USING QUALITATIVE METHODS FOR RESEARCH

Document Sample
USING QUALITATIVE METHODS FOR RESEARCH Powered By Docstoc
					               USING QUALITATIVE METHODS FOR RESEARCH
                                       Βασισμένο στα βιβλία:
                           • Thomas Lee “Using Qualitative Methods in
                                Organizational Research”, Sage, 1999
                            • Gillian Symon et al ed. ”Qualitative Methods
                                and Analysis in Organisational Research”,
                                               Sage, 1999.

Για την επιτυχημένη ολοκλήρωση μιας διπλωματικής εργασίας χρειάζεται
συνήθως η συνδυασμένη χρήση τόσο ποσοτικών όσο και ποιοτικών μεθόδων
έρευνας και ανάλυσης. Η κάθε μία από αυτές τις μεθόδους έχει τα
πλεονεκτήματα και τους περιορισμούς της, αλλά και η συνδυασμένη χρήση τους
παρουσιάζει αρκετές προκλήσεις για τον ερευνητή.

Οι διαφορές:

Η πρώτη διαφορά ανάμεσα στις δύο μεθόδους αφορά την «προτίμηση» ή όχι
για αριθμούς, ή για να το πούμε πιο επιστημονικά, η ποσοτικοποίηση του
θέματος που ερευνάτε. Μη ξεχνάτε ότι στόχος της έρευνας σας θα είναι να
αναλύσετε και εξηγήσετε ένα φαινόμενο, ή πρόβλημα, και να προτείνετε λύση.
Κάποιες από τις παραμέτρους που συνθέτουν το φαινόμενο μπορεί να είναι
δυνατόν να εκφραστούν με νούμερα, άλλες όμως όχι. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει
ότι η πρώτη κατηγορία είναι περισσότερο σημαντική από την δεύτερη.

Η δεύτερη διαφορά είναι ο τρόπος που εξάγονται συμπεράσματα από τα
στοιχεία. Τα ποσοτικά στοιχεία γίνονται αντικείμενο στατιστικής ανάλυσης και
τα συμπεράσματα που προκύπτουν τείνουν να είναι αποστασιοποιημένα από το
ίδιο το φαινόμενο. Ο ερευνητής προσπαθεί να μην πάρει θέση ο ίδιος αλλά «να
αφήσει τους αριθμούς να μιλήσουν» . Αντίθετα, η ποιοτική έρευνα μας
σπρώχνει να τοποθετηθούμε προσωπικά απέναντι στα φαινόμενα,
προσφέροντας εξηγήσεις κατά περίπτωση, με βάση τα διαφορετικά
χαρακτηριστικά του κάθε οργανισμού, ακόμη και της κάθε πηγής
πληροφόρησης. Αν θέλετε, στην πρώτη περίπτωση έχουμε τον άνθρωπο
απέναντι στους αριθμούς και στην δεύτερη, τον άνθρωπο απέναντι στον
άνθρωπο.

Η τρίτη διαφορά σχετίζεται με τον σχεδιασμό της έρευνας. Οι ποσοτικές
έρευνες τείνουν να σχεδιάζονται στη βάση ενός προκαθορισμένου, όσο το
δυνατόν πιο ξεκάθαρου και σχετικά απλού μοντέλου. Ο ερευνητής προσπαθεί
να προβλέψει και να αποφύγει τις «εκπλήξεις» των αστάθμητων παραγόντων.
Αντίθετα, οι ποιοτικοί ερευνητές είναι πιο ευέλικτοι στον σχεδιασμό τους και
προσπαθούν να λάβουν υπόψιν τους όσο γίνεται περισσότερους κατά
περίπτωση παράγοντες.




Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                Σελίδα 1 από 19
Οι διαφορές αυτές επιτρέπουν στους μεν πρώτους να διεκδικούν την
δυνατότητα γενικευμένων προβλέψεων, στους δε δεύτερους την σε βάθος
κατανόηση συγκεκριμένων φαινομένων. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι οι
έννοιες της κατανόησης και της πρόβλεψης βρίσκονται αναγκαστικά σε
αντιδιαστολή. Η δυσκολία συγκερασμού των δύο έγκειται στον συνδυασμό της
περιπτωσιολογικής/ συγκυριακής εμβάθυνσης (contextual depth) με την
στατιστική γενίκευση (statistical generalization).

Αν τα παραπάνω σας φαίνονται κάπως περίπλοκα, σκεφτείτε το εξής:

Σαν σπουδαστές του IMESE είχατε την ευκαιρία να αξιολογείτε τους καθηγητές
σας με βάση ένα ερωτηματολόγιο. Αυτό ήταν μια καθαρά ποσοτική μέθοδος
έρευνας. Υπήρχαν δέκα παράμετροι που ήταν οι ίδιοι για όλα τα μαθήματα.
Κάθε ερώτημα σας ζητούσε να κρίνετε τον καθηγητή και να τον βαθμολογήσετε
σε μία κλίμακα χωρισμένη σε ίσες αποστάσεις από το ένα ως το πέντε (equal
interval scaling).

Τα ερωτηματολόγια αναλύονται στατιστικά από την σχολή και τα αποτελέσματα
τους παρουσιάζονται σε “αραχνογράμματα”. Έτσι, μπορούμε να συγκρίνουμε
την απόδοση των καθηγητών και να τους συμβουλεύσουμε για βελτιώσεις.

Η μέθοδος αυτή είναι χρήσιμη στο βαθμό που ισχύουν οι παρακάτω
προϋποθέσεις:
   • Οι πολύπλοκες μαθησιακές διαδικασίες και εμπειρίες του κάθε
     σπουδαστή μπορούν να εκφραστούν ικανοποιητικά με μια σειρά από
     απλά και κατανοητά ερωτήματα, ανεξάρτητα από την ιδιοσυγκρασία του
     κάθε σπουδαστή.
   • Όλες οι παράμετροι του ερωτηματολογίου είναι το ίδιο χρήσιμες για όλα
     τα μαθήματα, ανεξάρτητα από το περιεχόμενο του κάθε ενός.
   • Το αντικείμενο της κάθε ερώτησης μπορεί να κατατμηθεί, και άρα να
     μετρηθεί, σε ισομεγέθη μικρότερα τμήματα.
   • Οι σπουδαστές αντιμετωπίζουν την κάθε ερώτηση ανεξάρτητα από τις
     άλλες. Η κρίση τους για τις σημειώσεις δεν επηρεάζεται για παράδειγμα
     από την κρίση τους για τον καθηγητή, ή το αντίθετο.

Τι είδους πληροφορίες δεν εκμεταλλεύεται αυτού του είδους η ανάλυση, που
όμως πιστεύετε ότι αν τις αναλύαμε θα είχαμε μια καλύτερη, πιο πλούσια
εικόνα της εμπειρίας σας στο κάθε μάθημα;

Η ανάγκη για συνδυασμό:



Όπως θα θυμάστε από τα μαθήματα, οι περισσότεροι συγγραφείς δέχονται ότι
τα μέλη ενός οργανισμού/ επιχείρησης/ κοινωνικής ομάδας, συνθέτουν την
εικόνα της πραγματικότητας με βάση την κουλτούρα τους, έτσι ώστε το


Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009               Σελίδα 2 από 19
περιβάλλον να αποκτά νόημα και να γίνεται διαχειρίσιμο. (social construction
of reality). Σαν ερευνητές λοιπόν θα χρειαστεί να αναγνωρίσετε τις
παράλληλες υποκειμενικές «πραγματικότητες» που συνθέτουν μια επιχείρηση, ή
ένα κλάδο. Για τον σκοπό αυτό θα χρειαστείτε ποιοτικές μεθόδους έρευνας.
Εξίσου αποδεκτή από τους συγγραφείς είναι η σημαντική κανονικότητα, αν όχι
απόλυτη ομοιομορφία, που υπάρχει μέσα, και συχνά ανάμεσα, στους
οργανισμούς όσο αφορά συμπεριφορές, διαδικασίες, τρόπους μέτρησης
αποτελεσμάτων και λοιπά. Αυτό μας επιτρέπει να χρησιμοποιούμε ποσοτικές
μεθόδους για να αναλύσουμε τον «αντικειμενικό» κόσμο των επιχειρήσεων,
έστω και αν αυτός είναι σε τελευταία ανάλυση υποκειμενικά κατασκευασμένος.

