Udyog- Parva by rajendraprasadpandey

VIEWS: 26 PAGES: 413

									Mahabharata                  - 1-           Udyog Parva




                    महिषर् यास कृ त




              महाभारत
                  (उ ोग पवर्)




              Sanskrit text of Ved Vyas’s




  Mahābhārat
              (5. Udyog Parva)
                     www.swargarohan.org
 Mahabharata                                 - 2-                               Udyog Parva



                     MAHABHARATA : AN INTRODUCTION

        Mahabharat, which literally means ‘the great story of Bharat dynasty’ is part of the
Hindu Itihās, i.e. ‘that which happened’. It is an extraordinary story of sibling rivalry,
diplomatic maneuvering and shifting of human values culminating in a direct confrontation
on the battlefield of Kurukshetra between five sons of King Pandu (Pandavas) and hundred
sons of King Dhritarastra (Kauravas). It's a tale of tragic war which pitted brothers against
brothers, sons against fathers and students against teachers. Exceptional characters, in-
depth and complex set of interwoven relationships and dramatization on a grand scale
makes this epic a memorable one. It's also a saga which marks the end of an era (dvapar
Yuga) wherein characters lived up to morals, values and principles to the beginning of an
era (Kali Yuga), wherein selfishness, deceit and immorality rules the reins.
        Besides compelling drama and riveting plot, Mahabharata is unique in many ways.
Larger than life characters including that of Lord Krishna, considered as an incarnation of
Lord Vishnu; Bhisma - great grandfather of principle warriors, who pledged to serve the
kingdom of Hastinapur and ended up being a silent witness of its fall; Arjuna - unparalleled
archer of that time, who laid down his arms at the beginning of the war; Karna - son of
Kunti who ended up on the enemy camp due to misfortune; Yudhisthir - an icon of truth
who was compelled to lie to win over the battle; Duryodhan - son of blind king whose
unending ambitions became the root cause of trouble; Dronacharya - accomplished teacher
of that time, who was forced to fight against his favorite student Arjuna...all make this epic
spectacular and fascinating.
        Every single incident of Mahabharata is full of twists and turns - whether be it the
game of dice between brothers or be it the 13 years exile of Pandavas in the forest with a
condition of anonymity for the last year, or be it a mysterious fire in the house of wax and
Pandava's miraculous escape thereof or be it the laying down of arms by dishearten Arjuna
in the battlefield, which resulted in delivery of the message of Bhagavad-Gita (song of the
supreme) by Lord Krishna or be it the deftness of Krishna in navigating Pandavas to victory
and beyond. In a way, Ramayana and Mahabharata form the very basis of cultural
consciousness that symbolize Hinduism. It's not a surprise that Mahabharata has attracted
tremendous interest among literates and common man alike of India or East Asia but
pundits and philosophers all over the world.
        A timeless creation of Sage Ved Vyasa (who himself is one of the character of this
epic) and one of the longest poem of all times, Mahabharata is divided into eighteen books
or chapters (called Parvas) namely 01. Adi Parva; 02. Sabha Parva; 03. Aranyak Parva or
Van Parva; 04. Virat Parva; 05. Udyog Parva; 06. Bhishma Parva; 07. Drona Parva; 08.
Karna Parva; 09. Shalya Parva; 10. Sauptika Parva; 11. Stri Parva; 12. Shanti Parva; 13.
Anushashana Parva; 14. Ashwamegha Parva; 15. Ashramvasik Parva; 16. Musala Parva; 17.
Mahaprasthanika Parva and 18. Swargarohan Parva.
        It is interesting to note that Bhagavad-Gita, most sacred text of Hindus having great
philosophical impact, is part of Mahabharata (Bhishma Parva). Similarly, Vishnu
Sahasranama, the most famous hymn of Lord Vishnu containing thousand names of the
Supreme is part of Anusashana Parva. Other principal stories that are part of Mahabharata
includes the life and works of Lord Krishna (Krishnavatar) woven throughout various
chapters of Mahabharata, the love story of Nala and Damayanti as well as an abbreviated
Ramayana in Aranyak Parva.
        Here, you will find the Sanskrit text of Udyog Parva, 5th chapter of Mahabharata. To
read principal stories of Mahabharata in Gujarati, please visit www.swargarohan.org, where
you will also find exclusive reference on Characters of Mahabharata [Glossary section].

                               ☼      ☼      ☼       ☼      ☼



                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 3-                                                    Udyog Parva



                                                         १. वैशंपायन उवाच
     कृ त्वा               िववाहं                तु                ु                   र्
                                                                  करुूवीराःतदािभमन्योमुिदतःवपक्षाः                                   ।
     िवौम्य                  र्
                      चत्वायुषसः              ूतीताः               सभां            िवराटःय          ततोऽिभजग्मुः                ॥०१॥
     सभा             तु          सा          मत्ःयपतेः                     समृ ा            मिणूवेको मर िचऽा                         ।
     न्यःतासना               माल्यवती                  सुगन्धा             ताम ययुःते                   नरराजवयार्ः             ॥०२॥
     अथासनान्यािवशतां                            पुरःतादभौ
                                                        ु                          िवराटिपदौ
                                                                                         ु                   नरे न्िौ                ।
     वृ               मान्यः              पृिथवीपतीनां                  िपतामहो             रामजनादर् ना याम ्                  ॥०३॥
     पा चालराजःय                          समीपतःतु                        िशिनूवीरः                      सहरौिहणेयः                  ।
     मत्ःयःय                राज्ञःतु                ं
                                                 सुसिनकृ ौ                            ै
                                                                             जनादर् न व                 युिधि र                 ॥०४॥
     सुता             सव            िपदःय
                                     ु                    राज्ञो                 र्
                                                                           भीमाजुनौ              मािवतीसुतौ                 च        ।
       ु
     ू म्नसाम्बौ                च          युिध            ूवीरौ             िवराटपुऽ               सहािभमन्युः                 ॥०५॥
     सव          च         शूराः          िपतृिभः              समाना           वीयण             पेण         बलेन            चैव      ।
     उपािवशन्िौपदे याः                        ु
                                             कमाराः                      सुवणर्िचऽेषु                वरासनेषु                   ॥०६॥
     तथोपिव ेषु                            महारथेषु                            िवॅाजमानाम्बरभूषणेषु                                  ।
     रराज             सा            राजवती                समृ ा                महै रव               ौिवर्मलैरुपेता              ॥०७॥
     ततः             कथाःते               समवाययु ाः                     कृ त्वा          िविचऽाः           पुरुषूवीराः              ।
          ुर्
     तःथुमहू त              प रिचन्तयन्तः                      कृ ंणं          नृपाःते           समुदीक्षमाणाः                  ॥०८॥
     कथान्तमासा                       च            माधवेन                  संघि टताः                 पाण्डवकायर्हेतोः                ।
     ते        राजिसंहाः           सिहता               शृण्वन्वा यं            महाथ          च          महोदयं          च       ॥०९॥
                                                               कृ ंण उवाच
     सवभर्वि िवर्िदतं                      यथायं                   युिधि रः                  सौबलेनाक्षवत्याम ्                      ।
     िजतो         िनकृ त्याप तं              च          रा यं           पुनः        ूवासे        समयः            कृ त           ॥१०॥
     श ै िवर्जेतुं         तरसा             महीं           च        सत्ये            िःथतैःत च रतं                 यथावत ्           ।
     पाण्डोः          सुतैःत ोतमुम पं                      वषार्िण             ष स              च         भारता यैः               ॥११॥
           ै
     ऽयोदश व                                                  र्
                                          सुदःतरोऽयमज्ञायमानैभवतां
                                             ु                                                            समीपे                      ।
       लेशानस ां                                र्
                                    ितितक्षमाणैयथोिषतं                         ति िदतं              च        सवर्म ्            ॥१२॥
     एवं        गते              ु
                            धमर्सतःय                  राज्ञो       दय धनःयािप
                                                                    ु                        च           यि तं          ःयात ्       ।
     ति चन्तय वं                 ु
                                करुपाण्डवानां             धम्य           च         यु ं     च        यशःकरं             च       ॥१३॥
     अधमर्यु ं              च         न            कामयेत                 रा यं            सुराणामिप             धमर्राजः            ।
     धमार्थयु ं
           र्              च          महीपितत्वं                मामेऽिप              किःमंि दयं                 ू
                                                                                                             बुभषेत ्           ॥१४॥
     िप यं           िह          रा यं           िविदतं                 नृपाणां           यथापकृ ं           धृतरा पुऽैः             ।
     िम योपचारे ण                     तथाप्यनेन                    कृ लं                  महत्ूा मस          पम ्               ॥१५॥


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 4-                                                      Udyog Parva



     न        चािप         पाथ           िविजतो            रणे           तैः     ःवतेजसा             धृतरा ःय                  ै
                                                                                                                            पुऽः     ।
     तथािप            राजा               सिहतः                  सु ि रभीप्सतेऽनामयमेव                       तेषाम ्              ॥१६॥
     य त्ःवयं                  पाण्डु सुतैिवर्िजत्य                     समा तं                भूिमपतीिन्नपी य                        ।
     तत्ूाथर्यन्ते                 पुरुषूवीराः               ु
                                                            कन्तीसुता                  मािवतीसुतौ                  च             ॥१७॥
     बालािःत्वमे                    तैिवर्िवधैरुपायैः                    संूािथर्ता               हन्तुमिमऽसाहाः                     ।
     रा यं          िजहीषर्ि रसि रुमैः                  सव             च         त ो         िविदतं        यथावत ्               ॥१८॥
     तेषां      च          लोभं          ूसमीआय                 वृ ं         धमार्त्मतां       चािप          युिधि रःय               ।
     संबिन्धतां        चािप           समीआय             तेषां         मितं       करु वं
                                                                                  ु           सिहताः           पृथ च             ॥१९॥
     इमे       च        सत्येऽिभरताः                   सदै व           तं        पारियत्वा           समयं           यथावत ्          ।
     अतोऽन्यथा                     तैरुपचयर्माणा                  हन्युः               समेतान्धृतरा पुऽान ्                      ॥२०॥
     तैिवर्ूकारं               च              िनशम्य               राज्ञः            सु                       ु
                                                                                             जनाःतान्प रवारयेयः                      ।
     यु े न         बाधेयु रमांःतथैव                   तैवर् यमाना                युिध         तां           हन्युः              ॥२१॥
     तथािप            नेमेऽल्पतया                  समथार्ःतेषां                 जयायेित              भवेन्मतं               वः       ।
     समेत्य           सव             सिहताः              सु ि ःतेषां                 िवनाशाय             यतेयुरेव                ॥२२॥
     दय धनःयािप
      ु                            मतं         यथावन्न                 ज्ञायते         िकं        नु       क रंयतीित                 ।
     अज्ञायमाने            च        मते        परःय             िकं          ःयात्समार यतमं              मतं           वः        ॥२३॥
     तःमािदतो               ग छतु                 धमर्शीलः               शुिचः             ु
                                                                                          कलीनः           पुरुषोऽूम ः                ।
     दतः
      ू         समथर्ः               ूशमाय               तेषां             रा याधर्दानाय               युिधि रःय                 ॥२४॥
     िनशम्य           वा यं              तु       जनादर् नःय                 धमार्थयु ं
                                                                                   र्          मधुरं          समं            च       ।
     समाददे          वा यमथामजोऽःय                        संपू य    वा यं                    तदतीव           राजन ्              ॥२५॥
                                                              * * *
                                                         २. बलदे व उवाच
     ौुतं                       र्
                     भवि गर्दपूवजःय                             वा यं                यथा               धमर्वदथर्व च                  ।
     अजातशऽो                   िहतं           िहतं         च           दय धनःयािप
                                                                        ु                         तथैव            राज्ञः         ॥०१॥
     अध        िह       रा यःय                िवसृ य             वीराः         कन्तीसुताःतःय
                                                                                ु                         कृ ते        यतन्ते        ।
     ूदाय            चाध             धृतरा पुऽः                 सुखी           सहाःमािभरतीव                 मोदे त ्             ॥०२॥
     ल वा             िह            रा यं            पुरुषूवीराः               सम्य ूवृ ेषु              परे षु            चैव       ।
     ीुवं      ूशान्ताः              सुखमािवशेयुःतेषां                      ूशािन्त           िहतं        ूजानाम ्               ॥०३॥
     दय धनःयािप
      ु                            मतं        च         वे ुं         व ुं       च         वा यािन           युिधि रःय               ।
     िूयं       मम             ःया िद              तऽ           कि           ोजे छमाथ            ु
                                                                                                करुपाण्डवानाम ्                  ॥०४॥
     स         भींममामन् य                         ु
                                                  करुूवीरं               वैिचऽवीय             च           महानुभावम ्                ।
     िोणं       सपुऽं          िवदरं
                                  ु            कृ पं        च          गान्धारराजं            च         ससूतपुऽम ्               ॥०५॥



                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 5-                                                       Udyog Parva



     सव            च        येऽन्ये                 धृतरा पुऽा                    बलूधाना                     िनगमूधानाः              ।
     िःथता             धमषु          यथा                    े
                                                         ःवकषु                 लोकूवीराः                 ौुतकालवृ ाः              ॥०६॥
     एतेषु          सवषु            समागतेषु                        पौरे षु            वृ े षु            च            संगतेषु        ।
     ॄवीतु         वा यं          ूिणपातयु ं                    ु
                                                               कन्तीसुतःयाथर्करं                        यथा         ःयात ्        ॥०७॥
     सवार्ःववःथासु          च       ते          न        कौ या मःतो                    िह         सोऽथ            बलमािौतैःतैः        ।
     िूया युपेतःय            युिधि रःय                        ू
                                                              ते       ूम ःय                     तं       च        रा यम ्        ॥०८॥
     िनवायर्माण                     ु
                                   करुूवीरै ः                         सवः                   सु ि          र्
                                                                                                          यमप्यत ज्ञः                 ।
     गान्धारराजःय                   सुतं                  मताक्षं                 समा ये े िवतुमाजमीढः                            ॥०९॥
     दरोदराःतऽ
      ु                      सहॐशोऽन्ये                            युिधि रो                 यािन्वषहे त                 जेतुम ्       ।
     उत्सृ य           तान्सौबलमेव                   चायं              समा य ेन                        िजतोऽक्षवत्याम ्           ॥१०॥
     स         दी यमानः                  ूितदे वनेन                     अक्षेषु             िनत्यं                सुपरा ुखेषु         ।
     संरम्भमाणो             िविजतः               ूस                  तऽापराधः                   ु
                                                                                              शकनेनर्              कि त ्         ॥११॥
     तःमात्ूणम्यैव                  वचो                   ॄवीतु                 वैिचऽवीय                      बहसामयु म ्
                                                                                                                ु                     ।
     तथा       िह       श यो             धृतरा पुऽः        ःवाथ   िनयो ुं                                पुरुषेण        तेन       ॥१२॥
                                                          * * *
                                                     ३. सात्यिक उवाच
              यादृशः                पुरुषःयात्मा                              तादृशं                   संूभाषते               ।
              यथा पोऽन्तरात्मा                           ते             तथा पं                    ूभाषसे                ॥०१॥
              सिन्त          वै          पुरुषाः               शूराः            सिन्त                 कापुरुषाःतथा            ।
              उभावेतौ              दृढौ             पक्षौ               दृँयेते              पुरुषान्ूित                ॥०२॥
              एकिःमन्नेव                        जायेते                    ु
                                                                         कले                     लीबमहारथौ                    ।
              फलाफलवती                          शाखे                     यथैकिःमन्वनःपतौ                                ॥०३॥
              ना यसूयािम                   ते             वा यं                 ॄुवतो                 ला गल वज                ।
              ये       तु    शृण्विन्त              ते         वा यं            तानसूयािम                 माधव          ॥०४॥
              कथं            िह             धमर्राजःय                          दोषमल्पमिप                     ॄुवन ्          ।
              लभते                  प रषन्म ये                                      र् ु
                                                                               याहतुमकतोभयः                             ॥०५॥
              समाहय
                  ू                      महात्मानं                             िजतवन्तोऽक्षकोिवदाः                            ।
              अनक्षज्ञं            यथाौ ं                     तेषु             धमर्जयः                    ु
                                                                                                         कतः            ॥०६॥
              यिद            ु
                            कन्तीसुतं                गेहे              ब डन्तं              ॅातृिभः                सह         ।
              अिभगम्य               जयेयुःते                       त ेषां         धमर्तो                 भवेत ्         ॥०७॥
              समाहय
                  ू                 तु               राजानं                     क्षऽधमर्रतं                   सदा             ।
              िनकृ त्या       िजतवन्तःते                      िकं       नु        तेषां          परं      शुभम ्        ॥०८॥



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 6-                                               Udyog Parva



              कथं            ूिणपते चायिमह                           कृ त्वा            पणं              परम ्      ।
              वनवासाि मु ःतु                           ूा ः               पैतामहं               पदम ्            ॥०९॥
              य यं                    परिव ािन                       कामयेत                   युिधि रः              ।
              एवमप्ययमत्यन्तं                           परान्नाहर् ित                   यािचतुम ्                ॥१०॥
              कथं       च             धमर्यु ाःते               न           च        रा यं         िजहीषर्वः        ।
              िनवृ वासान्कौन्तेयान्य                            आहिवर्िदता
                                                                  ु                             इित              ॥११॥
              अनुनीता              िह            भींमेण               िोणेन            च         महात्मना           ।
              न        यवःयिन्त                    पाण्डू नां         ूदातुं              ृ ं
                                                                                       पैतक           वसु        ॥१२॥
              अहं            तु                         ै
                                            ताि शतैबार्णरनुनीय                         रणे            बलात ्        ।
              पादयोः              पातियंयािम                    कौन्तेयःय                  महात्मनः              ॥१३॥
              अथ         ते            न             यवःयिन्त                   ूिणपाताय              धीमतः         ।
              गिमंयिन्त                 सहामात्या               यमःय                 सदनं          ूित           ॥१४॥
              न        िह             ते         युयुधानःय                   संर धःय                 ु
                                                                                                  युयत्सतः          ।
              वेगं       समथार्ः                 संसोढंु             वळःयेव                  महीधराः             ॥१५॥
              को        िह             गाण्डीवधन्वानं                 क                चबायुधं            युिध      ।
              मां      चािप           िवषहे त्को           नु         क             भीमं        दरासदम ्
                                                                                                 ु               ॥१६॥
              यमौ             च              दृढधन्वानौ                     यमकल्पौ                   ु
                                                                                                  महा ती            ।
              को            िजजीिवषुरासीदे ृ                  ु
                                                              म्नं              च            पाषर्तम ्           ॥१७॥
              प चेमान्पाण्डवेयां                            िौप ाः                     क ितर्वधर्नान ्              ।
              समूमाणान्पाण्डू नां                               समवीयार्न्मदोत्कटान ्                            ॥१८॥
              सौभिं                   च                महे ंवासममरै रिप                         दःसहम ्
                                                                                                 ु                  ।
                  ु
              गदू म्नसाम्बां                                    कालवळानलोपमान ्                                  ॥१९॥
              ते        वयं                धृतरा ःय                  पुऽं             ु
                                                                                    शकिनना                सह        ।
              कणन                 च          िनहत्याजाविभषेआयाम                              पाण्डवम ्           ॥२०॥
              नाधम                         िव ते                 कि           छऽून्हत्वातताियनः                     ।
              अधम्यर्मयशःयं                        च            शाऽवाणां                   ूयाचनम ्              ॥२१॥
                    तःतःय                   यः             कामःतं                     ु
                                                                                     करु वमतिन्िताः                 ।
              िनसृ ं          धृतरा ेण                  रा यं               ूाप्नोतु          पाण्डवः            ॥२२॥
              अ          पाण्डु सुतो                रा यं             लभतां             वा        युिधि रः          ।
              िनहता           वा           रणे         सव      ःवप्ःयिन्त                    वसुधातले            ॥२३॥
                                                            * * *
                                                         ४. िपद उवाच
                                                             ु



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 7-                                                     Udyog Parva



              एवमेतन्महाबाहो                             भिवंयित                        न               संशयः                ।
              न         िह           दय धनो
                                      ु                       रा यं            मधुरेण             ूदाःयित             ॥०१॥
              अनुवत्ःयर्ित                      तं            चािप                  धृतरा ः             सुतिूयः              ।
              भींमिोणौ                        च               कापर्ण्यान्मौ यार्िाधेयसौबलौ                            ॥०२॥
              बलदे वःय                वा यं              तु        मम                ज्ञाने       न         यु यते           ।
              एति                   पुरुषेणामे                   काय                   सुनयिम छता                     ॥०३॥
              न         तु           वा यो               मृद ु          वचो            धातर्रा ः          कथंचन              ।
              न         िह             मादर् वसा योऽसौ                       पापबुि मर्तो               मम            ॥०४॥
              गदर् भे              मादर् वं              ु
                                                        कयार् ोषु                   तीआणं             समाचरे त ्             ।
              मृद ु          दय धने
                              ु                        वा यं            यो             ॄूयात्पापचेतिस                 ॥०५॥
              मृद ु           वै              मन्यते              पापो                भांयमाणमशि जम ्                        ।
              िजतमथ                      िवजानीयादबुधो                          मादर् वे              सित             ॥०६॥
              एत चैव                     क रंयामो                          य                      िबयतािमह                   ।
              ूःथापयाम                    िमऽे यो                  बलान्यु ोजयन्तु                      नः            ॥०७॥
              शल्यःय                         े
                                         धृ कतो                       जयत्सेनःय                       चािभभोः                ।
               े
              ककयानां                च           सवषां           दता
                                                                  ू             ग छन्तु            शीयगाः             ॥०८॥
              स          तु              दय धनो
                                          ु                      नूनं               ूेषियंयित               सवर्शः           ।
              पूवार्िभपन्नाः                    सन्त                  भजन्ते                     र्
                                                                                              पूवचोदकम ्              ॥०९॥
              त वर वं                         नरे न्िाणां                      र्
                                                                            पूवमेव                    ूचोदने                 ।
              महि              काय                वोढ यिमित                    मे        वतर्ते         मितः          ॥१०॥
              शल्यःय               ूेंयतां              शीयं          ये        च             तःयानुगा            नृपाः      ।
              भगद ाय                          राज्ञे             च                      र्
                                                                                     पूवसागरवािसने                        ॥११॥
              अिमतौजसे                         तथोमाय                      हािदर् यायाहकाय
                                                                                       ु                      च              ।
              दीघर्ूज्ञाय                 मल्लाय                   रोचमानाय                       चािभभो              ॥१२॥
              आनीयतां                     बृहन्त                        सेनािबन्द ु                    पािथर्वः              ।
              पापिजत्ूितिवन् य                                   िचऽवमार्                     सुवाःतुकः               ॥१३॥
              बा ीको                          े
                                         मु जकश                            चै ािधपितरे व                      च              ।
              सुपा र्                    सुबाहु                      पौरव                       महारथः                ॥१४॥
              शकानां               प वानां               च           दरदानां               च       ये         नृपाः          ।
              काम्बोजा               ऋिषका               ये        च           पि मानूपका                    ये       ॥१५॥
              जयत्सेन                     काँय                     तथा                 प चनदा                नृपाः           ।
              बाथपुऽ                      ु र्
                                         दधर्षः               पावर्तीया                    ये         नृपाः           ॥१६॥


                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 8-                                                Udyog Parva



              जानिक                सुशमार्            च           मिणमान्पौितमत्ःयकः                       ।
                  ु       ै
              पांसरा ािधप व                           े
                                                  धृ कतु                      वीयर्वान ्                ॥१७॥
              औस                 दण्डधार                   बृहत्सेन                    वीयर्वान ्          ।
              अपरािजतो                  िनषाद                   ौेिणमान्वसुमानिप                        ॥१८॥
              बृह लो               महौजा                     बाहः
                                                                ु                 परपुरंजयः                ।
              समुिसेनो           राजा            च        सह          पुऽेण           वीयर्वान ्        ॥१९॥
              अदा र                 नदीज                     कणर्वे                    पािथर्वः            ।
              समथर्              सुवीर               माजार्रः              कन्यकःतथा                    ॥२०॥
              महावीर                 कि ु                          ु
                                                           िनकरःतुमलः                      बथः             ।
              नील             वीरधमार्           च         भूिमपाल                 वीयर्वान ्           ॥२१॥
              दजर्यो
               ु              दन्तव ऽ                 रु मी              च            जनमेजयः              ।
              आषाढो            वायुवेग                  र्
                                                     पूवपाली             च         पािथर्वः             ॥२२॥
              भू रतेजा             दे वक                  एकल यःय                      चात्मजः             ।
              का षका                राजानः             क्षेमधूितर्               वीयर्वान ्             ॥२३॥
              उ वः                     ै
                                क्षेमक व                   वाटधान                      पािथर्वः            ।
              ौुतायु              दृढायु              शाल्वपुऽ                   वीयर्वान ्             ॥२४॥
               ु
              कमार                      किल गानामी रो                            यु दमर्दः
                                                                                     ु                     ।
              एतेषां          ूेंयतां            शीयमेति                 मम           रोचते             ॥२५॥
              अयं        च          ॄा णः             शीयं            मम          राजन्पुरोिहतः            ।
              ूेंयतां           धृतरा ाय                  वा यमिःमन्समप्यर्ताम ्                        ॥२६॥
              यथा         दय धनो
                           ु                 वा यो             यथा           शांतनवो             नृपः      ।
              धृतरा ो         यथा          वा यो      िोण        िवदषां
                                                                    ु                      वरः          ॥२७॥
                                                     * * *
                                                 ५. वासुदेव उवाच
              उपपन्निमदं                 वा यं                 सोमकानां                  धुरंधरे           ।
              अथर्िसि करं               राज्ञः         पाण्डवःय                  महौजसः                 ॥०१॥
              एत च                 र्
                                पूवकाय               नः              सुनीतमिभका क्षताम ्                   ।
              अन्यथा              ाचरन्कमर्            पुरुषः            ःयात्सुबािलशः                  ॥०२॥
              िकं        तु         संबन्धकं               तुल्यमःमाकं                  ु
                                                                                       करुपाण्डु षु        ।
              यथे ं        वतर्मानेषु            पाण्डवेषु           च         तेषु         च           ॥०३॥
              ते        िववाहाथर्मानीता              वयं         सव            यथा            भवान ्       ।
              कृ ते      िववाहे          मुिदता            गिमंयामो              गृहान्ूित              ॥०४॥



                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 9-                                             Udyog Parva



              भवान्वृ तमो                राज्ञां           वयसा            च           ौुतेन           च      ।
              िशंयव े            वयं            सव            भवामेह            न        संशयः             ॥०५॥
              भवन्तं             धृतरा                      सततं               बहु          मन्यते            ।
              आचायर्योः         सखा            चािस         िोणःय           च        कृ पःय        च       ॥०६॥
              स              भवान्ूेषयत्व                         पाण्डवाथर्करं                वचः            ।
              सवषां          िनि तं             तन्नः            ूेषियंयित              य वान ्            ॥०७॥
              यिद              ताव छमं                      ु
                                                           कयार्न्न्यायेन                 ु
                                                                                         करुपुंगवः            ।
              न                  ु
                           भवेत्करुपाण्डू नां                सौॅाऽेण                 महान्क्षयः            ॥०८॥
              अथ              दपार्िन्वतो                  मोहान्न                  ु
                                                                                   कयार् तरा जः
                                                                                         ृ                    ।
              अन्येषां          ूेषियत्वा                च             प ादःमान्समा येः                    ॥०९॥
              ततो           दय धनो
                             ु                     मन्दः              सहामात्यः            सबान्धवः           ।
              िन ामापत्ःयते                    मूढः              ु
                                                                ब े          गाण्डीवधन्विन                 ॥१०॥
                                                      वैशंपायन उवाच
              ततः            सत्कृ त्य             वांणयं                िवराटः          पृिथवीपितः           ।
              गृहान्ूःथापयामास                         सगणं                  सहबान्धवम ्                   ॥११॥
               ारकां            तु             गते              कृ ंणे            युिधि रपुरोगमाः             ।
                ु
              चबः            सांमािमकं                सव           िवराट               महीपितः             ॥१२॥
              ततः            संूेषयामास                    िवराटः              सह           बान्धवैः          ।
              सवषां             भूिमपालानां                     िपद
                                                                 ु                   महीपितः               ॥१३॥
                     ु
              वचनात्करुिसंहानां                        मत्ःयपा चालयो                              ते          ।
                       र्
              समाजग्मुमहीपालाः                          संू       ा               महाबलाः                  ॥१४॥
              त     त्वा               पाण्डु पुऽाणां                    समाग छन्मह लम ्                      ।
              धृतरा सुत ािप                         समािनन्ये                   महीपतीन ्                  ॥१५॥
                  ु
              समाकला                      मही                          ु
                                                                 राजन्करुपाण्डवकारणात ्                       ।
              तदा           समभवत्कृ त्ःना                      संूयाणे             महीिक्षताम ्           ॥१६॥
              बलािन              तेषां               वीराणामाग छिन्त                      ततःततः              ।
              चालयन्तीव                  गां           दे वीं            सपवर्तवनािममाम ्                  ॥१७॥
              ततः             ूज्ञावयोवृ ं                  पा चाल्यः                 ःवपुरोिहतम ्            ।
               ु
              करु यः                 ूेषयामास                युिधि रमते                   तदा              ॥१८॥
                                                          * * *
                                                       ६. िपद उवाच
                                                           ु
              भूतानां          ूािणनः                 ौे ाः           ूािणनां            बुि जीिवनः           ।



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 10 -                                                       Udyog Parva



              बुि मत्सु           नराः              ौे ा         नराणां            तु            ि जातयः               ॥०१॥
              ि जेषु              वै ाः              ौेयांसो                  वै ेषु              कृ तबु यः               ।
              स          भवान्कृ तबु ीनां                ूधान              इित             मे          मितः            ॥०२॥
               ु
              कलेन            च          िविश ोऽिस                  वयसा               च          ौुतेन            च      ।
              ूज्ञयानवम ािस                                े
                                                        शुबणाि गरसेन                              च                    ॥०३॥
              िविदतं          चािप             ते          सव             यथावृ ः                स        कौरवः           ।
              पाण्डव                यथावृ ः                      ु
                                                                कन्तीपुऽो                   युिधि रः                   ॥०४॥
              धृतरा ःय                  िविदते              वि चताः                    पाण्डवाः              परै ः        ।
              िवदरे णानुनीतोऽिप
                 ु                                                  पुऽमेवानुवतर्ते                                  ॥०५॥
                ु   र्
              शकिनबुि पूव                      िह                 ु
                                                                 कन्तीपुऽं                       समा यत ्                 ।
              अनक्षज्ञं           मताक्षः               सन्क्षऽवृ े            िःथतं                 शुिचम ्           ॥०६॥
              ते         तथा            व चियत्वा                   तु         धमर्पुऽं               युिधि रम ्          ।
              न         कःयांिचदवःथायां                  रा यं           दाःयिन्त           वै        ःवयम ्         ॥०७॥
              भवांःतु                        ं
                                        धमर्सयु ं                    धृतरा ं                     ॄुवन्वचः                 ।
              मनांिस              तःय                 योधानां                 ीुवमावतर्ियंयित                          ॥०८॥
              िवदर ािप
                 ु                       त ा यं                  साधियंयित                           तावकम ्              ।
              भींमिोणकृ पाणां                       च            भेदं              संजनियंयित                          ॥०९॥
              अमात्येषु            च            िभन्नेषु                 योधेषु             िवमुखेषु            च         ।
              पुनरे कामकरणं                     तेषां               कमर्                 भिवंयित                       ॥१०॥
              एतिःमन्नन्तरे                           पाथार्ः                     सुखमेकामबु यः                           ।
              सेनाकमर्            क रंयिन्त                 ि याणां                चैव            संचयम ्              ॥११॥
              िभ मानेषु            च           ःवेषु            लम्बमाने                च         वै       त्विय          ।
              न         तथा        ते         क रंयिन्त              सेनाकमर्               न         संशयः            ॥१२॥
              एतत्ूयोजनं                            चाऽ                       ूाधान्येनोपल यते                            ।
              संगत्या              धृतरा                         ु
                                                                कयार् म्य                    वचःतव                     ॥१३॥
              स             भवान्धमर्यु                      धम्य                 तेषु               समाचरन ्             ।
              कृ पालुषु                 प र लेशान्पाण्डवानां                            ूक तर्यन ्                     ॥१४॥
              वृ े षु               ु
                                   कलधम                         च                 ॄुवन्पूवरनुि तम ्                       ।
              िवभेत्ःयित                मनांःयेषािमित                    मे        नाऽ               संशयः             ॥१५॥
              न         च     ते यो           भयं          तेऽिःत             ॄा णो              िस       वेदिवत ्        ।
              दतकमर्िण
               ू                         यु                     ःथिवर                       िवशेषतः                    ॥१६॥
              स             भवान्पुंययोगेन                       मुहू तन                   जयेन                च          ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 11 -                                                Udyog Parva



              कौरवेयान्ूयात्वाशु                              कौन्तेयःयाथर्िस ये                          ॥१७॥
                                                       वैशंपायन उवाच
              तथानुिश ः                   ूययौ                    िपदे न
                                                                   ु                      महात्मना               ।
              पुरोधा             वृ संपन्नो                नगरं      नागसा यम ्                               ॥१८॥
                                                          * * *
                                                     ७. वैशंपायन उवाच
              गते            ारवतीं                कृ ंणे           बलदे वे           च         माधवे            ।
              सह                    ै
                          वृंण्यन्धकः                       सवभ जै                शतशःतथा                     ॥०१॥
              सवर्मागमयामास                             पाण्डवानां                    िवचेि तम ्                 ।
              धृतरा ात्मजो                  राजा               दतैः
                                                                ू              ूिणिहतै रै ः               ॥०२॥
              स          ौुत्वा              माधवं                यातं            सद ैरिनलोपमैः                  ।
              बलेन                नाितमहता                          ारकाम ययात्पुरीम ्                    ॥०३॥
              तमेव            िदवसं                 चािप            कौन्तेयः              पाण्डु नन्दनः          ।
              आनतर्नगरीं               रम्यां                 जगामाशु                 धनंजयः              ॥०४॥
              तौ         यात्वा              पुरुष यायौ                   ारकां             ु
                                                                                           करुनन्दनौ             ।
              सु ं       ददृशतुः                   कृ ंणं         शयानं           चोपजग्मतुः              ॥०५॥
              ततः            शयाने                  गोिवन्दे             ूिववेश              सुयोधनः             ।
              उ छ षर्त                 कृ ंणःय                    िनषसाद               वरासने              ॥०६॥
              ततः            िकरीटी                  तःयानु              ूिववेश             महामनाः              ।
              प ाध           च        स             कृ ंणःय           ू ोऽित त्कृ ता जिलः                 ॥०७॥
              ूितबु ः             स                वांणयो             ददशार्मे             िकरीिटनम ्            ।
              स        तयोः        ःवागतं               कृ त्वा        यथाह           ूितपू य             च      ।
              तदागमनजं                    हे तुं              पू छ                    ू
                                                                                  मधुसदनः                 ॥०८॥
              ततो                दय धनः
                                  ु                         कृ ंणमुवाच                 ूहसिन्नव                  ।
              िवमहे ऽिःमन्भवान्सा ं                          मम               दातुिमहाहर् ित               ॥०९॥
              समं       िह         भवतः                स यं          मिय                र्
                                                                                  चैवाजुनेऽिप          च         ।
              तथा        संबन्धकं                  तुल्यमःमाकं                त्विय         माधव              ॥१०॥
              अहं            चािभगतः                    पूव            त्वाम                    ू
                                                                                            मधुसदन               ।
              पूव        चािभगतं                   सन्तो            भजन्ते               र्
                                                                                      पूवसा रणः               ॥११॥
              त्वं       च            ौे तमो                 लोके          सताम                जनादर् न          ।
              सततं                         ै
                                      संमत व                          स ृ मनुपालय                             ॥१२॥
                                                            कृ ंण उवाच



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 12 -                                                 Udyog Parva



              भवानिभगतः                          र्
                                              पूवमऽ             मे           नािःत               संशयः            ।
              दृ ःतु              ूथमं           राजन्मया               पाथ                धनंजयः              ॥१३॥
              तव              पूवार्िभगमनात्पूव                       चाप्यःय                 दशर्नात ्           ।
              साहा यमुभयोरे व                          क रंयािम                      सुयोधन                    ॥१४॥
              ूवारणं              तु          बालानां           पूव          कायर्िमित                 ौुितः      ।
              तःमात्ूवारणं                        र्
                                               पूवमहर् ः             पाथ               धनंजयः                  ॥१५॥
              मत्संहननतुल्यानां                                     र्
                                                           गोपानामबुदं                        महत ्               ।
              नारायणा              इित              याताः            सव          संमामयोिधनः                   ॥१६॥
              ते        वा             युिध        दराधषार्
                                                    ु                 भवन्त्वेकःय                सैिनकाः          ।
              अयु यमानः                       संमामे                 न्यःतश ोऽहमेकतः                           ॥१७॥
              आ यामन्यतरं                      पाथर्           य े                   तरं           मतम ्          ।
              त णीतां
                ृ                  भवानमे                 ूवायर्ःत्वं           िह           धमर्तः            ॥१८॥
                                                          वैशंपायन उवाच
              एवमु ःतु                    कृ ंणेन                    ु
                                                                    कन्तीपुऽो                धनंजयः               ।
              अयु यमानं                   संमामे               वरयामास                      े
                                                                                           कशवम ्              ॥१९॥
              सहॐाणां              सहॐं              तु         योधानां              ूाप्य          भारत          ।
              कृ ंणं         चाप तं            ज्ञात्वा         संूाप           परमां          मुदम ्          ॥२०॥
              दय धनःतु
               ु                          तत्सैन्यं                  सवर्मादाय                पािथर्वः            ।
              ततोऽ यया ीमबलो                               रौिहणेयं               महाबलम ्                     ॥२१॥
              सव             चागमने              हे तुं        स           तःमै             संन्यवेदयत ्          ।
              ूत्युवाच                  ततः                        र्
                                                          शौ रधार्तरा िमदं                   वचः               ॥२२॥
              िविदतं               ते           नर याय                  सव                 भिवतुमहर् ित           ।
              यन्मयो ं                 िवराटःय               पुरा          वैवािहके            तदा             ॥२३॥
              िनगृ ो ो                             े
                                                षीकशःत्वदथ                             ु
                                                                                      करुनन्दन                    ।
              मया            संबन्धकं            तुल्यिमित              राजन्पुनः              पुनः            ॥२४॥
              न         च               त ा यमु ं               वै          े
                                                                           कशवः               ूत्यप त             ।
              न        चाहमुत्सहे             कृ ंणं         िवना       ःथातुमिप              क्षणम ्          ॥२५॥
              नाहं           सहायः             पाथार्नां            नािप         दय धनःय
                                                                                  ु                       वै      ।
              इित            मे           िनि ता                        ु
                                                               बुि वार्सदेवमवेआय                   ह           ॥२६॥
              जातोऽिस                    भारते                वंशे              सवर्पािथर्वपूिजते                 ।
              ग छ             यु यःव                धमण               क्षाऽेण              भरतषर्भ             ॥२७॥
              इत्येवमु ः                 स             तदा            प रंव य                 हलायुधम ्           ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 13 -                                              Udyog Parva



              कृ ंणं      चाप तं              ज्ञात्वा         यु ान्मेने          िजतं       जयम ्       ॥२८॥
              सोऽ ययात्कृ तवमार्णं                             धृतरा सुतो                     नृपः              ।
              कृ तवमार्             ददौ           तःय             सेनामक्षौिहणीं              तदा         ॥२९॥
              स           तेन                     ै
                                             सवर्सन्येन               भीमेन                 ु
                                                                                           करुनन्दनः            ।
              वृतः         ूितययौ                         ः          सु दः           संूहषर्यन ्          ॥३०॥
              गते              दय धने
                                ु                        कृ ंणः              िकरीिटनमथाॄवीत ्                   ।
              अयु यमानः                कां          बुि माःथायाहं                  त्वया       वृतः          ॥३१॥
                                                             र्
                                                          अजुन उवाच
              भवान्समथर्ःतान्सवार्िन्नहन्तुं                             नाऽ                संशयः               ।
              िनहन्तुमहमप्येकः                            समथर्ः                   पुरुषो म               ॥३२॥
              भवांःतु               क ितर्माँल्लोके                त शःत्वां                गिमंयित             ।
              यशसा             चाहमप्यथ                   तःमादिस               मया           वृतः        ॥३३॥
              सार यं           तु         त्वया           कायर्िमित           मे       मानसं          सदा       ।
              िचरराऽेिप्सतं                       कामं                         र्
                                                                      त वान्कतुमहर् ित                    ॥३४॥
                                                          वासुदेव उवाच
              उपपन्निमदं                  पाथर्               यत्ःपधथा               मया             सह         ।
              सार यं           ते         क रंयािम                कामः         संप तां           तव       ॥३५॥
                                                       वैशंपायन उवाच
              एवं          ूमुिदतः                  पाथर्ः            कृ ंणेन              सिहतःतदा             ।
              वृतो                  दाशाहर् ूवरै ः                    ु
                                                              पुनराया िधि रम ्                            ॥३६॥
                                                         * * *
                                                    ८. वैशंपायन उवाच
              शल्यः        ौुत्वा            तु        दतानां
                                                        ू               सैन्येन           महता        वृतः      ।
              अ ययात्पाण्डवाुाजन्सह                                           र्
                                                                         पुऽैमहारथैः                         ॥०१॥
              तःय                    सेनािनवेशोऽभूद यधर्िमव                                योजनम ्              ।
              तथा         िह         बहलां
                                       ु              सेनां       स         िबभितर्         नरषर्भः       ॥०२॥
              िविचऽकवचाः                           शूरा                              र्
                                                                         िविचऽ वजकामुकाः                        ।
              िविचऽाभरणाः                          सव                 िविचऽरथवाहनाः                       ॥०३॥
              ःवदे शवेषाभरणा                              वीराः                    शतसहॐशः                      ।
              तःय              सेनाूणेतारो                     बभूवुः              क्षिऽयषर्भाः           ॥०४॥
               यथयिन्नव                    भूतािन                 कम्पयिन्नव                 मेिदनीम ्          ।
              शनैिवर्ौामयन्सेनां                  स            ययौ           येन           पाण्डवः        ॥०५॥



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 14 -                                                      Udyog Parva



              ततो            दय धनः
                              ु                       ौुत्वा               महासेनं                 महारथम ्             ।
              उपायान्तमिभित्य
                          ु                             ःवयमानचर्                            भारत                    ॥०६॥
              कारयामास                पूजाथ                तःय                   दय धनः
                                                                                  ु                      सभाः           ।
              रमणीयेषु                दे शेषु              र िचऽाः                        ःवलंकृताः                 ॥०७॥
              स        ताः         सभाः               समासा                  पू यमानो                  यथामरः           ।
              दय धनःय
               ु                          सिचवैदशे                         दे शे                  यथाहर् तः             ।
              आजगाम                     सभामन्यां                          दे वावसथवचर्सम ्                         ॥०८॥
              स              तऽ                 िवषयैयुर् ः                      कल्याणैरितमानुषैः                      ।
              मेनेऽ यिधकमात्मानमवमेने                                              पुरंदरम ्                         ॥०९॥
              पू छ            स                 ततः             ूेंयान्ू              ः           क्षिऽयषर्भः           ।
              युिधि रःय            पुरुषाः            के            नु       चबः
                                                                               ु                 सभा          इमाः      ।
              आनीयन्तां            सभाकाराः                ूदे याहार्            िह          मे        मताः          ॥१०॥
              गूढो            दय धनःतऽ
                               ु                                दशर्यामास                         मातुलम ्              ।
              तं     दृं वा        मिराजःतु                ज्ञात्वा         य ं             च      तःय          तम ्    ।
              प रंव याॄवीत्ूीत                          इ ोऽथ                         गृ तािमित                      ॥११॥
                                                       दय धन उवाच
                                                        ु
              सत्यवाग्भव              कल्याण                वरो             वै             मम          दीयताम ्         ।
              सवर्सेनाूणेता                      मे                      भवान्भिवतुमहर् ित                           ॥१२॥
                                                      वैशंपायन उवाच
              कृ तिमत्यॄवी छल्यः                                    िकमन्यित्बयतािमित                                   ।
              कृ तिमत्येव           गान्धा रः                ूत्युवाच                     पुनः         पुनः          ॥१३॥
              स        तथा             शल्यमामन् य                         पुनरायात्ःवकं                   पुरम ्       ।
              शल्यो      जगाम             कौन्तेयाना यातुं                   कमर्           तःय          तत ्        ॥१४॥
              उपप्ल यं         स          गत्वा            तु            ःकन्धावारं               ूिवँय          च      ।
              पाण्डवानथ                तान्सवार् शल्यःतऽ                            ददशर्              ह            ॥१५॥
              समेत्य          तु            महाबाहः
                                                  ु                      शल्यः               पाण्डु सुतःतदा
                                                                                                       ै                ।
              पा म य              च             गां          चैव             ूत्यगृ ा थािविध                         ॥१६॥
              ततः              ु
                              कशलपूव                            स                  मिराजोऽ रसूदनः                       ।
              ूीत्या         परमया               यु ः               समाि ंय                  युिधि रम ्             ॥१७॥
              तथा              र्
                         भीमाजुनौ                      ौ            ःवॐीयौ                  च          यमावुभौ          ।
              आसने            चोपिव ःतु                    शल्यः                       ु
                                                                                 पाथर्मवाच               ह           ॥१८॥
               ु
              कशलं                राजशादर् ल
                                           ू                        कि च े                        ु
                                                                                                 करुनन्दन               ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 15 -                                                 Udyog Parva



              अरण्यवासाि ं यािस                        िवमु ो                  जयतां            वर             ॥१९॥
              सुदंकरं
                 ु               कृ तं             राजिन्नजर्ने                    वसता               वने         ।
              ॅातृिभः       सह             राजेन्ि          कृ ंणया                चानया         सह            ॥२०॥
              अज्ञातवासं            घोरं           च            वसता                दंकरं
                                                                                     ु               कृ तम ्      ।
              दःखमेव
               ु              ु
                             कतः              सौ यं              रा यॅ ःय                     भारत             ॥२१॥
              दःखःयैतःय
               ु                           महतो                  धातर्रा कृ तःय                           वै      ।
              अवाप्ःयिस               सुखं             राजन्हत्वा                   शऽून्परं तप                ॥२२॥
              िविदतं         ते              महाराज                लोकत वं                     नरािधप             ।
              तःमाल्लोभकृ तं                 ं
                                           िकिच व                तात               न          िव ते            ॥२३॥
              ततोऽःयाकथयिाजा                                     दय धनसमागमम ्
                                                                  ु                                               ।
              त च            ू
                          शुौिषतं             सव            वरदानं                 च          भारत             ॥२४॥
                                                     युिधि र उवाच
              सुकृतं           ते              कृ तं               राजन्ू              ेनान्तरात्मना              ।
              दय धनःय
               ु                     य ीर               त्वया              वाचा               ूितौुतम ्           ।
              एकं       ित्व छािम             भिं         ते       िबयमाणं                   महीपते            ॥२५॥
              भवािनह                 महाराज                     वासुदेवसमो                       युिध             ।
                    ुर्
              कणार्जना यां                  संूा े                     ै रथे                राजस म                ।
              कणर्ःय        भवता             काय            सार यं                 नाऽ        संशयः            ॥२६॥
              तऽ                   र्
                          पाल्योऽजुनो                   राजन्यिद                    मित्ूयिम छिस                  ।
              तेजोवध                  ते               कायर्ः                  सौतेरःम जयावहः                     ।
              अकतर् यमिप                              र्
                                               ेतत्कतुमहर् िस                          मातुल                   ॥२७॥
                                                       शल्य उवाच
              शृणु        पाण्डव            भिं           ते           य ॄवीिष                 दरात्मनः
                                                                                                ु                 ।
              तेजोवधिनिम ं                   मां            सूतपुऽःय                        संयुगे             ॥२८॥
              अहं         तःय              भिवंयािम                    संमामे                      र्
                                                                                            सारिथीुवम ्           ।
              वासुदेवेन     िह        समं          िनत्यं        मां           स       िह      मन्यते          ॥२९॥
              तःयाहं                 ु
                                    करुशादर् ल
                                             ू                  ूतीपमिहतं                        वचः              ।
              ीुवं        संकथियंयािम                       यो कामःय
                                                               ु                            संयुगे             ॥३०॥
              यथा          स                 तदपर्                     ततेजा                    पाण्डव            ।
              भिवंयित            सुखं          हन्तुं           सत्यमेत ॄवीिम                        ते        ॥३१॥
              एवमेतत्क रंयािम                  यथा              तात                त्वमात्थ           माम ्       ।
              य चान्यदिप            शआयािम              तत्क रंयािम                    ते      िूयम ्          ॥३२॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 16 -                                               Udyog Parva



              य च         दःखं
                           ु           त्वया          ूा ं         ू
                                                                   ते       वै       कृ ंणया          सह       ।
              परुषािण            च             वा यािन             सूतपुऽकृ तािन              वै        ॥३३॥
              जटासुरात्प र लेशः                            क चका च                         ु
                                                                                       महा ते                  ।
              िौप ािधगतं                सव                 दमयन्त्या              यथाशुभम ्             ॥३४॥
              सव           दःखिमदं
                            ु                        वीर           सुखोदक               भिवंयित                ।
              नाऽ         मन्युःत्वया                काय           िविधिहर्          बलव रः             ॥३५॥
              दःखािन
               ु                 िह            महात्मानः            ूाप्नुविन्त              युिधि र           ।
              दे वैरिप          िह            दःखािन
                                               ु               ूा ािन                जगतीपते            ॥३६॥
              इन्िे ण             ौूयते                   राजन्सभायण                   महात्मना                ।
                  ू
              अनुभतं                  मह ःखं
                                         ु                दे वराजेन                  भारत               ॥३७॥
                                                         * * *
                                                    ९. युिधि र उवाच
              कथिमन्िे ण                 राजेन्ि               सभायण                   महात्मना                ।
              दःखं
               ु           ूा ं              परं          घोरमेतिद छािम                वेिदतुम ्            ॥०१॥
                                                          शल्य उवाच
              शृणु              राजन्पुरा                  वृ िमितहासं                 पुरातनम ्               ।
              सभायण               यथा              ूा ं        दःखिमन्िे ण
                                                                ु                       भारत            ॥०२॥
              त्व ा                   ूजापित ार्सी े वौे ो                           महातपाः                   ।
              स          पुऽं           वै           िऽिशरसिमन्ििोहाित्कलासृजत ्                        ॥०३॥
              ऐन्िं        स            ूाथर्यत्ःथानं               िव          पो              ु
                                                                                            महा ितः            ।
              तैि िभवर्दनैघ रै ः                            सूयन्द ु वलनोपमैः                           ॥०४॥
                     े
              वेदानेकन                 सोऽधीते                        े
                                                               सुरामेकन                 चािपबत ्               ।
                े
              एकन         च           िदशः           सवार्ः        िपबिन्नव           िनरीक्षते         ॥०५॥
              स          तपःवी               मृददार्न्तो
                                                ु               धम              तपिस          चो तः            ।
              तपोऽतप्यन्मह ीों                                 सुद ु रम रं दम                           ॥०६॥
              तःय             दृं वा               तपोवीय           स वं             चािमततेजसः                ।
              िवषादमगम छब                          इन्िोऽयं            मा            भवेिदित            ॥०७॥
              कथं         स जेत                भोगेषु          न            च         तप्येन्मह पः             ।
              िववधर्मानि िशराः                      सव             िऽभुवनं             मसेत ्           ॥०८॥
              इित               संिचन्त्य                  बहधा
                                                             ु                  बुि मान्भरतषर्भ                ।
              आज्ञापयत्सोऽप्सरसःत्व ृ पुऽूलोभने                                                         ॥०९॥
              यथा         स           स जेित्ऽिशराः               कामभोगेषु            वै          भृशम ्      ।



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 17 -                                                 Udyog Parva



