PENGGUNAAN SISTEM MAKLUMAT GEOGRAFI UNTUK MERAMAL KERUNTUHAN CERUN by axu10828

VIEWS: 6,058 PAGES: 186

									PENGGUNAAN SISTEM MAKLUMAT GEOGRAFI UNTUK MERAMAL

         KERUNTUHAN CERUN DI PULAU PINANG




            FATIMAH SHAFINAZ BTE AHMAD




                   Tesis ini dikemukakan
           sebagai memenuhi syarat penganugerahan
           ijazah Sarjana Kejuruteraan (Geoteknik)




                 Fakulti Kejuruteraan Awam
                Universiti Teknologi Malaysia




                         MEI 2005
                                                                         PSZ 19:16 (Pind. 1/97)

                        UNIVERSITI TEKNOLOGI MALAYSIA

     BORANG PENGESAHAN STATUS TESIS
    JUDUL :      PENGGUNAAN SISTEM MAKLUMAT GEOGRAFI UNTUK
                  MERAMAL KERUNTUHAN CERUN DI PULAU PINANG



                          SESI PENGAJIAN :       2004/2005


    Saya                       FATIMAH SHAFINAZ BTE AHMAD
                                             (HURUF BESAR)

mengaku membenarkan tesis (PSM/Sarjana/Doktor Falsafah)* ini disimpan di Perpustakaan
Universiti Teknologi Malaysia dengan syarat-syarat kegunaan seperti berikut :

1. Tesis adalah hakmilik Universiti Teknologi Malaysia.
2. Perpustakaan Universiti Teknologi Malaysia dibenarkan membuat salinan untuk tujuan
   pengajian sahaja.
3. Perpustakaan dibenarkan membuat salinan tesis ini sebagai bahan pertukaran antara
   institusi pengajian tinggi.
4. **Sila tandakan ( )

                SULIT            ( Mengandungi maklumat yang berdarjah keselamatan atau
                                 kepentingan Malaysia seperti yang termaktub di dalam AKTA
                                 RAHSIA RASMI 1972)

                TERHAD           ( Mengandungi maklumat TERHAD yang telah ditentukan oleh
                                 organisasi/badan di mana penyelidikan dijalankan)

                TIDAK TERHAD

                                                                   Disahkan oleh


_______________________________________                 _______________________________
       (TANDATANGAN PENULIS)                              (TANDATANGAN PENYELIA)


Alamat Tetap:
  NO 16, JALAN NP 3/1,

 TAMAN NUSA PERINTIS 1,                            PM DR MOHD ZULKIFLI B. MOHD YUNUS
                                                              Nama Penyelia
 81550 GELANG PATAH, JOHOR.

Tarikh :          3 MEI 2005                         Tarikh :        3 MEI 2005




CATATAN : * Potong yang tidak berkenaan.
          ** Jika tesis ini SULIT atau TERHAD, sila lampirkan surat daripada pihak
             berkuasa/organisasi berkenaan dengan menyatakan sekali sebab dan tempoh tesis ini
             perlu dikelaskan sebagai SULIT atau TERHAD.
            Tesis dimaksudkan sebagai tesis bagi Ijazah Doktor Falsafah dan Sarjana secara
             penyelidikan, atau disertasi bagi pengajian secara kerja kursus dan
             penyelidikan atau Laporan Projek Sarjana Muda (PSM).
       "Kami akui bahawa kami telah membaca karya ini dan pada pandangan
        kami karya ini adalah memadai dari segi skop dan kualiti untuk tujuan
             penganugerahan ijazah Sarjana Kejuruteraan (Geoteknik).”




             Tandatangan           :      ....................................................
             Nama Penyelia I       :      Prof. Madya Dr. Mohd Zulkifli b. Mohd Yunus
                                          ....................................................
             Tarikh                :                       3 MEI 2005
                                          ....................................................




             Tandatangan           :      ....................................................
             Nama Penyelia II      :      Prof. Madya Dr. Khairul Anuar b.
                                          ....................................................Kassim
             Tarikh                :                       3 MEI 2005
                                          ....................................................




* Potong yang tidak berkenaan.
                                                                                                          ii




Saya akui tesis ini adalah hasil kerja saya sendiri kecuali nukilan dan ringkasan yang
tiap-tiap satunya telah saya jelaskan sumbernya.




               Tandatangan      :     .................................................................
               Nama Penulis     :      FATIMAH SHAFINAZ BTE AHMAD
                                      .................................................................
               Tarikh           :                            3 MEI 2005
                                      .................................................................
                                                            iii




                        DEDIKASI




                    Buat suami tercinta,
               Mohamad Faizal bin Mohsin
    Segala jasa dan pengorbananmu tidak ternilai........


                 Buat anakanda tersayang,
               Faiezun bte Mohamad Faizal
                  Sumber inspirasiku........


         Buat ayahanda dan bonda yang dikasihi,
Hj. Ahmad bin Hassan dan Hajjah Hindon bte Abd. Rahman
      Doa dan pengorbanan tidak dapat ku balas........


                     Buat adik-adikku,
         Mohd. Fasyakireen dan Faizal Shazwan
    Jadikan kejayaan ini sebagai pendorong kalian........


     Serta semua ahli keluarga yang selalu diingati......


               Semoga di berkati Allah s.w.t
                                                                                   iv




                                PENGHARGAAN




       Dengan Nama ALLAH Yang Maha Pemurah Lagi Maha Mengasihani Segala
Puji-Pujian hanyalah bagi ALLAH s.w.t., Tuhan Sekian Alam. Selawat dan salam ke
atas junjungan besar Nabi Muhammad s.a.w..


       Syukur Alhamdulillah, dengan keizinan dan limpah kurnia ALLAH s.w.t.,
akhirnya penyelidikan ini dapat disempurnakan dengan jayanya. Semoga segala
usaha yang dijalankan diberkati dan dirahmati Nya.


       Terlebih dahulu, penulis ingin mengucapkan jutaan terima kasih dan
penghargaan yang tidak terhingga buat penyelia penyelidikan ini, Prof. Madya Dr.
Mohd. Zulkifli bin Mohd. Yunus yang tidak jemu-jemu memberi tunjuk ajar, nasihat
serta pandangan mengenai kajian ini.


       Di kesempatan ini juga, saya ingin mengucapkan ribuan terima kasih kepada
Prof. Madya Dr. Khairul Anuar bin Kassim dan Dr. Kamarudin bin Ahmad di atas
tunjuk ajar dan nasihat yang di hulurkan. Tak lupa juga buat Dr Mahadzer Mahmud
dari IKRAM yang menyumbangkan data dalam kajian ini. Terima kasih yang tidak
terhingga juga kepada NSF yang membiayai pengajian ini.


       Tidak ketinggalan, ucapan terima kasih buat teman-teman dan individu-
individu yang telah membantu secara langsung dan tidak langsung di dalam kajian
ini. Segala sokongan ikhlas dari kalian semua amatlah di hargai.


                                                       Fatimah Shafinaz bte Ahmad,
                                                                     UTM Skudai.
                                                                                        v




                                     ABSTRAK




       Tanah runtuh merupakan bencana yang menyebabkan kehilangan nyawa dan
harta benda serta melibatkan analisis kompleks kerana melibatkan pelbagai faktor.
Selain dari itu, kaedah konvensional bagi meramal kejadian tanah runtuh mengambil
masa lama. Sistem Maklumat Geografi (SMG) digunakan sebagai alatan untuk
meramal tanah runtuh kerana dapat mengawal data yang besar, menyediakan
persekitaran untuk analisis dan paparan keputusan dengan satu set alat bagi dapatan,
simpanan, pengawasan, integrasi, manipulasi, analisis dan paparan data geografi
(ruang dan atribut) dari dunia sebenar. Terdapat lapan faktor yang diambil kira bagi
meramal kejadian tanah runtuh iaitu hujan, saliran, jenis tanah, kecerunan, air bumi,
guna tanah, hakisan dan galian. Penggunaan komputer dipercayai dapat membantu
dalam pemetaan tanah runtuh dan SMG merupakan penyelesaian kepada masalah
tersebut. Kelebihan penggunaan teknologi ini ialah wujudnya model tanah runtuh
dengan pengiraan keputusan dan kemasukan pengubahsuaian. Keunikan SMG ialah
kebolehan menggunakan data pelbagai koordinat dan penyatuan model kejuruteraan
terutama kejuruteraan awam di mana pengurusan data ruang penting bagi analisis.
Secara khusus, kajian ini dibuat bagi membuktikan keupayaan SMG
mempersembahkan data dan menganalisa keputusan dalam bentuk peta bagi
mengenal pasti kawasan kritikal tanah runtuh. Hasil akhir dalam kajian ini adalah
peta tanah runtuh dan antara muka pengguna.
                                                                                        vi




                                      ABSTRACT




       Landslide constitutes one of the major hazards that cause losses of lives and
properties which require complex analyses involving multitude of factors. The
conventional methods to predict landslide are normally time consuming.
Geographical Information System (GIS) is an ideal tool for landslide modelling
owing to its versatility in handling large set of data, providing an efficient
environment for analysis and displaying result using its powerful set of tools for
collecting, storing, monitoring, integrating, manipulating, analysing and displaying
geographical data (spatial and attribute data) from the real world. There are eight
factors that contribute to landslide such as rainfall, water flow, slope, underground
water, land use, erosion and mineral. The increasing usage of computer-based tools
is found to be useful in hazard mapping of landslides, and GIS is the one of such
significant tools. The main advantage of using this technology is the possibility of
improving hazard occurrence models by evaluating their results and adjusting the
input variables. The unique feature of GIS is the ability to work with data referenced
by vast spatial or geographic coordinates. This study is to proof the ability of GIS to
present data and analysis results in map forms in identifying the critical area of
landslide. The final results from this research are landslide map and user interface.
                                                    vii




                             KANDUNGAN




BAB                    PERKARA           MUKA SURAT


          ABSTRAK                            v
          ABSTRACT                           vi
          KANDUNGAN                          vii
          SENARAI JADUAL                     xi
          SENARAI RAJAH                      xii
          SENARAI SIMBOL                     xvii
          SENARAI LAMPIRAN                   xix




      1   PENGENALAN
          1.1   Pendahuluan                  1
          1.2   Penyataan Masalah            7
          1.3   Objektif                     8
          1.4   Skop Kajian                  8
          1.5   Tujuan Kajian                9
          1.6   Kawasan Kajian               9
          1.7   Pembatasan Kajian            13
          1.8   Aliran Bab                   13
                                                            viii


2   KAJIAN LITERATUR
    2.1   Pengenalan                                   15
    2.2   Pengenalan Sistem Maklumat Geografi          16
          2.2.1   SMG Dalam Dunia IT                   19
          2.2.2   Model Data                           20
                  2.2.2.1 Model Data Vektor            21
                  2.2.2.2 Model Data Raster            25
          2.2.3   Teknologi Penggerak SMG              26
                  2.2.3.1 Perkakasan                   26
                  2.2.3.2 Perisian                     27
          2.2.4   Pengumpulan Data                     29
          2.2.5   Pangkalan Data SMG                   30
          2.2.6   Analisis Ruang                       34
    2.3   Aplikasi Sistem Maklumat Geografi            36
    2.4   Aplikasi SMG Dalam Kejuruteraan Awam         37
    2.5   Aplikasi SMG Dalam Pemantauan Tanah Runtuh   38
    2.6   Pengenalan Tanah Runtuh                      40
          2.6.1   Peristiwa Tanah Runtuh Di Malaysia   40
          2.6.2   Jenis-Jenis Cerun                    42
          2.6.3   Klasifikasi Kegagalan Cerun          43
          2.6.4 Faktor-faktor Yang Mempengaruhi
                  Kejadian Tanah Runtuh                44
    2.7   Kaedah USLE                                  45
          2.7.1   Faktor Hujan (R)                     46
          2.7.2   Faktor Hakisan Tanah (K)             47
          2.7.3   Faktor Kecerunan Tanah (LS)          52
          2.7.4   Faktor Tanaman (C)                   54
          2.7.5   Faktor Pemeliharaan Ciri Tanah (P)   56
          2.7.6   Jangkaan Hasil Akhir                 57
    2.8   Kaedah JKR (SPRS)                            58
    2.9   Rumusan                                      61
                                                              ix


3   MANIPULASI DATA
    3.1   Pengenalan                                    62
    3.2   Peringkat Pengumpulan Data                    64
          3.2.1   Proses Pengumpulan Peta Asas          66
          3.2.2   Lapisan-Lapisan Peta Kawasan Kajian   68
    3.3   Penyuntingan Dan Semakan Data                 83
    3.4   Permasalahan Data                             84
    3.5   Penukaran Format Dan Pemprosesan
          Data Dengan Perisian SMG                      85
    3.6   Proses Penukaran Format Dari DXF ke ARC       85
    3.7   Rumusan                                       87




4   REKABENTUK DAN PEMBANGUNAN
    PANGKALAN DATA
    4.1   Pengenalan                                    88
    4.2   Rekebentuk Konseptual                         89
    4.3   Rekabentuk Logikal                            94
    4.4   Rekabentuk Pangkalan Data                     97
    4.5   Rumusan                                       97




5   ANALISIS KAJIAN
    5.1   Pengenalan                                    99
    5.2   Sistem Pemarkahan Analisis Ruang              100
    5.3   Analisis Bagi Taburan Hujan                   103
    5.4   Analisis Data Saliran                         104
    5.5   Analisis Data Jenis Tanah                     105
    5.6   Analisis Data Kecerunan                       108
    5.7   Analisis Data Air Bumi                        111
    5.8   Analisis Data Guna Tanah                      113
    5.9   Analisis Data Hakisan                         117
                                                              x


    5.10   Analisis Data Galian                         121
    5.11   Kaedah Analisis Ruang                        123
    5.12   Rumusan                                      128




6   HASIL ANALISIS DAN PEMBANGUNAN
    ANTARA MUKA
    6.1    Pengenalan                                   129
    6.2    Kesahihan Analisis                           130
    6.3    Antara Muka Pengguna Landslide Information
           System                                       137
    6.4    Rumusan                                      145




7   CADANGAN DAN KESIMPULAN
    7.1    Pengenalan                                   146
    7.2    Ringkasan Penyelidikan                       146
    7.3    Masalah Penyelidikan                         148
    7.4    Cadangan                                     149
    7.5    Kesimpulan                                   150




    SENARAI RUJUKAN                                     152


    LAMPIRAN                                            163
                                                                          xi




                             SENARAI JADUAL




NO JADUAL                         TAJUK                         MUKA SURAT


1.1         Unjuran dan kadar pertumbuhan penduduk
            di kawasan MPPP 1980-2010                               11
1.2         Projek pembangunan kawasan bukit di Pulau Pinang        11
2.1         Nisbah keuntungan kepada kos bergantung bagaimana
            sistem dan informasi digunakan.                         20
2.2         Model hubungan antara rekod                             34
2.3         Taburan kandungan hujan yang boleh menyebabkan
            hakisan di Malaysia                                     46
2.4         Daya tahan cerun berdasarkan jenis-jenis tanah utama    50
2.5         Kategori struktur jenis tanah                           50
2.6         Nilai faktor C bagi tanaman                             55
2.7         Nilai faktor C bagi guna tanah                          56
2.8         Penukaran faktor (P) bagi kontor dan terracing          57
2.9         Jumlah kehilangan hakisan tanah                         57
2.10        Pengkelasan SPRS                                        58
2.11        Atribut halangan bagi cerun potongan                    59
2.12        Atribut halangan bagi cerun tambakan                    60
2.13        Atribut Akibat                                          60
4.1         Jenis-jenis data dalam kajian                           95
5.1         Markah keseluruhan pengkelasan tanah runtuh             103
5.2         Pemarkahan taburan hujan harian bagi tanah runtuh       104
5.3         Analisis zon penimbal sungai                            104
                                                                 xii


5.4    Kesesuaian mengikut jenis tanah                     107
5.5    Pengkelasan berdasarkan tahap kecerunan             109
5.6    Pemarkahan air bumi kawasan kajian                  112
5.7    Pemarkahan untuk data guna tanah                    116
5.8    Taburan kandungan hujan yang menyebabkan hakisan    118
5.9    Pemarkahan berdasarkan nilai A bagi kadar hakisan   119
5.10   Pemarkahan mengikut galian                          122
5.11   Pengkelasan tanah runtuh                            127
                                                                       xiii




                             SENARAI RAJAH




NO RAJAH                         TAJUK                        MUKA SURAT


1.1        Subsistem-subsistem dalam SMG                          2
1.2        Komponen SMG                                           3
1.3        Kaedah pengumpulan data                                4
1.4        Pemandangan sekitar tempat kejadian di Kilometer 39
           lebuh raya Kuala Lumpur-Karak pada 30 Jun 1995         6
1.5        Kawasan kajian                                         10
2.1        Proses pemodelan tranformasi dari dunia benar
           ke SMG                                                 17
2.2        Fenomena dunia benar untuk di aplikasikan ke
           dalam SMG                                              18
2.3        Model Spaghetti                                        22
2.4        Model arka-nod                                         23
2.5        Model Topologikal                                      24
2.6        Digital Terrain Model di Nepal                         25
2.7        Prosedur rekabentuk pangkalan data                     31
2.8        Pangkalan data ruang SMG                               32
2.9        Model Data Hirarki                                     32
2.10       Model Data Rangkaian                                   33
2.11       Indeks bagi pendekatan kaedah faktor                   39
2.12       Hakisan yang terjadi akibat dari hakisan gegeluk       48
2.13       Graf jenis tanah dan kadar penyerapan                  49
2.14       Nomograf bagi mendapatkan nilai K bagi
           faktor hakisan                                         51
2.15       Nilai faktor kecerunan tanah(LS)                       53
                                                                   xiv


3.1    Carta alir metodologi kajian                           63
3.2    Proses kemasukan data ruang                            65
3.3    Pembahagian peta Pulau Pinang bagi memudahkan
       proses penyuntingan.                                   67
3.4    Proses pertindanan data yang telah di imbas
       dengan peta asas                                       68
3.5    Peta bagi lapisan kontor di kawasan kajian             69
3.6    Lapisan data saliran bagi kawasan kajian               70
3.7    Lapisan data jaringan jalan raya bagi kawasan kajian   72
3.8    Lapisan data lot tanah bagi kawasan kajian             73
3.9    Peta guna tanah bagi kawasan kajian                    75
3.10   Peta jenis tanah bagi kawasan kajian                   77
3.11   Data hujan bulan Januari                               77
3.12   Data hujan bulan Februari                              77
3.13   Data hujan bulan Mac                                   78
3.14   Data hujan bulan April                                 78
3.15   Data hujan bulan Mei                                   78
3.16   Data hujan bulan Jun                                   78
3.17   Data hujan bulan Julai                                 78
3.18   Data hujan bulan Ogos                                  78
3.19   Data hujan bulan September                             79
3.20   Data hujan bulan Oktober                               79
3.21   Data hujan bulan November                              79
3.22   Data hujan bulan Disember                              79
3.23   Peta galian kawasan kajian                             80
3.24   Peta galian yang mempunyai skala 1 : 2,000,000         81
3.25   Peta sempadan Pulau Pinang                             81
3.26   Kawasan tanah runtuh di apartmen Sun Moon City,
       Paya Terubung                                          82
3.27   Peta air bumi Pulau Pinang                             83
3.28   Proses penyuntingan data                               84
3.29   Map Tools                                              86
3.30   Penukaran format Dxf Ke Arc                            86
3.31   Proses penukaran sedang dijalankan                     87
                                                               xv


4.1    Gambarajah konteks Landslide Information System   90
4.2    Gambarajah 0                                      91
4.3    Gambarajah peringkat 1                            92
4.4    Gambarajah peringkat 2                            93
4.5    Gambarajah peringkat 3                            94
4.6    Hubungan entiti                                   98
5.1    Zon Penimbal bagi sungai                          105
5.2    Zon Penimbal 50m dan 100m                         105
5.3    Hasil analisis SMG setelah operasi boolean
       dijalankan terhadap data jenis tanah              108
5.4    9 unit model permukaan tanah                      109
5.5    Data TIN kawasan sebahagian kawasan kajian        110
5.6    Data Grid kawasan kajian                          111
5.7    Hasil analisis bagi kontor                        111
5.8    Peta hasil pemarkahan air bumi                    112
5.9    Hasil analisis terhadap kawasan guna tanah
       kawasan kajian                                    117
5.10   Peta hakisan tanah dari proses USLE               119
5.11   Proses pelenyapan dijalankan                      120
5.12   Hasil akhir peta hakisan dari proses pelenyapan   120
5.13   Hasil analisis SMG setelah operasi boolean
       dijalankan terhadap data galian                   123
5.14   Gambaran secara ringkas operasi “union”           124
5.15   Proses “union”                                    125
5.16   Query Builder                                     126
5.17   Calculate                                         126
5.18   Proses pelenyapan sebelum dan selepas             128
6.1    Peta tanah runtuh bulan Januari                   130
6.2    Peta tanah runtuh bulan Februari                  131
6.3    Peta tanah runtuh bulan Mac                       131
6.4    Peta tanah runtuh bulan April                     132
6.5    Peta tanah runtuh bulan Mei                       132
6.6    Peta tanah runtuh bulan Jun                       133
6.7    Peta tanah runtuh bulan Julai                     133
                                                              xvi


6.8    Peta tanah runtuh bulan Ogos                     134
6.9    Peta tanah runtuh bulan September                134
6.10   Peta tanah runtuh bulan Oktober                  135
6.11   Peta tanah runtuh bulan November                 135
6.12   Peta tanah runtuh bulan Disember                 136
6.13   Muka depan paparan sebelum memulakan Landslide
       InformationSystem                                137
6.14   Project Management                               137
6.15   Kata Laluan                                      138
6.16   Landslide Menu                                   138
6.17   Query Menu                                       139
6.18   Mukim                                            139
6.19   Penggunaan Query Builder                         140
6.20   Manipulasi lot tanah                             141
6.21   Pemilihan taburan hujan                          141
6.22   Peta tanah runtuh mengikut kandungan hujan       142
6.23   Data jalan pengkelasan tinggi                    143
6.24   Menu pull-down bagi tanah runtuh                 143
6.25   Menu pull-down bagi pertanyaan                   143
6.26   Query builder                                    144
6.27   Butang identify                                  144
6.28   Keputusan identify                               144
6.29   Pertanyaan dengan atribut                        145
                                                               xvii




               SENARAI SIMBOL




A       -   Jumlah Hakisan Tanah (m tons/ha)
AAT     -   Arc Attribute Table
AML     -   Arc Macro Language
ATM     -   Angkatan Tentera Malaysia
C       -   Faktor tanaman dan pengurusannya
CAD     -   Computer Aided Drafting
CAMS    -   Computer Assisted Mapping System
CGIA    -   Centre for Geographical Information and Analysis
DFD     -   Data Flow Diagram
DTM     -   Digital Terrain Model
GPS     -   Global Positioning System
IKRAM   -   Institut Kerja Raya Malaysia
IT      -   Information Technology
JAS     -   Jabatan Alam Sekitar
JKR     -   Jabatan Kerja Raya
JPBD    -   Jabatan Perancang Bandar dan Desa
JPS     -   Jabatan Pengairan dan Saliran
JUPEM   -   Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia
K       -   Faktor Hakisan iaitu tekstur, peratusan bahan
            organik, struktur dan kesan terhadap tanaman
KPKT    -   Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan
L       -   Panjang cerun
LIS     -   Landslide Information System
MIMS    -   Map Information Management System
MPPP    -   Majlis Perbandaran Pulau Pinang
                                                             xviii


MPSP   -   Majlis Perbandaran Seberang Perai
MRT    -   Malaysian Rectified Triangulation
OO     -   Object-oriented
       -   Sudut Kecuraman
P      -   Pemeliharaan ciri tanah iaitu teres, kontor dan
           sebagainya
Pa     -   Purata Hujan Tahunan
PAT    -   Polygon Attribute Table
Qs     -   Unit / kawasan
R      -   Faktor Hujan iaitu kandungan dan kekerapan
RSO    -   Rectified Skew Orthomorphic
S      -   Kecuraman cerun
SMG    -   Sistem Maklumat Geografi
SPRS   -   Slope Priority Ranking System
TIN    -   Triangular Irregular Model
USLE   -   Universal Soil Loss Equation
                                                                       xix




                        SENARAI LAMPIRAN




LAMPIRAN                       PERKARA                       MUKA SURAT


A          Garis panduan khusus/ piawaian bagi perancangan
           dan pembangunan di kawasan berbukit                   163
                                      BAB 1




                                 PENGENALAN




1.1    Pendahuluan


       Bidang sains dan teknologi merupakan faktor penting penentu kejayaan
proses peralihan Malaysia mencapai matlamat negara maju menjelang wawasan
2020. Lantaran itu, masa yang ada perlu dimanfaatkan sebaik mungkin untuk
memastikan matlamat mengejar wawasan itu mampu terlaksana dengan lancar
walaupun ia tidak semudah seperti yang dijangkakan.


       Di akhir abad ini, pengguna telah dikejutkan dengan pelbagai teknologi
moden yang begitu canggih. Seiring dengan era pemodelan teknologi masa kini,
pengguna harus bersaing dengan waktu untuk mengkaji sesuatu perkara baru yang
sesuai dengan teknologi moden. Selaras dengan kemajuan era Teknologi Maklumat
(IT), kerajaan juga berusaha melaksanakan agenda IT membabitkan tiga elemen
utama iaitu pembangunan manusia, infrastruktur dan aplikasi.


       Revolusi maklumat telah membawa perubahan secara menyeluruh dan
dramatik kepada cara hidup, bekerja dan melihat dunia. Salah satu topik yang paling
hangat diperkatakan ialah Sistem Maklumat Geografi (SMG) yang dikatakan salah
satu sistem yang canggih yang mampu menghubungkan data-data geografi dengan
data-data atribut. Memandangkan komputer dan bidang Teknologi Maklumat
merupakan budaya masa kini, sudah tiba masanya untuk SMG menggantikan
prosedur lama yang masih dijalankan secara konvensional. Dengan itu penggunaan
                                                                                        2

SMG amat penting dalam usaha kerajaan melaksanakan Koridor Raya Multimedia
dan kerajaan elektronik.


       Association for Geographic Information (AGI)(1994) telah merumuskan
bahawa SMG ialah satu sistem bagi dapatan, simpanan, kemas kini, penyatuan,
manipulasi, analisis dan paparan data di mana data ruang merupakan rujukan kepada
muka bumi.


       Secara umum, SMG merupakan satu bentuk khusus yang diguna pakai untuk
memproses data geografi bagi menghasilkan maklumat. Maklumat yang dihasilkan
melalui SMG biasanya dalam bentuk peta (peta topografi atau peta tematik), model
dan juga statistik. Data SMG terbahagi kepada data ruang (dalam bentuk rujukan
geografi) dan data bukan ruang (sama ada dalam bentuk tulisan yang menerangkan
ruang atau atribut) ( Ghazali Desa, 1999).


       Menurut Foster dan Shand (1990) dalam AGI, SMG boleh dirumuskan
kepada empat subsistem iaitu sistem data, simpanan data, manipulasi & analisis data
dan paparan data (Rajah 1.1) dan komponen SMG pula merangkumi data,
perkakasan, perisian, prosedur, aplikasi, sumber dan maklumat (Rajah 1.2).



   Subsistem               Subsistem            Subsistem                Subsistem
                                               MANIPULASI
KEMASUKAN                  SIMPANAN                &                   PAPARAN
   DATA                      DATA               ANALISIS              MAKLUMAT



                    Rajah 1.1 Subsistem-subsistem dalam SMG


       Sebagai sebuah sistem maklumat bagi memproses data geografi untuk
berbagai tujuan, SMG mempunyai komponen-komponen penting seperti berikut:
   a) Data– data terdiri dari data ruang dan data bukan ruang (atribut). Data SMG
       boleh di dapati dari foto udara, peta, imej satelit, rekod, pelan, laporan dan
       lain-lain. Data-data yang telah diperolehi kemudiannya dimasukkan dengan
       menggunakan papan kekunci, pengimbas, papan pendigit dan lain-lain.
                                                                                 3




                         PERKAKASAN

                            PERISIAN
DATA                                                        MAKLUMAT
                           PROSEDUR

                            APLIKASI

                            SUMBER
                            MANUSIA




             Rajah 1.2 Komponen SMG (Ghazali Desa, 1999)


b) Perkakasan – bagi kemasukan data papan digit, papan kunci dan pengimbas.
   computer prosessing unit (CPU) digunakan untuk tujuan memproses dan
   penyimpanan data. Manakala pemelot, pencetak, paparan komputer dan lain-
   lain digunakan bagi pemaparan data.
c) Perisian – Microsoft Window, Window NT, UNIX dan lain-lain digunakan
   sebagai platform dalam sistem pengoperasian manakala Oracle, dBase, Ingre
   dan lain-lain adalah antara perisian bagi sistem pengurusan pangkalan data.
   Perisian SMG pula merangkumi ARC/INFO, Mapinfo, Regis, Integraph,
   Idrisi, Ilwis, Small World dan lain-lain.
d) Prosedur – Kemasukan data, penyimpanan data, pemprosesan data,
   pemaparan maklumat, pengurusan sistem, penyenggaraan sistem dan lain-lain
   (Rajah 1.3).
e) Aplikasi -Aplikasi SMG boleh di bahagikan kepada beberapa kategori seperti
   ekonomi, sosial dan ketenteraan. Sebagai contoh aplikasi SMG dalam
   ekonomi seperti pemaparan taburan guna tanah, pemaparan pelan sesuatu
   kawasan, pengurusan kualiti air dan pemilikan tanah.
f) Sumber Manusia – Pengurus SMG, Pengurus Pangkalan Data, Jurutera SMG
   dan lain-lain.
                                                                                  4

   g) Maklumat – maklumat pula dalam bentuk peta, model, statistik laporan dan
       media maklumat.




                         Rajah 1.3 Kaedah pengumpulan data

       Mengapa SMG Penting Dan Diperlukan? Teknologi SMG merupakan
pemangkin yang diperlukan untuk menyelesaikan banyak masalah yang dahulunya
menjadi hambatan dan tentangan kepada disiplin-disiplin yang menggunakan data
geografi. SMG mengintegrasikan data ruang dengan maklumat dalam satu sistem.
Pengguna lebih mudah memanipulasi pengetahuan geografi dengan adanya peta dan
maklumat dalam bentuk digital.