Τρόποι συνδυασμού των δύο μεθόδων:

Α. Σχεδιασμός δύο διαδοχικών φάσεων
Αυτός είναι ο πιο απλός σχεδιασμός έρευνας. Η ποσοτική έρευνα ακολουθείται
από ποιοτική, ή το αντίθετο. Ας πούμε για παράδειγμα ότι ενδιαφέρεστε να
αναλύσετε τις σχέσεις ανάμεσα στην κερδοφορία των επιχειρήσεων ενός
κλάδου και την επένδυση τους σε εκπαίδευση προσωπικού.

Σαν ερευνητής θα πρέπει πρώτα να αποφασίσετε ποια είναι η ανεξάρτητη
μεταβλητή και ποια η εξαρτημένη. Μετά θα επιλέξετε ένα αρκούντως μεγάλο,
τυχαίο και αντιπροσωπευτικό δείγμα, θα συλλέξετε στοιχεία μέσω
ερωτηματολόγιου και από τους ετήσιους ισολογισμούς τους και θα τα
υποβάλετε σε στατιστική ανάλυση. Εφόσον τα αποτελέσματα σας είναι
στατιστικά σημαντικά θα έχετε βρει τον βαθμό που η μία μεταβλητή επηρεάζει
την άλλη.

Έχοντας εντοπίσει μια σχέση, δεν σημαίνει ότι έχετε εξηγήσει και τους ακριβείς
λόγους της ύπαρξης της ή το πώς ακριβώς λειτουργεί. Αν θέλετε μια πιο βαθιά
κατανόηση του πως οι δυο αυτές, αλλά ίσως και άλλες, μεταβλητές
συσχετίζονται στο μυαλό των μάνατζερ θα πρέπει να προχωρήσετε σε ποιοτική
ανάλυση.

Θα διαλέξετε ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα επιχειρήσεων και θα ζητήσετε άδεια
να πάρετε συνεντεύξεις από υπεύθυνα στελέχη. Έχοντας υπόψιν σας τις
σχετικές θεωρίες και έρευνες (literature review) θα σχεδιάσετε μια ατζέντα
ερωτήσεων, με βάση την οποία θα προχωρήσετε σε μία πρώτη σειρά

από ημι-δομημένες συνεντεύξεις (semi-structured interviews). Η ικανότητα σας
να:
    • εκμαιεύετε πληροφορίες με βάση τις οποίες να
    • σχεδιάζετε πρώτες υποθέσεις εργασίας
θα σας επιτρέψει να επιβεβαιώσετε ή τροποποιήσετε αυτές τις υποθέσεις μετά
από μία δεύτερη σειρά συνεντεύξεων.




Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                  Σελίδα 3 από 19
Αν όλα πάνε καλά, το τελικό αποτέλεσμα θα είναι μια ακριβής αντίληψη των
σχέσεων ανάμεσα στις δύο μεταβλητές που επιλέξατε στην αρχή, αλλά και των
λοιπών παραγόντων και συνθηκών που επηρεάζουν την σχέση.
Το πιο συνηθισμένο πρόβλημα με αυτό τον σχεδιασμό είναι ότι οι περισσότεροι
έχουμε την τάση να είμαστε καλοί στην μια ή την άλλη μέθοδο. Υπάρχει λοιπόν
ο κίνδυνος τα δύο μέρη της εργασίας μας να μείνουν ασύνδετα. Αυτό είναι κάτι
που δυστυχώς το έχω δει αρκετά συχνά σε πτυχιακές εργασίες σπουδαστών.

Β. Σχεδιασμός κυρίαρχης και βοηθητικής μεθόδου.

Στα πλαίσια μιας ποιοτικής έρευνας, σχεδιάζουμε ένα μικρό ποσοτικό τμήμα, ή
το αντίθετο. Ας πούμε για παράδειγμα ότι αντικείμενο της έρευνας σας είναι η
διάσταση των δημόσιων και προσωπικών απόψεων των στελεχών μιας
επιχείρησης. Το βασικό ερευνητικό εργαλείο σας θα είναι οι επιτόπιες
παρατηρήσεις σας κατά την διάρκεια τριών μηνών (ποιοτική έρευνα). Για να
εξασφαλίσετε την διαχρονική αξιοπιστία των σημειώσεων, αντίστοιχες
παρατηρήσεις, χρησιμοποιώντας την ίδια μεθοδολογία θα μπορούσε να κάνει
και ο υπεύθυνος Ανθρώπινων Πόρων της επιχείρησης. Τα δύο σετ μπορείτε μετά
να τα συγκρίνετε με στατιστικό τρόπο για να δείτε το βαθμό ταύτισης.

Το βασικό πλεονέκτημα αυτής της μεθόδου είναι ότι εκμεταλλευόμαστε την
κάθε μέθοδο με βάση τα δυνατά σημεία της, ανάλογα με της ανάγκες της
έρευνας μας. Υπάρχουν βέβαια και εδώ κίνδυνοι λανθασμένης εφαρμογής,
αλλά είναι μικρότεροι.

Σε ποιες περιπτώσεις μας είναι χρήσιμη η ποιοτική έρευνα;

Σαν μεθοδολογία η ποιοτική έρευνα απαιτεί χρόνο και ένταση προσπάθειας από
την πλευρά του ερευνητή. Μεγάλο χρονικό διάστημα επαφής με τα μέλη της
επιχείρησης για να πάρουμε τις πληροφορίες και έντονη προσπάθεια για τις
ταξινομήσουμε και να κατανοήσουμε τη σημασία τους. Η προσπάθεια αυτή
αξίζει να γίνει σε περιπτώσεις που προσπαθούμε να σχεδιάσουμε μία νέα
θεωρία, ή ερευνούμε μια νέα κατάσταση και δεν


είμαστε απόλυτα σίγουροι για τις λεπτομέρειες του φαινομένου που ερευνούμε.

Οι Miles και Huberman (1994) προτείνουν τις παρακάτω παραμέτρους για να
αποφασίσετε αν το θέμα σας χρειάζεται ποιοτική έρευνα:

   •   Local grounding. Πιστεύετε ότι η ικανοποιητική κατανόηση του
       φαινομένου εξαρτάται από το συγκεκριμένο οργανωσιακό περιβάλλον
       μέσα στο οποίο εξελίσσεται; Αν ναι, τότε απαιτείται ο βαθμός
       εξειδικευμένης κατανόησης που δίνει η ποιοτική έρευνα. Αν όχι,
       εκμεταλλευτείτε το εύρος ανάλυσης που προσφέρει η ποσοτική. Μην
       ξεχνάτε βέβαια ότι θα είναι μετά δύσκολο να εξάγετε γενικευμένα


Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                Σελίδα 4 από 19
       συμπεράσματα. Για παράδειγμα, η αλληλεγγύη των μελών μιας ομάδας
       με μοναδικά χαρακτηριστικά, όπως ένα συνεργείο βλαβών της ΔΕΗ στη
       ορεινή Ελλάδα, θα μπορούσε να είναι αντικείμενο ποιοτικής έρευνας.
       Αντίθετα, το πώς αντιμετωπίζουν οι πωλητές τα μπόνους σαν τρόπο
       υποκίνησης, μπορεί να μελετηθεί καλύτερα με ποσοτική έρευνα.
   •   Richness and holism. Απαιτείται βάθος ανάλυσης που ξεπερνά το όρια
       της ανάλυσης συμπεριφοράς ή εκφρασμένης άποψης (thin picture) των
       ατόμων ή ομάδων και ασχολείται με τα αίτια αυτών των συμπεριφορών
       (thick picture); Αν ναι, ακολουθήστε την ποιοτική οδό. Για παράδειγμα,
       οι συγκρούσεις ανάμεσα στους μάνατζερ και στους γιατρούς των
       νοσοκομείων είναι γνωστό φαινόμενο. Η καταγραφή και ποσοτική
       ανάλυση απόψεων δεν προσφέρει ιδιαίτερα στην κατανόηση των αιτιών
       του προβλήματος και επομένως δεν βοηθά στην επίλυση τους.
   •   Lived meanings. Κατά πόσο ο τρόπος σκέψης και ταξινόμησης του
       περιβάλλοντος από τα μέλη του οργανισμού είναι σημαντικός για την
       κατανόηση του φαινομένου που εξετάζουμε; Για την ποσοτική έρευνα, το
       περιβάλλον δίνει απλά ερεθίσματα στα άτομα για να συμπεριφερθούν με
       ένα τρόπο. Η ποιοτική έρευνα είναι σε θέση να λάβει υπόψιν της ότι τα
       άτομα προσδίδουν νόημα στο κοινωνικό περιβάλλον το οποίο
       δημιουργούν και μέσα στο όποιο ζούνε. Στο παραπάνω παράδειγμα των
       γιατρών και των μάνατζερ, η ποσοτική έρευνα θα μπορούσε να
       καταγράψει τις απόψεις των δύο ομάδων σχετικά με την εισαγωγή
       οικονομικών κριτηρίων για την αξιολόγηση των νοσοκομείων. Η ποιοτική
       έρευνα θα μας έδειχνε την κοσμοαντίληψη της κάθε ομάδας και θα
       εξηγούσε γιατί δεν είναι εύκολα σε θέση να διαπραγματευτούν μεταξύ
       τους.