              िक्षूं         ु
                            करुत             ग छ वं                ूलोभयत                       मािचरम ्         ॥१०॥
              शृ गारवेषाः                सुौोण्यो                    भावैयुर् ा                   मनोहरै ः          ।
              ूलोभयत               भिं           वः             शमय वं             भयं                मम         ॥११॥
              अःवःथं                   ात्मनात्मानं                  लक्षयािम                    वरा गनाः           ।
              भयमेतन्महाघोरं                           िक्षूं               नाशयताबलाः                           ॥१२॥
                                                         अप्सरस ऊचुः
              तथा           य ं          क रंयामः                   शब             तःय                ूलोभने        ।
              यथा            नावाप्ःयिस                     भयं             तःमा लिनषूदन                         ॥१३॥
              िनदर् हिन्नव              चक्षु या                 योऽसावाःते                      तपोिनिधः           ।
              तं        ूलोभियतुं               दे व            ग छामः             सिहता                 वयम ्      ।
              यितंयामो            वशे         कतु               यपनेतुं        च           ते         भयम ्      ॥१४॥
                                                          शल्य उवाच
              इन्िे ण              ताःत्वनुज्ञाता                    जग्मुि िशरसोऽिन्तकम ्                          ।
              तऽ             ता              िविवधैभार्वैल भयन्त्यो                             वरा गनाः            ।
              नृत्यं         संदशर्यन्त्य                       तथैवा गेषु                  सौ वम ्              ॥१५॥
              िवचेरुः              संूहष                   च               ना यग छन्महातपाः                         ।
              इिन्ियािण                वशे               कृ त्वा               र्
                                                                            पूणसागरसंिनभः                        ॥१६॥
              ताःतु          य ं          परं            कृ त्वा          पुनः             शबमुपिःथताः              ।
              कृ ता जिलपुटाः                     सवार्                    दे वराजमथाॄुवन ्                       ॥१७॥
              न         स          श यः                सुदधर्ष
                                                          ु                धैयार् चालियतुं                 ूभो      ।
              य े           काय          महाभाग                    िबयतां              तदनन्तरम ्                ॥१८॥
              संपू याप्सरसः               शबो                   िवसृ य             च              महामितः           ।
              िचन्तयामास                 तःयैव                   वधोपायं               महात्मनः                  ॥१९॥
              स         तूंणीं           िचन्तयन्वीरो                     दे वराजः                ूतापवान ्         ।
              िविनि तमितध मान्वधे                                    िऽिशरसोऽभवत ्                               ॥२०॥
              वळमःय               िक्षपाम्य                स          िक्षूं           न           भिवंयित          ।
              शऽुः          ूवृ ो            नोपेआयो               दबर्लोऽिप
                                                                    ु                       बलीयसा               ॥२१॥
              शा बु         या         िविनि त्य                कृ त्वा        बुि ं            वधे      दृढाम ्    ।
              अथ                 वै ानरिनभं                        घोर पं                       भयावहम ्            ।
              मुमोच              वळं            ु
                                             संब ः                 शबि िशरसं                       ूित           ॥२२॥
              स             पपात              हतःतेन                      वळेण                   दृढमाहतः           ।
              पवर्तःयेव                िशखरं                    ूणुन्नं            मेिदनीतले                     ॥२३॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 18 -                                               Udyog Parva



              तं         तु         वळहतं                 दृं वा             शयानमचलोपमम ्                      ।
              न         शमर्        लेभे           दे वेन्िो         दीिपतःतःय                   तेजसा          ।
              हतोऽिप           दी तेजाः           स        जीविन्नव               च          दृँयते          ॥२४॥
              अिभतःतऽ                    तक्षाणं                  घटमानं                शचीपितः                 ।
              अपँयदॄवी चैनं                             सत्वरं                    पाकशासनः                      ।
              िक्षूं     िछिन्ध          िशरांःयःय                 ु
                                                                  करुंव           वचनं          मम           ॥२५॥
                                                          तक्षोवाच
              महाःकन्धो                 भृशं              ेष            परशुनर्              त रंयित            ।
              कतु        चाहं       न          शआयािम              कमर्          सि िवर्गिहर् तम ्           ॥२६॥
                                                         इन्ि उवाच
              मा         भैःत्वं          िक्षूमेत ै                ु
                                                                   करुंव            वचनं               मम       ।
              मत्ूसादाि             ते           श ं             वळकल्पं              भिवंयित                ॥२७॥
                                                          तक्षोवाच
              कं          भवन्तमहं                 िव ां             घोरकमार्णम                        वै       ।
              एतिद छाम्यहं               ौोतुं           त वेन            कथयःव                 मे           ॥२८॥
                                                         इन्ि उवाच
              अहिमन्िो                    दे वराजःतक्षिन्विदतमःतु                                ते             ।
               ु
              करुंवैत थो ं               मे           तक्षन्मा            त्वं          िवचारय               ॥२९॥
                                                          तक्षोवाच
               ू
              बरे ण             नापऽपसे                  कथं                े
                                                                          शबह                  कमर्णा           ।
              ऋिषपुऽिममं                हत्वा            ॄ हत्याभयं                 न           ते           ॥३०॥
                                                         इन्ि उवाच
              प ा म                च रंयािम                       पावनाथ                    सुद ु रम ्          ।
              शऽुरेष            महावीय                वळेण              िनहतो                मया             ॥३१॥
              अ ािप                 चाहमुि ग्नःतक्षन्नःमाि भेिम                                   वै            ।
              िक्षूं     िछिन्ध          िशरांिस           त्वं      क रंयेऽनुमहं               तव           ॥३२॥
              िशरः        पशोःते               दाःयिन्त            भागं           यज्ञेषु        मानवाः         ।
              एष         तेऽनुमहःतक्षिन्क्षूं                   ु
                                                               करु         मम               िूयम ्           ॥३३॥
                                                        शल्य उवाच
              एत       त्वा        तु           तक्षा          स          महे न्िवचनं                  तदा      ।
              िशरांःयथ                  िऽिशरसः                     ु
                                                                   कठारे णाि छन दा                           ॥३४॥
              िनकृ ेषु                  ततःतेषु                    िनंबामंि िशराःत्वथ                           ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 19 -                                           Udyog Parva



              किप जलािःति रा                                कलिव का                         सवर्शः             ॥३५॥
              येन          वेदानधीते                  ःम               िपबते           सोममेव             च       ।
              तःमा                     ु
                           ऽािन्विनंपेतः                   िक्षूं          तःय            किप जलाः             ॥३६॥
              येन           सवार्              िदशो                 राजिन्पबिन्नव                 िनरीक्षते       ।
              तःमा         ऽाि िनंपेतुिःति राःतःय                                     पाण्डव                   ॥३७॥
              यत्सुरापं                 तु            तःयासी                 ऽं           िऽिशरसःतदा              ।
              कलिव का                        िविनंपेतुःतेनाःय                          भरतषर्भ                 ॥३८॥
              ततःतेषु                   िनकृ ेषु                     िव वरो                 मघवानभूत ्            ।
              जगाम             िऽिदवं                        ःतक्षािप                ःवगृहान्ययौ               ॥३९॥
              त्व ा         ूजापितः                ौुत्वा                   े
                                                                          शबणाथ             हतं       सुतम ्      ।
              बोधसंर नयन                              इदं                         वचनमॄवीत ्                   ॥४०॥
              तप्यमानं         तपो              िनत्यं              क्षान्तं       दान्तं     िजतेिन्ियम ्        ।
              अनापरािधनं                       यःमात्पुऽं                         िहं िसतवान्मम                ॥४१॥
              तःमा छबवधाथार्य                                          वृऽमुत्पादयाम्यहम ्                        ।
              लोकाः         पँयन्तु              मे          वीय               तपस           बलं         महत ्    ।
              स        च        पँयतु              दे वेन्िो              दरात्मा
                                                                           ु                पापचेतनः           ॥४२॥
              उपःपृँय                   ततः                   ु
                                                             ब ःतपःवी                       सुमहायशाः             ।
              अिग्नं         हत्वा
                              ु                 समुत्पा                   घोरं         वृऽमुवाच            ह      ।
              इन्िशऽो               िववधर्ःव                        ूभावा पसो                 मम               ॥४३॥
              सोऽवधर्त                  िदवं                ःत वा                       र्
                                                                                     सूयवै ानरोपमः                ।
              िकं          करोमीित                    चोवाच                    कालसूयर्           इवोिदतः         ।
              शबं         जहीित              चाप्यु ो               जगाम            िऽिदवं         ततः         ॥४४॥
              ततो                       यु ं                        समभव ऽवासवयोःतदा
                                                                         ृ                                        ।
                 ु
              संब योमर्हाघोरं                          ूस ं                          ु
                                                                                    करुस म                     ॥४५॥
              ततो           जमाह               दे वेन्िं              वृऽो          वीरः          शतबतुम ्        ।
              अपावृत्य              स           जमास                  वृऽः          बोधसमिन्वतः                ॥४६॥
              मःते           वृऽेण               शबे                 तु            संॅान्ताि दशाःतदा              ।
                  ं
              असृजःते               महास वा                   जृिम्भकां              वृऽनािशनीम ्              ॥४७॥
              िवजृम्भमाणःय                            ततो                      वृऽःयाःयादपावृतात ्                ।
              ःवान्य गान्यिभसंिक्षप्य                               िनंबान्तो                बलसूदनः              ।
              ततः          ूभृित                  े
                                               लोकषु                जृिम्भका           ूािणसंिौता              ॥४८॥
              ज षु            सुराः             सव             दृं वा               शबं       िविनःसृतम ्         ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 20 -                                                 Udyog Parva



              ततः             ूववृते                      यु ं               वृऽवासवयोः                  पुनः          ।
              संर धयोःतदा                        घोरं                सुिचरं                   भरतषर्भ               ॥४९॥
              यदा             यवधर्त                      रणे                वृऽो             बलसमिन्वतः               ।
              त्व ु ःतपोबलाि             ांःतदा                     शबो                    न्यवतर्त                 ॥५०॥
              िनवृ े           तु                तदा                दे वा                िवषादमगमन्परम ्               ।
              समेत्य             े
                               शबण                      च            ते             त्व ु ःतेजोिवमोिहताः               ।
              अमन्ऽयन्त              ते           सव               मुिनिभः               सह          भारत           ॥५१॥
              िकं       कायर्िमित                  ते              राजिन्विचन्त्य                 भयमोिहताः            ।
              जग्मुः           सव                  महात्मानं                     मनोिभिवर्ंणुम ययम ्                   ।
              उपिव ा                मन्दरामे                    सव       वृऽवधेप्सवः                                ॥५२॥
                                                               * * *
                                                           १०. इन्ि उवाच
              सव              या िमदं                      दे वा             वृऽेण              जगद ययम ्              ।
              न          ःय               सदृशं                ं
                                                             िकिचत्ूितघाताय                       य वेत ्           ॥०१॥
              समथ                    भवं                       र्
                                                            पूवमसमथ ऽिःम                             सांूतम ्          ।
              कथं       ु
                       कया          नु          भिं         वो       दंूधषर्ः
                                                                      ु                  स      मे      मतः         ॥०२॥
              तेजःवी           च            महात्मा                  च           यु े          चािमतिवबमः              ।
              मसेित्ऽभुवनं                        सव                         सदे वासुरमानुषम ्                      ॥०३॥
              तःमाि िन यिममं                               शृणु वं                  मे            िदवौकसः              ।
              िवंणोः           क्षयमुपागम्य                        समेत्य                 च          महात्मना          ।
              तेन       संमन् य                  वेत्ःयामो                वधोपायं              दरात्मनः
                                                                                                ु                   ॥०४॥
                                                             शल्य उवाच
              एवमु े                मघवता                           दे वाः                सिषर्गणाःतदा                 ।
              शरण्यं          शरणं                दे वं            जग्मुिवर्ंणुं              महाबलम ्              ॥०५॥
              ऊचु              सव                  दे वेशं                िवंणुं               वृऽभयािदर् ताः          ।
              त्वया         लोका यः                        बान्ताि िभिवर्बमणैः                        ूभो           ॥०६॥
              अमृतं           चा तं              िवंणो                 दै त्या                िनहता           रणे      ।
              बिलं      ब      वा           महादै त्यं              शबो             दे वािधपः         कृ तः         ॥०७॥
              त्वं      ूभुः             सवर्लोकानां                   त्वया             सवर्िमदं         ततम ्        ।
              त्वं       िह              दे व             महादे वः               सवर्लोकनमःकृ तः                    ॥०८॥
              गितभर्व                त्वं                   दे वानां                 सेन्िाणाममरो म                    ।
              जग       या िमदं                         सव                      वृऽेणासुरसूदन                        ॥०९॥



                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 21 -                                             Udyog Parva



                                                           िवंणुरुवाच
              अवँयं            करणीयं                     मे            भवतां             िहतमु मम ्           ।
              तःमादपायं
                   ु               वआयािम                   यथासौ             न          भिवंयित            ॥१०॥
              ग छ वं               सिषर्गन्धवार्                   यऽासौ                 िव       पधृक्        ।
              साम         तःय               ूयु ज वं              तत          एनं         िवजेंयथ           ॥११॥
              भिवंयित              गितदवाः                      शबःय               मम              तेजसा       ।
              अदृँय                    ूवेआयािम                        वळमःयायुधो मम ्                      ॥१२॥
              ग छ वमृिषिभः                         साध                 गन्धव                   सुरो माः        ।
              वृऽःय         सह                े
                                            शबण                संिधं          ु
                                                                             करुत           मािचरम ्        ॥१३॥
                                                           शल्य उवाच
              एवमु ाःतु                       दे वेन                        ऋषयि दशाःतथा                       ।
              ययुः        समेत्य             सिहताः             शबं          कृ त्वा        पुरःसरम ्       ॥१४॥
              समीपमेत्य                च             तदा           सवर्           एव            महौजसः         ।
              तं      तेजसा             ू विलतं                 ूतपन्तं           िदशो            दश        ॥१५॥
              मसन्तिमव                       लोकां ीन्सूयार्चन्िमसौ                              यथा           ।
              ददृशुःतऽ            ते              वृऽं            े
                                                                शबण             सह             दे वताः      ॥१६॥
              ऋषयोऽथ              ततोऽ येत्य                      वृऽमूचुः              िूयं         वचः       ।
               या ं        जगिददं                  सव            तेजसा            तव           दजर्य
                                                                                                ु           ॥१७॥
              न       च           श नोिष                  िनजतुं            वासवं           भू रिवबमम ्        ।
              यु यतो ािप               वां           कालो               यतीतः            सुमहािनह           ॥१८॥
              पी यन्ते            च               ूजाः             सवार्ः             सदे वासुरमानवाः          ।
              स यं         भवतु              ते           वृऽ          शबण
                                                                         े             सह         िनत्यदा      ।
              अवाप्ःयिस           सुखं            त्वं      च          शबलोकां              शा तान ्        ॥१९॥
              ऋिषवा यं             िनशम्याथ                      स            वृऽः             सुमहाबलः        ।
              उवाच            तांःतदा                    सवार्न्ूणम्य                  िशरसासुरः            ॥२०॥
              सव           यूयं              महाभागा                             ै
                                                                        गन्धवार् व                सवर्शः       ।
              य ॄूत          त         तं           सव            ममािप                   ु
                                                                                       शृणतानघाः            ॥२१॥
              संिधः       कथं           वै          भिवता              मम         शबःय             चोभयोः      ।
              तेजसोिहर्           योदवाः                 स यं          वै     भिवता             कथम ्       ॥२२॥
                                                           ऋषय ऊचुः
     सकृ त्सतां       संगतं            िलिप्सत यं                 ततः           परं         भिवता          भ यमेव       ।
     नाितबमेत्सत्पुरुषेण               संगतं             तःमात्सतां             संगतं           िलिप्सत यम ्        ॥२३॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 22 -                                                    Udyog Parva



     दृढं     सतां       संगतं             चािप              िनत्यं         ॄूया चाथ                   थर्कृ ले षु      धीरः     ।
     महाथर्वत्सत्पुरुषेण                संगतं           तःमात्सन्तं                न         िजघांसेत            धीरः        ॥२४॥
              इन्िः            सतां              संमत                   िनवास                  महात्मनाम ्               ।
              सत्यवादी                         दीन                      धमर्िवत्सुिविनि तः                           ॥२५॥
              तेन            ते            सह                  े
                                                             शबण               संिधभर्वतु               शा तः            ।
              एवं        िव ासमाग छ                           मा            ते          भू ि रन्यथा
                                                                                           ु                         ॥२६॥
                                                             शल्य उवाच
              महिषर्वचनं                       ौुत्वा                 तानुवाच                      ु
                                                                                               महा ितः                   ।
              अवँयं                 भगवन्तो                  मे          माननीयाःतपिःवनः                             ॥२७॥
              ॄवीिम                  यदहं                    दे वाःतत्सव                      िबयतािमह                   ।
              ततः            सव                क रंयािम                 यदचुमा
                                                                          ू                  ि जषर्भाः               ॥२८॥
              न           े
                      शुंकण                न       चािण               नाँमना             न         च        दारुणा       ।
              न       श ेण           न         वळेण           न       िदवा         न         तथा        िनिश         ॥२९॥
              व यो             भवेयं             िवूेन्िाः              शबःय                 सह            दै वतैः       ।
              एवं       मे          रोचते          संिधः           शबण
                                                                     े                  सह     िनत्यदा               ॥३०॥
              बाढिमत्येव                                                र्
                                                              ऋषयःतमूचुभरतषर्भ                                           ।
              एवं       कृ ते            तु          संधाने             वृऽः            ूमुिदतोऽभवत ्                ॥३१॥
              य ः                    सदाभव चािप                              शबोऽमषर्समिन्वतः                            ।
              वृऽःय                               वधसंयु ानुपायाननुिचन्तयन ्                                             ।
              रन्ीान्वेषी                      समुि ग्नः                         सदाभू लवृऽहा                        ॥३२॥
              स                   कदािचत्समुिान्ते                               तमपँयन्महासुरम ्                        ।
              सं याकाल                     उपावृ े                 मुहू त                रम्यदारुणे                  ॥३३॥
              ततः                 संिचन्त्य                   भगवान्वरदानं                     महात्मनः                  ।
              सं येयं             वतर्ते          रौिा            न          रािऽिदर् वसं              न        च        ।
              वृऽ ावँयव योऽयं                            मम                 सवर्हरो                रपुः              ॥३४॥
              यिद            वृऽं          न            हन्म्य              व चियत्वा                  महासुरम ्         ।
              महाबलं              महाकायं               न          मे            ौेयो        भिवंयित                 ॥३५॥
              एवं              संिचन्तयन्नेव                       शबो                  िवंणुमनुःमरन ्                   ।
              अथ                   े
                                  फनं             तदापँयत्समुिे                         पवर्तोपमम ्                  ॥३६॥
              नायं      शुंको              न         चाि ऽयं            न          च         श िमदं           तथा        ।
              एनं        क्षेप्ःयािम               वृऽःय                क्षणादे व            निशंयित                 ॥३७॥
              सवळमथ                      े
                                        फनं             तं         िक्षूं           वृऽे           िनसृ वान ्            ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 23 -                                           Udyog Parva



              ूिवँय           े
                             फनं            तं          िवंणुरथ              वृऽं          यनाशयत ्        ॥३८॥
              िनहते          तु           ततो             वृऽे            िदशो            िवितिमराभवन ्       ।
              ूववौ          च            िशवो           वायुः          ूजा                ज षुःतदा         ॥३९॥
              ततो               दे वाः               सगन्धवार्                     यक्षराक्षसपन्नगाः          ।
              ऋषय                  महे न्िं             तमःतुविन्विवधैः                      ःतवैः         ॥४०॥
              नमःकृ तः                   सवर्भूतैः                    ू
                                                                 सवर्भतािन                  सान्त्वयन ्       ।
              हतशऽुः               ू       ात्मा              वासवः                  सह          दै वतैः      ।
              िवंणुं              िऽभुवनौे ं                  पूजयामास                    धमर्िवत ्        ॥४१॥
              ततो               हते              महावीय                     वृऽे            दे वभयंकरे        ।
              अनृतेनािभभूतोऽभू छबः                                           परमदमर्नाः
                                                                                 ु                            ।
              ऽैशीषर्यािभभूत                       स                पूव              ॄ हत्यया              ॥४२॥
              सोऽन्तमािौत्य                      लोकानां                  न संज्ञो            िवचेतनः         ।
              न            ूाज्ञायत                  दे वेन्िःत्विभभूतः                     ःवकल्मषैः         ।
              ूित छन्नो                   वसत्यप्सु                 चे मान                 इवोरगः          ॥४३॥
              ततः                 ून े                  दे वेन्िे                  ॄ हत्याभयािदर्ते           ।
              भूिमः               ू वःतसंकाशा                           र्
                                                                     िनवृक्षा              शुंककानना          ।
              िवि छन्नॐोतसो                      न ः                सरांःयनुदकािन                च         ॥४४॥
              संक्षोभ ािप                               स वानामनावृि कृ तोऽभवत ्                              ।
              दे वा ािप            भृशं            ऽःताःतथा                  सव            महषर्यः         ॥४५॥
              अराजकं                                   जगत्सवर्मिभभूतमुपिवैः                                  ।
              ततो          भीताभवन्दे वाः               को           नो       राजा           भवेिदित       ॥४६॥
              िदिव                     दे वषर्य ािप                         दे वराजिवनाकृ ताः                 ।
              न        च     ःम           कि        े वानां   रा याय                  ु
                                                                                     करुते      मनः        ॥४७॥
                                                            * * *
                                                        ११. शल्य उवाच
              ऋषयोऽथाॄुवन्सव                              दे वा                          िऽदशे राः            ।
              अयं            वै             नहषः
                                              ु                  ौीमान्दे वरा येऽिभिष यताम ्                  ।
              ते       गत्वाथाॄुवन्सव                   राजा           नो           भव        पािथर्व      ॥०१॥
              स             तानुवाच                     नहषो
                                                          ु                    दे वानृिषगणांःतथा              ।
              िपतृिभः                      सिहताुाजन्परीप्सिन्हतमात्मनः                                    ॥०२॥
              दबर्लोऽहं
               ु                      न            मे               शि भर्वतां               प रपालने         ।
              बलवा जायते                  राजा          बलं          शबे            िह       िनत्यदा       ॥०३॥



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 24 -                                             Udyog Parva



              तमॄुवन्पुनः                       सव                   दे वाः              सिषर्पुरोगमाः              ।
              अःमाकं                तपसा             यु ः            पािह        रा यं           िऽिव पे         ॥०४॥
              परःपरभयं                     घोरमःमाकं                     िह              न          संशयः           ।
              अिभिष यःव                     राजेन्ि              भव            राजा            िऽिव पे           ॥०५॥
              दे वदानवयक्षाणामृषीणां                                   रक्षसां                    तथा               ।
                          ू
              िपतृगन्धवर्भतानां                                       चक्षुिवर्षयवितर्नाम ्                         ।
              तेज              आदाःयसे                   पँयन्बलवां                       भिवंयिस                ॥०६॥
              धम               पुरःकृ त्य                सदा                सवर्लोकािधपो                 भव         ।
              ॄ ष        ािप                दे वां               गोपायःव                     िऽिव पे             ॥०७॥
              सुदलर्भं
                 ु                  वरं         ल वा                  ूाप्य            रा यं         िऽिव पे        ।
              धमार्त्मा             सततं              भूत्वा           कामात्मा                समप त             ॥०८॥
              दे वो ानेषु                    सवषु                     नन्दनोपवनेषु                      च           ।
               ै
              कलासे                       िहमवत्पृ े                   मन्दरे                     ेतपवर्ते          ।
              स े           महे न्िे            मलये             समुिेषु               स रत्सु          च        ॥०९॥
              अप्सरोिभः                          प रवृतो                       दे वकन्यासमावृतः                     ।
              नहषो
                ु                   दे वराजः                 सन्ब डन्बहिवधं
                                                                       ु                          तदा            ॥१०॥
              शृण्विन्द या                    बहिवधाः
                                                ु                       कथाः                 ौुितमनोहराः            ।
              वािदऽािण               च          सवार्िण              गीतं        च           मधुरःवरम ्          ॥११॥
              िव ावसुनार्रद                              गन्धवार्प्सरसां                         गणाः               ।
              ऋतवः                  ष च              दे वेन्िं          मूितर्मन्त               उपिःथताः           ।
              मारुतः                 सुरिभवार्ित                 मनोज्ञः                सुखशीतलः                 ॥१२॥
              एवं              िह           ब डतःतःय                        नहुषःय               महात्मनः           ।
              संूा ा            दशर्नं           दे वी           शबःय             मिहषी            िूया          ॥१३॥
              स          तां          संदृँय             द ु ात्मा            ूाह            सवार्न्सभासदः          ।
              इन्िःय                मिहषी            दे वी           कःमान्मां               नोपित ित            ॥१४॥
              अहिमन्िोऽिःम                      दे वानां             लोकानां             च          तथे रः          ।
              आग छतु                   शची             म ं             िक्षूम                िनवेशनम ्           ॥१५॥
              त      त्वा              दमर्ना
                                        ु                    दे वी            बृहःपितमुवाच                   ह      ।
              रक्ष          मां                   ं
                                           नहषा ॄ ःतवािःम
                                             ु                                    शरणं             गता           ॥१६॥
              सवर्लक्षणसंपन्नां                       ॄ ःत्वं                    मां              ूभाषसे            ।
              दे वराजःय                              दियतामत्यन्तसुखभािगनीम ्                                    ॥१७॥
              अवैध येन                           संयु ामेकप ीं                            पितोताम ्                 ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 25 -                                                   Udyog Parva



              उ वानिस             मां           र् ृ
                                             पूवमतां              तां         करु
                                                                               ु           वै         िगरम ्        ॥१८॥
              नो पूव              च              भगवन्मृषा                      ते                ं
                                                                                                िकिचदी र               ।
              तःमादे त वेत्सत्यं                         त्वयो ं                       ि जस म                       ॥१९॥
              बृहःपितरथोवाच                           इन्िाणीं                         भयमोिहताम ्                     ।
              यद ु ािस            मया         दे िव          सत्यं             त िवता                 ीुवम ्        ॥२०॥
              िआयसे                      दे वराजानिमन्िं                          शीयिमहागतम ्                         ।
              न         भेत यं               च              नहषात्सत्यमेत ॄवीिम
                                                              ु                                                ते      ।
              समानियंये                       े
                                            शबण                          निचरा वतीमहम ्                             ॥२१॥
              अथ         शुौाव               नहष
                                               ु               इन्िाणीं                शरणं              गताम ्        ।
                            ु
              बृहःपतेरि गरस बोध                            स        नृपःतदा                                         ॥२२॥
                                                          * * *
                                                      १२. शल्य उवाच
               ु
              ब ं        तु           नहषं
                                        ु                ज्ञात्वा             दे वाः            सिषर्पुरोगमाः          ।
              अॄुवन्दे वराजानं                        नहषं
                                                        ु                        घोरदशर्नम ्                        ॥०१॥
              दे वराज          जिह              बोधं              त्विय                 ु
                                                                                       ब े            जगि भो           ।
              ऽःतं                सासुरगन्धव                                ं
                                                                         सिकनरमहोरगम ्                              ॥०२॥
              जिह        बोधिममं                 साधो              न           ु
                                                                              ब यिन्त                 भवि धाः          ।
              परःय            प ी           सा            दे वी           ूसीदःव                  सुरे र            ॥०३॥
              िनवतर्य                     मनः                       पापात्परदारािभमशर्नात ्                            ।
              दे वराजोऽिस             भिं          ते             ूजा           धमण               पालय              ॥०४॥
              एवमु ो              न              जमाह                   त चः                    काममोिहतः              ।
              अथ              दे वानुवाचेदिमन्िं                       ूित                 सुरािधपः                 ॥०५॥
              अहल्या                धिषर्ता                     र् ृ
                                                             पूवमिषप ी                          यशिःवनी                ।
              जीवतो       भतुर् रन्िे ण            स         वः          िकं           न        िनवा रतः            ॥०६॥
              बहिन
                ू             च              ं
                                          नृशसािन                   कृ तानीन्िे ण                वै        पुरा        ।
                               ै
              वैधम्यार्ण्युपधा व              स           वः            िकं       न             िनवा रतः            ॥०७॥
              उपित तु              मां           दे वी            एतदःया                   िहतं           परम ्        ।
              युंमाकं         च           सदा            दे वाः         िशवमेवं              भिवंयित                ॥०८॥
                                                            दे वा ऊचुः
              इन्िाणीमानियंयामो                             यथे छिस                             िदवःपते                ।
              जिह        बोधिममं                 वीर              ूीतो            भव              सुरे र            ॥०९॥
                                                          शल्य उवाच



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                               - 26 -                                                    Udyog Parva



              इत्यु त्वा                ते          तदा            दे वा          ऋिषिभः             सह           भारत          ।
                    र्ृ
              जग्मुबहःपितं                          व ु िमन्िाणीं                       चाशुभं            वचः            ॥१०॥
              जानीमः                    शरणं                 ूा िमन्िाणीं                      तव           वेँमिन              ।
              द ाभयां                   च             िवूेन्ि                  त्वया             दे विषर्स म               ॥११॥
              ते          त्वां              दे वाः              सगन्धवार्                ऋषय                    ु
                                                                                                             महा ते             ।
              ूसादयिन्त                        चेन्िाणी                    नहषाय
                                                                             ु                   ूदीयताम ्               ॥१२॥
              इन्िाि िश ो                           नहषो
                                                      ु                       दे वराजो                   ु
                                                                                                     महा ितः                    ।
              वृणोित्वयं                      वरारोहा                       र्
                                                                          भतृत्वे                वरविणर्नी               ॥१३॥
              एवमु े               तु           सा               दे वी         बांपमुत्सृ य                 सःवरम ्             ।
              उवाच                रुदती                दीना                   बृहःपितिमदं                 वचः          ॥१४॥
              नाहिम छािम                        नहषं
                                                  ु                   पितमन्वाःय                    तं        ूभुम ्            ।
              शरणागतािःम                       ते          ॄ ं ािह                मां        महतो          भयात ्      ॥१५॥
                                                                 बृहःपितरुवाच
              शरणागतां                   न             त्यजेयिमन्िािण                          मम          िनि तम ्             ।
              धमर्ज्ञां       धमर्शीलां                    च          न           त्यजे          त्वामिनिन्दते           ॥१६॥
              नाकाय                        र्
                                        कतुिम छािम                            ॄा णः                 सिन्वशेषतः                  ।
              ौुतधमार्                       सत्यशीलो                         जानन्धमार्नुशासनम ्                      ॥१७॥
              नाहमेतत्क रंयािम                                   ग छ वं                   वै             सुरो माः               ।
              अिःमं ाथ                       पुरा           गीतं              ॄ णा               ौूयतािमदम ्             ॥१८॥
     न      तःय        बीजं         रोहित              बीजकाले                न         चाःय        वष       वषर्ित        वषर्काले     ।
     भीतं     ूपन्नं         ूददाित                   शऽवे          न         सोऽन्तरं           लभते        ऽाणिम छन ्             ॥१९॥
     मोघमन्नं             िवन्दित                   चाप्यचेताः                 ःवगार्ल्लोका ॅँयित                      न चे ः           ।
     भीतं     ूपन्नं       ूददाित               यो          वै     न          तःय         ह यं      ूितगृ िन्त         दे वाः       ॥२०॥
     ूमीयते         चाःय            ूजा                    काले            सदा           िववासं          िपतरोऽःय            ु
                                                                                                                            कवर्ते      ।
     भीतं     ूपन्नं         ूददाित                   शऽवे          सेन्िा          दे वाः       ूहरन्त्यःय           वळम ्         ॥२१॥
              एतदे वं              िवजानन्वै                      न            दाःयािम                   शचीिममाम ्             ।
              इन्िाणीं            िवौुतां             लोके             शबःय               मिहषीं          िूयाम ्      ॥२२॥
              अःया            िहतं              भवे         च            मम             चािप         िहतं         भवेत ्        ।
              िबयतां              तत्सुरौे ा                न            िह        दाःयाम्यहं             शचीम ्       ॥२३॥
                                                                  शल्य उवाच
              अथ                                     ु र्
                                         दे वाःतमेवाहगुरुमि गरसां                                         वरम ्                 ।
              कथं            सुनीतं                   तु           भवेन्मन्ऽयःव                     बृहःपते            ॥२४॥


                                                           www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 27 -                                               Udyog Parva



                                                         बृहःपितरुवाच
              नहषं
                ु             याचतां              दे वी              ं
                                                                   िकिचत्कालान्तरं                      शुभा      ।
              इन्िाणीिहतमेति                           तथाःमाकं                        भिवंयित                 ॥२५॥
              बहिव नकरः
                ु                        कालः                  कालः               कालं            नियंयित         ।
              दिपर्तो             बलवां ािप                     नहषो
                                                                  ु                    वरसंौयात ्              ॥२६॥
                                                          शल्य उवाच
              ततःतेन               तथो े                  तु            ूीता              दे वाःतमॄुवन ्          ।
              ॄ न्साि वदमु ं                      ते               िहतं                 सवर्िदवौकसाम ्            ।
              एवमेति         जौे                 दे वी             चेयं                ूसा ताम ्               ॥२७॥
              ततः           समःता                इन्िाणीं                दे वाः          सािग्नपुरोगमाः           ।
                  र्
              ऊचुवचनम यमा                           लोकानां                       िहतकाम्यया                   ॥२८॥
              त्वया           जगिददं                 सव                 धृतं            ःथावरज गमम ्              ।
              एकप यिस               सत्या            च          ग छःव                  नहषं
                                                                                         ु          ूित        ॥२९॥
              िक्षूं          त्वामिभकाम                           िवनिशंयित                       पािथर्वः       ।
              नहषो
                ु              दे िव              शब                      सुरै यर्मवाप्ःयित                    ॥३०॥
              एवं           िविन यं                 कृ त्वा              इन्िाणी              कायर्िस ये          ।
              अ यग छत                        सोीडा                नहषं
                                                                    ु                  घोरदशर्नम ्             ॥३१॥
              दृं वा              तां             नहष ािप
                                                    ु                             वयो पसमिन्वताम ्                ।
              सम ंयत                         द ु ात्मा          कामोपहतचेतनः                                   ॥३२॥
                                                           * * *
                                                       १३. शल्य उवाच
              अथ               तामॄवी ं वा
                                      ृ                                नहषो
                                                                         ु                   दे वरा तदा           ।
              ऽयाणामिप                        लोकानामहिमन्िः                              शुिचिःमते               ।
              भजःव              मां            वरारोहे                 पितत्वे            वरविणर्िन            ॥०१॥
              एवमु ा              तु           सा              दे वी             नहषेण
                                                                                   ु               पितोता         ।
              ूावेपत            भयोि ग्ना                  ूवाते                 कदली             यथा          ॥०२॥
              नमःय           सा         तु       ॄ ाणं            कृ त्वा             िशरिस        चा जिलम ्      ।
              दे वराजमथोवाच                            नहषं
                                                         ु                        घोरदशर्नम ्                  ॥०३॥
              कालिम छाम्यहं                      ल धुं                    ं
                                                                        िकिच व ः                   सुरे र         ।
              न        िह   िवज्ञायते        शबः         ूा ः          िकं       वा      व    वा     गतः       ॥०४॥
              त वमेत ु             िवज्ञाय                यिद                न          ज्ञायते         ूभो       ।
              ततोऽहं              त्वामुपःथाःये                        सत्यमेत ॄवीिम                      ते      ।



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 28 -                                              Udyog Parva



              एवमु ः         स          इन्िाण्या                नहषः
                                                                   ु               ूीितमानभूत ्             ॥०५॥
                                                         नहष उवाच
                                                           ु
              एवं          भवतु           सुौोिण                      यथा               मामिभभाषसे             ।
              ज्ञात्वा        चागमनं                     काय              सत्यमेतदनुःमरे ः                  ॥०६॥
                                                         शल्य उवाच
              नहषेण
                ु            िवसृ ा              च             िन बाम                   ततः          शुभा      ।
                        े
              बृहःपितिनकतं              सा               जगाम               च           तपिःवनी             ॥०७॥
              तःयाः            ु
                            संौत्य           च            वचो             दे वाः        सािग्नपुरोगमाः         ।
              मन्ऽयामासुरेकामाः                          शबाथ                      राजस म                   ॥०८॥
              दे वदे वेन          संगम्य                      िवंणुना                   ूभिवंणुना              ।
                  ै
              ऊचु नं            समुि ग्ना                 वा यं                 वा यिवशारदाः                ॥०९॥
              ॄ हत्यािभभूतो                   वै                 शबः                    सुरगणे रः              ।
              गित            नःत्वं           दे वेश                र्
                                                                 पूवजो                 जगतः          ूभुः      ।
              रक्षाथ                  ू
                                 सवर्भतानां                    िवंणुत्वमुपजिग्मवान ्                        ॥१०॥
              त्व ीयार्िन्नहते               वृऽे                वासवो                     ॄ हत्यया            ।
              वृतः         सुरगणौे                   मोक्षं            तःय              िविनिदर् श          ॥११॥
              तेषां        त चनं              ौुत्वा                  दे वानां           िवंणुरॄवीत ्          ।
              मामेव         यजतां         शबः                 पावियंयािम                   विळणम ्          ॥१२॥
              पुण्येन            हयमेधेन                     मािमं वा                   पाकशासनः               ।
              पुनरे ंयित                                       ु
                                              दे वानािमन्ित्वमकतोभयः                                        ॥१३॥
              ःवकमर्िभ                नहषो
                                        ु                 नाशं              याःयित              दमर्ितः
                                                                                                 ु             ।
               ं
              किचत्कालिममं                    दे वा                मषर्य वमतिन्िताः                         ॥१४॥
              ौुत्वा       िवंणोः       शुभां             सत्यां           तां         वाणीममृतोपमाम ्         ।
              ततः          सव           सुरगणाः                  सोपा यायाः                   सहिषर्िभः        ।
              यऽ           शबो            भयोि ग्नःतं                            दे शमुपचबमुः               ॥१५॥
              तऽा मेधः                  सुमहान्महे न्िःय                                महात्मनः               ।
              ववृते         पावनाथ                  वै           ॄ हत्यापहो                   नृप           ॥१६॥
              िवभ य          ॄ हत्यां               तु         वृक्षेषु            च       नदीषु        च      ।
              पवर्तेषु      पृिथ यां           च                ीषु          चैव           युिधि र          ॥१७॥
              संिवभ य             च          भूतेषु             िवसृ य                 च        सुरे रः        ।
              िव वरः          पूतपाप्मा                  च             वासवोऽभवदात्मवान ्                   ॥१८॥
              अकम्प्यं           नहषं
                                   ु             ःथाना ं वा
                                                       ृ                           च          बलसूदनः          ।


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 29 -                                             Udyog Parva



              तेजो नं                 ू
                                 सवर्भतानां                     वरदाना च                    दःसहम ्
                                                                                             ु                ॥१९॥
              ततः               शचीपितव रः                           पुनरे व                  यनँयत              ।
              अदृँयः                 ू
                                सवर्भतानां                कालाका क्षी                 चचार          ह         ॥२०॥
              ून े        तु          ततः                 शबे           शची                शोकसमिन्वता           ।
              हा          े
                        शबित           तदा              दे वी          िवललाप               सुदःिखता
                                                                                               ु              ॥२१॥
              यिद         द ं              यिद              हतं
                                                             ु             गुरवःतोिषता                  यिद      ।
                  र्
              एकभतृत्वमेवाःतु                  सत्यं              य िःत               वा        मिय           ॥२२॥
              पुण्यां            चेमामहं                     िद यां                   ूवृ ामु रायणे              ।
              दे वीं    रािऽं        नमःयािम                    िस यतां              मे      मनोरथः           ॥२३॥
              ूयता           च             िनशां             दे वीमुपाित त                   तऽ          सा      ।
              पितोतात्वात्सत्येन                                 सोपौुितमथाकरोत ्                             ॥२४॥
              यऽाःते            दे वराजोऽसौ                 तं          दे शं             दशर्यःव        मे      ।
              इत्याहोपौुितं            दे वी            सत्यं   सत्येन                      दृँयताम ्         ॥२५॥
                                                           * * *
                                                       १४. शल्य उवाच
              अथैनां                  रुिपणीं                        सा वीमुपाित दपौुितः
                                                                                  ु                              ।
              तां        वयो पसंपन्नां                      दृं वा                 दे वीमुपिःथताम ्           ॥०१॥
              इन्िाणी                संू       ा                सा                 संपू यैनामपृ छत               ।
              इ छािम         त्वामहं            ज्ञातुं         का      त्वं         ॄूिह      वरानने         ॥०२॥
                                                          उपौुितरुवाच
              उपौुितरहं                        दे िव                    तवािन्तकमुपागता                          ।
              दशर्नं      चैव          संूा ा                तव            सत्येन             तोिषता          ॥०३॥
              पितोतािस               यु ा               च            यमेन                 िनयमेन         च       ।
              दशर्ियंयािम               ते                शबं              दे वं            वृऽिनषूदनम ्         ।
              िक्षूमन्वेिह            भिं              ते            िआयसे                सुरस मम ्           ॥०४॥
                                                            शल्य उवाच
              ततःतां            ूिःथतां                दे वीिमन्िाणी                 सा        समन्वगात ्        ।
              दे वारण्यान्यितबम्य                            पवर्तां                        बहंू ःततः            ।
              िहमवन्तमितबम्य                              उ रं                     र्
                                                                                पा मागमत ्                    ॥०५॥
              समुिं              च                 समासा                        बहयोजनिवःतृतम ्
                                                                                  ु                              ।
              आससाद                    महा ीपं                         नानािमलतावृतम ्
                                                                            ु                                 ॥०६॥
              तऽापँयत्सरो                          िद यं                         ु    र्
                                                                           नानाशकिनिभवृतम ्                      ।



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 30 -                                                 Udyog Parva



              शतयोजनिवःतीण                                 तावदे वायतं                 शुभम ्                  ॥०७॥
              तऽ             िद यािन                  प ािन              प चवणार्िन                   भारत           ।
              ष पदै रुपगीतािन                               ु
                                                          ूफल्लािन                   सहॐशः                     ॥०८॥
              प ःय            िभ वा             नालं             च       िववेश         सिहता                तया      ।
              िबसतन्तुूिव ं                           च                तऽापँय छतबतुम ्                            ॥०९॥
              तं        दृं वा            च              ू
                                                      सुसआमेण                पेणाविःथतं                 ूभुम ्       ।
              सूआम पधरा                       दे वी              बभूवोपौुित                      सा               ॥१०॥
              इन्िं           तु ाव              चेन्िाणी                िवौुतैः                र्
                                                                                             पूवकमर्िभः              ।
              ःतूयमानःततो                        दे वः               शचीमाह                पुरंदरः                ॥११॥
              िकमथर्मिस                  संूा ा                िवज्ञात               कथं           त्वहम ्           ।
              ततः            सा          कथयामास                     नहषःय
                                                                       ु               िवचेि तम ्                 ॥१२॥
              इन्ित्वं            िऽषु               े
                                                  लोकषु                 ूाप्य          वीयर्मदािन्वतः                ।
              दपार्िव                     द ु ात्मा                  मामुवाच                    शतबतो                ।
              उपित            मािमित                   ू
                                                      बरः        कालं           च      कृ तवान्मम                 ॥१३॥
              यिद        न          ऽाःयिस                िवभो         क रंयित         स          मां        वशे     ।
              एतेन           चाहं          संत ा                 ूा ा           शब          तवािन्तकम ्              ।
              जिह            रौिं          महाबाहो                   नहषं
                                                                       ु            पापिन यम ्                    ॥१४॥
              ूकाशयःव                           चात्मानं                        दै त्यदानवसूदन                       ।
              तेजः        समाप्नुिह               िवभो         दे वरा यं             ूशािध              च      ॥१५॥
                                                              * * *
                                                          १५. शल्य उवाच
              एवमु ः                 स                    भगवा श या                   पुनरथाॄवीत ्                   ।
              िवबमःय                 न            कालोऽयं                नहषो
                                                                           ु               बलव रः                 ॥०१॥
              िवविधर्त                   ऋिषिभहर् यैः                    क यै                    भािमिन              ।
              नीितमऽ                िवधाःयािम                  दे िव        तां           र्
                                                                                       कतुमहर् िस              ॥०२॥
              गु ं       चैत वया                काय              ना यात यं            शुभे              विचत ्       ।
              गत्वा               नहषमेकान्ते
                                    ु                            ॄवीिह               तनुम यमे                  ॥०३॥
              ऋिषयानेन                     िद येन                    मामुपैिह                   जगत्पते              ।
              एवं        तव          वशे          ूीता           भिवंयामीित                तं      वद          ॥०४॥
              इत्यु ा               दे वराजेन                  प ी           सा             कमलेक्षणा                ।
              एवमिःत्वत्यथो त्वा                          तु      जगाम              नहषं
                                                                                      ु           ूित          ॥०५॥
              नहषःतां
                ु                   ततो           दृं वा               िविःमतो             वा यमॄवीत ्               ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                                - 31 -                                               Udyog Parva



              ःवागतं                ते          वरारोहे              िकं         करोिम               शुिचिःमते           ॥०६॥
              भ ं            मां           भज           कल्यािण                  िकिम छिस                  मनिःविन          ।
              तव             कल्यािण                   यत्काय               तत्क रंये                 सुम यमे           ॥०७॥
              न       च            ोीडा           त्वया            कायार्         सुौोिण              मिय        िव स       ।
              सत्येन               वै          शपे        दे िव            कतार्िःम              वचनं         तव         ॥०८॥
                                                               इन्िाणी उवाच
              यो         मे              त्वया           कृ तः             कालःतमाका क्षे                    जगत्पते        ।
              ततःत्वमेव                        भतार्          मे            भिवंयिस                   सुरािधप            ॥०९॥
              काय                   च                   िद                 मे               य    े वराजावधारय               ।
              वआयािम                       यिद                 मे                राजिन्ूयमेतत्क रंयिस                       ।
              वा यं             ूणयसंयु ं                     ततः               ःयां            वशगा         तव          ॥१०॥
              इन्िःय                    वािजनो                वाहा              हिःतनोऽथ                  रथाःतथा           ।
              इ छाम्यहिमहापूव                                 वाहनं                    ते                सुरािधप            ।
              यन्न            िवंणोनर्                 रुिःय           नासुराणां                न        रक्षसाम ्       ॥११॥
              वहन्तु               त्वां             महाराज                 ऋषयः                संगता            िवभो       ।
              सव              िशिबकया                     राजन्नेति                      मम              रोचते           ॥१२॥
              नासुरेषु                   न              दे वेषु                 तुल्यो               भिवतुमहर् िस           ।
              सवषां             तेज               आदत्ःव                    ःवेन            वीयण             दशर्नात ्      ।
              न       ते            ूमुखतः               ःथातुं             कि िद छित                    वीयर्वान ्      ॥१३॥
                                                                   शल्य उवाच
              एवमु ःतु                         नहषः
                                                 ु                   ूा ंयत                     तदा           िकल           ।
              उवाच                  वचनं                चािप                 सुरेन्िःतामिनिन्दताम ्                      ॥१४॥
              अपूव                       वाहनिमदं                          त्वयो ं                    वरविणर्िन             ।
              दृढं         मे            रुिचतं              दे िव          त्व शोऽिःम                   वरानने          ॥१५॥
              न              ल्पवीय                    भवित                यो                 ु
                                                                                       वाहान्करुते             मुनीन ्      ।
              अहं                       तपःवी                        बलवान्भूतभ यभवत्ूभुः                                ॥१६॥
              मिय              ु
                              ब े               जगन्न                ःयान्मिय                   सव         ूिति तम ्        ।
              दे वदानवगन्धवार्ः                                         ं
                                                                      िकनरोरगराक्षसाः                                    ॥१७॥
              न         मे            ु
                                     ब ःय               पयार् ाः                सव          लोकाः          शुिचिःमते        ।
              चक्षुषा           यं             ूपँयािम                तःय              तेजो           हराम्यहम ्         ॥१८॥
              तःमा े                    वचनं            दे िव              क रंयािम                  न        संशयः         ।
              स षर्यो                    मां            वआयिन्त                      सव              ॄ षर्यःतथा             ।


                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 32 -                                                 Udyog Parva



              पँय              माहात्म्यमःमाकमृि ं                               च           वरविणर्िन               ॥१९॥
              एवमु त्वा             तु         तां          दे वीं         िवसृ य            च        वराननाम ्         ।
              िवमाने            योजियत्वा                   स             ऋषीिन्नयममािःथतान ्                        ॥२०॥
              अॄ ण्यो                    बलोपेतो                     म ो               वरमदे न                   च      ।
              कामवृ ः               स          द ु ात्मा                 वाहयामास                 तानृषीन ्          ॥२१॥
              नहषेण
                ु                   िवसृ ा                  च                बृहःपितमुवाच                    सा         ।
              समयोऽल्पावशेषो                         मे              नहषेणेह
                                                                       ु                     यः          कृ तः          ।
              शबं       मृगय            शीयं         त्वं        भ ायाः               ु
                                                                                     करु      मे      दयाम ्         ॥२२॥
              बाढिमत्येव                       भगवान्बृहःपितरुवाच                                    ताम ्              ।
              न          भेत यं                त्वया                 दे िव            नहषा ु चेतसः
                                                                                        ु                            ॥२३॥
              न           ेष           ःथाःयित                  िचरं             गत         एष         नराधमः           ।
              अधमर्ज्ञो             महष णां                  वाहना च                   हतः           शुभे            ॥२४॥
              इि ं           चाहं           क रंयािम                         िवनाशायाःय                 दमर्तेः
                                                                                                         ु              ।
              शबं       चािधगिमंयािम                        मा           भैःत्वं           भिमःतु           ते       ॥२५॥
              ततः              ू वाल्य                    िविधव जुहाव                      परमं          हिवः           ।
              बृहःपितमर्हातेजा                                       दे वराजोपल धये                                  ॥२६॥
              तःमा च                     भगवान्दे वः                       ःवयमेव                   हताशनः
                                                                                                     ु                  ।
                  ीवेषम तं
                        ु                      कृ त्वा                       सहसान्तरधीयत                            ॥२७॥
              स         िदशः                     ै
                                            ूिदश व                       पवर्तां             वनािन               च      ।
              पृिथवीं               चान्त रक्षं                      च               िवचीयाितमनोगितः                    ।
              िनमेषान्तरमाऽेण                                    बृहःपितमुपागमत ्                                    ॥२८॥
                                                              अिग्नरुवाच
              बृहःपते               न            पँयािम                      दे वराजमहं                विचत ्           ।
              आपः              शेषाः        सदा               चापः               ूवे ु ं       नोत्सहाम्यहम ्           ।
              न         मे             तऽ            गितॄर् िन्कमन्यत्करवािण                            ते           ॥२९॥
                                                             शल्य उवाच
              तमॄवी े वगुरुरपो                                  िवश                              ु
                                                                                             महा ते                     ।
                                                              अिग्नरुवाच
              नापः           ूवे ु ं        शआयािम                       क्षयो         मेऽऽ          भिवंयित            ।
              शरणं        त्वां         ूपन्नोऽिःम                   ःविःत            तेऽःतु            ु
                                                                                                    महा ते           ॥३१॥
              अ       योऽिग्नॄर् तः                       क्षऽमँमनो                         लोहमुित्थतम ्               ।
              तेषां       सवर्ऽगं           तेजः              ःवासु              योिनषु           शाम्यित            ॥३२॥


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 33 -                                                  Udyog Parva



                                                           * * *
                                                      १६. बृहःपितरुवाच
              त्वमग्ने             सवर्देवानां              मुखं             त्वमिस             ह यवा              ।
              त्वमन्तः                    ू
                                     सवर्भतानां                गूढ रिस                   सािक्षवत ्           ॥०१॥
                     ु ं
              त्वामाहरे क                     कवयःत्वामाहि िवधं
                                                         ु                                     पुनः                ।
              त्वया          त्य ं            जग चेदं                स ो            नँये ताशन
                                                                                         ु                    ॥०२॥
              कृ त्वा       तु यं            नमो        िवूाः              ःवकमर्िविजतां              गितम ्       ।
              ग छिन्त             सह          प ीिभः           सुतैरिप             च       शा तीम ्           ॥०३॥
              त्वमेवाग्ने               ह यवाहःत्वमेव                             परमं           हिवः              ।
              यजिन्त               सऽैःत्वामेव                     यज्ञै               परमा वरे               ॥०४॥
     सृं वा         लोकां ीिनमान्ह यवाह                     ूा े           काले        पचिस          पुनः      सिम ः       ।
     सवर्ःयाःय          भुवनःय               ूसूितःत्वमेवाग्ने                भविस            पुनः         ूित ा       ॥०५॥
              त्वामग्ने                            ु
                                       जलदानाहिवर् त
                                              ु                                   त्वमेव              िह           ।
              दहिन्त               ू
                              सवर्भतािन                त्व ो           िनंबम्य              हायनाः            ॥०६॥
              त्व यापो             िनिहताः              सवार्ःत्विय                सवर्िमदं           जगत ्        ।
              न         तेऽःत्यिविदतं                   ं
                                                      िकिचित्ऽषु                 े
                                                                              लोकषु           पावक           ॥०७॥
              ःवयोिनं               भजते                सव                  िवशःवापोऽिवशि कतः                      ।
              अहं         त्वां        वधर्ियंयािम                     ै र्
                                                                    ॄा मन्ऽैः              सनातनैः            ॥०८॥
                                                        शल्य उवाच
              एवं             ःतुतो                   ह यवाहो                     भगवान्किवरु मः                   ।
              बृहःपितमथोवाच                                   ूीितमान्वा यमु मम ्                                  ।
              दशर्ियंयािम               ते            शबं          सत्यमेत ॄवीिम                     ते       ॥०९॥
              ूिवँयापःततो                      वि ः                 ससमुिाः                 सपल्वलाः               ।
              आजगाम                 सरःत च                   गूढो            यऽ            शतबतुः             ॥१०॥
              अथ                  तऽािप                प ािन                      िविचन्वन्भरतषर्भ                 ।
              अन्वपँयत्स                  दे वेन्िं          िबसम यगतं                     िःथतम ्            ॥११॥
              आगत्य                च            ततःतूण                     तमाच                बृहःपतेः            ।
              अणुमाऽेण                 वपुषा                प तन्त्वािौतं                   ूभुम ्            ॥१२॥
              गत्वा               दे विषर्गन्धवः                   सिहतोऽथ                  बृहःपितः               ।
              पुराणैः              कमर्िभदवं                  तु ाव                 बलसूदनम ्                 ॥१३॥
              महासुरो                  हतः              शब                    नमुिचदार्रुणःत्वया                   ।
              शम्बर                     ै
                                     बल व                    तथोभौ                  घोरिवबमौ                  ॥१४॥