       Pertambahan populasi dan pembangunan ekonomi negara yang pesat
membawa kepada pertambahan projek kejuruteraan yang dijalankan di kawasan bukit-
bukau. Sejak kebelakangan ini kejadian tanah runtuh yang berlaku di Malaysia
bertambah jika dibandingkan dengan lebih sepuluh tahun lalu. Antara contoh yang
dapat dilihat akibat dari kejadian tanah runtuh adalah seperti berikut :


       Pada 11 Disember 1993 – Sebuah dari tiga blok bangunan Pangsapuri
       Highland Towers di Taman Hill View, Hulu Kelang telah runtuh. Kejadian
       berpunca daripada perubahan arah laluan air bawah tanah yang membawa
       kepada pergerakan struktur tanah tapak bangunan tersebut. Seramai 48 orang
       telah terkorban dalam kejadian tersebut (Berita Harian, 1999).
       Pada 23 Mac 1994 – Dua buah Pangsapuri Pine Resort di kawasan peranginan
       Bukit Fraser telah runtuh. Kejadian berpunca daripada sumber air bawah tanah
       yang mengalir berterusan akibat hujan (Utusan Malaysia, 1999).
                                                                              5

Pada 30 Jun 1995 – Seramai 21 orang termasuk seorang bayi berusia lima
bulan terbunuh, manakala 19 lagi cedera apabila berpuluh-puluh kenderaan
tertimbus dalam kejadian tebing runtuh di jalan menuju Genting Highlands
berhampiran Kilometer 39 Lebuh Raya Kuala Lumpur-Karak (Rajah 1.4).
Akibat dari kejadian tersebut, kenderaan-kenderaan termasuk dua buah bas
terperangkap dalam timbunan tanah dan lumpur di atas permukaan jalan
(Utusan Malaysia, 1995).
Pada 28 November 1998 – Tanah runtuh di kawasan perumahan Sun Moon
City, Paya Terubong, Pulau Pinang yang membawa blok batuan telah
memusnahkan kenderaan awam. Kejadian berpunca dari pergerakan air bawah
tanah selepas hujan lebat (The New Strait Times, 1998).
Pada 15 Mei 1999 – Empat kejadian tanah runtuh di sekitar kondominium
Athenaeum, Bukit Antarabangsa, Kuala Lumpur yang menyebabkan 1000
penghuninya terpaksa meninggalkan kondominium tersebut (The New Strait
Times, 1999).
Pada 6 Januari 2001 – Isu kejadian tanah runtuh yang terkini ialah tiga
sekeluarga termasuk ibu yang sarat mengandung dan anaknya berusia 14 bulan
ditemui berpelukan akibat dari tanah runtuh di Kampung Lok Banau,
Sepanggar, Kota Kinabalu. Kejadian tanah runtuh ini dijangka akan berulang
kembali berikutan struktur lapisan tanah di bukit berkenaan tidak stabil
terutama apabila hujan lebat (Berita Harian, 2001).
20 November 2002 – Lapan termasuk isteri, anak, menantu dan cucu termasuk
dua pembantu rumah anggota keluarga bekas Panglima Angkatan Tentera
Malaysia (ATM), Jeneral (B) Tan Sri Ismail Omar terbunuh dalam tragedi
menyayat hati apabila banglonya ranap dihempap tanah runtuh. Kejadian
berlaku pada pukul 4.35 pagi di Taman Hillview, Ampang yang terletak 300
meter dari kondominium Higland Tower (Utusan Malaysia, 2002a).
25 Januari 2004 – Seorang pelajar terbunuh manakala dua lagi cedera apabila
sebuah rumah dihempap ketulan batu dalam kejadian tanah runtuh ekoran
hujan lebat di Kampung Podam, Bau, Sarawak (Utusan Malaysia, 2004a).
                                                                                      6




Rajah 1.4 Pemandangan sekitar tempat kejadian di kilometer 39 Lebuh Raya Kuala
Lumpur-Karak pada 30 Jun 1995 (Utusan Malaysia, 1995)


         Berdasarkan kepada masalah ini, Pihak Berkuasa Tempatan seperti
Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan (KPKT) dengan kerjasama Jabatan
Alam Sekitar (JAS), Jabatan Perancang Bandar dan Desa (JPBD), Jabatan Penyiasatan
Kaji Bumi, Jabatan Pengairan dan Saliran (JPS), Institut Kerja Raya Malaysia
(IKRAM) serta beberapa jabatan lain telah berbincang mengenai penetapan kriteria-
kriteria yang sesuai bagi mengawal perlaksanaan aktiviti pembangunan di kawasan
bukit.


         Hasil daripada perbincangan tersebut, satu garis panduan kawalan
pembangunan di kawasan bukit telah dipertingkatkan. Salah satu kriteria yang diberi
perhatian ialah memelihara topografi semula jadi bagi sesuatu projek pembinaan agar
kestabilan dan struktur tanah di kawasan bukit terpelihara.


         Pemantauan kawasan tanah runtuh akan menjadi rumit jika perancangan,
pengurusan dan perlaksanaan tidak dijalankan dengan satu pendekatan yang benar-
benar berkesan. Dalam era teknologi yang sedang berkembang dengan begitu pesat,
aset yang paling berguna ialah maklumat terkini, tepat dan sahih. Utiliti dan
infrastruktur adalah aset utama terkumpul yang mampu menghasilkan maklumat
berharga bagi Pihak-Pihak Berkuasa Tempatan (PBT) yang terlibat. Kini sudah tiba
                                                                                    7

masanya pihak-pihak yang terlibat mengambil langkah positif untuk
mempertingkatkan keberkesanan pengurusan data dan perolehan maklumat.


       Kebanyakan kejadian tanah runtuh ini berlaku apabila proses pemotongan dan
penambakan tanah dijalankan di kebanyakan projek jalan raya dan infrastruktur
pembangunan. Apartmen tinggi dan bangunan tepi bukit adalah antara struktur-
struktur bangunan yang terdedah kepada risiko kejadian tanah runtuh yang boleh
meragut ribuan nyawa dalam sekelip mata. Kawasan berbukit-bukau mengalami
ancaman kejadian tanah runtuh akibat dari ketidakstabilan cerun, terutamanya selepas
hujan. Justeru itu, langkah-langkah untuk menstabilkan cerun di kawasan berbukit-
bukau adalah amat penting.


       Analisis tanah runtuh merupakan teknik yang rumit disebabkan oleh pengiraan
dan tindanan peta yang kompleks. Dengan menggunakan aplikasi SMG, kajian
mengenai tanah runtuh membolehkan pengurusan data atribut yang efektif dan
sistematik disamping pemantauan yang berkesan dan dapat dijadikan sebagai rujukan
terhadap kejadian tanah runtuh yang akan berlaku di masa hadapan.




1.2    Penyataan Masalah


       Dewasa ini, pengetahuan dan kesedaran mengenai pentingnya kajian dan
maklumat geologi sebelum sesuatu projek dibangunkan sering diabaikan. Kegagalan
memahami kaedah yang betul dalam menentukan kesesuaian bagi projek
pembangunan tidak diambil kira dalam perancangan gunatanah.


       Kawasan-kawasan yang berpotensi untuk berlaku tanah runtuh tidak diketahui
sebelum pembinaan sesuatu pembangunan. Selalunya kejadian tanah runtuh berlaku
sebelum, semasa dan selepas pembinaan dijalankan. Ini mengakibatkan kerugian
terhadap binaan tersebut malah kerugian yang paling besar ialah bila melibatkan
kehilangan nyawa.
                                                                                       8

              Penggunaan SMG masih berkurangan dalam kerja-kerja kejuruteraan terutama
kejuruteraan geoteknik di mana kaedah membuat keputusan daripada analisis yang
dijalankan masih menggunakan kaedah konvensional. Ini adalah kerana kebanyakan
data-data mengenai kejadian tanah runtuh masih disimpan dalam bentuk yang tidak
dihubungkan dengan data dalam bentuk geografi. Selain dari itu, data-data mengenai
tanah runtuh tidak difahami oleh pengguna biasa kecuali pihak-pihak yang berkaitan
tentang kejadian tanah runtuh sahaja.




1.3           Objektif


Berikut merupakan objektif kajian :


      i.         Membangunkan satu pangkalan data bagi kawasan kajian di Pulau Pinang.
      ii.        Permodelan, penentuan dan pengkelasan kawasan yang berpotensi
                 berlakunya kejadian tanah runtuh.
      iii.       Menghasilkan peta kawasan yang berpotensi berlakunya tanah runtuh.
      iv.        Membina satu antara muka pengguna supaya maklumat kawasan kajian
                 dapat dicapai dengan mudah.




1.4           Skop Kajian


Skop kajian ini meliputi beberapa aspek seperti berikut.


       i.         Merekabentuk dan menubuhkan satu pangkalan data ruang dan atribut
                  bagi kawasan kajian di Pulau Pinang menggunakan perisian ARC/INFO.
       ii.        Menentukan kawasan-kawasan di Pulau Pinang yang berpotensi
                  berlakunya kejadian tanah runtuh.
       iii.       Melaksanakan analisis ruang berdasarkan kawasan kajian dan kemampuan
                                                                                       9

            perisian SMG yang digunakan. Analisis ruang dilakukan dengan
            menggunakan data-data ruang yang terdapat dalam pangkalan data yang
            telah dibina.




1.5      Tujuan Kajian


         Tujuan kajian ialah untuk mengenalpasti kawasan yang berpotensi berlaku
kejadian tanah runtuh dari pemodelan dengan menggunakan perisian SMG. Terdapat
pelbagai faktor yang perlu diambil kira dalam menentukan kawasan tanah runtuh di
antaranya ialah aras air bumi, kecerunan, pembangunan infrastruktur, jenis tanah, guna
tanah, kejadian alam dan faktor alam sekitar. Kajian ini bertujuan untuk menonjolkan
kemampuan perisian SMG berbanding dengan kaedah konvensional yang dilakukan
oleh agensi yang berkaitan.




1.6      Kawasan Kajian


         Kawasan kajian kes yang dipilih adalah Pulau Pinang (Rajah 1.5). Pemilihan
berdasarkan kawasan tanah tinggi yang dibangunkan bagi pembinaan perumahan
pangsa. Negeri Pulau Pinang merangkumi kawasan seluas 29,965 hektar (299.65 km
persegi) terbahagi kepada Daerah Barat Daya dan Daerah Timur Laut. Ianya
mempunyai penduduk berjumlah 518,419 orang yang terdiri dari 30.3% Melayu,
57.4% Cina, 9.4% India dan 2.9% lain-lain kaum (Jabatan Perangkaan Malaysia,
1991).


         Dalam konteks Wilayah Utara, Pulau Pinang adalah antara kawasan
perbandaran yang awal di Malaysia dan hingga kini terus pesat membangun. Keadaan
tersebut telah menjadikan Pulau Pinang sebagai nadi pembangunan Wilayah Utara
yang meliputi negeri-negeri Kedah, Perak dan Perlis. Pulau Pinang dipisahkan dari
Kawasan Majlis Perbandaran Seberang Perai (MPSP) iaitu keseluruhan Seberang
                                                                                10

Perai oleh arungan air selebar 3 km di sebelah timurnya. George Town merupakan ibu
Negeri Pulau Pinang terletak dalam jarak 6 km dari Butterworth.




Kawasan Kajian




                            Rajah 1.5 Kawasan kajian


       Pulau Pinang telah dipilih sebagai kawasan kajian adalah kerana Pulau
Pinang merupakan kawasan yang mempunyai topografi yang berbukit antara negeri
yang mempunyai populasi penduduk serta pembangunan ekonomi yang pesat
berbanding dengan negeri-negeri lain di Malaysia. Hampir 50% daripada Pulau
Pinang adalah tanah tinggi. Dengan populasi penduduk yang bertambah banyak
projek pembangunan dijalankan bagi menampung penempatan penduduk. Oleh itu
kawasan bukit menjadi kawasan yang popular bagi pembangunan disebabkan
kekurangan kawasan landai untuk dijadikan kawasan didiami. Jadual 1.1 dan Jadual
                                                                                          11

1.2 menunjukkan unjuran dan kadar pertumbuhan penduduk di kawasan MPPP 1980-
2010 serta projek pembangunan kawasan bukit di Pulau Pinang.


Jadual 1.1 : Unjuran dan kadar pertumbuhan penduduk di kawasan Majlis
Perbandaran Pulau Pinang 1980-2010 (MPPP, 2000)


 Daerah/                                        Penduduk
 Kawasan              1980       1991        1995          2000         2005        2010
 Timur Laut          391,400   395,232     410,153     435,360         464,400     500,290
 Barat Daya          76,390    123,187     140,200     159,910         180,600     200,900
 MPPP                467,790   518,419     550,353     595,270         645,000     701,190
 Daerah/                                        Peratusan
 Kawasan              1991         1995             2000            2005           2010
 Timur Laut            76.3        74.5             73.1            72.0           71.3
 Barat Daya            23.7        25.5             26.9            28.0           28.7
 MPPP                  48.7        47.7             46.5            45.2           43.7
 Daerah/                                  Kadar Pertumbuhan (%)
 Kawasan             1980-1991 1991-1995       1996-2000          2001-2005      2006-2010
 Timur Laut            0.10        1.80             1.51            1.52           1.53
 Barat Daya            4.41        3.38             2.67            2.46           2.15
 MPPP                  0.94        1.58             1.58            1.62           1.68



  Jadual 1.2 : Projek pembangunan kawasan bukit di Pulau Pinang (MPPP, 2000)
Tahun      Keluasan               Lokasi                            Keterangan
           (Hektar)
 1988         0.14             Bukit Mutiara           12 unit banglo
 1988         0.22             Bukit Bendera           1 unit dewan besar sembahyang.
 1988       <0.50              Bukit Bendera           1 unit Kuan Yin Pavilion, 1 unit
                                                       5 tingkat banglo, 4 unit banglo
 1991         3.38             Bukit Ramonia           360 unit flat
 1991         1.49             Bukit Mutiara           90 unit kondominium
 1993         1.86             Gunung Olivia           285 unit kondominium
                                                                                12

Jadual 1.2 : Projek pembangunan kawasan bukit di Pulau Pinang (MPPP, 2000)
(sambungan)
Tahun    Keluasan             Lokasi                       Keterangan
         (Hektar)
 1993         8.09        Bukit Mutiara          kondominium dan banglo
 1994         1.30   Jalan Gangsa, Bukit Kecil   1099 unit rumah pangsa dan
                      dan Bukit Batu Lancang     kondominium
 1994      <0.50         Gunung Pleasure         2 unit banglo
 1995      42.00       Bukit Paya Terubung       Perumahan
 1995         6.50         Bukit Relau           558 unit rumah pangsa
 1996         9.36        Bukit Romania          1085 unit rumah pangsa
 1996     160.00        Bukit Pasir Panjang      Padang Golf
 1991-    >10.00           Bukit Jambul          Banglo, hotel, institusi dan
 1997                                            bangunan komersial.
 1991-        3.54         Bukit Papan           1540 unit rumah pangsa dan
 1997                                            rumah teres
 1991-     59.67     Bukit Gambit Sungai Ara     320 unit rumah pangsa dan
 1997                                            rumah teres, 355 unit rumah
                                                 pangsa dan 659 unit kondo.
 1993-    >10.00          Pulau Pengang          40 unit banglo
 1997
 1995-     87.00       Bukit Telok Bahang        Empangan
 1999
 Akan      41.92       Bukit-bukit di Pulau      Hotel-hotel, rumah pangsa,
Datang                        Pinang             banglo, kondominium dan lain-
                                                 lain.
Jumlah    447.50
                                                                                     13

1.7    Pembatasan Kajian


       Kajian ini dilaksanakan bagi mengenalpasti kawasan potensi tanah runtuh. Ia
merangkumi kawasan Pulau Pinang di mana telah berlaku kejadian tanah runtuh
yang sebenar di Paya Terubung untuk dijadikan pengujian kawasan kesahihan hasil
kajian. Pemodelan, penentuan dan pengelasan kawasan yang berpotensi berlaku
kejadian tanah runtuh dengan menggunakan perisian seperti ARC/INFO dan
ArcView.




1.8    Aliran Bab


       Tesis ini dimulai dengan bab pengenalan, dimana terdapat penerangan
ringkas mengenai kajian yang dijalankan dalam bab ini. Antara topik-topik yang
terdapat dalam bab satu ialah pendahuluan, penyataan masalah, objektif kajian, skop
kajian, tujuan kajian, kawasan kajian dan akhir ialah aliran bab.


       Bab 2 merupakan bab kajian literatur di mana ia terbahagi kepada dua
bahagian utama iaitu mengenai SMG dan pengenalan kepada tanah runtuh. Terdapat
kaedah yang dijalankan bagi mendapatkan tanah runtuh dengan menggunakan SMG
diterangkan dalam bab ini.


       Bab 3 pula menerangkan mengenai peringkat yang penting dalam SMG iaitu
peringkat pengumpulan data, proses-proses penyuntingan dan semakan.
Permasalahan yang terdapat semasa proses penukaran format dijalankan.


       Bab seterusnya merupakan rekabentuk dan pembangunan pangkalan data.
Bab ini melibatkan proses rekabentuk konseptual, logikal dan Pangkalan Data dalam
sistem yang dibangunkan.


       Bab 5 pula merupakan analisis ruang. Dalam bab ini terdapat analisis data-
data seperti galian, jenis tanah, kecerunan, saliran, guna tanah, taburan hujan, hakisan
                                                                                     14

dan air bumi. Kaedah analisis ruang untuk mendapatkan hasil bagi sistem tanah
runtuh ditunjukkan dalam bab ini.


       Bab 6 merupakan hasil analisis dan antara muka pengguna. Bab ini
merupakan lanjutan dari bab 5 iaitu apabila selesai analisis terhadap data, proses
manipulasi hasil akhir untuk kegunaan pengguna dijalankan. Manakala antara muka
pengguna dibina untuk memudahkan capaian oleh pengguna.


       Bab yang terakhir adalah bab cadangan dan kesimpulan. Bab ini merupakan
penutup kepada kajian yang dijalankan. Dalam bab ini, cadangan, kesimpulan dan
sumbangan terhadap kajian diterangkan dalam bab ini.
                                      BAB 2




                             KAJIAN LITERATUR




2.1    Pengenalan


       Malaysia merupakan sebuah negara membangun yang sedang menuju era
pembangunan yang pesat di rantau ini. Malaysia terletak di kawasan hujan tropika di
mana hujan turun sepanjang tahun. Seperti negara-negara lain yang beriklim sama
seperti Malaysia kejadian tanah runtuh merupakan satu masalah yang besar yang
masih belum dapat diatasi.


       Menyedari kemungkinan berlaku masalah kegagalan struktur tanah semasa
dan selepas pembinaan, satu sistem yang berupaya menyelesaikan masalah geoteknik
iaitu Sistem Maklumat Geografi (SMG) adalah diperlukan. Ia dijangka dapat
mengesan lebih awal kejadian tanah runtuh. Penggunaan SMG merupakan salah satu
jalan pintas yang cepat, tepat dan efektif dalam memantau kawasan yang mempunyai
potensi besar untuk berlaku kejadian tanah runtuh. Terdapat organisasi di Lanzhou,
China (Wang dan Unwin, 1992) dan Jabatan Alam Sekitar England (Thurston, 1997)
telah menggunakan SMG dalam membantu menyelesaikan masalah geoteknik.
                                                                                      16

2.2    Pengenalan Sistem Maklumat Geografi


       SMG mempersembahkan satu pandangan mudah realiti muka bumi yang
sebenarnya. Proses ini wujud secara terus kerana dalam realiti yang selalu berubah
dan persepsi dunia benar bergantung pada pandangan individu. Sebagai contoh
juruukur melihat jalan raya sebagai dua garisan, pentadbir jalan raya boleh
mengaitkan jalan raya mengikut proses pembinaan dan pemandu biasa melihat jalan
raya sebagai tempat memandu. Setiap orang ada persepsi masing-masing terhadap
keadaan geografi muka bumi. Faktor ini menyebabkan lahir elemen yang sukar
menyebabkan data geografi menjadi kompleks.


       Oleh itu terdapat penyelesaian bagi masalah ini iaitu dengan menggunakan
Sistem Maklumat Geografi. SMG didefinisikan sebagai satu sistem yang meliputi
perkakasan, perisian, prosedur untuk dapatan, simpanan, pengawasan, integrasi,
manipulasi, analisis dan pemaparan data geografi (ruang dan bukan ruang) bagi
penyelesaian masalah dalam perancangan, pengawalan dan pengurusan yang
kompleks (AGI, 1994).


       SMG dibangunkan dan dipelopori oleh kerajaan Kanada pada tahun 1964
bagi sistem kemasukan data-data tanah (Martin, 1996). Menurut Aronoff (1991)
SMG ditakrifkan sebagai sebarang set prosedur berasaskan manual komputer yang
digunakan untuk menyimpan dan mengolah data yang berujukan geografi. Manakala
Burrough (1986) pula menyebut bahawa SMG merupakan satu set alat yang berkuasa
untuk mengumpul, menyimpan, dapatan semula, mengubah atau mentransformasi
dan memaparkan data ruang dari dunia benar. Rajah 2.1 dan 2.2 menunjukkan
proses pemodelan dan penukaran dunia benar ke dalam SMG.


       Masyarakat kini bergantung kepada komputer dan maklumat dalam bentuk
digital adalah lebih mudah difahami. Beberapa dekad lalu, pembangunan data
berkomputer adalah dalam bentuk kompleks yang sukar difahami oleh pengguna
kerana ia digambarkan dalam bentuk satu (1) dan kosong (0) atau bit (digit binari).
Kini telah terbukti bahawa bukan saja nombor dan huruf sahaja boleh dipaparkan
tetapi bunyi, imej malah kandungan peta yang mudah difahami pengguna boleh
dipaparkan pada skrin komputer.
                                                                                   17




       DUNIA BENAR                                MODEL DUNIA BENAR
 Bangunan
 -Kategori Bangunan :          Rumah, Bgn Luar, Bgn Industri
 -Situasi :                    No. Rumah, No. Lot
 -Diwakili dengan :            Titik
 -Ketepatan Geometri :             10m
 Tanaman
 -Kategori Tanaman :           Getah, Kelapa Sawit
 -Keluasan :                   Hektar
 -Diwakili dengan :            Poligon
 -Ketepatan Geometri               2.0m
DATA MODEL
  ID              Jenis             No. Nilaian      X        Y   Ketepatan(m)
  1              Rumah                 44113        235   700         10.0
  2           Bangunan Luar              456        456   890         10.0
  3      Bangunan Industri             4511         123   160         10.0
  ID           Jenis      Keluasan                Koordinat          Ketepatan(m)
  10           Getah          100         250,240 250,455 325,120            2.0
  20     Kelapa Sawit         50          100,300 520,140 890,120            2.0
PANGKALAN DATA


                              PETA DENGAN SIMBOL




Rajah 2.1 Proses pemodelan tranformasi dari dunia benar ke SMG (diterjemah dari
Bernhardsen, 1999)
                                                                                    18


                       Model Dunia                                  Pangkalan
Realiti Fizikal          Benar                Model Data              Data
Fenomena             Entiti :                 Objek :            Objek :
Sebenar :               Jenis                    Jenis              Jenis
   Butir-Butir          Atribut                  Atribut            Atribut
   Perhubungan          Hubung-kait              Hubung-kait        Hubung-kait
                                                 Geometri           Geometri
                                                 Kualiti            Kualiti

                                       Peta / laporan

                                     Simbol / garis / teks


Rajah 2.2 Fenomena dunia benar untuk di aplikasikan ke dalam SMG (diterjemah
dari Bernhardsen, 1999)


       Era teknologi komputer telah mengubah cara berkomunikasi, menganalisis
keadaan sekeliling dan membuat keputusan. Data yang mempersembahkan dunia
benar boleh disimpan dan diproses untuk dipersembahkan kemudian dalam bentuk
yang mudah dan bersesuaian dengan keadaan yang dikehendaki (Bernhardsen, 1999).


       Kaedah penyimpanan data tradisional kurang praktikal untuk digunakan
sekarang kerana terdapat banyak kelemahan. Antara masalah yang biasa dikaitkan
ialah kehilangan fail, fail disimpan di tempat salah, pemfailan yang tidak teratur dan
memerlukan kawasan yang luas bagi penyimpanan fail. Segala masalah dapat diatasi
dengan adanya satu sistem pangkalan data dan diuruskan serta dikawal oleh satu
kumpulan khas.


       Selalunya dengan hanya menggunakan sebuah peta, maklumat yang lengkap
sukar diperolehi. Penggunaan lebih daripada satu peta diperlukan untuk menjana
maklumat-maklumat yang dikehendaki. Peta-peta ini mempunyai tema, skala,
peringkat butiran yang berbeza tetapi keadaan ini menyukarkan pengguna.
Sebahagian maklumat dari peta-peta tersebut mengandungi maklumat yang serupa
seperti maklumat jalan raya, sungai dan lain-lain. Terdapat juga maklumat yang
perlu dikemas kini bergantung kepada tema peta tersebut.
                                                                                  19

2.2.1   SMG Dalam Dunia IT


        Kebelakangan ini, kebanyakan aspek sosial moden telah menggunakan
informasi digital. SMG telah menawarkan kepada pengguna kuantiti data yang
mempunyai kapasiti tinggi berbanding dengan sistem manual. Data dalam SMG
disimpan secara seragam dan berstruktur berbanding dengan kaedah manual iaitu
menggunakan fail, peta dan lain-lain. Menurut Bernhandsen (1999) satu kajian telah
dibuat di mana SMG telah diimplementasi di enam puluh organisasi di Amerika
Syarikat, Kanada, Itali, Norway, Sweden, Denmark, Finland dan Iceland di mana
kebanyakan syarikat telah memperolehi keuntungan yang banyak dengan
menggunakan SMG. Menurut kajian yang telah dijalankan keuntungan selalu
dikaitkan kepada objektif seperti berikut (Jadual 2.1) ;
   1. Sekiranya SMG digunakan bagi penghasilan dan pengendalian peta, nisbah
        keuntungan kepada kos ialah 1 : 1.
   2. Sekiranya SMG digunakan untuk manipulasi dan perancangan, nisbah
        keuntungan kepada kos ialah 2 : 1.
   3. Keuntungan pada tahap maksimum sekiranya informasi kongsi bersama
        dengan pelbagai pengguna, nisbah keuntungan kepada kos ialah 4 : 1.


        Kenapa SMG sering diperkatakan pada masa kini? Ini adalah kerana SMG
menawarkan penghasilan keputusan secara automatik (AGI, 1994). Selain dapat
memberikan integrasi ruang yang paling baik bagi aspek sempadan sesebuah negara
ia juga menjanjikan ketepatan sumber untuk analisis data berbanding dengan cara
tradisional yang sering digunakan. Penghasilan akhir dalam bentuk peta atau sistem
maklumat menjadi lebih memuaskan dengan penggunaan teknologi SMG dan imej
satelit. SMG akan menjadi penting di masa hadapan kerana penggunaannya yang
kompleks dan meliputi kawasan yang lebih luas.
                                                                                20

Jadual 2.1 : Nisbah keuntungan kepada kos bergantung bagaimana sistem dan
informasi digunakan (diterjemahkan dari Bernherdsen, 1999)


Tahap             Produk Peta         Produk Peta Dan     Produk Peta,
Objektif                              Penggunaan Data     Penggunaan Data
                                                          Dan Perkongsian
                                                          Penggunaan Data.
Tugas                Penyimpanan         Penghasilan         Penghasilan Peta
                     Manipulasi          Peta                Projek
                     Pengendalian        Perancangan         Perancangan
                     Peta                Kemudahan           Kemudahan
                     Persembahan         Pengendalian        Pengendalian
                                         Peta                Peta
                                         Pengurusan          Koordinasi
                                         Projek              Perkhidmatan Am
                                                             Perancangan
                                                             ekonomi
                                                             Perkhidmatan dan
                                                             informasi
Untung : Kos            1:1                 2:1                     4:1




2.2.2   Model Data


        Menurut terminologi yang mudah model data ialah set-set entiti dan
hubungan antara set-set tersebut. Data geografi boleh dipersembahkan mengikut dua
data model utama iaitu model vektor dan model raster (Ahris, 1992).
                                                                                   21

2.2.2.1 Model Data Vektor


       Model data vektor merupakan model data ‘semulajadi’, iaitu ia paling dekat
dengan bentuk semulajadi objek geografi. Model ini juga bertepatan dengan
persembahan peta menggunakan kaedah kartografi sedia ada. Terdapat banyak
model data vektor yang digunakan dalam SMG bagi mempersembahkan titik, garis
dan poligon. Antaranya ialah (a) Model Spaghetti, (b) Model Arka-nod, (c) Model
Topologi dan (d) Model Rupabumi Berdigit (DTM) (Ahris, 1992).




(a)    Model Spaghetti


       Model spaghetti juga dikenali sebagai model ‘spaghetti & meatball’ atau
‘non-topological’. Ia merupakan model pertama yang mula diperkenalkan dalam
tahun 1960an dan masih boleh digunakan hingga kini. Model ini melihat objek
geografi sebagai bebas antara satu sama lain. Objek titik dikodkan sebagai koordinat
(X,Y) dan garis mempunyai koordinat yang berpasangan (X1 Y1, X2 Y2 dan
seterusnya). Manakala kawasan dipersembahkan sebagai poligon yang tertutup. Data
disimpan dengan cara yang sama dalam peta analog, sistem CAD (Computer Aided
Drafting) dan juga MIMS (Map Information Management System) (Ahris, 1992).