Οι Marshall και Rossman προτείνουν ποιοτική έρευνα όταν:
      • Απαιτείται σε βάθος γνώση των διαδικασιών ενός οργανισμού ή ενός
        κλάδου.
      • Τα ερευνούμενα φαινόμενα και συστήματα δεν είναι πλήρως
        κατανοητά.
      • Ερευνούμε τις διαφορές ανάμεσα σε επίσημες και εφαρμοσμένες
        επιχειρησιακές πολιτικές.
      • Οι σχέσεις ανάμεσα στους εμπλεκόμενους παράγοντες μέσα στην
        επιχείρηση δεν είναι ακριβώς δομημένες.
      • Ερευνούμε για την ύπαρξη νέων μεταβλητών.
      • Πρακτικοί ή ηθικοί λόγοι δεν μας επιτρέπουν να πειραματιστούμε.


Εφόσον απαντήσουμε θετικά παραπάνω, τίθεται το ερώτημα του στόχου της
έρευνας.


Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                 Σελίδα 5 από 19
Αν ο στόχος μας είναι διερευνητικός            (exploratory), μπορούμε    να
χρησιμοποιήσουμε case ή field studies.
Αν ο στόχος μας είναι επεξηγηματικός (explanatory)
μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε case studies, ιστορική έρευνα και field
surveys.

Αν σκοπεύουμε αποκλειστικά στην πρόβλεψη (prediction), τότε η ποιοτική
μέθοδος μάλλον δεν είναι η πλέον κατάλληλη.

Βασική Μεθοδολογία Ποιοτικής Έρευνας. Τα βήματα. (The grounded theory
approach)

Τα παρακάτω αφορούν κατά κύριο λόγο τις διδακτορικές έρευνες, αλλά είναι
εξίσου χρήσιμα και για την εκπόνηση μιας σωστής πτυχιακής εργασίας σε
επίπεδο μάστερ. Όπως αναφέραμε και προηγούμενα, η ποιοτική έρευνα είναι
ιδιαίτερα κατάλληλη για την δημιουργία νέων θεωριών που να εξηγούν
φαινόμενα που δεν είναι πλήρως κατανοητά. Για τις ανάγκες της εργασίας σας
θα σας πρότεινα να ακολουθήσετε τα ίδια βασικά βήματα, χωρίς βέβαια τον
όγκο της εμπειρικής έρευνας που απαιτείται για ένα διδακτορικό.
    1. Σχηματίστε τις πρώτες ιδέες, ερωτήματα και έννοιες για το θέμα που
        σας ενδιαφέρει.
    2. Προτείνετε, σαν αρχικές σκέψεις, πρώτες υποθέσεις εργασίας, τις
        πιθανές μεταβλητές (underlying concepts) και τις πιθανές σχέσεις τους
        (linkages) που μπορούν να εξηγήσουν το φαινόμενο. Στη φάση



   3. αυτή αρχίζουμε να δημιουργούμε την θεωρία μας. (Theory creation)
   4. Εξετάστε τις αρχικές σκέψεις σας με βάση εμπειρικές πληροφορίες
   5. Επαναλάβετε συνεχώς την εξέταση, προσαρμόζοντας/ αναθεωρώντας
      τις σκέψεις σας. Αυτή και η προηγούμενη φάση είναι ουσιαστικά η
      διαδικασία της αρχικής εμπειρικής εξέτασης της θεωρίας μας.
      (Preliminary theory testing)
   6. Προσπαθήστε να απλοποιήστε, ή να μειώσετε σε αριθμό, τις αρχικές
      πιθανές μεταβλητές και να ενσωματώσετε τις σχέσεις τους σε ένα
      ολοκληρωμένο σύστημα. (Theory refinement)
   7. Αρχίστε την παραγωγή θεωρητικών «υπομνημάτων» (theoretical
      memos) ενόσω συνεχίζετε με την εμπειρική εξέταση, τροποποίηση και
      επανεξέταση. Η διαδικασία αυτή κρατά μέχρι και την συγγραφή της
      τελικής αναφοράς.
   8. Συνεχίζετε την εξέταση, διαρκή αναδιάταξη και αξιολόγηση των
      εμπειρικών στοιχείων με βάση την εξελισσόμενη θεωρία σας. Συχνά,
      αυτή η διαδικασία μπορεί σας οδηγήσει πίσω σε προηγούμενα βήματα.
   9. Γράφετε την αναφορά σας στην τελική της μορφή.




Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                 Σελίδα 6 από 19
Στην ουσία, αυτό που προσπαθείτε να κάνετε είναι:
          • Να εντοπίζετε τις βασικές μεταβλητές (core concepts), τις
             λογικές δηλαδή κατηγορίες που μπορούν να εξηγήσουν τα
             εμπειρικά στοιχεία.
          • Να καθορίσετε τους εμπειρικούς δείκτες (indicators) που θα
             συνδέσουν τις λογικές κατηγορίες με την πραγματικότητα.
          • Να εντοπίσετε τις εμπειρικές (empirical) και λογικές
             (conceptual) σχέσεις (relationships)που υπάρχουν ανάμεσα στις
             μεταβλητές.

Το λεπτό σημείο είναι η οργάνωση της συλλογής πληροφοριών/ στοιχείων. Αν
δεν θέλετε να χαθείτε, η συλλογή αυτή πρέπει να βασίζεται σε κάποιες
υποθέσεις εργασίας. Για τον σκοπό αυτό θα πρέπει να κατηγοριοποιήσετε τις
εμπειρικές πληροφορίες, να τις οργανώσετε δηλαδή με βάση τις βασικές
μεταβλητές της υπόθεσης σας. Ας μην ξεχνάμε ότι η μέθοδος μας είναι βασικά
επαγωγική (inductive).

Καθώς προχωρά η έρευνα σας, θα πρέπει να αναρωτιέστε κατά πόσο οι
μεταβλητές/ κατηγορίες που επιλέξατε είναι πραγματικά «βασικές». Τα


κριτήρια που πρέπει να καλύπτει μια βασική κατηγορία σύμφωνα με τον
Strauss (1987)είναι:
     • Είναι κεντρική/ καθοριστική σε σχέση με άλλες. Μπορεί δηλαδή να
         εξηγήσει, ή να δώσει νόημα, τις άλλες και όχι το αντίστροφο. Για
         παράδειγμα, αν η θεωρία μας είναι ότι το κτήριο που βλέπουμε
         απέναντι μας είναι ένα πράσινο (χρώμα) σπίτι (χρήση), ποια μεταβλητή
         είναι η καθοριστική; Το χρώμα ή η χρήση; Αν αλλάξει το χρώμα πρέπει
         να αλλάξει και η χρήση του κτηρίου; (Διακοσμητής πρέπει να αλλάξει
         αλλά αυτό είναι άλλο θέμα).
     • Εξηγεί σημαντικό όγκο εμπειρικών στοιχείων.
     • Η σχέση της με άλλες μεταβλητές στέκει με βάση την λογική, δεν την
         επιβάλουμε αυθαίρετα στα υπάρχοντα εμπειρικά στοιχεία.
     • Η σημασία της για την θεωρία μας πρέπει να στηρίζεται λογικά και όχι
         αυθαίρετα. Θα ήταν δύσκολο ας πούμε, να στηρίξουμε την θεωρία ότι
         η ευφυΐα των ανθρώπων σχετίζεται με το χρώμα των ματιών τους. Εδώ
         βέβαια μπαίνει και ο κοινωνικός παράγοντας, της επικρατούσας κοινής
         λογικής κατά την εποχή που γίνεται η έρευνα. Κάποτε ίσως να ήταν
         αποδεκτό ότι η ωραία Ελένη θα μπορούσε να είναι αιτία πολέμου (κάτι
         σαν τα μίλια του εναέριου χώρου της Τροίας της εποχής του χαλκού).
     • Πρέπει να επιβεβαιώνεται από τις διαδοχικές φάσεις εμπειρικής
         έρευνας.
     • Πρέπει να προσφέρει εύρος, μέσα στο οποίο να μπορούν να κινούνται
         οι αξίες των εμπειρικών στοιχείων. Διαφορετικά δεν θα



Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                 Σελίδα 7 από 19
        συμπεριφέρεται σαν μεταβλητή αλλά σαν σταθερά. Δεν θα είναι
        δηλαδή επεξηγηματικός παράγοντας. Για παράδειγμα, αν όλοι οι
        άνθρωποι είχαν λίγο πολύ το ίδιο ύψος, θα μπορούσε αυτό να είναι η
        μεταβλητή που να εξηγεί την επιλογή συγκεκριμένων ατόμων για το
        αγώνισμα του μπάσκετ;


Case Studies – Συνεντεύξεις.

Η μεθοδολογία των Case studies χρησιμοποιείτε αρκετά συχνά στον χώρο του
μάνατζμεντ. Σαν μέθοδος, μας επιτρέπει να αναπτύξουμε ή να επιβεβαιώσουμε
θεωρίες που περιέχουν μεταβλητές που σχετίζονται τόσο με το περιβάλλον και
την συγκύρια, όσο και με άτομα, και που δεν είναι πρακτικά εφικτό να τις
εξετάσουμε με ερωτηματολόγια. Για παράδειγμα:

Σύμφωνα με τους Lee and Mitchell (1994), ένας εργαζόμενος παίρνει την
απόφαση να παραιτηθεί οικειοθελώς από την δουλειά του, ακολουθώντας μια
από τέσσερις βασικές διαδρομές που περιλαμβάνουν τις μεταβλητές:

   •   Εξωτερικό ερέθισμα/ σοκ που μπορεί να είναι:
          o Αναμενόμενο ή αναπάντεχο,
          o Θετικό, ουδέτερο ή αρνητικό για τον εργαζόμενο
          o και σχετίζεται με τον εργαζόμενο, την επιχείρηση, ή γεγονότα στο
              χώρο της επιχείρησης
   •   Ένταση σκέψης που μπορεί να ποικίλει από την αυτόματη/ αυθόρμιτη
       μέχρι λογική επεξεργασία κόστους και ωφέλειας.

Οι διαδρομές αυτές είναι:
   1. Το ερέθισμα ενεργοποιεί ένα προϋπάρχον σενάριο, που ανακαλείται από
       την μνήμη. Για παράδειγμα: θα παραιτηθώ μόλις μείνω έγκυος (σενάριο)-
       το τεστ εγκυμοσύνης είναι θετικό (ερέθισμα)- παραιτούμαι (απόφαση).
   2. Το ερέθισμα αναγκάζει τον εργαζόμενο να αποφασίσει πόσο πολύ θέλει
       να παραμείνει στην επιχείρηση. Η οδός αυτή ακολουθείται όταν δεν
       υπάρχουν άμεσες εναλλακτικές λύσεις εργασίας και οδηγεί στην επιλογή
       μένω ή φεύγω. Η διαδικασία που ενεργοποιείται είναι αξιολόγηση της
       κατάστασης σε σχέση με τις ατομικές αξίες και επιδιώξεις και τα σχέδια
       επίτευξης τους. Η απόφαση φεύγω- μένω λαμβάνεται στην βάση της
       συμβατότητας της κατάστασης με τις αξίες/ επιδιώξεις/ σχέδια. Για
       παράδειγμα: μια νεότερη συνάδελφος παίρνει προαγωγή και γίνεται
       προϊσταμένη μου (ερέθισμα). Αποφασίζω ότι αν παραμείνω θα βγω στην
       σύνταξη σαν βοηθός της και ότι αυτό δεν το ανέχομαι (μη συμβατότητα).
       Αποφασίζω να παραιτηθώ και ας μην έχω άλλη δουλειά εκείνη την
       στιγμή.
   3. Το ερέθισμα αναγκάζει τον εργαζόμενο να αποφασίσει πόσο πολύ θέλει
       να φύγει από στην επιχείρηση, όταν εμφανιστεί εναλλακτική λύση. Εδώ
       η διαδικασία απόφασης έχει τρία στάδια:


Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                 Σελίδα 8 από 19
         a. Ερευνάται η συμβατότητα της υπάρχουσας κατάστασης με
            ατομικές αξίες/ στόχους/ σχέδια. Αν υπάρχει συμβατότητα ο
            εργαζόμενος παραμένει. Αν όχι, δημιουργείται δυσαρέσκεια που
            οδηγεί στην έρευνα για εναλλακτικές λύσεις.
         b. Οι εναλλακτικές αξιολογούνται για συμβατότητα. Αν υπάρχει
            συμβατότητα, οδηγούμαστε στο τρίτο στάδιο
         c. Συγκριτική αξιολόγηση στην βάση του κόστους/ ωφέλειας με
            στόχο την μεγιστοποίηση της διαφοράς της καθαρής ωφέλειας.
   4. Στην διαδρομή αυτή δεν υπάρχει συγκεκριμένο ερέθισμα να
      ενεργοποιήσει την διαδικασία. Απλά, με το πέρασμα του χρόνου ο
      εργαζόμενος αισθάνεται ότι η κατάσταση στην επιχείρηση λιμνάζει, δεν
      το καλύπτει πλέον και αποφασίζει να παραιτηθεί ή να ερευνήσει για
      εναλλακτικές λύσεις.



Δεδομένης της περιπλοκότητας και δυναμικής φύσης της θεωρίας, δεν είναι
δυνατόν να σχεδιάσουμε ερωτηματολόγια που θα είναι ολοκληρωμένα και
καταληπτά από τους ερωτώμενους. Ακόμη, η διαδικασία αξιολόγησης του
μοντέλου δεν πρέπει να διακόπτει την σχέση ανάμεσα σε περιβαλλοντολογικές
μεταβλητές (ερέθισμα, επιχειρησιακή κατάσταση) και ατομικές μεταβλητές
(αξίες/ σχέδια). Με άλλα λόγια απαιτείται local grounding, richness και holism,
επομένως ποιοτική έρευνα.

Στην προκειμένη περίπτωση ακολουθήθηκε η μέθοδος του case study με 44
νοσοκόμες, σε συνδυασμό με στατιστική επεξεργασία των αποτελεσμάτων.

Ένα λεπτό σημείο εδώ ήταν να κρατηθεί το επίπεδο της ανάλυσης στην διάρκεια
των συνεντεύξεων. Στην περίπτωση μας, πως είναι καλύτερα να
αντιμετωπίσουμε το μοντέλο, σαν μοντέλο συμπεριφοράς ή σαν μοντέλο λήψης
αποφάσεων; Σαν μοντέλο αποχώρησης ή σαν μοντέλο παραμονής σε μια
επιχείρηση;

Αντίστοιχη μεθοδολογία εμπειρικής επιβεβαίωσης ενός υπάρχοντος μοντέλου
στα πλαίσια μιας μεγάλης επιχείρησης θα μπορούσατε να ακολουθήσετε για μια
εργασία με θέμα το Organisational Commitment, λόγοι και διαφορετικές
κατηγορίες. Υπάρχει σημαντική βιβλιογραφία στο θέμα που μπορείτε να βρείτε
στην ηλεκτρονική βιβλιοθήκη του CMI.