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                               - 34 -                                                        Udyog Parva



               शतबतो                               िववधर्ःव                             सवार् शऽूिन्नषूदय                          ।
               उि                    विळन्संपँय                        दे वष                       समागतान ्                ॥१५॥
               महे न्ि                दानवान्हत्वा                        लोका ाताःत्वया                          िवभो             ।
               अपां                   े
                                     फनं                   समासा                          िवंणुतेजोपबृंिहतम ्                      ।
               त्वया                वृऽो           हतः              पूव              दे वराज           जगत्पते               ॥१६॥
     त्वं           ू
               सवर्भतेषु              वरे ण्य              ई यःत्वया                    समं           िव ते          नेह        भूतम ्      ।
     त्वया         धायर्न्ते              ू
                                     सवर्भतािन                शब             त्वं       दे वानां       मिहमानं             चकथर्        ॥१७॥
               पािह                   दे वान्सलोकां                            महे न्ि                 बलमाप्नुिह                  ।
               एवं             संःतूयमान                        सोऽवधर्त                       शनैः         शनैः             ॥१८॥
               ःवं             चैव           वपुराःथाय                        बभूव              स          बलािन्वतः               ।
               अॄवी च                      गुरुं              दे वो                  बृहःपितमुपिःथतम ्                       ॥१९॥
               िकं             कायर्मविश ं                      वो                  हतःत्वा ो                 महासुरः              ।
               वृऽ                  सुमहाकायो                  मःतुं                  लोकािनयेष                यः           ॥२०॥
                                                                बृहःपितरुवाच
               मानुषो                      नहषो
                                             ु                       राजा                      दे विषर्गणतेजसा                     ।
               दे वरा यमनुूा ः                             सवार्न्नो                  बाधते               भृशम ्             ॥२१॥
                                                                    इन्ि उवाच
               कथं             नु          नहषो
                                             ु               रा यं                  दे वानां         ूाप        दलर्भम ्
                                                                                                                 ु                 ।
               तपसा              े
                                कन           वा             यु ः             िकवीय
                                                                               ं                वा         बृहःपते          ॥२२॥
                                                                बृहःपितरुवाच
     दे वा     भीताः            शबमकामयन्त                          त्वया               त्य ं         महदै न्िं        पदं         तत ्     ।
     तदा           दे वाः            िपतरोऽथषर्य                               ं
                                                                       गन्धवर्सघा                      समेत्य              सव           ॥२३॥
     गत्वाॄुवन्नहषं
                 ु                  शब        तऽ             त्वं         नो           राजा          भव       भुवनःय             गो ा       ।
     तानॄवीन्नहषो
               ु                    नािःम            श              आप्याय वं                   तपसा          तेजसा          च         ॥२४॥
     एवमु ै वर्िधर्त ािप                           दे वै                  राजाभवन्नहषो
                                                                                    ु                              घोरवीयर्ः                ।
     ऽैलो ये च ूाप्य रा यं तपिःवनः कृ त्वा वाहान्याित लोकान्दरात्मा ॥२५॥
                                                             ु
     तेजोहरं          दृि िवषं              सुघोरं            मा              त्वं         पँयेनहु षं
                                                                                                र्              वै         कदािचत ्         ।
     दे वा           सव             नहषं
                                      ु             भयातार्             न              पँयन्तो             गूढ पा रिन्त                 ॥२६॥
                                                                    शल्य उवाच
     एवं           वदत्यि गरसां                       वर े                   बृहःपतौ                  लोकपालः                 ु
                                                                                                                             कबेरः          ।
            ै
     वैवःवत व                  यमः              पुराणो                दे व               सोमो             वरुण ाजगाम                   ॥२७॥
     ते       वै        समागम्य                    महे न्िमूचुिदर् ं या                    त्वा ो                ै
                                                                                                            िनहत व               वृऽः       ।


                                                           www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 35 -                                                       Udyog Parva



     िदं या        च   त्वां      ु
                                 कशिलनमक्षतं               च पँयामो               वै     िनहता रं           च     शब         ॥२८॥
     स             तान्यथावत्ूितभांय                        शबः                  संचोदयन्नहषःयान्तरे ण
                                                                                           ु                                     ।
     राजा     दे वानां         नहषो
                                 ु         घोर पःतऽ                सा ं          दीयतां          मे         भवि ः            ॥२९॥
     ते       चाॄुवन्नहषो
                       ु                  घोर पो                दृ ीिवषःतःय                     िबभीम                 दे व       ।
     त्वं      चेिाजन्नहषं
                        ु                पराजयेःत ै                   वयं          भागमहार्म                     शब          ॥३०॥
     इन्िोऽॄवी वतु                भवानपां                पितयर्मः                 ु
                                                                                 कबेर                 महािभषेकम ्                ।
     संूाप्नुवन्त्व            सहै व        तेन          रपुं         जयामो             नहषं
                                                                                          ु           घोरदृि म ्             ॥३१॥
     ततः      शबं         वलनोऽप्याह                भागं        ूय छ             म ं      तव          सा ं            क रंये     ।
     तमाह     शबो        भिवताग्ने          तवािप ऐन्िाग्नो                 वै     भाग          एको         महाबतौ           ॥३२॥
              एवं              संिचन्त्य              भगवान्महे न्िः                     पाकशासनः                       ।
               ु
              कबेरं        सवर्यक्षाणां             धनानां             च          ूभुं           तथा             ॥३३॥
              वैवःवतं            िपतॄणां             च           वरुणं            चाप्यपां             तथा              ।
              आिधपत्यं             ददौ             शबः      सत्कृ त्य                   वरदःतदा                  ॥३४॥
                                                         * * *
                                                     १७. शल्य उवाच
              अथ                संिचन्तयानःय                      दे वराजःय                     धीमतः                   ।
              नहषःय
                ु                  वधोपायं                 लोकपालैः                    सहै व               तैः          ।
              तपःवी               तऽ               भगवानगःत्यः                         ूत्यदृँयत                  ॥०१॥
              सोऽॄवीद यर्              दे वेन्िं         िदं या             वै         वधर्ते         भवान ्            ।
              िव       पिवनाशेन                       वृऽासुरवधेन                         च                       ॥०२॥
              िदं या              च            नहषो
                                                 ु                ॅ ो              दे वरा यात्पुरंदर                    ।
              िदं या            हता रं             पँयािम             भवन्तं             बलसूदन                   ॥०३॥
                                                         इन्ि उवाच
              ःवागतं              ते           महषऽःतु                   ूीतोऽहं                दशर्ना व                ।
              पा माचमनीयं                च          गाम य              च          ूती छ               मे         ॥०४॥
                                                         शल्य उवाच
              पूिजतं              चोपिव ं                   तमासने                      मुिनस मम ्                      ।
              पयर्प ृ छत               दे वेशः              ू     ो              ॄा णषर्भम ्                     ॥०५॥
              एतिद छािम                        भगवन्क यमानं                              ि जो म                         ।
              प रॅ ः               कथं              ःवगार्न्नहषः
                                                              ु                    पापिन यः                       ॥०६॥
                                                     अगःत्य उवाच
              शृणु       शब            िूयं         वा यं         यथा            राजा           दरात्मवान ्
                                                                                                 ु                      ।



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 36 -                                          Udyog Parva



              ःवगार् ॅ ो                दराचारो
                                         ु                     नहषो
                                                                 ु                बलदिपर्तः           ॥०७॥
              ौमातार्ःतु               वहन्तःतं                   नहषं
                                                                    ु               पापका रणम ्            ।
              दे वषर्यो                महाभागाःतथा                          ॄ षर्योऽमलाः                   ।
                  ु
              पू छः             संशयं              दे व        नहषं
                                                                 ु          जयतां            वर       ॥०८॥
              य        इमे      ॄ णा             ूो ा          मन्ऽा       वै      ूोक्षणे        गवाम ्   ।
              एते            ूमाणं            भवत               उताहो            नेित          वासव        ।
              नहषो
                ु             नेित            तानाह               तमसा             मूढचेतनः            ॥०९॥
                                                          ऋषय ऊचुः
              अधम               संूवृ ःत्वं                 धम             न              ूितप से          ।
              ूमाणमेतदःमाकं                        पूव            ूो ं             महिषर्िभः           ॥१०॥
                                                      अगःत्य उवाच
              ततो            िववदमानः                स          मुिनिभः            सह          वासव        ।
              अथ               मामःपृशन्मूि नर्                        पादे नाधमर्पीिडतः               ॥११॥
              तेनाभू ततेजाः                      स              िनःौीक                    शचीपते           ।
              ततःतमहमािवग्नमवोचं                                       भयपीिडतम ्                      ॥१२॥
              यःमात्पूवः                 कृ तं             ॄ               ॄ िषर्िभरनुि तम ्               ।
              अद ु ं         दषयिस
                              ू               वै          य च          मू न्यर्ःपृशः         पदा       ॥१३॥
              य चािप                   त्वमृषीन्मूढ                     ॄ कल्पान्दरासदान ्
                                                                                  ु                        ।
              वाहान्कृ त्वा            वाहयिस                  तेन          ःवगार् तूभः                ॥१४॥
               वंस            पाप             प रॅ ः              क्षीणपुण्यो             महीतलम ्         ।
              दश               वषर्सहॐािण                       सपर् पधरो                  महान ्          ।
              िवच रंयिस                 पूणषु              पुनः           ःवगर्मवाप्ःयिस              ॥१५॥
              एवं            ॅ ो              दरात्मा
                                               ु                  स              दे वरा याद रं दम          ।
              िदं या           वधार्महे              शब           हतो           ॄा णकण्टकः             ॥१६॥
              िऽिव पं                 ूप ःव                  पािह                लोका शचीपते               ।
              िजतेिन्ियो              िजतािमऽः               ःतूयमानो               महिषर्िभः         ॥१७॥
                                                          शल्य उवाच
              ततो             दे वा           भृशं              तु ा                       ृ
                                                                                महिषर्गणसंवताः             ।
                   ै
              िपतर व                  यक्षा                भुजगा                राक्षसाःतथा            ॥१८॥
              गन्धवार्          दे वकन्या                  सव             चाप्सरसां            गणाः        ।
              सरांिस          स रतः           शैलाः            सागरा              िवशां      पते       ॥१९॥
              उपगम्याॄुवन्सव                       िदं या                वधर्िस            शऽुहन ्         ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 37 -                                         Udyog Parva



              हत           नहषः
                             ु            पापो              िदं यागःत्येन               धीमता         ।
              िदं या           पापसमाचारः          कृ तः   सप                     महीतले           ॥२०॥
                                                   * * *
                                               १८. शल्य उवाच
              ततः          शबः          ःतूयमानो                 गन्धवार्प्सरसां            गणैः      ।
              ऐरावतं            समारु                ि पेन्िं                        र्
                                                                             लक्षणैयुतम ्          ॥०१॥
              पावक                महातेजा                   महिषर्                बृहःपितः            ।
              यम                     ै
                                वरुण व                    कबेर
                                                           ु                   धने रः              ॥०२॥
              सवदवैः              प रवृतः                   शबो                 वृऽिनषूदनः            ।
              गन्धवरप्सरोिभ                     याति भुवनं                       ूभुः              ॥०३॥
              स        समेत्य            महे न्िाण्या               दे वराजः           शतबतुः         ।
              मुदा         परमया          यु ः              पालयामास               दे वरा          ॥०४॥
              ततः          स         भगवांःतऽ                    अि गराः            समदृँयत           ।
              अथवर्वेदमन्ऽै                   दे वेन्िं                    समपूजयत ्               ॥०५॥
              ततःतु              भगवािनन्िः                   ू        ः           समप त              ।
              वरं      च         ूददौ         तःमै            अथवार्ि गरसे              तदा        ॥०६॥
              अथवार्ि गरसं              नाम                अिःमन्वेदे              भिवंयित            ।
              उदाहरणमेति                 यज्ञभागं                  च           लप्ःयसे             ॥०७॥
              एवं           संपू य                भगवानथवार्ि गरसं                       तदा          ।
               यसजर्यन्महाराज                     दे वराजः                   शतबतुः                ॥०८॥
              संपू य               सवाि दशानृषीं ािप                            तपोधनान ्             ।
              इन्िः            ूमुिदतो                राजन्धमणापालयत्ूजाः                          ॥०९॥
              एवं           दःखमनुूा िमन्िे ण
                             ु                                         सह             भायर्या         ।
              अज्ञातवास              कृ तः                शऽूणां             वधका क्षया            ॥१०॥
              नाऽ       मन्युःत्वया            काय               यित् ल ोऽिस             महावने       ।
              िौप ा         सह          राजेन्ि            ॅातृिभ               महात्मिभः          ॥११॥
              एवं      त्वमिप           राजेन्ि            रा यं           ूाप्ःयिस         भारत      ।
              वृऽं     हत्वा       यथा            ूा ः           शबः           कौरवनन्दन           ॥१२॥
              दराचार
               ु                        नहषो
                                          ु                         ॄ ि       पापचेतनः                ।
              अगःत्यशापािभहतो                 िवन ः                शा तीः           समाः           ॥१३॥
              एवं          तव           दरात्मानः
                                         ु                          शऽवः                ू
                                                                                    शऽुसदन            ।
              िक्षूं       नाशं          गिमंयिन्त                     कणर्दय धनादयः
                                                                            ु                      ॥१४॥



                                           www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 38 -                                               Udyog Parva



              ततः          सागरपयर्न्तां                भोआयसे                मेिदनीिममाम ्                ।
              ॅातृिभः       सिहतो         वीर           िौप ा            च        सहािभभो               ॥१५॥
              उपा यानिमदं                   शबिवजयं                          वेदसंिमतम ्                   ।
              राज्ञा                 े
                            यूढेंवनीकषु                 ौोत यं               जयिम छता                   ॥१६॥
              तःमात्संौावयािम               त्वां          िवजयं              जयतां             वर         ।
              संःतूयमाना            वधर्न्ते            महात्मानो                 युिधि र               ॥१७॥
              क्षिऽयाणामभावोऽयं                     युिधि र                   महात्मनाम ्                  ।
              दय धनापराधेन
               ु                                     र्
                                               भीमाजुनबलेन                         च                    ॥१८॥
              आ यानिमन्ििवजयं                   य          इदं            िनयतः               पठे त ्      ।
              धूतपाप्मा         िजतःवगर्ः           स        ूेत्येह          च         मोदते           ॥१९॥
              न        चा रजं      भयं          तःय           न          चापुऽो          भवेन्नरः          ।
              नापदं              ूाप्नुयात्कांिच ीघर्मायु                          िवन्दित                 ।
              सवर्ऽ        जयमाप्नोित                 न            कदािचत्पराजयम ्                      ॥२०॥
                                                वैशंपायन उवाच
              एवमा ािसतो                 राजा                शल्येन                 भरतषर्भ                ।
              पूजयामास            िविधव छल्यं                         ृ
                                                                 धमर्भतां               वरः             ॥२१॥
              ौुत्वा       शल्यःय              वचनं               ु
                                                                 कन्तीपुऽो              युिधि रः           ।
              ूत्युवाच              महाबाहमर्िराजिमदं
                                          ु                                       वचः                   ॥२२॥
              भवान्कणर्ःय           सार यं              क रंयित               न           संशयः            ।
              तऽ        तेजोवधः        कायर्ः         कणर्ःय             मम         संःतवैः             ॥२३॥
                                                    शल्य उवाच
              एवमेतत्क रंयािम                   यथा                मां             संूभाषसे                ।
              य चान्यदिप           शआयािम                 तत्क रंयाम्यहं                तव              ॥२४॥
                                                वैशंपायन उवाच
              तत          आमन् य               कौन्तेया शल्यो                  मिािधपःतदा                  ।
              जगाम               सबलः              ौीमान्दय धनम रं दमः
                                                          ु                                             ॥२५॥
                                                  * * *
                                            १९. वैशंपायन उवाच
              युयुधानःततो              वीरः                सात्वतानां                महारथः                ।
              महता               चतुर गेण                            ु
                                                             बलेनागा िधि रम ्                           ॥०१॥
              तःय           योधा               महावीयार्                 नानादे शसमागताः                   ।
              नानाूहरणा           वीराः             शोभयां          चिबरे            बलम ्              ॥०२॥



                                          www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 39 -                                      Udyog Parva



              पर धैिभर्िण्डपालैः                                   शि तोमरमु रै ः                        ।
              श त्यृि परशुूासैः                          करवालै                         ै
                                                                                  िनमर्लः             ॥०३॥
                     र्   र्
              ख गकामुकिनयूहैः                               शरै                   िविवधैरिप              ।
              तैलधौतैः             ूकाशि ःतदशोभत                            वै        बलम ्           ॥०४॥
              तःय           मेघूकाशःय                         ै
                                                            श ःतैः               शोिभतःय          च      ।
              बभूव           पं              सैन्यःय              मेघःयेव               ु
                                                                                    सिव तः            ॥०५॥
              अक्षौिहणी           िह          सेना          सा       तदा         यौिधि रं       बलम ्    ।
              ूिवँयान्तदर् धे                 राजन्सागरं                   ु
                                                                          कनदी         यथा            ॥०६॥
              तथैवाक्षौिहणीं                   गृ                 चेदीनामृषभो               बली          ।
                  े
              धृ कतुरुपाग छत्पाण्डवानिमतौजसः                                                          ॥०७॥
              मागध                          जयत्सेनो                      जारासंिधमर्हाबलः               ।
              अक्षौिहण्यैव                   सैन्यःय                   धमर्राजमुपागमत ्               ॥०८॥
              तथैव           पाण् यो                     राजेन्ि              सागरानूपवािसिभः            ।
              वृतो                                     ुर्
                                            बहिवधैय धैयिधि रमुपागमत ्
                                              ु                                                       ॥०९॥
              तःय                            सैन्यमतीवासी िःमन्बलसमागमे                                  ।
              ूेक्षणीयतरं                      राजन्सुवेषं                    बलव दा                  ॥१०॥
              िपदःयाप्यभूत्सेना
               ु                                                   नानादे शसमागतैः                       ।
              शोिभता           पुरुषैः              शूरैः          पुऽै ाःय           महारथैः         ॥११॥
              तथैव          राजा               मत्ःयानां               िवराटो         वािहनीपितः         ।
                        र्
              पावर्तीयैमहीपालैः                      सिहतः                 पाण्डवािनयात ्             ॥१२॥
              इत ेत                         पाण्डू नां                          र्
                                                                       समाजग्मुमहात्मनाम ्               ।
              अक्षौिहण्यःतु                        ै
                                                 स व                                 ु
                                                                          िविवध वजसंकलाः                 ।
              युयुत्समानाः                     ु
                                              करुिभः                पाण्डवान्समहषर्यन ्               ॥१३॥
              तथैव              धातर्रा ःय                        हष              समिभवधर्यन ्           ।
              भगद ो               महीपालः                    सेनामक्षौिहणीं             ददौ           ॥१४॥
              तःय           चीनैः               िकरातै                 का चनै रव               ृ
                                                                                            संवतम ्      ।
              बभौ            बलमनाधृंयं                      किणर्कारवनं               यथा            ॥१५॥
              तथा           भू रौवाः                  शूरः             शल्य             ु
                                                                                       करुनन्दन          ।
              दय धनमुपायातावक्षौिहण्या
               ु                                                          पृथ पृथक्                   ॥१६॥
              कृ तवमार्           च             हािदर् यो              भोजान्धकबलैः             सह       ।
              अक्षौिहण्यैव                    सेनाया                   दय धनमुपागमत ्
                                                                        ु                             ॥१७॥
              तःय                     तैः                              र्        र्
                                                            पुरुष यायैवनमालाधरै बलम ्                    ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 40 -                                           Udyog Parva



              अशोभत                      यथा               ै र्
                                                         म वन ं                       र् ै
                                                                              ूब िडतैगजः                 ॥१८॥
              जयिथमुखा ान्ये                                    िसन्धुसौवीरवािसनः                           ।
              आजग्मुः                पृिथवीपालाः               कम्पयन्त               इवाचलान ्          ॥१९॥
              तेषामक्षौिहणी                    सेना           बहला
                                                                ु              िवबभौ               तदा      ।
              िवधूयमाना                    वातेन              बहु पा               इवाम्बुदाः            ॥२०॥
              सुदिक्षण                     काम्बोजो               यवनै                     ै
                                                                                         शकःतथा             ।
              उपाजगाम                     कौर यमक्षौिहण्या                  िवशां           पते          ॥२१॥
              तःय                        सेनासमावायः                      शलभानािमवाबभौ                     ।
              स         च           संूाप्य           कौर यं            तऽैवान्तदर् धे       तदा         ॥२२॥
              तथा            मािहंमतीवासी                     नीलो            नीलायुधैः            सह       ।
              महीपालो                            महावीयदर् िक्षणापथवािसिभः                               ॥२३॥
              आवन्त्यौ                    च             महीपालौ                           ं ृ
                                                                                  महाबलसुसवतौ               ।
              पृथगक्षौिहणी यां                        ताविभयातौ                   सुयोधनम ्              ॥२४॥
               े
              ककया                   नर यायाः                सोदयार्ः          प च           पािथर्वाः      ।
              संहषर्यन्तः                   कौर यमक्षौिहण्या                      समािवन ्               ॥२५॥
              इत ेत                       सवषां              भूिमपानां                महात्मनाम ्           ।
              ितॐोऽन्याः                  समवतर्न्त              वािहन्यो             भरतषर्भ            ॥२६॥
              एवमेकादशावृ ाः                          सेना           दय धनःय
                                                                      ु                           ताः       ।
              युयुत्समानाः                                             ु
                                                  कौन्तेयान्नाना वजसमाकलाः                               ॥२७॥
              न                    हािःतनपुरे                    राजन्नवकाशोऽभव दा                          ।
              राज्ञां            सबलमु यानां                  ूाधान्येनािप               भारत            ॥२८॥
              ततः           प चनदं               चैव         कृ त्ःनं         च           ु
                                                                                         करुजा गलम ्        ।
              तथा                रोिहतकारण्यं                 मरुभूिम                     े
                                                                                         कवला            ॥२९॥
              अिह छऽं                        ू
                                         कालकटं                   ू
                                                             ग गाकलं                च           भारत        ।
              वारणा               वाटधानं               च               ै
                                                                  यामुन व                 पवर्तः         ॥३०॥
              एष                 दे शः            सुिवःतीणर्ः                ूभूतधनधान्यवान ्               ।
              बभूव                 कौरवेयाणां                 बलेन                    ु
                                                                                सुसमाकलः                 ॥३१॥
              तऽ            सैन्यं             तथायु ं           ददशर्            स         पुरोिहतः        ।
              यः        स                पा चालराजेन        ूेिषतः   कौरवान्ूित                          ॥३२॥
                                                         * * *
                                                   २०. वैशंपायन उवाच
              स             तु            कौर यमासा                     िपदःय
                                                                         ु                 पुरोिहतः         ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 41 -                                                    Udyog Parva



              सत्कृ तो             धृतरा ेण                 भींमेण                 िवदरे ण
                                                                                      ु                च              ॥०१॥
              सव             कौशल्यमु त्वादौ                         पृं वा                चैवमनामयम ्                   ।
              सवर्सेनाूणेतॄणां                       म ये               वा यमुवाच                      ह              ॥०२॥
              सवभर्वि िवर्िदतो                             राजधमर्ः                        सनातनः                        ।
              वा योपादानहे तोःतु                        वआयािम                िविदते               सित                ॥०३॥
              धृतरा                        पाण्डु                   सुतावेकःय                       िवौुतौ               ।
              तयोः           समानं              ििवणं                ृ ं
                                                                  पैतक             नाऽ            संशयः               ॥०४॥
              धृतरा ःय                ये             पुऽाःते             ूा ाः                ृ ं
                                                                                           पैतक                 वसु      ।
              पाण्डु पुऽाः         कथं             नाम        न          ूा ाः              ृ ं
                                                                                         पैतक          वसु            ॥०५॥
              एवं          गते               पाण्डवेयैिवर्िदतं                वः           पुरा            यथा           ।
              न        ूा ं                  ृ ं
                                          पैतक           ि यं            धातर्रा ेण                  ृ
                                                                                                  संवतम ्             ॥०६॥
                       ै
              ूाणािन्तकरप्युपायैः                                        ूयति रनेकशः                                     ।
              शेषवन्तो                न            शिकता             नियतुं              यमसादनम ्                    ॥०७॥
              पुन                विधर्तं              रा यं              ःवबलेन               महात्मिभः                  ।
              छ नाप तं                                        र् ै
                                                   क्षुिैधार्तरा ः                  ससौबलैः                           ॥०८॥
              तदप्यनुमतं                        कमर्                 तथायु मनेन                            वै            ।
              वािसता                       महारण्ये                वषार्णीह                 ऽयोदश                     ॥०९॥
              सभायां                  लेिशतैव रै ः                   सहभायःतथा                         भृशम ्            ।
              अरण्ये          िविवधाः                  लेशाः            संूा ाःतैः           सुदारुणाः                ॥१०॥
              तथा                         िवराटनगरे                          योन्यन्तरगतै रव                             ।
              ूा ः            परमसं लेशो                        यथा                     र्
                                                                                   पापैमहात्मिभः                      ॥११॥
              ते       सव             पृ तः              कृ त्वा            तत्सव               र्
                                                                                             पूविकिल्बषम ्               ।
              सामैव               ु
                                 करुिभः                  साधर्िम छिन्त                     ु
                                                                                          करुपुंगवाः                  ॥१२॥
              तेषां          च              वृ माज्ञाय               वृ ं          दय धनःय
                                                                                    ु                            च       ।
              अनुनेतुिमहाहर् िन्त                        धृतरा ं                    सु      जनाः                      ॥१३॥
              न       िह         ते         िवमहं           वीराः           कवर्िन्त
                                                                             ु               ु
                                                                                            करुिभः               सह      ।
              अिवनाशेन                लोकःय              का क्षन्ते           पाण्डवाः             ःवकम ्             ॥१४॥
              य ािप               धातर्रा ःय                   हे तुः           ःयाि महं                   ूित           ।
              स       च       हे तुनर्          मन्त यो            बलीयांसःतथा                    िह       ते         ॥१५॥
              अक्षौिहण्यो                  िह              ै
                                                         स व                धमर्पुऽःय                  संगताः            ।
              युयुत्समानाः                   ु
                                            करुिभः             ूतीक्षन्तेऽःय                 शासनम ्                  ॥१६॥
              अपरे                    पुरुष यायाः                           सहॐाक्षौिहणीसमाः                             ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 42 -                                               Udyog Parva



              सात्यिकभ मसेन                          यमौ              च            सुमहाबलौ                  ॥१७॥
              एकादशैताः                   पृतना                  एकत                      समागताः               ।
              एकत                        महाबाहबर्हु पो
                                               ु                                धनंजयः                       ॥१८॥
              यथा            िकरीटी            सेना यः                सवार् यो                 यित र यते        ।
              एवमेव                                ु
                                        महाबाहवार्सदेवो
                                              ु                                    ु
                                                                               महा ितः                       ॥१९॥
              बहलत्वं
                ु               च             सेनानां            िवबमं           च              िकरीिटनः        ।
              बुि म ां        च         कृ ंणःय          बु      वा       यु येत          को       नरः       ॥२०॥
              ते          भवन्तो                यथाधम                   यथासमयमेव                       च       ।
              ूय छन्तु             ूदात यं            मा   वः   कालोऽत्यगादयम ्                              ॥२१॥
                                                       * * *
                                                 २१. वैशंपायन उवाच
              तःय             त चनं               ौुत्वा              ूज्ञावृ ो                     ु
                                                                                                महा ितः         ।
              संपू यैनं             यथाकालं                   भींमो             वचनमॄवीत ्                   ॥०१॥
              िदं या           ु
                              कशिलनः                 सव          पाण्डवाः            सह           बान्धवैः      ।
              िदं या         सहायवन्त                िदं या            धम        च        ते      रताः       ॥०२॥
              िदं या           च            संिधकामाःते                   ॅातरः                 ु
                                                                                               करुनन्दनाः       ।
              िदं या           न         यु मनसः                 सह           दामोदरे ण            ते        ॥०३॥
              भवता             सत्यमु ं                 च              सवर्मेतन्न                 संशयः         ।
              अिततीआणं            तु     ते      वा यं         ॄा ण्यािदित                मे     मितः        ॥०४॥
              असंशयं               लेिशताःते               वने          चेह          च            पाण्डवाः      ।
              ूा ा                 धमर्तः               सव                   र्
                                                                        िपतुधनमसंशयम ्                       ॥०५॥
              िकरीटी               बलवान्पाथर्ः                   कृ ता                        महाबलः           ।
              को        िह         पाण्डु सुतं          यु े          िवषहे त             धनंजयम ्           ॥०६॥
              अिप              वळधरः                  साक्षाित्कमुतान्ये                           र्ृ
                                                                                               धनुभतः           ।
              ऽयाणामिप              लोकानां             समथर्          इित           मे         मितः         ॥०७॥
              भींमे           ॄुवित            त ा यं              धृ मािक्षप्य                 मन्युमान ्      ।
              दय धनं
               ु                   समालो य                    कण               वचनमॄवीत ्                    ॥०८॥
              न        तन्न             िविदतं             ँ
                                                         ॄ ल्लोके              भूतेन               े
                                                                                                  कनिचत ्       ।
              पुनरु े न           िकं          तेन            भािषतेन            पुनः            पुनः        ॥०९॥
              दय धनाथ
               ु                                ु  ूर्
                                              शकिन ते                         िनिजर्तवान्पुरा                   ।
              समयेन                गतोऽरण्यं                  पाण्डु पुऽो             युिधि रः               ॥१०॥
              न         तं             समयमादृत्य                 रा यिम छित                         ृ
                                                                                                  पैतकम ्       ।



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 43 -                                               Udyog Parva



               बलमािौत्य                 मत्ःयानां               पा चालानां          च       पािथर्वः          ॥११॥
               दय धनो
                ु                              भयाि        न्न                    द ात्पदमन्ततः                     ।
               धमर्तःतु                महीं         कृ त्ःनां             ूद ा छऽवेऽिप              च          ॥१२॥
               यिद              का क्षिन्त            ते          रा यं           िपतृपैतामहं           पुनः        ।
               यथाूितज्ञं                कालं              तं        चरन्तु          वनमािौताः                 ॥१३॥
               ततो                     दय धनःया क
                                        ु        े                                     ु
                                                                             वतर्न्तामकतोभयाः                       ।
               अधािमर्कािममां                   बुि ं             ु र्
                                                                 कयुम यार्ि                 े
                                                                                           कवलम ्              ॥१४॥
               अथ               ते             ु
                                          धमर्मत्सृ य                 यु िम छिन्त                 पाण्डवाः          ।
                         ु
               आसा ेमान्करुौे ान्ःम रंयिन्त                                  वचो             मम                ॥१५॥
                                                                भींम उवाच
               िकं         नु          राधेय          वाचा           ते       कमर्                र्
                                                                                           तत्ःमतुमहर् िस           ।
               एक               एव            यदा           पाथर्ः          षसथाि जतवान्युिध                   ॥१६॥
               न            चेदेवं             क रंयामो                   यदयं            ॄा णोऽॄवीत ्              ।
               ीुवं             युिध          हताःतेन             भक्षियंयाम                   ु
                                                                                           पांसकान ्           ॥१७॥
                                                           वैशंपायन उवाच
               धृतरा ःततो                       भींममनुमान्य                        ूसा               च             ।
               अवभत्ःयर्                   च               राधेयिमदं               वचनमॄवीत ्                  ॥१८॥
               अःमि तिमदं                       वा यं                भींमः            शांतनवोऽॄवीत ्                ।
               पाण्डवानां               िहतं            चैव          सवर्ःय           जगतःतथा                  ॥१९॥
               िचन्तियत्वा                तु          पाथ यः               ूेषियंयािम              संजयम ्          ।
               स            भवान्ूितयात्व                         पाण्डवानेव              मािचरम ्             ॥२०॥
               स           तं          सत्कृ त्य           कौर यः            ूेषयामास             पाण्डवान ्        ।
               सभाम ये                    समाहय
                                              ू             संजयं     वा यमॄवीत ्                              ॥२१॥
                                                            * * *
                                                        २२. धृतरा उवाच
     ूा ानाहः
            ु               संजय               पाण्डु पुऽानुपप्ल ये                 तािन्वजानीिह               गत्वा        ।
     अजातशऽुं              च            सभाजयेथा                 िदं यानघ             माममुपिःथतःत्वम ्                 ॥०१॥
     सवार्न्वदे ः          संजय               ःविःतमन्तः                  कृ लं       वासमतदहार्               िनरुंय       ।
     तेषां     शािन्तिवर् तेऽःमासु                   शीयं          िम योपेतानामुपका रणां                  सताम ्        ॥०२॥
     नाहं           विचत्संजय                 पाण्डवानां           िम यावृि ं             कांचन         जात्वपँयम ्         ।
     सवा       िौयं               ात्मवीयण            ल वा            पयार्काषुः
                                                                               र्         पाण्डवा       म मेव           ॥०३॥
     दोषं           ेषां        नािधग छे              प रक्षिन्नत्यं              किच ेन
                                                                                   ं              गहय           पाथार्न ्   ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 44 -                                                        Udyog Parva



     धमार्थार् यां        कमर्      ु
                                   कवर्िन्त        िनत्यं        सुखिूया             नानुरु यिन्त             कामान ्          ॥०४॥
     घम        शीतं         क्षुित्पपासे          तथैव           िनिां           तन्िीं        बोधहष               ूमादम ्         ।
     धृत्या         चैव          ूज्ञया       चािभभूय                    र्
                                                                   धमार्थयोगान्ूयतिन्त                        पाथार्ः          ॥०५॥
     त्यजिन्त          िमऽेषु           धनािन           काले         न           संवासा जीयर्ित                  मैऽमेषाम ्        ।
     यथाहर् मानाथर्करा             िह       पाथार्ःतेषां            े ा          नाःत्याजमीढःय                    पक्षे        ॥०६॥
     अन्यऽ                  पापाि षमान्मन्दबु े दर्य धनात्क्षुितरा च
                                                   ु                                                       कणार्त ्                ।
     तेषां      हीमे             हीनसुखिूयाणां              महात्मनां                संजनयिन्त                तेजः             ॥०७॥
     उत्थानवीयर्ः            सुखमेधमानो                  दय धनः
                                                          ु                       सुकृतं            मन्यते              तत ्       ।
     तेषां    भागं        य च        मन्येत        बालः        श यं         हतु         जीवतां           पाण्डवानाम ्          ॥०८॥
           र्
     यःयाजुनः                पदवीं             े
                                              कशव                    वृकोदरः                  सात्यकोऽजातशऽोः                      ।
     मािीपुऽौ         सृ जया ािप               सव         पुरा        यु ात्साधु              तःय           ूदानम ्            ॥०९॥
     स          ेवैकः             पृिथवीं         स यसाची                  गाण्डीवधन्वा                   ूणुदेिथःथः               ।
     तथा            िवंणुः               े
                                        कशवोऽप्यूधृंयो                     लोकऽयःयािधपितमर्हात्मा                              ॥१०॥
     ित ेत           कःतःय              मत्यर्ः         पुरःता ः                 सवर्देवेषु         वरे ण्य          ई यः          ।
     पजर्न्यघोषान्ूवप शरौघान्पतंगसंघािनव                                                शीयवेगान ्                             ॥११॥
     िदशं                 ु
                          दीचीमिप                         ु
                                                  चो रान्क न्गाण्डीवधन्वैकरथो                                 िजगाय                ।
     धनं              चैषामाहरत्स यसाची                                       ै
                                                             सेनानुगान्बिलदां व                             चबे                ॥१२॥
       ै
     य व          दे वान्खाण्डवे            स यसाची              गाण्डीवधन्वा                 ूिजगाय               सेन्िान ्       ।
     उपाहरत्फल्गुनो                जातवेदसे              यशो              मानं            वधर्यन्पाण्डवानाम ्                  ॥१३॥
     गदाभृतां         ना           समोऽिःत              भीमा ःत्यारोहो                  नािःत            सम               तःय      ।
           र्
     रथेऽजुनादाहरहीनमेनं
                ु                                  बा ोबर्ले                       चायुतनागवीयर्म ्                            ॥१४॥
     सुिशिक्षतः                  कृ तवैरःतरःवी                            ु
                                                                   दहे त्ब ःतरसा                         धातर्रा ान ्              ।
     सदात्यमष              बलवान्न           श यो           यु े         जेतुं       वासवेनािप              साक्षात ्          ॥१५॥
     सुचेतसौ              बिलनौ             शीयहःतौ                सुिशिक्षतौ              ॅातरौ              फल्गुनेन             ।
     ँयेनौ          यथा           पिक्षपूगाुुजन्तौ             मािीपुऽौ              नेह         ु
                                                                                                क िन्वशेताम ्                  ॥१६॥
     तेषां           म ये            वतर्मानःतरःवी                    धृ         ु
                                                                                 म्नः           पाण्डवानािमहै कः                   ।
     सहामात्यः             सोमकानां           ूबहर् ः       संत्य ात्मा                 पाण्डवानां            जयाय             ॥१७॥
     सहोिषत          रताथ               वयःःथः              शाल्वेयानामिधपो                         वै           िवराटः            ।
     सह       पुऽैः        पाण्डवाथ          च       श        िधि रं
                                                              ु                  भ            इित         ौुतं       मे        ॥१८॥
     अवरु ा           बिलनः              े
                                        ककये यो             महे ंवासा                ॅातरः           प च            सिन्त          ।
      े
     ककये यो               रा यमाका क्षमाणा                      यु ािथर्न ानुवसिन्त                       पाथार्न ्           ॥१९॥
     सव         च          वीराः          पृिथवीपतीनां             समानीताः                पाण्डवाथ               िनिव ाः          ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 45 -                                                      Udyog Parva



     शूरानहं            भि मतः                शृणोिम           ूीत्या             यु ान्संिौतान्धमर्राजम ्                  ॥२०॥
     िगयार्ौया               दगर्िनवािसन
                              ु                          योधाः            पृिथ यां            कलजा
                                                                                               ु                िवशु ाः           ।
     म्ले छा                 नानायुधवीयर्वन्तः               समागताः                पाण्डवाथ              िनिव ाः             ॥२१॥
     पाण् य                 राजािमत              इन्िकल्पो                युिध                  र्
                                                                                         ूवीरै बहु िभः           समेतः            ।
     समागतः                      पाण्डवाथ              महात्मा                लोकूवीरोऽूितवीयर्तेजाः                        ॥२२॥
     अ ं                        र्
                         िोणादजुना ासुदेवात्कृ पा ींमा ेन                                 कृ तं             शृणोिम                ।
     यं      तं        कािंणर्ूितमं              ु ं
                                              ूाहरे क        स      सात्यिकः              पाण्डवाथ          िनिव ः          ॥२३॥
     अपािौता ेिदक षका                                               ूर्
                                                         सव त्साहै भिमपालैः                              समेताः                   ।
     तेषां        म ये               र्
                                  सूयिमवातपन्तं            िौया           वृतं      चेिदपितं              वलन्तम ्          ॥२४॥
     अःतम्भनीयं                   युिध          मन्यमानं              याकषर्तां             ौे तमं             पृिथ याम ्         ।
     सव त्साहं              क्षिऽयाणां           िनहत्य           ूस               कृ ंणःतरसा               ममदर्         ॥२५॥
     यशोमानौ                      वधर्यन्यादवानां                   पुरािभनि छशुपालं                         समीके                ।
     यःय           सव             वधर्यिन्त         ःम         मानं           क षराजूमुखा                  नरे न्िाः        ॥२६॥
     तमस ं                े
                         कशवं             तऽ           मत्वा          सुमीवयु े न                  रथेन          कृ ंणम ्         ।
     संूािवं ेिदपितं                    िवहाय        िसंहं          दृं वा              क्षुिमृगा         इवान्ये         ॥२७॥
     यःतं              ूतीपःतरसा                    ूत्युदीयादाशंसमानो                        ै रथे         वासुदेवम ्            ।
     सोऽशेत              कृ ंणेन              हतः          परासुवार्तेनेवोन्मिथतः                     किणर्कारः             ॥२८॥
     पराबमं                 मे           यदवेदयन्त                तेषामथ                  संजय               े
                                                                                                            कशवःय                 ।
     अनुःमरं ःतःय                  कमार्िण        िवंणोगार्वल्गणे                नािधग छािम                शािन्तम ्        ॥२९॥
     न        जातु               ता शऽुरन्यः           सहे त          येषां        स                  र्
                                                                                              ःयादमणीवृिंणिसंहः                   ।
     ूवेपते            मे           दयं          भयेन            ौुत्वा           कृ ंणावेकरथे             समेतौ            ॥३०॥
     नो           चे    छे त्संगरं            मन्दबुि ःता यां                    सुतो        मे           िवपरीतचेताः             ।
     नो                 ु
                   चेत्क न्संजय                   िनदर् हेतािमन्िािवंणू                    दै त्यसेनां           यथैव             ।
     मतो          िह        मे     शबसमो            धनंजयः          सनातनो               वृिंणवीर              िवंणुः         ॥३१॥
     धमार्रामो                   ॑ीिनषेधःतरःवी                      ु
                                                                   कन्तीपुऽः                  पाण्डवोऽजातशऽुः                     ।
     दय धनेन
      ु                     िनकृ तो           मनःवी            नो          चेत्ब ः
                                                                                ु                 ूदहे ातर्रा ान ्          ॥३२॥
     नाहं              तथा                    र्
                                            जुना ासुदेवा ीमा ािप                        यमयोवार्               िबभेिम             ।
     यथा           राज्ञः          बोधदी ःय              सूत          मन्योरहं             भीततरः              सदै व        ॥३३॥
     अलं           तपोॄ चयण                     यु ः         संकल्पोऽयं                 मानसःतःय                िस येत ्          ।
     तःय          बोधं            संजयाहं        समीके         ःथाने           जानन्भृशमःम्य                   भीतः         ॥३४॥
     स        ग छ                शीयं       ूिहतो          रथेन           पा चालराजःय                   चमूं        परे त्य       ।
     अजातशऽुं             ु
                         कशलं            ःम      पृ छे ः       पुनः        पुनः         ूीितयु ं          वदे ःत्वम ्     ॥३५॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 46 -                                                     Udyog Parva



     जनादर् नं          चािप             समेत्य            तात              महामाऽं                  वीयर्वतामुदारम ्           ।
     अनामयं             म चनेन                      र्
                                             पृ छे धृतरा ः                पाण्डवैः                 शािन्तमीप्सुः            ॥३६॥
     न           तःय           ं
                             िकिच चनं              न           कयार्त्कन्तीपुऽो
                                                                ु      ु                          वासुदेवःय           सूत       ।
         ै
     िूय षामात्मसम                        कृ ंणो               ै
                                                         िव ां षां                कमर्िण             िनत्ययु ः             ॥३७॥
     समानीय                 पाण्डवान्सृ जयां                    जनादर् नं                 युयुधानं           िवराटम ्           ।
     अनामयं            म चनेन               पृ छे ः        सवाःतथा                    िौपदे यां              प च            ॥३८॥
     य       ऽ        ूा कालं             परे यःत्वं             मन्येथा              भारतानां              िहतं       च        ।
     त       ाषेथाः         संजय       राजम ये         न      मूछर्ये न्न                     भवे च          यु म ्         ॥३९॥
                                                         * * *
                                                   २३. वैशंपायन उवाच
                 राज्ञःतु          वचनं               ौुत्वा             धृतरा ःय                    संजयः            ।
                 उपप्ल यं             ययौ               ि ुं             पाण्डवानिमतौजसः                           ॥०१॥
                 स          तु         राजानमासा                    धमार्त्मानं                   युिधि रम ्          ।
                 ूिणपत्य               ततः              पूव              सूतपुऽोऽ यभाषत                        ॥०२॥
     गावल्गिणः                        संजयः                        सूतसूनुरजातशऽुमवदत्ूतीतः                                     ।
     िदं या           राजंःत्वामरोगं              ूपँये          सहायवन्तं                च         महे न्िकल्पम ्          ॥०३॥
     अनामयं            पृ छित                      े
                                          त्वािम्बकयो             वृ ो            राजा            धृतरा ो          मनीषी        ।
     कि च ीमः                ु
                            कशली           पाण्डवा यो             धनंजयःतौ                    च       मािीतनूजौ             ॥०४॥
     कि चत्कृ ंणा                िौपदी            राजपुऽी               सत्योता               वीरप ी               सपुऽा        ।
     मनिःवनी            यऽ        च       वा छिस           त्विम ान्कामान्भारत                       ःविःतकामः             ॥०५॥
                                                        युिधि र उवाच
     गावल्गणे           संजय           ःवागतं             ते        ूीतात्माहं                त्वािभवदािम             सूत       ।
     अनामयं            ूितजाने           तवाहं               ै
                                                       सहानुजः             कशली
                                                                            ु                 चािःम          िव न ्         ॥०६॥
     िचरािददं            ु
                        कशलं           भारतःय                  ौुत्वा            राज्ञः            ु
                                                                                                  करुवृ ःय           सूत        ।
     मन्ये        साक्षा ृ महं         नरे न्िं        दृं वैव           त्वां        संजय           ूीितयोगात ्           ॥०७॥
     िपतामहो            नः            ःथिवरो            मनःवी                महाूाज्ञः                सवर्धम पपन्नः             ।
     स       कौर यः          ु
                            कशली          तात         भींमो        यथापूव            वृि रप्यःय             कि चत ्         ॥०८॥
     कि चिाजा                धृतरा ः            सपुऽो             वैिचऽवीयर्ः                  ु
                                                                                              कशली             महात्मा          ।
     महाराजो            बाि कः              ूाितपेयः               कि चि                ु
                                                                                    ान्कशली              सूतपुऽ             ॥०९॥
     स           सोमद ः           ु
                                 कशली             तात           कि च ू रौवाः                      सत्यसंधः          शल          ।
     िोणः            सपुऽ          कृ प            िवूो          महे ंवासाः                कि चदे तेऽप्यरोगाः               ॥१०॥
     महाूाज्ञाः             सवर्शा ावदाता                     र्ृ
                                                          धनुभतां                  मु यतमाः                 पृिथ याम ्          ।



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 47 -                                                       Udyog Parva



     कि चन्मानं            तात           लभन्त           एते             र्ृ
                                                                     धनुभतः            कि चदे तेऽप्यरोगाः                   ॥११॥
     सव         ु
               करु यः            ःपृहयिन्त          संजय             धनुधरा
                                                                         र्           ये        पृिथ यां        युवानः          ।
     येषां       रा े          िनवसित           दशर्नीयो             महे ंवासः             शीलवान्िोणपुऽः                   ॥१२॥
     वैँयापुऽः            ु
                         कशली             तात            कि चन्महाूाज्ञो                   राजपुऽो            युयुत्सुः         ।
     कण ऽमात्यः            ु
                          कशली           तात       कि चत्सुयोधनो                 यःय           मन्दो        िवधेयः          ॥१३॥
     ि यो         वृ ा           भारतानां          जनन्यो             महानःयो               दासभायार्                 सूत       ।
     व वः       पुऽा       भािगनेया           भिगन्यो          दौिहऽा         वा       कि चदप्य यलीकाः                      ॥१४॥
     कि चिाजा                  ॄा णानां              यथावत्ूवतर्ते                       र्
                                                                                      पूवव ात                 वृि म ्           ।
     कि च ायान्मामकान्धातर्रा ो                         ि जातीनां              संजय                नोपहिन्त               ॥१५॥
     कि चिाजा                   धृतरा ः             सपुऽ               उपेक्षते                ॄा णाितबमान्वै                   ।
     कि चन्न            हे तो रव                ू
                                         वत्मर्भत           उपेक्षते          तेषु         स           न्यूनवृि म ्         ॥१६॥
     एत       योितरु मं             जीवलोके              शु लं          ूजानां              िविहतं            िवधाऽा            ।
     ते चेल्लोभं न िनय छिन्त मन्दाः कृ त्ःनो नाशो भिवता कौरवाणाम ् ॥१७॥
     कि चिाजा                   धृतरा ः             सपुऽो                  ू
                                                                        बुभषते                  वृि ममात्यवग                    ।
     कि चन्न              भेदेन           िजजीिवषिन्त                  सु िपा
                                                                           ू                         ै
                                                                                            द ु र् द किमऽाः                 ॥१८॥
     कि चन्न            पापं      कथयिन्त           तात         ते      पाण्डवानां              ु
                                                                                               करवः          सवर्      एव       ।
     कि च ं वा
          ृ                         ं
                               दःयुसघान्समेतान्ःमरिन्त                   पाथर्ःय               युधां        ूणेतुः          ॥१९॥
     मौव भुजामूिहतान्ःम                         तात                   दोधूयमानेन                            र्
                                                                                                        धनुधरेण                 ।
                        ु
     गाण्डीवमु ान्ःतनिय घोषानिज गान्कि चदनुःमरिन्त                                                                        ॥२०॥
     न           पँयं             ं
                                 किचदहं            पृिथ यां            ौुतं           समं                      र्
                                                                                                       वािधकमजुनेन              ।
     यःयैकषि िनर्िशताःतीआणधाराः                          सुवाससः                संमतो              हःतवापः                  ॥२१॥
     गदापािणभ मसेनःतरःवी                                                       ं
                                                                     ूवेपय शऽुसघाननीके                                          ।
     नागः       ूिभन्न            इव      न वलासु             च बम्यते               कि चदे नं           ःमरिन्त          ॥२२॥
     मािीपुऽः                     सहदे वः                                            ू
                                                               किल गान्समागतानजय न्तकरे                                         ।
     वामेनाःयन्दिक्षणेनैव                यो        वै         महाबलं            कि चदे नं               ःमरिन्त           ॥२३॥
     उ न्नयं              ु
                        नकलः             ूेिषतो          वै          गावल्गणे              संजय             पँयतःते             ।
     िदशं        ूतीचीं           वशमानयन्मे               मािीसुतं            कि चदे नं                ःमरिन्त           ॥२४॥
     अ याभवो                    ै तवने         य              आसी मर्िन्ऽते
                                                                  ु                            घोषयाऽागतानाम ्                  ।
     यऽ            मन्दा शऽुवशं                    ूयातानमोचय ीमसेनो                                   जय                 ॥२५॥
     अहं                 र्
                   प ादजुनम यरक्षं                         मािीपुऽौ                  भीमसेन                    चबे              ।
                   ं
     गाण्डीवभृ छऽुसघानुदःय                         ःवःत्यागमत्कि चदे नं                           ःमरिन्त                 ॥२६॥
     न        कमर्णा                   े
                                साधुनैकन            नूनं         कतु          श यं              भवतीह           संजय            ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 48 -                                                      Udyog Parva



