT, và khu 1 ĐCHT như cô TThủy giới thiệu!), Phong Điền (Cần Thơ), Tịnh Biên (AnGiang), Hòn Đất (KiênGiang) và cả ở trại Giống Cây Trồng Đồng Tiến của TPHCM với trái rất sum suê. Đây đúng là loại trái cây rất triễn vọng (vì sống tốt trên đất chua phèn). Chắc Ô. Xê nên chuyển Lạc Tiên sang mục Cây ăn trái, tôi sẽ gởi ít ảnh giới thiệu thêm! Trái Lạc Tiên lớn hơn trái Nhãn Lòng nhiều (4-10 cm) và là trái cây giải khát thơm, chua (nhớ thêm đường! ) hiện đã được đóng hộp tại TPHCM. Tôi nghe nói 1 Công ty tư nhân đang thu mua loại trái này rất nhiều để đóng hộp, nhưng do thiếu đầu tư sản xuất nên nguồn nguyên liệu 0/ đều (Dalat vẫn trồng 0/ nhiều!). Xin bổ sung 1 ít ý. Thân ái, (em-ty) Câu ca này, người dân miền Trung của em cũng đã hát từ lâu lắm rồi ! Họ còn tiếp ở câu ca: Chim Quyên ăn trái nhãn lồng, Lia thia quen chậu, vợ chồng quen hơi. ... Chim Quyên xuống đất ăn trùng, Anh hùng lỡ vận, lên rừng đốt than ! ... Chim Quyên xuống suối tha mồi, Thấy em lao khổ, anh ngồi sao yên ? ... Chim Quyên từ bỏ thôn Ðoài, Quyên buồn thảm thiết, gọi ai chiều chiều ? Gic: mời mọi người về thăm vườn nhãn Hưng Yên. Trước hết cần hiểu đây là loài nhãn (Dimocarpus longan Lour). Nơi đây có cây Nhãn Tổ khoảng 300 năm tuổi, nhưng thực ra cây hiện sống chỉ là 1 nhánh mọc lên từ rễ của cây đó. (Cây Nhãn Tổ original bị đốt cháy từ lâu). Hiên cây này còn ra hoa trái, nhưng rất kém và thất thường, không thể so về chất lượng với những cây mới trồng cách đây 2-3 năm!

Cây Nhãn Tổ Gic quan niệm tất cả các loại nhãn đều chỉ là 1 loài, còn những tên gọi khác nhau, người ta quen gọi là giống này, giống khác, thực ra chỉ là những cấp phân loại dưới loài thôi (phụ loài, biến chủng, chủng…), Gic tạm gọi là chủng. Các chủng nhãn đều thụ phấn chéo cho nhau được, và thế hệ con cháu cùng vẫn hữu thụ, nghĩa là có thể sinh sản tiếp. So với Thế giới thì sản lượng nhãn VN rất khiêm tốn. Còn so sánh trong Việt Nam thì đồng bằng sông Cửu Long là nơi có diện tích trồng nhãn lớn nhất cả nước (tới 7080% diện tích trồng nhãn cả nước). Các chủng nhãn có ở nước ta: Nhãn long, Nhãn Tiêu Huế, Nhãn Xuồng cơm vàng; Nhãn cùi, Nhãn Lồng, Nhãn Hương Chi, Nhãn Đường phèn, Nhãn nước, Nhãn thóc, Nhãn bàm bàm v.v… - 7 thứ liệt kê sau cùng có ở vườn nhãn Hưng Yên. 3 thứ trên cùng là ở Huế và trong Nam. Tên gọi thường do tính chất hoặc hình thái quả. Cũng có tên dùng chỉ người sáng tạo, lai ghép ra chủng nhãn, ví dụ Nhãn Hương Chi là do cụ Hương Chi tạo ra. Hiện nay chủng này được trồng nhiều do năng xuất cao, quả ngon, và nhất là ít khi bị mất trắng do thời thiết không thuận. Bởi vì nó ra hoa kết trái 3 đợt (trên 1 chùm), nếu đợt này hỏng thì đợt

khác sẽ đậu.

Hoa nhãn trong đêm

Hoa cây nhãn thuộc chủng Hương Chi Hiện nay, nói Nhãn Lồng, người Bắc nghĩ ngay đến các loại nhãn ngon ở Hưng Yên, đó là quan niệm thông thường. Nhưng thực ra, tên Nhãn Lồng có xuất xứ khác. Những người trồng nhãn lâu năm ở Hưng yên cho rằng, tên gọi này phản ảnh bản chất quả nhãn: Cùi nhãn lồng thường dày, hơi “xù xì gân guốc”, phần đáy quả có 2 dẻ cùi LỒNG VÀO NHAU như đố và mộng trong nghề mộc. Quan sát nhiều quả thấy hai dẻ cùi lồng vào nhau rất khéo, rất khít. Cùi quả của những thứ nhãn khác không có tính chất ấy. Cũng ít người muốn trồng những loại nhãn đặc biệt ngon, ví dụ nhãn đường phèn, vì những loại như thế thường năng xuất thấp, so với những loại chất lượng kém hơn thì thu hoạch không bằng. Những cây nhãn ngon thường không để kinh doanh, dùng trong gia đình hoặc biếu tặng.

Hai dẻ cùi ở phần đáy quả lồng vào nhau Có những cách giải thích tên Nhãn Lồng là do người ta đan lồng chụp ngoài chùm quả chống dơi và chim chóc ăn quả. Nhưng người Hưng Yên nghĩ đó là cách giải thích của những người ngoài tỉnh, của các học giả trong và ngoài nước, của những nhà làm từ điển, chứ không phải của dân gốc vùng nhãn! Nhãn Hưng Yên, dù là những cây sai quả nhất hiện cũng chẳng thấy ai dùng phương tiện gì bọc ngoài chùm quả. Quả sai và nặng quá, thường người ta phải lấy gậy chống cho khỏi gẫy cành.

Chùm nhãn trên 2 KG

Chống cành cho khỏi gẫy. Nhãn Long là chủng nhãn ở trong Nam. Còn Long nhãn thì là cùi nhãn được tách bỏ hạt, thường được sấy khô. Long nhãn dùng ăn chơi như một loại mứt khô, nấu chè, ngâm rượu uống. Có thời kỳ xuất khẩu được nhiều nhiều sang Trung Quốc. Nay kém hơn. Để làm long thường người ta không dùng nhãn ngon, người Hưng Yên thường nhập nhãn Yên Bái và các nơi khác về để làm long (nhãn). Nhãn ngon thì có người đặt mua tận gốc, thậm chí đặt trước, cho từng cây, và giá cao hơn nhiều so với loại dùng để làm long. Lượm lặt vài chuyện góp vui, nhân thấy mọi người rất sôi nổi bàn về Dây Nhãn Lòng của Nam Bộ.


								
To top