Στρέφοντας την προσοχή μας στις τεχνικές της συνέντευξης, θα πρέπει να
προσέξετε τα παρακάτω σημεία:
   • Οι μεταβλητές που προσπαθείτε να καλύψετε με τις ερωτήσεις σας θα
      πρέπει να σχετίζονται με την εμπειρία των ερωτώμενου. Είναι δική σας
      ευθύνη να εξασφαλίσετε ότι οι απαντήσεις που παίρνετε αφορούν το
      σωστό ιεραρχικό επίπεδο. Πρόσφατα για παράδειγμα, αντιμετωπίσαμε το
      φαινόμενο ο όρος top management να εκλαμβάνεται από συνδικαλιστές


Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                   Σελίδα 9 από 19
       μεγάλης επιχείρησης ότι σημαίνει μόνο την απόμακρη, γι΄αυτούς Αθήνα,
       και όχι την διοίκηση του εργοστασίου τους.
       Σε γενικές γραμμές, οι ερωτήσεις που θα προετοιμάσετε, και γενικά η
       συζήτηση που θα κάνετε, πρέπει να σας δίνουν πληροφορίες που να
       καλύπτουν τις περισσότερες από τις παρακάτω κατηγορίες:
          o Ερωτήσεις σχετικά με το εσωτερικό και εξωτερικό περιβάλλον
              της επιχείρησης ή/ και του κλάδου.
          o Η διαδικασία λήψης αποφάσεων (βήμα προς βήμα), σε
              επιχειρησιακό    επίπεδο,       αναφορικά  με    συγκεκριμένα
              προβλήματα/ ζητήματα.
          o

          o Ο τρόπος που το συγκεκριμένο άτομο σκέφτεται όταν επιλύει
              προβλήματα ή παίρνει αποφάσεις. Αν θέλετε, το πρωτόκολλο
              σκέψης του συγκεκριμένου ατόμου. Για παράδειγμα, στρέψτε την
              συζήτηση έτσι που να καταλάβετε αν το ζητούμενο στην λήψη
              αποφάσεων είναι η μεγιστοποίηση του κέρδους ή η
              ελαχιστοποίηση του κόστους.
          o Ο τρόπος που το συγκεκριμένο άτομο αντιλαμβάνεται τον κόσμο
              και την θέση/ ρόλο του μέσα στην επιχείρηση. Το ρεπερτόριο
              ρόλων θα λέγαμε, αυτού του ατόμου. Παράδειγμα τέτοιας
              ερώτησης θα ήταν: «Ποιος ωφελείται όταν κάνεις σωστά την
              δουλειά σους» .
   •   Ο ρόλος σας είναι όχι μόνο να καταχωρείτε τις απαντήσεις αλλά και να
       ερμηνεύετε     το    νόημα    τους,   ερευνώντας    για     κεντρικά/
       επαναλαμβανόμενα μοτίβα και καλυμμένες σκέψεις/ έννοιες. Τα μοτίβα
       που ψάχνετε, είναι καταρχάς αυτά που υποδηλώνει το μοντέλο, την
       ορθότητα του οποίου προσπαθείτε να αποδείξετε. Αν δεν έχετε, έστω και
       σε μια πρώτη μορφή κάποια θεωρία στο μυαλό σας, δεν θα ξέρετε τι να
       ρωτήσετε στην συνέντευξη.
   •   Προσπαθήστε να κατανοήσετε τον κοινωνικό και πνευματικό κόσμο του
       ερωτώμενου. Μην ξεχνάτε ότι όταν οι άνθρωποι πιστεύουν κάτι, ακόμη
       και λάθος, αυτό το κάτι γίνεται πραγματικό ως προς τα αποτελέσματα
       που έχει στην συμπεριφορά τους.
   •   Μην παραμένετε στο επίπεδο των γενικών γνωμών και απόψεων,
       ερευνήστε σε βάθος      ψάχνοντας για     συγκεκριμένες δράσεις και
       καταστάσεις. Για παράδειγμα, θα μπορούσατε να ψάξετε για έγγραφα
       της επιχείρησης που επιβεβαιώνουν τα λεγόμενα κάποιου.

       Κατά την διάρκεια μιας συνέντευξης με διευθυντή εργοστασίου πριν
       μερικά χρόνια, αναφέρονταν συχνά στο «γεγονός» ότι οι επίπλαστες
       απουσίες για λόγους υγείας των εργαζομένων χρησιμοποιούνταν
       συνειδητά, και κατευθύνονταν κεντρικά, για να αυξάνονται οι ώρες
       υπερωρίας των συναδέλφων της προηγούμενης βάρδιας. Μια τέτοια
       άποψη μπορεί να ακούγεται λογική, αλλά δεν σημαίνει ότι είναι
       απαραίτητα και ορθή.


Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                 Σελίδα 10 από 19
       Στην συγκεκριμένη περίπτωση, η απόδειξη της ορθότητας επαληθεύθηκε
       από το μοτίβο των καταχωρημένων ωρών υπερωρίας και απουσιών των
       εργαζομένων. Κάποιοι ήταν υγιέστατοι και εξασφάλιζαν μεγάλο αριθμό
       υπερωριών. Κάποιοι άλλοι απουσίαζαν συχνά και είχαν λίγες υπερωρίες.
       Μια μικρή ομάδα επιστατών όμως (που καθόριζαν και τις βάρδιες)
       κατάφερνε να έχει και πολλές υπερωρίες και πολλές απουσίες.
   •

   •   Να είστε ανοιχτοί σε εκπλήξεις και παραμέτρους που δεν περιμένατε. Μη
       ξεχνάτε ότι ποιοτική έρευνα χρησιμοποιούμε όταν δεν είμαστε σίγουροι
       για τις ακριβείς μεταβλητές που ορίζουν το φαινόμενο που μελετάμε. Για
       τον λόγο αυτό άλλωστε προτιμάμε τις ημι-δομημένες συνεντεύξεις και όχι
       τις αυστηρά δομημένες.
   •   Να περιμένετε ότι πολλές φορές οι απαντήσεις θα είναι διφορούμενες ή
       ακόμη και αντιφατικές, είναι κομμάτι της ζωής μας. Στην ποιοτική
       έρευνα, τα δεδομένα μας είναι λόγια, τα λόγια αυτά πρέπει να τα
       επεξεργαστούμε και να τα κατηγοριοποιήσουμε σε μεταβλητές. Το
       μοντέλο των «Άγραφων Νόμων» ,(The Unwritten Rules of the Game του
       Peter Scott- Morgan). για παράδειγμα, προσπαθεί να εξηγήσει την
       συμπεριφορά των εργαζομένων με βάση τρεις κατηγορίες μεταβλητών:
       Motivators που αναφέρονται στο ΤΙ είναι σημαντικό για τους ανθρώπους
       , Enablers που αναφέρονται στο ΠΟΙΟΣ είναι σημαντικός για τους
       ανθρώπους και Triggers που αναφέρονται στο ΠΩΣ αξιολογούνται
       πραγματικά οι άνθρωποι, και κατ’ επέκταση πως φέρονται. Η έκφραση
       «καλή η θεωρία, αλλά αν θες να έχεις το κεφάλι σου ήσυχο δεν
       χρειάζεται να δηλώνεις εθελοντής σε χαμένες υποθέσεις» τι πληροφορίες
       μας δίνει με βάση αυτό το μοντέλο;
   •   Μην ξεχνάτε ότι ο ερωτώμενος είναι ζωντανό κομμάτι της επιχείρησης,
       με τα δικά του συμφέροντα και εμπειρίες. Αυτό θα χρωματίσει και τις
       απαντήσεις του. Πρόσφατα, σε συζήτηση για τα απαιτούμενα προσόντα
       μιας θέσης μάνατζερ πρώτης γραμμής, αντιμετωπίσαμε σφοδρή επίθεση
       από συνδικαλιστή για την ανάγκη ή όχι να θεωρείται απαραίτητη η
       χρήση υπολογιστή. Το επιχείρημα ήταν ότι θα κινδύνευαν οι θέσεις
       γραμματέων/ δακτυλογράφων της επιχείρησης. Ο ίδιος άνθρωπος
       συμφωνούσε απόλυτα για την ανάγκη γνώσης Αγγλικών. Εκ τω υστέρων
       αποδείχτηκε ότι ο ίδιος κατείχε παρόμοια θέση, την περίοδο αυτή
       μάθαινε Αγγλικά, αλλά δεν ήταν χρήστης υπολογιστή.
   •   Να περιμένετε έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις και να είστε έτοιμοι
       να τις χειριστείτε. Αν διαφωνείτε με κάποιες απόψεις μην αντιδράτε
       έντονα γιατί θα κόψετε την συναισθηματική επαφή με τον ερωτώμενο.
       Θεωρήστε την ένταση του συνομιλητή σας σαν μια ακόμη πληροφορία
       που σας δίνεται και που πρέπει να αξιολογήσετε. Για παράδειγμα, ένας
       μάνατζερ που δείχνει να τον ενοχλεί έντονα η αδυναμία του να τιμωρήσει
       τους υφιστάμενους που δεν αποδίδουν όπως πρέπει, σε ποια κατηγορία
       προσωπικού στυλ μάνατζμεντ κατά HayGroup νομίζετε ότι ανήκει;


Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                 Σελίδα 11 από 19
Παρατήρηση: Μια πετυχημένη συνέντευξη είναι πλούσια πηγή πληροφοριών
για την έρευνα σας. Οι πληροφορίες όμως κινδυνεύουν να χαθούν, είτε επειδή
δεν τις προσέξατε κατά την διάρκεια της συνέντευξης, είτε επειδή τις ξεχάσατε
μετά. Για τον λόγο αυτό, όποτε είναι δυνατόν, κρατάτε σημειώσεις, ή
μαγνητοφωνείτε την συνέντευξη (με την άδεια της άλλης πλευράς φυσικά).
Ούτως ή άλλως, αμέσως μετά την ολοκλήρωση της συζήτησης, κρατήστε
εκτενείς σημειώσεις (field notes).

Η ανάλυση των πληροφοριών που περισώσατε από την συνέντευξη
περιλαμβάνει συνήθως τις παρακάτω διαδικασίες:
    • Meaning Condensation δηλαδή συμπύκνωση του νοήματος, εντοπισμός
       των βασικών μοτίβων που περιέχουν οι πληροφορίες και εστίαση σ’
       αυτά.
    • Meaning categorization δηλαδή τυποποίηση/ κατηγοριοποίηση του
       νοήματος των πληροφοριών για να μετατραπούν σε τιμές μεταβλητών
       του μοντέλου μας. Στη φάση αυτή θα πρέπει να αποφασίσετε πως
       «μετράτε» τις μεταβλητές σας. Για παράδειγμα, θα μπορούσατε για
       κάποιες μεταβλητές να έχετε μια απλή διχοτομική μέτρηση (υπάρχει/
       δεν υπάρχει binary, nominal variables), ενώ για άλλες να
       χρησιμοποιείτε μια κλίμακα που δηλώνει ένταση, από το ένα ως το
       πέντε ας πούμε (ordinal variables). Για παράδειγμα, στο απλό μοντέλο:
                   «Η ικανοποίηση του εργαζόμενου αποτελεί απαραίτητη
                   προϋπόθεση για την ικανοποιητική απόδοση του»
      Η ανεξάρτητη μεταβλητή «ικανοποίηση» μπορεί να μετρηθεί σαν
      υπάρχει/ δεν υπάρχει, ενώ η εξαρτημένη «απόδοση» να μετρηθεί με
      κλίμακα. Στοιχεία για την πρώτη θα μπορούσατε να πάρετε μέσα από μια
      σειρά συνεντεύξεις με εργαζόμενους, ενώ για την δεύτερη από
      συνεντεύξεις με τους προϊστάμενους τους.
   • Narrative Structuring δηλαδή το χτίσιμο μιας ευρύτερης, πλουσιότερης,
      πιο ολοκληρωμένης ιστορίας από τα κομμάτια των συνεντεύξεων. Εδώ
      δουλεύουμε ανάποδα απ’ ότι στις δύο προηγούμενες περιπτώσεις. Εκεί
      απλοποιούσαμε τον όγκο των πληροφοριών, εδώ συνθέτουμε μια εικόνα
      χρησιμοποιώντας τις επιμέρους πληροφορίες σαν τα κομμάτια ενός παζλ.
      Για παράδειγμα, η ιστορία των μικρών επιχειρήσεων στην Θεσσαλονίκη
      της δεκαετίας του εξήντα, αποτελεί συγχρόνως κομμάτι της ιστορίας της
      αστικοποίησης των γύρω αγροτικών πληθυσμών, της κάθετης
      κινητικότητας κοινωνικών στρωμάτων και της ανάπτυξης της οικονομίας
      μας. Με βάση αυτές τις παραμέτρους, θα μπορούσαν να ανασυνταχθούν
      τα λεγόμενα μιας σειράς συνεντεύξεων με παλιούς επιχειρηματίες και να
      μετατραπούν από ερωταπαντήσεις σε ιστορία.


Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                 Σελίδα 12 από 19
   •   Hermeneutic Meaning Interpretation δηλαδή ερμηνευτική επεξήγηση
       του νοήματος. Ενώ μέχρι τώρα βασιζόμασταν κατά κύριο στα στοιχεία
       της συνέντευξης, με την μέθοδο αυτή επιβάλουμε νόημα στα στοιχεία με
       βάση κάποια ευρύτερη, προϋπάρχουσα στο μυαλό μας θεωρία. Αυτό ας
       πούμε κάνουνε οι κριτικοί τέχνης στα ποιήματα, ή οι σύγχρονοι
       μελετητές τους παλαιότερους φιλόσοφους.

       Για τις ανάγκες της δικής σας πτυχιακής, θα τολμούσα να πω ότι αυτή η
       μέθοδος είναι μάλλον η πιο δύσκολη επειδή προϋποθέτει άριστη γνώση
       της θεωρίας που θα χρησιμοποιήσετε. Θα την συνιστούσα όμως για
       όποιους έχουν μεθοδολογικά ενδιαφέροντα και ίσως φιλοδοξίες για
       διδακτορικό.

       Ένα θέμα που θα μπορούσε να αναπτυχθεί με αυτό τον τρόπο είναι η
       εξέταση της αντίληψης των επιχειρηματιών της Βορείου Ελλάδος για το
       μέλλον των επιχειρήσεων τους με βάση την θεωρία του Causal
       Attribution. Κανένας εθελοντής;


Η ανάγνωση Κειμένων

Πιθανόν, η έρευνα σας να περιλαμβάνει την ανάγνωση και ανάλυση κειμένων
των επιχειρήσεων που θα ερευνήσετε. Η ερμηνευτική ακαδημαϊκή παράδοση
υποθέτει ότι το νόημα των κειμένων, όλων των κειμένων, είναι
διαπραγματεύσιμο. Το κάθε χαρτί που έχετε μπροστά σας είναι αποτέλεσμα
διαδικασιών που σχετίζονται με:
    • Την εικόνα/ προβολή της επιχείρησης και του ατόμου που το έγραψε,
    • Επίπεδα γνώσης και αντίστοιχα απόκρυψης πληροφοριών,
    • Κρυφές ατζέντες σε επιχειρησιακό ή ατομικό επίπεδο,
    • Πολιτικές, ενδο-επιχειρησιακές ίντριγκες και λοιπά.

Πέρα λοιπόν από το προφανές, θα πρέπει να ψάξετε το βαθύτερο νόημα των
κειμένων που διαβάζετε. Θα σας δώσω ένα πραγματικό παράδειγμα από την
εμπειρία μιας σχολής:

Πρόταση ανακοίνωσης, γραμμένη από τον Υπεύθυνο Σπουδών του τμήματος
Διοίκησης Επιχειρήσεων:
      «Δεδομένης της μειωμένης συμμετοχής σπουδαστών στα βοηθητικά
      μαθήματα Αγγλικών, και επειδή οι τάξεις είναι συχνά σχεδόν άδειες, στο
      εξής τα μαθήματα θα γίνονται μόνο τις Δευτέρες και Τετάρτες και τα
      τμήματα θα μειωθούν από τρία σε δύο. Εφόσον η συμμετοχή των

       σπουδαστών αυξηθεί, θα επανέλθουμε στο πρότερο πρόγραμμα τον
       Ιανουάριο.»



Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                 Σελίδα 13 από 19
Τελική ανακοίνωση όπως εγκρίθηκε από τον Ακαδημαϊκό Διευθυντή:
      «Με βάση τα αποτελέσματα της ανάλυσης του παρακολουθήσεων των
      βοηθητικών μαθημάτων Αγγλικής, αποφασίστηκε από την σχολή ότι στο
      εξής τα μαθήματα θα γίνονται κάθε Δευτέρα και Τετάρτη και οι
      σπουδαστές θα χωριστούν σε δύο τμήματα. Αν χρειαστεί, το θέμα θα
      επανεξεταστεί σε δύο περίπου μήνες»

Αν ερευνούσατε αυτόν τον οργανισμό, πιθανότατα θα συναντούσατε μόνο το
δεύτερο κείμενο. Χωρίς την βοήθεια του πρώτου, θα μπορούσε να έχει δύο
εντελώς διαφορετικές αναγνώσεις:
      • Αυξημένη ζήτηση για μαθήματα οδηγεί την σχολή να αυξήσει τις
         ημέρες διδασκαλίας και τον αριθμό τμημάτων για την εξυπηρέτηση
         των σπουδαστών.
      • Μειωμένη ζήτηση για μαθήματα οδηγεί την σχολή στην εξοικονόμηση
         πόρων.
Το μόνο που θα σας οδηγούσε στην αμφισβήτηση της πρώτης ανάγνωσης θα
ήταν τα σημεία ηθελημένης ασάφειας. Ακόμη θα μπορούσατε να προσέξετε το
ποιος υπογράφει το κείμενο για να δείτε την κατανομή εξουσίας μέσα στην
σχολή. Αν προσέχατε ότι δεν ξεκαθαρίζονται οι όροι πιθανής επανεξέτασης του
θέματος θα μπορούσατε να είχατε βγάλει κάποια συμπεράσματα για διαφάνεια
του τρόπου λήψης αποφάσεων μέσα στην σχολή. Αξίζει να συνεχίσετε την
ανάλυση των δύο κειμένων μόνοι σας ….

Η συμβουλή μας λοιπόν είναι:
        1. Διαβάστε και ξαναδιαβάστε όσα περισσότερα κείμενα μπορείτε για
            να αποκτήσετε βαθύτερη αντίληψη του περιεχομένου τους.
        2. Εντοπίστε κοινά στοιχεία, μοτίβα/ θέματα που υποβόσκουν κάτω
            από την προφανή πληροφορία στα διάφορα κείμενα.
        3. Ομαδοποιήστε τα κοινά χαρακτηριστικά και βάλτε τα σε λογική
            τάξη/ ιεράρχηση
        4. Ερευνήστε κατά πόσο τα αποτελέσματα της παραπάνω εργασίας
            σας επιβεβαιώνουν ή διαψεύδουν το μοντέλο σας.




Παράδειγμα εργασίας με χρήση Αναλυτικής Επαγωγικής μεθόδου




Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                Σελίδα 14 από 19
Το θέμα της έρευνας σχετίζονταν με την αντιμετώπιση των συλλογικών
εργασιακών διαπραγματεύσεων από την πλευρά των εκπροσώπων των
εργαζομένων.
Με βάση τα στοιχεία που συνέλεξε από δεκατέσσερις προσωπικές συνεντεύξεις,
ο ερευνητής κατέληξε στο αρχικό μοντέλο προς επιβεβαίωση, ότι η
αντιμετώπιση των εκπροσώπων των εργαζομένων καθορίζονταν από δυο
ανεξάρτητες μεταβλητές:
   1. Την εμπιστοσύνη τους προς τα λογιστικά στοιχεία που παρέθετε η
      επιχείρηση
   2. Το πώς αντιλαμβάνονταν τις σχέσεις συμφερόντων           μέσα στην
      επιχείρηση, αντιθετικά (win/ loose) ή ουσιαστικά συνεργατικά (win/
      win).

Ακόμη, κατέληξε ότι μπορούσε να ταξινομήσει τις εκφρασμένες αντιλήψεις των
εκπροσώπων σε τρεις κατηγορίες (εξαρτημένες μεταβλητές):
   • Financial Realist, «Τα νούμερα μας λένε τι υπάρχει στο κουμπαρά για
      μοίρασμα. Μπορεί να διαφωνούμε με την διοίκηση σε πολλά πράγματα,
      αλά στο τέλος όλοι μαζί θα χάσουμε ή θα κερδίσουμε»
   • Financial Cynic, «Τα νούμερα μας λένε πόσο μπορούμε να τους
      ζορίσουμε, τα νούμερα είναι νούμερα. Αν όμως δω ότι μ’ αυτή την
      τακτική θα βγω χαμένος, αλλάζω γραμμή και επιχειρηματολογώ με βάση
      το βιοτικό επίπεδο των εργαζομένων»
   • Financial Sceptic, «Μ’ όλα αυτά τα νούμερα πάνε να μας στραβώσουν.
      Αυτό που ξέρω είναι τα μαγειρεύουν. Εμένα με νοιάζει να εξασφαλίσω
      αρκετά λεφτά για τους εργαζόμενους, αν δεν μας τα δώσουν θα τους
      πεθάνουμε στην απεργία»

Ο συνδυασμός των δύο ανεξάρτητων μεταβλητών δίνει τις ακόλουθες θέσεις:

                                          Λογιστικές Καταστάσεις
                                          Αληθείς            Ψευδείς
               Ενιαίος                    Financial realist    Δεν
Αντίληψη ενδο- οργανισμός                                   εντοπίστηκε
επιχειρησιακών                                              εμπειρικά
σχέσεων        Αντιτιθέμενα               Financial Cynic   Financial Skeptic
               συμφέροντα




Στην επόμενη φάση ο ερευνητής εξέτασε τα χαρακτηριστικά των ερωτώμενων
και των επιχειρήσεων τους για να δει αν υπήρχαν σχέσεις ανάμεσα σ’ αυτά και
στην τοποθέτηση τους. Χαρακτηριστικά που μπορούν να βρεθούν και στις τρεις
τοποθετήσεις απορρίπτονται. Τέτοια ήταν για παράδειγμα η περίπτωση της
συστηματικής ή όχι ενημέρωσης για οικονομικά θέματα από πλευράς των
επιχειρήσεων.


Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                   Σελίδα 15 από 19
Ένα κοινό χαρακτηριστικό των ρεαλιστών και των κυνικών ήταν ότι είχαν
συμμετάσχει σε ενδο-επιχειρησιακά σεμινάρια σχετικά με κοστολόγηση,
ισολογισμούς και στρατηγική, και ήταν σε θέση να συζητήσουν γι’ αυτά τα
θέματα. Μ’ άλλα λόγια, είχαν καταλάβει το περιεχόμενο των σεμιναρίων. Το
χαρακτηριστικό αυτό δεν συναντήθηκε ανάμεσα στην ομάδα των σκεπτικιστών.
Επομένως, είναι ικανό να κάνει κάποιον ρεαλιστή ή κυνικό, δεν εξηγεί όμως
γιατί διαφοροποιούνται οι δύο ομάδες.

Ο ερευνητής έπρεπε να ξαναγυρίσει στο υλικό του για να εντοπίσει κάποιον
άλλο πιθανό παράγοντα. Στην προσπάθεια αυτή έκανε χρήση του μοντέλου
των Marchington και Armstrong (1983) που ταξινομούν τους εκπροσώπους των
εργαζομένων με βάση την σχέση τους αφενός μεν με το συνδικαλιστικό κίνημα,
αφετέρου δε με τους συναδέλφους του (ανεξάρτητες μεταβλητές) ως εξής:

                                          Σχέσεις με εργαζόμενους
                                          Εκπρόσωπος        Αντιπρόσωπος
                    Υψηλή                 Ηγέτης            Προσεκτικός
Σχέση με                                                    Υποστηρικτής
συνδικαλιστικό                                              (cautious
κίνημα                                                      supporter)
                    Χαμηλή                Τοπικός ηγέτης    Λαϊκιστής
                                          (workshop leader) (Populist)


Στην κατηγορία cautious supporter έχουμε άτομα που είναι μεν συνδεδεμένα με
το ευρύτερο συνδικαλιστικό κίνημα (συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών του
στόχων) αλλά νιώθουν ότι υπάρχουν αντιφάσεις ανάμεσα σ’ αυτό και τα
συμφέροντα των τοπικών εργαζομένων, όπως αυτά έχουν εκφραστεί από τους
ίδιους. Είναι μια ενδιάμεση κατηγορία, από την οποία κάποιος μετά κινείται είτε
προς το ηγέτης είτε προς το λαϊκιστής.