       Antara kelebihan model ini adalah ia mudah dalam proses kemasukan data
contohnya pendigitan format bebas (free format digitizing). Model ini juga cepat
dalam paparan semula grafik, model yang cekap dalam penghasilan peta berdigit dan
mudah difahami. Manakala kelemahannya pula ialah proses penyuntingan menjadi
sukar, simpanan koordinat berlebihan, pengesahan data sukar kerana memerlukan
semakan secara manual, generalisasi maklumat poligon juga kompleks dan kegunaan
analisis ruang sukar dijalankan (Peuquet, 1984). Rajah 2.3 menunjukkan contoh
model spaghetti.
                                                                                             22



6

5                              A
                                                    Area            Coordinates
4                                                   A    (1,4), (1,6), (6,6), (6,4), (1,4)
                                                    B    (1,4), (4,4), (4,1), (1,1), (1,4)
3                                                   C    (4,4), (6,4), (6,1), (4,1), (4,4)
                       B               C
2

1



            1      2       3       4   5      6

                           Rajah 2.3 Model Spaghetti (Peuquet, 1984)


(b)        Model Arka-Nod


           Arka adalah satu siri saling-hubung antara satu sama lain pada satu nod. Arka
bersambung hanya pada nod, penentuan dapat dibuat terhadap arka yang
bersambung. Nod pula ialah bermula dan berakhir arka. Oleh itu setiap arka
mempunyai dua nod dan koordinat bagi nod di senaraikan pada fail yang berasingan
(Ahris, 1992). Rajah 2.4 menunjukkan model arka-nod.


(c)        Model Topologikal


           Model topologikal merupakan kaedah yang paling meluas digunakan di
dalam pengekodan hubungan data dalam pangkalan data SMG. Topologi dirujuk
sebagai kaedah matematik bagi penentuan hubungan ruang dan objek. Model ini
mengandungi tiga fail kedudukan objek iaitu titik, garisan dan poligon serta dua fail
hubungan antara objek yang merangkumi arka-nod dan poligon-arka. Model
topologi adalah antara model yang meluas digunakan. Rajah 2.5 menunjukkan
model topologikal. Terdapat tiga konsep utama model topologi;
      i.        Saling-hubungan (connectivity) – arka menyambung antara satu sama lain
                pada satu nod.
                                                                                             23

ii.        Penentuan kawasan (area defination) – arka-arka yang mengelilingi suatu
           kawasan menentukan poligon.
iii.       Arah-hubungan (contiguity) – arka mempunyai arah serta maklumat di
           kiri dan kanan laluannya (Enviromental System Research Institute Inc,
           1990).



                                Line From To Left Right
       Node    X Y               1     I  III O     A                         Poly Lines
       I       1 4               2     I  IV B     O                          A      1,4,5
       II      4 4               3    III IV O     C                          B      2,4,6
       III     6 4               4     I   II A     B                         C      3,5,6
       IV      4 1               5     II III A    C
                                 6     II IV C      B

                                                1           O = “outside” polygon
       6
                                                A
       5
                                                        I
       4            I                                   I                II
                                        4                    5           I
       3
                                    B               6        C
       2
                        2                                                3
       1
                                                    IV


                            1   2           3           4        5   6

                        Rajah 2.4 Model arka-nod (Peuquet, 1984)
                                                                                      24




                  Id    District D_Pop D_TFR Province
                  101   Palma      89763   3.4 Merida
                  102   S. Maria 45938     2.9 Merida
                  103   Veralo     78383   3.2 Merida
                  104   Bolo       98302   3.9 La Paz
                  105   Jose       67352   4.2 La Paz
                  106   Malabo 102839      3.7 La Paz
                  107   Chilabo 129388     2.8 La Paz
                  …     …          …           …           …


                                              P_Pop P_TFR Province
                                               397881   3.7  La Paz
                                               214084   3.2  Merida
                                              …          …         …

                             103
            101
                      102

 104
            105
 107
            106

 Rajah 2.5 Model Topologikal (Enviromental System Research Institute Inc, 1990)


(d)    Model Rupabumi Berdigit


       Model Rupabumi Berdigit atau Digital Terrain Model (DTM) digunakan
merujuk kepada ketinggian. DTM boleh digunakan bagi pemetaan topografi dan
penghasilan kontor. Triangular Irregular Network (TIN) adalah model data topologi
vektor bagi mempersembahkan ketinggian data. Analisis saling-nampak
(intervisibility analysis) dan paparan tiga dimensi (3D) bagi lanskap adalah antara
analisis yang mampu dijalankan. Penambahan koordinat Z perlu dilakukan bagi
koordinat biasa iaitu (X,Y,Z) (Enviromental System Research Institute Inc, 1997).
Rajah 2.6 menunjukkan model DTM.
                                                                                   25




                                            Elevation in Nepal




Rajah 2.6 Digital Terrain Model di Nepal (Enviromental System Research Institute
Inc, 1990)




2.2.2.2 Model Data Raster


       Model data raster secara umumnya adalah berbentuk sel iaitu data geografi
dipecahkan dalam bentuk sel-sel yang berbeza bentuk dan saiz. Sel-sel ini
merupakan unit logikal sesuatu objek yang mengandungi sifat-sifat atau atribut objek
yang diwakili oleh kod tertentu. Walau bagaimana pun, penggunaan model raster
memerlukan ruang storan yang besar kerana saiz sel yang besar dan penghasilan peta
yang agak kasar. Terdapat dua kaedah utama dalam penggunaan model raster iaitu
(a) run length encoding dan (b) quadtree.


(a)    Run Length Encoding


       Dalam model ini, setiap sel yang mempunyai nilai yang sama dikumpulkan
dan diberi nilai yang sama. Bilangan sel ditentukan mengikut turutan dalam sesuatu
baris tertentu Run Lenght Encoding ini dapat mengurangkan simpanan bagi data
raster dan saiz serta fail dikekalkan.


(b)    Quadtree


       Data model Quadtree menyediakan persembahan raster yang padat dengan
menggunakan saiz grid yang pelbagai. Kaedah yang digunakan adalah berbentuk
pecahan dan suku.
                                                                                     26

2.2.3     Teknologi Penggerak SMG


          Terdapat tiga komponen penggerak SMG yang utama iaitu data, teknologi
yang terdiri dari perkakasan serta perisian dan manusia atau organisasi. Perkakasan
meliputi komponen kemasukan data (input), simpanan (storage) dan pengeluaran
(output). Manakala perisian bukan sahaja spesifik kepada program SMG malah
terlibat dalam operasi sistem dan alat untuk melakukan operasi (Williams et al.,
1997).




2.2.3.1 Perkakasan


          Perkakasan merujuk kepada mesin atau alat fizikal yang melakukan fungsi-
fungsi asas yang terkandung dalam kitaran pemprosesan data. Antara komponen
SMG lain bagi perkakasan ialah komponen kemasukan. Alat yang sering digunakan
bagi proses kemasukan data ialah pendigit (digitizer) dan pengimbas (scannner).
Komponen asas pendigit ialah meja pendigit (digitizing table) dan perekod
kedudukan (cursor). Sumber data hendaklah di letakkan di atas meja pendigit
supaya proses pendigitan dijalankan. Pendigit boleh di dapati dalam pelbagai
rekabentuk dan saiz dan kebiasaannya resolusi adalah 0.02mm serta ketepatan
absolut     0.15mm. Saiz pendigit biasanya antara 27sm x 27sm hingga 1.0 m x 1.5m.
Pendigit menyimpan data dalam format vektor.


          Pengimbas adalah alat yang digunakan bagi menukar data analog kepada
format digital. Kebanyakan data imbasan disimpan dalam format raster.
Pengimbasan suatu peta menghasilkan suatu grid seragam mengandungi tahap skala
kelabu. Skala kelabu selalunya antara 0 untuk warna hitam penuh hingga ke 256
bagi putih penuh. Saiz piksel pula adalah antara 25 mikrometer hingga 50
mikrometer.


          Pita magnetik pula mempunyai muatan sehingga puluhan MB bagi pita biasa
dan capaian data secara jujukan bukan secara terus. Storan data yang terkini adalah
menggunakan cakera padat ROM (CD-ROM) di mana boleh menyimpan data yang
                                                                                    27

besar sehingga 600MB. CD-ROM lebih efektif bagi penggunaan SMG yang
sememangnya mengandungi data yang besar.




2.2.3.2 Perisian


       Evolusi perisian bermula hujung era 1970an di mana data ruang dan bukan
ruang disimpan di dalam fail yang berasingan. Sistem fail tidak boleh menyokong
kawalan semasa dan dapatan kembali tidak boleh mengendalikan data ruang yang
besar. Antara perisian-perisian yang terbabit pada era tersebut ialah Idrisi, MapInfo
dan Grass.


       Seterusnya evolusi perisian diteruskan pada generasi kedua iaitu pada
pertengahan 1980an di mana sistem geo-relational diadaptasikan. Data geometri
disimpan mengikut lapisan kawasan data dibahagi kepada syit peta. Terdapat dua
storan utama iaitu storan bagi data ruang dan storan bagi data atribut. Arc/Info,
Genamap dan MapInfo adalah antara perisian generasi ke dua (Chance et al., 1990).


       Generasi seterusnya ialah generasi berorientasikan objek atau ‘object-
oriented’ (OO) SMG. Teknologi ini merupakan teknologi terkini, canggih dan boleh
dikategorikan terbaik. Teknologi OO adalah amat baik untuk menyimpan dan
memodelkan maklumat ruang. OO menganggap setiap objek dan data yang
berkaitan dengannya sebagai satu elemen yang tersendiri. Proses kemas kini
terhadap objek merupakan kemas kini terhadap data yang berkaitan dan ini
memastikan ketepatan serta data yang terkini. Contoh perisian yang terlibat ialah
Smallworld, GEO++, TIGRIS, GeoTropics (George, 1996).


       Oleh kerana kajian ini menggunakan perisian dari produk Environmental
System Research Institute (ESRI), maka kupasan topik perisian tertumpu kepada
ARC/INFO dan ArcView. Perisian ARC/INFO mengandungi pelbagai fungsi dalam
penggunaan SMG. Ia mampu memproses, mengurus dan menganalisis data ruang
serta data atribut dengan berkesan. Simpanan geografi dalam sistem fail adalah
berdasarkan sistem “geo-relational” di mana data geografi disimpan mengikut
                                                                                   28

lapisan. ARC/INFO menyediakan kemudahan bagi pengguna dengan arahan seperti
ARC, ARCEDIT, ARCPLOT, ARC Macro Language (AML) dan banyak lagi
(Enviromental System Research Institute Inc, 1998).


          ArcView juga merupakan produk kepada ESRI yang dibangunkan untuk
merekabentuk, menganalisis, mengolah dan paparan hasil SMG. Ia menyediakan
keupayaan pemaparan, penerokaan, pertanyaan dan analisis data geografi yang baik
(Enviromental System Research Institute Inc., 1996). ArcView berkebolehan
membaca data dari pelbagai format selain dari menyediakan pelbagai extension
seperti Spatial Analyst, 3D Analyst, Geostatistical Analyst, Military Analyst,
Publisher, Schematics, StreetMap USA, Survey Analyst, Tracking Analyst, ArcPress
dan ArcScan (Enviromental System Research Institute Inc., 1999).


          Perisian ESRI Spatial Analyst boleh meleraikan masalah ruang dengan
menyediakan kemudahan bagi menjalankan operasi analisis ruang. Antara aplikasi
yang boleh dijalankan ialah :
   i.        Mendapatkan informasi iaitu mengira kecuraman cerun,
             mengidentifikasikan jarak atau arah jalan, atau mengira populasi sesebuah
             kawasan.
   ii.       Identifikasi hubungan antara data ruang dengan atribut – contohnya dapat
             mengetahui penyakit leukemia akibat dari ledakan nuklear sesuatu
             kawasan atau mengenal pasti kepupusan tumbuhan atau haiwan di sesuatu
             kawasan.
   iii.      Mengetahui lokasi sesuai sesuatu kawasan – mendapatkan jalan atau
             penghantar elektrik yang sesuai untuk diterokai.
   iv.       Mengira kos perjalanan – mengira kos perjalanan dari punca ke penamat
             dengan mudah (Enviromental System Research Institute Inc., 2001).


          ArcView 3D Analyst merupakan modul dari ESRI yang berupaya
mengendalikan aktiviti-aktiviti seperti (Enviromental System Research Institute
Inc.,1997a):
                 Membina model permukaan dari sumber input yang pelbagai.
                 Menentukan ketinggian pada mana-mana lokasi permukaan.
                 Melaksanakan proses saling-nampakan.
                                                                                    29

                Mengira perbezaan isipadu di antara dua permukaan.
                Berkeupayaan untuk menggunakan data 3D vektor untuk menjanakan
                model 3D.
                Membuat paparan 3D.
        Perisian ini menyediakan dua jenis model permukaan iaitu grid dan TIN
(Tringulated Irregular Network). Ia juga berkeupayaan untuk membina aras selerak,
profil, kontor, arah pandangan dan sebagainya (Enviromental System Research
Institute Inc., 1996).




2.2.4 Pengumpulan Data


        Data koleksi merupakan salah satu proses yang paling penting dalam
pembangunan SMG. Menurut DeMers (1997) pengumpulan data merangkumi lebih
kurang 75% dari keseluruhan kos dan masa pembangunan SMG. Data boleh
diperolehi melalui 4 kaedah utama iaitu :
    1. Data sedia ada
    2. Data foto udara
    3. Data penderiaan jauh (remote sensing) iaitu data dari satelit
    4. Data cerapan lapangan


        Sumber data sedia ada terbahagi kepada dua bentuk utama iaitu data berdigit
dan data salinan keras. Dalam konteks Malaysia, data berdigit yang kerap digunakan
didapati dari Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia (JUPEM) yang dihasilkan
menggunakan Computer Assisted Mapping System (CAMS). Data ini adalah dalam
format DXF dan biasa diimport ke dalam perisian AutoCAD bagi kerja-kerja
analisis, penyuntingan dan pemilihan lapisan data yang diperlukan bagi aplikasi yang
di cadangkan (Ghazali, 1999).


        Data salinan keras merupakan sumber data yang paling banyak boleh didapati
di mana-mana sahaja terutama di jabatan kerajaan dan swasta. Peta dan pelan
merupakan salinan keras yang sering digunakan bagi membentangkan data muka
bumi. Data ini perlu ditukarkan ke dalam bentuk digital melalui proses pendigitan
                                                                                      30

atau pengimbasan. Keperluan asas bagi setiap data ialah penentuan kedudukan titik
kawalan bagi membolehkan ia dipindahkan ke dalam sistem koordinat yang sama
dengan data sedia ada yang lain (Ghazali, 1999).


        Foto udara atau fotogrametri secara ringkasnya boleh ditakrifkan sebagai
teknik pengukuran ke atas gambar foto yang di ambil dengan menggunakan kamera
metrik atau kamera bukan metrik dari udara. Foto udara adalah antara proses
pengumpulan data terkini biasanya digunakan bagi tujuan untuk membantu dalam
mengemas kini data atau melengkapkan data yang diperlukan. Ia dapat membantu
dalam membuat penentuan sempadan kawasan tertentu seperti kawasan hijau,
kawasan tepu bina dan sebagainya. Kaedah orthofoto atau pendigitan pada skrin
digunakan bagi menukarkan data ke dalam bentuk digital.


        Penderiaan jauh melibatkan pengukuran dan perakaman tenaga
elektromegnetik yang dipancarkan dari permukaan bumi dan atmosfera dengan
menggunakan penderia (sensor) yang biasanya dipasang pada satelit. Penderiaan
jauh juga merupakan sumber utama yang membekalkan data SMG. Walaupun
kosnya agak mahal ia dapat merangkumi sebuah kawasan yang luas. Data
penderiaan jauh boleh didapati dalam pelbagai waktu (Marther, 1999).


        Bagi data yang tidak dapat diperolehi dari kaedah di atas, cerapan lapangan
dilakukan bagi memperolehi lokasi sebenar. Terdapat banyak peralatan yang
digunakan antaranya ialah teodolit dan GPS.




2.2.5   Pangkalan Data SMG


        Pangkalan data adalah satu set fail yang berkaitan secara logik, disusun untuk
memudahkan capaian oleh satu atau lebih aturcara penggunaan. Apa yang
diperlukan dalam rekabentuk pangkalan data ialah merangkumi keperluan data dari
aplikasi yang dijalankan, format dan kesesuaian pangkalan data tersebut. Ia amatlah
penting bagi menampung aplikasi, proses kemas kini, prosedur penyelenggaraan,
                                                                                      31

saiz pangkalan data, platform perkakasan, konfigurasi dan penomboran (ARC News,
1989). Rajah 2.7 merupakan prosedur bagi rekabentuk pangkalan data.


    Kajian Keperluan                               Kenalpasti Keperluan
                                                     Pangkalan Data

                                                 Pembangunan Komponen &
                                                   Model Pangkalan Data
   Analisis Keperluan
                                         Kenalpasti       Kenalpasti        Kenalpasti
                                         Prosedur           Sistem          keperluan
                                         Pemetaan         Antaramuka         Makro

        Rekabentuk
        Konseptual                           Pembinaan Prosedur Pangkalan Data
                                              Pengelenggaraan Dan Pengurusan

                                                   Rekabentuk Konfigurasi
        Rekabentuk                                 Perkakasan Dan Perisian
          Fizikal
                                                    Kenalpasti Kajian & Skop
                                                       Kawasan Simulasi
     Kajian Simulasi
                                                   Penyediaan Plan Implentasi


                                                           Dokumentasi
        Perlaksanaan
                                                  Persembahan Dan Pengesahan

   Pengopersian SMG                                 Memperhalusi Rekabentuk
                                                            fizikal


Rajah 2.7 Prosedur Rekabentuk Pangkalan Data (diterjemahkan dari Arc News,
1989)


        Terdapat lima komponen utama dalam ARC/INFO yang perlu direkabentuk
iaitu, lapisan-lapisan peta, jadual atribut, pencarian jadual, catatan dan perpustakaan
peta. Terdapat tiga lapisan asas dalam ARC/INFO iaitu poligon (jenis tanah, lot-lot
tanah), garis (sungai, jalan raya) dan titik (identifikasi lurang, telur helang). Sistem
Pengurusan Pangkalan Data merupakan koleksi aturcara untuk menguruskan struktur
                                                                                   32

pangkalan data atribut (ARC News, 1989). Pangkalan data dapat menyepadukan fail
sedia ada,menghapuskan lewahan data, berkongsi data antara pengguna dan lain-lain.
Rajah 2.8 menunjukkan pangkalan data ruang bagi lapisan-lapisan dalam SMG.




Rajah 2.8 Pangkalan Data Ruang SMG (diterjemahkan dari Montgomery dan
Schuch, 1993)


       Terdapat tiga model pangkalan data utama iaitu model data hierarki, model
data rangkaian dan model data hubungan. Model data hierarki (Rajah 2.9)
berasaskan kepada rekod di dalam fail yang distrukturkan kepada beberapa peringkat
logikal di mana peringkat-peringkat saling berhubung. Dengan struktur demikian
kongsian data menjadi lebih praktikal walau bagaimana pun model ini memerlukan
fail indeks yang besar dan selalu di kemas kini.


                           A

        B                                                     Z


                                       E
                 C
                           D                           F                   H
                                                                  G



            Rajah 2.9 Model Data Hirarki (Montgomery dan Schuch, 1993)
                                                                                   33

       Model data rangkaian (Rajah 2.10) serupa dengan model data hierarki kecuali
rekod dalam model ini distruktur di beberapa peringkat logikal dengan setiap rekod
boleh saling berhubung. Struktur rangkaian paling biasa digunakan dalam sistem
kerangka utama dan sistem minikomputer. Tujuan utama struktur ini ialah untuk
mengurangkan rekod kemasukan berganda. Walau bagaimanapun, sukar untuk
membuat penukaran data dalam pangkalan data. Masalahnya ialah model ini
memerlukan fail indeks yang lebih besar dari model hierarki.




                           A

        B


                C          D          E              Z



                    F                          G                H

       Rajah 2.10 Model Data Rangkaian (Montgomery dan Schuch, 1993)




       Model data hubungan dikatakan sebagai koleksi-koleksi jadual di mana data
disimpan. Setiap jadual adalah dalam bentuk metrik yang terdiri dari baris dan lajur.
Satu jadual boleh berhubung atau berkait dengan jadual yang lain dengan syarat satu
dari medan jadual bertindak sebagai kunci untuk menghubungkan rekod. Di
peringkat lebih tinggi pengolahan jadual ini telah membangkitkan satu bahasa piawai
yang mana salah satu daripadanya dikenali sebagai bahasa pertanyaan berstruktur
(SQL). Strukturnya yang mudah membuatkan model data hubungan menjadi pilihan
di dalam perlaksanaan SMG ( Montgomery and Schuch , 1993). Jadual 2.2
menunjukkan contoh bagi model data hubungan.
                                                                                    34

Jadual 2.2 : Model hubungan antara rekod (diterjemahkan dari Montgomery dan
Schuch, 1993)


No_Lot       Nama_Pemilik            No_KP           Luas          Jenis
75200        Husin Kasim             458721          30            Pertanian
75201        Salbiah Misran          125478          25            Kediaman
75203        Muhamad Ali             363523          40            Pertanian


No_KP           Cukai                Tunggakan
458721          900                  0
125478          850                  850
363523          1200                 0


        Hubungan aljabar akan menentukan secara teori untuk memanipulasikan
kandungan jadual menggunakan lapan fungsi utama iaitu pilih (select), unjur
(project), sambung (join), persilangan (intersect), kesatuan (union), perbezaan
(difference), hasil darab (product) dan bahagi (divide) (ARC News, 1989).




2.2.6   Analisis Ruang


        Menurut Goodchild et al. (1991), analisis ruang boleh ditakrifkan sebagai
satu set teknik yang digunakan untuk menganalisis data ruang. Ia merangkumi
proses penjelajahan (exploratory) ke pengesahan (confirmatory) yang digunakan
untuk menambahkan kefahaman dengan lebih mendalam terhadap sesuatu fenomena
serta menguji sesuatu model data ruang.


         Sebagai contoh fenomena ruang iaitu pakar epidemiologi mengumpul data
mengenai kejadian wabak sesuatu virus penyakit. Daripada data tersebut analisis
ruang boleh dijalankan kajian mengenai taburan penyakit yang dapat membentuk
corak yang tertentu iaitu berselerak, berkelompok atau rawak. Adakah ia ada berkait
dengan pencemaran alam sekitar, ternakan haiwan atau kedatangan imigran asing ?
                                                                                       35

SMG hanya berfaedah dan menguntungkan jika ia dapat digunakan dalam membantu
membuat analisis ruang dan pemodelan ruang. Dengan bantuan SMG, sepatutnya ia
boleh membantu membuat keputusan (decision making) yang berkesan dan efisien
terhadap sesuatu permasalahan yang berkaitan dengan data ruang (DeMers, 1997).


        Eksplorasi data adalah satu set operasi analisis ruang termudah yang terdapat
dalam setiap perisian SMG. Operasi ini digunakan untuk mengetahui objek yang
terkandung dalam pangkalan data, lokasi, hubungan dengan objek lain, bilangan
objek, carian dan pemilihan data. Biasanya menggunakan fungsi pertanyaan (query)
yang terdapat pada ‘legend’ sesebuah perisian.


        Selain dari itu terdapat juga fungsi pengukuran dalam analisis ruang di mana
jarak, jarak terdekat, perimeter, luas dan panjang boleh didapati dengan tepat, cepat
dan mudah berbanding dengan kaedah manual yang menggunakan alat planimeter,
kertas grid, benang dan pembaris. Antara analisis ruang yang lain adalah
pengkelasan, di mana ia dilakukan kepada pengguna sasaran. Sebagai contoh
klasifikasi kesesuaian tanah dan kemudiannya dikelaskan untuk pertanian.


        Zon penimbal (buffering) merupakan antara analisis ruang yang sering
digunakan. Zon penimbal adalah poligon yang terjana melalui proses reklasifikasi
pada jarak tertentu dari geometri titik, garis dan poligon. Selain dari itu terdapat juga
analisis permukaan di mana terdapat nilai ketiga pada koordinat X dan Y iaitu nilai
Z. Contoh nilai Z ialah ketinggian, kedalaman, suhu, taburan hujan, pendapatan atau
lain-lain.


        Analisis yang terakhir merupakan analisis tindihan yang melibatkan multi-
lapisan atau multi objek. Operasi tindihan merupakan satu operasi yang sangat
berkesan kerana ia membolehkan pengguna membuat manipulasi data yang disusun
dalam lapisan yang berbeza dan melihat perhubungan antara satu lapisan ruang
dengan lapisan yang lain (DeMers, 1997).
                                                                                36

2.3    Aplikasi Sistem Maklumat Geografi


       Aplikasi SMG boleh dikategorikan secara umum kepada tiga kelompok besar
iaitu sektor awam, sektor kemudahan awam dan sektor swasta. Ketiga-tiga sektor ini
merupakan pengguna utama bagi mengimplementasikan SMG. Sektor awam terdiri
dari agensi-agensi kerajaan iaitu bidang ketenteraan, pengangkutan awam,
pengurusan alam sekitar, perancangan pengurusan tanah, cukai dan lain-lain.
Kemudahan awam pula terdiri daripada kemudahan telefon, elektrik, pembetungan,
gas, air dan lain-lain. Manakala kemudahan swasta termasuk organisasi kewangan,
insurans, pengangkutan, hartanah dan lain-lain (Montgomery and Schuch, 1993).


       Dalam sektor perhutanan SMG dapat dimanfaatkan untuk menghasilkan peta
yang mempunyai maklumat-maklumat asas yang penting tentang kedudukan sebenar
sesuatu kawasan (koordinat X dan Y). Ini termasuk lokasi kawasan hutan simpan
kekal, nombor kompartmen, keluasan, kedudukan pokok, kawasan pentadbiran,
jalan, sungai, kontor dan sebagainya. SMG juga boleh digunakan untuk menentukan
kawasan-kawasan sensitif seperti kawasan curam dan zon penimbal yang perlu
dilindungi ketika operasi pembalakan dijalankan.


       Manakala dalam bidang ketenteraan moden sekarang terdapat pelbagai
aplikasi SMG dapat dipraktikkan di dunia benar sekarang. Antaranya adalah
perancangan dan latihan dalam bentuk sistem komputer. Data digital boleh
dipersembahkan dalam bentuk simulasi udara dan automatik navigasi. Informasi
digital mengenai kedalaman laut dan kedudukan dengan menggunakan
penentududukan GPS (Global Positioning System) muka bumi digunakan secara
meluas.


       Antara aplikasi SMG yang telah dijalankan merupakan pemantauan wabak
SARS di Tianjin, China. Aplikasi ini berdasarkan laman web yang dijadikan sebagai
alat untuk mendapatkan statistik, pengiraan data, kedudukan lokasi pembawa wabak
dan kawasan yang perlu dikuarantin. SMG digunakan untuk memaparkan hubungan
antara data ruang dan taburan virus tersebut. Pengguna boleh berhubung dengan
sistem dalam bentuk paparan visual. Dengan adanya maklumat SMG ini dijangka
wabak SARS dapat dipantau lebih awal (Xiaolin, 2003).
                                                                                       37

       Selain dari itu aplikasi SMG digunakan bagi mengkaji corak penanaman
kentang di Kincardine dan Deeside, Scotland dengan menggunakan satelit. Terdapat
dua satelit yang digunakan iaitu LANDSAT Multispectral Scanner (MSS) dan
LANDSAT Thematic Mapper (TM). Perbandingan dibuat bagi setiap data satelit.
Kajian dibuat berdasarkan hubungan antara data jenis air dan tanah untuk mengenal
pasti kawasan yang sesuai bagi penanaman kentang bagi mendapatkan hasil tanaman
yang terbaik (Stuart, 1990).




2.4    Aplikasi SMG Dalam Kejuruteraan Awam


       Aplikasi SMG mempunyai potensi yang cerah dalam bidang kejuruteraan
awam. Kejuruteraan awam melibatkan rekabentuk, pembinaan dan penyelenggaraan
infrastruktur binaan. Walau bagaimanapun ia melibatkan sedikit aplikasi SMG.
SMG dalam kejuruteraan awam menawarkan pelbagai aplikasi dalam membuat
keputusan, manipulasi, pangkalan dan simpanan data terutama pengangkutan, alam
sekitar, hidraulik, hidrologi, struktur, geoteknik, pengurusan dan pelbagai aplikasi
dalam kejuruteraan awam.


       Dalam bidang pengangkutan, SMG boleh digunakan dalam peta digital
tentang jalinan jalan raya, di mana ianya boleh mengurangkan kesesakan
menggunakan pengurusan trafik, maklumat, pembaik pulih dan projek pembinaan
jalan raya. Di bandar-bandar besar terutama di utara Amerika telah menggunakan
data SMG bagi panggilan kecemasan untuk mendapatkan jalan pintas dan laluan
alternatif bagi mengelakkan kesesakan dalam proses menyelamatkan nyawa. Selain
dari itu SMG juga boleh digunakan oleh bomba, ambulans dan polis bagi
mendapatkan jalan pantas ke destinasi (Munroe, 1999).


       Pendekatan SMG dalam alam sekitar di mana kajian mengenai pencemaran
udara dilakukan di bandar Chennai, India. Udara yang manusia hidu telah dicemar
oleh perindustrian dan kenderaan dengan gas karbon monoksida, hidrokarbon, sulfur
oksida, nitrogen dan lain-lain gas. Pada tahun 80an, kebanyakan pencemaran
dilakukan oleh industri manakala pada 90an pula pencemaran banyak dilakukan oleh
                                                                                     38

kenderaan dan jerebu. SMG digunakan untuk membangunkan model bagi mengenal
pasti kawasan utama pencemaran dan perubahan bentuk pencemaran (Charlot, et al.,
2000).




2.5      Aplikasi SMG Dalam Pemantauan Tanah Runtuh


         Fungsi penyelidikan penyiasatan tanah runtuh ini ialah untuk kemasukan data
bagi proses mendapatkan keputusan. SMG mampu menjadi satu alat bagi
menjanakan model struktur tanah dalam bentuk peta dan ruang nyata (dunia
sebenar). Aplikasi SMG ini dijangka dapat mengurus dan menganalisis data tanah
bagi jangka masa yang panjang untuk pelan pembangunan.


         Wang dan Unwin (1992) telah menggunakan SMG dalam membantu mereka
dalam memodelkan peta di kawasan Lanzhou, China bagi menganalisis kejadian
tanah runtuh yang sering berlaku di kawasan tersebut. Mereka menggunakan data
Penderian Jauh dari satelit Landsat MSS kemudian mengolah data menggunakan
perisian ERDAS.