     सवार्त्मना         प रजेतुं        वयं          चेन्न  श नुमो                     धृतरा ःय               पुऽम ्        ॥२७॥
                                                         * * *
                                                     २४. संजय उवाच
     यथाहर् से         पाण्डव          त थैव                ु
                                                           क न्करुौे
                                                                ु                      जनं            च           पृ छिस          ।
     अनामयाःतात                मनिःवनःते                    ु
                                                           करुौे ान्पृ छिस                  पाथर्         यांःत्वम ्          ॥०१॥
     सन्त्येव      वृ ाः       साधवो          धातर्रा े          सन्त्येव          पापाः      पाण्डव        तःय         िवि       ।
     द ाििपो ािप               िह           धातर्रा ः             ु
                                                                 कतो             दायाँल्लोपये ॄा णानाम ्                    ॥०२॥
       ु
     य ंमाकं              वतर्तेऽसौ            न            धम्यर्मिग्धेषु
                                                                    ु                       िग्धव न्न
                                                                                             ु                      साधु          ।
     िमऽीु ःया तरा ः
               ृ                              सपुऽो                  युंमािन् षन्साधुव ृ ानसाधुः                            ॥०३॥
     न        चानुजानाित             भृशं       च          तप्यते           शोचत्यन्तः               ःथिवरोऽजातशऽो                ।
     शृणोित        िह        ॄा णानां           समेत्य             िमऽिोहः                े
                                                                                      पातक यो              गरीयान ्         ॥०४॥
     ःमरिन्त          तु यं         नरदे व       संगमे            यु े       च        िजंणो               युधां     ूणेतुः        ।
     समुत्कृ े          दन्दिभश खश दे
                         ु ु                               गदापािणं                 भीमसेनं            ःमरिन्त              ॥०५॥
     मािीसुतौ           चािप         रणािजम ये                   सवार्       िदशः            संपतन्तौ             ःमरिन्त         ।
     सेनां        वषर्न्तौ           शरवषरजॐं                  महारथौ               समरे             दंूकम्प्यौ
                                                                                                      ु                       ॥०६॥
     न        त्वेव        मन्ये            पुरुषःय              राजन्ननागतं                ज्ञायते         य िवंयम ्             ।
     त्वं     चेिदमं         सवर्धम पपन्नः              ूा ः               लेशं       पाण्डव          कृ ल पम ्             ॥०७॥
     त्वमेवैतत्सवर्मत                        भूयः                      ु
                                                                   समीकयार्ः                      ूज्ञयाजातशऽो                    ।
     न       कामाथ         संत्यजेयुिहर्        धम          पाण्डोः          सुताः         सवर्      एवेन्िकल्पाः           ॥०८॥
     त्वमेवैतत्ूज्ञयाजातशऽो                     शमं                  ु
                                                                    कयार्             येन             शमार्प्नुयुःते              ।
     धातर्रा ाः       पाण्डवाः         सृ जया               ये       चाप्यन्ये         पािथर्वाः          संिनिव ाः           ॥०९॥
     यन्माॄवी तरा ो
              ृ                        िनशायामजातशऽो                               वचनं              िपता              ते         ।
     सहामात्यः            सहपुऽ               राजन्समेत्य   तां   वाचिममां                                  िनबोध             ॥१०॥
                                                       * * *
                                                 २५. युिधि र उवाच
     समागताः              पाण्डवाः            सृ जया                     जनादर् नो           युयुधानो             िवराटः          ।
     य े          वा यं         धृतरा ानुिश ं                    गावल्गणे              ॄूिह           तत्सूतपुऽ               ॥०१॥
                                                           संजय उवाच
     अजातशऽुं              च          वृकोदरं              च             धनंजयं              मािवतीसुतौ                 च         ।
     आमन्ऽये            वासुदेवं        च          शौ रं           युयुधानं           चेिकतानं             िवराटम ्         ॥०२॥
     पा चालानामिधपं                   चैव           वृ ं           धृ       म्नं
                                                                            ु              पाषर्तं         याज्ञसेिनम ्           ।
     सव       वाचं           ु
                          शृणतेमां          मदीयां         वआयािम             यां                     ु
                                                                                           भूितिम छन्क णाम ्                ॥०३॥



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                              - 49 -                                                       Udyog Parva



     शमं                  राजा               धृतरा ोऽिभनन्दन्नयोजय वरमाणो                                     रथं             मे          ।
     सॅातृपुऽःवजनःय                                राज्ञःतिोचतां                    पाण्डवानां               शमोऽःतु               ॥०४॥
     सवधर्मः                    समुपेताः              ःथ            पाथार्ः              ूःथानेन              मादर् वेनाजर्वेन            ।
     जाताः            ु
                     कले              अनृशंसा         वदान्या            ॑ीिनषेधाः                कमर्णां         िन यज्ञाः        ॥०५॥
     न       यु यते               कमर्        युंमासु           हीनं       स वं              िह      वःतादृशं          भीमसेनाः           ।
     उ ासते                       जनिबन्दव
                                         ु             ु
                                                      छ ले               व े              य वेित्किल्बषं                वः         ॥०६॥
     सवर्क्षयो                 दृँयते          यऽ              कृ त्ःनः             पापोदयो                िनरयोऽभावसंःथः                 ।
           ु
     कःतत्कयार् जातु                        कमर्        ूजानन्पराजयो                      यऽ          समो             जय           ॥०७॥
     ते    वै        धन्या            यैः     कृ तं       ज्ञाितकाय           ये        वः        पुऽाः     सु दो       बान्धवा           ।
        ु
     उपब ं           जीिवतं             संत्यजेयुःततः               क णां
                                                                     ु                  िनयतो        वै      भवः       ःयात ्      ॥०८॥
     ते              ु
                चेत्क ननुशाःय                       ःथ          पाथार्         िननीय                सवार्िन् षतो           िनगृ           ।
     समं        वःत जीिवतं                    मृत्युना          ःया       जीव वं               ज्ञाितवधे          न     साधु       ॥०९॥
     को                   ेव           युंमान्सह                    े
                                                                   कशवेन                 सचेिकतानान्पाषर्तबाहगु ान ्
                                                                                                             ु                            ।
     ससात्यक िन्वषहे त                         ूजेतुं              ल वािप                    दे वान्सिचवान्सहे न्िान ्                ॥१०॥
     को              वा                 ु
                                       क न्िोणभींमािभगु ान त्थाम्ना                                        शल्यकृ पािदिभ                  ।
     रणे              ूसोढंु                 िवषहे त                राजुाधेयगु ान्सह                         भूिमपालैः                ॥११॥
     मह लं                धातर्रा ःय                राज्ञः          को             वै         श ो            हन्तुमक्षीयमाणः              ।
     सोऽहं           जये          चैव        पराजये            च     िनःौेयसं                नािधग छािम                 ं
                                                                                                                      िकिचत ्         ॥१२॥
     कथं         िह             नीचा         इव             ु
                                                        दौंकलेया            िनधर्मार्थ              कमर्       ु
                                                                                                              कयुर्          पाथार्ः      ।
     सोऽहं           ूसा                ूणतो          वासुदेवं           पा चालानामिधपं                     चैव        वृ म ्      ॥१३॥
     कृ ता जिलः                  शरणं          वः         ूप े         कथं              ःविःत                   ु
                                                                                                          ःयात्करुसृ जयानाम ्             ।
     न          ेव        ते      वचनं        वासुदेवो         धनंजयो              वा      जातु         ं
                                                                                                      िकिचन्न           ु
                                                                                                                       कयार्त ्    ॥१४॥
     ूाणानादौ                         या यमानः                      ु
                                                                   कतोऽन्यदे ति              न्साधनाथ                 ॄवीिम               ।
     एतिाज्ञो              भींमपुरोगमःय                      मतं  य ः    शािन्त रहो मा                                ःयात ्       ॥१५॥
                                                                * * *
                                                           २६. युिधि र उवाच
     कां        नु             वाचं         संजय          मे        शृणोिष              यु ै िषणीं          येन       यु ाि भेिष          ।
     अयु ं           वै         तात          यु ा रीयः             कःतल्ल वा                   जातु         यु येत         सूत        ॥०१॥
       ु
     अकवर्त ेत्पुरुषःय                       संजय            िस येत्संकल्पो                   मनसा           यं        यिम छे त ्         ।
     न          कमर्               ु
                                  कयार्ि िदतं                  ममैतदन्यऽ                  यु ा हु            यल्लघीयः              ॥०२॥
      ु
     कतो             यु ं             जातु          नरः            ूजानन्को                  दै वश ोऽिभवृणीत                 यु म ्       ।
     सुखैिषणः              कमर्         ु
                                       कवर्िन्त       पाथार्        धमार्दहीनं            य च         लोकःय           प यम ्       ॥०३॥



                                                          www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 50 -                                                      Udyog Parva



     कम दयं             सुखमाशंसमानः                  कृ लोपायं                   त वतः            कमर्         दःखम ्
                                                                                                                 ु                ।
     सुखूेप्सुिवर्िजघांसु                दःखं
                                          ु                  य            इिन्ियाणां               ूीितवशानुगामी                  ।
     कामािभ या              ःवशरीरं           दनोित
                                               ु                 यया         ूयु ोऽनुकरोित                 दःखम ्
                                                                                                            ु                 ॥०४॥
     यथे यमानःय                 सिम तेजसो                    भूयो             बलं           वधर्ते           पावकःय               ।
     कामाथर्लाभेन              तथैव            भूयो               न           तृप्यते             सिपर्षेवािग्न र ः               ।
     संपँयेमं           भोगचयं            महान्तं                              र्
                                                                      सहाःमािभधृतरा ःय                     राज्ञः         ॥०५॥
     नाौेयसामी रो                    िवमहाणां                नाौेयसां                 गीतश दं                शृणोित               ।
     नाौेयसः              सेवते           माल्यगन्धान्न                       चाप्यौेयांःयनुलेपनािन                           ॥०६॥
     नाौेयसः                ूावरान यवःते                         कथं                                 ु
                                                                                   त्वःमान्संूणुदेत्करु यः                        ।
     अऽैव        च        ःयादवधूय              एष           कामः             शरीरे              दयं       दनोित
                                                                                                            ु                 ॥०७॥
     ःवयं        राजा         िवषमःथः               परे षु        सामः यमिन्व छित                        तन्न         साधु        ।
     यथात्मनः            पँयित           वृ मेव                  तथा         परे षामिप              सोऽ युपैित                ॥०८॥
     आसन्नमिग्नं               तु        िनदाघकाले                     गम्भीरकक्षे               गहने         िवसृ य              ।
     यथा         वृ ं         वायुवशेन              शोचेत्क्षेमं                ु ु
                                                                             मुमक्षः             िशिशर यपाये                  ॥०९॥
     ूा ै य             धृतरा ोऽ              राजा           लालप्यते               संजय               कःय           हे तोः       ।
     ूगृ           ु र्
                  दबुि मनाजर्वे               रतं        पुऽं             मन्दं       मूढममिन्ऽणं                तु           ॥१०॥
     अना ः              सन्ना तमःय                     वाचं                सुयोधनो                िवदरःयावमन्य
                                                                                                     ु                            ।
     सुतःय           राजा           धृतरा ः          िूयैषी               संबु यमानो              िवशतेऽधमर्मेव               ॥११॥
     मेधािवनं               थर्कामं        ु
                                          क णां                   बहौुतं
                                                                    ु               वािग्मनं              शीलवन्तम ्              ।
     सूत        राजा        धृतरा ः            ु
                                              करु यो             न         सोऽःमरि दरं
                                                                                    ु                  पुऽकाम्यात ्           ॥१२॥
     मान नःय                 आत्मकामःय                       चेंय ः               संरिम्भण ाथर्धमार्ितगःय                         ।
     दभार्िषणो
      ु                  मन्युवशानुगःय                   कामात्मनो                  द ु र् दो          भावनःय                 ॥१३॥
     अनेयःयाौेयसो                      दीघर्मन्योिमर्ऽिहः
                                                       ु                           संजय                   पापबु े ः               ।
      सुतःय          राजा           धृतरा ः          िूयैषी               ूपँयमानः               ूजहा मर्कामौ                 ॥१४॥
     तदै व        मे         संजय             दी यतोऽभून्नो                        ु
                                                                              चेत्क नागतः                  ःयादभावः               ।
     का यां       वाचं        िवदरो
                                 ु        भाषमाणो                     न     िवन्दते         धृतरा ात्ूशंसाम ्                 ॥१५॥
         ु र्
     क्ष यदा            अन्ववतर्न्त            बुि ं             कृ लं              ु
                                                                                   क न्न               तदा याजगाम                 ।
     यावत्ूज्ञामन्ववतर्न्त                    तःय                     ताव ेषां                             ू
                                                                                                रा वृि बर्भव                  ॥१६॥
     तदथर्लु धःय             िनबोध            मेऽ                ये        मिन्ऽणो              धातर्रा ःय            सूत         ।
     दःशासनः
      ु                  शकिनः
                           ु             सूतपुऽो             गावल्गणे               पँय             संमोहमःय                  ॥१७॥
     सोऽहं       न       पँयािम         परीक्षमाणः                कथं        ःविःत                    ु
                                                                                                ःयात्करुसृ जयानाम ्               ।
     आ ै य               धृतरा ः          परे यः                  ूोािजते              िवदरे
                                                                                          ु              दीघर्दृ ौ            ॥१८॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 51 -                                                           Udyog Parva



     आशंसते               वै        धृतरा ः                सपुऽो             महारा यमसप ं                         पृिथ याम ्            ।
     तिःम शमः                   े
                               कवलं        नोपल यो                अत्यासन्नं                म तं          मन्यतेऽथर्म ्             ॥१९॥
     य त्कण                     मन्यते                पारणीयं                  यु े                           र्
                                                                                                  गृहीतायुधमजुनेन                       ।
     आसं           यु ािन          पुरा      महािन्त             कथं          कण               नाभव        ीप      एषाम ्         ॥२०॥
     कणर्              जानाित              सुयोधन                      िोण                  जानाित               िपतामह                 ।
     अन्ये         च       ये       ु
                                   करवःतऽ                सिन्त                र्
                                                                         यथाजुनान्नाःत्यपरो                          र्
                                                                                                                 धनुधरः             ॥२१॥
     जानन्त्येते            ु
                           करवः           सवर्        एव          ये        चाप्यन्ये             भूिमपालाः             समेताः          ।
     दय धनं
      ु                        चापराधे                चरन्तम रं दमे                         फल्गुनेऽिव माने                      ॥२२॥
     तेनाथर्ब ं           मन्यते           धातर्रा ः            श यं               हतु          पाण्डवानां             ममत्वम ्         ।
     िकरीिटना              तालमाऽायुधेन                    त े िदना                संयुगं         तऽ             गत्वा           ॥२३॥
     गाण्डीविवःफा रतश दमाजावशृण्वाना                                           धातर्रा ा                        िीयन्ते                 ।
      ु
     ब ःय               चे ीमसेनःय                  वेगात्सुयोधनो                     मन्यते              िस मथर्म ्             ॥२४॥
     इन्िोऽप्येतन्नोत्सहे ात                         र्
                                                  हतुमै य                    नो                जीवित              भीमसेने               ।
     धनंजये              ु
                       नकले           चैव          सूत            तथा              वीरे         सहदे वे          मदीये           ॥२५॥
     स        चेदेतां           ूितप ेत            बुि ं          वृ ो             राजा          सह         पुऽेण           सूत         ।
     एवं       रणे             पाण्डवकोपदग्धा               न           नँयेयः
                                                                             ु                 संजय         धातर्रा ाः            ॥२६॥
     जानािस             त्वं        लेशमःमासु                 वृ ं          त्वां         पूजयन्संजयाहं                 क्षमेयम ्       ।
     य चाःमाकं                        ूर्
                                कौरवैभतपूव             या              नो                    र्
                                                                                    वृि धार्तरा े           तदासीत ्             ॥२७॥
     अ ािप          त ऽ           तथैव           वतर्तां        शािन्तं             गिमंयािम              यथा          त्वमात्थ         ।
     इन्िूःथे            भवतु         ममैव            रा यं  सुयोधनो य छतु                                 भारता यः              ॥२८॥
                                                           * * *
                                                       २७. संजय उवाच
     धम       िनत्या            पाण्डव      ते        िवचे ा           लोके          ौुता        दृँयते          चािप        पाथर्      ।
     महाॐावं           जीिवतं       चाप्यिनत्यं            संपँय            त्वं      पाण्डव          मा        िवनीनशः             ॥०१॥
     न          चे ागं                 ु
                                      करवोऽन्यऽ                   यु ात्ूय छन्ते                      तु यमजातशऽो                       ।
     भैक्षचयार्मन्धकवृिंणरा ये                    ौेयो          मन्ये          न          तु      यु े न         रा यम ्          ॥०२॥
     अल्पकालं              जीिवतं           यन्मनुंये              महाॐावं                िनत्यदःखं
                                                                                                ु                 चलं         च         ।
     भूय           त यसो              नानु पं           तःमात्पापं                  पाण्डव          मा           ूसाष ः           ॥०३॥
     कामा          मनुंयं          ूसजन्त                एव            धमर्ःय             ये       िव नमूलं               नरे न्ि       ।
     पूव           नरःतान्धृितमािन्विन नँल्लोके                              ूशंसां               लभतेऽनव ाम ्                   ॥०४॥
     िनबन्धनी                       ृ
                                थर्तंणेह           पाथर्          तामेषतो                   बा यते              धमर्        एव          ।
     धम       तु        यः       ूवृणीते          स        बु ः        कामे          गृ ो        हीयतेऽथार्नुरोधात ्             ॥०५॥



                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 52 -                                                             Udyog Parva



     धम          कृ त्वा            कमर्णां        तात           मु यं               महाूतापः                  सिवतेव              भाित       ।
     हानेन          धमर्ःय               महीमपीमां              ल वा                 नरः           सीदित            पापबुि ः              ॥०६॥
     वेदोऽधीत             रतं             ॄ चय                  यज्ञै र ं                    ॄा णे य                         द म्             ।
     परं       ःथानं              मन्यमानेन          भूय            आत्मा              द ो          वषर्पूगं          सुखे यः          ॥०७॥
     सुखिूये                 सेवमानोऽितवेलं                योगा यासे                   यो            न          करोित              कमर्       ।
     िव क्षये                हीनसुखोऽितवेलं                     दःखं
                                                                 ु                   शेते               कामवेगूणुन्नः                     ॥०८॥
     एवं           पुनरथर्चयार्ूस ो                    िहत्वा                   धम                 यः          ूकरोत्यधमर्म ्                 ।
     अौ धत्परलोकाय                        मूढो       िहत्वा             दे हं          तप्यते             ूेत्य        मन्दः              ॥०९॥
     न        कमर्णां             िवूणाशोऽःत्यमुऽ                   पुण्यानां               वाप्यथ             वा      पापकानाम ्             ।
     पूव               र्
                    कतुगर् छित                    पुण्यपापं               प ा वेतदनुयात्येव                            कतार्              ॥१०॥
     न्यायोपेतं                   ॄा णे यो                 यदन्नं                ौ ापूतं                  गन्धरसोपपन्नम ्                     ।
     अन्वाहायषू मदिक्षणेषु                         तथा पं                  कमर्                    िव यायते                 ते            ॥११॥
     इह        क्षेऽे        िबयते         पाथर्      काय           न           वै           ं
                                                                                           िकिचि          ते        ूेत्य        कायर्म ्     ।
     कृ तं       त्वया             पारलो यं          च           काय            पुण्यं             महत्सि रनुूशःतम ्                      ॥१२॥
     जहाित              मृत्युं      च      जरां          भयं        च          न           क्षुित्पपासे        मनस ािूयािण                   ।
     न        कतर् यं             िव ते       तऽ          िकं        िचदन्यऽ                  वै        इिन्ियूीणनाथार्त ्                ॥१३॥
     एवं पं                  कमर्फलं              नरे न्ि            माऽावता                            दयःय                िूयेण             ।
     स        बोधजं               पाण्डव         हषर्जं         च        लोकावुभौ                   मा         ूहासीि राय                 ॥१४॥
     अन्तं          गत्वा            कमर्णां         या           ूशंसा               सत्यं              दम ाजर्वमानृशंःयम ्                  ।
     अ मेधो                  राजसूयःतथे ः                 पापःयान्तं                  कमर्णो              मा          पुनगार्ः            ॥१५॥
     त चेदेवं                दे श पेण            पाथार्ः         क रंय वं                      कमर्            पापं           िचराय           ।
     िनवस वं                    वषर्पूगान्वनेषु           दःखं
                                                           ु              वासं                पाण्डवा               धमर्हेतोः             ॥१६॥
     अूो ये                  योजियत्वा              पुरःतादात्माधीनं                          य लं             ते           तदासीत ्          ।
     िनत्यं             पा चालाः            सिचवाःतवेमे                  जनादर् नो                  युयुधान                 वीरः          ॥१७॥
     मत्ःयो               राजा            रु मरथः               सपुऽः            ूहा रिभः                  सह           पुऽैिवर्राटः          ।
     राजान                 ये       िविजताः          पुरःता वामेव                     ते           संौयेयुः           समःताः              ॥१८॥
     महासहायः                       ूतपन्बलःथः                         पुरःकृ तो                                  र्
                                                                                                        वासुदेवाजुना याम ्                    ।
     वरान्हिनंयिन् षतो                      र गम ये                 यनेंयथा                    धातर्रा ःय               दपर्म ्           ॥१९॥
     बलं          कःमा धर्ियत्वा                    परःय               िनजान्कःमात्कशर्ियत्वा                               सहायान ्          ।
     िनरुंय               कःमा षर्पूगान्वनेषु                   युयुत्ससे                   पाण्डव             हीनकालम ्                  ॥२०॥
     अूज्ञो             वा         पाण्डव          यु यमानो               अधमर्ज्ञो                 वा         भूितपथा           यपैित        ।
     ूज्ञावान्वा                बु यमानोऽिप               धम           संरम्भा ा                   सोऽिप            भूतेरपैित             ॥२१॥


                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                              - 53 -                                                               Udyog Parva



     नाधम              ते         धीयते              पाथर्       बुि नर्             संरम्भात्कमर्                  चकथर्              पापम ्      ।
     अ ा         िकं         तत्कारणं            यःय           हे तोः       ूज्ञािवरु ं               कमर्        िचक षर्सीदम ्               ॥२२॥
     अ यािधजं                       ु ं
                                  कटक                   शीषर्रोगं            यशोमुषं                   पापफलोदयं                         च         ।
     सतां        पेयं            यन्न         िपबन्त्यसन्तो              मन्युं           महाराज             िपब          ूशाम्य              ॥२३॥
     पापानुबन्धं             को          नु     तं       कामयेत            क्षमैव          ते          यायसी              नोत           भोगाः      ।
     यऽ         भींमः            शांतनवो             हतः       ःया ऽ           िोणः             सहपुऽो            हतः           ःयात ्        ॥२४॥
     कृ पः         शल्यः                   सौमदि िवर्कण                     िविवंशितः                   कणर्दय धनौ
                                                                                                             ु                            च        ।
     एतान्हत्वा                  क दृशं              तत्सुखं            ःया ि न्दे थाःतदनुॄूिह                                 पाथर्          ॥२५॥
     ल वापीमां                   पृिथवीं        सागरान्तां              जरामृत्यू               नैव          िह        त्वं        ूज ाः           ।
     िूयािूये                सुखदःखे
                                 ु                  च         राजन्नेवं           िव ान्नैव                  यु ं           ु
                                                                                                                           करुंव              ॥२६॥
     अमात्यानां                  यिद          कामःय                 हे तोरे वंयु ं           कमर्            िचक षर्िस                  त्वम ्     ।
     अपाबमेः                संूदाय            ःवमे यो           मा गाःत्वं वै                            दे वयानात्पथोऽ                       ॥२७॥
                                                                  * * *
                                                             २८. युिधि र उवाच
     असंशयं                  संजय               सत्यमेत म                      वरः                कमर्णां                 य वमात्थ                 ।
     ज्ञात्वा      तु            मां      संजय            गहर् येःत्वं       यिद            धम           य धम                  चरािम          ॥०१॥
     यऽाधम                       धमर् पािण                   िबॅ मर्ः                 कृ त्ःनो                 दृँयतेऽधमर् पः                      ।
     तथा          धम                   धारयन्धमर् पं             िव ांसःतं                  संूपँयिन्त                    बु      या          ॥०२॥
     एवमेतावापिद                           िल गमेत मार्धम                                 वृि िनत्यौ                      भजेताम ्                 ।
     आ ं         िल गं                 यःय          तःय         ूमाणमाप म                        संजय             तं       िनबोध              ॥०३॥
     लु ायां                तु           ूकृ तौ               येन           कमर्                िनंपादये त्परीप्सेि हीनः                           ।
     ूकृ ितःथ ापिद                        वतर्मान              उभौ            ग                  भवतः                  संजयैतौ                ॥०४॥
     अिवलोपिम छतां                            ॄा णानां                  ूायि          ं           िविहतं                   यि धाऽा                 ।
     आप थाकमर्सु                               वतर्मानािन्वकमर्ःथान्संजय                                      गहर् येत                        ॥०५॥
     मनीिषणां                    त विव छे दनाय                      िवधीयते                 सत्सु                 वृि ः            सदै व           ।
     अॄा णाः                सिन्त        तु     ये       न     वै ाः सव छे दं                    साधु         मन्येत            ते यः         ॥०६॥
     तदथार्       नः             िपतरो         ये        च      पूव       िपतामहा                ये      च          ते यः              परे ऽन्ये   ।
     ूज्ञैिषणो          ये       च      िह     कमर्          चबनार्ःत्यन्ततो
                                                               ु                           नािःत             नाःतीित             मन्ये        ॥०७॥
          ं
     यित्किचदे ति                मःयां               पृिथ यां               य े वानां                  िऽदशानां                    परऽ             ।
     ूाजापत्यं               िऽिदवं            ॄ लोकं               नाधमर्तः               संजय              कामये               तत ्         ॥०८॥
     धम रः                    ु
                             कशलो                    नीितमां ाप्युपािसता                          ॄा णानां                       मनीषी             ।
               ै
     नानािवधां व                        महाबलां                     राजन्यभोजाननुशािःत                                 कृ ंणः                 ॥०९॥



                                                           www.swargarohan.org
Mahabharata                                                               - 54 -                                                    Udyog Parva



     यिद                हं       िवसृजन्ःयामग                         यु यमानो               यिद            ज ां          ःवधमर्म ्     ।
     महायशाः                            े
                                       कशवःत ॄवीतु                               वासुदेवःतूभयोरथर्कामः                              ॥१०॥
     शैनेया             िह           चैऽका ान्धका                     वांणयभोजाः                      ु
                                                                                                   कौकराः            सृ जया             ।
     उपासीना                  वासुदेवःय               बुि ं          िनगृ              शऽून्सु दो             नन्दयिन्त             ॥११॥
     वृंण्यन्धका                      ु
                                      मसेनादयो                वै          कृ ंणूणीताः                सवर्          एवेन्िकल्पाः         ।
     मनिःवनः                    सत्यपराबमा                          महाबला              यादवा                भोगवन्तः               ॥१२॥
     काँयो              बॅुः          िौयमु मां               गतो             ल वा            कृ ंणं         ॅातरमीिशतारम ्             ।
     यःमै          कामान्वषर्ित                 वासुदेवो            मींमात्यये               मेघ       इव          ूजा यः           ॥१३॥
     ईदृशोऽयं                  े
                              कशवःतात                 भूयो           िव ो              ेनं         कमर्णां           िन यज्ञम ्         ।
     िूय                नः           साधुतम                कृ ंणो    नाितबमे                       वचनं         े
                                                                                                               कशवःय                ॥१४॥
                                                                * * *
                                                            २९. वासुदेव उवाच
     अिवनाशं                   संजय             पाण्डवानािम छाम्यहं                          भूितमेषां             िूयं        च        ।
     तथा           राज्ञो            धृतरा ःय                 सूत          सदाशंसे             बहपुऽःय
                                                                                                 ु                   वृि म ्        ॥०१॥
     कामो          िह           मे      संजय              िनत्यमेव            नान्य ॄूयां            तान्ूित          शाम्यतेित         ।
     राज्ञ              िह                   ृ
                                     िूयमेत छणोिम                    मन्ये         चैतत्पाण्डवानां                 समथर्म ्         ॥०२॥
     सुदंकर ाऽ
        ु                            शमो             िह            नूनं         ूदिशर्तः             संजय             पाण्डवेन          ।
     यिःमन्गृ ो                 धृतरा ः          सपुऽः             कःमादे षां          कलहो            नाऽ          मू छत ्         ॥०३॥
     त वं               धम              िवचरन्संजयेह                      म                  जानािस            युिधि रा च               ।
     अथो           कःमात्संजय                    पाण्डवःय                 उत्सािहनः             पूरयतः             ःवकमर्           ॥०४॥
     यथा यातमावसतः                                ु ु
                                                 कटम्बं                   पुराकल्पात्साधु                    िवलोपमात्थ                 ।
     अिःमिन्वधौ                      वतर्माने             यथावद ु चावचा                 मतयो                ॄा णानाम ्              ॥०५॥
     कमर्णाहः
            ु                  िसि मेके              परऽ             िहत्वा           कमर्           िव या            िसि मेके          ।
     नाभु जानो                  भआयभो यःय                     तृप्येि         ानपीह          िविदतं          ॄा णानाम ्             ॥०५॥
     या       वै             िव ाः      साधयन्तीह                  कमर्        तासां         फलं        िव ते         नेतरासाम ्        ।
     तऽेह          वै          दृ फलं           तु        कमर्        पीत्वोदकं              शाम्यित           तृंणयातर्ः           ॥०६॥
     सोऽयं               िविधिवर्िहतः                कमर्णैव               त तर्ते            संजय             तऽ            कमर्       ।
     तऽ       योऽन्यत्कमर्णः                    साधु          मन्येन्मोघं             तःय          लिपतं           दबर्लःय
                                                                                                                    ु               ॥०७॥
     कमर्णामी                  भािन्त           दे वाः             परऽ         कमर्णवेह
                                                                                    ै                प्लवते           मात र ा           ।
     अहोराऽे                             ै
                              िवदधत्कमर्णव                    अतिन्ितो                  िनत्यमुदेित                    र्
                                                                                                                    सूयः            ॥०८॥
     मासाधर्मासानथ                              नक्षऽयोगानतिन्ित न्िमा                                       अ युपैित                   ।
     अतिन्ितो                  दहते        जातवेदाः                सिम यमानः                  कमर्           ु
                                                                                                            कवर्न्ूजा यः            ॥०९॥



                                                          www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 55 -                                                       Udyog Parva



     अतिन्िता              भारिममं            महान्तं              िबभितर्             दे वी        पृिथवी            बलेन          ।
     अतिन्िताः             शीयमपो            वहिन्त           संतपर्यन्त्यः                       ू
                                                                                             सवर्भतािन            न ः           ॥१०॥
     अतिन्ितो               वषर्ित          भू रतेजाः               संनादयन्नन्त रक्षं                     िदवं           च         ।
     अतिन्ितो                ॄ चय                  चचार              ौे त्विम छन्बलिभ े वतानाम ्                                 ॥११॥
     िहत्वा      सुखं         मनस                  िूयािण           तेन         शबः             कमर्णा          ौैं यमाप            ।
     सत्यं       धम           पालयन्नूम ो                    दमं          ितितक्षां            समतां           िूयं         च       ।
     एतािन            सवार्ण्युपसेवमानो                 दे वरा यं               मघवान्ूाप                  मु यम ्              ॥१२॥
     बृहःपितॄर् चय                   चचार               समािहतः                      संिशतात्मा                 यथावत ्             ।
     िहत्वा        सुखं           ूितरु येिन्ियािण                  तेन            दे वानामगम ौरवं                  सः          ॥१३॥
     नक्षऽािण             कमर्णामुऽ            भािन्त              रुिािदत्या                  वसवोऽथािप               िव े         ।
     यमो          राजा               वैौवणः              ु
                                                        कबेरो                गन्धवर्यक्षाप्सरस                       शुॅाः          ।
     ॄ चय           वेदिव ाः            िबया              िनषेवमाणा                   मुनयोऽमुऽ                भािन्त           ॥१४॥
     जानिन्नमं             सवर्लोकःय               धम         ॄा णानां                 क्षिऽयाणां           िवशां           च       ।
     स        कःमा वं          जानतां              ज्ञानवान्सन् याय छसे                        संजय        कौरवाथ               ॥१५॥
     आम्नायेषु             िनत्यसंयोगमःय                     तथा मेधे                  राजसूये             च          िवि           ।
     संयु यते             धनुषा        वमर्णा           च           हःतऽाणै                  रथश ै                भूयः          ॥१६॥
     ते            चेिदमे                  कौरवाणामुपायमिधग छे युरवधेनैव                                        पाथार्ः             ।
     धमर्ऽाणं         पुण्यमेषां           कृ तं       ःयादाय                 वृ े          भीमसेनं            िनगृ             ॥१७॥
     ते        चेित्प ये             कमर्िण            वतर्माना               आप ेरिन्द वशेन                        मृत्युम ्       ।
     यथाश त्या             पूरयन्तः          ःवकमर्           तदप्येषां              िनधनं          ःयात्ूशःतम ्                ॥१८॥
     उताहो         त्वं       मन्यसे               सवर्मेव         राज्ञां           यु े        वतर्ते        धमर्तन्ऽम ्          ।
     अयु े       वा         वतर्ते         धमर्तन्ऽं          तथैव            ते        वाचिममां            शृणोिम              ॥१९॥
          र्
     चातुवण्यर्ःय           ूथमं           िवभागमवेआय                  त्वं          संजय           ःवं         च         कमर्      ।
     िनशम्याथो            पाण्डवानां       ःवकमर् ूशंस                 वा       िनन्द          वा     या       मितःते           ॥२०॥
     अधीयीत                ॄा णोऽथो                   यजेत                द ािदया ीथर्मु यािन                         चैव           ।
     अ यापये ाजये चािप                        या यान्ूितमहान्वा                             िविदतान्ूती छे त ्                  ॥२१॥
     तथा        राजन्यो           रक्षणं       वै       ूजानां            कृ त्वा            धमणाूम ोऽथ                   द वा      ।
     यज्ञै रं वा             सवर्वेदानधीत्य                  दारान्कृ त्वा                  पुण्यकृ दावसे हान ्
                                                                                                          ृ                     ॥२२॥
     वैँयोऽधीत्य                     कृ िषगोरक्षपण्यैिवर् ं                           िचन्वन्पालयन्नूम ः                            ।
     िूयं           ु
                   कवर्न्ॄा णक्षिऽयाणां                       धमर्शीलः                      पुण्यकृ दावसे हान ्
                                                                                                          ृ                     ॥२३॥
     प रचयार्          वन्दनं           ॄा णानां               नाधीयीत                      ूितिष ोऽःय                यज्ञः         ।
     िनत्योित्थतो            भूतयेऽतिन्ितः              ःयादे ष              ःमृतः            शूिधमर्ः         पुराणः           ॥२४॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 56 -                                                        Udyog Parva



     एताुाजा                          पालयन्नूम ो                               िनयोजयन्सवर्वणार्न्ःवधम                                  ।
     अकामात्मा                 समवृि ः                ूजासु            नाधािमर्काननुरु येत                         कामान ्           ॥२५॥
     ौेयांःतःमा िद                          िव ेत                कि दिभज्ञातः                          सवर्धम पपन्नः                     ।
     स        तं          द ु मनुिशंयात्ूजानन्न                        चे ृ येिदित              तिःमन्न               साधु           ॥२६॥
     यदा                  गृ येत्परभूिमं                       नृशंसो                   िविधूकोपा लमाददानः                               ।
     ततो           राज्ञां           भिवता            यु मेत ऽ                जातं             वमर्          श ं          धनु            ।
     इन्िे णेदं           दःयुवधाय               कमर्          उत्पािदतं               वमर्           श ं           धनु              ॥२७॥
     ःतेनो            हरे ऽ            धनं              दृ ः           ूस              वा          यऽ          हरे त         दृ ः        ।
     उभौ          ग            भवतः             संजयैतौ          िकं         वै        पृथ त्वं          धृतरा ःय               पुऽे     ।
     योऽयं            लोभान्मन्यते                    धमर्मेतं          यिम छते                    मन्युवशानुगामी                    ॥२८॥
     भागः             पुनः            पाण्डवानां              िनिव ःतं                 नोऽकःमादाददीरन्परे                       वै       ।
     अिःमन्पदे               यु यतां            नो      वधोऽिप               ा यः             िप यः          पररा याि िश ः               ।
     एतान्धमार्न्कौरवाणां                       पुराणानाचक्षीथाः                       संजय             रा यम ये                     ॥२९॥
     ये       ते          मन्दा             मृत्युवशािभपन्नाः                 समानीता                 धातर्रा ेण             मूढाः       ।
     इदं      पुनः           कमर्          पापीय        एव          सभाम ये             पँय           वृ ं          ु
                                                                                                                   क णाम ्           ॥३०॥
     िूयां            भाया            िौपदीं            पाण्डवानां            यशिःवनीं                  शीलवृ ोपपन्नाम ्                 ।
     यदपेक्षन्त
       ु                       ु
                              करवो              भींममु याः               कामानुगेनोपरु ां                      रुदन्तीम ्            ॥३१॥
     तं            चे दा              ते             सकमारवृ ा
                                                       ु                                 ु
                                                                              अवारियंयन्करवः                           समेताः            ।
     मम            िूयं              धृतरा ोऽक रंयत्पुऽाणां                        च          कृ तमःयाभिवंयत ्                       ॥३२॥
     दःशासनः
      ु                      ूाितलोम्यािन्ननाय                   सभाम ये                    शुराणां           च        कृ ंणाम ्         ।
     सा        तऽ             नीता           करुणान्यवोचन्नान्यं                       क्ष नार्थमदृ
                                                                                           ु                         ं
                                                                                                                    किचत ्           ॥३३॥
     कापर्ण्यादे व              सिहताःतऽ                     राज्ञो          नाश नुवन्ूितव ुं                        सभायाम ्            ।
     एकः          क्ष ा        धम्यर्मथ              ॄुवाणो         धम        बु       वा       ूत्युवाचाल्पबुि म ्                  ॥३४॥
     अनु त्वा                 त्वं           धमर्मेवं             सभायामथे छसे                         पाण्डवःयोपदे ु म ्                ।
     कृ ंणा           त्वेतत्कमर्            चकार            शु ं        सुदंकरं
                                                                            ु                 ति             सभां         समेत्य         ।
     येन           कृ लात्पाण्डवानु जहार                        तथात्मानं               नौ रव            सागरौघात ्                  ॥३५॥
     यऽाॄवीत्सूतपुऽः                       सभायां            कृ ंणां          िःथतां                  शुराणां             समीपे          ।
     न        ते             गितिवर् ते              याज्ञसेिन           ूप ेदानीं                  धातर्रा ःय               वेँम        ।
     परािजताःते              पतयो           न        सिन्त     पितं         चान्यं       भािमिन             त्वं     वृणींव          ॥३६॥
     यो            बीभत्सो र् दये                ूौढ             आसीदिःथूि छन्ममर्घाती                                 सुघोरः            ।
     कणार् छरो                वा यिःतग्मतेजाः                       ूिति तो                   दये        फल्गुनःय                    ॥३७॥
     कृ ंणािजनािन                          प रिधत्समानान्दःशासनः
                                                          ु                                       ु
                                                                                                कटकान्य यभाषत ्                          ।


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                           - 57 -                                                      Udyog Parva



     एते       सव          षण्ढितला              िवन ाः           क्षयं           गता            नरकं          दीघर्कालम ्        ॥३८॥
     गान्धारराजः                    ु
                                  शकिनिनर्कृत्या                   यदॄवी             तकाले
                                                                                     ू                     स         पाथार्न ्        ।
     परािजतो             ु
                       नकलः           िकं    तवािःत कृ ंणया                       त्वं       दी य        वै     याज्ञसेन्या       ॥३९॥
     जानािस             त्वं          संजय             सवर्मेत           तेऽवा यं
                                                                         ू                       वा यमेवं            यथो म ्          ।
     ःवयं         त्वहं          ूाथर्ये        तऽ           गन्तुं         समाधातुं                कायर्मेति पन्नम ्             ॥४०॥
     अहापियत्वा                  यिद          पाण्डवाथ                   शमं               ु
                                                                                          क णामथ                  चे चरे यम ्         ।
     पुण्यं      च        मे      ःया च रतं             महोदयं             मु येरं                ु
                                                                                                 करवो         मृत्युपाशात ्       ॥४१॥
     अिप             वाचं             भाषमाणःय                       का यां               धमार्रामामथर्वतीमिहं ॐाम ्                  ।
     अवेक्षेरन्धातर्रा ाः              समक्षं          मां           च         ूा ं               ु
                                                                                                 करवः           पूजयेयुः          ॥४२॥
     अतोऽन्यथा                    रिथना                फल्गुनेन                   भीमेन                  चैवाहवदं िशतेन               ।
     परािस ान्धातर्रा ांःतु                 िवि              ूद मानान्कमर्णा                        ःवेन         मन्दान ्         ॥४३॥
     परािजतान्पाण्डवेयांःतु                       वाचो                रौि पा                     भाषते            धातर्रा ः           ।
     गदाहःतो              भीमसेनोऽूम ो                     दय धनं
                                                            ु                  ःमारियत्वा                 िह       काले           ॥४४॥
     सुयोधनो           मन्युमयो             महािमः
                                                ु                ःकन्धः           कणर्ः             शकिनःतःय
                                                                                                      ु                    शाखाः      ।
     दःशासनः
      ु                    पुंपफले              समृ े             मूलं            राजा              धृतरा ोऽमनीषी                 ॥४५॥
     युिधि रो           धमर्मयो             महािमः
                                                ु                         र्
                                                                 ःकन्धोऽजुनो                     भीमसेनोऽःय             शाखाः         ।
     मािीपुऽौ           पुंपफले             समृ े          मूलं           त्वहं          ॄ           च          ॄा णा             ॥४६॥
     वनं         राजा            धृतरा ः           सपुऽो              याया               वने         संजय           पाण्डवेयाः        ।
     मा          वनं           िछिन्ध           स यायं                मा            यायान्नीनशो                   वनात ्          ॥४७॥
     िनवर्नो              व यते                   यायो                   िन यार्यं                  िछ ते            वनम ्            ।
                 तःमा          यायो         वनं         रक्षे नं            यायं             च       पालयेत ्        ॥४८॥
                 लताधमार्              धातर्रा ाः                शालाः               संजय                पाण्डवाः             ।
                 न        लता           वधर्ते          जातु             अनािौत्य                   महािमम ्
                                                                                                        ु            ॥४९॥
                 िःथताः                ू
                                    शुौिषतुं               पाथार्ः           िःथता                  यो म रं दमाः
                                                                                                       ु                      ।
                 यत्कृ त्यं            धृतरा ःय                      तत्करोतु                    नरािधपः             ॥५०॥
                 िःथताः             शमे            महात्मानः                   पाण्डवा               धमर्चा रणः               ।
                 योधाः                समृ ाःति            न्नाचक्षीथा  यथातथम ्                                       ॥५१॥
                                                              * * *
                                                         ३०. संजय उवाच
     आमन्ऽये              त्वा         नरदे वदे व            ग छाम्यहं               पाण्डव              ःविःत          तेऽःतु        ।
     कि चन्न           वाचा        वृिजनं         िह       िकं       िचद ु चा रतं              मे    मनसोऽिभष गात ् ॥०१॥
     जनादर् नं                   र्
                        भीमसेनाजुनौ                    च          मािीसुतौ                   सात्यिकं             चेिकतानम ्          ।



                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 58 -                                                     Udyog Parva



     आमन् य ग छािम िशवं सुखं वः सौम्येन मां पँयत चक्षुषा नृपाः ॥०२॥
                                                          युिधि र उवाच
     अनुज्ञातः          संजय           ःविःत           ग छ           न        नोऽकाष रिूयं              जातु           ं
                                                                                                                     िकिचत ्       ।
     िव          त्वा       ते     च       वयं       च     सव शु ात्मानं                   म यगतं            सभाःथम ् ॥०३॥
     आ ो             दतः
                      ू               संजय             सुिूयोऽिस                कल्याणवा शीलवान्दृि मां                            ।
     न      मु ेःत्वं       संजय          जातु       मत्या न             च     ु
                                                                              ब येरु यमानोऽिप                  त यम ् ॥०४॥
     न       ममर्गां        जातु          व ािस            क्षां     नोपःतुितं               ु
                                                                                           कटकां         नोत           शु ाम ्     ।
     धमार्रामामथर्वतीमिहं ॐामेतां                        वाचं            तव            जानािम                 सूत           ॥०५॥
     त्वमेव          नः           िूयतमोऽिस                 दत
                                                             ू           इहाग छे ि दरो
                                                                                    ु                   वा         ि तीयः          ।
     अभीआणदृ ोऽिस                  पुरा       िह         नःत्वं          धनंजयःयात्मसमः                      सखािस             ॥०६॥
     इतो         गत्वा            संजय              िक्षूमेव         उपाित ेथा               ॄा णान्ये               तदहार्ः       ।
                           ु
     िवशु वीया रणोपपन्नान्कले                                        जातान्सवर्धम पपन्नान ्                                 ॥०७॥
     ःवा याियनो                 ॄा णा         िभक्षव               तपिःवनो            ये      च         िनत्या           वनेषु     ।
     अिभवा ा               वै         म चनेन               वृ ाःतथेतरे षां                  ु
                                                                                           कशलं              वदे थाः           ॥०८॥
     पुरोिहतं           धृतरा ःय            राज्ञ        आचायार्                ऋित्वजो            ये         च         तःय        ।
     तै          त्वं           तात              र्
                                           सिहतैयथाह                संग छे थाः               ु
                                                                                            कशलेनैव               सूत          ॥०९॥
     आचायर्                इ ोऽनपगो                   िवधेयो                 वेदानीप्सन्ॄ चय                       चचार            ।
     योऽ ं         चतुंपात्पुनरे व               चबे         िोणः            ूसन्नोऽिभवा ो                   यथाहर् म ्        ॥१०॥
     अधीतिव             रणोपपन्नो                     योऽ ं                   चतुंपात्पुनरे व                     चबे              ।
     गन्धवर्पुऽूितमं               तरिःवनं            तम त्थामानं                  ु
                                                                                  कशलं            ःम           पृ छे ः         ॥११॥
     शार तःयावसथं                        ःम              गत्वा               महारथःया िवदां                       वरःय             ।
     त्वं     मामभीआणं            प रक तर्यन्वै          कृ पःय          पादौ     संजय           पािणना           ःपृशेः       ॥१२॥
     यिःम शौयर्मानृशंःयं                      तप             ूज्ञा            शीलं          ौुितस वे                धृित           ।
     पादौ        गृहीत्वा           ु
                                   करुस मःय                 भींमःय              मां         तऽ          िनवेदयेथाः             ॥१३॥
                र्
     ूज्ञाचक्षुयः               ूणेता                ु
                                                    क णां             बहौुतो
                                                                        ु                   वृ सेवी               मनीषी            ।
     तःमै         राज्ञे         ःथिवरायािभवा                      आचक्षीथाः           संजय             मामरोगम ्              ॥१४॥
       ये ः        पुऽो          धृतरा ःय              मन्दो         मूखः
                                                                        र्        शठः            संजय             पापशीलः          ।
     ूशाःता          वै         पृिथवी        येन        सवार्      सुयोधनं            ु
                                                                                      कशलं         तात         पृ छे ः         ॥१५॥
     ॅाता        कनीयानिप                 तःय            मन्दःतथाशीलः                 संजय          सोऽिप              श त्        ।
     महे ंवासः             शूरतमः            ु
                                            क णां           दःशासनं
                                                             ु                  कशलं
                                                                                 ु               तात           पृ छे ः         ॥१६॥
     वृन्दारकं                   किवमथंवमूढं                        महाूज्ञं                 सवर्धम पपन्नम ्                       ।
     न      तःय         यु ं      रोचते        वै     कदा          िच ै ँयापुऽं         ु
                                                                                       कशलं         तात           पृ छे ः      ॥१७॥


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 59 -                                                       Udyog Parva



     िनकतर्ने               दे वने             योऽि तीयँछन्नोपधः                             साधुदेवी             मताक्षः            ।
     यो      दजर्यो
              ु             दे िवत येन          सं ये         स      िचऽसेनः              ु
                                                                                         कशलं           तात       वा यः          ॥१८॥
     यःय           कामो          वतर्ते           िनत्यमेव            नान्यः             शमा ारतानािमित                     ःम       ।
     स        बाि कानामृषभो                    मनःवी               पुरा          यथा              मािभवदे त्ूसन्नः               ॥१९॥
     गुणरनेकः
        ै   ै                ूवरै              यु ो           िवज्ञानवान्नैव                     च         िन ु रो          यः       ।
     ःनेहादमष               सहते          सदै व        स          सोमद ः            पूजनीयो                मतो        मे         ॥२०॥
     अहर् मः           ु
                      करुषु           सौमदि ः             स        नो        ॅाता             संजय           मत्सखा             च    ।
     महे ंवासो          रिथनामु मो                यः         सहामात्यः             कशलं
                                                                                    ु                 तःय         पृ छे ः        ॥२१॥
     ये      चैवान्ये          ु
                              करुमु या             युवानः           पुऽाः         पौऽा                 ै
                                                                                                  ॅातर व             ये         नः   ।
     यं       यमेषां            येन            येनािभग छे रनामयं                        म चनेन                 वा यः             ॥२२॥
     ये       राजानः                 पाण्डवायोधनाय                  समानीता                      धातर्रा ेण           े
                                                                                                                     किचत ्          ।
     वसातयः           शाल्वकाः              े
                                           ककया               तथाम्ब ा             ये        िऽगतार्            मु याः           ॥२३॥
     ूा योदी या               दािक्षणात्या                शूराःतथा               ूती याः              पावर्तीया             सव       ।
     अनृशंसाः           शीलवृ ोपपन्नाःतेषां                       सवषां            ु
                                                                                  कशलं               तात        पृ छे ः          ॥२४॥
     हःत्यारोहा                रिथनः               सािदन                               ं
                                                                            पदातय ायर्सघा                        महान्तः             ।
     आ याय            मां        ु
                                कशिलनं             ःम          तेषामनामयं                प रपृ छे ः            सममान ्           ॥२५॥
     तथा           राज्ञो             थर्यु ानमात्यान्दौवा रकान्ये                           च         सेनां         नयिन्त          ।
     आय ययं             ये       गणयिन्त                यु ा        अथा                 ये        महति न्तयिन्त                  ॥२६॥
     गान्धारराजः                  ु
                                शकिनः                 पावर्तीयो             िनकतर्ने                  योऽि तीयोऽक्षदे वी             ।
     मानं          ु
                  कवर्न्धातर्रा ःय              सूत          िम याबु े ः           कशलं
                                                                                    ु                 तात        पृ छे ः         ॥२७॥
     यः              पाण्डवानेकरथेन                        वीरः              समुत्सहत्यूधृंयािन्वजेतुम ्                             ।
     यो       मु तां           मोहियताि तीयो                   वैकतर्नं           कशलं
                                                                                   ु                 तात         पृ छे ः         ॥२८॥
     स      एव      भ ः        स       गुरुः      स       भृत्यः स          वै     िपता           स     च      माता        सु    च   ।
     अगाधबुि िवर्दरो
                  ु                  दीघर्दश          स       नो        मन्ऽी            ु
                                                                                        कशलं           तात        पृ छे ः        ॥२९॥
     वृ ाः        ि यो          या             गुणोपपन्ना            या          ज्ञायन्ते            संजय        मातरःताः           ।
     तािभः         सवार्िभः           सिहतािभः             समेत्य            ीिभवृर् ािभरिभवादं                  वदे थाः         ॥३०॥
     कि चत्पुऽा               जीवपुऽाः                सुसम्यग्वतर्न्ते                  वो            वृि मनृशंस पाम ्               ।
     इित          ःमो त्वा            संजय            ॄूिह         प ादजातशऽुः                        ु
                                                                                                     कशली        सपुऽः           ॥३१॥
     या      नो     भायार्ः         संजय        वेत्थ        तऽ      तासां        सवार्सां            ु
                                                                                                     कशलं       तात        पृ छे ः   ।
        ं
     सुसगु ाः                    सुरभयोऽनव ाः                             कि च हानावसथाूम ाः
                                                                               ृ                                                 ॥३२॥
     कि च ि ं
          ृ                      शुरेषु            भिाः              कल्याणीं                     वतर् वमनृशंस पाम ्                 ।
     यथा      च        वः       ःयुः       पतयोऽनुकलाःतथा
                                                   ू                             वृि मात्मनः             ःथापय वम ्              ॥३३॥


                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 60 -                                                        Udyog Parva