Οπλισμένος μ’ αυτό το μοντέλο ο ερευνητής επανέλαβε τις συνεντεύξεις του.

Οι σκεπτικιστές αποδείχθηκάν να είναι έντονα προσηλωμένοι στις αρχές του
συνδικαλισμού και να θεωρούν τους εαυτούς τους εκπροσώπους και όχι απλά
αντιπροσώπους των εργαζομένων.
Οι ρεαλιστές έτειναν να είναι αναποφάσιστοι στην σχέση τους με τις
συνδικαλιστικές αρχές και αντιπρόσωποι στις σχέσεις τους με τους
εργαζόμενους.
Το ίδιο και οι κυνικοί, οι οποίοι όμως ήταν και έντονα εκπρόσωποι της τοπικής
ομάδας. Μάλιστα θεωρούσαν ότι έπρεπε να προστατεύουν τα μέλη τους τόσο
από την εργοδοσία όσο και από τους «εθνικούς» συνδικαλιστές.

Οι σχέσεις λοιπόν που εμφανίζονται είναι:
     • Λαϊκιστής/ Ρεαλιστής


Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                   Σελίδα 16 από 19
    •   Τοπικός Ηγέτης/ Κυνικός
    •   Ηγέτης/ Σκεπτικιστής


Κατηγοριοποίηση αυτή είναι μεν σημαντική, αλλά μένει να εξηγηθεί και να
εντοπιστεί η κατεύθυνση των αιτιακών σχέσεων. Εδώ μπαίνουμε στη φάση της
γέννησης της νέας θεωρίας. Για να επιτευχθεί αυτό χρειάστηκε ένας τρίτος
γύρος συνεντεύξεων. Το τελικό αποτέλεσμα είναι το παρακάτω:




Πως θα αξιολογηθεί η ποιότητα της έρευνας σας:

Το βασικό ερώτημα εδώ είναι αν η έρευνα που κάνατε πραγματικά αποδεικνύει
αυτό που διατείνεστε ή κάτι άλλο, (για να μην μπούμε στο εφιαλτικό σενάριο



Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009               Σελίδα 17 από 19
του τίποτα). Τα στοιχεία που επιλέξατε να εξετάσετε και ο τρόπος που τα
χειριστήκατε στηρίζουν πραγματικά τα συμπεράσματα που βγάλατε; Πριν
παραδώσετε την πτυχιακή σας, σας προτείνουμε να ελέγξετε αν πήρατε τα
παρακάτω απλά μέτρα ασφαλείας:
   • Χρησιμοποιήσατε περισσότερες από μία κατηγορία πηγών; Για
       παράδειγμα, συνδυάσατε επίσημα επιχειρησιακά έγγραφα, συνεντεύξεις,
       άρθρα από εφημερίδες και λοιπά; Όπου είναι δυνατόν συμπληρώσατε
       την έρευνα σας με επιτόπιες παρατηρήσεις; Με τον τρόπο αυτό
       εξασφαλίζεται η εσωτερική συνοχή των στοιχείων σας και επομένως η
       αξιοπιστία τους.
   • Ελέγξατε κατά πόσο συγκυριακοί παράγοντες καθορίζουν τα
       συγκεκριμένα αποτελέσματα της έρευνας σας; Μήπως η έλλειψη ενός ή
       περισσότερων     από αυτούς τους παράγοντες ανατρέψει αύριο τα
       αποτελέσματα σας; Σε ποιο βαθμό μπορείτε να γενικεύσετε από τα
       συμπεράσματα σας; Η έρευνα σας θα πρέπει να έχει είτε κάποια

   •   εύλογη διαχρονική αξία για την ίδια επιχείρηση, είτε επεξηγηματική αξία
       και για άλλες επιχειρήσεις στο δεδομένο χρονικό διάστημα.
   •   Εξασφαλίσατε στο κείμενο σας την ύπαρξη μιας «αλυσίδας αποδείξεων»
       (chain of evidence) που ακολουθεί μια ξεκάθαρη και ισχυρή λογική
       σειρά; Η λογική αυτή σειρά θα πρέπει να είναι κατανοητή, ακόμη και
       προβλέψιμη από ένα σημείο και μετά από τον αναγνώστη.
   •   Προσπαθήσατε (αποτυχημένα ελπίζουμε) να διαψεύσετε τα ίδια σας τα
       συμπεράσματα; Μήπως υπάρχουν και εναλλακτικές θεωρίες που εξηγούν
       καλύτερα τα στοιχεία που συλλέξατε; Η ακαδημαϊκή ειλικρίνεια είναι
       θέμα ήθους και σε τελευταία ανάλυση επαφίεται σε σας. Φαίνεται ίσως
       δύσκολή, αλλά θα σας προστατεύσει από δυσάρεστες εκπλήξεις.
   •   Εξασφαλίσατε την επιβεβαίωση της επιχειρηματολογίας σας από
       μέρους των βασικών ζωντανών πηγών πληροφόρησης σας για να
       μειώσετε τον κίνδυνο επιβολής δικών σας ιδεοληψιών στα πραγματικά
       φαινόμενα που εξετάζετε;       Δεν είναι ανάγκη να συμφωνήσουν οι
       πρωταγωνιστές της ιστορίας σας με τα συμπεράσματα σας, είναι όμως οι
       βασικοί κριτές του κατά πόσο εξετάσατε το φαινόμενο ολοκληρωμένα και
       με ακρίβεια. Ο αναγνώστης περιμένει από σας να αναφερθείτε στο θέμα
       αυτό.
   •   Ξεκαθαρίσετε από την αρχή την δική σας οπτική γωνία, μεθοδολογικές
       αρχές και αν χρειάζεται, ακόμη και κοινωνική θεώρηση του φαινομένου
       με το οποίο ασχολείστε; Θυμηθείτε αυτά που είχαμε πει στο πρώτο
       μάθημα για τις δεξιότητες ενός μάνατζερ, το ακροατήριο σας πείθεται όχι
       μόνο με βάση την λογική επιχειρηματολογία σας αλλά και από το ήθος
       και πάθος σας.




Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009                  Σελίδα 18 από 19
Οι βαθμολογητές της εργασίας σας θα ρωτήσουν στον εαυτό τους τις
παρακάτω ερωτήσεις, που καλά είναι να έχετε και εσείς στο μυαλό σας:
   • Είναι το θέμα που επιλέχθηκε αρκετά σημαντικό και ενδιαφέρον για την
     επιχείρηση ή τον κλάδο που πραγματεύεται;
   • Είναι ξεκάθαρο το συγκεκριμένο πρόβλημα/ φαινόμενο που
     πραγματεύεστε;
   • Η βιβλιογραφική έρευνα καλύπτει τις βασικότερες και σημαντικότερες
     πηγές με ακριβείς αναφορές;
   • Είναι ξεκάθαρο το μοντέλο που εφαρμόζεται/ επαληθεύεται;
   • Οι υποθέσεις εργασίας έχουν εκφραστεί με επαληθεύσιμο τρόπο;
   • Οι υποθέσεις εργασίας έχουν μεταφραστεί σε εφαρμόσιμες μεταβλητές;
   • Οι υποθέσεις εργασίας σχετίζονται με την πραγματικότητα; (π.χ. άτομα,
     γεγονότα, καταστάσεις κλπ)
   • Πως επιλέχθηκε το δείγμα της έρευνας;
   • Τι είδους και πόσα στοιχεία μαζεύτηκαν;
   • Ταιριάζουν τα στοιχεία με το θέμα;
   • Πως και σε ποιο βάθος αναλύθηκαν τα στοιχεία;
   • Πως ελέγχθηκε η αξιοπιστία των στοιχείων και των συμπερασμάτων;
   • Είναι τα συμπεράσματα ξεκάθαρα;
   • Πόσο στενά στηρίζονται τα συμπεράσματα από τα στοιχεία;




Φίλιππος Παπαδόπουλος- Φεβρουάριος 2009               Σελίδα 19 από 19