         Penyelidik mengkategorikan setiap faktor kepada kelas-kelas tertentu
contohnya bagi risiko kejadian tanah runtuh tinggi akan di beri nilai 0, risiko
pertengahan di beri nilai 1 dan risiko rendah di beri nilai 2. Contoh dalam kajian
tersebut ialah nilai Kecerunan, Aspek dan Jenis Tanah seperti yang dapat dilihat
dalam Rajah 2.11.


         Jabatan Alam Sekitar England telah mengkaji bahawa kawasan Derbyshire
merupakan kawasan yang paling banyak berlaku tanah runtuh (Thurston, 1997).
Model tanah runtuh dihasilkan dengan menggunakan data geologi, hidrologi dan
kecerunan. Terdapat kawasan tinggi dan sangat tinggi tanah runtuh dalam model
tersebut.
                                                                                        39



                                                       Nilai Indeks
                                       0                 1               2
                      Parameter

                         > 45                                          1.353
                         30 -45                                       1.34

                         15 -30                      1.092
       Kecerunan
                         5 -15                 0.624

                         0 -5                0.589

                      Barat Laut             0.857

                      Barat                                                          2.003

                      Barat Daya
                                             0.9552
                      Selatan              0.526
        Aspek
                      Tenggara             0.499

                      Timur                                  1.460
                      Timur Laut            0.708

                      Utara                  0.988

                      Campuran     0.291
         Jenis        Keras                 0.88
         Tanah
                                                                             1.829
                      Lembut



Rajah 2.11 Indeks bagi pendekatan kaedah faktor (diterjemahkan dari Wang dan
Unwin, 1992)


       Satu lagi kajian telah dijalankan di Yongin, Korea bagi mengira kejadian
tanah runtuh dengan menggunakan SMG (Saro and Kyungduck, 2001). Lokasi tanah
runtuh dikenal pasti dengan menggunakan foto udara, satelit Landsat TM, ukur
lapangan, peta topografi, jenis tanah, litupan pokok kayu balak dan keadaan geologi.
Kajian ini dilaksanakan dengan mengambil kira kecerunan, aspek dan bentuk
topologi. Dalam kajian ini, kejadian tanah runtuh sering berlaku ketika hujan lebat
berlanjutan tiga hingga empat jam iaitu sekurangnya 114mm. Perisian yang
digunakan ialah ARC/INFO.
                                                                                  40

2.6     Pengenalan Tanah Runtuh


        Maklumat yang berkaitan dengan jenis tanah dan kawasan bangunan adalah
penting bagi pembangunan masa hadapan. Lewat 1980an, kejadian tanah runtuh
sering diperkatakan sebagai fokus utama dalam pelbagai peringkat pembinaan.
Berdasarkan ciri tanah dan bentuk muka bumi terdapat pelbagai pembinaan yang
tidak stabil bagi kawasan-kawasan tanah tinggi di Malaysia. Sebagai contoh, rakyat
Malaysia dikejutkan dengan kejadian tanah runtuh yang meragut 48 nyawa di
Highland Tower (Utusan Malaysia, 1999).


        Berikutan dengan kesedaran tentang bahaya ini, Jemaah Menteri yang
bermesyuarat pada 22 Jun 1994 telah bersetuju untuk tidak menggalakkan sebarang
pembangunan di kawasan bekas lombong dan tanah berbukit(Utusan Malaysia,
1999). Jemaah Menteri melalui Kementerian Perumahan Kerajaan Tempatan
(KPKT) telah mewujudkan satu garis panduan yang mengandungi keperluan
memelihara topografi asal tanah dengan kehendak Akta Perancangan Bandar dan
Desa, A933 (Pindaan) 1995 Sek. 21 (B). Akta-akta lain yang turut melindungi
pembangunan kawasan bukit bercerun ini adalah Akta Pemeliharaan Tanah 1960,
Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974 dan Akta Perhutanan Negara 1984 (Jabatan
Perancang Bandar dan Desa, 1995).




2.6.1   Peristiwa Tanah Runtuh Di Malaysia


        Tragedi tanah runtuh yang paling menyayat hati berlaku pada 11 Disember
1993 di salah satu dari tiga kondominium Highland Towers di Taman Hillview,
Ampang di mana telah mengorbankan 48 nyawa. Kejadian ini berpunca dari
perubahan arah laluan air bawah tanah yang membawa pergerakan struktur tanah
tapak bangunan tersebut. Sebelum kejadian berlaku, hujan lebat telah turun dengan
lebat selama beberapa hari. Kajian terhadap tekstur tanah di kawasan terbabit
mendapati banyak kandungan pasir, kelodak dan batu-batu kecil menjadikan ikatan
tanah longgar dan berpotensi runtuh. Data yang di ambil dengan kerjasama Jabatan
Pengairan dan Saliran (JPS) di sebelas stesen seluruh Selangor merekodkan Ampang
                                                                                    41

merupakan kawasan yang menerima hujan paling banyak setiap tahun. Dalam
tempoh tiga hari sebelum kejadian, sejumlah 209.5 mm hujan di catatkan. Selain
dari itu, keadaan kondominium terletak di atas bukit iaitu kecerunan melebihi 40
peratus menyumbang kepada kejadian tanah runtuh (Utusan Malaysia, 1999).


       Pada 28 November 1998, tanah runtuh berlaku di blok 8, Sun Moon City,
Paya Terubong, Pulau Pinang yang membawa blok batuan telah memusnahkan
kenderaan awam. Terdapat 17 kenderaan yang diletakkan ditempat letak kenderaan
tertimbus dengan blok batuan (14 m garis pusat) dan tanah runtuh. Kejadian
berpunca dari pergerakan air bawah tanah selepas hujan lebat. Selain dari itu
kecerunan melebihi 60 juga menjadi penyumbang utama kejadian tanah runtuh
(New Strait Times, 1998).


       Pada 20 November 2002 pula, enam anggota keluarga bekas Panglima
Angkatan Tentera Malaysia (ATM), terbunuh apabila banglonya ranap dihempap
tanah runtuh. Banglo dua tingkat terletak di lereng bukit Taman Hillview, Ampang
kelihatan terbenam ke dalam tanah. Tapak banglo tersebut terletak kira-kira 300
meter dari tapak tragedi runtuhan kondominium Highland Towers. Runtuhan tanah
berpunca daripada aliran air bawah tanah dan beberapa mata air kelihatan di depan
runtuhan banglo dan punca kejadian hampir serupa dengan runtuhan Higland
Towers. Kajian mendapati tanah di kawasan kejadian merupakan tanah jenis halus
dan jumlah kelodak tinggi. Faktor ini menyebabkan air mudah diserap dan
menyumbang kepada pergerakan tanah terutama jika takungan air melebihi tahap
maksimum. Takungan air bertahan selama dua atau tiga hari bergantung keupayaan
struktur tanah. Terdapat sungai lama yang alirannya dipindahkan bagi
membangunkan banglo tersebut juga menyumbang kepada berlakunya tanah runtuh
di kawasan tersebut. Walaupun aliran sungai tersebut telah dipindahkan tetapi
apabila arus air menjadi deras, ia lebih mudah mengikut arah aliran sungai lama
(Utusan Malaysia, 2004b).


       Hujan lebat telah turun enam hari berturut-turut sehingga mencecah 271mm
menjadikan kawasan kajian terdedah pada kejadian tanah runtuh. Selain dari itu
kecerunan Taman Hillview melebihi 40 peratus dan taburan hujan yang tinggi
                                                                                    42

mengakibatkan takungan air menyebabkan kejadian tanah runtuh mudah berlaku
(Utusan Malaysia, 2002c).


         Jalan Tapah menuju ke Tanah Rata di Kilometer 52 berdekatan Kampung
Habu, Cameron Highlands ditutup kepada semua lalu lintas akibat tanah runtuh pada
tiga pagi, 24 Februari 2004. Kejadian berlaku kira-kira 8 kilometer ke Tanah Rata
dan 6 kilometer selepas Ringlet, mengakibatkan kawasan seluas 50 meter persegi
ditutupi tanah dan batu yang runtuh. Bagaimanapun tiada kemalangan jiwa
dilaporkan. Penerokaan hutan dan pemotongan bukit secara berleluasa merupakan
punca utama berlakunya kejadian tanah runtuh. Tindakan itu mengganggu kestabilan
ekologi dan geologi di kawasan tersebut. Kawasan bukit yang terbuka meningkatkan
kadar hakisan dan aliran air permukaan akibat daripada air hujan menyebabkan
struktur tanah menjadi longgar. Selain dari itu, keadaan cerun yang melebihi 60
memudahkan proses tanah runtuh berlaku (Utusan Malaysia, 2004b).




2.6.2    Jenis-Jenis Cerun


         Kestabilan cerun merupakan aspek yang paling penting dalam bidang
kejuruteraan awam. Terdapat 2 jenis cerun utama dalam pembinaan iaitu (Ong,
2000):
1. Cerun Semulajadi
2. Cerun Binaan


         Cerun semulajadi merupakan cerun-cerun yang dibentuk secara semulajadi di
permukaan bumi tanpa dibentuk oleh manusia. Cerun jenis ini terdapat dengan
banyaknya di kawasan berbukit-bukau. Walaupun ia terbentuk secara semulajadi,
kestabilan cerun jenis ini masih boleh diragui, terutamanya jika berlaku pertambahan
beban atasnya atau selepas kejadian hujan lebat.


         Cerun binaan pula merupakan cerun yang wujud akibat kerja-kerja
pembinaan oleh manusia, terutamanya pembinaan yang menyebabkan perubahan
aras tanah. Cerun jenis ini merupakan cerun yang direkabentuk. Oleh yang demikian,
                                                                                   43

kestabilan lebih terjamin . Walau bagaimanapun, perubahan tekanan air liang semasa
pembinaan dan selepas pembinaan merupakan faktor kritikal yang akan
menyumbang kepada ketidakstabilan cerun jenis ini. Dengan ini, perhatian yang
serius harus diberikan kepada tekanan air liang pada cerun binaan.




2.6.3     Klasifikasi Kegagalan Cerun


          Kegagalan cerun boleh dikelaskan kepada 3 kegagalan utama iaitu (Ong,
2000) :
1. Kejatuhan (Fall)
2. Gelinciran (Slide)
3. Aliran (Flow)


1.        Kejatuhan (Fall) -Kegagalan jenis ini boleh berlaku kepada jisim tanah dan
batuan. Ia biasa berlaku pada cerun yang sangat curam. Kejatuhan merupakan
fenomena apabila tanah tertanggal terus daripada cerun dan jatuh. Tanah tersebut
mungkin cuma akan bersentuhan dengan cerun beberapa kali sahaja sebelum ia jatuh
ke bumi. Apabila ia telah jatuh ke bumi, ia akan bercerai dan menjadi serpihan-
serpihan yang lebih kecil di kaki cerun.


Fenomena kejatuhan cerun ini mungkin disebabkan oleh :
          Graviti yang mengakibatkan terbentuknya permukaan ricih pada cerun.
          Hakisan di bawah cerun akibat daripada tindakan ombak, hakisan sungai dan
          pengorekan yang cuai. Hakisan ini menyebabkan wujudnya bahagian cerun
          yang terjuntai dan tidak stabil.
          Perubahan suhu di kawasan kering. Perubahan ini membuka dan menutup
          sambungan pada batuan dan membenarkan serpihan tanah memasukinya. Ini
          menghalang sambungan pada batuan itu menutup semula.
          Tindakan luluhawa yang menghakis cerun dan menyebabkan cerun tidak
          stabil lalu mengalami kejatuhan.
          Kesan daripada gegaran gempa bumi juga boleh menyebabkan fenomena
          jatuh pada cerun curam.
                                                                                     44

2.      Gelinciran (Slide) - Gelinciran tanah daripada cerun biasanya sentiasa
bersentuhan dengan cerun tersebut ketika ia bergerak menuruni cerun. Ini berbeza
dengan mod jatuh di mana tanah seolah-olah tertanggal terus dan jatuh. Faktor yang
menyumbang kepada gelinciran ialah :
        Satu blok tanah yang terkandung dalam sesuatu sambungan mungkin akan
        tertolak oleh daya luar seperti air dalam sambungan. Ini seterusnya akan
        menyebabkan blok tanah tersebut tergelincir dan kegagalan berlaku.
        Permukaan ricih mungkin akan terbentuk di dalam tanah atau batuan cerun
        tersebut. Dengan ini, gelinciran tersebut akan berlaku di sepanjang
        permukaan ricih yang terbentuk. Permukaan ricih tersebut biasanya terbentuk
        arka bulat dengan bahagian bawahnya yang rata. Mod-mod kegagalan akibat
        permukaan ricih adalah gelangsar putaran (ratational), gelangsar translasi
        (translational) dan gelangsar majmuk (compound).
        Gelinciran lumpur (mudslide) mungkin terjadi melalui mod kegagalan
        gelinciran apabila berlaku hujan lebat yang agak lama.
3.      Aliran - Pergerakan jisim tanah melalui mod aliran ini melibatkan ubah
bentuk dalaman yang lebih besar berbanding dengan fenomena gelinciran cerun. Jika
tidak, pergerakan jisim tanah pada sesuatu cerun dianggap sebagai kegagalan mod
gelinciran. Apabila kandungan lembapan dalam tanah liat melebihi had cecair, sifat
tanah liat adalah seperti cecair dan mod kegagalan aliran boleh berlaku.




2.6.4   Faktor-Faktor Yang Mempengaruhi Kejadian Tanah Runtuh


        Soong et al. (1980) menyatakan bahawa terdapat 2 proses tanah runtuh yang
berlaku di Malaysia iaitu proses secara dalaman (internal erosion) dan secara luaran
(external erosion). Proses dalaman melibatkan hakisan geologi berlaku secara
semula jadi tanpa ada gangguan daripada manusia. Ia mengambil masa beribu-ribu
tahun. Ini disebabkan oleh air, angin, perubahan cuaca dan suhu, graviti serta jenis-
jenis tumbuhan. Proses luaran adalah hasil dari aktiviti manusia iaitu bercucuk
tanam, penebangan hutan, pembangunan, jalan raya dan lain-lain.
        Antara faktor utama yang menyebabkan berlaku proses hakisan tanah adalah
6 parameter yang menyebabkan kejadian tanah runtuh iaitu hujan, jenis-jenis tanah,
                                                                                     45

kecerunan tanah, ketinggian tanah yang boleh menghalang hakisan, pengubahsuaian
terhadap ciri asal tanah dan jenis tanaman yang meliputi kawasan tersebut (Roslan,
1999).




2.7      Kaedah USLE


         Kaedah USLE telah di pelopori oleh Wischmeier dan Smith pada tahun 1965.
Penyelidikan telah dijalankan terhadap Gunung Rocky sejak penghujung tahun
1950an. Walau bagaimanapun, kaedah ini dikemas kini dari masa ke masa.


         Gabriels et al.(1977), Weischmeir (1978), Soong et al. (1980), Morgan
(1986), Omakupt (1989) , Saha et al. (1991) dan Gray (1994) telah mempersetujui
kaedah USLE dapat meningkatkan kajian mengenai hakisan tanah tanpa mengubah
konsep asas serta kaedah persamaan lama yang digunakan.


Universal Soil Loss Equation (USLE) mempunyai 6 parameter iaitu :
                 A=R     K   L   S   C    P.................(persamaan 2.1)


A = Jumlah hakisan tanah (tonne/ha/tahun)
R = Faktor hujan iaitu kandungan dan kekerapan
K = Faktor hakisan iaitu tekstur, peratusan bahan organik, struktur dan kesan
      terhadap tanaman
L = Panjang cerun
S = Kecuraman cerun
C= Faktor tanaman dan pengurusannya
P = Pemeliharaan ciri tanah iaitu teres, kontor dan sebagainya
                                                                                    46

2.7.1   Faktor Hujan (R)


        Curahan atau lebih dikenali sebagai hujan merupakan penyumbang utama
kepada berlakunya kejadian tanah runtuh di kawasan tropika. Ini berpunca dari
penyusupan air ke dalam cerun (De Campos et al., 1988 ). Tew (1999) telah
mengkategorikan kandungan hujan di Malaysia seperti dalam Jadual 2.3.


Jadual 2.3 : Taburan kandungan hujan yang boleh menyebabkan hakisan di
Malaysia (Tew, 1999)


        Kandungan Hujan (mm)                           Kategori
        < 65                                           Rendah
        65-130                                         Sederhana
        >130                                           Lebat


        Terdapat 3 jenis hakisan yang berlaku disebabkan larian air permukaan iaitu
hakisan keping (sheet erosion), hakisan alur ( rill erosion) dan hakisan gegeluk (gully
erosion). Hakisan keping merupakan hakisan yang paling teruk atau maksimum
terhadap tanah. Ia berbentuk pemindahan secara seragam terhadap satu lapisan tanah
di mana berlaku hasil daripada hujan lebat. Hakisan jenis ini berlaku di atas
permukaan tanah kosong atau pada cerun tanpa disedari. Selalunya hanya beberapa
milimeter tanah di hakis setiap kali hujan, lama kelamaan meningkat mengikut masa
dan perubahan ini sukar dikesan.


        Hakisan gegeluk merupakan bentuk hakisan yang menarik tetapi sangat
merbahaya. Ia membentuk satu lubang berkeluk pada tanah dan akan mengurangkan
nilai ekonomi tanah, merosakkan guna tanah dan objek – jalan raya dan rumah.
Keratan rentas berbentuk V atau U. V menunjukkan apabila lapisan bawah tanah
merupakan struktur yang baik atau padat. U pula berlaku pada kawasan di mana
kedua-dua lapisan permukaan dan bawah tanah mudah terhakis iaitu mempunyai
kepadatan tanah yang sama


        Hakisan alur merupakan bentuk hakisan pada tanah tinggi dan cerun (Tew,
1999). Ianya terjadi oleh pengairan air yang membentuk lurah-lurah pada tanah.
                                                                                     47

Lurah-lurah yang di bentuk akan menjadi besar sekiranya kadar hujan yang jatuh
pada tanah tersebut adalah tinggi dan juga sekiranya tanah mudah terhakis.
Pemindahan partikel tanah berlaku lebih besar dalam hakisan alur berbanding
hakisan keping. Ini kerana pemindahan tanah dalam bentuk hakisan berlaku lebih
cepat disebabkan ianya terdapat cerun tinggi (Morgan, 1986). Proses-proses
bagaimana terjadinya hakisan gegeluk boleh di lihat dalam Rajah 2.12.


        Berikut merupakan nilai R (persamaan 2.2) yang telah dikaji oleh Bols (1978)
di Indonesia berdasarkan hujan tahunan purata hujan tahunan iaitu :
R               =            2.5 Pa2           ....................(persamaan 2.2)
                      100 x (0.073Pa + 0.73)
Dimana
        R      =      Faktor Hujan (MJ.mm/(ha.hr.yr))
        Pa     =      Purata Hujan Tahunan (mm)




2.7.2   Faktor Hakisan Tanah (K)


        Ciri-ciri tanah yang terdapat pada kawasan-kawasan yang terlibat dengan
hakisan tanah serius merupakan faktor-faktor yang mempengaruhi keadaan. Faktor
tanah seperti jenis tanah contoh tanah berpasir lebih terdedah kepada berlakunya
hakisan berbanding dengan tanah liat. Ini kerana struktur molekul dalam tanah liat
lebih rapat berbanding struktur molekul pasir yang mempunyai ruang yang besar
bergantung kepada peratusan kandungan jenis tanah (Morgan, 1986). Rajah 2.13
menunjukkan graf jenis tanah berdasarkan kadar penyerapan melawan masa.


        Graf menunjukkan kadar penyerapan pasir dan tanah liat berbanding dengan
masa. Pasir mempunyai kadar penyerapan lebih kurang 40-60% didapati cenderung
kepada hakisan manakala tanah liat yang kadar penyerapan iaitu 9-30% didapati
kurang terhakis (Evans, 1980).
                                                                             48




Rajah 2.12 Hakisan yang terjadi akibat dari hakisan gegeluk (Morgan, 1986)
                                                                                 49




        Rajah 2.13 Graf jenis tanah dan kadar penyerapan (Morgan, 1986)


       Bagi menghalang proses hakisan tanah, kandungan tanah liat yang banyak
adalah lebih baik kerana zarah tanah liat akan bergabung dengan zarah organik
daripada kelompok tanah dan membuatkannya lebih stabil mengikut daya tahan
tanah. Tanah yang mempunyai kandungan galian yang tinggi secara amnya lebih
stabil terhadap hakisan. Kekuatan tanah diukur daripada kesepaduan, rintangan
kepada daya tarikan graviti, pergerakan bendalir dan beban mekanik. Kekuatannya
didapati daripada geseran rintangan zarah apabila tanah tersebut didokong oleh
gelinciran antara satu sama lain. Jadual 2.4 menunjukkan peratusan daya tahan cerun
berdasarkan kepada jenis-jenis tanah utama, manakala Jadual 2.5 menunjukkan
Kategori Struktur Jenis Tanah dari sangat lembut ke keras.
                                                                                   50

Jadual 2.4 : Daya tahan cerun terhadap hakisan berdasarkan jenis-jenis tanah utama
(Simpson dan Purdy, 1984)


            Jenis Tanah                                     % Daya Tahan
            Tanah Liat Lembab                                    15
            Tanah Liat Sangat Lembab                             18
            Pasir Basah                                          25
            Batu Kelikir + Pasir                                 27
            Tanah Liat Kering                                    30
            “Damp Sand”                                         35-36
            “Shingle”                                            40
            “Well Drained Or Moist Earth”                        45
            “Clean Gravel in Natural Deposit”                    50




                Jadual 2.5 : Kategori struktur jenis tanah (Tew, 1999)
  Jenis Tanah             Kategori               Jenis Tanah            Kategori
  Batu Lapan                  3                  Laka                       3
  Marang                      3                  Nami                       4
  Mat Daling                  3                  Jitra                      3
  Serdang                     2                  Bongor                     3
  Munchong                    3                  Jerangau                   3
  Kuah                        4                  Beserah                    4
  Mat Jempul                  3                  Renggam                    4
  Durian                      4                  Lanchang                   3
  Tangga                      4                  Ketak                      3
  Terap                       4                  Padang Besar               4
  Kemahang                    3                  Holyrood                   3
  Merapoh                     3                  Batang Merbau              3
  Baling                      3
  Kuala Berang                2
                                                                                51

Kategori Struktur Jenis Tanah
1- sangat lembut                               3- sederhana
2- lembut                                      4- keras


        Bagi faktor ini, nilai parameter K didapati atau dirujuk kepada satu
nomograph (Rajah 2.14) yang mengambil kira perkara-perkara berikut :


i)      Peratusan tanah (Soil)                 v)      Peratusan Kandungan Organik
ii)     Peratusan Pemendapan (Silt)            vi)     Struktur Tanah
iii)    Peratusan Pasir Halus (Fine            vii)    Jenis Resapan
        Sand)
iv)     Peratusan Pasir Kasar (Coarse
        Sand)




Rajah 2.14 Nomograf bagi mendapatkan nilai K bagi faktor hakisan (Morgan,
1986)
                                                                                       52

2.7.3   Faktor Kecerunan Tanah (LS)


        Pengaruh kecerunan tanah kepada hakisan adalah tinggi. Kebiasaannya kadar
hakisan dijangka akan lebih tinggi dengan bertambahnya kecuraman cerun dan
panjang cerun bergantung kepada keluasan dan isipadu masing-masing. Pada
kawasan mendatar, hujan akan menyebabkan tanah bergerak atau berselerak kesemua
arah manakala bagi kawasan tanah bercerun, air hujan akan bergerak ke bawah
dengan lebih cepat. Perhubungan antara hakisan dengan cerun boleh dinyatakan
dalam persamaan 2.3 berikut:


                         Qs    tanm   Ln............(persamaan 2.3)
Qs = kg m-2 y-1
 = sudut kecuraman
L=panjang cerun
m = 0.5 (cerun cembung)
  = 0.4 (cerun lurus)
  = 0.14 (cerun cekung)
n = 0 (rayapan tanaman dan hakisan percikan (soil creep and splash erosion))
  = 0.3, 0.7 (hakisan dari saliran darat (ersion by overland flow))
  = 2.0 (terdapat alur (rilling occurs))


Nilai LS (Morgan, 1986) boleh di dapati mengikut persamaan 2.4,


        LS = L / 22(0.065 + 0.045 S + 0.0065 S2).....................(persamaan 2.4)


        Nilai anggaran bagi parameter L dan S juga boleh didapati daripada monograf
oleh Hudson dalam bukunya “Soil Conservation” (Morgan, 1986). Nilai LS boleh di
dapati dalam Rajah 2.15.
                                                                                   54

2.7.4     Faktor Tanaman (C)


          Tanah yang dilitupi oleh tanaman adalah kurang terhakis kerana tanaman
mempunyai akar-akar yang boleh memegang atau menahan tanah daripada bergerak.
Tanaman boleh digunakan sebagai rintangan kepada proses hakisan. Ini telah
ditunjukkan dalam kajian Henderson Research Station, Zimbabwe di antara tahun
1953 – 56, di mana purata tahunan hakisan tanah bagi tanah yang tiada tanaman
adalah 4.63 kgm-2, berbanding dengan tanah yang dilitupi oleh tanaman iaitu
0.04kgm-2 (Hudson, 1981).


          Perbezaan nilai itu memberi kesan yang besar terhadap penggunaan tanaman
sebagai ciri pemeliharaan tanah kerana tanaman didapati mampu mencegah hakisan
tanah dengan berkesan. Selain daripada itu tanaman merupakan halangan kepada
hujan untuk menghakis tanah di mana tenaga kinetik hujan biasanya jatuh pada tanah
akan dikenakan pada tanaman dan ini menghalang butiran-butiran tanah daripada
tersebar atau bergerak ke tempat lain.


          Tanaman juga memainkan peranan penting dalam menghalang hakisan
terhadap tanah dan mengekalkan ciri-ciri tanah. Bagi perlindungan yang berkesan
terhadap hakisan, sekurang-kurangnya 70% daripada tanah mesti dilitupi oleh
tanaman(Shaxson, 1981). Namun begitu beliau hanya menyatakan 40% tanaman di
atas tanah sudah mencukupi untuk memberikan perlindungan terhadap tanah
daripada terhakis.


          Faktor ini memberikan nisbah hakisan tanah terhadap tanaman yang
diusahakan. Hakisan tanah adalah berbeza mengikut jenis tanaman. Perubahan ini
dihitung dari awal tahun di mana ianya terbahagi kepada beberapa tahap tanaman
diusahakan. Peringkat ini adalah seperti berikut (Shaxson, 1981).


   i)        Peringkat tanah di bajak hingga di semai.
   ii)       Peringkat semaian hingga sebulan selepasnya.
   iii)      Peringkat pembesaran iaitu 1 – 2 bulan selepas di semai.
   iv)       Peringkat penuaian.
   v)        Peringkat selepas dituai sehingga di bajak semula.
                                                                                55

       Jadual 2.6 menunjukkan nilai C bagi tanaman dan Jadual 2.7 menunjukkan
nilai C bagi guna tanah.


           Jadual 2.6 : Nilai faktor C bagi tanaman (Morgan et al., 1982)


                       Jenis Tanaman                      Faktor C
                       Wet Rice                 0.100-0.200
                       Wheat                    0.1-0.2 (winter snow)
                                                0.2-0.4 (spring snow)
                       Maize                    0.2
                       Barley                   0.1-0.2
                       Millet/Sorghum           0.4-0.9
                       Cassavagam               0.2-0.8
                       Potato                   0.2-0.3
                       Beans                    0.2-0.4
                       Groundnut                0.2-0.8
              .        Banana                   0.2-0.8
              .        Tea                      0.1-0.3
              .        Coffee                   0.1-0.3
              .        Sugar Cane               0.1-0.3
              .        Rubber                   0.2
              .        Oil Palm                 0.3-0.7
              .        Cultivated Grass         0.004-0.001
              .        Prairie/Savana Grass     0.01-0.1
              .        Forest/ Woodland         0.001-0.002
              .        Bare Soil                1.0
                                                                                    56

         Jadual 2.7 : Nilai faktor C bagi guna tanah (Roslan dan Tew,1999)


                  Tanah Yang Litupi          Faktor C
                  Water Body                 0.000
                  Bareland                   1.000
                  Horticultural              0.250
                  Permanent Cropland         0.150
                  Cropland                   0.200
                  Rangeland                  0.229
                  Grassland                  0.015
                  Forest                     0.010
                  Swamps                     0.001
                  Residential                0.003
                  Impervious                 0.005
                  Commercial                 0.008
                  Construction               1.000




2.7.5   Faktor Pemeliharaan Ciri Tanah (P)


        Pemeliharaan terhadap ciri tanah adalah penjagaan terhadap struktur tanah
iaitu mengekalkan keadaannya secara praktikal. Secara amnya pemeliharaan tanah
adalah bertujuan untuk mengurangkan hakisan kepada peringkat tertentu di mana
kadar kehilangan tanah boleh diatasi dengan pembangunan tanah. Ia juga bertujuan
untuk mengekalkan dan meningkatkan struktur fizikal tanah serta kandungan bahan
organik dalam tanah dengan mengurangkan kehilangan tanah subur dan
menggantikan yang hilang. Pengawalan terhadap hakisan mesti dilakukan semasa
aktiviti guna tanah dibuat. Aktiviti guna tanah ini termasuklah bercucuk tanam dan
pembangunan kawasan. Jadual 2.8 menunjukkan faktor P bagi kontor dan tanah yang
telah ditereskan bagi tujuan penanaman.
                                                                                       57

        Jadual 2.8 : Penukaran Faktor (P) bagi Kontor dan Terracing (Tew, 1999)


                Slope                  Conservation Practice (P) values
                 (%)                  Contouring                  Terracing
              1.1 – 2.0                  0.60                        0.30
              2.1 – 7.0                  0.50                        0.25
              7.1 – 12.0                 0.60                        0.30
            12.1 – 18.0                  0.80                        0.40
            18.1 – 24.0                  0.90                        0.45




2.7.6     Jangkaan Hasil Akhir


          Setelah kesemua nilai parameter USLE digabungkan, satu nilai telah didapati
iaitu nilai A, jumlah hakisan tanah dengan mendarab kesemua parameter USLE.
Nilai ini merujuk kepada jumlah anggaran hakisan tanah bagi sesuatu kawasan
mengikut koordinat yang telah ditentukan. Data bagi setiap faktor dalam persamaan
USLE telah cuba diperolehi dengan lengkap. Bagaimana pun sekiranya data tersebut
tidak diperolehi, nilai bagi faktor itu diberi nilai 1.0 di mana faktor itu tidak memberi
kesan dalam penyelesaian persamaan USLE. Morgan et al., 1982 telah
mengkelaskan nilai jumlah kehilangan tanah akibat hakisan ditunjukkan dalam
Jadual 2.9.