     या      नः        ःनुषाः            संजय          वेत्थ       तऽ         ूा ाः           ु
                                                                                             कले य              गुणोपपन्नाः          ।
     ूजावत्यो               ॄूिह         समेत्य            ता          युिधि रो              वोऽ यवदत्ूसन्नः                    ॥३४॥
     कन्याः          ःवजेथाः                 सदनेषु            संजय           अनामयं              म चनेन              पृं वा         ।
     कल्याणा             वः        सन्तु                    ू
                                                    पतयोऽनुकला              यूयं      पतीनां                  ू
                                                                                                       भवतानुकलाः               ॥३५॥
     अलंकृता             व वत्यः                    सुगन्धा        अबीभत्साः                  सुिखता             भोगवत्यः            ।
     लघु       यासां          दशर्नं         वा च         ल वी      वेशि यः                 ु
                                                                                           कशलं         तात       पृ छे ः       ॥३६॥
     दासीपुऽा            ये        च          दासाः         क णां
                                                             ु               तदाौया            बहवः              ु
                                                                                                                क जख जाः             ।
     आ याय             मां          ु
                                   कशिलनं             ःम         ते यो        अनामयं           प रपृ छे जर्घन्यम ्              ॥३७॥
                र्
     कि च ि वर्तते
          ृ                             वै            पुराणी              कि च ोगान्धातर्रा ो                      ददाित             ।
     अ गहीनान्कृ पणान्वामनां                                   आनृशंःया तरा ो
                                                                        ृ                               िबभितर्                 ॥३८॥
     अन्धा               सव            ःथिवराःतथैव                हःताजीवा                 बहवो           येऽऽ         सिन्त         ।
     आ याय               मां          ु
                                     कशिलनं                ःम       तेषामनामयं                प रपृ छे जर्घन्यम ्               ॥३९॥
     मा        भै                दःखेन
                                  ु              कजीिवतेन
                                                  ु                    नूनं          कृ तं             े
                                                                                                  परलोकषु              पापम ्        ।
     िनगृ            शऽून्सु दोऽनुग ृ                      वासोिभरन्नेन                च          वो           भ रंये           ॥४०॥
     सन्त्येव          मे         ॄा णे यः              कृ तािन        भावीन्यथो              नो         बत          वतर्यिन्त       ।
     पँयाम्यहं              यु      पांःतथैव            तामेव          िसि ं          ौावयेथा            नृपं        तम ्       ॥४१॥
     ये        चानाथा                  दबर्लाः
                                        ु                 सवर्कालमात्मन्येव                   ूयतन्तेऽथ                मूढाः         ।
     तां ािप         त्वं          कृ पणान्सवर्थैव                          ु
                                                                 अःम ा यात्कशलं                    तात           पृ छे ः        ॥४२॥
     ये        चाप्यन्ये                संिौता             धातर्रा ान्नानािदग् योऽ यागताः                            सूतपुऽ          ।
     दृं वा             ै
                    तां वाहर् त ािप                   सवार्न्संप ृ छे थाः            कशलं
                                                                                      ु             चा ययं            च         ॥४३॥
     एवं            सवार्नागता यागतां                            राज्ञो             दतान्सवर्िदग् योऽ युपेतान ्
                                                                                     ू                                               ।
     पृं वा                 ु
                    सवार्न्कशलं               तां          सूत     प ादहं              ु
                                                                                      कशली             तेषु      वा यः          ॥४४॥
     न       हीदृशाः              सन्त्यपरे           पृिथ यां         ये          योधका          धातर्रा ेण           ल धाः         ।
     धमर्ःतु         िनत्यो              मम            धमर्        एव          महाबलः              शऽुिनबहर् णाय                ॥४५॥
     इदं            पुनवर्चनं                 धातर्रा ं            सुयोधनं                   संजय               ौावयेथाः             ।
     यःते           शरीरे               दयं          दनोित
                                                      ु             कामः               ु
                                                                                      क नसप ोऽनुिशंयाम ्                        ॥४६॥
     न      िव ते             युि रे तःय             का        िचन्नैवंिवधाः               ःयाम        यथा         िूयं         ते   ।
     ददःव           वा           शबपुरं             ममैव      यु यःव    वा                   भारतमु य              वीर          ॥४७॥
                                                               * * *
                                                          ३१. युिधि र उवाच
               उत                सन्तमसन्तं                च       बालं             वृ ं       च              संजय          ।
               उताबलं                   बलीयांसं                धाता                 ु
                                                                                   ूकरुते              वशे           ॥०१॥



                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 61 -                                      Udyog Parva



              उत         बालाय              पािण्डत्यं           पिण्डतायोत            बालताम ्      ।
              ददाित              सवर्मीशानः                           ु
                                                              पुरःता छबमु चरन ्                   ॥०२॥
              अलं             िवज्ञापनाय               ःयादाचक्षीथा                यथातथम ्          ।
              अथो            मन्ऽं          मन्ऽियत्वा             अन्योन्येनाित        वत ्      ॥०३॥
              गावल्गणे                 ु
                                      क न्गत्वा                 धृतरा ं            महाबलम ्          ।
              अिभवा ोपसंग ृ                      ततः                  पृ छे रनामयम ्              ॥०४॥
                   ै
              ॄूया नं                त्वमासीनं                ु
                                                             करुिभः              प रवा रतम ्         ।
              तवैव           राजन्वीयण              सुखं        जीविन्त           पाण्डवाः        ॥०५॥
              तव              ूसादा ालाःते                    ूा ा              रा यम रं दम          ।
              रा ये            तान्ःथापियत्वामे                    नोपेक्षीिवर्निशंयतः            ॥०६॥
              सवर्मप्येतदे कःय                 नालं                संजय            कःयिचत ्          ।
              तात       संहत्य        जीवामो          मा        ि ष      यो     वशं     गमः       ॥०७॥
              तथा            भींमं            शांतनवं              भारतानां           िपतामहम ्      ।
              िशरसािभवदे थाःत्वं                 मम             नाम             ूक तर्यन ्        ॥०८॥
              अिभवा                  च          व      यःततोऽःमाकं                    िपतामहः        ।
              भवता              शंतनोवशो                   िनमग्नः             पुनरु तः
                                                                                     ृ            ॥०९॥
              स       त्वं        ु
                                 करु          तथा            तात         ःवमतेन          िपतामह      ।
              यथा       जीविन्त          ते      पौऽाः          ूीितमन्तः          परःपरम ्       ॥१०॥
              तथैव            िवदरं
                                 ु            ॄूयाः              ु
                                                                क णां            मन्ऽधा रणम ्        ।
              अयु ं          सौम्य           भाषःव              िहतकामो           युिधि रः        ॥११॥
              अथो               सुयोधनं                ॄूया               राजपुऽममषर्णम ्            ।
              म ये              ु
                               क णामासीनमनुनीय                         पुनः           पुनः        ॥१२॥
              अपँयन्मामुपेक्षन्तं                    कृ ंणामेकां                 सभागताम ्           ।
              त ःखमितितक्षाम
                ु                              मा             वधींम              ु
                                                                                क िनित            ॥१३॥
              एवं               पूवार्परान् लेशानितितक्षन्त                       पाण्डवाः           ।
              यथा            बलीयसः            सन्तःतत्सव                 ु
                                                                         करवो          िवदः
                                                                                          ु       ॥१४॥
              यन्नः          ूाोाजयः            सौम्य              अिजनैः         ूितवािसतान ्       ।
              त ःखमितितक्षाम
                ु                              मा             वधींम              ु
                                                                                क िनित            ॥१५॥
              य त्सभायामाबम्य                         कृ ंणां                  े
                                                                              कशेंवधषर्यत ्          ।
              दःशासनःतेऽनुमते
               ु                                       त चाःमािभरुपेिक्षतम ्                      ॥१६॥
              यथोिचतं                ःवकं            भागं             लभेमिह            परं तप       ।
              िनवतर्य            परि ये              बुि ं            गृ ां        नरषर्भ         ॥१७॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 62 -                                                Udyog Parva



               शािन्तरे वं                               ै
                                            भवेिाजन्ूीित व                          परःपरम ्                   ।
               रा यैकदे शमिप                नः         ूय छ                 शमिम छताम ्                 ॥१८॥
                ु
               कशःथलं                    वृकःथलमासन्दी                         वारणावतम ्                      ।
               अवसानं            भवेदऽ                ं
                                                    िकिचदे व           तु           प चमम ्             ॥१९॥
               ॅातॄणां          दे िह            प चानां          मामान्प च               सुयोधन               ।
               शािन्तन ऽःतु             महाूाज्ञ           ज्ञाितिभः         सह         संजय           ॥२०॥
               ॅाता           ॅातरमन्वेतु              िपता            पुऽेण            यु यताम ्              ।
               ःमयमानाः            समायान्तु           पा चालाः               ु
                                                                             करुिभः        सह           ॥२१॥
                        ु
               अक्षतान्करुपा चालान्पँयेम                           इित                 कामये                   ।
               सव             सुमनसःतात                     शाम्याम             भरतषर्भ                ॥२२॥
               अलमेव             शमायािःम                   तथा             यु ाय          संजय                ।
                     र्
               धमार्थयोरलं              चाहं          मृदवे    दारुणाय                    च            ॥२३॥
                                                        * * *
                                                  ३२. वैशंपायन उवाच
               अनुज्ञातः                पाण्डवेन              ूययौ                  संजयःतदा                   ।
               शासनं           धृतरा ःय              सव           कृ त्वा           महात्मनः            ॥०१॥
               संूाप्य          हािःतनपुरं            शीयं            च         ूिववेश             ह           ।
               अन्तःपुरमुपःथाय                       ाःःथं                वचनमॄवीत ्                   ॥०२॥
     आचआव           मां        धृतरा ाय             ाःःथ          उपागतं            पाण्डवानां         सकाशात ्        ।
     जागितर्       चेदिभवदे ःत्वं           िह      क्ष ः      ूिवशेयं         िविदतो          भूिमपःय             ॥०३॥
                                                      ाःःथ उवाच
     संजयोऽयं               भूिमपते               नमःते            िददृक्षया               ारमुपागतःते                 ।
     ूा ो       दतः
                 ू           पाण्डवानां           सकाशात्ूशािध               राजिन्कमयं            करोतु           ॥०४॥
                                                     धृतरा        उवाच
     आचआव           मां        सुिखनं            काल्यमःमै         ूवेँयतां            ःवागतं          संजयाय          ।
     न      चाहमेतःय          भवाम्यकाल्यः           स       मे       कःमा      ार       ित ेत         क्ष ः       ॥०५॥
                                                    वैशंपायन उवाच
     ततः            ूिवँयानुमते                   नृपःय            मह े ँम               ूाज्ञशूरायर्गु म ्            ।
     िसंहासनःथं              पािथर्वमाससाद            वैिचऽवीय               ूा जिलः             सूतपुऽः           ॥०६॥
                                                     संजय उवाच
     संजयोऽहं         भूिमपते           नमःते        ूा ोऽिःम               गत्वा       नरदे व         पाण्डवान ्      ।
     अिभवा          त्वां     पाण्डु पुऽो        मनःवी        युिधि रः          ु
                                                                               कशलं        चान्वपृ छत ्            ॥०७॥



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 63 -                                                   Udyog Parva



     स        ते         पुऽान्पृ छित             ूीयमाणः               कि चत्पुऽैः           ूीयसे              ृ
                                                                                                               न िभ            ।
     तथा           सु ि ः          सिचवै           राजन्ये          चािप         त्वामुपजीविन्त                तै        ॥०८॥
                                                         धृतरा          उवाच
     अ येत्य           त्वां      तात          वदािम       संजय          अजातशऽुं             च        सुखेन        पाथर्म ्   ।
     कि चत्स             राजा            ु
                                        कशली      सपुऽः          सहामात्यः           सानुजः            कौरवाणाम ्         ॥०९॥
                                                          संजय उवाच
     सहामात्यः              ु
                           कशली            पाण्डु पुऽो          भूय ातो          य च           तेऽमे        मनोऽभूत ्          ।
                  र्
     िनिणर् धमार्थकरो                      मनःवी                 बहौुतो
                                                                   ु                  दृि मा शीलवां                       ॥१०॥
     परं           धमार्त्पाण्डवःयानृशंःयं                  धमर्ः            परो              िव चयान्मतोऽःय                   ।
     सुखिूये             धमर्हीने          न       पाथ ऽनुरु यते                भारत          तःय           िवि           ॥११॥
     परूयु ः                   पुरुषो          िवचे ते            सूऽूोता                 दारुमयीव              योषा           ।
     इमं      दृं वा           िनयमं       पाण्डवःय             मन्ये     परं        कमर्      दै वं     मनुंयात ्        ॥१२॥
     इमं           च           दृं वा            तव         कमर्दोषं            पादोदक                 घोरमवणर् पम ्           ।
     यावन्नरः             कामयतेऽितकाल्यं                  तावन्नरोऽयं                लभते              ूशंसाम ्          ॥१३॥
     अजातशऽुःतु                  िवहाय           पापं       जीणा            त्वचं           सपर्         इवासमथार्म ्          ।
     िवरोचतेऽहायर्व ृ ेन                  धीरो          युिधि रःत्विय                  पापं             िवसृ य            ॥१४॥
     अ गात्मनः                     कमर्            िनबोध                            र्
                                                                         राजन्धमार्थयु ादायर्व ृ ादपेतम ्                      ।
     उपबोशं              चेह            गतोऽिस            राजन्नोहे                  पापं          ूसजेदमुऽ              ॥१५॥
     स             त्वमथ                संशियतं           िवना             तैराशंससे               पुऽवशानुगोऽ                 ।
     अधमर्श द                   महान्पृिथ यां            नेदं       कमर्           त्वत्समं             भारता य           ॥१६॥
     हीनूज्ञो                      ु
                               दौंकलेयो               नृशंसो             दीघर्वैरी             क्षऽिव ाःवधीरः                  ।
     एवंधमार्             नापदः                संिततीष ीनवीय                    य                  भवेदिश ः              ॥१७॥
      ु
     कले           जातो           धमर्वान्यो            यशःवी           बहौुतः
                                                                          ु                 सुखजीवी            यतात्मा         ।
           र्
     धमार्थयोमर्िथतयोिबर्भितर्                     नान्यऽ                 िद ःय                   वशादपैित
                                                                                                      ु                   ॥१८॥
     कथं            िह            मन्ऽा यधरो               मनीषी                   र्
                                                                             धमार्थयोरापिद                  संूणेता            ।
     एवंयु ः              सवर्मन्ऽैरहीनो                अनानृशंःयं                 कमर्             ु
                                                                                                   कयार्दमूढः             ॥१९॥
     तवापीमे              मन्ऽिवदः               समेत्य           समासते               कमर्सु            िनत्ययु ाः            ।
     तेषामयं              बलवािन्न य                       ु
                                                          करुक्षयाथ                िनरयो                यपािद            ॥२०॥
     अकािलकं                      ु
                                 करवो                 नाभिवंयन्पापेन                        चेत्पापमजातशऽुः                    ।
     इ छे जातु            त्विय         पापं     िवसृ य         िनन्दा      चेयं       तव            े
                                                                                                  लोकऽभिवंयत ्            ॥२१॥
     िकमन्यऽ                   िवषयादी राणां               यऽ             पाथर्ः             परलोकं             ददशर्          ।
     अत्यबामत्स                तथा        संमतः         ःयान्न          संशयो        नािःत             मनुंयकारः         ॥२२॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 64 -                                                    Udyog Parva



     एतान्गुणान्कमर्कृतानवेआय                            भावाभावौ                       वतर्मानाविनत्यौ                      ।
     बिलिहर्         राजा         पारमिवन्दमानो              नान्यत्कालात्कारणं                 तऽ         मेने        ॥२३॥
     चक्षुः      ौोऽे          नािसका          त्व च        िज ा           ज्ञानःयैतान्यायतनािन                  जन्तोः      ।
     तािन        ूीतान्येव              तृंणाक्षयान्ते       तान्य यथो             दःखहीनः
                                                                                    ु                  ूणु ात ्        ॥२४॥
     न         त्वेव        मन्ये            पुरुषःय         कमर्          संवतर्ते         सुूयु ं         यथावत ्          ।
     मातुः             िपतुः            कमर्णािभूसूतः               संवधर्ते             िविधव ोजनेन                   ॥२५॥
     िूयािूये            सुखदःखे
                             ु                च        राजिन्नन्दाूशंसे                च       भजेत              एनम ्       ।
     परःत्वेनं              गहर् यतेऽपराधे                ूशंसते                साधुव ृ ं             तमेव             ॥२६॥
     स        त्वा       गह         भारतानां           िवरोधादन्तो            नूनं         भिवतायं         ूजानाम ्          ।
     नो         चेिददं            तव                        ु
                                               कमार्पराधात्क न्दहे त्कृ ंणवत्मव                        कक्षम ्         ॥२७॥
     त्वमेवैको            जातपुऽेषु               राजन्वशं             गन्ता            सवर्लोके             नरे न्ि         ।
     कामात्मनां                  ाघसे          ू
                                               तकाले           नान्य छमात्पँय                  िवपाकमःय                ॥२८॥
     अना ानां             ूमहा वं              नरे न्ि         तथा ानां               िनमहा चैव              राजन ्          ।
     भूिमं       ःफ तां           दबर्लत्वादनन्तां
                                   ु                         न       श ःत्वं            रिक्षतुं       कौरवेय          ॥२९॥
     अनुज्ञातो            रथवेगावधूतः                  ौान्तो              िनप े            शयनं             नृिसंह          ।
     ूातः              ौोतारः              ु
                                          करवः           सभायामजातशऽोवर्चनं                        समेताः              ॥३०॥
                                                           * * *
                                                     ३३. वैशंपायन उवाच
                 ाःःथं             ूाह            महाूाज्ञो              धृतरा ो             महीपितः               ।
                िवदरं
                   ु              ि ु िम छािम                तिमहानय                   मािचरम ्              ॥०१॥
                ूिहतो                   धृतरा ेण                 दतः
                                                                  ू                  क्ष ारमॄवीत ्                 ।
                ई रःत्वां                 महाराजो              महाूाज्ञ                िददृक्षित           ॥०२॥
                एवमु ःतु                     िवदरः
                                                ु                ूाप्य                राजिनवेशनम ्                 ।
                अॄवी तरा ाय
                     ृ                               ाःःथ            मां              ूितवेदय              ॥०३॥
                                                            ाःःथ उवाच
                िवदरोऽयमनुूा ो
                   ु                                 राजेन्ि               तव               शासनात ्               ।
                ि ु िम छित              ते     पादौ      िकं        करोतु        ूशािध          माम ्      ॥०४॥
                                                         धृतरा      उवाच
                ूवेशय                    महाूाज्ञं               िवदरं
                                                                    ु                 दीघर्दिशर्नम ्               ।
                अहं         िह          िवदरःयाःय
                                           ु                 नाकाल्यो            जातु         दशर्ने       ॥०५॥
                                                            ाःःथ उवाच
                ूिवशान्तःपुरं                        क्ष मर्हाराजःय                        धीमतः                   ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 65 -                                                       Udyog Parva



              न       िह    ते       दशर्नेऽकाल्यो            जातु           राजा       ॄवीित            माम ्     ॥०६॥
                                                        वैशंपायन उवाच
              ततः                ूिवँय                    िवदरो
                                                             ु                       धृतरा िनवेशनम ्                      ।
              अॄवीत्ूा जिलवार् यं                         िचन्तयानं                    नरािधपम ्                  ॥०७॥
              िवदरोऽहं
                 ु                    महाूाज्ञ                   संूा ःतव                         शासनात ्                ।
              यिद            ं
                           िकचन                कतर् यमयमिःम                          ूशािध          माम ्          ॥०८॥
                                                          धृतरा         उवाच
              संजयो           िवदर
                                 ु              ूा ो          गहर् ियत्वा              च          मां       गतः           ।
              अजातशऽोः                 ो         वा यं           सभाम ये               स          वआयित            ॥०९॥
              तःया                ु
                                 करुवीरःय                 न             िवज्ञातं            वचो            मया            ।
              तन्मे            दहित                गाऽािण                  तदकाष त्ूजागरम ्                        ॥१०॥
              जामतो              द मानःय                      ौेयो                   यिदह               पँयिस             ।
              त ॄूिह          त्वं         िह           नःतात                   र् ु
                                                                          धमार्थकशलो                     िस          ॥११॥
     यतः      ूा ः         संजयः            पाण्डवे यो              न           मे     यथावन्मनसः                 ूशािन्तः        ।
     सविन्ियाण्यूकृ ितं              गतािन          िकं       वआयतीत्येव                   िह      मेऽ           िचन्ता       ॥१२॥
                                                          िवदर उवाच
                                                             ु
              अिभयु ं                  बलवता                        दबर्लं
                                                                     ु                     हीनसाधनम ्                     ।
               तःवं              कािमनं                 चोरमािवशिन्त                        ूजागराः                ॥१३॥
                        र्
              कि चदे तैमहादोषैनर्                          ःपृ ोऽिस                             नरािधप                    ।
              कि चन्न                      परिव ेषु                     गृ यिन्वप रतप्यसे                          ॥१४॥
                                                          धृतरा         उवाच
              ौोतुिम छािम                  ते           धम्य              परं          नैःौेयसं            वचः            ।
              अिःमुाजिषर्वंशे                    िह              त्वमेकः                ूाज्ञसंमतः                 ॥१५॥
                                                          िवदर उवाच
                                                             ु
              िनषेवते                ूशःतािन                िनिन्दतािन                      न            सेवते            ।
              अनािःतकः                      ौ धान                       एतत्पिण्डतलक्षणम ्                         ॥१६॥
              बोधो            हषर्               दपर्               ॑ीःतम्भो                    मान्यमािनता               ।
              यमथार्न्नापकषर्िन्त                   स          वै            पिण्डत              उ यते             ॥१७॥
              यःय          कृ त्यं     न          जानिन्त               मन्ऽं         वा         मिन्ऽतं         परे      ।
              कृ तमेवाःय              जानिन्त             स          वै          पिण्डत            उ यते           ॥१८॥
              यःय          कृ त्यं         न        िव निन्त               शीतमुंणं               भयं         रितः        ।
              समृि रसमृि वार्                   स           वै             पिण्डत                उ यते             ॥१९॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 66 -                                                   Udyog Parva



              यःय              संसा रणी                        ूज्ञा                     धमार्थार्वनुवतर्ते             ।
              कामादथ          वृणीते             यः         स          वै          पिण्डत           उ यते            ॥२०॥
              यथाशि                   िचक षर्िन्त                यथाशि                         च             ु
                                                                                                            कवर्ते      ।
              न            ं
                         िकिचदवमन्यन्ते                              पिण्डता                   भरतषर्भ               ॥२१॥
     िक्षूं      िवजानाित         िचरं          शृणोित          िवज्ञाय                चाथ         भजते        न      कामात ्   ।
     नासंप ृ ो        युपयु       े            पराथ            तत्ूज्ञानं                ूथमं           पिण्डतःय            ॥२२॥
              नाूाप्यमिभवा छिन्त                         न ं                ने छिन्त                 शोिचतुम ्          ।
              आपत्सु          च            न         मु िन्त             नराः             पिण्डतबु यः                ॥२३॥
              िनि त्य                 यः          ूबमते                  नान्तवर्सित                   कमर्णः           ।
              अवन् यकालो                वँयात्मा            स           वै         पिण्डत           उ यते            ॥२४॥
              आयर्कमर्िण                    र यन्ते                    भूितकमार्िण                      ु
                                                                                                       कवर्ते           ।
              िहतं       च             ना यसूयिन्त                     पिण्डता                 भरतषर्भ               ॥२५॥
              न             ंयत्यात्मसंमाने                            नावमानेन                      तप्यते             ।
              गा गो      ॑द            इवाक्षो यो              यः        स             पिण्डत        उ यते           ॥२६॥
              त वज्ञः                      ू
                                      सवर्भतानां                     योगज्ञः                   सवर्कमर्णाम ्            ।
              उपायज्ञो         मनुंयाणां                    नरः               पिण्डत               उ यते             ॥२७॥
              ूवृ वाि चऽकथ                                         ऊहवान्ूितभानवान ्                                    ।
              आशु       मन्थःय              व ा         च          स         वै        पिण्डत        उ यते           ॥२८॥
              ौुतं       ूज्ञानुगं                यःय                 ूज्ञा              चैव          ौुतानुगा          ।
              असंिभन्नायर्मयार्दः                    पिण्डता यां                       लभेत           सः             ॥२९॥
              अौुत                     समुन्न ो                       द रि                         महामनाः              ।
              अथा ाकमर्णा                             ूर्
                                               ूेप्सुमढ                इत्यु यते                    बुधैः            ॥३०॥
              ःवमथ                    यः              प रत्य य                           पराथर्मनुित ित                 ।
              िम या         चरित               िमऽाथ           य              मूढः           स       उ यते           ॥३१॥
              अकामान्कामयित                            यः                     कामयानान्प रि षन ्                        ।
              बलवन्तं             च             यो              ेि                    ु र्
                                                                                  तमाहमूढचेतसम ्                     ॥३२॥
              अिमऽं          ु
                            करुते              िमऽं          िमऽं                 ेि           िहनिःत            च      ।
              कमर्            चारभते                    दु ं                      ु र्
                                                                              तमाहमूढचेतसम ्                         ॥३३॥
              संसारयित                     कृ त्यािन                  सवर्ऽ                  िविचिकत्सते                ।
              िचरं       करोित                 िक्षूाथ             स              मूढो           भरतषर्भ             ॥३४॥
              अनाहतः
                  ू                   ूिवशित                   अपृ ो                     बहु           भाषते            ।
              िव सत्यूम ेषु                            मूढचेता                           नराधमः                      ॥३५॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 67 -                                             Udyog Parva



              परं          िक्षपित            दोषेण               वतर्मानः             ःवयं             तथा      ।
              य             ु
                           ब यत्यनीशः                   सन्स           च        मूढतमो              नरः       ॥३६॥
              आत्मनो                     बलमज्ञाय                                 र्
                                                                            धमार्थप रविजर्तम ्                   ।
              अल यिम छन्नैंकम्यार्न्मूढबुि रहो यते                                                            ॥३७॥
              अिशंयं             शािःत                  यो           राजन्य                  शून्यमुपासते        ।
              कदय                भजते                    य                     ु र्
                                                                           तमाहमूढचेतसम ्                     ॥३८॥
              अथ                महान्तमासा                           िव ामै यर्मेव                     वा        ।
              िवचरत्यसमुन्न ो                      यः           स          पिण्डत             उ यते           ॥३९॥
              एकः              संपन्नम ाित                   वःते             वास                  शोभनम ्       ।
              योऽसंिवभ य                 भृत्ये यः                  को           नृशंसतरःततः                  ॥४०॥
              एकः            पापािन                 ु
                                                   करुते            फलं          भु     े          महाजनः        ।
              भो ारो            िवूमु यन्ते                  कतार्          दोषेण             िलप्यते         ॥४१॥
              एकं           हन्यान्न                वा            हन्यािदषुमुर् ो                  धनुंमता       ।
                    र्
              बुि बुि मतोत्सृ ा                          हन्यािा ं                सराजकम ्                    ॥४२॥
              एकया                े           िविनि त्य                               र्
                                                                           ऽीं तुिभर्वशे                ु
                                                                                                       करु       ।
              प च          िजत्वा       िविदत्वा             ष स           िहत्वा           सुखी      भव      ॥४३॥
              एकं              िवषरसो                हिन्त                    ै
                                                                          श ेणक                     व यते        ।
              सरा ं            सूजं            हिन्त                राजानं            मन्ऽिवॐवः               ॥४४॥
              एकः           ःवाद ु       न           भु जीत               एक ाथार्न्न               िचन्तयेत ्   ।
              एको          न          ग छे द वानं               नैकः         सु ेषु          जागृयात ्        ॥४५॥
              एकमेवाि तीयं                                      त िाजन्नावबु यसे                                 ।
              सत्यं          ःवगर्ःय                सोपानं            पारावारःय                नौ रव          ॥४६॥
              एकः              क्षमावतां                दोषो             ि तीयो               नोपल यते           ।
              यदे नं           क्षमया              यु मश ं                  मन्यते             जनः            ॥४७॥
              एको           धमर्ः            परं           ौेयः            क्षमैका           शािन्तरु मा         ।
                 ै
              िव का                   परमा                         ै
                                                         दृि रिहं सका                  सुखावहा                ॥४८॥
                   ािवमौ         मसते                   भूिमः              सप               िबलशयािनव            ।
              राजानं             चािवरो ारं                    ॄा णं             चाूवािसनम ्                  ॥४९॥
               े           कमर्णी            नरः                ु
                                                               कवर्न्निःमँल्लोके                   िवरोचते       ।
              अॄुवन्परुषं                      ं
                                             िकिचदसतो                           नाथर्यंःतथा                   ॥५०॥
                   ािवमौ                 पुरुष याय                           परूत्ययका रणौ                       ।
              ि यः             कािमतकािमन्यो                        लोकः              पूिजतपूजकः              ॥५१॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 68 -                                            Udyog Parva



                ािवमौ                  कण्टकौ                  तीआणौ                  शरीरप रशोषणौ                ।
               य ाधनः                  कामयते                   य                    ु
                                                                                    कप्यत्यनी रः              ॥५२॥
                ािवमौ                  पुरुषौ               राजन्ःवगर्ःयोप र                      ित तः           ।
               ूभु               क्षमया              यु ो             द रि                 ूदानवान ्          ॥५३॥
               न्यायागतःय                       ि यःय                 बो       यौ              ावितबमौ            ।
               अपाऽे              ूितपि                        पाऽे                 चाूितपादनम ्              ॥५४॥
               ऽयो              न्याया               मनुंयाणां                 ौूयन्ते          भरतषर्भ           ।
               कनीयान्म यमः                     ौे             इित            वेदिवदो           िवदः
                                                                                                   ु          ॥५५॥
               िऽिवधाः                     पुरुषा                     राजन्नु माधमम यमाः                          ।
               िनयोजये थाव ांि िवधेंवेव                                             कमर्सु                    ॥५६॥
               ऽय             एवाधना                   राजन्भायार्              दासःतथा                सुतः       ।
               य े         समिधग छिन्त                      यःय         ते          तःय        त नम ्         ॥५७॥
     चत्वा र         राज्ञा       तु       महाबलेन               व यार्न्याहः
                                                                            ु              पिण्डतःतािन         िव ात ्    ।
     अल्पूज्ञैः            सह          मन्ऽं            न         कयार्न्न
                                                                   ु                        ू
                                                                                      दीघर्सऽैरलसै ारणै               ॥५८॥
     चत्वा र          ते         तात            गृहे           वसन्तु           िौयािभजु ःय               गृहःथधम         ।
     वृ ो      ज्ञाितरवसन्नः               ु
                                          कलीनः             सखा          द रिो            भिगनी        चानपत्या       ॥५९॥
               चत्वायार्ह                महाराज                     स ःकािन                   बृहःपितः            ।
               पृ छते            िऽदशेन्िाय                 तानीमािन                  िनबोध        मे         ॥६०॥
               दे वतानां           च              संकल्पमनुभावं                       च         धीमताम ्          ।
               िवनयं              कृ तिव ानां                   िवनाशं                पापकमर्णाम ्            ॥६१॥
               प चाग्नयो                   मनुंयेण                     प रचयार्ः                ूय तः             ।
               िपता             मातािग्नरात्मा                  च            गुरु            भरतषर्भ          ॥६२॥
               प चैव             पूजयँल्लोके                   यशः             ूाप्नोित            े
                                                                                                  कवलम ्          ।
               दे वािन्पतॄन्मनुंयां                             िभक्षूनितिथप चमान ्                           ॥६३॥
               प च              त्वानुगिमंयिन्त                     यऽ              यऽ         गिमंयिस            ।
               िमऽाण्यिमऽा                      म यःथा                   उपजी योपजीिवनः                       ॥६४॥
               प चेिन्ियःय                  मत्यर्ःय                  िछिं                चेदेकिमिन्ियम ्         ।
               ततोऽःय              ॐवित                ूज्ञा          दृतेः          पादािदवोदकम ्            ॥६५॥
               ष दोषाः                  पुरुषेणेह                 हात या                   भूितिम छता             ।
               िनिा           तन्िी        भयं              बोध          आलःयं                     ू
                                                                                             दीघर्सऽता        ॥६६॥
               षिडमान्पुरुषो                         ज ाि न्नां                       नाविमवाणर्वे                ।
               अूव ारमाचायर्मनधीयानमृित्वजम ्                                                                 ॥६७॥


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 69 -                                                Udyog Parva



              अरिक्षतारं                 राजानं                  भाया                  चािूयवािदनीम ्               ।
              मामकामं              च          गोपालं            वनकामं              च          नािपतम ्          ॥६८॥
              षडे व       तु           गुणाः            पुंसा           न          हात याः              कदाचन       ।
              सत्यं            दानमनालःयमनसूया                                 क्षमा            धृितः            ॥६९॥
              षण्णामात्मिन                      िनत्यानामै य                            योऽिधग छित                  ।
              न       स            पापैः              ु
                                                     कतोऽनथयुर् यते                    िविजतेिन्ियः              ॥७०॥
              षिडमे            ष सु                 जीविन्त                 स मो               नोपल यते             ।
              चोराः        ूम े               जीविन्त                 यािधतेषु           िचिकत्सकाः              ॥७१॥
              ूमदाः                 कामयानेषु                         यजमानेषु                  याजकाः              ।
              राजा         िववदमानेषु                   िनत्यं              मूखषु             पिण्डताः           ॥७२॥
              स           दोषाः             सदा              राज्ञा         हात या               यसनोदयाः           ।
              ूायशो             यैिवर्नँयिन्त                    कृ तमूला                 पािथर्वाः              ॥७३॥
              ि योऽक्षा            मृगया              पानं            वा पारुंयं          च         प चमम ्         ।
              मह च                      दण्डपारुंयमथर्दषणमेव
                                                       ू                                       च                 ॥७४॥
              अ ौ                 र्
                               पूविनिम ािन                            नरःय                िवनिशंयतः                 ।
              ॄा णान्ूथमं                      ेि               ॄा णै                    िवरु यते                ॥७५॥
              ॄा णःवािन                       चाद े                   ॄा णां                   िजघांसित             ।
              रमते          िनन्दया                  चैषां            ूशंसां            नािभनन्दित               ॥७६॥
              नैतान्ःमरित                       कृ त्येषु                    यािचत ा यसूयित                         ।
              एतान्दोषान्नरः                ूाज्ञो       बु      या         बु     वा         िववजर्येत ्        ॥७७॥
              अ ािवमािन                       हषर्ःय                   नवनीतािन                    भारत             ।
              वतर्मानािन                दृँयन्ते                तान्येव                   ु
                                                                                       सुसखान्यिप                ॥७८॥
              समागम                                        ै
                                               सिखिभमर्हां व                              धनागमः                    ।
              पुऽेण         च               प रंव गः                   संिनपात                  मैथुने           ॥७९॥
              समये             च            िूयालापः                  ःवयूथेषु            च             संनितः      ।
              अिभूेतःय                  लाभ                   पूजा             च         जनसंसिद                 ॥८०॥
              नव ारिमदं                     वेँम                िऽःथूणं                 प चसािक्षकम ्               ।
              क्षेऽज्ञािधि तं            िव ान्यो               वेद         स           परः        किवः          ॥८१॥
              दश       धम               न           जानिन्त             धृतरा             िनबोध             तान ्   ।
              म ः         ूम                उन्म ः            ौान्तः             ब ो
                                                                                  ु              ु
                                                                                              बुभिक्षतः          ॥८२॥
              त्वरमाण                  भीरु             लु धः            कामी            च         ते       दश      ।
              तःमादे तेषु              भावेषु            न             ूस जेत                 पिण्डतः            ॥८३॥


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                                - 70 -                                                             Udyog Parva



                अऽैवोदाहरन्तीमिमितहासं                                                   पुरातनम ्                                       ।
                पुऽाथर्मसुरेन्िे ण                      गीतं                   चैव                      सुधन्वना                 ॥८४॥
     यः         काममन्यू                  ूजहाित                राजा            पाऽे          ूित ापयते                       धनं         च       ।
     िवशेषिव          तवािन्क्षूकारी                    तं               सवर्लोकः                    ु
                                                                                                    करुते             ूमाणम ्                ॥८५॥
     जानाित                    िव ासियतुं                   मनुंयािन्वज्ञातदोषेषु                             दधाित               दण्डम ्         ।
     जानाित           माऽां           च        तथा          क्षमां        च     तं      तादृशं                   र्
                                                                                                             ौीजुषते           सममा          ॥८६॥
     सुदबर्लं
        ु                नावजानाित                     कं            िच ु ो              रपुं                 सेवते                   र्
                                                                                                                               बुि पूवम ्         ।
     न       िवमहं             रोचयते          बलःथैः           काले           च       यो               िवबमते            स      धीरः        ॥८७॥
     ूाप्यापदं                 न             यथते              कदा              िचद ु ोगमिन्व छित                              चाूम ः             ।
     दःखं
      ु          च             काले       सहते         िजतात्मा                धुरंधरःतःय                     िजताः           सप ाः          ॥८८॥
     अनथर्कं                   िवूवासं              गृहे यः                पापैः             संिधं                  परदारािभमशर्म ्               ।
     दम्भं       ःतैन्यं            पैशुनं         म पानं             न       सेवते         यः               स      सुखी         सदै व       ॥८९॥
     न                संरम्भेणारभतेऽथर्वगर्माका रतः                                      शंसित                             त यमेव                 ।
     न        माऽाथ                रोचयते            िववादं               नापूिजतः             ु
                                                                                              कप्यित                      चाप्यमूढः           ॥९०॥
     न        योऽ यसूयत्यनुकम्पते                             च           न          दबर्लः
                                                                                      ु                      ूाितभा यं              करोित         ।
     नात्याह               ं
                         िकिचत्क्षमते                  िववादं              सवर्ऽ            तादृग्लभते                     ूशंसाम ्           ॥९१॥
     यो         नो तं               ु
                                   करुते           जातु           वेषं        न        पौरुषेणािप                    िवकत्थतेऽन्यान ्             ।
     न      मूि छर् तः               ु
                                   कटकान्याह            िकं          िचित्ूयं          सदा              तं        ु
                                                                                                                 करुते        जनोऽिप         ॥९२॥
     न           वैरमु ीपयित                       ूशान्तं                 न            दपर्मारोहित                         नाःतमेित              ।
     न        दगर्तोऽःमीित
               ु                               करोित                 मन्युं        तमायर्शीलं                      परमाहर यम ्
                                                                                                                        ु                    ॥९३॥
     न       ःवे         सुखे          वै        ु
                                                करुते           ूहष            नान्यःय                   दःखे
                                                                                                          ु           भवित          ूतीतः         ।
     द वा            न                   ु
                                   प ात्करुतेऽनुतापं                      न          कत्थते                  सत्पुरुषायर्शीलः                ॥९४॥
                                   ू
     दे शाचारान्समया जाितधमार्न्बुभषते                                               यःतु                            परावरज्ञः                    ।
     स          तऽ               तऽािधगतः                    सदै व            महाजनःयािधपत्यं                              करोित             ॥९५॥
     दम्भं           मोहं              मत्सरं               पापकृ त्यं               राजि           ं            पैशुनं          पूगवैरम ्        ।
            ै ु र्
     म ोन्म दर्जनै ािप                          वादं            यः             ूज्ञावान्वजर्येत्स                          ूधानः              ॥९६॥
     दमं           शौचं               दै वतं           म गलािन                    ूायि          ं             िविवधाँल्लोकवादान ्                 ।
     एतािन            यः            ु
                                   करुते           नैत्यकािन               तःयोत्थानं                    दे वता           राधयिन्त           ॥९७॥
     समैिवर्वाहं                ु
                               करुते           न          हीनैः           समैः           स यं                     यवहारं            कथा           ।
        ै
     गुणिवर्िश ां                     पुरोदधाित                िवपि तःतःय                               नयाः              सुनीताः            ॥९८॥
     िमतं        भु        े          संिवभ यािौते यो                      िमतं        ःविपत्यिमतं                        कमर्       कृ त्वा      ।
     ददात्यिमऽेंविप                         यािचतः                   संःतमात्मवन्तं                              ूजहत्यनथार्ः                 ॥९९॥


                                                            www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 71 -                                                          Udyog Parva



     िचक िषर्तं          िवूकृ तं        च           यःय           नान्ये          जनाः        कमर्         जानिन्त               ं
                                                                                                                                िकिचत ्     ।
     मन्ऽे       गु े      सम्यगनुि ते                    च      ःवल्पो             नाःय            यथते              कि दथर्ः         ॥१००॥
     यः            सवर्भतूशमे
                        ू                            िनिव ः                   सत्यो                 मृददार्नकृ छ भावः
                                                                                                       ु        ु                           ।
     अतीव            संज्ञायते           ज्ञाितम ये                    महामिणजार्त्य                   इव             ूसन्नः           ॥१०१॥
     य         आत्मनापऽपते                      भृशं            नरः           स           सवर्लोकःय                    गुरुभर्वत्युत        ।
     अनन्ततेजाः             सुमनाः               समािहतः                ःवतेजसा                सूयर्         इवावभासते                 ॥१०२॥
     वने       जाताः        शापदग्धःय                     राज्ञः       पाण्डोः         पुऽाः         प च              प चेन्िकल्पाः         ।
     त्वयैव         बाला         विधर्ताः              िशिक्षता               तवादे शं                         े
                                                                                                पालयन्त्यािम्बकय                       ॥१०३॥
     ूदायैषामुिचतं               तात              रा यं                सुखी           पुऽैः          सिहतो               मोदमानः            ।
     न       दे वानां     नािप      च           मानुषाणां       भिवंयिस त्वं                          र्
                                                                                                    तकणीयो               नरे न्ि       ॥१०४॥
                                                                * * *
                                                            ३४. धृतरा उवाच
                जामतो                       द मानःय                                 यत्कायर्मनुपँयिस                               ।
                त ॄूिह           त्वं           िह          नःतात                    र् ु
                                                                               धमार्थकशलः                   शुिचः           ॥०१॥
     त्वं          मां           यथावि दर
                                        ु                       ूशािध                 ूज्ञापूव               सवर्मजातशऽोः                   ।
     यन्मन्यसे             प यमदीनस व                          ौेयःकरं                ॄूिह          त ै                ु
                                                                                                                      क णाम ्          ॥०२॥
     पापाश क                    पापमेवानुपँयन्पृ छािम                                त्वां                 ु
                                                                                                        याकलेनात्मनाहम ्                    ।
     कवे          तन्मे           ॄूिह               सव              यथावन्मनीिषतं                     सवर्मजातशऽोः                    ॥०३॥
                                                                   िवदर उवाच
                                                                      ु
                शुभं       वा       यिद          वा           पापं         े ंयं     वा        यिद          वा         िूयम ्      ।
                अपृ ःतःय                        त ॄूया ःय                            ने छे त्पराभवम ्                      ॥०४॥
                तःमा आयािम                             ते                                ु
                                                                           राजन्भविम छन्क न्ूित                                    ।
                वचः             ौेयःकरं                   धम्य             ॄुवतःतिन्नबोध                         मे        ॥०५॥
                िम योपेतािन                      कमार्िण                           ु
                                                                             िस येययार्िन                     भारत                 ।
                अनुपायूयु ािन                        मा         ःम            तेषु           मनः            कृ थाः          ॥०६॥
                तथैव             योगिविहतं                         न               िस येत्कमर्               यन्नृप                ।
                उपाययु ं                मेधावी                  न             तऽ              ग्लपयेन्मनः                  ॥०७॥
                अनुबन्धानवेक्षेत                                सानुबन्धेषु                            कमर्सु                      ।
                संूधायर्            च             ु
                                                 कव त                  न            वेगेन           समाचरे त ्             ॥०८॥
                अनुबन्धं                च              संूेआय                         ै
                                                                              िवपाकां व                     कमर्णाम ्              ।
                             ै
                उत्थानमात्मन व                         धीरः             कव त
                                                                         ु                वा         न           वा         ॥०९॥
                यः        ूमाणं             न          जानाित              ःथाने             वृ ौ        तथा            क्षये      ।



                                                          www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 72 -                                                     Udyog Parva



              कोशे           जनपदे             दण्डे         न           स           रा येऽवित ते                    ॥१०॥
              यःत्वेतािन                      ूमाणािन                         यथो ान्यनुपँयित                           ।
              यु ो                   र्
                               धमार्थयोज्ञार्ने              स                रा यमिधग छित                           ॥११॥
              न              रा यं              ूा िमत्येव                     वितर्त यमसांूतम ्                        ।
              िौयं               िवनयो              हिन्त           जरा                 पिमवो मम ्                ॥१२॥
              भआयो मूित छन्नं                               मत्ःयो                      बिडशमायसम ्                     ।
               पािभपाती                       मसते                      नानुबन्धमवेक्षते                          ॥१३॥
              य छ यं                मिसतुं          मःयं           मःतं            प रणमे च                   यत ्      ।
              िहतं           च          प रणामे               य द ं                 भूितिम छता                    ॥१४॥
              वनःपतेरप वािन                          फलािन                    ूिचनोित                    यः             ।
              स       नाप्नोित         रसं          ते यो        बीजं          चाःय              िवनँयित          ॥१५॥
              यःतु             प वमुपाद े                    काले              प रणतं                  फलम ्            ।
              फलािसं             स           लभते            बीजा चैव                   फलं           पुनः           ॥१६॥
              यथा             मधु             समाद े                 रक्षन्पुंपािण                    ष पदः             ।
              त दथार्न्मनुंये य                               आद ादिविहं सया                                      ॥१७॥
              पुंपं          पुंपं       िविचन्वीत                 मूल छे दं                न          कारयेत ्         ।
              मालाकार                 इवारामे                न                यथा गारकारकः                        ॥१८॥
              िकं       नु     मे      ःयािददं           कृ त्वा        िकं     नु          मे          ु
                                                                                                   ःयादकवर्तः           ।
              इित        कमार्िण         संिचन्त्य            कयार् ा
                                                               ु                पुरुषो            न      वा          ॥१९॥
              अनार या                 भवन्त्यथार्ः                  े
                                                                   किचिन्नत्यं                    तथागताः               ।
              कृ तः              पुरुषकारोऽिप                    भवे ेषु                 िनरथर्कः                 ॥२०॥
              कांि दथार्न्नरः                       ूाज्ञो                    ू
                                                                          लघुमलान्महाफलान ्                             ।
              िक्षूमारभते              कतु             न           िव नयित                    तादृशान ्           ॥२१॥
              ऋजु             पँयित                 यः             सव              चक्षुषानुिपबिन्नव                    ।
              आसीनमिप                   तूंणीकमनुर यिन्त                           तं             ूजाः           ॥२२॥
              चक्षुषा          मनसा              वाचा              कमर्णा               च          चतुिवर्धम ्          ।
              ूसादयित                 लोकं             यः          तं          लोकोऽनुूसीदित                     ॥२३॥
              यःमात्ऽःयिन्त                     भूतािन                  मृग याधान्मृगा                    इव            ।
              सागरान्तामिप                   महीं           ल वा               स            प रहीयते             ॥२४॥
              िपतृपैतामहं                रा यं                   ूा वान्ःवेन                          तेजसा             ।
              वायुरॅिमवासा                           ॅंशयत्यनये                          िःथतः                   ॥२५॥
              धमर्माचरतो                        राज्ञः                    सि            रतमािदतः                        ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 73 -                                              Udyog Parva



              वसुधा                   ं
                                  वसुसपूणार्                वधर्ते                  भूितवधर्नी               ॥२६॥
              अथ              संत्यजतो                      धमर्मधम                    चानुित तः                ।
              ूितसंवे ते              भूिमरग्नौ                   चमार्िहतं                 यथा              ॥२७॥
              य           एव               य ः                  िबयते                 पररा ावमदर् ने            ।
              स         एव           य ः              कतर् यः                  ःवरा प रपालने                 ॥२८॥
              धमण             रा यं            िवन्दे त                  धमण              प रपालयेत ्           ।
                   ू
              धमर्मलां        िौयं         ूाप्य            न         जहाित           न        हीयते         ॥२९॥
              अप्युन्म ात्ूलपतो                         बाला च                         प रसपर्तः                ।
              सवर्तः           सारमाद ादँम य                           इव             का चनम ्               ॥३०॥
              सु या तािन                  सुिधयां                सुकृतािन                   ततःततः              ।
              संिचन्वन्धीर           आसीत               िशलाहारी                 िशलं           यथा          ॥३१॥
              गन्धेन          गावः         पँयिन्त               वेदैः          पँयिन्त           ॄा णाः        ।
              चारै ः       पँयिन्त                राजान क्षु यार्िमतरे                      जनाः             ॥३२॥
              भूयांसं         लभते               लेशं             या            गौभर्वित           ददर् हा
                                                                                                    ु ु         ।
              अथ         या        सुदहा
                                      ु           राजन्नैव               तां         िवनयन्त्यिप             ॥३३॥
              यदत ं                ूणमित                    न                  तत्संतापयन्त्यिप                 ।
              य च        ःवयं         नतं            दारु         न         तत्संनामयन्त्यिप                 ॥३४॥
              एतयोपमया                     धीरः                  संनमेत                     बलीयसे              ।
              इन्िाय          स           ूणमते             नमते               यो         बलीयसे             ॥३५॥
              पजर्न्यनाथाः                पशवो                  राजानो                 िमऽबान्धवाः              ।
              पतयो         बान्धवाः                  ीणां         ॄा णा               वेदबान्धवाः            ॥३६॥
              सत्येन          रआयते            धम                िव ा               योगेन         रआयते         ।
              मृजया           रआयते             पं           ु
                                                            कलं             वृ ेन           रआयते            ॥३७॥
              मानेन                  रआयते                       धान्यम ाुक्षत्यनुबमः                           ।
              अभीआणदशर्ना ावः                  ि यो                   रआयाः             ु
                                                                                       कचेलतः                ॥३८॥
              न          ु
                        कलं          वृ हीनःय                   ूमाणिमित                  मे       मितः         ।
              अन्त्येंविप            िह        जातानां                 वृ मेव          िविशंयते              ॥३९॥
              य             र्
                        ईंयुः             परिव ेषु                पे            वीय             ु
                                                                                               कलान्वये         ।
              सुखे        सौभाग्यसत्कारे                    तःय                 यािधरनन्तकः                  ॥४०॥
              अकायर्करणा ीतः                     कायार्णां                  च             िववजर्नात ्           ।
              अकाले           मन्ऽभेदा च               येन             मा ेन्न            तित्पबेत ्         ॥४१॥
              िव ामदो                     धनमदःतृतीयोऽिभजनो                                    मदः              ।


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 74 -                                             Udyog Parva



              एते        मदाविल ानामेत                          एव           सतां             दमाः          ॥४२॥
              असन्तोऽ यिथर्ताः                    सि ः                 ं
                                                                     िकिचत्काय                 कदाचन            ।
              मन्यन्ते               सन्तमात्मानमसन्तमिप                               िवौुतम ्             ॥४३॥
              गितरात्मवतां                सन्तः            सन्त            एव          सतां          गितः       ।
              असतां      च      गितः           सन्तो          न      त्वसन्तः          सतां       गितः      ॥४४॥
              िजता         सभा              व वता                 समाशा            गोमता             िजता       ।
              अ वा         िजतो            यानवता             सव           शीलवता             िजतम ्       ॥४५॥
              शीलं            ूधानं               पुरुषे              त ःयेह                  ूणँयित            ।
              न       तःय           जीिवतेनाथ               न        धनेन          न      बन्धुिभः          ॥४६॥
              आ यानां                    मांसपरमं                 म यानां                गोरसो रम ्             ।
              लवणो रं                    द रिाणां                 भोजनं             भरतषर्भ                ॥४७॥
              संपन्नतरमेवान्नं                        द रिा                भु जते                 सदा           ।
              क्षुत्ःवादतां
                        ु            जनयित                 सा            चा येषु         सुदलर्भा
                                                                                            ु               ॥४८॥
              ूायेण           ौीमतां              लोके             भो ुं        शि नर्             िव ते        ।
              द रिाणां         तु         राजेन्ि          अिप           का ं       िह        जीयर्ते       ॥४९॥
              अवृि भर्यमन्त्यानां                          म यानां                   मरणा यम ्                  ।
              उ मानां               तु           मत्यार्नामवमानात्परं                     भयम ्             ॥५०॥
              ऐ यर्मदपािप ा                            मदाः                     पानमदादयः                       ।
              ऐ यर्मदम ो                    िह             नापितत्वा                   िवबु यते             ॥५१॥
              इिन्ियै रिन्ियाथषु                                     वतर्मानैरिनमहै ः                           ।
              तैरयं         ताप्यते              लोको               नक्षऽािण             महै रव             ॥५२॥
              यो           िजतः                   प चवगण                     सहजेनात्मकिशर्ना                   ।
              आपदःतःय                      वधर्न्ते             शु लपक्ष               इवोडु रा             ॥५३॥
              अिविजत्य                     य                आत्मानममात्यािन्विजगीषते                            ।
              अिमऽान्वािजतामात्यः                          सोऽवशः                   प रहीयते               ॥५४॥
              आत्मानमेव                   ूथमं              दे श पेण                यो            जयेत ्        ।
              ततोऽमात्यानिमऽां                         न            मोघं           िविजगीषते               ॥५५॥
              वँयेिन्ियं                 िजतामात्यं                  धृतदण्डं                 िवका रषु          ।
              परीआयका रणं                        धीरमत्यन्तं                    ौीिनर्षेवते                 ॥५६॥
     रथः       शरीरं          पुरुषःय            राजन्नात्मा               िनयन्तेिन्ियाण्यःय                चा ाः       ।
     तैरूम ः           ु
                      कशलः               सद ैदार्न्तैः            सुखं       याित          रथीव          धीरः       ॥५७॥
              एतान्यिनगृहीतािन                                     यापादियतुमप्यलम ्                            ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 75 -                                                Udyog Parva