           Jadual 2.9 : Jumlah kehilangan hakisan tanah (Morgan et al., 1982)


                    Nilai A                                tonne/ha/tahun
                    0 - 14.6                                Sangat rendah
                  14.7 – 29.2                                  Rendah
                  29.4 - 46.8                                 Sederhana
                  47.0 – 63.0                             Sederhana tinggi
                  63.1 – 80.6                                   Tinggi
                    > 80.7                       Sangat tinggi berlaku hakisan tanah
                                                                                  58

2.8    Kaedah JKR (SPRS)


       Di dalam menganalisa kestabilan cerun dengan menggunakan pendekatan
statik yang baru, Jabatan Kerja Raya atau JKR memperkenalkan satu kaedah yang
baru dinamakan “Slope Priority Ranking System”atau SPRS. Kaedah ini
menggunakan satu borang pemeriksaan cerun JKR (USJ 1/2000) bagi mengganti
kaedah lama yang menggunakan borang pemeriksaan yang lama iaitu USJ 1/96.
SPRS dibangunkan untuk mengenal pasti cerun-cerun yang perlu diberi keutamaan
untuk dibaik pulih dengan segera demi untuk keselamatan kepada pengguna jalan
raya (JKR, 2000).


       Keutamaan tindakan bergantung kepada markah risiko yang diperolehi oleh
cerun tersebut. Lima kategori pengkelasan SPRS ditentukan seperti yang
ditunjukkan dalam Jadual 2.10.


                    Jadual 2.10 : Pengkelasan SPRS (JKR, 2000)


            Cerun Potongan                          Cerun Tambakan
 Markah Risiko          Kadar Risiko       Markah Risiko         Kadar Risiko
      76-192               Tertinggi           80-200              Tertinggi
      56-75                 Tinggi              60-79                Tinggi
      36-55               Sederhana             40-59              Sederhana
      16-35                 Rendah              20-39               Rendah
       0-15                Terendah              0-32              Terendah


       Pengiraan markah risiko yang telah ditetapkan untuk cerun-cerun potongan
adalah seperti di dalam Jadual 2.11.
                                                                                     59

          Jadual 2.11 : Atribut halangan bagi cerun potongan (JKR, 2000)


                                                     POINTS
  HAZARD ATTRIBUTE
                                      0                    1                 2
i. Heigh of slope                   < 12 m          12m-24m                >24m
ii. Slope angle ( )                 <45              45 -63                >63
iii. Slope Cover                    >20%              <20%                   -
iv. Surface drains                  Good         Blocked or Reqd        Need Repair
v. Natural water path                No                    -                Yes
vi. Seepage                          No                    -                Yes
vii. Ponding                         No                   Yes                -
viii. Erosion                       Slight          Moderate              Critical
ix. Slope failure                    No                    -                Yes
x. Surroundings upslope              No                    -                Yes
xi. Soil type*                  sand/gravel               silt              clay
Xii. Weathering grade                 I                II, III           IV, V, VI
xiii. Discontinuities+                I             II, III, VIII      IV, V, VI, VII
* Soil slopes only
+Rock slope only


Weathering grade (JKR, 2000)                  Discontinuities (JKR, 2000)
I-Fresh or faintly weathered rock             I-non discontinuities
II-Slightly decomposed rock                   II- discontinuities far distance
III-Moderately decomposed                     III- discontinuities close distance
IV-Highly decomposed rock                     IV-day lighting wedge
V-Completely decomposed rock                  V-planar and joints
VI-Residual soil                              VI-toppling
                                              VII-toppling and planar
                                              VIII- discontinuities miscellaneous
                                              direction
                                                                                    60

        Pengiraan markah risiko yang telah ditetapkan untuk cerun-cerun tambakan
seperti dalam Jadual 2.12.


           Jadual 2.12 : Atribut halangan bagi cerun tambakan (JKR, 2000)


                                                        POINTS
   HAZARD ATTRIBUTE
                                          0                 1                2
i. Heigh of slope                       < 12 m          12m-24m          >24m
ii. Slope angle ( )                      <45             45 -63           >63
iii. Slope cover                        >20%              <20%               -
iv. Pavement fatigue crack                No               Yes               -
v. Tension cracks                         No                    -           Yes
vi. Surface drains                      Good         Blocked or reqd   Need repair
vii. Culvert condition                  Good          Need cleaning    Need repair
viii. Seepage                             No                    -           Yes
ix. Ponding                               No               Yes               -
x. Erosion                              Slight          Moderate         Critical
xi. Slope failure                         No                    -           Yes
xii. Settlement of road                   No                    -           Yes
xiii. Soil type                      gravel/sand           silt             Clay
xiv. Surroundings downslope               No                    -           Yes


        Jadual 2.13 menunjukkan atribut akibat sebagai pemalar dalam mendapatkan
risiko maksimum dalam menentukan kejadian tanah runtuh di cerun pada tepian jalan
raya.
                         Jadual 2.13 : Atribut Akibat (JKR, 2000)
                                                          Points
    Consequence Attributes
                                          0                1                 2
i. Danger to building occupants           No                -               Yes
ii. Danger to vehicle occupants      <200AADT       200-1,000AADT      >1,000AADT
iii. Alternative road exits              Yes               No                -
iv. By-pass possible                     Yes               No                -
iv. Angle ( )                           < 19            19 -27            >27
                                                                                61

Terdapat satu formula bagi mendapat nilai risiko bagi cerun potongan iaitu;
                           Risk = Hazard x Consequence
Oleh itu nilai maksimum Risiko ialah ;
             Max Risk Score = Max Hazard x Max Consequence score
                         = 24 x 8 = 192
                                                                        (JKR, 2000)
Untuk mendapatkan nilai risiko bagi cerun tambakan iaitu ;
                           Risk = Hazard x Consequence
Oleh itu nilai maksimum Risiko ialah ;
             Max Risk Score = Max Hazard x Max Consequence score
                         = 25 x 8 = 200
                                                                        (JKR, 2000)


       Di Malaysia, kebanyakan peristiwa hakisan tanah yang berlaku hanya
disedari apabila berlakunya tanah runtuh. Untuk mengatasi masalah ini, kajian
mengenai hakisan tanah perlu dilakukan dengan menggunakan pelbagai kaedah di
mana kajian ini menggunakan kaedah USLE dan Kaedah SPRS.




2.9    Rumusan


       Bab ini telah menerangkan kajian literatur yang dijalankan berdasarkan
kepada Sistem Maklumat Geografi dan Tanah Runtuh. Dalam bab ini diterangkan
serba ringkas mengenai Sistem Maklumat Geografi serta aplikasinya terhadap
keperluan penggunaannya. Selain dari itu terdapat juga penerangan mengenai
kaedah yang akan digunakan dalam aplikasi SMG bagi menentukan hakisan dan
tanah runtuh iaitu kaedah USLE dan kaedah SPRS. Seterusnya metodologi kajian
akan diterangkan dalam bab tiga.
                                        BAB 3




                               MANIPULASI DATA




3.1    Pengenalan


       Bab ini menerangkan dengan terperinci tentang prosedur kajian yang terlibat
iaitu kaedah perolehan data, pembetulan dan pemprosesan data, kemasukan atribut
dan proses untuk analisis SMG. Kajian yang dijalankan dikategorikan kepada
beberapa peringkat tertentu iaitu (Rajah 3.1) :


1. Peringkat Pengumpulan Data
2. Peringkat Pemindahan Dan Pemprosesan Data
3. Peringkat Pembangunan Pangkalan Data
4. Peringkat Analisis Ruang Terhadap Kawasan Kajian
5. Peringkat Pembangunan Antara muka Pengguna
6. Peringkat Keputusan
                                                                          63



                         Penyataan Masalah


Skop Kajian                                            Objektif Kajian


                          Kajian Literatur



                        Pengumpulan Data
                                                       GAGAL
                                                             Peringkat Pertama


                        Pemprosesan Data

                                                             Peringkat Kedua


               Merekabentuk Dan Membangunkan
                       Pangkalan Data

                                                             Peringkat Ketiga
GAGAL

                     Analisis Ruang Terhadap
                        Kawasan Kajian

                                                             Peringkat Keempat


                         Pembangunan
                     Antaramuka Pengguna

                                                             Peringkat Kelima


                       Paparan Hasil Akhir




                         Cadangan Dan
                          Kesimpulan

                                                             Peringkat Keenam


              Rajah 3.1 Carta alir metodologi kajian
                                                                                       64

3.2    Peringkat Pengumpulan Data


       SMG mempunyai empat komponen data iaitu komponen data ruang
(spatial;), data atribut, data perhubungan ruang dan data masa.


       Data Ruang – Secara umumnya terdapat dua jenis data ruang yang utama
       iaitu data asal dan data sekunder. Data asal ialah data dari sumber asal atau
       dihasilkan melalui kaedah pengumpulan data asal. Dari segi ketepatan data
       ini adalah yang terbaik kerana ia dihasilkan bersesuaian dengan tujuan
       aplikasi. Data sekunder ialah data yang dihasilkan daripada data asal dimana
       proses pengecilan dan pembesaran dilakukan. Ketepatan data ini tidak boleh
       menjadi lebih baik daripada ketepatan asal. Berikut merupakan data-data
       yang diperolehi dalam penyelidikan ini :-
           1. Peta Kontor                             7. Peta Taburan Hujan
           2. Peta Sungai                             8. Peta Galian
           3. Peta Jalan Raya                         9. Peta Sempadan Pulau
           4. Peta Lot-Lot Tanah                          Pinang
           5. Peta Guna Tanah                         10. Peta Tanah Runtuh
           6. Peta Jenis Tanah                        11. Peta Air Bumi
       Data Atribut – data-data yang menerangkan keadaan atau sifat kawasan
       kajian seperti jenis galian, jenis guna tanah, nama jalan, dan lain-lain data
       yang berkaitan.
       Data Perhubungan Ruang – terdapat berbagai jenis perhubungan di antara
       objek dan antaranya terlalu kompleks. Dalam kajian ini sebagai contoh
       maklumat jarak lebuh raya dengan tanah gambut yang berkaitan.
       Data Masa – maklumat masa hanya sah pada satu masa atau jangka masa
       tertentu.


       Terdapat dua jenis sumber data ruang yang didapati bagi kajian ini, iaitu data
digital dan data salinan keras. Data yang sedia ada dalam bentuk digital
memudahkan penggunaan dan hanya perlu dibuat penyemakan dan penyuntingan
agar bebas dari ralat. Namun demikian sekiranya format berbeza, data sistem asal
perlu ditukar ke format sistem yang digunakan dalam kajian ini. Manakala data
salinan keras atau hardcopy dalam bentuk peta perlu didigit atau diimbas untuk
                                                                                    65

menukarkannya ke dalam bentuk digital supaya dapat dibaca oleh komputer. Kualiti
data yang dihasilkan dengan cara ini dapat dikawal.


       Sumber data SMG dalam kajian ini terbahagi kepada dua iaitu data sedia ada
dalam simpanan penulis dan data yang tiada dalam simpanan penulis. Data sedia ada
dalam simpanan penulis adalah daripada proses penyimpanan atau projek yang telah
dilaksanakan oleh penulis terdahulu. Data ini boleh dalam bentuk digital, salinan
keras, laporan atau dalam fail kertas. Data ini lebih murah berbanding data yang
didapati sendiri. Data yang tiada dalam simpanan penulis ialah data yang diperolehi
dalam pelbagai kaedah. Dalam kajian ini data didapati dari Perancang Bandar Dan
Desa Pulau Pinang, Jabatan Mineral Dan Geosains Malaysia, IKRAM, CGIA dan
lain-lain. Data-data ini mengambil masa dan kos untuk di kumpul.


       Proses kemasukan data merupakan proses yang sangat rumit, memakan masa
dan terdedah kepada pelbagai kesilapan. Proses kutipan dan pemprosesan data
adalah sekitar 75% daripada kos keseluruhan SMG. Proses kemasukan data ruang
dapat dilihat dalam Rajah 3.2;



                                 Data Sedia Ada


                Data Digital                      Salinan Keras
                  AutoCAD                              Peta
                  MapInfo                              Pelan



           Tukar ke format DXF              Penyediaan Peta/Pelan Asas

                                         Mendigit Menggunakan Meja Digit
                                                      Atau
                                          Mendigit Pada Skrin Komputer

                                             Tukar ke format DXF



                      Rajah 3.2 Proses kemasukan data ruang
                                                                                     66

3.2.1   Proses Pengumpulan Peta Asas


        Secara umum, pemetaan di Malaysia terbahagi kepada dua kelas iaitu
topografi dan kadestra. Di dalam kajian ini, kelas topografi melibatkan penerbitan
peta-peta asas sementara kelas kadestra meliputi penghasilan pelan-pelan akui dan
peta lot-lot tanah. Pemetaan negara adalah berdasarkan Unjuran bentuk benar serong
ditepati (Rectified Skew Orthomorphic / RSO) yang dihitung di atas sistem
triangulasi (Malaysian Rectified Triangulation / MRT). Pemetaan untuk kadestra
pula adalah berdasarkan kepada unjuran “Cassini Solder”yang dihitung di atas tiga
sistem triangulasi yang berbeza iaitu Sistem Repsold, Sistem Perak dan Sistem ASA.


        Proses pengumpulan data dilakukan dengan perolehan data digital dari
Makmal Centre for Geographical Information & Analysis (CGIA). Data-data
tersebut diterbitkan oleh Pengarah Pemetaan Negara, Malaysia pada tahun 1986
dengan skala 1:5,000 di mana ia menggunakan RSO. Data ini merangkumi kawasan
Pulau Pinang dan sebahagian Seberang Prai. Antara data yang ada ialah sungai-
sungai utama, jalan-jalan utama, sempadan Pulau Pinang dan bangunan-bangunan
utama. Walau bagaimana pun, data yang diperolehi dari Jabatan CGIA masih belum
mencukupi dan oleh itu proses penambahan data terpaksa dilakukan.


        Bagi penambahan data, peta dari CGIA dijadikan peta asas (base map). Peta
topografi telah diperolehi dari Perpustakaan Sultanah Zanariah, UTM yang berskala
1:50,000 yang diterbitkan pada tahun 1990. Peta berbentuk salinan keras telah
dibahagikan kepada beberapa bahagian bagi menyenangkan proses pengimbasan. Ini
adalah kerana peta tersebut bersaiz A1 dan pengimbas dalam saiz A4. Selain dari itu,
sekiranya peta tersebut diimbas keseluruhan, maka ia tidak boleh disesuaikan dengan
lapisan peta asas kerana kertas peta tersebut telah berlaku pengembangan. Jadi
pembahagian peta kepada beberapa bahagian merupakan penyelesaian dan lebih
sistematik.


        Dalam kajian ini, peta Pulau Pinang telah di bahagikan kepada 8 bahagian
seperti Rajah 3.3. Setelah diimbas, peta-peta digital ini ditindan atas peta asas.
Proses di lakukan menggunakan perisian AutoCAD versi 2000 dengan menggunakan
arahan “insert raster image”. Peta Pulau Pinang yang di imbas berskala 1 : 50,000
                                                                                     67

dan pembesaran skala perlu dilakukan kerana skala peta asas ialah 1 : 5,000. Apabila
peta yang diimbas berada pada kedudukan tepat di atas peta asas maka proses
pendigitan pada skrin (screen digitizing) dijalankan (Rajah 3.4). Antara data yang
boleh didapati dari peta topografi yang diimbas ialah jalan, kontor, sempadan dan
sungai.




Rajah 3.3 Pembahagian peta Pulau Pinang bagi memudahkan proses penyuntingan
                                                                                  68




        Rajah 3.4 Proses pertindanan data yang telah diimbas dengan peta asas




3.2.2   Lapisan-Lapisan Peta Kawasan Kajian


        Hasil dari proses pendigitan pada skrin terdapat 11 data-data utama kawasan
kajian yang dapat di kumpul. Data-data topografi berdigit yang di kumpulkan
mengandungi lapisan data seperti berikut;


        Data Garis Kontor – data garis kontor yang dikumpulkan mempunyai kelas
ketinggian yang berbeza antara satu dengan yang lain. Nilai ketinggian ini
mempunyai sela 20 meter antara satu sama lain. Ia bertujuan membezakan nilai
ketinggian untuk memudahkan pengguna melihat dan membuat manipulasi (Rajah
3.5).
                                                                                      69




                Rajah 3.5 Peta bagi lapisan kontor di kawasan kajian


       Data Rangkaian Saliran –data rangkaian saliran meliputi kelas saliran utama
seperti sungai, saliran pengairan seperti saliran kolam, lombong dan kolam terbiar.
Kelas saliran ini hanya meliputi kawasan projek yang menampakkan rangkaian
saliran kawasan tersebut (Rajah 3.6 ).
                                                                                  70




                Rajah 3.6 Lapisan data saliran bagi kawasan kajian


       Data Jalan Raya – data ini mengandungi pelbagai jalan raya yang terdapat di
seluruh di Pulau Pinang. Di Pulau Pinang, satu sistem hierarki telah digunakan bagi
pengasingan struktur sistem jalan raya. Antaranya ialah;
       a) Jalan Agihan Primer -Jalan-jalan agihan primer adalah jalan-jalan utama
           yang menghubungkan George Town ke kawasan-kawasan bandar yang
           lain seperti rangkaian di antara pulau dan tanah besar. Pengawalan
           sepenuhnya untuk laluan jalan-jalan agihan primer harus dijalankan dan
           tiada laluan terus diperuntukkan kepada mana-mana hartanah yang
           berdampingan. Lebar jalan ini adalah 200 kaki atau lebih.
       b) Jalan Agihan Sekunder - Ini ialah jalan-jalan utama dalam bandar melalui
           kawasan-kawasan penempatan utama di dalam pulau ini. Seboleh-
           bolehnya laluan terus ke hartanah yang berdampingan mestilah dikawal.
           Contohnya Jalan Gelugor, Jalan Jelutong, Jalan Masjid Negeri, Jalan
                                                                                     71

           Sultan Ahmad Shah dan Jalan Air Hitam. Kelebaran Jalan ini adalah 132
           kaki dan 100 kaki.
       c) Jalan Agihan Daerah - Ini adalah jalan-jalan yang menghubungkan
           bandar-bandar kecil dengan kampung-kampung. Di dalam kawasan-
           kawasan bandar ia merupakan jalan alternatif kepada jalan-jalan sekunder
           untuk perjalanan jarak jauh. Ia merupakan fungsi kedua di dalam
           menyediakan laluan ke hartanah-hartanah yang berdampingan.
           Contohnya Jalan Burma, Jalan Macalister dan Jalan Paya Terubong. Saiz
           bagi jalan-jalan ini adalah selebar 100 kaki dan 66 kaki.
       d) Jalan Agihan Tempatan - Jalan-jalan agihan tempatan berfungsi untuk
           menyebarkan lalu lintas di antara laluan jalan-jalan masuk dan jalan-jalan
           agihan sekunder atau daerah. Jalan-jalan agihan tempatan juga
           menyediakan laluan kepada hartanah, kawasan perniagaan dan
           perindustrian. Ianya termasuk jalan-jalan utama dalam kawasan-kawasan
           kediaman. Saiz bagi jalan ini adalah selebar 66 kaki dan 50 kaki.
       e) Jalan-jalan Perkhidmatan - Jalan-jalan ini menyediakan laluan terus
           kepada kediaman, perdagangan, perindustrian sederhana dan kecil dan
           hartanah-hartanah lain yang berdampingan. Ianya merangkumi jalan mati
           (cul-de-sac) dan jalan-jalan susur. Saiz bagi jalan-jalan ini adalah selebar
           50 kaki dan 40 kaki (Majlis Perbandaran Pulau Pinang, 2000).


       Dalam kajian ini, kesemua kategori jalan ini di satukan dalam satu lapisan.
Hanya atribut sahaja dapat membezakan jalan-jalan tersebut. Data jalan pada
kawasan kajian adalah dalam bentuk arka (Rajah 3.7).
                                                                                     72




          Rajah 3.7 Lapisan data jaringan jalan raya bagi kawasan kajian


       Data Lot Tanah – Lot tanah adalah data yang membezakan hak milik
seseorang dalam bentuk persempadanan. Ia juga membuktikan bahawa setiap lot
tanah dipunyai oleh pemilik tertentu. Lot tanah penting bagi rekod-rekod untuk
pentadbir tanah yang sistematik. Dalam kajian ini data lot tanah penting bagi
menentukan kedudukan, keluasan dan pengenalan setiap pemegang tanah sekiranya
berlaku kejadian tanah runtuh (ESRI, 1998).


       Unjuran yang digunakan data lot tanah adalah unjuran “Cassini Soldner” dan
ia perlu ditransformasikan data lot tanah supaya dapat ditindan ke dalam peta asas
yang menggunakan unjuran Rectified Skew Orthormorphic (RSO). Namun terdapat
sedikit perbezaan pada kawasan-kawasan yang jauh dari origin. Data lot tanah di
pamirkan pada Rajah 3.8.
                                                                                  73




Rajah 3.8 Lapisan data lot tanah bagi kawasan kajian (Centre for Geographical
Information and Analysis, 2002)


       Data Guna Tanah – peta guna tanah ini di ambil dari Jabatan Perancang
Bandar Dan Desa Pulau Pinang . Jabatan Perancang Bandar dan Desa Negeri Pulau
Pinang telah ditubuhkan dalam tahun 1959, mengambil alih tempat Jabatan
Perancang Bandar dan Kampung Persekutuan (Cawangan Utara) yang telah
ditubuhkan dalam tahun 1956 di Pulau Pinang. Fungsi-fungsi Jabatan Perancangan
Bandar dan Kampung Negeri Pulau Pinang adalah untuk menasihati Kerajaan Negeri
di atas hal-hal perancangan dan menyediakan pelan tata susunan dan pelan-pelan
pengezonan untuk kawasan-kawasan di luar bandar di bawah Majlis Daerah Luar
Bandar.


       Data yang di ambil dari Jabatan tersebut ialah Draf Perancangan Struktur
(Pengubahan) MPPP 2000. Di antara faktor-faktor yang terdapat dalam Kajian
Rancangan Struktur (Pengubahan) Majlis Perbandaran Pulau Pinang (MPPP)
dijalankan ialah (Majlis Perbandaran Pulau Pinang, 2000) :
                                                                                  74

       i)       Perkembangan dan perubahan di dalam senario pembangunan di
                Negeri Pulau Pinang melalui sistem perhubungan yang lebih baik
                dengan adanya Jambatan Pulau Pinang dan siapnya Lebuh Raya
                Butterworth-Kulim (BKE),
       ii)      Memasukkan kawasan-kawasan baru untuk pembangunan,
       iii)     Perubahan dalam dasar-dasar pembangunan,
       iv)      Pengaruh pembangunan Kawasan Pertumbuhan Segi Tiga Indonesia,
                Malaysia dan Thailand ( IMT-GT ),
       v)       Cadangan ‘Landbridge’ antara Pulau Pinang dan Selatan Thailand,
       vi)      Usaha pembangunan kawasan sempadan Kedah, Pulau Pinang dan
                Perak,
       vii)     Cadangan Pelan Strategik Pulau Pinang Ke Abad 21.


       Data ini telah dikemaskinikan pada tahun 2000. Oleh itu peta guna tanah ialah
peta terkini dan dalam bentuk digital. Antara data-data yang terdapat pada peta guna
tanah ialah :


   1. Kawasan Perumahan                       10. Kawasan Pelancongan
   2. Kawasan Perindustrian                   11. Kawasan Pemajuan Bercampur
   3. Kawasan Pertanian                       12. Kawasan Tanah Perkuburan
   4. Kawasan Perdagangan                     13. Taman Masyarakat
   5. Kawasan Golf                            14. Taman Wilayah
   6. Hutan Simpanan                          15. Tanam Negara
   7. Pusat Institusi                         16. Kawasan Tanah Bukit
   8. Kawasan Berciri Istimewa                17. Utiliti Kerajaan
   9. Kawasan Lumpur


        Peta guna tanah ini berskala 1 : 80,000, dan pembesaran skala perlu
dilakukan kerana skala peta asas ialah 1 : 5,000. Peta yang telah diimbas ini
kemudiannya ditukarkan ke dalam format AutoCAD versi 2000 bagi proses
penyuntingan pada skrin (Screen Digitizing) dijalankan (Rajah 3.9 ).
                                                                                  75




Rajah 3.9 Peta guna tanah bagi kawasan kajian (Majlis Perbandaran Pulau Pinang,
2000)


        Data Jenis Tanah – Data jenis tanah di ambil dari Jabatan Pertanian
Semenanjung, di Wisma Tani, Kuala Lumpur. Data ini merangkumi peta jenis tanah
di kawasan Pulau Pinang. Kerja-kerja pemetaan tanah telah dijalankan oleh jabatan
pertanian dalam jangka masa dua hingga tiga dekad yang lampau dan telah
menghasilkan lebih daripada 240 siri tanah. Maklumat tanah bukan sahaja satu
maklumat asas bagi perancangan pertanian tetapi ia juga berupaya meramalkan
kejadian tanah runtuh.


        Peta jenis tanah ini menunjukkan jenis tanah yang terdapat pada kawasan
kajian. Maklumat tanah ini penting bagi mengkaji dan mengesan nilai impak
penilaian alam sekitar terhadap kawasan kajian. Ia juga merupakan pra syarat penting
dalam perancangan projek-projek pembangunan masa akan datang. Selain dari itu
                                                                                   76

maklumat jenis tanah penting pembangunan pertanian, perancangan bandar dan desa,
projek pembinaan, pengairan, pembinaan paip-paip dan lain-lain.


       Di Semenanjung Malaysia, unit asas yang digunakan bagi pemetaan ialah siri
tanah (soil series). Sistem klasifikasi yang digunakan di Semenanjung Malaysia
adalah berasaskan sistem “USDA Soil Taxonomy, 1992” yang telah diubahsuaikan.
Terdapat 8 jenis tanah utama yang terdapat pada kawasan kajian iaitu :


       1. Rengam – Bukit Temiang Association
       2. Local Alluvium – Colluvium Association
       3. Selangor – Kangkong Association
       4. Siri Serong
       5. Kuala Kedah – Permatang Association
       6. Siri Kranji
       7. Tanah Bandar
       8. Tanah Curam


       Peta Jenis Tanah ini berskala 1 : 126,720 dan dalam bentuk salinan keras
(Rajah 3.10). Setelah proses pengimbasan siap dilakukan, proses seterusnya ialah
proses pembesaran skala di lakukan. Apabila peta jenis tanah berada tepat dengan
peta asas, proses yang terakhir dijalankan ialah proses pendigitan pada skrin.
                                                                                 77




Rajah 3.10 Peta jenis tanah bagi kawasan kajian (Jabatan Pertanian Semenanjung,
1992)


        Data Hujan – Data hujan diperolehi dari pejabat Kaji Cuaca Malaysia
Petaling Jaya. Terdapat 12 buah peta yang menunjukkan data hujan setiap bulan
iaitu dari bulan Januari sehingga Disember di mana setiap bulan menunjukkan
taburan hujan yang berasingan. Nilai hujan ini di ambil purata dari tahun 1951-2001.
Rajah 3.11 hingga Rajah 3.22 menunjukkan data taburan hujan dalam mm bagi
setiap bulan di Pulau Pinang.




 Rajah 3.11 Data hujan bulan Januari        Rajah 3.12 Data hujan Bulan Februari
                                                                        78




Rajah 3.13 Data hujan bulan Mac     Rajah 3.14 Data hujan bulan April




Rajah 3.15 Data hujan bulan Mei     Rajah 3.16 Data hujan Bulan Jun




Rajah 3.17 Data hujan bulan Julai   Rajah 3.18 Data hujan Bulan Ogos
                                                                                    79




Rajah 3.19 Data hujan bulan September       Rajah 3.20 Data hujan bulan Oktober




Rajah 3.21 Data hujan bulan November       Rajah 3.22 Data hujan Bulan Disember


       Data Galian – data galian diperolehi dari Jabatan Penyiasatan Kaji Bumi
Malaysia. Peta ini memberi penerangan mengenai kandungan geologi secara am
kawasan Pulau Pinang. Kawasan ini telah dikaji siasat dalam tahun 1978 hingga
1980 oleh Ong Wee Seck di atas peta topografi siri baru L 8010 lembar 28a dan 28b
yang di terbitkan oleh Pengarah Pemetaan Negara Malaysia. Peta galian telah di
terbitkan oleh Ketua Pengarah Jabatan Penyiasatan Kaji bumi pada tahun 1994. Peta
galian ini (Rajah 3.23) berskala 1: 68,360 dan ia merangkumi seluruh negeri Pulau
Pinang (Ong, 1993).
                                                                                     80

Terdapat 6 jenis galian utama di kawasan kajian iaitu ;
   1. Granit Batu Maung
   2. Granit Feringgi
   3. Mikrogranit Muka Head
   4. Quaternary
   5. Granit Sungai Ara
   6. Granit Tanjung Bunga




         Rajah 3.23 Peta galian kawasan kajian (Jabatan Kaji Bumi, 1985)


       Dalam kajian ini terdapat satu lagi peta galian yang berskala 1 : 2,000,000
juga di terbitkan oleh Jabatan Kaji Bumi cetakan ke 8. Ia di terbitkan pada tahun
1985 dan telah dipermudahkan. Hanya terdapat dua jenis galian dalam peta tersebut
iaitu Quaternary dan Intrusive Rock. Peta ini tidak digunakan kerana ia merupakan
ringkasan peta dan mempunyai skala yang lebih kecil (Rajah 3.24).
                                                                               81




     Rajah 3.24 Peta galian berskala 1 : 2,000,000 (Jabatan Kaji Bumi, 1985)


       Sempadan Pulau Pinang - melibatkan maklumat-maklumat yang terdapat di
Pulau Pinang seperti maklumat mukim-mukim dan nama mukim. Data-data
diperolehi pada peta topografi kawasan Pulau Pinang dan di masukkan ke dalam
perisian AutoCAD bagi proses penyuntingan (Rajah 3.25).




                    Rajah 3.25 Peta sempadan Pulau Pinang
                                                                                  82

       Peta Tanah Runtuh – melibatkan kawasan yang telah berlaku tanah runtuh.
Peta ini diambil dari IKRAM R & D, Kumpulan Ikram Sdn. Bhd., Kajang, Selangor.
Tanah runtuh ini berlaku pada 28 hb November 1998, di Bukit Saujana, Paya
Terubung, Pulau Pinang. Kejadian ini telah membabitkan Blok 8 di apartmen Sun
Moon City dan telah menyekat Jalan Kukus yang merupakan satu-satunya laluan ke
apartmen tersebut. Tanah runtuh ini menyebabkan 17 kenderaan yang berada di
tempat letak kenderaan musnah dan tertanam di dalam tanah.


       Data tanah runtuh ini adalah dalam bentuk digital dan berformat MapInfo.
Tranformasi terpaksa dilakukan untuk menukar ke dalam bentuk AutoCAD bagi
memudahkan proses penyuntingan. Rajah 3.26 menunjukkan kawasan tanah runtuh
di Paya Terubung.




  Rajah 3.26 Kawasan tanah runtuh di apartmen Sun Moon City, Paya Terubung


       Peta air bumi – ia merupakan peta hidrologi semenanjung Malaysia. Peta ini
di dapati dari Jabatan Penyiasatan Kajibumi, Malaysia cetakan pertama dan
memberikan penerangan mengenai keadaan hidrologi Semenanjung Malaysia. Ia
berskala 1 : 500, 000 dan dikeluarkan pada tahun 1975. Terdapat 2 kategori
kandungan air bumi di Pulau Pinang iaitu 2500 - 4000 gelen/jam/perigi dan kurang
dari 2500 gelen/jam/perigi. Menurut Ong (1993), kandungan air bumi berdasarkan
sedutan pergelen dengan menggunakan perigi yang terdapat di sekeliling Pulau
Pinang. Rajah 3.27 menunjukkan peta air bumi.
                                                                                       83




      Rajah 3.27 Peta air bumi Pulau Pinang (Jabatan Penyiasatan Kajibumi, 1975)




3.3      Penyuntingan Dan Semakan Data


         Kerja-kerja penyuntingan dan semakan perlu dilakukan ke atas kesemua data
topografi berdigit. Data tersebut perlu dilakukan penyuntingan dan semakan kerana
data digital yang diperolehi masih lagi tidak bersih dan terdapat ralat. Selain dari itu,
data seperti jalan raya yang terdapat dua garisan seperti Rajah 3.28, dibaca sebagai
dua garisan di dalam Arc Info. Oleh itu garis tengah perlu dihasilkan semula untuk
mendapatkan satu garisan.
                                                                                     84




                   Rangkaian Jalan                  Rangkaian Sungai


                        Rajah 3.28 Proses penyuntingan data


       Selain dari itu, data tambahan yang diambil dari pelbagai sumber perlu dibuat
pembesaran kerana data-data mempunyai skala yang berbeza. Selepas pembesaran
skala, penyuntingan dilakukan supaya data-data tambahan tersebut sepadan dengan
data sedia ada.


       Kesemua proses di atas ini di lakukan dengan menggunakan perisian
AutoCAD dan AutoCAD Map. Kerja-kerja penyuntingan adalah lebih mudah di
lakukan dengan kedua-dua perisian AutoCAD tersebut daripada membuat
penyuntingan dalam ARC/INFO. Ini adalah kerana arahan-arahan yang lebih mudah
dengan ikon yang sedia ada memudahkan lagi proses penyuntingan.




3.4    Permasalahan Data


       Permasalahan data CGIA merupakan halangan kerja-kerja penyuntingan dan
semakan data. Masalah data CGIA banyak tertumpu kepada masalah ralat data dari
segi kebersihan, kekemasan dan bentuk data. Masalah ralat hampir meliputi semua
jenis data seperti bangunan, garis kontor, rangkaian jalan raya dan saliran.


       Data rangkaian saliran dan data rangkaian jalan perlu diwakili dengan garis
tengah bagi setiap saliran atau parit. Ini adalah kerana perisian ARC/INFO membaca
setiap garisan sebagai nod. Oleh itu garis tengah perlu di bina di dalam perisian
AutoCAD bagi kedua-dua lapisan data tersebut.
                                                                                85



        Proses kemasukan data ini merupakan proses yang sangat rumit, memakan
masa dan terdedah kepada kesilapan. Proses kutipan dan pemprosesan data bagi
kajian ini menelan belanja sekitar 75% daripada kos keseluruhan SMG.




3.5     Penukaran Format Dan Pemprosesan Data Dengan Perisian SMG


        SMG mengandungi lima komponen penting iaitu data, perkakasan, perisian,
aspek organisasi dan maklumat. Komponen-komponen ini hendaklah diseimbangkan
supaya sistem dapat berfungsi dengan berkesan. Di samping data, perisian juga
merupakan komponen utama dalam memenuhi objektif dan matlamat projek yang
dijalankan. Perkembangan teknologi telah membantu dalam pembangunan perisian
yang lebih bermutu untuk menyimpan data, penyuntingan, manipulasi, paparan dan
lain-lain.


        Dalam kajian ini, kesemua data dalam format DWG ditukarkan ke format
DXF. Begitu juga dengan data tambahan lain ditukarkan ke format DXF. Kesemua
data ini kemudiannya dieksport ke perisian ARC/INFO mengikut lapisan data yang
telah ditentukan bagi tujuan analisis.




3.6     Proses Penukaran Format Dari DXF ke ARC


        Terdapat pelbagai langkah bagi penukaran data dari format DXF ke ARC.
Urutan operasi adalah seperti berikut:


1. Menaip arahan ARCTOOLS
2. Memilih MAPTOOLS (Rajah 3.29)
                                                                              86




                            Rajah 3.29 Map Tools


3. Memilih Command Tools – tujuan pemilihan Command Tools adalah bertujuan
   bagi penukaran format iaitu dari DXF ke ARC (Rajah 3.30 dan Rajah 3.31).




                  Rajah 3.30 Penukaran format DXF Ke ARC
                                                                                  87




                 Rajah 3.31 Proses penukaran sedang dijalankan




3.7    Rumusan


       Bab ini menerangkan metodologi yang dijalankan di dalam kajian ini. Bab ini
juga menerangkan tentang proses kemasukan data. Proses kemasukan data
merupakan proses yang paling penting dalam SMG. Kos kemasukan data
merupakan 75-80% dari kos keseluruhan. Selain dari itu, proses penukaran format
juga diterangkan dalam bab ini. Bab yang seterusnya akan menerangkan mengenai
rekabentuk dan pembangunan pangkalan data terhadap kawasan kajian.
                                        BAB 4




                    REKABENTUK DAN PEMBANGUNAN
                               PANGKALAN DATA




4.1    Pengenalan


       Data merupakan fakta mentah yang diproses untuk menghasilkan maklumat.
Pangkalan data adalah satu set fail yang berkaitan secara logik, disusun untuk
memudahkan capaian oleh satu atau lebih aturcara penggunaan. Pangkalan data di
wujudkan adalah untuk menghapuskan lewahan data (data redundency),
menyepadukan fail data dan berkongsi data. Selain dari itu ia juga mengurangkan kos
pengurusan data dan meningkat kejituan data serta menyelaraskan penggunaan dan
pengurusan data (Fuori dan Gioia, 1993). Data-data ruang yang sedia ada akan
dihubungkan dengan data-data atribut.


       Proses pembangunan Sistem Maklumat Geografi melalui tiga peringkat
utama proses pembangunan iaitu; peringkat input atau kemasukan data, perlaksanaan
dan output atau hasil akhir. Setelah kemasukan data selesai maka proses
pembangunan pangkalan data pula dilaksanakan.
                                                                                89

4.2    Rekebentuk Konseptual


       Rekabentuk konseptual merupakan rekabentuk secara keseluruhan sistem dari
pandangan pengguna. Satu teknik yang dikenali sebagai struktur analisis telah
digunakan dalam mendokumentasikan keperluan pengguna. Keperluan sistem
analisis adalah memberi gambaran dalam bentuk grafik terhadap pemprosesan data
dengan menggunakan data flow diagram (DFD). Dengan adanya DFD kemasukan
sistem, proses dan hasil dapat di lihat dengan lebih teliti.


       DFD menunjukkan bagaimana data bergerak dan berubah melalui sistem
maklumat secara grafik dan pendekatan atas-bawah. DFD digunakan untuk
menghasilkan model logikal untuk mewakili maklumat dengan cara yang lebih
mudah. Walau bagaimana pun, DFD bukan digunakan untuk menunjukkan program
logik atau proses terperinci bagi sesuatu sistem (Shelly et al., 1995).


       DFD memerlukan beberapa peringkat pembangunan. Peringkat pertama
dikenali sebagai gambarajah konteks. Gambarajah konteks digunakan bagi
menunjukkan sempadan atau lingkungan sistem yang dibangunkan. Terdapat satu
simbol proses ditengah-tengah gambarajah tersebut. Dalam gambarajah konteks
sebarang simpanan data tidak akan ditunjukkan. Kesemua entiti luaran yang
diperlukan dalam pembangunan sistem tersebut ditunjukkan dalam satu muka surat
(Kendall dan Kendall, 1999). Rajah 4.1 menunjukkan gambarajah konteks bagi
Landslide System atau Sistem Maklumat Tanah Runtuh.
                                                                              90




                                                                   Peta &
                                                                  Maklumat
                                                         Hasil    Kawasan
                  Lapisan-Lapisan               0        Akhir     Tanah
    Peta          Data SMG
                Gambaran Kedudukan          Landslide              Runtuh
  Digital &
    Data                                   Information
   Atribut      Jenis-Jenis Data Atribut     System
                                                         Antara
                                                         Muka      Pengguna



          Rajah 4.1 Gambarajah konteks Landslide Information System


       Peringkat seterusnya ialah mengembangkan proses gambarajah konteks.
Dengan mengembangkan gambarajah konteks, perjalanan sesuatu sistem tersebut
dapat dilihat. Peringkat ini dipanggil gambarajah 0. Rajah 4.2 menunjukkan
gambarajah 0 Landslide Information System.
                                                                                       91




                                                         Peta
                     Peta                              Air Bumi
                    Hakisan

                                    USLE
                                                 Parameter
                                                 Air Bumi
     Peta
    Kontor           Nilai Z                         Parameter              Peta
                                                     Jenis Tanah         Jenis Tanah

                                          1
               Kecerunan
                                     Sistem                                 Taburan
 Peta                               Maklumat           Parameter
             Parameter                                                       Hujan
Galian                              Geografi           Hujan
             Galian
                                                             Buffering

              Parameter
  Peta        Guna Tanah                             Kedudukan
Guna Tanah                     Penghasilan                                  Peta
                                                                           Sungai
               D1     Peta Hasil Akhir Kaw. Tanah Runtuh
                              Kategori
                          Tanah Runtuh

                                          2
                    Lokasi                            Kedudukan
    Peta            Kejadian
                                    Analisis          Lokasi                 Peta
  Sempadan                                                                Jalan Raya
                Kedudukan            Hasil            Kejadian
                                                      Lokasi
   Lokasi                                             Kejadian
  Kejadian              Kedudukan
                                                   Kedudukan                 Peta
                                                                           Lot Tanah
              Peta
             Mukim
                                              Antaramuka Pengguna

                                      3

                                   Pengguna




                               Rajah 4.2 Gambarajah 0
                                                                                          92

        Sekiranya terdapat lagi proses yang belum selesai ia dikenali dengan
peringkat 1, 2,3 dan peringkat seterusnya sehingga kesemua proses tamat seperti
dalam Rajah 4.3, 4.4 dan 4.5.




                        Peta                                    Peta
                                           USLE
                       Hakisan                                Air Bumi


                                 Nilai Z          ParameterAir Bumi
             Peta                                                                Peta
                                                             Parameter
            Kontor                                                               Jenis
                                                             Jenis Tanah
                                                                                Tanah

                          Kecerunan
                         Kecerunan                1.1
                         Parameter                              Parameter
         Peta            Galian               Operasi           Taburan Hujan
        Galian                                Boolean                           Taburan
                        Kawasan                                 Kawasan
                                                                                 Hujan
                        Terlibat                                Terlibat

                          Parameter
                          Guna Tanah
           Peta
         Guna Tanah          Kawasan
                             Terlibat

                                 Pengumpulan
                                 Data


                 1.2                                    1.3        Parameter
                                                                    Sungai       Peta
              Operasi       Pengumpulan            Operasi
                                                                                Sungai
             Tindanan       Data                  Buffering        Kawasan
                                                                   Terlibat


                   Hasil Peta
                   Tanah Runtuh

   D1     Peta Hasil Akhir Kaw. Tanah Runtuh


                          Rajah 4.3 Gambarajah peringkat 1
                                                                       93




                Peta                             Peta
               Mukim                          Jalan Raya

                      Kedudukan
                                          Lokasi
                  Lokasi                               Kedudukan




                                    2.1
            Kedudukan                          Kedudukan        Peta
  Peta                          Tindanan
Sempadan   Kawasan                            Kawasan           Lot
                                Kawasan                        Tanah
           Tanah Runtuh                       Tanah Runtuh
                                 Tanah
                                 Runtuh
   Maklumat                                              Maklumat
   Sempadan                Kedudukan                     Lot Tanah
   Kawasan Kejadian                                Kawasan Kejadian

                                    2.2
                               Maklumat
                               Kedudukan
                                 Tanah
                                Runtuh

                              Laporan
                              Bertulis


                              D2    Laporan




             Rajah 4.4 Gambarajah peringkat 2
                                                                                 94




                                        Kedudukan
                                        Maklumat        Sempadan




                              3.1
 Maklumat     Hasil                   Kedudukan        Mukim
  Tanah       Analisis Pengaturcaraan Maklumat                       D3    Pengguna
  Runtuh                Antara Muka
                         Pengguna



                                     Kedudukan          Lot Tanah
                                     Maklumat




                        Rajah 4.5 Gambarajah peringkat 3




4.3    Rekabentuk Logikal


       Dalam kajian ini rekabentuk logikal melibatkan rekabentuk output,
rekabentuk fail, rekabentuk pangkalan data dan rekabentuk input. Rekabentuk
output merupakan hasil akhir sistem yang dibangunkan. Rekabentuk output kajian
adalah menunjukkan kawasan yang berpotensi untuk berlakunya tanah runtuh dan
paparan kawasan yang terlibat dengan tanah runtuh.


       Rekabentuk fail merupakan rekabentuk yang menerangkan setiap butiran dan
rekod dalam bentuk data ruang dan data atribut. Jadual 4.1 menunjukkan setiap
butiran dan rekod dalam kajian yang dijalankan.
                                                                                  95

                     Jadual 4.1 : Jenis-jenis data dalam kajian


Jenis Data    Data Ruang                            Data Atribut
Galian        Galian.pat                            Galian.aat
              Shape, Area, Parameter, Galian#,      Galian-id,Jenis Galian
              Galian-id,
Gunatanah     Gunatanah.pat                         Gunatanah.aat
              Shape, Area, Parameter,               Gunatanah-id, Jenis Guna
              Gunatanah#, Gunatanah-id,             Tanah


Jalan         Jalan.pat                             Jalan.aat
              Shape, Fnode#, Tnode#, Lpoly#,        Jalan-id, Nama Jalan, Lebar
              Rpoly#, Length, Jalan#, Jalan-id,     Jalan, Jenis Jalan, Kelas
              DXF-Layer, Dxf color, Dxf             Jalan, Daerah, Negeri
              thicness, Dxf-type, Dxf-elevation,
              Dxf-handle, Dxf-c
Jenis Tanah   Jenistanah.pat                        Jenistanah.aat
              Shape, Area, Parameter,               Jenistanah-id, Jenis Guna
              Jenistanah#, Jenistanah-id,           Tanah


Kontor        Kontor.pat                            Kontor.aat
              Shape, Fnode#, Tnode#, Lpoly#,        Kontor-id, Ketinggian,
              Rpoly#, Length, Kontor#, Kontor-      Bench_Mark
              id, DXF-Layer, Dxf color, Dxf
              thicness, Dxf-type, Dxf-elevation,
              Dxf-handle, Dxf-c
Lot Tanah     Lot.pat                               Lot.aat
              Shape, Area, Parameter, Lot#, Lot-    Lot-id, Nama_Pemilik,
              id,                                   Negeri, Daerah, Mukim,
                                                    Syeksyen, No Lot Tanah,
                                                    Survey Area, Area unit, Up
                                                    Date
                                                                                      96

                Jadual 4.1 : Jenis-jenis data dalam kajian (sambungan)

Jenis Data      Data Ruang                             Data Atribut
Sempadan        Sempadan.pat                           Sempadan.aat
                Shape, Area, Parameter,                SempadanDaerah-id, Nama
                SempadanDaerah#,                       Daerah
                SempadanDaerah-id,
Sungai          Sungai.pat                             Sungai.aat
                Shape, Fnode#, Tnode#, Lpoly#,         Sungai-id, Nama_Sungai,
                Rpoly#, Length, Sungai#, Sungai-       Kedalaman, Jenis Sungai,
                id, DXF-Layer, Dxf color, Dxf          Daerah, Negeri
                thicness, Dxf-type, Dxf-elevation,
                Dxf-handle, Dxf-c
Sempadan        Sempadan_Malaysia.pat Shape,           Sempadan_Malaysia.aat
Negeri          Area, Parameter,                       Daerah-id, Nama_Negeri
Malaysia        SempadanDaerah#, Daerah-id,
Sempadan        Daerah.pat                             Daerah.aat
Daerah          Shape, Area, Parameter,                Daerah-id, Nama_Daerah
Malaysia        SempadanDaerah#, Daerah-id,
Sempadan        Mukim_Pulau Pinang.pat                 Mukim_Pulau Pinang.aat
MukimPula       Shape, Area, Parameter,                MukimPP-id, Nama Mukim
u Pinang        MukimPP#, MukimPP-id,
Data Cuaca      Data Cuaca (Jan - Dis)                 Data Cuaca (Jan - Dis)
(Jan - Dis)     -Jan.Pat, Feb.Pat, Mac.Pat,            -Jan.aat, Feb.aat, Mac.aat,
                April.Pat, Mei.Pat, Jun.Pat, July.Pat, April.aat, Mei.aat, Jun.aat,
                Ogos.Pat, Sep.Pat, Okt.Pat, Nov.pat    July.aat, Ogos.aat, Sep.aat,
                dan Dis.pat                            Okt.aat, Nov.aat dan Dis.aat
                Shape, Area, Parameter, Cuaca#,
                Cuaca-id,                              Cuaca-id, Kandungan Hujan


         Jadual Atribut feature dipanggil fail INFO berhubung dengan setiap jenis
feature. Terdapat tiga fail metrik dalam ARC/INFO yang mewakili objek iaitu titik,
garis dan poligon. Dua fail hubungan antara objek iaitu topologi nod arka (arc-node
topology) dan topologi arka poligon (polygon-arc topology). Sebagai contoh,
                                                                                    97

pembinaan topologi bagi poligon membina jadual atribut poligon atau polygon
attribute table (PAT) dan bagi coverage garisan pula, atribut dibina berdasarkan
jadual atribut arka atau Arc Attribute Table (AAT) (ESRI, 1997).




4.4    Rekabentuk Pangkalan Data


       Pangkalan data dianggap satu set fail yang berkaitan secara logik, disusun
untuk memudahkan capaian oleh satu atau lebih aturcara penggunaan dan untuk
meminimumkan lewahan data (Fuori dan Gioia, 1991). Rekabentuk pangkalan data
melibatkan dua peringkat utama iaitu rekabentuk logikal pangkalan data dan
rekabentuk fizikal pangkalan data. Rekabentuk logikal pangkalan data adalah bentuk
global di mana ia melibatkan hubungan entiti. Rajah 4.6 menunjukkan hubungan
entiti terhadap sistem yang dibangunkan.




4.5    Rumusan


       Bab empat ini telah menerangkan mengenai fasa dalam rekabentuk sistem
yang akan dibangunkan. Rekabentuk konseptual dan logikal Landslide Information
System didefinisikan melalui komponen-komponen sistem tersebut.
                                                                                 98




    (Kawasan-Tanah-Runtuh,       Hasil Akhir
    JenisTanah, Galian,         KawasanTanah                     Jalan Raya
    Gunatanah, Sungai,             Runtuh
    Taburan Hujan)
                                                         (Jalan-id, Nama-Jalan,
                                                          Lebar-Jalan, Jenis-Jalan,
                                                         Kelas-Jalan)



                                                    (Sempadan-id, Mukim,
                                   Sempadan         Daerah, Nama_Negeri )




                                                   (Lot-id, No_lot_tanah, Nama_
                                   Lot Tanah       Pemilik, Survey_Area,
                                                   Area_Unit, Up_Date,
                                                   Keluasan_Lot_Tanah, Mukim)




   Laporan                          Mukim           (Mukim-id, Nama_Mukim
                                                     Daerah, Negeri)
(Laporan, Kawasan
Yang terlibat)


                             Rajah 4.6 Hubungan entiti
                                       BAB 5




                               ANALISIS KAJIAN




5.1    Pengenalan


       Menurut DeMers (1997), analisis ruang umpama “hati” kepada sistem SMG.
Kebolehan sistem SMG melakukan analisis ruang ini membezakan ianya dari sistem-
sistem maklumat yang lain. SMG hanya berfaedah dan menguntungkan jika ia dapat
membantu dalam membuat analisis ruang dan permodelan ruang. Dengan sokongan
SMG dalam perkara ini, sepatutnya ia boleh membantu dalam membuat keputusan
terhadap permasalahan yang berkaitan dengan data ruang dengan lebih wajar,
berkesan dan efisien.


       Dalam bab 2 seksyen 2.7 terdapat penerangan mengenai kaedah USLE di
mana kaedah ini digunakan dalam pemantauan hakisan. Kaedah JKR (SPRS) dalam
seksyen 2.8 pula merupakan kaedah yang digunakan di Jabatan Kerja Raya bagi
menganalisis kestabilan cerun buatan seperti cerun tambakan dan potongan yang
berada di sekitar jalan raya. Oleh itu kajian ini dibangunkan sendiri berdasarkan
peristiwa-peristiwa kejadian tanah runtuh (bab 2 pada seksyen 2.6.1) dan kombinasi
kaedah sedia ada seperti USLE bagi hakisan. Selain dari itu kaedah JKR digunakan
sebagai rujukan dalam penyelidikan ini.
                                                                                 100

5.2    Sistem Pemarkahan Analisis Ruang


       Dalam bab dua seksyen 2.6.1 terdapat beberapa contoh kejadian tanah runtuh
yang berlaku di Malaysia. Antaranya ialah peristiwa kondominium Highland Tower,
Taman Hillview, Ampang pada 11 Disember 1993, apartmen Sun Moon City, Paya
Terubung pada 28 November 1998, sebuah banglo di Taman Hillview pada 20
November 2002 dan Cameron Highlands pada 24 Februari 2004.


       Dalam peristiwa-peristiwa tanah runtuh tersebut terdapat banyak persamaan
di mana sebelum kejadian tanah runtuh hujan lebat turun dalam kadar lebat dengan
tempoh yang panjang. Kejadian tanah runtuh mudah berlaku apabila hujan turun
lebih dari dua hari berturut-turut dengan kadar melebihi 150mm (Utusan Malaysia,
2002c). Menurut Gerrard (1981), pergerakan air yang disebabkan oleh hujan boleh
menyebabkan tanah runtuh.


       Kejadian tanah runtuh yang berlaku di kondominium Highland Tower dan
sebuah banglo di Taman Hillview, Kuala Lumpur serta apartmen Sun Moon City di
Pulau Pinang berlaku pada hujung November dan awal Disember. Ini adalah kerana
pada November dan Disember merupakan musim hujan di Semenanjung Malaysia.
Oleh itu kandungan hujan menjadi punca utama dalam kejadian tanah runtuh.


       Selain dari itu, kondominium Highland Tower dan banglo di Taman Hillview
merupakan laluan sungai yang telah dialihkan laluannya (Utusan Malaysia, 2002c).
Apabila hujan lebat berlaku, kenaikan takungan air di kawasan bukit berdekatan
menyebabkan aliran sungai asal kembali terbentuk. Jadi saliran merupakan punca
kedua dalam menyumbang kejadian tanah runtuh.


       Jarak antara kondominium Highland Tower dan banglo di Taman Hillview
adalah berdekatan iaitu lebih kurang 300 meter. Menurut laporan Utusan Malaysia
(2002c), terdapat persamaan tekstur tanah di kawasan terbabit iaitu kedua-dua
kawasan mengandungi banyak kandungan pasir, kelodak dan batu-batu kecil.
Apabila hujan berlaku dengan tempoh yang panjang, struktur tanah di kawasan
terbabit tidak mampu menampung takungan air hujan dan menyebabkan kejadian
                                                                                   101

tanah runtuh berlaku. Menurut Gerrard (1981) pula, jenis tanah menjadi faktor
ketiga yang harus di titik berat dalam kajian tanah runtuh selepas faktor air.


       Terdapat persamaan yang nyata dalam keempat-empat kejadian tanah runtuh
yang telah berlaku iaitu kesemua lokasi tanah runtuh berada pada kecerunan yang
tinggi melebihi 35 (Jabatan Perancang Bandar dan Desa, 1995). Kecerunan yang
tinggi penyumbang berlakunya tanah runtuh di samping faktor-faktor lain. Ini
menjadikan kecerunan punca keempat kepada kejadian tanah runtuh.


       Di kondominium Highland Tower dan banglo di Taman Hillview kandungan
air bumi juga antara penyebab berlakunya kejadian tanah runtuh (Utusan Malaysia,
2002c). Oleh itu, kandungan air bumi merupakan penyebab ke lima dalam
penentuan kejadian tanah runtuh.


       Di Cameron Highland didapati aktiviti guna tanah iaitu pembalakan dan
pemotongan bukit secara berleluasa merupakan punca utama berlakunya kejadian
tanah runtuh (Utusan Malaysia, 2004b). Tindakan itu mengganggu kestabilan
ekologi dan geologi di kawasan tersebut. Kawasan bukit yang terbuka meningkatkan
kadar hakisan dan aliran air permukaan akibat daripada air hujan menyebabkan
struktur tanah menjadi longgar. Selain dari itu kandungan galian juga mempengaruhi
kejadian tanah runtuh. Aktiviti guna tanah menjadi faktor keenam, diikuti dengan
faktor hakisan dan yang terakhir merupakan faktor galian.


       Kajian ini menggunakan sistem pemarkahan bagi memberi pengenalan
kepada data-data ruang yang ada. Sistem pemarkahan ini diberi berdasarkan kategori
data ruang yang paling stabil hingga paling tidak stabil.


       Pemarkahan terbahagi kepada 3 kategori iaitu; nilai 0 untuk data-data ruang
yang paling stabil, nilai 1 bagi data-data ruang yang sederhana stabil dan nilai 2 bagi
data-data ruang yang paling tidak stabil. Pemarkahan ini adalah berdasarkan faktor-
faktor yang menyebabkan berlakunya tanah runtuh.


       Apabila keseluruhan data telah diberi pemarkahan maka proses penyatuan
dijalankan bagi mencampurkan keseluruhan markah-markah data-data ruang.
                                                                                   102

Markah yang tertinggi merupakan kawasan yang sangat berpotensi untuk berlakunya
tanah runtuh manakala markah yang terendah merupakan kawasan yang paling stabil.


       Kriteria pengkelasan tanah runtuh dibuat berdasarkan jumlah markah-markah
himpunan data-data taburan hujan, saliran, jenis tanah, kecerunan, kandungan air
bumi, guna tanah, hakisan dan galian. Dalam kajian ini pengkelasan tanah runtuh
dibuat berdasarkan 4 kategori iaitu rendah dengan markah 0 hingga 3, sederhana (4
hingga 7), sederhana tinggi (8 hingga 12) dan tinggi (13 hingga 16).


       Bagi pengkelasan tinggi nilai maksimum kesemua data iaitu taburan hujan,
saliran, jenis tanah, kecerunan, kandungan air bumi, guna tanah, hakisan dan galian
di beri nilai 2. Oleh itu jumlah nilai maksimum merupakan 16. Nilai minimum bagi
pengkelasan tinggi merangkumi data-data yang berisiko tinggi iaitu taburan hujan,
saliran, jenis tanah, kecerunan dan kandungan air bumi diberi nilai 2. Manakala guna
tanah, hakisan dan galian mempunyai nilai sederhana iaitu 1. Jadi jumlah nilai
minimum bagi pengkelasan tinggi ialah 13. Pengkelasan tinggi adalah dari nilai
minimum 13 hingga nilai maksimum 16.


       Bagi nilai minimum pengkelasan sederhana tinggi pula, nilai kesemua data
adalah sederhana iaitu nilai 1. Potensi tanah runtuh adalah sederhana tinggi kerana
terdapat kemungkinan berlaku tanah runtuh. Jumlah markah minimum sederhana
tinggi ialah 8. Bagi nilaian maksimum pula, hujan, saliran, jenis tanah dan
kecerunan adalah nilai maksimum iaitu 2. Oleh itu jumlah markah maksimum bagi
pengkelasan sederhana tinggi adalah 12. Jadi pengkelasan sederhana tinggi
mempunyai nilai minimum 8 dan nilai maksimum 12.