              अिवधेया               इवादान्ता              हयाः               पिथ           ु
                                                                                           कसारिथम ्           ॥५८॥
              अनथर्मथर्तः                         पँयन्नथ                            चैवाप्यनथर्तः                    ।
              इिन्ियैः             ूसृतो          बालः          सुदःखं
                                                                   ु            मन्यते           सुखम ्        ॥५९॥
              धमार्थ                 यः            प रत्य य                     ःयािदिन्ियवशानुगः                     ।
              ौीूाणधनदारे य                           िक्षूं             स                 प रहीयते            ॥६०॥
              अथार्नामी रो                        यः                   ःयािदिन्ियाणामनी रः                            ।
              इिन्ियाणामनै यार्दै यार् ॅँयते                                    िह              सः             ॥६१॥
                                                  र्
              आत्मनात्मानमिन्व छे न्मनोबु ीिन्ियैयतैः                                                                 ।
              आत्मैव                     ात्मनो           बन्धुरात्मैव                     रपुरात्मनः          ॥६२॥
              क्षुिाक्षेणेव                     जालेन                          झषाविपिहतावुभौ                         ।
              काम                  राजन्बोध                    तौ        ूज्ञानं            िवलुम्पतः          ॥६३॥
              समवेआयेह                         धमार्थ                    संभारान्योऽिधग छित                           ।
              स          वै                  ृ
                                          संभतसंभारः                   सततं                सुखमेधते            ॥६४॥
              यः               प चा यन्तरा शऽूनिविजत्य                                      मितक्षयान ्               ।
              िजगीषित                      रपूनन्यािुपवोऽिभभविन्त                              तम ्            ॥६५॥
              दृँयन्ते              िह         दरात्मानो
                                                ु                       व यमानाः                ःवकमर्िभः             ।
              इिन्ियाणामनीशत्वािाजानो                                         रा यिवॅमैः                       ॥६६॥
     असंत्यागात्पापकृ तामपापांःतुल्यो                               दण्डः            ःपृशते              िमौभावात ्           ।
         े
     शुंकणाि           द ते          िमौभावा ःमात्पापैः                       सह       संिधं         न      ु
                                                                                                           कयार्त ्       ॥६७॥
              िनजानुत्पततः                         शऽून्प च                          प चूयोजनान ्                     ।
              यो         मोहान्न               िनगृ ाित                तमाप मसते                 नरम ्         ॥६८॥
              अनसूयाजर्वं                      शौचं                  संतोषः                 िूयवािदता                 ।
              दमः         सत्यमनायासो                      न           भविन्त              दरात्मनाम ्
                                                                                            ु                  ॥६९॥
              आत्मज्ञानमनायासिःतितक्षा                                           धमर्िनत्यता                          ।
              वा चैव               गु ा        दानं        च           नैतान्यन्त्येषु           भारत          ॥७०॥
              आबोशप रवादा यां                              िविहं सन्त्यबुधा                      बुधान ्              ।
              व ा                  पापमुपाद े                  क्षममाणो                    िवमु यते            ॥७१॥
              िहं सा                बलमसाधूनां                      राज्ञां            दण्डिविधबर्लम ्                ।
                 ू
              शुौषा           तु         बलं           ीणां         क्षमा       गुणवतां          बलम ्         ॥७२॥
              वा संयमो                    िह           नृपते                  सुदंकरतमो
                                                                                 ु                       मतः          ।
              अथर्व च              िविचऽं         च        न          श यं           बहु      भािषतुम ्        ॥७३॥
              अ यावहित                     कल्याणं                   िविवधा                 वा सुभािषता               ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 76 -                                          Udyog Parva



              सैव                 दभार्िषता
                                   ु                             राजन्ननथार्योपप ते                       ॥७४॥
              संरोहित              शरै िवर् ं               वनं             परशुना              हतम ्        ।
              वाचा        दरु ं
                           ु                 बीभत्सं        न          संरोहित         वा क्षतम ्         ॥७५॥
              किणर्नालीकनाराचा                              िनहर् रिन्त                शरीरतः                ।
              वा शल्यःतु            न          िनहर् तु     श यो            िदशयो        िह      सः       ॥७६॥
     वा सायका             वदनािन्नंपतिन्त                        यैराहतः             शोचित            रा यहािन       ।
     परःय           नाममर्सु            ते        पतिन्त             तान्पिण्डतो          नावसृजेत्परे षु        ॥७७॥
              यःमै             दे वाः            ूय छिन्त                  पुरुषाय          पराभवम ्         ।
              बुि ं        तःयापकषर्िन्त                     सोऽपाचीनािन                पँयित             ॥७८॥
              बु ौ              कलुषभूतायां                      िवनाशे              ूत्युपिःथते             ।
              अनयो                      नयसंकाशो                        दयान्नापसपर्ित                    ॥७९॥
              सेयं       बुि ः               परीता          ते          पुऽाणां        तव         भारत       ।
              पाण्डवानां                िवरोधेन                  न           चैनामवबु यसे                 ॥८०॥
              राजा                         ै
                               लक्षणसंपन्न लो यःयािप                              यो            भवेत ्       ।
              िशंयःते             शािसता                सोऽःतु          धृतरा           युिधि रः          ॥८१॥
              अतीव                      सवार्न्पुऽांःते                    भागधेयपुरःकृ तः                   ।
              तेजसा            ूज्ञया             चैव            यु ो               र्
                                                                              धमार्थत विवत ्              ॥८२॥
              आनृशंःयादनुबोशा ोऽसौ                                        ृ
                                                                     धमर्भतां                 वरः            ।
              गौरवा व                    राजेन्ि            बहन् लेशांिःतितक्षित
                                                              ू                                           ॥८३॥
                                                         * * *
                                                     ३५. धृतरा उवाच
              ॄूिह          भूयो                 महाबु े                      र्
                                                                        धमार्थसिहतं              वचः         ।
              शृण्वतो           नािःत              मे         तृि िवर्िचऽाणीह               भाषसे         ॥०१॥
                                                           िवदर उवाच
                                                              ु
              सवर्तीथषु                 वा           ःनानं              सवर्भतेषु
                                                                             ू                चाजर्वम ्      ।
              उभे       एते             समे         ःयातामाजर्वं             वा        िविशंयते           ॥०२॥
              आजर्वं              ूितप ःव                     पुऽेषु          सततं              िवभो         ।
              इह        क ित            परां        ूाप्य          ूेत्य      ःवगर्मवाप्ःयिस              ॥०३॥
                          र्
              यावत्क ितर्मनुंयःय                          पुण्या               े
                                                                            लोकषु              गीयते         ।
              तावत्स              पुरुष याय                   ःवगर्लोके               महीयते              ॥०४॥
              अऽाप्युदाहरन्तीमिमितहासं                                        पुरातनम ्                      ।
              िवरोचनःय                   संवादं               े
                                                             किशन्यथ                 सुधन्वना             ॥०५॥



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 77 -                                                     Udyog Parva



                                                            े
                                                           किशन्युवाच
              िकं          ॄा णाः              िःव ले यांसो               िदितजाः                     िःवि रोचन         ।
              अथ            े
                           कन             ःम          पयर् कं           सुधन्वा             नािधरोहित                ॥०६॥
                                                          िवरोचन उवाच
              ूाजापत्या               िह        वै        ौे ा           वयं            े
                                                                                       किशिन              स माः         ।
              अःमाकं         खिल्वमे              लोकाः          के      दे वाः        के         ि जातयः            ॥०७॥
                                                            े
                                                           किशन्युवाच
              इहै वाःःव                    ूतीक्षाव                   उपःथाने                         िवरोचन            ।
              सुधन्वा            ूातरागन्ता                 पँयेयं              वां              समागतौ              ॥०८॥
                                                          िवरोचन उवाच
              तथा          भिे             क रंयािम              यथा            त्वं         भीरु          भाषसे        ।
              सुधन्वानं               च        मां         चैव           ूातिर् ािस                   संगतौ          ॥०९॥
                                                           सुधन्वोवाच
              अन्वालभे                     िहरण्मयं                   ूा॑ादे ऽहं                  तवासनम ्              ।
              एकत्वमुपसंपन्नो                     न         त्वासेयं               त्वया                सह           ॥१०॥
                                                          िवरोचन उवाच
              अन्वाहरन्तु                 फलकं            कच
                                                           ू             वाप्यथ                  वा       बृसीम ्       ।
              सुधन्वन्न               त्वमह ऽिस                 मया            सह            समासनम ्                ॥११॥
                                                           सुधन्वोवाच
              िपतािप                  ते                 समासीनमुपासीतैव                              मामधः             ।
              बालः         सुखैिधतो               गेहे      न          त्वं          ं
                                                                                   िकचन                बु यसे        ॥१२॥
                                                          िवरोचन उवाच
              िहरण्यं            च             गवा ं              च             यि      मसुरेषु                नः       ।
              सुधन्विन्वपणे                 तेन           ू ं          पृ छाव               ये          िवदः
                                                                                                           ु         ॥१३॥
                                                           सुधन्वोवाच
              िहरण्यं            च             गवा ं             च             तवैवाःतु                 िवरोचन          ।
              ूाणयोःतु            पणं          कृ त्वा          ू ं       पृ छाव                 ये     िवदः
                                                                                                           ु         ॥१४॥
                                                          िवरोचन उवाच
              आवां            ु
                             कऽ                 गिमंयावः                      ूाणयोिवर्पणे                   कृ ते      ।
              न       िह      दे वेंवहं           ःथाता           न           मनुंयेषु            किहर् िचत ्        ॥१५॥
                                                           सुधन्वोवाच
              िपतरं              ते            गिमंयावः                   ूाणयोिवर्पणे                     कृ ते        ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 78 -                                                     Udyog Parva



              पुऽःयािप             स           हे तोिहर्          ू॑ादो               नानृतं              वदे त ्        ॥१६॥
                                                           ू॑ाद उवाच
              इमौ          तौ           संूदृँयेते               या यां              न            च रतं             सह      ।
              आशीिवषािवव                                    ु
                                                           ब ावेकमागर्िमहागतौ                                            ॥१७॥
              िकं         वै       सहै व            चरतो               न            पुरा          चरतः              सह      ।
              िवरोचनैतत्पृ छािम                     िकं           ते          स यं                सुधन्वना               ॥१८॥
                                                           िवरोचन उवाच
              न            मे               सुधन्वना                 स यं                  ूाणयोिवर्पणावहे                  ।
              ू॑ाद             त वां          पृ छािम                मा          ू मनृतं                   वदीः          ॥१९॥
                                                           ू॑ाद उवाच
              उदकं                 मधुपक                    चाप्यानयन्तु                               सुधन्वने             ।
              ॄ न्न यचर्नीयोऽिस                            ेता             गौः              पीवरीकृ ता                   ॥२०॥
                                                            सुधन्वोवाच
              उदकं              मधुपक                 च              पथ               एवािपर्तं                  मम         ।
              ू॑ाद         त्वं        तु      नौ      ू ं             त यं          ूॄूिह             पृ छतोः           ॥२१॥
                                                           ू॑ाद उवाच
              पुऽो         वान्यो              भवान्ॄ न्साआये                        चैव               भवेित्ःथतः           ।
              तयोिवर्वदतोः                    ू ं            कथमःमि धो                                 वदे त ्           ॥२२॥
              अथ           यो          नैव          ूॄूयात्सत्यं               वा           यिद              वानृतम ्       ।
              एतत्सुधन्वन्पृ छािम                     दिवर्व ा
                                                       ु                    ःम             िकं           वसेत ्          ॥२३॥
                                                            सुधन्वोवाच
              यां          रािऽमिधिवन्ना                         ी            यां           चैवाक्षपरािजतः                  ।
              यां     च         भारािभत ा गो                दिवर्व ा
                                                             ु                      ःम           तां       वसेत ्     ॥२४॥
              नगरे                 ूितरु ः                       सन्बिह ार्रे                         ु
                                                                                                   बुभिक्षतः                ।
              अिमऽान्भूयसः                   पँयन्दिवर्व ा
                                                   ु                       ःम              तां           वसेत ्       ॥२५॥
              प च               प नृते              हिन्त              दश              हिन्त               गवानृते          ।
              शतम ानृते                       हिन्त                  सहॐं                   पुरुषानृते                   ॥२६॥
              हिन्त               जातानजातां                           िहरण्याथऽनृतं                         वदन ्          ।
              सव      भूम्यनृते               हिन्त         मा         ःम            भूम्यनृतं             वदीः       ॥२७॥
                                                           ू॑ाद उवाच ।
              म ः               ौेयानि गरा                  वै             सुधन्वा                     त्वि रोचन            ।
              माताःय              ौेयसी         मातुःतःमा वं                     तेन         वै           िजतः           ॥२८॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 79 -                                                 Udyog Parva



              िवरोचन                             सुधन्वायं                        ूाणानामी रःतव                          ।
              सुधन्वन्पुन र छािम                            त्वया                द ं           िवरोचनम ्           ॥२९॥
                                                                  सुधन्वोवाच
              य मर्मवृणीथाःत्वं                             न                  कामादनृतं                वदीः             ।
              पुनदर् दािम                 ते            तःमात्पुऽं                ू॑ाद           दलर्भम ्
                                                                                                  ु                ॥३०॥
              एष                 ू॑ाद                 पुऽःते             मया            द ो         िवरोचनः              ।
              पादूक्षालनं                         ु      ु
                                                 कयार्त्कमायार्ः                  संिनधौ            मम             ॥३१॥
                                                                 िवदर उवाच
                                                                    ु
              तःमािाजेन्ि                             भूम्यथ                   नानृतं            व ु महर् िस             ।
              मा                गमः               ससुतामात्योऽत्ययं                       पुऽाननुॅमन ्             ॥३२॥
              न                 दे वा            यि मादाय                      रक्षिन्त          पशुपालवत ्              ।
              यं           तु      रिक्षतुिम छिन्त                 बु       या      संिवभजिन्त          तम ्       ॥३३॥
              यथा                यथा             िह        पुरुषः              कल्याणे           ु
                                                                                                करुते       मनः          ।
              तथा               तथाःय             सवार्थार्ः         िस यन्ते             नाऽ      संशयः           ॥३४॥
     न        छन्दांिस                  वृिजना ारयिन्त                      मायािवनं            मायया          वतर्मानम ्          ।
     नीडं           ु
                  शकन्ता                  इव            जातपक्षाँछन्दांःयेनं                    ूजहत्यन्तकाले                  ॥३५॥
     म ापानं                    कलहं                  पूगवैरं               भायार्पत्योरन्तरं              ज्ञाितभेदम ्            ।
     राजि     ं                 ीपुमांसोिवर्वादं                व यार्न्याहयर्
                                                                           ु                   पन्थाः        ूद ु ः            ॥३६॥
     सामुििकं               विणजं                चोरपूव            शलाकधूत                 च        िचिकत्सकं             च        ।
     अ रं         च        िमऽं         च         कशीलवं
                                                   ु                 च                           ु
                                                                                 नैतान्साआयेंविधकव त               स           ॥३७॥
     मानािग्नहोऽमुत                          मानमौनं                        मानेनाधीतमुत                    मानयज्ञः               ।
     एतािन                 चत्वायर्भयंकरािण                          भयं               ूय छन्त्ययथाकृ तािन                     ॥३८॥
              अगारदाही                           गरदः                    ु
                                                                        कण्डाशी                 सोमिवबयी                 ।
              पवर्कार                       सूची                 च               िमऽीु पारदा रकः                   ॥३९॥
              ॅूणहा                गुरुतल्पी              च             य              ःयात्पानपो           ि जः         ।
              अिततीआण                            काक                 नािःतको                 वेदिनन्दकः            ॥४०॥
              ॐुवूमहणो                                 ोात्यः                      क नाश ाथर्वानिप                       ।
              रक्षेत्यु                     यो          िहं ःयात्सव                ॄ हणैः           समाः           ॥४१॥
     तृणोल्कया                  ज्ञायते           जात पं                युगे        भिो           यवहारे ण             साधुः       ।
     शूरो         भयेंवथर्कृ ले षु                     धीरः             कृ लाःवापत्सु              सु द ारय                    ॥४२॥
     जरा              पं         हरित             िह        धैयमाशा
                                                               र्                  मृत्युः       ूाणान्धमर्चयार्मसूया              ।
     बोधः             िौयं          शीलमनायर्सेवा                    ि॑यं          कामः          सवर्मेवािभमानः                ॥४३॥


                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 80 -                                                    Udyog Parva



                ौीमर् गलात्ूभवित                                   ूागल् यात्संूवधर्ते                                  ।
                दाआया ु                ु
                                      करुते            मूलं               संयमात्ूितित ित                        ॥४४॥
     अ ौ        गुणाः      पुरुषं      दीपयिन्त          ूज्ञा          च       कौल्यं      च         दमः        ौुतं       च   ।
     पराबम ाबहभािषता
              ु                            च          दानं          यथाशि                  कृ तज्ञता             च          ॥४५॥
     एतान्गुणांःतात                   महानुभावानेको                     गुणः             संौयते                  ूस             ।
     राजा         यदा            ु
                             सत्करुते             मनुंयं            सवार्न्गुणानेष               गुणोऽितभाित                ॥४६॥
     अ ौ            नृपेमािन           मनुंयलोके               ःवगर्ःय               लोकःय                 िनदशर्नािन           ।
     चत्वायषामन्ववेतािन                         सि       त्वायषामन्ववयिन्त                            सन्तः                 ॥४७॥
     यज्ञो             दानम ययनं                 तप                 चत्वायतान्यन्ववेतािन                         सि ः           ।
     दमः            सत्यमाजर्वमानृशंःयं                      चत्वायतान्यन्ववयिन्त                         सन्तः             ॥४८॥
     न     सा       सभा    यऽ         न     सिन्त        वृ ा न           ते    वृ ा       ये     न       वदिन्त        धमर्म ् ।
     नासौ       धम         यऽ         न        सत्यमिःत            न        तत्सत्यं        य छलेनानुिव म ्                 ॥४९॥
                सत्यं          पं      ौुतं       िव ा            कौल्यं        शीलं            बलं       धनम ्         ।
                शौय         च          िचऽभांयं               च         दश          संसगर्योनयः                  ॥५०॥
                पापं             ु
                                कवर्न्पापक ितर्ः                    पापमेवा ुते                    फलम ्                ।
                पुण्यं          ु
                               कवर्न्पुण्यक ितर्ः                 पुण्यमेवा ुते                 फलम ्            ॥५१॥
                पापं        ूज्ञां          नाशयित                 िबयमाणं               पुनः             पुनः          ।
                न ूज्ञः               पापमेव                 िनत्यमारभते                        नरः              ॥५२॥
                पुण्यं       ूज्ञां            वधर्यित             िबयमाणं               पुनः             पुनः          ।
                वृ ूज्ञः              पुण्यमेव                िनत्यमारभते                       नरः              ॥५३॥
                असूयको                    दन्दशूको                  िन ु रो                वैरकृ न्नरः                  ।
                स          कृ लं               महदाप्नोित                 निचरात्पापमाचरन ्                      ॥५४॥
                अनसूयः                      कृ तूज्ञः                     शोभनान्याचरन्सदा                              ।
                अकृ लात्सुखमाप्नोित                      सवर्ऽ              च            िवराजते                 ॥५५॥
                ूज्ञामेवागमयित                   यः           ूाज्ञे यः              स             पिण्डतः              ।
                ूाज्ञो          वाप्य           धमार्थ            श नोित               सुखमेिधतुम ्              ॥५६॥
                िदवसेनैव                   ु
                                       तत्कयार् ेन                 राऽौ             सुखं              वसेत ्            ।
                अ मासेन                   ु
                                      तत्कयार् ेन              वषार्ः           सुखं            वसेत ्           ॥५७॥
                पूव        वयिस                    ु
                                               तत्कयार् ेन              वृ ः            सुखं           वसेत ्           ।
                याव जीवेन                     ु
                                          तत्कयार् ेन             ूेत्य          सुखं            वसेत ्          ॥५८॥
                जीणर्मन्नं             ूशंसिन्त               भाया              च           गतयौवनाम ्                  ।
                शूरं           िवगतसंमामं                    गतपारं                 तपिःवनम ्                    ॥५९॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 81 -                                                        Udyog Parva



              धनेनाधमर्ल धेन                                  यि छिमिपधीयते                                           ।
                  ृ
              असंवतं                   त वित                        ततोऽन्यदवदीयर्ते                             ॥६०॥
              गुरुरात्मवतां            शाःता             शाःता                 राजा               दरात्मनाम ्
                                                                                                   ु                  ।
              अथ        ू छन्नपापानां                   शाःता                 वैवःवतो               यमः          ॥६१॥
              ऋषीणां         च         नदीनां           च        कलानां
                                                                  ु                    च          महात्मनाम ्         ।
              ूभवो           नािधगन्त यः                     ीणां             दु     रतःय              च         ॥६२॥
              ि जाितपूजािभरतो                      दाता                     ज्ञाितषु               चाजर्वी            ।
              क्षिऽयः            ःवगर्भामाजंि रं                     पालयते                      महीम ्          ॥६३॥
              सुवणर्पुंपां             पृिथवीं                िचन्विन्त                      पुरुषा यः                ।
              शूर            कृ तिव                य                 जानाित                  सेिवतुम ्           ॥६४॥
              बुि ौे ािन                कमार्िण                 बाहम यािन
                                                                   ु                                 भारत             ।
              तािन           ज घाजघन्यािन                      भारूत्यवरािण                          च           ॥६५॥
              दय धने
               ु                 च           ु
                                           शकनौ                मूढे                 दःशासने
                                                                                     ु                     तथा        ।
              कण         चै यर्माधाय                   कथं           त्वं            भूितिम छिस                  ॥६६॥
                  र् ै
              सवगुणरुपेता                              पाण्डवा                            भरतषर्भ                     ।
              िपतृव विय               वतर्न्ते       तेषु    वतर्ःव                              पुऽवत ्         ॥६७॥
                                                       * * *
                                                   ३६. िवदर उवाच
                                                          ु
              अऽैवोदाहरन्तीमिमितहासं                                               पुरातनम ्                          ।
              आऽेयःय           च        संवादं         सा यानां              चेित          नः        ौुतम ्      ॥०१॥
              चरन्तं                 हं स पेण                 महिष                        संिशतोतम ्                  ।
              सा या          दे वा        महाूाज्ञं           पयर्प ृ छन्त                  वै       पुरा        ॥०२॥
     सा या      दे वा    वयमःमो             महष          दृं वा              भवन्तं          न        श नुमोऽनुमातुम ्          ।
     ौुतेन     धीरो     बुि मांःत्वं         मतो         नः      का यां              वाचं         व ु महर् ःयुदाराम ्       ॥०३॥
                                                         हं स उवाच
     एतत्कायर्ममराः                 ु
                                 संौतं            मे          धृितः                 शमः                         ृ
                                                                                                    सत्यधमार्नुवि ः             ।
     मिन्थं     िवनीय                दयःय          सव          िूयािूये                   चात्मवशं            नयीत        ॥०४॥
       ु
     आबँयमानो                             नाबोशेन्मन्युरेव                                       ितितिक्षतः                     ।
     आबो ारं             िनदर् हित                 सुकृतं                    चाःय                    िवन्दित              ॥०५॥
     नाबोशी           ःयान्नावमानी                परःय               िमऽिोही                 नोत            नीचोपसेवी           ।
     न       चाितमानी        न        च      हीनवृ ो                क्षां          वाचं      रुशतीं         वजर्यीत         ॥०६॥
     ममार्ण्यःथीिन             दयं          तथासून्घोरा                     वाचो            िनदर्हन्तीह          पुंसाम ्       ।



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                              - 82 -                                                   Udyog Parva



     तःमा ाचं                   रुशतीं            क्ष पां           धमार्रामो             िनत्यशो               वजर्यीत           ॥०७॥
     अरुं तुदं               परुषं                 क्षवाचं                       ै
                                                                         वा कण्टकिवर्तुदन्तं                       मनुंयान ्          ।
     िव ादलआमीकतमं                        जनानां             मुखे          िनब ां              िनरितं
                                                                                                  ृ               वहन्तम ्        ॥०८॥
     पर ेदेनमिधिव येत                                        र्ृ
                                                        बाणैभशं                                      र् ै
                                                                                         सुतीआणैरनलाकदी ः                             ।
     िव र यमानोऽप्यित र यमानो                                िव ात्किवः                सुकृतं           मे         दधाित          ॥०९॥
     यिद          सन्तं            सेवते           य सन्तं               तपिःवनं               यिद           वा         ःतेनमेव       ।
     वासो         यथा             र गवशं             ूयाित            तथा           स          तेषां      वशम युपैित              ॥१०॥
     वादं        तु         यो       न       ूवदे न्न           वादये ो           नाहतः          ूितहन्यान्न             घातयेत ्     ।
     यो          हन्तुकामःय                  न       पापिम छे ःमै                     दे वाः       ःपृहयन्त्यागताय                ॥११॥
     अ या तं                    या ता ले य             आहः
                                                         ु               सत्यं           वदे     या तं             ति    तीयम ्       ।
     िूयं             वदे       या तं              ृ
                                                 त तीयं           धम्य             वदे     या तं                   र्
                                                                                                             त चतुथम ्            ॥१२॥
                 यादृशैः                         संिववदते                          यादृशां ोपसेवते                            ।
                 यादृिग छे च                       भिवतुं                तादृग्भवित                    पूरुषः           ॥१३॥
                 यतो                 यतो             िनवतर्ते               ततःततो                      िवमु यते              ।
                 िनवतर्नाि                   सवर्तो             न           वेि                दःखमण्विप
                                                                                                ु                       ॥१४॥
     न            जीयते                  नोत             िजगीषतेऽन्यान्न                         वैरकृ चाूितघातक                      ।
     िनन्दाूशंसासु                 समःवभावो                 न         शोचते              ंयित            नैव         चायम ्       ॥१५॥
                 भाविम छित                        सवर्ःय              नाभावे               ु
                                                                                          करुते              मितम ्           ।
                 सत्यवादी                  मृददार्न्तो
                                              ु                     यः            स             उ मपूरुषः               ॥१६॥
                 नानथर्कं                 सान्त्वयित                  ूितज्ञाय                 ददाित               च          ।
                 रा ापरा े                 जानाित                यः          स             म यमपूरुषः                   ॥१७॥
     दःशासनःतूपहन्ता
      ु                                    न         शाःता               नावतर्ते          मन्युवशात्कृ त नः                  ।
     न      कःयिचिन्मऽमथो                         दरात्मा
                                                   ु                  ै
                                                                  कला ता              अधमःयेह                पुंसः      ॥१८॥
                 न                ौ धाित               कल्याणं                   परे योऽप्यात्मशि कतः                         ।
                 िनराकरोित                   िमऽािण                 यो        वै           सोऽधमपूरुषः                  ॥१९॥
                 उ मानेव                  सेवेत            ूा े            काले            तु            म यमान ्             ।
                 अधमांःतु                न         सेवेत          य         इ छे ले य                  आत्मनः           ॥२०॥
     ूाप्नोित                वै          िव मस लेन                  िनत्योत्थानात्ूज्ञया                     पौरुषेण          ।
     न      त्वेव           सम्यग्लभते            ूशंसां        न        वृ माप्नोित                ु
                                                                                                महाकलानाम ्             ॥२१॥
                                                        धृतरा         उवाच
         ु
     महाकलानां                    ःपृहयिन्त               दे वा            धमार्थव ृ ा
                                                                                 र्                     बहौुता
                                                                                                          ु                   ।
     पृ छािम            त्वां     िवदर
                                     ु         ू मेतं भविन्त                 वै       कािन            ु
                                                                                                  महाकलािन              ॥२२॥


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 83 -                                                      Udyog Parva



                                                             िवदर उवाच
                                                                ु
     तपो       दमो         ॄ िव वं               िवतानाः         पुण्या        िववाहाः             सततान्नदानम ्            ।
     येंवेवैते        स           गुणा          भविन्त         सम्यग्वृ ाःतािन                       ु
                                                                                                 महाकलािन            ॥२३॥
     येषां       न        वृ ं            यथते           न     योिनवृर् ूसादे न                 चरिन्त          धमर्म ्     ।
     ये      क ितर्िम छिन्त                ु
                                          कले      िविश ां त्य ानृताःतािन                              ु
                                                                                                   महाकलािन          ॥२४॥
                 अिन ययािववाहै                                  वेदःयोत्सादनेन                              च               ।
                  ु     ु
                 कलान्यकलतां                      यािन्त            धमर्ःयाितबमेण                        च          ॥२५॥
                 दे वि यिवनाशेन                                ॄ ःवहरणेन                                च                   ।
                  ु     ु
                 कलान्यकलतां                      यािन्त                ॄा णाितबमेण                      च           ॥२६॥
                 ॄा णानां                         प रभवात्प रवादा च                                  भारत                   ।
                  ु     ु
                 कलान्यकलतां                       यािन्त               न्यासापहरणेन                    च           ॥२७॥
                  ु
                 कलािन                     समुपेतािन                    गोिभः                   पुरुषतोऽ तः                 ।
                  ु
                 कलसं यां                 न       ग छिन्त               यािन        हीनािन             वृ तः         ॥२८॥
                 वृ तःत्विवहीनािन                                        ु
                                                                        कलान्यल्पधनान्यिप                                   ।
                  ु
                 कलसं यां                 तु      ग छिन्त               कषर्िन्त            च       मह शः            ॥२९॥
     मा       नः        ु
                       कले            वैरकृ त्कि दःतु              राजामात्यो                मा        परःवापहारी           ।
     िमऽिोही           नैकृितकोऽनृती                   वा     पूवार्शी       वा     िपतृदेवाितिथ यः                  ॥३०॥
                 य               नो            ॄा णं           हन्या                नो             ॄा णािन् षेत ्           ।
                 न        नः          स        सिमितं          ग छे                नो        िनवर्पेत्कृ िषम ्       ॥३१॥
                 तृणािन                   भूिमरुदकं              वा चतुथ                     च              ृ
                                                                                                         सूनता              ।
                 सतामेतािन                      गेहेषु           नोि छ न्ते                     कदाचन                ॥३२॥
                 ौ या                     परया                राजन्नुपनीतािन                        सत्कृ ितम ्             ।
                 ूवृ ािन                  महाूाज्ञ              धिमर्णां                पुण्यकमर्णाम ्               ॥३३॥
     सूआमोऽिप          भारं           नृपते       ःयन्दनो          वै        श ो        वोढंु      न     तथान्ये          महीजाः    ।
     एवं       यु ा        भारसहा               भविन्त         महाकलीना
                                                                   ु                    न       तथान्ये          मनुंयाः        ॥३४॥
     न        तिन्मऽं             यःय             कोपाि भेित                 य ा            िमऽं        शि कतेनोपचयर्म ्            ।
     यिःमिन्मऽे                  िपतरीवा सीत                     त ै           िमऽं                संगतानीतरािण                 ॥३५॥
                 यिद                   चेदप्यसंबन्धो                      िमऽभावेन                      वतर्ते              ।
                 स         एव             बन्धुःतिन्मऽं                 सा         गितःतत्परायणम ्                   ॥३६॥
                 चलिच ःय                          वै              पुंसो                  वृ ाननुपसेवतः                      ।
                 पा रप्लवमतेिनर्त्यमीुवो                                       िमऽसंमहः                             ॥३७॥
                 चलिच मनात्मानिमिन्ियाणां                                               वशानुगम ्                           ।


                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 84 -                                                     Udyog Parva



                अथार्ः       समितवतर्न्ते                  हं साः        शुंकं          सरो           यथा            ॥३८॥
                अकःमादे व                         ु
                                                 कप्यिन्त                      ूसीदन्त्यिनिम तः                          ।
                शीलमेतदसाधूनामॅं                               पा रप्लवं                      यथा                    ॥३९॥
                सत्कृ ता            कृ ताथार्                  िमऽाणां            न           भविन्त            ये       ।
                तान्मृतानिप                  ब यादाः                    कृ त नान्नोपभु जते                           ॥४०॥
                अथर्येदेव          िमऽािण                   सित             वासित              वा           धने          ।
                नानथर्यिन्वजानाित                          िमऽाणां                सारफल्गुताम ्                      ॥४१॥
                संतापा ॅँयते                        पं              संतापा ॅँयते                       बलम ्             ।
                संतापा ॅँयते                      ज्ञानं              संतापा        यािधमृ छित                       ॥४२॥
                अनवाप्यं                च                े
                                                      शोकन                   शरीरं             चोपतप्यते                 ।
                अिमऽा             ू ंयिन्त               मा       ःम        शोके          मनः         कृ थाः         ॥४३॥
     पुननर्रो         िॆयते          जायते                 च          पुननर्रो          हीयते           वधर्ते          पुनः       ।
     पुननर्रो        याचित         या यते            च         पुननर्रः          शोचित          शो यते            पुनः        ॥४४॥
     सुखं       च        दःखं
                          ु        च         भवाभवौ               च      लाभालाभौ              मरणं            जीिवतं        च     ।
     पयार्यशः         सवर्िमह           ःपृशिन्त              तःमा ीरो            नैव          ंयेन्न          शोचेत ्        ॥४५॥
     चलािन            हीमािन             षिडिन्ियािण                   तेषां          य       तर्ते       यऽ             यऽ        ।
     ततःततः                ॐवते             बुि रःय                     ु
                                                                  िछिोदकम्भािदव                       िनत्यमम्भः               ॥४६॥
                                                           धृतरा        उवाच
                तनुरु छः            िशखी                   राजा             िम योपच रतो                  मया             ।
                मन्दानां          मम              पुऽाणां             यु े नान्तं          क रंयित                ॥४७॥
                िनत्योि ग्निमदं                    सव                 िनत्योि ग्निमदं                   मनः              ।
                य त्पदमनुि ग्नं                      तन्मे                  वद            महामते                     ॥४८॥
                                                              िवदर उवाच
                                                                 ु
                नान्यऽ                            िव ातपसोनार्न्यऽेिन्ियिनमहात ्                                         ।
                नान्यऽ            लोभसंत्यागा छािन्तं                       पँयािम              तेऽनघ                ॥४९॥
                बु    या          भयं            ूणुदित               तपसा              िवन्दते          महत ्           ।
                       ू
                गुरुशुौषया              ज्ञानं           शािन्तं            त्यागेन            िवन्दित               ॥५०॥
                अनािौता                      दानपुण्यं                         वेदपुण्यमनािौताः                          ।
                राग े षिविनमुर् ा                        िवचरन्तीह                      मोिक्षणः                     ॥५१॥
                ःवधीतःय                 सुयु ःय                   सुकृतःय                 च            कमर्णः            ।
                तपस                 सुत ःय                      तःयान्ते                सुखमेधते                  ॥५२॥
     ःवाःतीणार्िन           शयनािन            ूपन्ना            न      वै        िभन्ना       जातु       िनिां        लभन्ते       ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                                 - 85 -                                                       Udyog Parva



     न            ीषु      राजुितमाप्नुविन्त                    न           मागधैः              ःतूयमाना            न        सूतैः       ॥५३॥
     न      वै      िभन्ना         जातु          चरिन्त         धम              न        वै     सुखं       ूाप्नुवन्तीह          िभन्नाः     ।
     न      वै     िभन्ना          गौरवं         मानयिन्त न                      वै      िभन्नाः          ूशमं          रोचयिन्त         ॥५४॥
     न       वै          तेषां         ःवदते           प यमु ं                  योगक्षेमं            कल्पते            नोत       तेषाम ्     ।
     िभन्नानां            वै      मनुजेन्ि             परायणं               न          िव ते            ं
                                                                                                      िकिचदन्यि नाशात ्                  ॥५५॥
                  संभा यं               गोषु           संपन्नं               संभा यं                 ॄा णे              तपः          ।
                  संभा यं               ीषु       चापल्यं              संभा यं                ज्ञािततो          भयम ्         ॥५६॥
                  तन्तवोऽप्यायता                       िनत्यं               तन्तवो                 बहलाः
                                                                                                     ु              समाः             ।
                  बहन्बहत्वादायासान्सहन्तीत्युपमा
                    ू   ु                                                                          सताम ्                    ॥५७॥
                  धूमायन्ते                   यपेतािन                   वलिन्त                     सिहतािन               च           ।
                  धृतरा ोल्मुकानीव                              ज्ञातयो                            भरतषर्भ                    ॥५८॥
                  ॄा णेषु              च         ये       शूराः                  ीषु          ज्ञाितषु          गोषु         च       ।
                  वृन्तािदव                फलं          प वं            धृतरा                   पतिन्त             ते         ॥५९॥
                  महानप्येकजो                            वृक्षो                          बलवान्सुूिति तः                             ।
                  ूस               एव             वातेन             शाखाःकन्धं                        िवमिदर् तुम ्            ॥६०॥
                  अथ              ये          सिहता               वृक्षाः                संघशः             सुूिति ताः                ।
                  ते             िह              शीयतमान्वातान्सहन्तेऽन्योन्यसंौयात ्                                          ॥६१॥
                  एवं                  मनुंयमप्येकं                            ै
                                                                            गुणरिप                     समिन्वतम ्                    ।
                  श यं                 ि षन्तो              मन्यन्ते                     वायुिर्मिमवैकजम ्
                                                                                                ु                             ॥६२॥
                  अन्योन्यसमुप म्भादन्योन्यापाौयेण                                                          च                        ।
                  ज्ञातयः                     संूवधर्न्ते                        सरसीवोत्पलान्युत                             ॥६३॥
                  अव या                ॄा णा             गावः                ि यो                  बाला            ज्ञातयः           ।
                  येषां        चान्नािन           भु जीत               ये        च            ःयुः     शरणागताः               ॥६४॥
                  न              मनुंये                गुणः                 कि दन्यो                      धनवतामिप                   ।
                  अनातुरत्वा िं                   ते            मृतकल्पा                      िह          रोिगणः              ॥६५॥
     अ यािधजं                      ु ं
                                 कटक              शीषर्रोगं             पापानुबन्धं                    परुषं            तीआणमुमम ्           ।
     सतां         पेयं         यन्न         िपबन्त्यसन्तो                   मन्युं            महाराज         िपब         ूशाम्य          ॥६६॥
     रोगािदर् ता           न           फलान्यािियन्ते                  न            वै         लभन्ते           िवषयेषु          त वम ्      ।
     दःखोपेता
      ु                   रोिगणो            िनत्यमेव            न           बु यन्ते            धनभोगान्न               सौ यम ्          ॥६७॥
     पुरा          ु ो         नाकरोःत्वं             वचो         मे            ते
                                                                                ू         िजतां           िौपदीं        ूेआय      राजन ्     ।
     दय धनं
      ु                    वारयेत्यक्षवत्यां                  िकतवत्वं                        पिण्डता              वजर्यिन्त             ॥६८॥
     न           त लं            यन्मृदना
                                       ु                िवरु यते                 िमौो                धमर्ःतरसा            सेिवत यः           ।


                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 86 -                                                       Udyog Parva



     ू वंिसनी              ू
                          बरसमािहता                            र् ु
                                                            ौीमृदूौढा              ग छित                पुऽपौऽान ्                ॥६९॥
     धातर्रा ाः          पाण्डवान्पालयन्तु                       पाण्डोः          सुताःतव            पुऽां               पान्तु       ।
     एका रिमऽाः             ु
                           करवो                  ेकमन्ऽा           जीवन्तु            राजन्सुिखनः              समृ ाः             ॥७०॥
     मेढीभूतः             कौरवाणां                    त्वम                 त्व याधीनं                ु ु
                                                                                                    करुकलमाजमीढ                       ।
     पाथार्न्बालान्वनवासूत ान्गोपायःव                                   ःवं            यशःतात                  रक्षन ्            ॥७१॥
     संधत्ःव            त्वं          कौरवान्पाण्डु पुऽैमार्                तेऽन्तरं             रपवः            ूाथर्यन्तु           ।
     सत्ये       िःथताःते                 नरदे व        सव       दय धनं
                                                                  ु      ःथापय                      त्वं        नरे न्ि         ॥७२॥
                                                                * * *
                                                            ३७. िवदर उवाच
                                                                    ु
                स दशेमाुाजेन्ि                               मनुः                        ु
                                                                                   ःवायंभवोऽॄवीत ्                          ।
                वैिचऽवीयर्                      पुरुषानाकाशं                      मुि िभ नर्तः                      ॥०१॥
                तानेवेन्िःय                     िह               धनुरनाम्यं                 नमतोऽॄवीत ्                     ।
                अथो                  मरीिचनः                      पादाननाम्यान्नमतःतथा                              ॥०२॥
     य ािशंयं            शासित                 य            कप्यते
                                                             ु              य ाितवेलं             भजते            ि षन्तम ्           ।
     ि य          योऽरक्षित               भिमःतु            ते     य ाया यं            याचित        य           कत्थते            ॥०३॥
     य ािभजातः                     ूकरोत्यकाय                      य ाबलो                  बिलना               िनत्यवैरी              ।
     अौ धानाय                  च          यो         ॄवीित           य ाकाम्यं              कामयते              नरे न्ि           ॥०४॥
     व वा        हासं              शुरो        य            मन्यते         व वा        वसन्नुत          यो        मानकामः             ।
     परक्षेऽे     िनवर्पित            य              बीजं        ि यं         च       यः        प रवदतेऽितवेलम ्                  ॥०५॥
       ै
     य व        ल वा           न          ःमरामीत्युवाच              द वा         च     यः       कत्थित           या यमानः            ।
     य ासतः               सान्त्वमुपासतीह                         एतेऽनुयान्त्यिनलं                  पाशहःताः                     ॥०६॥
     यिःमन्यथा             वतर्ते           यो          मनुंयःतिःमंःतथा                     वितर्त यं           स         धमर्ः       ।
     मायाचारो           मायया               वितर्त यः              सा वाचारः               साधुना          ूत्युदेयः              ॥०७॥
                                                             धृतरा         उवाच
                शतायुरु ः                      पुरुषः              सवर्वेदेषु              वै           यदा                 ।
                नाप्नोत्यथ                 च            तत्सवर्मायुः               े
                                                                                  कनेह                ु
                                                                                                  हे तना            ॥०८॥
                                                                 िवदर उवाच
                                                                    ु
                अितवादोऽितमान                                    तथात्यागो                      नरािधप                      ।
                बोध ाितिविवत्सा                         च         िमऽिोह                तािन          ष             ॥०९॥
                एत             एवासयःतीआणाः                          कृ न्तन्त्यायूंिष              दे िहनाम ्              ।
                एतािन              मानवान् निन्त                    न                र्
                                                                              मृत्युभिमःतु                ते        ॥१०॥
                िव ःतःयैित                         यो              दारान्य ािप                  गुरुतल्पगः                  ।



                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 87 -                                                     Udyog Parva



               वृषलीपिति र् जो                       य                       ै
                                                                        पानप व                     भारत            ॥११॥
               शरणागतहा                       चैव                सव                ॄ हणैः               समाः               ।
               एतैः             समेत्य             कतर् यं              ूायि         िमित           ौुितः          ॥१२॥
     गृही                 वदान्योऽनपिव वा यः                                     शेषान्नभो ाप्यिविहं सक                            ।
     नानथर्कृ य किलः                      कृ तज्ञः         सत्यो            मृदः
                                                                               ु         ःवगर्मपैित
                                                                                               ु               िव ान ्         ॥१३॥
               सुलभाः                     पुरुषा                राजन्सततं                     िूयवािदनः                    ।
               अिूयःय                तु       प यःय               व ा          ौोता          च      दलर्भः
                                                                                                     ु             ॥१४॥
               यो         िह         धम              यपािौत्य               िहत्वा            र्
                                                                                           भतुः       िूयािूये             ।
               अिूयाण्याह                   प यािन               तेन           राजा           सहायवान ्            ॥१५॥
                       ु
               त्यजेत्कलाथ                    पुरुषं            मामःयाथ                     ु
                                                                                           कलं          त्यजेत ्           ।
               मामं             जनपदःयाथ                   आत्माथ                  पृिथवीं         त्यजेत ्        ॥१६॥
               आपदथ                             धनं                          रक्षे ाराुक्षे नैरिप                          ।
               आत्मानं                     सततं                  रक्षे ारै रिप               धनैरिप                ॥१७॥
     उ ं         मया                 ू
                                     तकालेऽिप               राजन्नैवं               यु ं           वचनं          ूाितपीय           ।
     तदौषधं               प यिमवातुरःय                     न             रोचते             तव           वैिचऽवीयर्             ॥१८॥
        ै
     काक रमांि ऽबहार्न्मयूरान्पराजै ाः                                                                ै
                                                                                     पाण्डवान्धातर्रा ः                            ।
     िहत्वा      िसंहान्बो ु कान्गूहमानः                    ूा े            काले        शोिचता        त्वं       नरे न्ि       ॥१९॥
     यःतात            न          ु
                                ब यित              सवर्कालं             भृत्यःय            भ ःय           िहते       रतःय          ।
     तिःमन्भृत्या               भतर् र        िव सिन्त                  न        चैनमापत्सु          प रत्यजिन्त               ॥२०॥
     न         भृत्यानां              वृि संरोधनेन                      बा ं            जनं                         र्
                                                                                                      संिजघृक्षेदपूवम ्            ।
     त्यजिन्त                 ेनमुिचतावरु ाः               िःनग्धा                  मात्याः         प रहीनभोगाः                ॥२१॥
     कृ त्यािन            पूव         प रसं याय                   सवार्ण्याय ययावनु पां                   च         वृि म ्        ।
     संग ृ ीयादनु पान्सहायान्सहायसा यािन                                           िह               दंकरािण
                                                                                                     ु                         ॥२२॥
     अिभूायं             यो      िविदत्वा            तु         भतुः
                                                                   र्       सवार्िण          कायार्िण         करोत्यतन्िीः         ।
     व ा       िहतानामनुर                    आयर्ः         शि ज्ञ            आत्मेव           िह     सोऽनुकम्प्यः              ॥२३॥
     वा यं          तु        यो          नािियतेऽनुिश ः                    ूत्याह           य ािप           िनयु यमानः            ।
     ूज्ञािभमानी                  ू
                              ूितकलवादी                   त्या यः            स          तादृ त्वरयैव           भृत्यः          ॥२४॥
                      ू
     अःत धम लीबमदीघर्सऽं                                    सानुबोशं                             आणमहायर्मन्यैः                    ।
     अरोगजातीयमुदारवा यं                                  दतं
                                                           ू                   वदन्त्य गुणोपपन्नम ्                            ॥२५॥
     न         िव ासा जातु                    परःय                गेहं           ग छे न्नर ेतयानो                  िवकाले          ।
     न       चत्वरे           िनिश         ित ेिन्नगूढो            न         राजन्यां         योिषतं          ूाथर्यीत         ॥२६॥
     न           िन वं                सऽगतःय                      ग छे त्संस ृ मन्ऽःय                         ु
                                                                                                             कसंगतःय               ।


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 88 -                                                           Udyog Parva



     न       च        ॄूयान्ना सािम            त्वयीित            सकारणं                    यपदे शं          तु      ु
                                                                                                                    कयार्त ्       ॥२७॥
     घृणी         राजा           पुं ली       राजभृत्यः                पुऽो          ॅाता               िवधवा          बालपुऽा         ।
     सेनाजीवी             चो तभ
                             ृ               एव             यवहारे             वै            वजर्नीयाः              ःयुरेते        ॥२८॥
     गुणा            दश           ःनानशीलं              भजन्ते             बलं                   पं          ःवरवणर्ूशुि ः             ।
     ःपशर्            गन्ध          िवशु ता             च        ौीः          सौकमाय
                                                                                 ु                    ूवरा            नायर्ः       ॥२९॥
     गुणा              षिण्मतभु ं            भजन्ते               आरोग्यमायु                          सुखं          बलं        च       ।
     अनािवलं            चाःय          भवेदपत्यं              न           चैनमा न
                                                                               ू                  इित             िक्षपिन्त        ॥३०॥
     अकमर्शीलं               च        महाशनं                च             लोकि          ं         बहमायं
                                                                                                    ु                  नृशंसम ्        ।
     अदे शकालज्ञमिन वेषमेतान्गृहे                                    न                         ूितवासयीत                           ॥३१॥
     कदयर्माबोशकमौुतं                              च                             ू
                                                                          वराकसंभतममान्यमािननम ्                                       ।
     िन ू रणं           कृ तवैरं          कृ त नमेतान्भृशात ऽिप                         न             जातु          याचेत ्        ॥३२॥
     संि ल कमार्णमितूवादं                           िनत्यानृतं                        चादृढभि कं                          च            ।
     िवकृ रागं              बहमािननं
                              ु                    चाप्येतान्न                  सेवेत                   नराधमान्ष                  ॥३३॥
     सहायबन्धना                                 थार्ः                            सहाया ाथर्बन्धनाः                                     ।
     अन्योन्यबन्धनावेतौ                       िवनान्योन्यं                          न                   िस यतः                     ॥३४॥
     उत्पा             पुऽाननृणां            कृ त्वा         वृि ं         च                ते योऽनुिवधाय                 कांिचत ्     ।
     ःथाने             ु
                      कमारीः         ूितपा                सवार्           अरण्यसंःथो                     मुिनव भूषेत ्
                                                                                                               ु                   ॥३५॥
     िहतं                                  ू
                                   यत्सवर्भतानामात्मन                                                 सुखावहम ्                        ।
         ु
     तत्कयार्दी रो                             ेतन्मूलं                                       र्
                                                                                        धमार्थिस ये                                ॥३६॥
     बुि ः                      ूभावःतेज                             स वमुत्थानमेव                                    च                ।
      यवसाय                         यःय                     ःया ःयावृि भयं                                    ु
                                                                                                             कतः                   ॥३७॥
     पँय          दोषान्पाण्डवैिवर्महे             त्वं         यऽ             यथेरन्निप                  दे वाः          सशबाः        ।
     पुऽैवरं           िनत्यमुि ग्नवासो                 यशःूणाशो                     ि षतां               च          हषर्ः         ॥३८॥
     भींमःय               कोपःतव             चेन्िकल्प                 िोणःय                    राज्ञ              युिधि रःय           ।
     उत्सादयेल्लोकिममं                      ूवृ ः                   ेतो              महिःतयर्िगवापतन्खे                            ॥३९॥
                 तव          पुऽशतं          चैव            कणर्ः          प च                  च         पाण्डवाः             ।
                 पृिथवीमनुशासेयुरिखलां                                    सागराम्बराम ्                                ॥४०॥
                 धातर्रा ा           वनं           राजन् यायाः                      पाण्डु सुता               मताः             ।
                 मा       वनं      िछिन्ध      स यायं             मा          यायान्नीनशो                 वनात ्       ॥४१॥
                 न        ःया नमृते                यायान् याया                 न              ःयुरृ ते            वनम ्        ।
                 वनं         िह       रआयते                 यायै यार्याुक्षित                     काननम ्              ॥४२॥
                 न         तथे छन्त्यकल्याणाः                        परे षां                वेिदतुं          गुणान ्           ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 89 -                                                 Udyog Parva