       Sekiranya nilai data-data hujan, saliran, jenis tanah dan kecerunan adalah 1
dan selebihnya adalah 0 maka pengkelasan adalah sederhana kerana data tersebut
masih berisiko untuk berlaku tanah runtuh. Kemungkinan berlaku tanah runtuh tetap
ada tetapi pada kadar yang rendah. Jadi jumlah nilai minima bagi pengkelasan
sederhana adalah 4. Manakala untuk nilai maksimum pengkelasan sederhana,
kesemua data bernilai 1 kecuali galian dan jumlah keseluruhan maksimum adalah 7.
Oleh itu jumlah bagi pengkelasan sederhana ialah bagi nilai minimum 4 dan nilai
maksimum 7.
                                                                                   103

         Sekiranya nilai keseluruhan adalah sifar, maka pengkelasan tanah runtuh
adalah rendah. Ini adalah kerana kesemua data-data mempunyai pengkelasan yang
stabil. Kawasan ini tidak berlaku tanah runtuh dan mempunyai nilai minima 0.
Manakala nilai 1 bagi data hujan, saliran dan jenis tanah untuk pengkelasan rendah.
Oleh itu jumlah keseluruhan nilai maksimum pengkelasan rendah adalah 3. Jadual
5.1 merupakan markah keseluruhan pengkelasan tanah runtuh.


                Jadual 5.1 : Markah keseluruhan pengkelasan tanah runtuh


                                       Sederhana
  Kategori                Tinggi                         Sederhana         Rendah
                                            Tinggi
                    Max        Min     Max       Min     Max   Min    Max      Min
      Hujan           2            2    2            1    1     1          1       0
      Saliran         2            2    2            1    1     1          1       0
Jenis Tanah           2            2    2            1    1     1          1       0
 Kecerunan            2            2    2            1    1     1          0       0
  Air Bumi            2            2    1            1    1     0          0       0
Guna Tanah            2            1    1            1    1     0          0       0
  Hakisan             2            1    1            1    1     0          0       0
      Galian          2            1    1            1    0     0          0       0
      Jumlah         16        13      12            8    7     4          3       0




5.3      Analisis Data Taburan Hujan


         Salah satu daripada faktor utama penyebab tanah runtuh adalah keamatan
hujan. Hujan yang lebat meningkatkan potensi berlakunya runtuhan tanah dan
kebanyakan sejarah kejadian tanah runtuh berlaku semasa keadaan tersebut (Gerrard,
1981). Taburan hujan boleh dikelaskan seperti Jadual 5.2. Data-data taburan hujan
yang berbeza pada setiap 12 bulan boleh dirujuk dalam bab 3 seksyen 3.2.2.
                                                                                  104

  Jadual 5.2 : Pemarkahan taburan hujan harian bagi tanah runtuh (Gerrard, 1981)


             Taburan Hujan                 Kestabilan              Markah
                 < 100mm                      Stabil                    0
             100mm – 150mm                Kurang Stabil                 1
                 > 150mm                   Tak Stabil                   2




5.4    Analisis Data Saliran


       Pergerakan air pada cerun dengan disertai oleh faktor-faktor lain yang
kompleks boleh menyebabkan pergerakan secara besar-besaran pada tanah (Gerrard,
1981). Dalam kajian ini analisis saliran dijalankan dengan menggunakan aplikasi
SMG yang dinamakan zon penimbal atau buffering. Jarak keliling saliran berjejari
50m merupakan kawasan yang paling berpotensi untuk berlakunya tanah runtuh dan
ianya dinilai dengan markah yang tinggi, manakala jarak jejari 100m jauh dari
sungai, kurang berpotensi untuk berlakunya tanah runtuh (Gerrard, 1981). Jadual 5.3
menunjukkan pemarkahan yang diberikan kepada zon penimbal sungai. Hasil
analisis dapat di lihat dalam Rajah 5.1, manakala Rajah 5.2 pula menunjukkan zon
penimbal 50m dan 100m.


             Jadual 5.3 : Analisis zon penimbal sungai (Gerrard, 1981)


           Zon Penimbal Sungai                     Kestabilan        Markah
Zon penimbal sungai pada 50m                   Tak stabil           2
Zon penimbal sungai pada 100m                  Sederhana stabil     1
Tiada zon penimbal                             Stabil               0
                                                                              105




                      Rajah 5.1 Zon Penimbal bagi sungai




                     Zon Penimbal
                     50m
      Zon Penimbal
      100m




                     Rajah 5.2 Zon Penimbal 50m dan 100m




5.5    Analisis Data Jenis Tanah


       Dalam kawasan kajian terdapat 8 data jenis tanah (Lim, 1993) yang berbeza
mengikut kawasan-kawasan yang tertentu. Ia terbahagi kepada ;
       1. Rengam – Bukit Temiang Association
       2. Local Alluvium – Colluvium Association
       3. Selangor – Kangkong Association
                                                                                  106

         4. Siri Serong
         5. Kuala Kedah – Permatang Association
         6. Siri Kranji
         7. Tanah Bandar
         8. Tanah Curam


         Rengam – Bukit Temiang Association - Tanah ini mengandungi tanah liat
berpasir kasar dan peroi. Tanah ini berwarna kuning coklat ke coklat kuning. Ia
bertekstur dan bersaiz halus hingga sederhana serta struktur sederhana dan tanah ini
di kategorikan sederhana stabil (Lim, 1993).


         Local Alluvium – Colluvium Association – Tanah ini berkelodak dan
berpasir kasar. Ia bersaiz halus hingga sederhana dan bergred lemah ke
sederhana.Tanah ini berwarna coklat kuning ke coklat. Terdapat di kawasan tanah
dengan ciri semulajadi beralun dan berombak. Tanah ini dikategorikan tanah
sederhana stabil (Lim, 1993).


         Selangor – Kangkong Association – Tanah ini merupakan tanah sederhana
dan bercampur. Ia berwarna coklat ke coklat tua. Berstruktur blok bersegi dan
bersaiz sederhana dan peroi. Terdapat di kawasan tanah dengan ciri semulajadi rata
dan bersaliran sederhana. Tanah ini di kategorikan tanah sederhana stabil (Lim,
1993).


         Siri Serong – Tanah ini berstruktur blok bersegi dan mempunyai saiz sedang
hingga kasar. Berwarna kelabu hijau hingga coklat pekat. Tekstur dan struktur
sederhana. Tanah ini merupakan tanah sederhana stabil (Lim, 1993).


         Kuala Kedah – Permatang Association – Tanah merupakan tanah berbatuan
keras dan berstruktur blok bersegi serta bersaiz sederhana. Warna tanah ini adalah
kuning coklat ke coklat kuning dan terdapat keseimbangan nutrien yang sederhana.
Tanah ini merupakan tanah stabil (Lim, 1993).
                                                                                 107

       Tanah Bandar – terdapat pengubahsuaian tanah di tanah bandar bagi proses
pembangunan. Struktur tanah tidak di ketahui. Walau bagai mana pun, kebanyakan
tanah bandar merupakan tanah sederhana stabil (Lim, 1993).


       Siri Kranji – merupakan tanah lanar di atas dataran pinggir laut. Ia merupakan
tanah berpasir yang nipis dan berdekatan dengan laut. Tanah ini merupakan tanah
stabil (Lim, 1993).


       Tanah curam – merupakan tanah di atas bukit atau gunung dan melebihi 35
(Jabatan Perancang Bandar Dan Desa, 1995). Tanah ini merupakan tanah yang utama
yang menyumbang untuk berlakunya kejadian tanah runtuh dan ia akan menjadi
kurang stabil sekiranya proses pemotongan di lakukan. Jadi tanah ini dikategorikan
tanah tidak stabil (Lim, 1993).


       Jadual 5.4 menunjukan pemarkahan diberikan berdasarkan kaedah JKR-SPRS
dan Rajah 5.3 menunjukkan hasil setelah operasi SMG dijalankan.


              Jadual 5.4 : Kesesuaian mengikut jenis tanah (JKR, 2000)

                Jenis Tanah                        Kestabilan        Markah
Rengam – Bukit Temiang Association              Sederhana Stabil         1
Local Alluvium – Colluvium Association          Sederhana Stabil         1
Selangor – Kangkong Association                 Sederhana Stabil         1
Siri Serong                                     Sederhana Stabil         1
Kuala Kedah – Permatang Association                  Stabil              0
Siri Kranji                                          Stabil              0
Tanah Bandar                                    Sederhana Stabil         1
Tanah Curam                                        Tak Stabil            2
                                                                               108




Rajah 5.3 Hasil analisis SMG setelah operasi boolean dijalankan terhadap data jenis
tanah




5.6     Analisis Data Kecerunan


        Menurut Gerrard (1981), tanah runtuh selalunya terjadi pada darjah
kecerunan minimum 45 tetapi selalunya tanah runtuh berlaku pada kecuraman
melebihi 65 . Rajah 5.4 merupakan gambarajah model 9 unit model permukaan
tanah yang dipetik dari Gerrard (1981).
                                                                            109




            Rajah 5.4 9 unit model permukaan tanah (Gerrard, 1981)


       Walau bagaimana pun, Jabatan Perancang Bandar Dan Desa (JPBD, 1995)
telah menetapkan garis panduan Pemeliharaan Topografi Semula Jadi dalam
perancangan pembangunan fizikal seperti dalam LAMPIRAN A. Pemarkahan
dibuat berdasarkan garis panduan Pemeliharaan Topografi Semula Jadi oleh JPBD
(1995). Jadual 5.5 menunjukkan pengkelasan yang dibuat berdasarkan tahap
kecerunan cerun yang ditetapkan oleh JPBD.


Jadual 5.5 : Pengkelasan berdasarkan tahap kecerunan (Jabatan Perancang Bandar
dan Desa, 1995)

            Tahap Kecerunan              Kestabilan           Markah
                   < 12                      Stabil               0
                  13 -35              Sederhana Stabil            1
                   > 35                 Tidak Stabil              2
                                                                                     110

       Proses penukaran kecerunan merupakan proses yang rumit kerana melibatkan
storan data yang besar dan memakan masa yang lama. Data kontor adalah dalam
bentuk garisan dan untuk membezakan ketinggian nilai z dilabelkan kepada garisan
kontor tersebut. Apabila nilai ketinggian diketahui, kaedah interpolasi dilakukan.
Kaedah interpolasi yang dilakukan ialah penukaran kontor kepada TIN dan Grid.
TIN merupakan data struktur dalam bentuk segitiga tak sekata. Resolusi Grid yang
digunakan ialah 10m dan ini memerlukan storan yang besar. Setelah data kontor ini
distrukturkan ke dalam bentuk TIN (Rajah 5.5) dan Grid (Rajah 5.6), maka proses
pembinaan cerun dapat dijalankan. Rajah 5.7 pula menunjukkan hasil analisis bagi
kontor setelah proses pelenyapan atau dissolve dilakukan.




             Rajah 5.5 Data TIN kawasan sebahagian kawasan kajian
                                                                                111




                 Rajah 5.6 Data Grid sebahagian kawasan kajian




                       Rajah 5.7 Hasil analisis bagi kontor




5.7    Analisis Air Bumi


       Analisis yang terakhir merupakan analisis air bumi di mana terdapat dua data
air bumi iaitu 2500 sehingga 4000 gelen/jam/perigi dan kurang dari 2500
                                                                              112

gelen/jam/perigi. Menurut Ong (1993) kandungan air bumi di Pulau Pinang adalah
nipis kerana kawasan pulau ini dipenuhi aluvium dan batuan granit. Walau
bagaimana pun kandungan air bumi berada dalam keadaan tinggi di timur Pulau
Pinang di Sungai Air Putih-Sungai Dondang dan Bayan Lepas di bahagian selatan.
Jadual 5.6 menunjukkan pemarkahan air bumi dan Rajah 5.8 menunjukkan peta
pemarkahan air bumi.


          Jadual 5.6 : Pemarkahan air bumi kawasan kajian (Ong, 1993)


             Kandungan Air Bumi          Kategori         Markah
               (gelen/jam/perigi)
                       > 4000              Tinggi              2
                   4000-2500             Sederhana             1
                       < 2500             Rendah               0




                    Rajah 5.8 Peta hasil pemarkahan air bumi
                                                                                 113

5.8    Analisis Data Guna Tanah


       Guna tanah sesuatu kawasan boleh menjurus kepada berlakunya tanah runtuh.
Kawasan yang telah berlaku aktiviti kemanusiaan boleh menyumbang kepada faktor
kejadian tanah runtuh. Oleh itu Majlis Perbandaran Pulau Pinang (2000) telah
menggariskan kategori kawasan-kawasan tanah runtuh. Terdapat 16 jenis guna tanah
utama di Pulau Pinang. Berikut merupakan penerangan bagi setiap data guna tanah
yang terdapat dalam kajian.


       Kawasan perumahan merupakan kawasan yang melibatkan setiap peringkat
perumahan dari rumah mewah, kos sederhana dan kos rendah. Laporan Penyemakan
menunjukkan kawasan Pulau Pinang mengalami pembangunan perumahan yang
pesat dan ianya telah dapat mengurangkan kesesakan isi rumah yang dialami oleh
sebahagian unit kediaman di kawasan Majlis Perbandaran Pulau Pinang (MPPP),
seperti mana yang dikenal pasti dalam Rancangan Struktur MPPP 2000. Purata isi
rumah bagi unit kediaman yang diduduki telah menurun dari 1.23 (tahun 1980)
kepada 1.1 (tahun 1991). Oleh kerana melibatkan aktiviti manusia, kawasan ini
dikategorikan sederhana stabil.


       Kawasan perindustrian melibatkan estet perindustrian dan zon perdagangan
bebas. Perindustrian di pulau ini tertumpu kepada kilang-kilang elektronik dan
tekstil besar yang dimiliki oleh pengusaha-pengusaha luar negeri. Pada tahun 1997,
dengan adanya lebih kurang 171 buah syarikat elektronik yang menampung 120,000
pekerja dengan pelaburan sejumlah RM 2 bilion, Pulau Pinang telah menjadi pusat
pembuatan elektronik di dunia dan dikenali sebagai sebuah Pulau Silikon. Oleh
kerana terdapat aktiviti manusia di kawasan ini, guna tanah ini dikategorikan
sederhana stabil.


       Kawasan pertanian - pembangunan dan keluasan pertanian di kawasan MPPP
keseluruhannya pada tempoh masa 1980-1995 telah berkurangan. Keluasan tanaman
telah menurun dari 12,000 hektar pada tahun 1980 kepada 8,200 hektar pada tahun
1995. Sektor pertanian akan terus tertekan oleh pembangunan pesat perindustrian dan
perbandaran. Walau bagaimanapun, kawasan pertanian dikategorikan sebagai
sederhana stabil kerana terdapat penerokaan tanah dijalankan.
                                                                                    114

       Kawasan perdagangan merupakan kawasan yang terdapat aktiviti ekonomi
yang mana ianya telah tumbuh sebagai pusat perdagangan dan pelabuhan. Di
antaranya adalah seperti dalam sektor perniagaan borong, runcit, hotel, restoran,
penyediaan makanan, perkhidmatan kewangan, hartanah dan ikhtisas serta
perkhidmatan persendirian dan isi rumah. Guna tanah ini wujud aktiviti manusia dan
dikategorikan sebagai sederhana stabil.


       Kawasan golf – merupakan kawasan rekreasi yang dibangunkan. Ekologi
semula jadi kawasan ini telah diubah suai. Oleh itu kawasan ini dikategorikan
sebagai sederhana stabil.


       Kawasan hutan simpan – kawasan hutan simpan merupakan kawasan sensitif
yang perlu dikekalkan. Sekiranya ada pembangunan bersebelahan, ia dijangka akan
memberi kesan negatif. Kawasan ini dikategorikan kawasan tidak stabil berdasarkan
kepada kawasan hutan tersebut.


       Pusat institusi – di kawasan ini terdapat Universiti Sains Malaysia (USM).
Terdapat aktiviti manusia dijalankan di kawasan ini jadi kawasan ini dikategorikan
sebagai sederhana stabil.


       Kawasan berciri istimewa - Bukit Bendera telah dikenal pasti sebagai satu
kawasan yang mempunyai ciri-ciri istimewa. Bukit Bendera dipertingkatkan sebagai
tempat peranginan di atas bukit dengan memperbaiki dan menambah bilangan tempat
tinjauan, mengadakan dan memperbaiki laluan pejalan kaki, taman-taman, kawasan
semula jadi dan kemudahan-kemudahan lain. Sebarang pemajuan di kawasan ini
mestilah dipertimbangkan secara mendalam supaya tidak mewujudkan pencemaran
udara dan bunyi, hakisan tanah dan kerosakan kepada tumbuh-tumbuhan, kesesakan
lalu lintas dan masalah tempat letak kereta dan bahaya kepada pejalan-pejalan kaki.
Kawasan ini dikategorikan sederhana stabil.


       Kawasan lumpur – terdapat di tepian pulau. Kawasan ini tidak melibatkan
pembangunan dan ia dikekalkan secara semula jadi. Maka kawasan ini dikategorikan
kawasan yang stabil.
                                                                                 115

          Kawasan Pelancongan - Pulau Pinang telah lama dikenali sebagai pusat
pelancongan. Aset alam semula jadi, kekayaan kebudayaan dan warisan seni bina,
kemudahan-kemudahan pelabuhan dan lapangan terbang serta taraf pelabuhan
bebasnya sebelum ini telah bercantum untuk mempertingkatkan industri pelancongan
di pulau ini. Bagi meningkatkan lagi kawasan pelancongan, pengubahsuaian
dilakukan. Kawasan ini dikategorikan sebagai sederhana stabil.


          Kawasan tanah perkuburan – kawasan ini merangkumi kawasan perkuburan
Cina, India, Melayu dan lain-lain agama. Kebanyakan kawasan perkuburan cina
terletak di kawasan bukit. Guna tanah di kawasan ini dikategorikan kawasan
sederhana stabil.


          Taman Masyarakat merupakan kawasan perkhemahan, lorong pejalan kaki di
samping kemudahan-kemudahan seperti peralatan permainan kanak-kanak,
kawasan lapang untuk kanak-kanak dan permainan-permainan informal dan kawasan
teduhan. Ekosistem taman ini dalam keadaan semula jadi dan keadaan tanahnya
stabil.


          Taman Wilayah merupakan lorong pendakian dan kawasan hutan simpanan
di samping kemudahan-kemudahan sama seperti Taman Masyarakat. Taman ini juga
tidak mengalami pembangunan dan struktur tanahnya stabil.


          Taman Negara merupakan lorong pendakian, kawasan hutan simpanan,
kawasan perkhemahan dan penginapan terhad dan terdapat kemudahan sama seperti
Taman Masyarakat dan Taman Wilayah. Struktur guna tanah Taman Negara sama
seperti kedua-dua taman, oleh itu taman negara merupakan guna tanah yang stabil.


          Kawasan tanah bukit merupakan kawasan yang sensitif dalam aspek alam
sekitar dan pertanian. Pemajuan kawasan ini tidak dibenarkan dan bagi pemajuan di
kawasan berhampiran atau bersebelahan, dijangka akan memberi kesan ke atas
kawasan sensitif ini. Pemaju disyaratkan untuk mengemukakan Laporan Penilaian
Kesan Alam Sekitar (di bawah Akta Kualiti Alam Sekitar (Pindaan) 1985 ) dan
Laporan Cadangan Pemajuan (LCP) semasa permohonan kebenaran merancang.
                                                                              116

Oleh kerana kawasan ini merupakan kawasan sensitif dan berpotensi untuk
berlakunya tanah runtuh, kawasan bukit dikategorikan tidak stabil.


       Utiliti Kerajaan – termasuklah Jabatan Kerja Raya (JKR), Perbadanan
Bekalan Air Pulau Pinang (PBAPP), Tenaga Nasional Berhad (TNB) dan Sistem
Telekom Malaysia Berhad (STMB). Ia melibatkan kawasan pemasangan kabel, paip,
pemasangan menara dan alat pemancar tanpa kawal selia. Kawasan ini melibatkan
pembangunan dan kategori guna tanah adalah sederhana stabil (Majlis Perbandaran
Pulau Pinang, 2000).


Jadual 5.7 merupakan pemarkahan yang diberikan kepada data guna tanah dan Rajah
5.9 hasil terhadap analisis yang telah dijalankan.


                   Jadual 5.7 : Pemarkahan untuk data guna tanah
              Jenis Guna tanah                  Kestabilan           Markah
             Kawasan Perumahan               Sederhana Stabil          1
            Kawasan Perindustrian            Sederhana Stabil          1
              Kawasan Pertanian               Sederhana Stabil         1
            Kawasan Perdagangan              Sederhana Stabil          1
                Kawasan Golf                 Sederhana Stabil          1
               Hutan Simpanan                   Tak Stabil             2
                Pusat Institusi              Sederhana Stabil          1
          Kawasan Berciri Istimewa           Sederhana Stabil          1
              Kawasan Lumpur                         Stabil            0
            Kawasan Pelancongan              Sederhana Stabil          1
         Kawasan Tanah Perkuburan.           Sederhana Stabil          1
              Taman Masyarakat                       Stabil            0
               Taman Wilayah                         Stabil            0
                Tanam Negara                         Stabil            0
            Kawasan Tanah Bukit                 Tak Stabil             2
                Utiliti Kerajaan             Sederhana Stabil          1
                                                                                117




        Rajah 5.9 Hasil analisis terhadap kawasan guna tanah kawasan kajian




5.9     Analisis Data Hakisan


        Dengan menggunakan kaedah USLE, analisis data hakisan boleh dijalankan.
Kaedah ini diterangkan secara terperinci dalam bab 2. Universal Soil Loss Equation
(USLE) mempunyai 6 parameter iaitu (persamaan 2.1) :
                A=R      K    L   S   C    P...............(persamaan 2.1)
A = Jumlah tanah runtuh (tonne/ha/tahun)
R = Faktor hujan iaitu kandungan dan kekerapan
K = Faktor hakisan iaitu tekstur, peratusan bahan organik, struktur dan kesan
      terhadap tanaman
L = Ketinggian cerun
S = Kecuraman cerun
C= Faktor tanaman dan pengurusannya
P = Pemeliharaan ciri tanah iaitu teres, kontor dan sebagainya
                                                                                      118

       Parameter yang pertama ialah parameter hujan, R, di mana hujan memainkan
peranan penting untuk menghasilkan hakisan. Dalam kajian ini purata hujan tahunan
diambil dari jadual 5.8.


  Jadual 5.8 : Taburan kandungan hujan yang menyebabkan hakisan (Tew, 1999)


   Kandungan Hujan (mm)                        Kategori                Markah
   < 65                                        Stabil                  0
   65-130                                      Sederhana Stabil        1
   >130                                        Tak Stabil              2


       Parameter yang kedua faktor hakisan tanah ialah nilai K, sama seperti nilai
pemarkahan jenis tanah yang digunakan dalam mencari kawasan tanah runtuh.


Manakala nilai LS boleh di dapati mengikut persamaan 2.4 (Morgan, 1986),


       LS = L / 22(0.065 + 0.045 S + 0.0065 S2).....................(persamaan 2.4)


       Di mana nilai ketinggian cerun (L) dalam meter dan nilai kecerunan (S)
dalam peratus. Manakala, dari jadual 2.6 dan 2.7 boleh didapati parameter yang
keempat, merupakan faktor nilai C iaitu faktor tanaman atau tanah yang litupi.
Parameter yang terakhir merupakan faktor pemeliharaan ciri tanah (P), di mana ia
merupakan aktiviti guna tanah termasuklah bercucuk tanam dan pembangunan
kawasan.


       Setelah kesemua lapisan diberikan nilai maka proses penyatuan atau union
dijalankan. Setelah kesemua nilai parameter USLE di gabungkan, satu nilai telah di
dapati iaitu nilai A (Jadual 5.9), jumlah hakisan tanah dengan mendarab kesemua
parameter USLE. Nilai ini merujuk kepada jumlah anggaran hakisan tanah bagi
sesuatu kawasan mengikut koordinat yang telah ditentukan. Data bagi setiap faktor
dalam persamaan USLE telah cuba diperolehi dengan lengkap. Bagaimana pun
sekiranya data tersebut tidak diperolehi, nilai bagi faktor itu diberi nilai 1.0 di mana
faktor itu tidak memberi kesan dalam penyelesaian persamaan USLE. Akhir, satu
                                                                                  119

peta (Rajah 5.10) menunjukkan beberapa bahagian pada kawasan yang cenderung
berlakunya hakisan tanah telah di dapati.


Jadual 5.9 : Pemarkahan berdasarkan nilai A bagi kadar hakisan (Morgan et al.,
1986)


 Nilai A (tonne/ha/tahun)              Kategori                     Markah
          0 – 29.2                      Rendah                          0
         29.3 – 63.0                   Sederhana                        1
            > 63                         Tinggi                         2




                   Rajah 5.10 Peta hakisan tanah dari proses USLE


        Setelah pemarkahan atau reklasifikasikan, nilai atribut diberikan kepada data
ruang hakisan. Proses pelenyapan atau dissolve dilakukan bagi menghilangkan
sempadan-sempadan yang sama bagi proses penyatuan. Dengan menggunakan
markah hakisan sebagai tajuk, maka proses pelenyapan dijalankan (Rajah 5.11).
Hasil akhir peta hakisan dapat di lihat dalam Rajah 5.12. Setelah proses pelenyapan
                                                                                120

dijalankan, storan bagi data hakisan lebih sedikit berbanding dengan sebelum proses
pelenyapan.




                      Rajah 5.11 Proses pelenyapan dijalankan




              Rajah 5.12 Hasil akhir peta hakisan dari proses pelenyapan
                                                                                     121

5.10    Analisis Bagi Data Galian


    Terdapat 6 jenis galian utama di kawasan kajian iaitu (Ong, 1993):
    1. Granit Batu Maung
    2. Granit Feringgi
    3. Mikrogranit Muka Head
    4. Quaternary
    5. Granit Sungai Ara
    6. Granit Tanjung Bunga


        Granit Batu Maung – terdapat di kawasan barat daya di Pulau Pinang dan
melitupi 80 peratus dari keseluruhan kawasan barat daya Pulau Pinang yang
melibatkan batuan granit. Ia kelihatan merah jambu hingga hijau pucat. Keadaan
granit ini merupakan sederhana hingga kasar. Galian ini dikategorikan sebagai
galian stabil.


        Granit Feringgi – terdapat di kawasan utara Pulau Pinang. Ia merangkumi 40
peratus dari keseluruhan granit di bahagian utara. Granit ini berwarna kelabu muda
hingga kelabu tua bergantung kepada kandungan mineral kawasan yang terbabit.
Sekiranya galian ini berdekatan dengan batuan granit alkali lain, maka warnanya
seakan-akan merah jambu. Struktur batuan ialah dari sederhana ke kasar. Ia
merupakan galian yang stabil.


        Mikrogranit Muka Head – Hanya terdapat 5 peratus dari keseluruhan granit di
bahagian utara Pulau Pinang. Ia merupakan galian yang halus. Galian ini berwarna
putih hingga merah jambu. Teksturnya halus menyebabkan galian ini tak stabil dan
berpotensi berlaku tanah runtuh.


        Quaternary - merupakan lapisan muda. Ia terdapat di kebanyakan kawasan
yang baru terutamanya di sekitar pantai. Galian quaternary mempunyai gabungan
pelbagai campuran asli seperti tanah liat, kelodak dan pasir. Quaternary kelihatan
keputihan kerana ia merupakan batuan yang muda. Walau bagaimanapun, galian ini
sederhana stabil.
                                                                                   122

         Granit Sungai Ara – Terdapat 20 peratus granit ini di bahagian selatan Pulau
Pinang. Granit ini mengandungi galian putih ke merah jambu dan ia berstruktur
lebih halus berbanding Granit Batu Maung. Oleh kerana galian ini berstruktur halus
maka ia merupakan galian yang sederhana stabil.


         Granit Tanjung Bunga – Merangkumi 45 peratus dari keseluruhan kawasan
utara Pulau Pinang yang terdapat batu granit. Ia berwarna seakan-akan putih dan
merah jambu. Granit Tanjung Bunga ini bersifat alkali. Struktur galian ini sangat
halus dan ia tidak stabil berbanding dengan kebanyakan granit di Pulau Pinang (Ong
Wee Seck,1993).


         Jadual 5.10 menunjukkan pemarkahan bagi data galian hasil analisis bagi
galian ditunjukkan dalam Rajah 5.13.


                      Jadual 5.10 : Pemarkahan mengikut galian

Galian                                        Kestabilan                 Markah
Granit Batu Maung                             Stabil                     0
Granit Feringgi                               Stabil                     0
Mikrogranit Muka Head                         Tak Stabil                 2
Quaternary                                    Sederhana Stabil           1
Granit Sungai Ara                             Sederhana Stabil           1
Granit Tanjung Bunga                          Tak Stabil                 2
                                                                                    123




Rajah 5.13 Hasil analisis SMG setelah operasi boolean dijalankan terhadap data
galian




5.11     Kaedah Analisis Ruang


         Setelah pemarkahan diberikan kepada setiap data-data ruang, maka proses
seterusnya merupakan proses analisis ruang. Analisis ruang yang digunakan dalam
kajian ini merupakan analisis tindanan. Analisis tindanan adalah analisis yang
melibatkan multi-lapisan atau multi objek ruang. Ia berdasarkan kepada hubungan
logikal di antara lapisan data.


         Operasi tindanan adalah satu operasi yang sangat berkuasa dalam perisian
SMG kerana membolehkan pengguna membuat manipulasi data yang disusun dalam
lapisan yang berbeza dan melihat hubungan di antara satu dengan yang lain. Dalam
kajian ini, data vektor digunakan. Data vektor adalah operasi yang paling kompleks
dan memakan masa.
                                                                                124

       Oleh itu, semakan perlu dilakukan memastikan poligon yang sesuai dan
menghitung nilai koordinat yang bertindih untuk menjadi nod yang baru. Proses
seterusnya ialah membina poligon baru serta topologinya. Apabila proses ini selesai
maka pengenalan atau id diberikan supaya objek dapat dihubungkan dengan atribut
yang terhasil dari kombinasi dua atau lebih lapisan. Analisis tindanan yang
digunakan dalam kajian ini ialah operasi penyatuan (union) dengan menggunakan
perisian ArcInfo Versi 7.2.1. Manakala pemaparan data dalam ArcView Versi 3.1.
Rajah 5.14 menunjukkan bagaimana dua data ditindankan.