              यथैषां             ज्ञातुिम छिन्त                        ुर्
                                                                    नैगण्यं             पापचेतसः                    ॥४३॥
              अथर्िसि ं                              परािम छन्धमर्मेवािदत रे त ्                                       ।
              न          िह              धमार्दपैत्यथर्ः                 ःवगर्लोकािदवामृतम ्                        ॥४४॥
              यःयात्मा             िवरतः                   पापात्कल्याणे               च          िनवेिशतः             ।
              तेन          सवर्िमदं                 बु ं            ूकृ ितिवर्कृित                या                ॥४५॥
              यो          धमर्मथ                कामं               च            यथाकालं            िनषेवते             ।
                    र्
              धमार्थकामसंयोगं                       सोऽमुऽेह                 च             िवन्दित                  ॥४६॥
              संिनय छित                       यो                  वेगमुित्थतं               बोधहषर्योः                 ।
              स         िौयो            भाजनं              राजन्य ापत्सु               न        मु ित               ॥४७॥
              बलं         प चिवधं                   िनत्यं              पुरुषाणां          िनबोध               मे      ।
              य ु            बाहबलं
                                ु                   नाम              किन ं              बलमु यते                    ॥४८॥
              अमात्यलाभो                      भिं             ते           ि तीयं              बलमु यते                ।
              धनलाभःतृतीयं                            तु                  बलमाहिजर्गीषवः
                                                                               ु                                    ॥४९॥
              य वःय                     सहजं                  राजिन्पतृपैतामहं                     बलम ्               ।
              अिभजातबलं                     नाम             त चतुथ               बलं          ःमृतम ्               ॥५०॥
              येन            त्वेतािन                सवार्िण                    ृ
                                                                             संगहीतािन                भारत             ।
              य लानां                   बलं                ौे ं            तत्ूज्ञाबलमु यते                         ॥५१॥
              महते                योऽपकाराय                            नरःय                 ूभवेन्नरः                  ।
              तेन        वैरं           समास य                    दरःथोऽःमीित
                                                                   ू                          ना सेत ्              ॥५२॥
                  ीषु           राजसु               सपषु                 ःवा याये               शऽुसेिवषु              ।
              भोगे        चायुिष              िव ासं               कः        ूाज्ञः           र्
                                                                                           कतुमहर् ित               ॥५३॥
     ूज्ञाशरे णािभहतःय                      जन्तोि िकत्सकाः                      सिन्त            न            चौषधािन         ।
     न    होममन्ऽा           न          च      म गलािन               नाथवर्णा          नाप्यगदाः           सुिस ाः         ॥५४॥
              सपर् ािग्न                       िसंह                       ु
                                                                         कलपुऽ                    भारत                 ।
              नावज्ञेया           मनुंयेण                    सव            ते              िततेजसः                  ॥५५॥
              अिग्नःतेजो                      महल्लोके                   गूढिःत ित                    दारुषु           ।
              न         चोपयु       े          त ारु              यावन्नो           दीप्यते        परै ः            ॥५६॥
              स         एव         खलु              दारु यो             यदा           िनमर् य          दीप्यते         ।
              तदा         त च                 वनं           चान्यिन्नदर् हत्याशु               तेजसा                ॥५७॥
              एवमेव                      ु
                                        कले                 जाताः                   पावकोपमतेजसः                       ।
              क्षमावन्तो                िनराकाराः                  का ेऽिग्न रव                शेरते                ॥५८॥
              लताधमार्            त्वं          सपुऽः               शालाः           पाण्डु सुता          मताः          ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 90 -                                                       Udyog Parva



              न          लता           वधर्ते               जातु             महािममनािौता
                                                                                 ु                            ॥५९॥
     वनं       राजंःत्वं                    े
                                 सपुऽोऽिम्बकय                    िसंहान्वने             पाण्डवांःतात               िवि           ।
     िसंहैिवर्हीनं       िह         वनं            िवनँयेित्संहा  िवनँयेयुरृ ते                             वनेन           ॥६०॥
                                                        * * *
                                                    ३८. िवदर उवाच
                                                             ु
              ऊ व            ूाणा             ु
                                              त्बामिन्त               यूनः           ःथिवर           आयित            ।
              ूत्युत्थानािभवादा यां                                 पुनःतान्ूितप ते                           ॥०१॥
     पीठं       द वा           साधवेऽ यागताय                     आनीयापः                 प रिनिणर् य               पादौ          ।
     सुखं       पृं वा         ूितवे ात्मसंःथं                   ततो             द ादन्नमवेआय               धीरः           ॥०२॥
     यःयोदकं            मधुपक             च           गां           च            नमन्ऽिवत्ूितगृ ाित                 गेहे         ।
     लोभा यादथर्कापर्ण्यतो                    वा                तःयानथ                  जीिवतमाहरायार्ः
                                                                                                ु                          ॥०३॥
     िचिकत्सकः           शल्यकतार्वक ण                      ःतेनः          बरो
                                                                            ू            म पो            ॅूणहा           च       ।
     सेनाजीवी            ौुितिवबायक                          भृशं                िूयोऽप्यितिथन दकाहर् ः                    ॥०४॥
         े
     अिवबयं           लवणं          प वमन्नं            दिध             क्षीरं       मधु          तैलं      घृतं         च       ।
     ितला       मांसं        मूलफलािन              शाकं         र ं         वासः         सवर्गन्धा          गुड            ॥०५॥
     अरोषणो             यः          समलो का चनः                          ूहीणशोको                   गतसंिधिवमहः                  ।
     िनन्दाूशंसोपरतः                 िूयािूये                   चरन्नुदासीनवदे ष                     िभक्षुकः              ॥०६॥
     नीवारमूले गुदशाकवृि ः                                         ं
                                                                सुसयतात्मािग्नकायंवचो ः                                          ।
     वने          वसन्नितिथंवूम ो                      धुरंधरः                   पुण्यकृ दे ष            तापसः             ॥०७॥
              अपकृ त्वा              बुि मतो                    दरःथोऽःमीित
                                                                 ू                               ना सेत ्            ।
              दीघ        बुि मतो              बाहू          या यां           िहं सित            िहं िसतः      ॥०८॥
              न              िव सेदिव ःते                       िव ःते                  नाितिव सेत ्                 ।
              िव ासा यमुत्पन्नं                       मूलान्यिप                      िनकृ न्तित               ॥०९॥
                    र्
              अनींयुगुर् दारः                        ःयात्संिवभागी                         िूयंवदः                   ।
                  आणो         मधुरवा          ीणां          न       चासां           वशगो           भवेत ्     ॥१०॥
              पूजनीया                महाभागाः                       पुण्या                     गृहदी यः              ।
              ि यः            िौयो            गृहःयो ाःतःमािआया                            िवशेषतः              ॥११॥
              िपतुरन्तःपुरं                            द ान्मातुदर् ान्महानसम ्                                      ।
              गोषु            चात्मसमं               द ात्ःवयमेव                      कृ िषं         ोजेत ्          ।
                     र्
              भृत्यैविण याचारं                 च            पुऽैः          सेवेत           ॄा णान ्           ॥१२॥
              अ       योऽिग्नॄर् तः                   क्षऽमँमनो                       लोहमुित्थतम ्                  ।
              तेषां      सवर्ऽगं          तेजः              ःवासु          योिनषु              शाम्यित        ॥१३॥



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 91 -                                                  Udyog Parva



              िनत्यं          सन्तः               ु
                                                 कले               जाताः              पावकोपमतेजसः                   ।
              क्षमावन्तो              िनराकाराः                  का ेऽिग्न रव                 शेरते               ॥१४॥
              यःय          मन्ऽं            न        जानिन्त                बा ा ा यन्तरा                    ये      ।
              स                  राजा                     सवर्त क्षुि रमै यर्म ुते                             ॥१५॥
              क रंयन्न                    ूभाषेत            कृ तान्येव                च            दशर्येत ्         ।
              धमर्कामाथर्कायार्िण                  तथा             मन्ऽो            न         िभ ते               ॥१६॥
              िग रपृ मुपारु                        ूासादं                   वा               रहोगतः                  ।
              अरण्ये        िनःशलाके                 वा         तऽ           मन्ऽो          िवधीयते            ॥१७॥
              नासु त्परमं                    मन्ऽं                 भारताहर् ित                वेिदतुम ्              ।
              अपिण्डतो                वािप                सु त्पिण्डतो                  वाप्यनात्मवान ्              ।
              अमात्ये                थर्िलप्सा             च           मन्ऽरक्षणमेव                 च             ॥१८॥
              कृ तािन            सवर्कायार्िण              यःय              वा          पाषर्दा         िवदः
                                                                                                           ु         ।
              गूढमन्ऽःय                      नृपतेःतःय                       िसि रसंशयम ्                         ॥१९॥
              अूशःतािन                      कमार्िण                 यो                मोहादनुित ित                   ।
              स          तेषां             िवप रॅंशे               ॅँयते              जीिवतादिप                ॥२०॥
              कमर्णां                तु            ूशःतानामनु ानं                           सुखावहम ्                ।
              तेषामेवाननु ानं                        प ा ापकरं                           महत ्                    ॥२१॥
              ःथानवृि क्षयज्ञःय                                  षा गुण्यिविदतात्मनः                                 ।
              अनवज्ञातशीलःय                        ःवाधीना                  पृिथवी                नृप          ॥२२॥
              अमोघबोधहषर्ःय                            ःवयं                      कृ त्यान्ववेिक्षणः                  ।
              आत्मूत्ययकोशःय                               वसुधेयं                       ं
                                                                                      वसुधरा                   ॥२३॥
              नाममाऽेण                    तुंयेत             छऽेण                 च           महीपितः                ।
              भृत्ये यो              िवसृजेदथार्न्नैकः                   सवर्हरो             भवेत ्            ॥२४॥
              ॄा णो              ॄा णं           वेद           भतार्         वेद          ि यं          तथा          ।
              अमात्यं             नृपितवद                 राजा              राजानमेव               च           ॥२५॥
              न          शऽुर कमापन्नो                      मो         यो          व यतां               गतः          ।
              अहताि                  भयं             तःमा जायते                       निचरािदव                 ॥२६॥
              दै वतेषु           च              य ेन               राजसु              ॄा णेषु            च           ।
              िनयन्त यः                   सदा          बोधो             वृ बालातुरेषु               च          ॥२७॥
              िनरथ                 कलहं                   ूाज्ञो                 वजर्येन्मूढसेिवतम ्                 ।
              क ित        च          लभते            लोके          न        चानथन             यु यते           ॥२८॥
              ूसादो              िनंफलो                यःय               बोध ािप                  िनरथर्कः           ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 92 -                                             Udyog Parva



              न        तं         भतार्रिम छिन्त                 षण्ढं           पितिमव           ि यः        ॥२९॥
              न               बुि धर्नलाभाय                          न                 जा यमसमृ ये                 ।
              लोकपयार्यवृ ान्तं                    ूाज्ञो                 जानाित               नेतरः          ॥३०॥
              िव ाशीलवयोवृ ान्बुि वृ ां                                                भारत                        ।
              धनािभजनवृ ां                             िनत्यं                    मूढोऽवमन्यते                   ॥३१॥
              अनायर्व ृ मूाज्ञमसूयकमधािमर्कम ्                                                                     ।
              अनथार्ः              िक्षूमायािन्त                वाग्द ु ं          बोधनं          तथा         ॥३२॥
              अिवसंवादनं                         दानं                       समयःया यितबमः                          ।
              आवतर्यिन्त                 भूतािन           सम्य ूिणिहता                     च       वाक्       ॥३३॥
              अिवसंवादको                       दक्षः                कृ तज्ञो                       ु
                                                                                           मितमानृजः               ।
              अिप                 संक्षीणकोशोऽिप                    लभते               प रवारणम ्             ॥३४॥
              धृितः           शमो              दमः          शौचं                कारुण्यं         वागिन ु रा        ।
              िमऽाणां              चानिभिोहः                 ै
                                                           स ताः                 सिमधः           िौयः         ॥३५॥
              असंिवभागी                       द ु ात्मा               कृ त नो                  िनरपऽपः             ।
              तादृ नराधमो                      लोके               वजर्नीयो                 नरािधप             ॥३६॥
              न          स         राऽौ         सुखं        शेते               ससपर्        इव         वेँमिन      ।
              यः         कोपयित                 िनद षं            सदोषोऽ यन्तरं                  जनम ्        ॥३७॥
              येषु            द ु े षु          दोषः                ःया ोगक्षेमःय                   भारत           ।
              सदा                 ूसादनं                तेषां                  दे वतानािमवाचरे त ्            ॥३८॥
              येऽथार्ः               ीषु          समास ाः                       ूथमोत्पिततेषु             च        ।
              ये         चानायर्समास ाः                   सव              ते        संशयं         गताः        ॥३९॥
              यऽ              ी          यऽ       िकतवो               यऽ           बालोऽनुशािःत            च       ।
              म जिन्त                तेऽवशा            दे शा              न ामँमप्लवा              इव         ॥४०॥
              ूयोजनेषु                   ये        स ा               न             िवशेषेषु            भारत        ।
              तानहं           पिण्डतान्मन्ये                िवशेषा                िह       ूसि गनः            ॥४१॥
              यं         ूशंसिन्त               िकतवा                यं           ूशंसिन्त          चारणाः         ।
              यं      ूशंसिन्त                बन्ध यो           न         स        जीवित         मानवः        ॥४२॥
              िहत्वा                           तान्परमेंवासान्पाण्डवानिमतौजसः                                      ।
              आिहतं                भारतै य                त्वया                दय धने
                                                                                ु                महत ्        ॥४३॥
              तं             िआयिस               प रॅ ं                   तःमा वं              निचरािदव            ।
                        ू
              ऐ यर्मदसंमढं                           बिलं                       लोकऽयािदव                     ॥४४॥
                                                                * * *


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 93 -                                                   Udyog Parva



                                                    ३९. धृतरा              उवाच
     अनी रोऽयं               पुरुषो             भवाभवे             सूऽूोता                  दारुमयीव            योषा       ।
     धाऽा     तु       िद ःय           वशे       िकलायं       तःमा द                त्वं     ौवणे          धृतोऽहम ्   ॥०१॥
                                                          िवदर उवाच
                                                             ु
              अूा कालं                       वचनं                बृहःपितरिप                       ॄुवन ्           ।
              लभते                बु     यवज्ञानमवमानं                       च               भारत              ॥०२॥
              िूयो               भवित               दानेन                  िूयवादे न               चापरः           ।
              मन्ऽं         मूलबलेनान्यो            यः        िूयः            िूय           एव       सः        ॥०३॥
               े ंयो         न               र्
                                        साधुभवित             न             मेधावी           न        पिण्डतः       ।
              िूये          शुभािन             कमार्िण            े ंये       पापािन             भारत          ॥०४॥
              न         स         क्षयो          महाराज             यः           क्षयो          वृि मावहे त ्      ।
              क्षयः     स        ित्वह         मन्त यो       यं       ल वा            बहु       नाशयेत ्       ॥०५॥
              समृ ा                गुणतः                     े
                                                            किच विन्त                       धनतोऽपरे               ।
                         ै
              धनवृ ान्गुणह नान्धृतरा                                        िववजर्येत ्                        ॥०६॥
                                                         धृतरा       उवाच
              सव                 त्वमायतीयु ं                    भाषसे                     ूाज्ञसंमतम ्            ।
              न        चोत्सहे          सुतं      त्य ुं         यतो          धमर्ःततो            जयः          ॥०७॥
                                                          िवदर उवाच
                                                             ु
              ःवभावगुणसंपन्नो                       न               जातु                   िवनयािन्वतः             ।
                 ू
              सुसआममिप                         भूतानामुपमद                          ूयोआयते                    ॥०८॥
              परापवादिनरताः                               परदःखोदयेषु
                                                             ु                                   च                 ।
              परःपरिवरोधे                    च             यतन्ते                  सततोित्थताः                 ॥०९॥
              सदोषं               दशर्नं            येषां                 संवासे             सुमह यम ्             ।
              अथार्दाने            महान्दोषः                ूदाने             च             मह यम ्             ॥१०॥
              ये        पापा            इित         िव याताः                  संवासे            प रगिहर् ताः       ।
                         र्
              यु ा ान्यैमहादोषैय                              नराःतािन्ववजर्येत ्                               ॥११॥
              िनवतर्माने                   सौहाद                 ूीितन चे                    ूणँयित                ।
              या        चैव                 र्
                                       फलिनवृि ः             सौ दे            चैव           यत्सुखम ्          ॥१२॥
              यतते                     चापवादाय                    य मारभते                        क्षये           ।
              अल्पेऽप्यपकृ ते                    मोहान्न                   शािन्तमुपग छित                      ॥१३॥
              तादृशैः                     संगतं                         र्ृ ै
                                                                   नीचैनशंसरकृ तात्मिभः                            ।
              िनशाम्य              िनपुणं            बु     या              िव ान्दराि वजर्येत ्
                                                                                   ू                           ॥१४॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 94 -                                             Udyog Parva



              यो           ज्ञाितमनुग ृ ाित                     द रिं                   दीनमातुरम ्          ।
              स                         र्
                               पुऽपशुिभवृि ं                        यश ा ययम ुते                          ॥१५॥
              ज्ञातयो            वधर्नीयाःतैयर्                इ छन्त्यात्मनः                    शुभम ्      ।
               ु
              कलवृि ं            च           राजेन्ि           तःमात्साधु                 समाचर           ॥१६॥
              ौेयसा             योआयसे                    ु
                                                    राजन्कवार्णो                  ज्ञाितसित्बयाम ्           ।
              िवगुणा              िप           संरआया               ज्ञातयो             भरतषर्भ           ॥१७॥
              िकं                र्
                            पुनगुणवन्तःते                           त्वत्ूसादािभकाि क्षणः                    ।
              ूसादं         ु
                           करु           दीनानां          पाण्डवानां              िवशां        पते        ॥१८॥
              दीयन्तां               मामकाः                 े
                                                           किच ेषां                     वृ यथर्मी र          ।
              एवं         लोके           यशःूा ो                भिवंयिस                  नरािधप           ॥१९॥
              वृ े न      िह          त्वया         काय             पुऽाणां         तात          रक्षणम ्    ।
              मया        चािप         िहतं     वा यं          िवि          मां     त्वि तैिषणम ्          ॥२०॥
              ज्ञाितिभिवर्महःतात                    न               कतर् यो               भवािथर्ना          ।
              सुखािन             सह             भो यािन                    ज्ञाितिभभर्रतषर्भ              ॥२१॥
              संभोजनं                 संकथनं                  संूीित                      परःपरम ्           ।
              ज्ञाितिभः         सह           कायार्िण          न          िवरोधः          कथंचन           ॥२२॥
              ज्ञातयःतारयन्तीह                     ज्ञातयो                म जयिन्त                   च       ।
              सुव ृ ाःतारयन्तीह                 दवृर् ा
                                                 ु                   म जयिन्त                 च           ॥२३॥
              सुव ृ ो          भव             राजेन्ि               पाण्डवान्ूित                 मानद        ।
              अधषर्णीयः                शऽूणां                र्ृ
                                                          तैवतःत्वं                भिवंयिस                ॥२४॥
              ौीमन्तं             ज्ञाितमासा                        यो            ज्ञाितरवसीदित              ।
              िदग्धहःतं          मृग          इव          स         एनःतःय                िवन्दित         ॥२५॥
              प ादिप              नरौे                  तव                तापो            भिवंयित            ।
              तान्वा           हतान्सुतान्वािप                 ौुत्वा            तदनुिचन्तय               ॥२६॥
              येन          ख वां              समा ढः                     प रतप्येत            कमर्णा         ।
              आदावेव             न               ु
                                             तत्कयार्दीुवे                जीिवते            सित           ॥२७॥
              न           कि न्नापनयते                         पुमानन्यऽ                   भागर्वात ्        ।
              शेषसंूितपि ःतु                       बुि मत्ःवेव                      ित ित                 ॥२८॥
              दय धनेन
               ु                      य ेतत्पापं               तेषु              पुरा          कृ तम ्       ।
              त्वया                 ु
                                तत्कलवृ े न                   ूत्यानेयं                  नरे र            ॥२९॥
              तांःत्वं          पदे           ूित ाप्य                लोके              िवगतकल्मषः           ।
              भिवंयिस                 नरौे                पूजनीयो                मनीिषणाम ्               ॥३०॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 95 -                                              Udyog Parva



              सु या तािन               धीराणां            फलतः             ूिविचन्त्य              यः       ।
              अ यवःयित                 कायषु             िचरं        यशिस                ित ित           ॥३१॥
              अवृि ं           िवनयो              हिन्त            हन्त्यनथ               पराबमः            ।
              हिन्त       िनत्यं         क्षमा         बोधमाचारो             हन्त्यलक्षणम ्              ॥३२॥
              प र छदे न                 क्षेऽेण                 वेँमना              प रचयर्या               ।
              परीक्षेत            ु
                                 कलं              राजन्भोजना छादनेन                        च             ॥३३॥
              ययोि       ेन        वा             िच ं           नैभतं
                                                                    ृ               ृ
                                                                                 नैभतेन            वा       ।
              समेित           ूज्ञया        ूज्ञा          तयोमऽी            न           जीयर्ते         ॥३४॥
               ु र्
              दबुि मकृ तूज्ञं                  छन्नं                  ू
                                                                     कपं                 तृणै रव            ।
              िववजर्यीत            मेधावी                तिःमन्मैऽी              ूणँयित                  ॥३५॥
              अविल ेषु                  मूखषु                            े
                                                                रौिसाहिसकषु                    च            ।
              तथैवापेतधमषु                        न                 मैऽीमाचरे धः
                                                                              ु                          ॥३६॥
              कृ तज्ञं          धािमर्कं                 सत्यमक्षुिं              दृढभि कम ्                ।
              िजतेिन्ियं        िःथतं          िःथत्यां          िमऽमत्यािग              चेंयते          ॥३७॥
              इिन्ियाणामनुत्सग                      मृत्युना             न           िविशंयते               ।
              अत्यथ                पुनरुत्सगर्ः                   सादये ै वतान्यिप                       ॥३८॥
              मादर् वं               ू
                                सवर्भतानामनसूया                          क्षमा             धृितः            ।
              आयुंयािण              बुधाः             ूाहिमर्ऽाणां
                                                         ु                     चािवमानना                 ॥३९॥
              अपनीतं               सुनीतेन                 योऽथ                  ूत्यािननीषते               ।
              मितमाःथाय                     सुदृढां                तदकापुरुषोतम ्                        ॥४०॥
              आयत्यां                   ूितकारज्ञःतदात्वे                         दृढिन यः                  ।
              अतीते             कायर्शेषज्ञो               नरोऽथनर्                ूहीयते                ॥४१॥
              कमर्णा            मनसा               वाचा            यदभीआणं                 िनषेवते          ।
              तदे वापहरत्येनं                         तःमात्कल्याणमाचरे त ्                              ॥४२॥
              म गलालम्भनं                        योगः                ौुतमुत्थानमाजर्वम ्                    ।
              भूितमेतािन                ु
                                       कवर्िन्त           सतां           चाभीआणदशर्नम ्                  ॥४३॥
              अिनवदः            िौयो            मूलं            दःखनाशे
                                                                 ु                सुखःय              च      ।
              महान्भवत्यिनिवर्ण्णः                     सुखं              चात्यन्तम ुते                   ॥४४॥
              नातः             ौीम रं                    ं
                                                       िकिचदन्यत्प यतमं                        तथा          ।
              ूभिवंणोयर्था               तात             क्षमा         सवर्ऽ         सवर्दा              ॥४५॥
              क्षमेदश ः                   सवर्ःय                   शि मान्धमर्कारणात ्                      ।
              अथार्नथ         समौ         यःय          तःय         िनत्यं        क्षमा      िहता         ॥४६॥


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 96 -                                           Udyog Parva



              यत्सुखं             सेवमानोऽिप                  धमार्थार् यां             न          हीयते       ।
              कामं             तदपसेवेत
                                 ु                            न              मूढोतमाचरे त ्                 ॥४७॥
              दःखातषु
               ु                     ूम ेषु                             े
                                                                  नािःतकंवलसेषु                     च          ।
              न            ौीवर्सत्यदान्तेषु                 ये            चोत्साहिवविजर्ताः                ॥४८॥
              आजर्वेन                     नरं                      यु माजर्वात्स यपऽपम ्                       ।
              अशि मन्तं                मन्यन्तो                    धषर्यिन्त             ु
                                                                                        कबु यः              ॥४९॥
              अत्यायर्मितदातारमितशूरमितोतम ्                                                                   ।
              ूज्ञािभमािननं                     चैव                    ौीभर्यान्नोपसपर्ित                   ॥५०॥
              अिग्नहोऽफला                     वेदाः                 शीलवृ फलं                  ौुतम ्          ।
              रितपुऽफला                   दारा                द भु फलं                     धनम ्            ॥५१॥
              अधम पािजर्तैरथयर्ः                                   करोत्यौ वर्देिहकम ्                         ।
              न        स     तःय          फलं         ूेत्य         भु      े ऽथर्ःय       दरागमात ्
                                                                                            ु               ॥५२॥
              कान्तारवनदगषु
                        ु                             कृ लाःवापत्सु                         संॅमे              ।
              उ तेषु          च       श े षु             नािःत              शेषवतां          भयम ्          ॥५३॥
              उत्थानं           संयमो             दाआयमूमादो                       धृितः        ःमृितः         ।
              समीआय           च      समारम्भो                िवि          मूलं      भवःय           तत ्     ॥५४॥
              तपो           बलं           तापसानां                 ॄ             ॄ िवदां            बलम ्      ।
              िहं सा         बलमसाधूनां                  क्षमा            गुणवतां           बलम ्          ॥५५॥
              अ ौ           तान्योत नािन                     आपो            मूलं         फलं          पयः      ।
              हिवॄार् णकाम्या                        च                   गुरोवर्चनमौषधम ्                   ॥५६॥
              न             तत्परःय                               ू
                                                      संद यात्ूितकलं                        यदात्मनः           ।
                     ै
              संमहे णष              धमर्ः             ःयात्कामादन्यः                     ूवतर्ते           ॥५७॥
              अबोधेन                जयेत्बोधमसाधुं                          साधुना             जयेत ्          ।
              जयेत्कदय               दानेन                   जयेत्सत्येन                चानृतम ्            ॥५८॥
                      र् े
                  ीधूतकऽलसे                  भीरौ                   चण्डे              पुरुषमािनिन             ।
              चौरे       कृ त ने     िव ासो              न        काय        न      च       नािःतके         ॥५९॥
              अिभवादनशीलःय                               िनत्यं                    वृ ोपसेिवनः                 ।
              चत्वा र                संूवधर्न्ते                                  र्
                                                                       क ितर्रायुयशोबलम ्                   ॥६०॥
              अित लेशेन                   येऽथार्ः                    र् र्
                                                                  ःयुधमःयाितबमेण                      च        ।
              अरे वार्      ूिणपातेन             मा          ःम           तेषु      मनः        कृ थाः       ॥६१॥
              अिव ः            पुरुषः            शो यः                   शो यं          िमथुनमूजम ्            ।
              िनराहाराः            ूजाः          शो याः             शो यं           रा मराजकम ्             ॥६२॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 97 -                                                    Udyog Parva



              अ वा          जरा           दे हवतां                 पवर्तानां             जलं            जरा          ।
              असंभोगो           जरा            ीणां           वा शल्यं           मनसो             जरा          ॥६३॥
              अनाम्नायमला                     वेदा                ॄा णःयाोतं                      मलम ्              ।
              कौतूहलमला                 सा वी                 िवूवासमलाः                   ि यः                ॥६४॥
              सुवणर्ःय           मलं             प्यं               प्यःयािप               मलं           ऽपु         ।
              ज्ञेयं     ऽपुमलं          सीसं             सीसःयािप               मलं           मलम ्           ॥६५॥
              न        ःवप्नेन         जयेिन्निां              न        कामेन            ि यं           जयेत ्       ।
              नेन्धनेन          जयेदिग्नं             न           पानेन          सुरां         जयेत ्          ॥६६॥
              यःय           दानिजतं               िमऽमिमऽा                      युिध             िनिजर्ताः           ।
              अन्नपानिजता               दाराः             सफलं            तःय            जीिवतम ्              ॥६७॥
              सहिॐणोऽिप                 जीविन्त                    जीविन्त               शितनःतथा                    ।
              धृतरा ं        िवमु चे छां                  न         कथंिचन्न               जी यते              ॥६८॥
              यत्पृिथ यां             ोीिहयवं                 िहरण्यं            पशवः              ि यः              ।
              नालमेकःय                तत्सवर्िमित                    पँयन्न                मु ित               ॥६९॥
              राजन्भूयो             ॄवीिम                 त्वां           पुऽेषु            सममाचर                   ।
              समता          यिद          ते           राजन्ःवेषु  पाण्डु सुतेषु                     च          ॥७०॥
                                                          * * *
                                                      ४०. िवदर उवाच
                                                              ु
     योऽ यिथर्तः            सि रस जमानः                             करोत्यथ                 शि महापियत्वा                    ।
     िक्षूं   यशःतं         समुपैित           सन्तमलं              ूसन्ना          िह       सुखाय            सन्तः       ॥०१॥
     महान्तमप्यथर्मधमर्यु ं                     यः                   संत्यजत्यनुपाबु                           एव            ।
     सुखं     स        दःखान्यवमु य
                        ु                       शेते          जीणा         त्वचं          सपर्      इवावमु य             ॥०२॥
              अनृतं         च           समुत्कष                 राजगािम                च           पैशुनम ्          ।
              गुरो ालीकिनबर्न्धः                       समािन                     ॄ हत्यया                      ॥०३॥
              असूयैकपदं                 मृत्युरितवादः                          िौयो                वधः               ।
                  ू
              अशुौषा            त्वरा             ाघा              िव ायाः             शऽव यः                  ॥०४॥
              सुखािथर्नः          ु
                                 कतो           िव ा            नािःत            िव ािथर्नः           सुखम ्          ।
              सुखाथ        वा       त्यजेि       ां       िव ाथ           वा       सुखं        त्यजेत ्        ॥०५॥
              नािग्नःतृप्यित                  का ानां                नापगानां                महोदिधः                 ।
              नान्तकः                 ू
                                 सवर्भतानां               न           पुंसां          वामलोचना                 ॥०६॥
     आशा       धृितं    हिन्त       समृि मन्तकः                 बोधः           िौयं      हिन्त       यशः         कदयर्ता     ।
     अपालनं        हिन्त     पशूं         राजन्नेकः                ब ो
                                                                    ु           ॄा णो            हिन्त     रा म ्        ॥०७॥



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 98 -                                                        Udyog Parva



     अज                कांःयं         च       रथ              िनत्यं         म वाकषर्ः                 ु
                                                                                                     शकिनः             ौोिऽय             ।
     वृ ो        ज्ञाितरवसन्नो               वयःय             एतािन              ते          सन्तु      गृहे          सदै व          ॥०८॥
                 अजोक्षा               चन्दनं             वीणा                 आदश                   मधुसिपर्षी                  ।
                 िवषमौदम्बरं
                       ु                     श खः              ःवण               नािभ                 रोचना            ॥०९॥
                 गृहे               ःथापियत यािन                        धन्यािन                     मनुरॄवीत ्                   ।
                 दे वॄा णपूजाथर्मितथीनां                                 च                     भारत                     ॥१०॥
     इदं      च            त्वां      सवर्परं          ॄवीिम            पुण्यं          पदं          तात         महािविश म ्             ।
     न      जातु         कामान्न             भयान्न           लोभा म              त्यजे जीिवतःयािप                      हे तोः       ॥११॥
     िनत्यो        धमर्ः           सुखदःखे
                                       ु             त्विनत्ये         िनत्यो           जीवो         धातुरःय           त्विनत्यः         ।
     त्य त्वािनत्यं             ूितित ःव              िनत्ये          संतुंय          त्वं     तोषपरो          िह      लाभः          ॥१२॥
     महाबलान्पँय                       महानुभावान्ूशाःय                           भूिमं               धनधान्यपूणार्म ्                   ।
     रा यािन                 िहत्वा          िवपुलां                  भोगान्गतान्नरे न्िान्वशमन्तकःय                                 ॥१३॥
     मृतं         पुऽं             दःखपु ं
                                    ु                मनुंया             उित्क्षप्य              राजन्ःवगृहािन्नहर् रिन्त                 ।
     तं           े
              मु कशाः                 करुणं           रुदन्ति ताम ये                         का िमव            िक्षपिन्त             ॥१४॥
     अन्यो             धनं          ूेतगतःय              भु       े       वयांिस               चािग्न               शरीरधातून ्          ।
      ा यामयं              सह         ग छत्यमुऽ                पुण्येन           पापेन           च         वें यमानः                 ॥१५॥
                 उत्सृ य               िविनवतर्न्ते                   ज्ञातयः                सु दः          सुताः                ।
                 अग्नौ             ूाःतं        तु       पुरुषं          कमार्न्वेित             ःवयंकृतम ्             ॥१६॥
     अःमाल्लोकाद ू वर्ममुंय                           चाधो               मह मिःत ित                              न्धकारम ्               ।
     त ै      महामोहनिमिन्ियाणां                       बु यःव             मा           त्वां         ूलभेत           राजन ्          ॥१७॥
     इदं          वचः               शआयिस               चे थाविन्नशम्य                          सव                ु
                                                                                                             ूितप मेवम ्                 ।
     यशः         परं       ूाप्ःयिस          जीवलोके            भयं       न           चामुऽ       न        चेह       तेऽिःत          ॥१८॥
     आत्मा              नदी          भारत            पुण्यतीथार्          सत्योदका                       ू
                                                                                                    धृितकला             दमोिमर्ः         ।
     तःयां        ःनातः            पूयते     पुण्यकमार् पुण्यो                   ात्मा         िनत्यमम्भोऽम्भ             एव         ॥१९॥
                 कामबोधमाहवतीं                            प चेिन्ियजलां                               नदीम ्                     ।
                 कृ त्वा            धृितमयीं             नावं            जन्मदगार्िण
                                                                              ु                       संतर             ॥२०॥
     ूज्ञावृ ं           धमर्व ृ ं           ःवबन्धुं             िव ावृ ं               वयसा              चािप           वृ म ्         ।
     कायार्काय             पूजियत्वा          ूसा             यः        संप ृ छे न्न            स       मु ेत्कदािचत ्               ॥२१॥
     धृत्या                   िश ोदरं                   रक्षेत्पािणपादं                         च                   चक्षुषा              ।
     चक्षुःौोऽे              च             मनसा               मनो                वाचं            च             कमर्णा                ॥२२॥
     िनत्योदक                      िनत्ययज्ञोपवीती                    िनत्यःवा यायी                        पिततान्नवज                    ।
     ऋतं           ॄुवन्गुरवे              कमर्          ु
                                                        कवर्न्न              ॄा ण यवते                     ॄ लोकात ्                 ॥२३॥


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 99 -                                                            Udyog Parva



     अधीत्य           वेदान्प रसंःतीयर्                चाग्नीिनं वा                       यज्ञैः     पालियत्वा               ूजा             ।
     गोॄा णाथ            श पूतान्तरात्मा                     हतः            संमामे             क्षिऽयः           ःवगर्मेित               ॥२४॥
     वैँयोऽधीत्य              ॄा णान्क्षिऽयां                          धनैः               काले         संिवभ यािौतां                         ।
     ऽेतापूतं         धूममायाय              पुण्यं           ूेत्य           ःवग               दे वसुखािन              भु        े       ॥२५॥
     ॄ क्षऽं            वैँयवण               च               शूिः             बमेणैतान्न्यायतः                         पूजयानः               ।
     तु ेंवेतेंव यथो               दग्धपापःत्य त्वा                         दे हं                 ु
                                                                                            ःवगर्सखािन                 भु    े           ॥२६॥
          र्
     चातुवण्यर्ःयैष             धमर्ःतवो ो                   हे तुं          चाऽ              ॄुवतो             मे          िनबोध            ।
     क्षाऽा मार् ीयते              पाण्डु पुऽःतं                त्वं            राजुाजधम                       िनयु आव                   ॥२७॥
                                                             धृतरा          उवाच
                एवमेत था                    मां                  त्वमनुशासिस                          िनत्यदा                        ।
                ममािप          च       मितः            सौम्य            भवत्येवं             यथात्थ            माम ्        ॥२८॥
                सा       तु         बुि ः          कृ ताप्येवं              पाण्डवान्ूित                  मे         सदा             ।
                दय धनं
                 ु                          समासा                               पुनिवर्प रवतर्ते                            ॥२९॥
                न        िद म यितबान्तुं                          श यं                    मत्यन             े
                                                                                                           कनिचत ्                   ।
                िद मेव             कृ तं       मन्ये         पौरुषं  तु                            िनरथर्कम ्               ॥३०॥
                                                            * * *
                                                        ४१. धृतरा उवाच
                अनु ं              यिद            ते           िकिच ाचा
                                                                 ं                            िवदर
                                                                                                 ु              िव ते                ।
                तन्मे            ू
                              शुौषवे             ॄूिह             िविचऽािण                    िह       भाषसे                ॥०१॥
                                                              िवदर उवाच
                                                                 ु
                धृतरा               ु
                                   कमारो                वै             यः             पुराणः              सनातनः                     ।
                सनत्सुजातः                  ूोवाच                     मृत्युनार्ःतीित                 भारत                  ॥०२॥
                स             ते             गु ान्ूकाशां                                 सवार्न् दयसंौयान ्                         ।
                ूवआयित                     महाराज                      सवर्बुि मतां                   वरः                   ॥०३॥
                                                             धृतरा          उवाच
                िकं      त्वं         न          वेद           त यो
                                                                 ू                   यन्मे         ॄूयात्सनातनः                      ।
                त्वमेव             िवदर
                                      ु            ॄूिह                ूज्ञाशेषोऽिःत                  चे व                  ॥०४॥
                                                              िवदर उवाच
                                                                 ु
                शूियोनावहं                        जातो                          नातोऽन्य            ु मुत्सहे                        ।
                 ु
                कमारःय              तु       या              बुि वद                 तां        शा तीमहम ्                   ॥०५॥
                ॄा ीं         िह           योिनमापन्नः                      सुगु मिप                 यो           वदे त ्            ।
                न        तेन          ग                दे वानां           तःमादे त ॄवीिम                        ते          ॥०६॥



                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 100 -                                                        Udyog Parva



                                                              धृतरा          उवाच
                   ॄवीिह            िवदर
                                       ु          त्वं           मे          पुराणं             तं       सनातनम ्              ।
                   कथमेतेन                  दे हेन               ःयािदहै व                     समागमः                  ॥०७॥
                                                           वैशंपायन उवाच
                   िचन्तयामास                        िवदरःतमृिषं
                                                        ु                                      संिशतोतम ्                      ।
                   स         च       ति चिन्ततं               ज्ञात्वा           दशर्यामास               भारत          ॥०८॥
                   स              चैनं         ूितजमाह                         िविधदृ ेन                  कमर्णा               ।
                   सुखोपिव ं                   िवौान्तमथैनं                            िवदरोऽॄवीत ्
                                                                                          ु                            ॥०९॥
                   भगवन्संशयः                            कि       तरा ःय
                                                                  ृ                                   मानसे                    ।
                   यो         न      श यो            मया              व ुं       तमःमै               व ु महर् िस        ॥१०॥
                   यं         ौुत्वायं            मनुंयेन्िः                  सुखदःखाितगो
                                                                                  ु                           भवेत ्           ।
                   लाभालाभौ                िूय े ंयौ              यथैनं                न             जरान्तकौ           ॥११॥
                   िवषहे रन्भयामष                             क्षुित्पपासे                           मदो वौ                    ।
                        ै
                   अरित व                 तन्िी           च       कामबोधौ                            क्षयोदयौ           ॥११॥
                                                              * * *
                                                         ४२. वैशंपायन उवाच
      ततो           राजा           धृतरा ो           मनीषी              संपू य             वा यं          िवदरे रतं
                                                                                                             ु                 तत ्      ।
      सनत्सुजातं                 रिहते       महात्मा              पू छ                 बुि ं          परमां           ू
                                                                                                                   बुभषन ्           ॥०१॥
                                                              धृतरा          उवाच
      सनत्सुजात                   यदीदं        शृणोिम                  मृत्युिहर्              नाःतीित             तवोपदे शम ्           ।
      दे वासुरा                   ाचरन्ॄ चयर्ममृत्यवे                          तत्कतरन्नु                     सत्यम ्              ॥०२॥
                                                          सनत्सुजात उवाच
      अमृत्युः                      कमर्णा                      े
                                                               किचन्मृत्युनार्ःतीित                                चापरे                 ।
      शृणु               मे               ॄुवतो                राजन्यथैतन्मा                          िवशि कथाः                    ॥०३॥
      उभे          सत्ये          क्षिऽया ूवृ े           मोहो               मृत्युः           संमतो          यः       कवीनाम ्          ।
      ूमादं             वै         मृत्युमहं             ॄवीिम               सदाूमादममृतत्वं                       ॄवीिम           ॥०४॥
      ूमादा ै                     असुराः                 पराभवन्नूमादा ॄ भूता                                      भविन्त                ।
      न       वै        मृत्यु यार्य        इवाि              जन्तून्न              ःय               पमुपल यते             ह       ॥०५॥
      यमं               त्वेके             मृत्युमतोऽन्यमाहरात्मावसन्नममृतं
                                                           ु                                                       ॄ चयर्म ्             ।
      िपतृलोके               रा यमनुशािःत                दे वः          िशवः            िशवानामिशवोऽिशवानाम ्                        ॥०६॥
      आःयादे ष                िनःसरते          नराणां             बोधः              ूमादो              मोह प               मृत्युः       ।
      ते      मोिहताःत शे                  वतर्माना              इतः           ूेताःतऽ                पुनः         पतिन्त          ॥०७॥



                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 101 -                                                     Udyog Parva



      ततःतं                  दे वा          अनु            िवप्लवन्ते               अतो                   र्
                                                                                                   मृत्युमरणा यामुपैित                 ।
      कम दये                 कमर्फलानुरागाःतऽानु                       यािन्त          न       तरिन्त             मृत्युम ्        ॥०८॥
      योऽिभ यायन्नुत्पितंणूिन्नहन्यादनादरे णाूितबु यमानः                                                                               ।
      स       वै               र्ृ
                        मृत्युमत्यु रवाि               भूत्वा       एवं       िव ान्यो        िविनहिन्त            कामान ्         ॥०९॥
                   कामानुसारी                      पुरुषः                 कामाननु                   िवनँयित                    ।
                   कामान् युदःय                        ु
                                                    धुनते                    ं
                                                                        यित्किचत्पुरुषो                 रजः             ॥१०॥
                   तमोऽूकाशो                        भूतानां                   नरकोऽयं                 ूदृँयते                  ।
                   गृ न्त              इव          धाविन्त              ग छन्तः                ॅमुन्मुखाः               ॥११॥
      अिभ या               वै        ूथमं         हिन्त         चैनं         कामबोधौ          गृ         चैनं      तु      प ात ्      ।
      एते          बालान्मृत्यवे              ूापयिन्त            धीराःतु            धैयण          तरिन्त          मृत्युम ्       ॥१२॥
      अमन्यमानः                      क्षिऽय          ं
                                                   िकिचदन्यन्नाधीयते                       ताणर्        इवाःय             यायः         ।
      बोधाल्लोभान्मोहमयान्तरात्मा                            स          वै      मृत्युःत्व छरीरे              य         एषः        ॥१३॥
      एवं          मृत्युं           जायमानं           िविदत्वा           ज्ञाने       ित न्न           िबभेतीह           मृत्योः      ।
      िवनँयते                िवषये          तःय            मृत्युमत्योयर्था
                                                                  र्ृ                  िवषयं          ूाप्य         मत्यर्ः        ॥१४॥
                                                                धृतरा         उवाच
      येऽिःमन्धमार्न्नाचरन्तीह                             के             िच था                       े
                                                                                              धमार्न्किचिदहाचरिन्त                     ।
      धमर्ः         पापेन             ूितहन्यते            ःम          उताहो         धमर्ः     ूितहिन्त             पापम ्         ॥१५॥
                                                             सनत्सुजात उवाच
      उभयमेव                         तऽोपभु यते                     फलं                धमर्ःयैवेतरःय                      च            ।
      धमणाधम                    ूणुदतीह             िव ान्धम                  बलीयािनित               तःय           िवि            ॥१६॥
                                                                धृतरा         उवाच
      यािनमानाहः
               ु                 ःवःय             धमर्ःय          लोकािन् जातीनां                  पुण्यकृ तां      सनातनान ्          ।
      तेषां          प रबमान्कथयन्तःततोऽन्यान्नैति                                 न्नैव      कृ तं        च         कमर्          ॥१७॥
                                                             सनत्सुजात उवाच
                   येषां              बले          न            िवःपधार्              बले           बलवतािमव                   ।
                   ते           ॄा णा             इतः           ूेत्य          ःवगर्लोके             ूकाशते             ॥१८॥
                   यऽ                 मन्येत               भूिय ं              ूावृषीव                तृणोलपम ्                ।
                   अन्नं               पानं            च          ॄा णःत जीवन्नानुसं वरे त ्                            ॥१९॥
                   यऽाकथयमानःय                                  ूय छत्यिशवं                           भयम ्                    ।
                              ु
                   अित र िमवाकवर्न्स                              ौेयान्नेतरो                      जनः                  ॥२०॥
                   यो                 वाकथयमानःय                        आत्मानं                नानुसं वरे त ्                  ।
                   ॄ ःवं               नोपभु जे ा                 तदन्नं              संमतं           सताम ्            ॥२१॥


                                                           www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 102 -                                                 Udyog Parva



               यथा            ःवं            वान्तम ाित                       ा        वै        िनत्यमभूतये           ।
               एवं            ते             वान्तम िन्त                   ःववीयर्ःयोपजीवनात ्                    ॥२२॥
               िनत्यमज्ञातचयार्                      मे             इित               मन्येत            ॄा णः          ।
               ज्ञातीनां           तु         वसन्म ये                नैव             िव ेत          ं
                                                                                                   िकचन           ॥२३॥
               को                   ेवमन्तरात्मानं                        ॄा णो                  हन्तुमहर् ित          ।
               तःमाि                      ं
                                        िकिचत्क्षिऽय                  ॄ ावसित                    पँयित            ॥२४॥
               अौान्तः                        ःयादनादानात्संमतो                                 िनरुपिवः               ।
               िश ो           न           िश वत्स                  ःया ॄा णो                ॄ िवत्किवः            ॥२५॥
               अना या               मानुषे           िव े           आ या               वेदेषु      ये      ि जाः       ।
               ते           दधर्षार्
                             ु                दंूकम्प्या
                                               ु                           िव ा ान्ॄ णःतनुम ्                     ॥२६॥
               सवार्िन्ःव कृ तो                      दे वािन्व ा                       इह               क न            ।
               न        समानो                ॄा णःय                  यिःमन्ूयतते                  ःवयम ्          ॥२७॥
               यमूयतमानं                       तु              मानयिन्त                     स           मािनतः         ।
               न            मान्यमानो                     मन्येत              नामानादिभसं वरे त ्                 ॥२८॥
               िव ांसो                 मानयन्तीह                    इित               मन्येत            मािनतः         ।
               अधमर्िवदषो
                       ु                             मूढा                         लोकशा िवशारदाः                       ।
               न        मान्यं               मानियंयिन्त                  इित            मन्येदमािनतः             ॥२९॥
               न       वै          मानं        च           मौनं       च            सिहतौ         चरतः           सदा    ।
               अयं          िह         लोको         मानःय             असौ             मानःय          ति दः
                                                                                                         ु        ॥३०॥
               ौीः          सुखःयेह                 संवासः            सा              चािप         प रपिन्थनी          ।
               ॄा ी              सुदलर्भा
                                    ु                     ौीिहर्          ूज्ञाहीनेन              क्षिऽय          ॥३१॥
       ारािण          तःया              िह          वदिन्त            सन्तो              बहूकारािण
                                                                                           ु                    दरावरािण
                                                                                                                 ु              ।
      सत्याजर्वे                   ॑ीदर् मशौचिव ाः                 षण्मानमोहूितबाधनािन                                       ॥३२॥
                                                              * * *
                                                          ४३. धृतरा उवाच
               ऋचो               ं
                              यजूंयधीते                   यः         सामवेदं             च        यो       ि जः        ।
               पापािन               ु
                                   कवर्न्पापेन              िलप्यते               न         स      िलप्यते         ॥०१॥
                                                           सनत्सुजात उवाच
               नैनं          सामान्यृचो                   वािप            न               ं
                                                                                       यजूिष            िवचक्षण        ।
               ऽायन्ते           कमर्णः             पापान्न          ते           िम या         ॄवीम्यहम ्        ॥०२॥
      न        छन्दांिस             वृिजना ारयिन्त                     मायािवनं                 मायया           वतर्मानम ्      ।
      नीडं            ु
                    शकन्ता              इव            जातपक्षाँछन्दांःयेनं                      ूजहत्यन्तकाले                ॥०३॥



                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 103 -                                                    Udyog Parva



                                                         धृतरा      उवाच
               न             चे े दा            वेदिवदं             श ा ातुं                िवचक्षण               ।
               अथ             कःमात्ूलापोऽयं                    ॄा णानां                सनातनः               ॥०४॥
                                                      सनत्सुजात उवाच
               अिःमँल्लोके                   तपःत ं                 फलमन्यऽ                   दृँयते              ।
               ॄा णानािममे                   लोका            ऋ े          तपिस             संयताः         ॥०५॥
                                                         धृतरा      उवाच
               कथं             समृ मप्यृ ं                   तपो           भवित                े
                                                                                              कवलम ्              ।
               सनत्सुजात                   त ॄूिह          यथा            िव ाम            त यम ्            ॥०६॥
                                                      सनत्सुजात उवाच
      बोधादयो              ादश             यःय           दोषाःतथा              नृशंसािद           षडऽ         राजन ्         ।
      धमार्दयो         ादश        चाततानाः            शा े         गुणा        ये       िविदता        ि जानाम ्       ॥०७॥
      बोधः         कामो         लोभमोहौ              िविवत्साकृ पासूया               मानशोकौ            ःपृहा         च      ।
      ईंयार्        ु
                 जुगप्सा         च          मनुंयदोषा           व यार्ः        सदा          ादशैते       नरे ण        ॥०८॥
                 ै
               एककमेते                         राजेन्ि                               र्
                                                                          मनुंयान्पयुपासते                        ।
               िलप्समानोऽन्तरं                   तेषां         मृगाणािमव                 लु धकः              ॥०९॥
      िवकत्थनः                          र्
                               ःपृहयालुमनःवी                       िबॅत्कोपं                 चपलोऽरक्षण                      ।
      एते        ूा ाः                              ु
                                षण्नरान्पापधमार्न्ूकवर्ते                  नोत            सन्तः         सुदग
                                                                                                           ु           ॥१०॥
      संभोगसंिवि          षमेधमानो                       द ानुतापी                       कृ पणोऽबलीयान ्                     ।
      वगर्ूशंसी            विनतासु                े ा          एतेऽपरे              स             नृशंसधमार्ः             ॥११॥
      धमर्           सत्यं             च         दमःतप               अमात्सय                 ॑ीिःतितक्षानसूया                ।
      यज्ञ         दानं      च         धृितः        ौुतं       च     महाोता               ादश         ॄा णःय           ॥१२॥
      यःत्वेते यः             ूवसे          ादशे यः            सवार्मपीमां              पृिथवीं         ूिशंयात ्            ।
      िऽिभ ार् यामेकतो            वा        िविश ो         नाःय       ःवमःतीित               स        वेिदत यः         ॥१३॥
               दमःत्यागोऽूमाद                                      एतेंवमृतमािहतम ्                               ।
               तािन            सत्यमुखान्याहॄार् णा
                                            ु                             ये            मनीिषणः              ॥१४॥
               दमोऽ ादशदोषः                                    ू
                                                      ःयात्ूितकलं                        कृ ताकृ ते               ।
               अनृतं         चा यसूया             च        कामाथ           च         तथा        ःपृहा        ॥१५॥
               बोधः           शोकःतथा                 तृंणा         लोभः              पैशुन्यमेव         च        ।
               मत्सर               िविवत्सा              च         प रतापःतथा                 रितः           ॥१६॥
               अपःमारः                       साितवादःतथा                            संभावनात्मिन                  ।
               एतैिवर्मु ो                  र्
                                       दोषैयः              स        दमः               सि रु यते              ॥१७॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 104 -                                                   Udyog Parva



              ौेयांःतु             षि वधःत्यागः                    िूयं              ूाप्य        न            ंयित      ।
              अिूये           तु      समुत्पन्ने                 यथां           जातु         न     चा छर् ित          ॥१८॥
              इ ान्दारां               पुऽां                न             चान्यं             य चो           भवेत ्       ।
              अहर् ते              याचमानाय                       ूदे यं               त चो               भवेत ्         ।
              अप्यवा यं              वदत्येव                स         तृतीयो             गुणः          ःमृतः          ॥१९॥
              त्य ै िर् यैय                 भवित                  नोपयु          े           च          कामतः            ।
              न          च            कमर्सु                त ीनः                िशंयबुि नर्रो                 यथा       ।
              सवरे व                  ै
                                   गुणयुर् ो                ि यवानिप                    यो            भवेत ्         ॥२०॥
              अूमादोऽ दोषः                                       ःया ान्दोषान्प रवजर्येत ्                               ।
              इिन्िये य                        प च यो                           ै
                                                                            मनस व                       भारत             ।
              अतीतानागते य                         मु ो                  ेतैः          सुखी            भवेत ्         ॥२१॥
              दोषैरेतैिवर्मु ं                    तु               गुणैरेतैः                     समिन्वतम ्              ।
              एतत्समृ मप्यृ ं                            तपो                 भवित                      े
                                                                                                      कवलम ्             ।
              यन्मां         पृ छिस              राजेन्ि           िकं          भूयः         ौोतुिम छिस              ॥२२॥
                                                            धृतरा          उवाच
                             ूर्
              आ यानप चमैवदै भिय ं                                        क यते                        जनः                ।
              तथैवान्ये                      चतुवदाि वेदा                                    तथापरे                  ॥२३॥
                     ै
              ि वेदा कवेदा                                   अनृच                                तथापरे                  ।
              तेषां      तु          कतमः               स         ःया महं               वेद        ॄा णम ्           ॥२४॥
                                                         सनत्सुजात उवाच
              एकःय                         वेदःयाज्ञाना े दाःते                              बहवोऽभवन ्                  ।
              सत्यःयैकःय                         राजेन्ि                 सत्ये               कि दविःथतः                  ।
              एवं            वेदमनुत्सा                      ूज्ञां              महित               ु
                                                                                                   कवर्ते            ॥२५॥
              दानम ययनं                                यज्ञो                         लोभादे तत्ूवतर्ते                   ।
              सत्यात्ू यवमानानां                          संकल्पो                    िवतथो            भवेत ्         ॥२६॥
              ततो                  यज्ञः                ूतायेत                       सत्यःयैवावधारणात ्                  ।
              मनसान्यःय                      भवित                     वाचान्यःयोत                       कमर्णा           ।
              संकल्पिस ः                         पुरुषः                    संकल्पानिधित ित                           ॥२७॥
                  ृ
              अनैभत्येन                     वै                  तःय                    दीिक्षतोतमाचरे त ्                ।
              नामैत ातुिनवृर् ं                         सत्यमेव                       सतां              परम ्            ।
              ज्ञानं      वै         नाम               ूत्यक्षं          परोक्षं         जायते          तपः          ॥२८॥
              िव ा हु                पठन्तं                 तु             बहपाठ ित
                                                                             ु                         ॄा णम ्           ।