                           A                              B




                                                        Operasi
                                          C
                                                        “union”




               Rajah 5.14 Gambaran secara ringkas operasi “union”


       Operasi penyatuan akan menggabungkan lapisan-lapisan yang menyumbang
ke arah terjadinya tanah runtuh dan menghasilkan peta yang baru (Rajah 5.15).
                            125




Rajah 5.15 Proses “union”
                                                                                    126

       Apabila proses penyatuan dijalankan, analisis ruang dapat dijalankan.
Dengan menggunakan fungsi analisis ruang maka persoalan mengenai data ruang
boleh diselesaikan. Dalam perisian ArcView GIS Versi 3.1 terdapat pertanyaan atau
query builder di mana sebarang pertanyaan sama ada dalam bentuk ruang atau atribut
dapat selesaikan (Rajah 5.16). Terdapat satu lagi fungsi dalam perisian ini iaitu
pengiraan atau calculate (Rajah 5.17) boleh dijalankan bagi memudahkan proses
analisis dijalankan.




                             Rajah 5.16 Query Builder




                                 Rajah 5.17 Calculate
                                                                                      127

       Dalam kajian ini, nilai markah diberikan berdasarkan 0, 1 dan 2 bagi setiap
lapisan data. Terdapat 8 lapisan data ruang iaitu hakisan, kontor, penimbal sungai,
taburan hujan, guna tanah, galian, jenis tanah dan air bumi.


       Jumlah markah yang paling maksimum adalah 16 dan jumlah markah yang
paling minimum adalah 0. Kriteria pengkelasan tanah runtuh telah diterangkan pada
sub bab 5.2 secara terperinci. Selain dari itu, terdapat 12 peta tanah runtuh utama
yang terdiri dari peta tanah runtuh bulan Januari hingga Disember. Hasil dari
pemarkahan yang diberikan, nilai markah tanah runtuh boleh dikelaskan seperti
berikut (jadual 5.11);


                         Jadual 5.11 : Pengkelasan tanah runtuh


  Nilai Pemarkahan              Pengkelasan Tanah Runtuh                Nilai Kelas
          0-3                              Rendah                            1
          4-7                            Sederhana                           2
         8-12                         Sederhana Tinggi                       3
         13-16                             Tinggi                            4


       Fungsi pengkelasan dan reklasifikasi dalam SMG adalah sama. Data-data
yang telah dimasukkan dalam sistem SMG telah mengalami proses pengkelasan.
Dalam data vektor, nilai diberi kepada atribut yang baru dalam proses reklasifikasi.
Setelah proses reklasifikasi, pemecahan atau pelenyapan (dissolve) dilaksanakan bagi
menghilangkan sempadan-sempadan lama untuk membentuk poligon-poligon baru
hasil dari gabungan poligon-poligon yang mempunyai kelas yang sama. Proses
pelenyapan ditunjukkan dalam Rajah 5.18.
                                                                                 128




                 SEBELUM                                        SELEPAS


                Rajah 5.18 Proses pelenyapan sebelum dan selepas




5.12   Rumusan


       Bab ini menerangkan analisis ruang yang dijalankan dalam kajian ini.
Analisis ruang dapat dijalankan dengan menggunakan perisian ARC/INFO versi
7.2.1 dan ArcView versi 3.1. Bab ini juga menerangkan tentang penghasilan peta
potensi tanah runtuh dengan menggunakan data-data seperti hakisan, sungai, kontor,
guna tanah, jenis tanah, taburan hujan, galian dan air bumi.
                                       BAB 6




                             HASIL ANALISIS DAN
                       PEMBANGUNAN ANTARAMUKA




6.1    Pengenalan


       Analisis ini dilakukan bertujuan untuk menguji sama ada hasil akhir peta
tanah runtuh yang diperolehi sahih atau pun tidak. Bagi memastikan kesahihan,
kejadian sebenar tanah runtuh di tindih di atas peta tanah runtuh. Hasil pertindihan
tersebut menentukan kesahihan peta akhir tanah runtuh. Sekiranya tanah runtuh
sebenar berada dalam kawasan potensi tinggi, pembetulan terhadap sistem tidak
perlu dilakukan dan jika sebaliknya pengubahsuaian perlu dilakukan.


       Bab ini juga menyentuh pembinaan antara muka pengguna yang
menghubungkan sistem dengan pengguna. Antara muka pengguna bergrafik bagi
sesuatu perisian sistem merupakan antara elemen penting dalam pengukuran
keberkesanan penerimaan oleh pengguna. Ia merupakan hubungan antara pengguna
dengan sistem yang telah dibangunkan. Dalam kajian ini, Avenue Script merupakan
bahasa yang sedia ada dalam ArcView, digunakan bagi membolehkan pengguna
membuat capaian terhadap kawasan kajian atau mengajukan pertanyaan.
                                                                                  130

6.2    Kesahihan Analisis


       Setelah selesai operasi SMG, pengujian dilakukan untuk memastikan sama
ada model yang direkabentuk sahih atau tidak. Proses pengujian dijalankan di mana
data kejadian tanah runtuh diunjurkan di atas peta yang telah disatukan melalui
proses SMG. Data-data tanah runtuh berbeza mengikut taburan hujan bagi setiap
bulan. Rajah 6.1 hingga 6.12 menunjukkan kesahihan data tanah runtuh setiap bulan.




                                                             Tanah runtuh (berwarna
                                                               ungu) berada dalam
                                                               kawasan tinggi peta
                                                                  tanah runtuh.



                Rajah 6.1 Peta tanah runtuh bulan Januari
                                                                 131




                                             Tanah runtuh (berwarna
                                              ungu) berada dalam
                                              sederhana tinggi peta
                                                 tanah runtuh.

Rajah 6.2 Peta tanah runtuh bulan Februari




                                             Tanah runtuh (berwarna
                                              ungu) berada dalam
                                               kawasan tinggi dan
                                              sederhana tinggi peta
                                                 tanah runtuh.


  Rajah 6.3 Peta tanah runtuh bulan Mac
                                                              132




                                          Tanah runtuh (berwarna
                                           ungu) berada dalam
                                           kawasan tinggi peta
                                              tanah runtuh.



Rajah 6.4 Peta tanah runtuh bulan April




                                          Tanah runtuh (berwarna
                                           ungu) berada dalam
                                           kawasan tinggi peta
                                              tanah runtuh.




Rajah 6.5 Peta tanah runtuh bulan Mei
                                                              133




                                          Tanah runtuh (berwarna
                                           ungu) berada dalam
                                            kawasan sederhana
                                             tinggi peta tanah
                                                 runtuh.



  Rajah 6.6 Peta tanah runtuh bulan Jun




                                          Tanah runtuh (berwarna
                                           ungu) berada dalam
                                            kawasan tinggi dan
                                           sederhana tinggi peta
                                              tanah runtuh.
Rajah 6.7 Peta tanah runtuh bulan Julai
                                                                  134




                                              Tanah runtuh (berwarna
                                               ungu) berada dalam
                                               kawasan tinggi peta
                                                  tanah runtuh.




     Rajah 6.8 Peta tanah runtuh bulan Ogos




                                              Tanah runtuh (berwarna
                                               ungu) berada dalam
                                               kawasan tinggi peta
                                                  tanah runtuh.



Rajah 6.9 Peta tanah runtuh bulan September
                                                                   135




                                              Tanah runtuh (berwarna
                                               ungu) berada dalam
                                               kawasan tinggi peta
                                                   tanah runtuh.




      Rajah 6.10 Peta tanah runtuh bulan Oktober




                                              Tanah runtuh (berwarna
                                               ungu) berada dalam
                                               kawasan tinggi peta
                                                   tanah runtuh.




Rajah 6.11 Peta tanah runtuh bulan November
                                                                                  136




                                                            Tanah runtuh (berwarna
                                                              ungu) berada dalam
                                                               kawasan sederhana
                                                                tinggi peta tanah
                                                                     runtuh.




             Rajah 6.12 Peta tanah runtuh bulan Disember


       Kejadian tanah runtuh yang sebenar telah berlaku pada bulan November.
Oleh itu, ujian kesahihan data dalam mengenal pasti kejadian tanah runtuh yang
dilakukan dengan menggunakan kaedah SMG terbukti TEPAT dan SAHIH. Ini
kerana pada bulan November, peta tanah runtuh menunjukkan kejadian tanah runtuh
benar-benar berlaku di kawasan tersebut.


       Selain dari itu, kawasan kejadian tanah runtuh sentiasa berada dalam keadaan
tinggi dan sederhana tinggi di dalam peta tanah runtuh. Menurut kajian terdapat 7
bulan berada dalam kawasan tinggi tanah runtuh iaitu bulan Januari, April, Mei,
Ogos, September, Oktober dan November. Manakala dalam keadaan antara keadaan
tinggi dan sederhana tinggi tanah runtuh terdapat dalam 2 bulan iaitu bulan Mac dan
Julai. Seterusnya keadaan kelas sederhana tinggi tanah runtuh terdapat dalam bulan
Februari, Jun dan Disember.


       Secara keseluruhan, dari kajian yang dijalankan, perisian ARC/INFO
berkemampuan untuk melaksanakan pelbagai analisis yang digariskan dalam
                                                                              137

objektif. Perisian ini juga mampu untuk memodelkan serta mengenal pasti kawasan
yang berpotensi tanah runtuh berdasarkan kriteria-kriteria yang ditentukan.




6.3 Antara Muka Pengguna Landslide Information System (LIS)


       Peringkat akhir pembangunan SMG merupakan pembangunan antara muka
pengguna. Penghasilan antara muka pengguna menggunakan bahasa aturcara
ArcView iaitu Avenue Script dan Dialog Box. Paparan antara muka pengguna
bermula muka depan sistem (Rajah 6.13). Seterusnya klik pull-down menu bertajuk
Project Management (Rajah 6.14), di mana dalam Project Management terdapat
empat sub tajuk iaitu Hide ArcView Menu, Modify System (Disable), Landslide Menu
dan Query Menu.




             Rajah 6.13 Muka depan paparan sebelum memulakan LIS




                         Rajah 6.14 Project Management
                                                                                138

       Hide ArcView Menu dan Modify System (Disable) merupakan kod
keselamatan bagi LIS dan jika sekiranya pengguna ingin mengubahsuai sistem, perlu
ada kata laluan atau password (Rajah 6.15). Dengan adanya kata laluan, sistem yang
direkabentuk selamat dari pengubahsuaian dan pencerobohan data.




                             Rajah 6.15 Kata Laluan

       Terdapat dua pilihan yang boleh dipilih oleh pengguna iaitu menu tanah
runtuh (Landslide Menu) atau menu pertanyaan (Query Menu). Di dalam Landslide
Menu (Rajah 6.16) terdapat menu paparan di antaranya ialah peta keseluruhan (entire
map) dan peta tanah runtuh setiap bulan bermula Januari hingga Disember.
Sekiranya pengguna klik pada butang May, paparan tanah runtuh pada bulan May
akan dipaparkan.




                               Rajah 6.16 Landslide Menu
                                                                             139

       Manakala dalam Query Menu (Rajah 6.17) terdapat empat pilihan iaitu
mukim, lot tanah, hujan (rainfall) dan jalan raya (road).




                              Rajah 6.17 Query Menu


       Pengguna boleh membuat pilihan mengikut topik-topik yang terdapat dalam
Query Menu. Sekiranya pengguna klik pada butang label mukim, peta tanah runtuh
mengenai mukim akan dipaparkan (Rajah 6.18). Pertanyaan mengenai tanah runtuh
mengikut mukim boleh diketahui dengan menggunakan Query Builder. Sebagai
contoh sekiranya pengguna ingin mengetahui kedudukan Mukim 13 – Paya
Terubung yang mempunyai pengkelasan tinggi tanah runtuh (Rajah 6.19).




                                 Rajah 6.18 Mukim
                                                                           140




                      Rajah 6.19 Penggunaan Query Builder


       Seterusnya penggunaan Query Menu bagi lot tanah. Penggunaan pertanyaan
dalam lot tanah terbahagi mengikut mukim-mukim. Contoh mukim Bandar Tanjung
Tokong dipilih untuk menentukan lot tanah yang mempunyai pengkelasan sederhana
tinggi bagi kawasan tanah runtuh. Pengguna perlu mengaktifkan theme mukim yang
dipilih untuk membuat manipulasi. Query Builder digunakan bagi memilih
pengkelasan sederhana tinggi dengan memasukkan arahan ( [Pengkelasan] =
"Sederhana Tinggi" ) (Rajah 6.20).
                                                                                  141
                                    Theme di
                                    aktifkan


                                                                Pengkelasan
                                                                lot tanah
                                                                sederhana
                                                                tinggi hasil
                                                                dari Query
                                                                Builder




                         Rajah 6.20 Manipulasi lot tanah


       Dalam Query Menu seterusnya, pemilihan pengkelasan tanah runtuh
mengikut taburan hujan berdasarkan kepada kandungan hujan. Dalam hujan terdapat
3 pilihan pada butang radio atau radio button iaitu kandungan hujan kurang dari
100mm, antara 100mm hingga 150mm dan lebih dari 150mm (Rajah 6.21).




                       Rajah 6.21 Pemilihan taburan hujan




       Pengguna perlu klik pada pilihan tertentu, kawasan tanah runtuh mengikut
kandungan hujan pada peta tanah runtuh akan dipaparkan (Rajah 6.22).
                                                                               142




             Rajah 6.22 Peta tanah runtuh mengikut kandungan hujan


       Query Menu yang terakhir merupakan jalan (road). Dalam paparan jalan,
pengguna boleh membuat pertanyaan sekiranya ingin mengetahui jalan yang berada
dalam pengkelasan tinggi. Dengan menggunakan arahan [Pengkelasan] = "Tinggi"
dalam Query Builder, pengkelasan tinggi akan di paparkan (Rajah 6.23).
                                                                               143




                    Rajah 6.23 Data jalan pengkelasan tinggi


       Selain dari menu yang dibangunkan pada tetingkap aplikasi ArcView terdapat
juga menu pada paparan pengurusan tema (theme manage display) atau view. Ia
merupakan dua menu pull-down iaitu tanah runtuh (landslide) (Rajah 6.24) dan
pertanyaan (query) (Rajah 6.25). Penggunaannya sama dengan landslide menu dan
query menu pada tetingkap aplikasi.




                      Rajah 6.24 Menu pull-down bagi tanah runtuh




                      Rajah 6.25 Menu pull-down bagi pertanyaan
                                                                                 144

       Terdapat dua pertanyaan yang boleh dilakukan dalam LIS ini iaitu dengan
menggunakan pertanyaan ruang dan pertanyaan atribut. Pertanyaan ruang dibuat
dalam tetingkap view iaitu semasa peta tanah runtuh dipaparkan. Pertanyaan boleh
dibuat dengan menggunakan query builder (Rajah 6.26) atau klik pada butang
identify (Rajah 6.27). Identify akan memaparkan keputusan pada data ruang yang
dipilih. Contoh keputusan hasil dari proses identify dalam Rajah 6.28.




                             Rajah 6.26 Query builder




                            Rajah 6.27 Butang identify




                          Rajah 6.28 Keputusan identify


       Pertanyaan atribut pula dilakukan dengan menggunakan query builder dalam
tetingkap atribut. Ini adalah untuk memudahkan proses penyuntingan dan semakan
data. Sebagai contoh pada Rajah 6.29 pemilihan berdasarkan kepada pengkelasan
adalah sederhana tinggi. Segala atribut dalam pengkelasan sederhana tinggi
berwarna kuning.
                                                                                 145




                       Rajah 6.29 Pertanyaan dengan atribut




6.4    Rumusan


       Bab ini menentukan sama ada analisis yang dibuat sahih atau tidak. Dari
kajian yang dijalankan terbukti model SMG tepat dan benar kerana ramalan tanah
runtuh benar-benar berlaku. Oleh itu objektif kajian untuk menghasilkan peta
kawasan tanah runtuh tercapai. Bagi menghubungkan pengguna dengan sistem yang
dibangunkan, satu antara muka pengguna iaitu LIS dibina. Dengan adanya LIS ini,
diharap dapat meningkatkan proses pemantauan dan tahap keselamatan membabitkan
tanah runtuh di Malaysia. Proses pemantauan dilakukan dengan memasukkan data-
data dan parameter-parameter yang berkaitan seperti hujan, darjah kecerunan, guna
tanah dan lain-lain.
                                      BAB 7




                               CADANGAN DAN
                                 KESIMPULAN




7.1    Pengenalan


       Bab ini merupakan bab terakhir dalam kajian yang dijalankan. Dalam bab ini
dinyatakan masalah kajian, cadangan dan kesimpulan terhadap kajian yang telah
dilaksanakan. Ia di harap dapat meneruskan lagi revolusi ilmu di masa hadapan.




7.2    Ringkasan Penyelidikan


       Berdasarkan pada hasil yang diperolehi, beberapa cadangan dan komen dapat
diperolehi dari kajian yang dijalankan. Antaranya termasuklah permasalahan, garis
panduan dan metodologi yang digunakan dapat memberi panduan kepada pembaca
dan pengguna. Kajian terhadap perisian SMG dalam kerja-kerja analisis ruang ini
masih boleh dikembangkan lagi dalam pelbagai aspek seperti memberi penekanan
kepada analisis yang lebih kompleks serta menyeluruh.


       Kajian tanah runtuh merupakan kajian yang kompleks kerana melibatkan
pelbagai perkara. Proses konvensional bagi menentukan tanah runtuh mengambil
masa yang lama dan ia tidak dapat dipraktikkan di masa kini. Kajian ini juga
                                                                                147

bertujuan membuktikan kesahihan penggunaan SMG dan bagaimana ia dapat
membantu pengguna dalam menyelesaikan masalah.


       Kawasan kajian yang dipilih adalah Pulau Pinang di mana ia merupakan
sebuah pulau yang mempunyai bentuk muka bumi yang beralun. Selain dari itu,
Pulau Pinang antara negeri di Malaysia yang mempunyai populasi penduduk dan
pembangunan ekonomi yang pesat.


       Ringkasan penyelidikan ini tertumpu pada empat objektif yang telah
dibincangkan dalam bab satu. Objektif pertama merupakan pembangunan satu
pangkalan data bagi kawasan kajian. Pangkalan data telah dapat dibangunkan dan ia
telah diterangkan dalam bab lima pada seksyen 5.3 sehingga 5.10. Terdapat lapan
jenis data yang digunakan untuk membangunkan pangkalan data tanah runtuh ini.


       Manakala objektif kedua pula ialah permodelan, penentuan dan pengkelasan
kawasan berpotensi berlaku tanah runtuh. Objektif kedua telah berjaya dilaksanakan
dan kenyataan ini boleh di lihat dalam bab enam pada seksyen 6.2. Hasil
permodelan bagi 12 data mengikut bulan diikuti dengan penentuan dan pengkelasan
bagi setiap model tanah runtuh dipaparkan pada bab tersebut.


       Objektif yang ketiga iaitu menghasilkan peta kawasan yang berpotensi
berlaku tanah runtuh dapat dilihat dalam seksyen 6.2. Dalam kajian ini terdapat 12
peta mengikut bulan yang terhasil dari proses akhir tindanan.


       Objektif terakhir iaitu membina satu antara muka pengguna supaya maklumat
kawasan kajian dapat dicapai dengan mudah. Objektif ini telah berjaya dengan
terhasil Landslide Information System (LIS). Pembaca boleh rujuk kepada seksyen
6.3 di mana setiap langkah-langkah bagi capaian kepada sistem di tunjukkan dalam
bab tersebut. Dengan adanya LIS, pengguna dapat berinteraksi dan berhubung
secara terus dengan sistem yang telah dibangunkan.


       Secara amnya, kajian SMG bagi tujuan analisis tanah runtuh ini telah
memenuhi kesemua objektif yang telah di cadangkan dalam bab satu. Ia merupakan
kejayaan dalam pembangunan sistem maklumat geografi bagi kajian tanah runtuh
                                                                                  148

yang boleh diguna pakai oleh mana-mana pihak yang terlibat dalam pembangunan
tanah.




7.3      Masalah Penyelidikan


         Bagi membangunkan sistem tanah runtuh ini terdapat pelbagai masalah yang
dihadapi akibat dari kekurangan perancangan, pengalaman dan pengetahuan. Proses
pengumpulan data merupakan proses yang paling kritikal dalam kajian ini. Ini
adalah kerana terdapat banyak data perlu dikutip dan ada di antaranya tidak
diperlukan. Oleh itu pemilihan data dibuat berdasarkan keperluan kepada analisis
yang dijalankan. Selain dari itu, jarak bagi kutipan data merupakan faktor yang
melambatkan proses. Proses pengumpulan data ini mengambil masa 75 % dari
keseluruhan hasil kajian. Perancangan awal perlu dilakukan untuk menjimatkan kos
dan masa bagi penyelidikan ini.


         Dalam kajian terdapat lapan lapisan data yang dikutip. Data kontor
merupakan antara data yang sukar untuk dimanipulasikan berbanding lain-lain data.
Ini adalah kerana ia mempunyai storan data yang besar dan memakan masa yang
lama semasa penyuntingan. Selain dari itu data lot tanah juga menghadapi masalah
yang sama dengan data kontor. Oleh itu lot tanah diasingkan mengikut mukim
kerana sekiranya tidak diasingkan, analisis ruang tidak dapat dijalankan.


         Walau bagaimana pun, penukaran data dan pembinaan pangkalan data tidak
menghadapi banyak masalah. Ini kerana penulis mempunyai pengetahuan dalam
penggunaan perisian ARC/INFO. Ini berbeza dengan penggunaan Avenue Script
dalam ArcView kerana bahasa pengaturcaraan yang panjang dan sukar difahami
serta kurang pengalaman.


         Pada permulaan proses analisis hendak dilakukan dalam perisian ArcView
tetapi proses ini mengambil masa yang lama. Selain dari itu terdapat data yang tidak
dapat di sokong oleh perisian tersebut. Oleh itu proses analisis di lakukan dengan
perisian ARC/INFO kerana perisian tersebut mampu menampung data yang besar
                                                                                    149

dan proses analisis dapat di lakukan dalam jangka masa yang pendek. Paparan data
ruang menggunakan perisian ArcView kerana paparan yang lebih menarik dan mesra
pengguna berbanding perisian ARC/INFO.




7.4    Cadangan


       Setelah selesai proses pembangunan LIS terdapat beberapa cadangan
diperolehi dari kajian tersebut. Di antaranya adalah kajian ini terhad kepada kawasan
Pulau Pinang sahaja dan ia diharap dapat diteruskan di negeri-negeri lain. Ini adalah
kerana setiap negeri mempunyai pendekatan yang berbeza berdasarkan situasi dan
ekosistem negeri-negeri tersebut. Di Pulau Pinang tumpuan lebih diberikan pada
kawasan curam, hakisan tanah, sungai dan lain-lain. Ini mungkin berbeza dengan
negeri-negeri lain sebagai contoh Johor dengan masalah tanah gambut dan Pantai
Timur dengan masalah angin monsun.


       Dicadangkan juga, data maklumat bangunan dan atribut dimasukkan dalam
analisis tanah runtuh. Ini adalah kerana dengan adanya data ini, sistem maklumat
lebih lengkap. Pengguna boleh membuat pertanyaan dengan adanya maklumat
terperinci mengenai bangunan yang didiami.


       Selain dari itu, sekiranya LIS dapat dihubungkan dengan data dari satelit
maka maklumat terkini mengenai tanah runtuh dapat dijanakan. Data satelit
merupakan data yang terkini terutama data hujan, angin, ribut serta taufan dan ia
merupakan antara data-data terpenting dalam kajian tanah runtuh. Walau bagaimana
pun, data dari satelit merupakan data mahal dan memakan masa lama. Diharap di
masa hadapan kajian terus dengan penggunaan satelit.


       Dalam aspek kejuruteraan awam terdapat banyak lagi topik yang boleh
dikembangkan sebagai contoh kajian alam sekitar terhadap pencemaran yang berlaku
di muara sungai, kesan pembangunan terhadap alam sekitar, kawasan yang
berpotensi untuk dibangunkan dan pelbagai permasalahan yang boleh diselesaikan
dengan penggunaan SMG.
                                                                                   150

       Juga di cadangkan supaya perbandingan dengan perisian lain seperti
SmallWorld, MapInfo, Autodesk World dan lain-lain perisian SMG dalam kajian
tanah runtuh di lakukan. Dengan ini, kelebihan dan kekurangan terhadap perisian
ARC/INFO dapat dikenal pasti secara terperinci.




7.5     Kesimpulan


       Kejadian tanah runtuh merupakan bencana yang menyebabkan kehilangan
nyawa dan harta benda. Dengan adanya kajian ini terbukti Sistem Maklumat
Geografi (SMG) merupakan penyelesaian kepada masalah pemetaan bencana tanah
yang disebabkan tanah runtuh. Kelebihan penggunaan teknologi ini ialah wujudnya
model tanah runtuh dengan sistem maklumat serta peta bagi memudahkan pengguna
membuat rujukan. Keunikan SMG ialah kebolehan menggunakan data pelbagai
koordinat dan penyatuan model kejuruteraan terutama kejuruteraan awam di mana
pengurusan data ruang penting bagi analisis.


       Diharap penemuan, metodologi dan analisis ruang yang diperolehi dari kajian
yang dijalankan sedikit sebanyak dapat membantu pihak-pihak yang terbabit seperti
jurutera awam, perancang bandar dan desa, pihak berkuasa tempatan dan banyak lagi
agensi yang terlibat. Selain dari itu , kajian ini diharap dapat memberi panduan
berguna kepada sektor awam serta sektor swasta dalam teknik-teknik menentukan
kawasan potensi tanah runtuh dengan menggunakan SMG. Penggunaan SMG
dirasakan dapat menyediakan serta boleh menyumbang ke arah kos-manfaat dan
tenaga paling efektif.


       Penggunaan perisian SMG seperti ARC/INFO dan ArcView ini merupakan
satu alternatif terbaik yang boleh dipertimbangkan untuk mempertingkatkan
pemantauan kawasan tanah runtuh pada masa hadapan. Penggunaan kaedah
konvensional untuk memantau tanah runtuh seperti membuat lakaran hanya boleh di
buat oleh mereka yang mempunyai kepakaran dan memakan masa yang lama.
Kaedah ini juga memerlukan kos yang tinggi, penggunaan yang terhad dan tidak
dapat kongsi oleh pelbagai pihak. Ini berbeza dengan peningkatan penggunaan
                                                                               151

teknologi terkini, data dapat dijana dengan cepat dan dapat berkongsi dengan
pelbagai pihak.


       Sebagai kesimpulan, analisis yang dilakukan bagi penentuan potensi kawasan
tanah runtuh berasaskan konsep SMG telah dapat dilaksanakan dengan jayanya
berdasarkan objektif kajian yang telah ditetapkan.
  Garis Panduan Khusus/ Piawaian Bagi Perancangan Dan Pembangunan Di Kawasan Berbukit (Jabatan Perancangan Bandar Dan Desa, 1995).

 Jenis Pembangunan      Kategori Tanah Tinggi                 Dasar Kawalan Semasa / Sediada                    Sebab Keperluan
< dari 12               Sesuai untuk          Sesuai untuk rumah, perniagaan, perindustrian, perhotelan,
                        dibangunkan           institusi, pelancongan dan rekreasi.
13 -25 dan              Sesuai untuk          Sesuai untuk pembangunan dengan bersyarat.
ketinggian lereng       pembangunan dengan         Kepadatan Sederhana
melebihi 4 meter (zon   bersyarat                  Kawasan tepubina (Plinth Area)
risiko rendah)          Kawasan bukit                 25% (lain-lain kegunaan tanah)
                                                      30% (bangunan banglo / berkembar)
                                                   Nisbah Plot tidak melebihi 1 : 1.25
                                                   Kawalan Ketinggian
                                                      Maksima 5 tingkat
                                                      Maksima tingkat (teres, banglo, berkembar)
25 -35 (zon risiko      Sensitif              Hanya sesuai untuk pembangunan kepadatan sederhana              Melibatkan elemen-
sederhana)                                    Aktiviti Pembangunan yang sesuai-hotel, pelancongan dan         elemen kerja tanah
                                              rekreasi                                                        (memotong lereng,
                                              Ketinggian, plinth area dan nisbah plot sama seperti kategori   kerja-kerja platform)
                                              kecerunan 13 -25
> 35 (zon risiko        Amat Sensitif         Tidak dibenarkan sebarang pembangunan.                           Hakisan dan
tinggi)                                                                                                        keruntuhan tanah
                                                                                                               kerapkali berlaku
                                                                                                               pada kecerunan ini.
                                                                                                               Kritikal untuk
                                                                                                               keselamatan
                                                                                                               bangunan dan tapak
Jenis Pembangunan   Kategori Tanah Tinggi                  Dasar Kawalan Semasa / Sediada                   Sebab Keperluan
                                            PBT perlu mengambil kira 3 perkara utama sebagai asas
                                            pertimbangan untuk mengawal pembangunan di kawasan
                                            berbukit :
                                            i.     Tahap kecerunan.
                                                   13 - 25
                                                   25 - 35
                                                   >35
                                            ii.    Laporan Cadangan Pemajuan (LCP)
                                                   Pihak Pemaju perlu sediakan LCP bagi keseluruhan
                                                   kawasan yang dibangunkan.
                                            iii.   Laporan langkah kawalan dan Pecegahan (IKP)
                                                   Format laporan yang perlu dikemukakan oleh pemaju :
                                                   a. Penyiasatan Geoteknik dan analisis kestabilan cerun
                                                   Sifat, geoteknik tanah
                                                   Kecerunan dan kestabilan
                                                   Jenis pendasaran yang digunakan
                                                   Rekabentuk saliran permukaan dan sub permukaan
                                                   Jenis struktur penahan
                                                   Geomorfologi kawasan
                                                   Kedudukan air tanah, jaringan aliran dan rancangan
                                                   pembangunan masa depan
                                                   b. Pelan hakisan dan kawalan enapan
                                                   Di sediakan oleh pemaju dalam tempoh 3 bulan untuk
                                                   kelulusan PBPT
                                                   c. Pelan Kawalan Banjir. Pemaju perlu sediakan :
                                                   Pelan-pelan cadangan mengurangan kesan banjir
                                                   d. Pengawasan

								
To top