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 105 -                                                     Udyog Parva



               तःमात्क्षिऽय                  मा          मंःथा               जिल्पतेनैव              ॄा णम ्               ।
               य        एव          सत्यान्नापैित               स         ज्ञेयो         ॄा णःत्वया                  ॥२९॥
      छन्दांिस          नाम         क्षिऽय             तान्यथवार्            जगौ              पुरःतादृिषसगर्            एषः       ।
      छन्दोिवदःते          य         उ        तानधीत्य              न        वे वेदःय              िवदनर्
                                                                                                      ु           वे म ्       ॥३०॥
      न       वेदानां         वेिदता              कि दिःत               कि       े दान्बु यते            वािप         राजन ्      ।
      यो     वेद    वेदान्न         स       वेद    वे ं सत्ये            िःथतो           यःतु       स     वेद        वे म ् ॥३१॥
               अिभजानािम                           ॄा णमा यातारं                              िवचक्षणम ्                   ।
               यिँछन्निविचिकत्सः                              सन्नाच े                    ं
                                                                                     सवर्सशयान ्                   ॥३२॥
               तःय             पयषणं                  ग छे त्ूाचीनं                नोत              दिक्षणम ्              ।
               नावार्चीनं                ु
                                        कतिःतयर् नािदशं                       तु               कथंचन               ॥३३॥
                      ू
               तूंणींभत                  उपासीत                 न             चे ेन्मनसा                  अिप              ।
               अ यावतत                  ॄ ाःय                 अन्तरात्मिन                वै        िौतम ्          ॥३४॥
               मौनाि                    स             मुिनभर्वित                 नारण्यवसनान्मुिनः                         ।
               अक्षरं         त ु        यो        वेद         स        मुिनः           ौे         उ यते           ॥३५॥
               सवार्थार्नां                       याकरणा ै याकरण                                उ यते                      ।
               ूत्यक्षदश                    लोकानां                 सवर्दश                    भवेन्नरः               ॥३६॥
               सत्ये           वै             ॄा णिःत न्ॄ                          पँयित                 क्षिऽय            ।
               वेदानां              चानुपू यण               एति न्ॄवीिम                             ते             ॥३७॥
                                                           * * *
                                                       ४४. धृतरा उवाच
      सनत्सुजात           यिदमां              पराथा            ॄा ीं          वाचं             ूवदिस            िव     पाम ्      ।
      परां     िह       कामेषु          सुदलर्भां
                                           ु             कथां           त ॄूिह           मे                  ु
                                                                                                   वा यमेतत्कमार               ॥०१॥
                                                       सनत्सुजात उवाच
      नैत ॄ              त्वरमाणेन                    ल यं              यन्मां                पृ छःयिभ ंयःयतीव                    ।
      अ य िव ामिभधाःये                      पुराणीं      बु     या       च       तेषां         ॄ चयण            िस ाम ्        ॥०२॥
                                                          धृतरा          उवाच
      अ य िव ािमित                  यत्सनातनीं                  ॄवीिष            त्वं          ॄ चयण                 िस ाम ्      ।
      अनार या            वसतीहायर्                काले          कथं           ॄा ण्यममृतत्वं                 लभेत              ॥०३॥
                                                       सनत्सुजात उवाच
      येऽिःमँल्लोके             िवजयन्तीह                     कामान्ॄा ीं                 िःथितमनुितितक्षमाणाः                    ।
      त       आत्मानं            िनहर् रन्तीह             दे हान्मु जािदषीकािमव                      स वसंःथाः                 ॥०४॥
               शरीरमेतौ                  ु
                                        करुतः             िपता             माता                च          भारत             ।



                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 106 -                                                         Udyog Parva



                 आचायर्शाःता            या         जाितः          सा           सत्या       साजरामरा            ॥०५॥
      आचायर्योिनिमह                ये         ूिवँय             भूत्वा            गभ           ॄ चय            चरिन्त              ।
      इहै व      ते      शा कारा         भविन्त           ूहाय           दे हं      परमं        यािन्त       योगम ्         ॥०६॥
      य           आवृणोत्यिवतथेन                            ृ
                                                      कणार्वतं                    ु
                                                                                 कवर्न्नमृतं             संूय छन ्                 ।
      तं      मन्येत       िपतरं        मातरं        च      तःमै            न       ि ु ेत्कृ तमःय          जानन ्          ॥०७॥
      गुरुं           िशंयो           िनत्यमिभमन्यमानः                                         ु
                                                                                 ःवा यायिम छे छिचरूम ः                             ।
      मानं       न         ु
                          कयार्न्न       दधीत            रोषमेष           ूथमो             ॄ चयर्ःय           पादः          ॥०८॥
                 आचायर्ःय                   िूयं                ु
                                                               कयार्त्ूाणैरिप                   धनैरिप                 ।
                 कमर्णा         मनसा            वाचा           ि तीयः               पाद         उ यते          ॥०९॥
                 समा           गुरौ           यथा                र्
                                                           वृि गुरुप यां                  तथा         भवेत ्           ।
                 यथो कारी                         ृ
                                            िूयकृ तीयः                     पाद              उ यते              ॥१०॥
      नाचायार्येहोपकृ त्वा              ूवादं            ूाज्ञः              ु
                                                                            कव त             नैतदहं            करोिम               ।
      इतीव        मन्येत          न      भाषयेत           स        वै          चतुथ         ॄ चयर्ःय           पादः         ॥११॥
      एवं                वसन्तं                यदपप्लवे नमाचायार्य
                                                 ु                                              तदनुूय छे त ्                      ।
      सतां       वृि ं        बहगुणामेवमेित
                                ु                        गुरोः          पुऽे        भवित         च         वृि रे षा        ॥१२॥
      एवं         वसन्सवर्तो                वधर्तीह            बहन्पुऽाँल्लभते
                                                                 ू                               च          ूित ाम ्               ।
      वषर्िन्त         चाःमै          ूिदशो          िदश            वसन्त्यिःमन्ॄ चय                       जना              ॥१३॥
                 एतेन                 ॄ चयण                     दे वा                  दे वत्वमाप्नुवन ्               ।
                 ऋषय                  महाभागा                  ॄ लोकं                    मनीिषणः               ॥१४॥
                 गन्धवार्णामनेनैव                                   पमप्सरसामभूत ्                                     ।
                 एतेन             ॄ चयण                  सूय              अ ाय               जायते             ॥१५॥
      य          आशयेत्पाटये चािप                   राजन्सव                 शरीरं           तपसा            तप्यमानः               ।
      एतेनासौ            बाल्यमत्येित               िव ान्मृत्युं                तथा         रोधयत्यन्तकाले                 ॥१६॥
      अन्तवन्तः           क्षिऽय         ते         जयिन्त          लोका जनाः                  कमर्णा         िनिमर्तेन            ।
        ै
      ॄ व        िव ांःतेन            अ येित         सव        नान्यः            पन्था       अयनाय           िव ते          ॥१७॥
                                                         धृतरा          उवाच
      आभाित            शु लिमव           लोिहतिमव               अथो              कृ ंणमथा जनं              कािवं           वा      ।
      त ॄा णः             पँयित             योऽऽ         िव ान्कथं पं                  तदमृतमक्षरं           पदम ्          ॥१८॥
                                                     सनत्सुजात उवाच
      नाभाित             शु लिमव                लोिहतिमव                  अथो                         र्
                                                                                           कृ ंणमायसमकवणर्म ्                      ।
      न       पृिथ यां         ित ित           नान्त रक्षे          नैतत्समुिे              सिललं          िबभितर्          ॥१९॥
      न       तारकासु          न        च          िव दािौतं
                                                      ु                 न         चाॅेषु         दृँयते          पमःय              ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 107 -                                                      Udyog Parva



      न       चािप         वायौ          न      च        दे वतासु    न           त चन्िे       दृँयते      नोत      सूय       ॥२०॥
      नैवक्षुर्        तन्न          यजुःषु            नाप्यथवर्सु           न         चैव     दृँयत्यमलेषु             सामसु        ।
      रथंतरे             बाहर् ते        चािप            राजन्महाोते                   नैव      दृँये ीुवं         तत ्       ॥२१॥
      अपारणीयं                       तमसः                   परःता दन्तकोऽप्येित                           िवनाशकाले                  ।
      अणीय पं                  क्षुरधारया                तन्मह च                  पं         त्विप        पवर्ते यः           ॥२२॥
                   सा               ूित ा                तदमृतं              लोकाःत ॄ                    त शः             ।
                   भूतािन             जिज्ञरे          तःमात्ूलयं                 यािन्त        तऽ         च       ॥२३॥
      अनामयं                 तन्महद ु तं                 यशो         वाचो                िवकारान्कवयो              वदिन्त            ।
      तिःम जगत्सवर्िमदं                          ूिति तं      ये     ति दरमृताःते
                                                                         ु                                     भविन्त         ॥२४॥
                                                              * * *
                                                         ४५. सनत्सुजात उवाच
                   य        ु ं
                           छब                     मह        योितद प्यमानं                            मह शः                ।
                   त ै               दे वा             उपासन्ते              यःमादक                    िवराजते            ।
                   योिगनःतं                    ूपँयिन्त              भगवन्तं                  सनातनम ्              ॥०१॥
                   शुबा ॄ                       ूभवित                ॄ                     े
                                                                                        शुबण             वधर्ते           ।
                      ु ं
                   त छब                      योितषां           म येऽत ं                  तपित            तापनम ्          ।
                   योिगनःतं                    ूपँयिन्त              भगवन्तं                  सनातनम ्             ॥०२॥
      आपोऽथ               अ         यः         सिललःय             म ये            उभौ        दे वौ      िशिौयातेऽन्त रक्षे           ।
      स           सीीचीः             स         िवषूचीवर्साना         उभे            िबभितर्          पृिथवीं      िदवं        च      ।
                   योिगनःतं                    ूपँयिन्त              भगवन्तं                  सनातनम ्             ॥०३॥
      उभौ          च         दे वौ           पृिथवीं       िदवं      च           िदश           शुबं       भुवनं      िबभितर्         ।
      तःमाि शः                  स रत                   ॐविन्त        तःमात्समुिा                     िविहता        महान्तः           ।
                   योिगनःतं                    ूपँयिन्त              भगवन्तं                  सनातनम ्             ॥०४॥
                   चबे                   रथःय                ित न्तं                   ीुवःया ययकमर्णः                    ।
                    े
                   कतुमन्तं                    वहन्त्य ाःतं                      िद यमजरं                िदिव             ।
                   योिगनःतं                    ूपँयिन्त              भगवन्तं                  सनातनम ्             ॥०५॥
      न           सादृँये            ित ित               पमःय            न         चक्षुषा       पँयित            कि दे नम ्         ।
      मनीषयाथो                 मनसा                 दा       च       य            एवं        िवदरमृताःते
                                                                                                ु                   भविन्त           ।
                   योिगनःतं                    ूपँयिन्त              भगवन्तं                  सनातनम ्             ॥०६॥
                     ादशपूगां                             स रतं                          दे वरिक्षतम ्                    ।
                   मधु                   ईशन्तःतदा                       संचरिन्त                     घोरम ्              ।
                   योिगनःतं                    ूपँयिन्त              भगवन्तं                  सनातनम ्             ॥०७॥



                                                          www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 108 -                                                   Udyog Parva



                तदधर्मासं                   िपबित               संिचत्य               ॅमरो              मधु          ।
                ईशानः                              ू
                                              सवर्भतेषु                            र्
                                                                              हिवभूतमकल्पयत ्                        ।
                योिगनःतं                    ूपँयिन्त                 भगवन्तं               सनातनम ्             ॥०८॥
                िहरण्यपणर्म त्थमिभपत्य                                               अपक्षकाः                        ।
                ते        तऽ               पिक्षणो         भूत्वा             ूपतिन्त               यथािदशम ्        ।
                योिगनःतं                    ूपँयिन्त                 भगवन्तं               सनातनम ्             ॥०९॥
                पूणार्त्पूणार्न्यु रिन्त                        पूणार्त्पूणार्िन                  चिबरे              ।
                हरिन्त                       पूणार्त्पूणार्िन                       र्
                                                                                 पूणमेवाविशंयते                      ।
                योिगनःतं                    ूपँयिन्त                 भगवन्तं               सनातनम ्               ॥१०॥
                तःमा ै                     वायुरायातःतिःमं                           ूयतः              सदा           ।
                तःमादिग्न                    सोम             तिःमं                   ूाण          आततः            ॥११॥
                सवर्मेव                ततो               िव ा           ुं            न             श नुमः           ।
                योिगनःतं                    ूपँयिन्त                 भगवन्तं               सनातनम ्              ॥१२॥
                अपानं             िगरित              ूाणः            ूाणं            िगरित           चन्िमाः         ।
                आिदत्यो                    िगरते           चन्िमािदत्यं                   िगरते           परः        ।
                योिगनःतं                    ूपँयिन्त                 भगवन्तं               सनातनम ्              ॥१३॥
                एकं             पादं             नोित्क्षपित                 सिलला ं स               उ चरन ्         ।
                तं            चेत्सततमृित्वजं                    न                        ृ
                                                                               मृत्युनार्मतं           भवेत ्        ।
                योिगनःतं                    ूपँयिन्त                 भगवन्तं               सनातनम ्             ॥१४॥
                एवं           दे वो         महात्मा          स               पावकं         पुरुषो       िगरन ्       ।
                यो        वै          तं       पुरुषं       वेद        तःयेहात्मा              न          रंयते      ।
                योिगनःतं                    ूपँयिन्त                 भगवन्तं               सनातनम ्             ॥१५॥
                यः             सहॐं                सहॐाणां              पक्षान्संतत्य                संपतेत ्        ।
                म यमे                  म य               आग छे दिप                    चेत्ःयान्मनोजवः                ।
                योिगनःतं                    ूपँयिन्त                 भगवन्तं               सनातनम ्               ॥१६॥
      न       दशर्ने           ित ित                 पमःय             पँयिन्त              चैनं        सुिवशु स वाः             ।
      िहतो           मनीषी                 मनसािभपँये े                तं            ौयेयुरमृताःते              भविन्त          ।
                योिगनःतं                    ूपँयिन्त                 भगवन्तं               सनातनम ्             ॥१७॥
      गूहिन्त         सपार्           इव         ग रािण           ःविशक्षया               ःवेन        वृ ेन       मत्यार्ः      ।
      तेषु      ूमु िन्त                   जना          िवमूढा         यथा वानं                मोहयन्ते           भयाय          ।
                योिगनःतं                    ूपँयिन्त                 भगवन्तं               सनातनम ्              ॥१८॥
                सदा             सदासत्कृ तः                 ःयान्न               मृत्युरमृतं             ु
                                                                                                        कतः          ।


                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 109 -                                                     Udyog Parva



               सत्यानृते       सत्यसमानबन्धने                       सत                     ै
                                                                                   योिनरसत क                एव       ।
               योिगनःतं              ूपँयिन्त                   भगवन्तं                  सनातनम ्                 ॥१९॥
               न     साधुना         नोत         असाधुना             वा     समानमेत ँयते
                                                                                   ृ                   मानुषेषु      ।
               समानमेतदमृतःय                    िव ादे वंयु ो                मधु         त ै       परीप्सेत ्        ।
               योिगनःतं              ूपँयिन्त                   भगवन्तं                 सनातनम ्                  ॥२०॥
      नाःयाितवादा               दयं             तापयिन्त                   नानधीतं              नाहतमिग्नहोऽम ्
                                                                                                   ु                          ।
      मनो       ॄा ीं        लघुतामादधीत                     ूज्ञानमःय               नाम           धीरा           लभन्ते      ।
               योिगनःतं              ूपँयिन्त                   भगवन्तं                  सनातनम ्                 ॥२१॥
               एवं             यः                     ू
                                                 सवर्भतेषु                   आत्मानमनुपँयित                          ।
               अन्यऽान्यऽ             यु े षु          िकं          स           शोचे तः          परम ्        ॥२२॥
               यथोदपाने                  महित                       सवर्तः                संप्लुतोदके                ।
               एवं         सवषु             वेदेषु             ॄा णःय                    िवजानतः              ॥२३॥
      अ गु माऽः           पुरुषो           महात्मा             न           दृँयतेऽसौ               दये            िनिव ः      ।
      अज रो          िदवाराऽमतिन्ित                  स         तं        मत्वा          किवराःते           ूसन्नः        ॥२४॥
               अहमेवािःम              वो          माता              िपता           पुऽोऽःम्यहं             पुनः      ।
               आत्माहमिप             सवर्ःय            य च            नािःत          यदिःत             च      ॥२५॥
               िपतामहोऽिःम                  ःथिवरः                  िपता            पुऽ             भारत             ।
               ममैव        यूयमात्मःथा               न         मे        यूयं       न       वोऽप्यहम ्            ॥२६॥
      आत्मैव         ःथानं          मम           जन्म           चात्मा             वेदूो ोऽहमजरूित ः                     ॥२७॥
               अणोरणीयान्सुमनाः                                   ू
                                                             सवर्भतेषु                      जागृिम                   ।
               िपतरं               ू
                              सवर्भतानां             पुंकरे    िनिहतं                           िवदः
                                                                                                   ु          ॥२८॥
                                                        * * *
                                                  ४६. वैशंपायन उवाच
               एवं           सनत्सुजातेन                     िवदरे ण
                                                                ु                   च             धीमता              ।
               साध         कथयतो                राज्ञः         सा            यतीयाय              शवर्री           ॥०१॥
               तःयां         रजन्यां             यु ायां            राजानः           सवर्         एव         ते      ।
               सभामािविवशु र् ाः                               सूतःयोपिददृक्षया                                   ॥०२॥
                  ू
               शुौषमाणाः                   पाथार्नां                वचो                       र् ं
                                                                                        धमार्थसिहतम ्                ।
               धृतरा मुखाः              सव               ययू             राजसभां               शुभाम ्            ॥०३॥
               सुधावदातां                   िवःतीणा                        कनकािजरभूिषताम ्                          ।
               चन्िूभां              सुरुिचरां                 िस ां               परमवा रणा                  ॥०४॥
               रुिचरै रासनैः                     ःतीणा                          का चनैदार्रवैरिप                     ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 110 -                                        Udyog Parva



              अँमसारमयैदार्न्तैः                        ःवाःतीणः                 सो र छदै ः               ॥०५॥
              भींमो             िोणः            कृ पः          शल्यः           कृ तवमार्      जयिथः          ।
              अ त्थामा                   िवकणर्                   सोमद                  बाि कः            ॥०६॥
              िवदर
                 ु                      महाूाज्ञो                     ु
                                                                   युयत्सु                 महारथः            ।
              सव           च             सिहताः                शूराः         पािथर्वा        भरतषर्भ         ।
              धृतरा ं            पुरःकृ त्य              िविवशुःतां            सभां        शुभाम ्        ॥०७॥
              दःशासनि ऽसेनः
               ु                                            ु
                                                          शकिन ािप                         सौबलः             ।
               ु र्
              दमुखो              दःसहः
                                  ु                कणर्            उलूकोऽथ             िविवंशितः          ॥०८॥
               ु
              करुराजं                         पुरःकृ त्य                    दय धनममषर्णम ्
                                                                             ु                               ।
              िविवशुःतां                सभां            राजन्सुराः           शबसदो           यथा          ॥०९॥
              आिवशि ःतदा                                राज शूरैः                 प रघबाहिभः
                                                                                         ु                   ।
              शुशुभे             सा            सभा             राजिन्संहै रव                  ुर्
                                                                                        िगरे गहा          ॥१०॥
              ते        ूिवँय                  महे ंवासाः              सभां           सिमितशोभनाः            ।
              आसनािन                     महाहार्िण                 भेिजरे                र्
                                                                                      सूयवचर्सः           ॥११॥
              आसनःथेषु                    सवषु                 तेषु            राजसु          भारत           ।
                ाःःथो                   िनवेदयामास                      सूतपुऽमुपिःथतम ्                  ॥१२॥
              अयं          स             रथ             आयाित               योऽयासीत्पाण्डवान्ूित            ।
              दतो
               ू                 र्
                            नःतूणमायातः                        सैन्धवैः           साधुवािहिभः             ॥१३॥
              उपयाय               तु          स          िक्षूं        रथात्ूःकन्                 ु
                                                                                                 कण्डली      ।
              ूिववेश                   सभां             पूणा                    र्
                                                                        महीपालैमहात्मिभः                  ॥१४॥
                                                           संजय उवाच
              ूा ोऽिःम                  पाण्डवान्गत्वा                  ति जानीत              कौरवाः         ।
              यथावयः                     ु
                                        क न्सवार्न्ूितनन्दिन्त                        पाण्डवाः            ॥१५॥
              अिभवादयिन्त                       वृ ां                 वयःयां               वयःयवत ्          ।
              यून ा यवदन्पाथार्ः                           ूितपू य                 यथावयः                 ॥१६॥
              यथाहं               धृतरा ेण                 िश ः                  र्
                                                                              पूविमतो             गतः        ।
              अॄुवं             पाण्डवान्गत्वा            तिन्नबोधत                     पािथर्वाः         ॥१७॥
                                                         * * *
                                                     ४७. धृतरा उवाच
      पृ छािम           त्वां            संजय              राजम ये               िकमॄवी ा यमदीनस वः                 ।
      धनंजयःतात                 युधां          ूणेता            दरात्मनां
                                                                 ु                 जीिवति छन्महात्मा             ॥०१॥
                                                           संजय उवाच



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 111 -                                                       Udyog Parva



                   दय धनो
                    ु                   वाचिममां          शृणोतु                र्
                                                                        यदॄवीदजुनो                 योत्ःयमानः               ।
                   युिधि रःयानुमते                महात्मा        धनंजयः             शृण्वतः         े
                                                                                                   कशवःय           ॥०२॥
      अन्वऽःतो                     बाहवीय
                                      ु                िवदान             उप रे               वासुदेवःय                 धीरः          ।
      अवोचन्मां                 योत्ःयमानः           िकरीटी         म ये        ॄूया         धातर्रा ं           ु
                                                                                                                क णाम ्           ॥०३॥
      ये      वै          राजानः          पाण्डवायोधनाय              समानीताः               शृण्वतां       चािप          तेषाम ्     ।
      यथा           सममं            वचनं         मयो ं         सहामात्यं              ौावयेथा            नृपं      तम ्           ॥०४॥
      यथा            नूनं              दे वराजःय           दे वाः           शुौषन्ते
                                                                               ू               वळहःतःय                    सव         ।
      तथाशृण्वन्पाण्डवाः                      सृ जया             िकरीिटना               वाचमु ां           समथार्म ्              ॥०५॥
                र्
      इत्यॄवीदजुनो                        योत्ःयमानो                  गाण्डीवधन्वा                     लोिहतप नेऽः                   ।
      न            चेिा यं               मु चित           धातर्रा ो            युिधि रःयाजमीढःय                          राज्ञः      ।
      अिःत               नूनं          कमर्      कृ तं       पुरःतादिनिवर् ं                 पापकं                 ै
                                                                                                           धातर्रा ः              ॥०६॥
      येषां              यु ं                    र्
                                        भीमसेनाजुना यां                 तथाि         यां           वासुदेवेन              चैव        ।
      शैनेयेन                    ीुवमा ायुधेन               धृ       म्नेनाथ
                                                                     ु                       िशखिण्डना                    च          ।
      युिधि रे णेन्िकल्पेन                     चैव         योऽप यानािन्नदर् हे ां                   िदवं           च              ॥०७॥
      तै े ु ं              मन्यते             धातर्रा ो           िनवृर् ोऽथर्ः            सकलः            पाण्डवानाम ्             ।
      मा      तत्काष ः                 पाण्डवाथार्य       हे तोरुपैिह        यु ं       यिद        मन्यसे          त्वम ्         ॥०८॥
      यां          तां           वने          दःखश यामुवास
                                               ु                            ूोािजतः             पाण्डवो            धमर्चारी          ।
      आिशंयते                    दःखतरामनथार्मन्त्यां
                                  ु                                    श यां               धातर्रा ः            परासुः            ॥०९॥
      ि॑या               ज्ञानेन          तपसा            दमेन           बोधेनाथो               धमर्गु या              धनेन          ।
      अन्यायवृ ः                           ु
                                          करुपाण्डवेयान याित                 ातर्रा ो                  दरात्मा
                                                                                                        ु                         ॥१०॥
      मायोपधः                    ूिणधानाजर्वा यां                  तपोदमा यां                 धमर्गु या             बलेन             ।
      सत्यं              ॄुवन्ूीितयु त्यानृतेन               ितितक्षमाणः                   ि लँयमानोऽितवेलम ्                     ॥११॥
      यदा                ये ः          पाण्डवः         संिशतात्मा             बोधं           य ं         वषर्पूगान्सुघोरम ्          ।
      अवॐ ा                       ु
                                 करुषू ृ चेताःतदा                    यु ं             धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्                       ॥१२॥
      कृ ंणवत्मव                        विलतः             सिम ो               यथा             दहे त्कक्षमिग्निनर्दाघे                ।
      एवं          दग्धा            धातर्रा ःय             सेनां        युिधि रः              बोधदी ोऽनुवीआय                      ॥१३॥
      यदा            ि ा            भीमसेनं              रणःथं          गदाहःतं               बोधिवषं             वमन्तम ्           ।
       ु र्
      दमर्षणं              पाण्डवं            भीमवेगं         तदा            यु ं          धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्                  ॥१४॥
      महािसंहो                    गाव             इव               ूिवँय                            र्
                                                                                        गदापािणधार्तरा ानुपेत्य                      ।
      यदा          भीमो            भीम पो         िनहन्ता           तदा        यु ं         धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्                 ॥१५॥
      महाभये                     वीतभयः                  कृ ता ः               समागमे                  शऽुबलावमद                     ।
      सकृ िथेन                                ूितयािथौघान्पदाितसंघान्गदयािभिन नन ्                                                ॥१६॥


                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 112 -                                                  Udyog Parva



      सैन्याननेकांःतरसा                     िवमृ न्यदा                क्षे ा            धातर्रा ःय              सैन्यम ्      ।
      िछन्दन्वनं                 परशुनेव            शूरःतदा              यु ं           धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्              ॥१७॥
      तृणूायं                वलनेनेव           दग्धं          मामं              यथा            धातर्रा ः        समीआय         ।
      प वं           सःयं            ु
                                  वै तेनेव          दग्धं     परािस ं                 िवपुलं      ःवं        बलौघम ्       ॥१८॥
      हतूवीरं                    िवमुखं             भयात                परा ुखं                 ूायशोऽधृ योधम ्               ।
      श ािचर्षा              भीमसेनेन           दग्धं         तदा           यु ं          धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्            ॥१९॥
      उपास गाद ु रन्दिक्षणेन                                                 ु
                                                                   परःशतान्नकलि ऽयोधी                                         ।
      यदा        रथा यो             रिथनः           ूचेता         तदा          यु ं       धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्            ॥२०॥
      सुखोिचतो               दःखश यां
                              ु                     वनेषु         दीघ             कालं           नकलो
                                                                                                   ु            यामशेत        ।
      आशीिवषः               बु         इव           सन्भृशं       तदा           यु ं      धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्            ॥२१॥
      त्य ात्मानः                  पािथर्वायोधनाय                  समािद ा                 धमर्राजेन             वीराः        ।
      रथैः              ै
                     शुॅः         सैन्यमिभिवन्तो              दृं वा              प ा प्ःयते               धातर्रा ः       ॥२२॥
      िशशून्कृ ता ानिशशुूकाशान्यदा                            ि ा                 कौरवः             प च          शूरान ्      ।
      त्य त्वा                     े
                            ूाणान्ककयानािवन्तःतदा                         यु ं           धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्             ॥२३॥
      यदा                           ू
                            गतो ाहमकजनाक्षं                           सुवणर्तारं                    रथमाततायी                 ।
      दान्तैयुर् ं          सहदे वोऽिध ढः             िशरांिस           राज्ञां        क्षेप्ःयते       मागर्णौघैः         ॥२४॥
      महाभये                 संूवृ े          रथःथं               िववतर्मानं                   समरे          कृ ता म ्        ।
      सवा        िदशं            संपतन्तं      समीआय              तदा          यु ं       धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्            ॥२५॥
      ॑ीिनषेधो                   िनपुणः             सत्यवादी                महाबलः                    सवर्धम पपन्नः           ।
                      ु
      गान्धा रमा छःतुमले                      िक्षूकारी               क्षे ा            जनान्सहदे वःतरःवी                  ॥२६॥
      यदा                    ि ा                िौपदे यान्महे षू शूरान्कृ ता ाुथयु कोिवदान ्                                  ।
      आशीिवषान्घोरिवषािनवायतःतदा                                  यु ं                धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्                ॥२७॥
      यदािभमन्युः                   परवीरघाती                 शरै ः               परान्मेघ              इवािभवषर्न ्          ।
      िवगािहता               कृ ंणसमः           कृ ता ःतदा                 यु ं          धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्             ॥२८॥
      यदा              ि ा             बालमबालवीय                     ि ष चमूं                  मृत्युिमवापतन्तम ्            ।
      सौभििमन्िूितमं                      कृ ता ं           तदा          यु ं           धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्              ॥२९॥
      ूभिकाः                     शीयतरा              युवानो              िवशारदाः                   िसंहसमानवीयार्ः           ।
      यदा        क्षे ारो           धातर्रा ान्ससैन्यांःतदा                 यु ं         धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्             ॥३०॥
      वृ ौ                  िवराटिपदौ
                                  ु                    महारथौ                      पृथ चमू यामिभवतर्मानौ                      ।
      यदा            ि ारौ         धातर्रा ान्ससैन्यांःतदा                 यु ं          धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्             ॥३१॥
      यदा            कृ ता ो           िपदः
                                        ु            ूिचन्वि शरांिस                    यूनां          समरे       रथःथः        ।
       ु
      ब ः            शरै ँछे त्ःयित           चापमु ै ःतदा                 यु ं          धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्             ॥३२॥


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 113 -                                                   Udyog Parva



      यदा             िवराटः              परवीरघाती              ममार्न्तरे                शऽुचमूं           ूवे ा         ।
      मत्ःयैः             साधर्मनृशंस पैःतदा                    यु ं              धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्                 ॥३३॥
       ये ं            मात्ःयानामनृशंस पं                     िवराटपुऽं               रिथनं              पुरःतात ्         ।
      यदा       ि ा          दं िशतं       पाण्डवाथ         तदा           यु ं       धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्              ॥३४॥
      रणे        हते             कौरवाणां          ूवीरे          िशखिण्डना                  स मे           शंतनूजे        ।
      न         जातु             नः        शऽवो                ु
                                                         धारयेयरसंशयं                     सत्यमेत ॄवीिम                 ॥३५॥
      यदा        िशखण्डी                 रिथनः       ूिचन्वन्भींमं                   रथेनािभयाता              व थी         ।
               ै
      िद यैहर्यरवमृ ुथौघांःतदा                         यु ं                    धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्                    ॥३६॥
      यदा           ि ा            सृ जयानामनीके                 धृ       म्नं
                                                                          ु               ूमुखे          रोचमानम ्         ।
      अ ं        यःमै             गु मुवाच        धीमान्िोणःतदा                    तप्ःयित             धातर्रा ः        ॥३७॥
      यदा                स                सेनापितरूमेयः                                          र्
                                                                               पराभविन्नषुिभधार्तरा ान ्                   ।
      िोणं       रणे             शऽुसहोऽिभयाता           तदा            यु ं        धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्               ॥३८॥
      ॑ीमान्मनीषी                 बलवान्मनःवी               स             लआमीवान्सोमकानां                    ूबहर् ः      ।
      न       जातु          तं        शऽवोऽन्ये     सहे रन्येषां             स               र्
                                                                                     ःयादमणीवृिंणिसंहः                  ॥३९॥
      ॄूया च           मा         ूवृणींवेित          लोके            यु े ऽि तीयं            सिचवं         रथःथम ्        ।
      िशनेनर् ारं           ूवृणीम          सात्यिकं          महाबलं               वीतभयं            कृ ता म ्          ॥४०॥
      यदा        िशनीनामिधपो                 मयो ः              शरै ः            परान्मेघ          इव        ूवषर्न ्      ।
      ू छादियंय शरजालेन                      योधांःतदा                यु ं          धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्               ॥४१॥
      यदा        धृितं            ु
                                 करुते      योत्ःयमानः                स          दीघर्बाहदृर् ढधन्वा
                                                                                         ु                  महात्मा        ।
      िसंहःयेव            गन्धमायाय               गावः          संवे न्ते            शऽवोऽःमा थाग्नेः                   ॥४२॥
      स           दीघर्बाहदृर् ढधन्वा
                          ु                        महात्मा                   िभन् ाि रीन्संहरे त्सवर्लोकान ्               ।
      अ े       कृ ती        िनपुणः        िक्षूहःतो        िदिव          िःथतः           सूयर्    इवािभभाित            ॥४३॥
      िचऽः       सूआमः            सुकृतो     यादवःय           अ े            योगो          वृिंणिसंहःय          भूयान ्    ।
      यथािवधं             योगमाहः
                                ु             ूशःतं                 र् ै
                                                                सवगुणः                सात्यिकःतैरुपेतः                  ॥४४॥
      िहरण्मयं                                र्
                                 ेतहयै तुिभर्यदा               यु ं               ःयन्दनं               माधवःय             ।
      ि ा      यु े             े
                          सात्यकव          सुयोधनःतदा              तप्ःयत्यकृ तात्मा               स       मन्दः        ॥४५॥
      यदा             रथं              हे ममिणूकाशं                     ेता यु ं                       े  ु
                                                                                                  वानरकतुममम ्             ।
      ि ा       रणे         संयतं         े
                                         कशवेन       तदा         तप्ःयत्यकृ तात्मा                 स      मन्दः         ॥४६॥
      यदा               मौ यार्ःतलिनंपेषमुमं                     महाश दं                    वळिनंपेषतुल्यम ्               ।
      िवधूयमानःय                 महारणे       मया          गाण्डीवःय               ौोंयित           मन्दबुि ः           ॥४७॥
      तदा            मूढो             धृतरा ःय             पुऽःत ा                 यु े           दमर्ितदर् ःसहायः
                                                                                                   ु        ु              ।
      दृं वा           सैन्यं           बाणवषार्न्धकारं            ूभ यन्तं                    ु
                                                                                            गोकलविणामे                  ॥४८॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                           - 114 -                                                      Udyog Parva



      बलाहकाद ु चरन्तीव                                ु
                                                    िव त्सहॐ नी                             ि षतां               संगमेषु              ।
      अिःथि छदो                    ममर्िभदो         वमे छरांःतदा                    यु ं      धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्              ॥४९॥
      यदा               ि ा                यामुखा ाणसंघान्गाण्डीवमु ान्पततः                                      िशतामान ्            ।
      नागान्हयान्विमर्ण ाददानांःतदा                                 यु ं                   धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्                 ॥५०॥
      यदा                     मन्दः                  परबाणािन्वमु ान्ममेषुिभि॑र् यमाणान्ूतीपम ्                                       ।
      ितयर्िग्व ांिँछ मानान्क्षुरूैःतदा                               यु ं                 धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्                 ॥५१॥
      यदा              िवपाठा             म जिवूमु ा
                                            ु                            ि जाः              फलानीव              महीरुहामात ्          ।
      ू छे ार                उ मा गािन              यूनां        तदा              यु ं        धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्              ॥५२॥
      यदा             ि ा           पततः            ःयन्दने यो                 महागजे योऽ गतां                           योधान ्      ।
                         ै
      शरै हर्तान्पािततां व                  र गे            तदा              यु ं            धातर्रा ोऽन्वतप्ःयत ्               ॥५३॥
      पदाितसंघाुथसंघान्समन्ता                       या ाननः                           काल                     इवाततेषुः               ।
      ूणोत्ःयािम                    विलतैबार्णवषः                शऽूंःतदा                  तप्ःयित            मन्दबुि ः          ॥५४॥
      सवार्            िदशः              संपतता             रथेन               रजो वःतं                गािण्डवेनापकृ म ्              ।
      यदा             ि ा          ःवबलं        संूमूढं             तदा            प ा प्ःयित                 मन्दबुि ः          ॥५५॥
      कांिदग्भूतं              िछन्नगाऽं             िवसंज्ञं            दय धनो
                                                                          ु                    िआयित                   ै
                                                                                                                  सवर्सन्यम ्         ।
      हता वीरा यनरे न्िनागं                          िपपािसतं                      ौान्तपऽं                  भयातर्म ्           ॥५६॥
      आतर्ःवरं                 हन्यमानं               हतं                च                       े
                                                                                         िवक णर्कशािःथकपालसंघम ्                      ।
      ूजापतेः               कमर्        यथाधर्िनि तं            तदा          दृं वा          तप्ःयते           मन्दबुि ः         ॥५७॥
      यदा             रथे      गािण्डवं         वासुदेवं            िद यं            श खं            पा चजन्यं            हयां        ।
      तूणावक्ष यौ              दे वद ं      च        मां        च        ि ा         यु े      धातर्रा ः         समेतान ्        ॥५८॥
                   ं                          ु
      उ तर्यन्दःयुसघान्समेतान्ूवतर्यन्युगमन्य गान्ते                                                                                  ।
      यदा              धआयाम्यिग्नवत्कौरवेयांःतदा                            त ा              धृतरा ः            सपुऽः           ॥५९॥
      सहॅाता                   सहपुऽः               ससैन्यो                  ॅ ै यर्ः                बोधवशोऽल्पचेताः                  ।
      दपर्ःयान्ते              िविहते           वेपमानः               प ान्मन्दःतप्ःयित                        धातर्रा ः           ॥६०॥
      पूवार् े         मां         कृ तजप्यं         कदा              िचि ूः                ूोवाचोदकान्ते            मनोज्ञम ्        ।
      कतर् यं          ते      दंकरं
                                ु           कमर्      पाथर्         यो       यं       ते      शऽुिभः          स यसािचन ्           ॥६१॥
      इन्िो            वा          ते      ह रवान्वळहःतः                     पुरःता ातु               समरे ऽरीिन्विन नन ्             ।
      सुमीवयु े न                  रथेन        वा          ते         प ात्कृ ंणो                 रक्षतु        वासुदेवः         ॥६२॥
      वोे              चाहं              वळहःतान्महे न्िादिःमन्यु े                            वासुदेवं            सहायम ्            ।
      स          मे         ल धो          दःयुवधाय              कृ ंणो         मन्ये          चैति िहतं           दै वतैम        ॥६३॥
      अयु यमानो                    मनसािप            यःय               जयं               कृ ंणः            पुरुषःयािभनन्दे त ्        ।
      ीुवं            सवार्न्सोऽ यतीयादिमऽान्सेन्िान्दे वान्मानुषे                                नािःत          िचन्ता          ॥६४॥


                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 115 -                                                       Udyog Parva



      स                  बाहु यां               सागरमुि तीषन्महोदिधं                                  सिललःयाूमेयम ्                    ।
      तेजिःवनं                कृ ंणमत्यन्तशूरं               यु े न             यो            वासुदेवं           िजगीषेत ्         ॥६५॥
      िग रं          य             इ छे त         तलेन             भे ुं           िशलो चयं                      ेतमितूमाणम ्           ।
      तःयैव          पािणः           सनखो         िवशीयन्न              चािप         िकिचत्स
                                                                                       ं                िगरे ःतु       ु
                                                                                                                      कयार्त ्       ॥६६॥
      अिग्नं             सिम ं            शमये जा यां
                                               ु                       चन्िं          च          सूय         च        िनवारयेत          ।
      हरे े वानाममृतं                     ूस            यु े न             यो              वासुदेवं           िजगीषेत ्            ॥६७॥
      यो            रुि मणीमेकरथेन                      भो यामुत्सा                        राज्ञां          िवषयं           ूस          ।
      उवाह          भाया           यशसा          वलन्तीं          यःयां            जज्ञे       रौि मणेयो            महात्मा        ॥६८॥
      अयं           गान्धारांःतरसा                संूम य                िजत्वा              पुऽान्नग्निजतः              सममान ्         ।
      ब ं           मुमोच            िवनदन्तं           ूस              सुदशर्नीयं              दे वतानां          ललामम ्           ॥६९॥
      अयं           कवाटे               िनजघान           पाण् यं           तथा                           ू
                                                                                            किल गान्दन्तकरे                  ममदर्      ।
      अनेन               दग्धा            वषर्पूगािन्वनाथा               वाराणसी                     नगरी          संबभूव          ॥७०॥
      यं        ःम                 यु े        मन्यतेऽन्यैरजेयमेकल यं                                नाम          िनषादराजम ्           ।
      वेगेनेव            शैलमिभहत्य              जम्भः           शेते          स         कृ ंणेन           हतः       परासुः        ॥७१॥
      तथोमसेनःय                      सुतं        ूद ु ं           वृंण्यन्धकानां                     म यगां           तपन्तम ्          ।
      अपातय लदे वि तीयो                          हत्वा             ददौ               चोमसेनाय                    रा यम ्           ॥७२॥
      अयं           सौभं            योधयामास              खःथं              िवभीषणं                  मायया          शाल्वराजम ्         ।
      सौभ ा र                ूत्यगृ ा छत नीं               दो या               क         एनं          िवषहे त        मत्यर्ः       ॥७३॥
      ूाग् योितषं                   नाम           बभूव                 दग
                                                                        ु             पुरं            घोरमसुराणामस म ्                  ।
      महाबलो                 नरकःतऽ              भौमो            जहारािदत्या                       ु
                                                                                               मिणकण्डले              शुभे         ॥७४॥
      न        तं         दे वाः          सह      शबण
                                                    े             सेिहरे           समागता               आहरणाय               भीताः      ।
      दृं वा             च         ते       िवबमं         कशवःय
                                                           े                       बलं         तथैवा मवारणीयम ्                    ॥७५॥
      जानन्तोऽःय                     ूकृ ितं             े
                                                        कशवःय                  न्ययोजयन्दःयुवधाय                       कृ ंणम ्         ।
      स             तत्कमर्               ूितशुौाव               दंकरमै यर्वािन्सि षु
                                                                  ु                                              वासुदेवः          ॥७६॥
      िनम चने                 ष सहॐािण                  हत्वा           संिछ                 पाशान्सहसा              क्षुरान्तान ्      ।
      मुरं      हत्वा            िविनहत्यौघराक्षसं                िनम चनं                चािप          जगाम           वीरः         ॥७७॥
      तऽैव               तेनाःय                बभूव             यु ं            महाबलेनाितबलःय                         िवंणोः           ।
      शेते          स           कृ ंणेन         हतः          परासुवार्तेनेव                  मिथतः               किणर्कारः         ॥७८॥
      आ त्य              कृ ंणो               ु
                                          मिणकण्डले          ते         हत्वा         च         भौमं         नरकं       मुरं       च    ।
      िौया               वृतो             यशसा            चैव            धीमान्ूत्याजगामाूितमूभावः                                 ॥७९॥
      तःमै           वरानददं ःतऽ                दे वा     दृं वा               भीमं          कमर्          रणे      कृ तं        तत ्   ।
      ौम            ते       यु यमानःय           न       ःयादाकाशे              वा       अप्सु चैव           बमः       ःयात ् ॥८०॥


                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                               - 116 -                                                      Udyog Parva



      श ािण               गाऽे         च      न         ते       बमेरिन्नत्येव                 कृ ंण           ततः           कृ ताथर्ः    ।
      एवं पे                     वासुदेवेऽूमेये                        महाबले                    गुणसंपत्सदै व                         ॥८१॥
      तमस ं                       िवंणुमनन्तवीयर्माशंसते                                  धातर्रा ो                    बलेन               ।
      यदा             ेनं           र्
                                  तकयते            दरात्मा
                                                    ु                     त चाप्ययं             सहतेऽःमान्समीआय                        ॥८२॥
      पयार्गतं              मम          कृ ंणःय               चैव          यो           मन्यते           कलहं           संूयु य           ।
      श यं           हतु          पाण्डवानां            ममत्वं            त े िदता         संयुगं            तऽ        गत्वा           ॥८३॥
      नमःकृ त्वा                  शांतनवाय                   राज्ञे           िोणायाथो                  सहपुऽाय               चैव         ।
      शार तायाूित िन् ने                          च             योत्ःयाम्यहं                   रा यमभीप्समानः                          ॥८४॥
      धमणा ं                िनयतं            तःय              मन्ये           यो          योत्ःयते                     र् र्
                                                                                                               पाण्डवैधमचारी              ।
      िम याग्लहे                 िनिजर्ता         वै               ै
                                                              नृशंसः              संवत्सरान् ादश               पाण्डु पुऽाः            ॥८५॥
      अवाप्य              कृ लं             िविहतं              रण्ये             दीघ       कालं             चैकमज्ञातचयार्म ्            ।
      ते         कःमा जीिवतं                  पाण्डवानां              न       मृंयन्ते          धातर्रा ाः         पदःथाः              ॥८६॥
      ते                    चेदःमान्यु यमाना जयेयुदवैरपीन्िूमुखैः                                                 सहायैः                  ।
      धमार्दधमर्            रतो         गरीयािनित                ीुवं         नािःत             कृ तं         न        साधु            ॥८७॥
      न          चेिदमं            पुरुषं         कमर्ब ं              न           चेदःमान्मन्यतेऽसौ                    िविश ान ्         ।
      आशंसेऽहं                वासुदेवि तीयो                    दय धनं
                                                                ु                       सानुबन्धं             िनहन्तुम ्               ॥८८॥
      न         चेिददं            कमर्         नरे षु          ब ं            न         िव ते           पुरुषःय           ःवकमर्          ।
      इदं        च          त चािप            समीआय              नूनं         पराजयो            धातर्रा ःय              साधुः          ॥८९॥
      ूत्यक्षं        वः            ु
                                   करवो           य ॄवीिम                  यु यमाना             धातर्रा ा          न          सिन्त       ।
      अन्यऽ                  ु
                      यु ात्करवः              परीप्सन्न                यु यतां           शेष         इहािःत            कि त ्          ॥९०॥
      हत्वा            त्वहं               धातर्रा ान्सकणार्ुा यं                         ु
                                                                                         क णामवजेता                     सममम ्            ।
      य ः             काय                      ु
                                           तत्करु वं                  यथाःविम ान्दारानात्मजां ोपभु                                     ॥९१॥
      अप्येवं         नो          ॄा णाः           सिन्त               वृ ा        बहौुताः
                                                                                     ु               शीलवन्तः              ु
                                                                                                                          कलीनाः          ।
      सांवत्सरा               योितिष            चािप            यु ा          नक्षऽयोगेषु               च      िन यज्ञाः               ॥९२॥
      उ चावचं                दै वयु ं          रहःयं              िद याः                ू ा           मृगचबा              मुहू तार्ः      ।
      क्षयं       महान्तं               ु
                                       करुसृ जयानां               िनवेदयन्ते              पाण्डवानां           जयं           च         ॥९३॥
      तथा            िह           नो         मन्यतेऽजातशऽुः                       संिस ाथ               ि षतां          िनमहाय            ।
      जनादर् न ाप्यपरोक्षिव ो                        न                संशयं             पँयित                वृिंणिसंहः                ॥९४॥
      अहं         च           जानािम              भिवंय पं                  पँयािम              बु      या        ःवयमूम ः                ।
      दृि            मे      न           यथते          पुराणी          यु यमाना            धातर्रा ा          न        सिन्त           ॥९५॥
      अनाल धं               जृम्भित            गािण्डवं               धनुरनाल धा               कम्पित             मे      धनु यार्        ।
      बाणा                  मे             तूणमुखाि सृ य                             र्         ु
                                                                              मुहु मुहु गर्न्तुमशिन्त                  चैव             ॥९६॥


                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 117 -                                                Udyog Parva



      सै यः        कोशािन्नःसरित                ूसन्नो                िहत्वेव               ु
                                                                                     जीणार्मरगःत्वचं            ःवाम ्      ।
       वजे     वाचो          रौि पा         वदिन्त             कदा       रथो      योआयते        ते      िकरीिटन ्       ॥९७॥
             ं
      गोमायुसघा                वदिन्त             राऽौ                रक्षांःयथो            िनंपतन्त्यन्त रक्षात ्          ।
      मृगाः      शृगालाः          िशितकण्ठा                    काका          गृीा             ै
                                                                                          बडा व        तरक्षव           ॥९८॥
      सुपणर्पाता               पतिन्त                     प ा ं वा
                                                              ृ                     रथं              ेतहयूयु म ्            ।
      अहं              ेकः          पािथर्वान्सवर्योधा शरान्वषर्न्मृत्युलोकं                         नयेयम ्            ॥९९॥
      समाददानः                 पृथग मागार्न्यथािग्न र ो                                 गहनं             िनदाघे             ।
      ःथूणाकण           पाशुपतं         च     घोरं          तथा         ॄ ा ं         य च       शबो       िववेद         ॥१००॥
      वधे        धृतो          वेगवतः              ूमु चन्नाहं                    ूजाः            ं
                                                                                                िकिचिदवाविशंये              ।
      शािन्तं लप्ःये          परमो          ेष भावः िःथरो मम ॄूिह गावल्गणे                                    तान ् ॥१०१॥
      िनत्यं                 पुनः                    सिचवैयरवोच े वानपीन्िूमुखान्सहायान ्                                   ।
         र्
      तैमन्यते         कलहं         संूयु य                स          धातर्रा ः       पँयत           मोहमःय             ॥१०२॥
      वृ ो       भींमः         शांतनवः            कृ प                िोणः          सपुऽो       िवदर
                                                                                                   ु           धीमान ्      ।
      एते      सव        य दन्ते            तदःतु     आयुंमन्तः   करवः
                                                                    ु                           सन्तु      सव           ॥१०३॥
                                                       * * *
                                                  ४८. वैशंपायन उवाच
               समवेतेषु                 सवषु                   तेषु             राजसु             भारत              ।
               दय धनिमदं
                ु                        वा यं                 भींमः              शांतनवोऽॄवीत ्              ॥०१॥
               बृहःपित ोशना                       च                   ॄ ाणं                   र्
                                                                                           पयुपिःथतौ                ।
               मरुत                  सहे न्िे ण                 वसव                   सहाि नौ                 ॥०२॥
                       ै
               आिदत्या व                सा या                    ये        च          स षर्यो          िदिव         ।
               िव ावसु                  गन्धवर्ः                शुभा ाप्सरसां                 गणाः            ॥०३॥
               नमःकृ त्वोपजग्मुःते                              लोकवृ ं                   िपतामहम ्                 ।
               प रवायर्             च          िव ेशं                 पयार्सत             िदवौकसः             ॥०४॥
               तेषां           मन                     तेज ाप्याददानौ                        िदवौकसाम ्              ।
                  र्
               पूवदेवौ                  यितबान्तौ                          नरनारायणावृषी                      ॥०५॥
               बृहःपित                      पू छ                      ॄा णं               कािवमािवित                ।
               भवन्तं          नोपित ेते                  तौ          नः        शंस          िपतामह           ॥०६॥
                                                                ॄ ोवाच
               यावेतौ          पृिथवीं               ां         च          भासयन्तौ             तपिःवनौ             ।
                 वलन्तौ           रोचमानौ                  च           याप्यातीतौ            महाबलौ           ॥०७॥
               नरनारायणावेतौ                              लोकाल्लोकं                      समािःथतौ                  ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 118 -                                            Udyog Parva



              ऊिजर्तौ            ःवेन             तपसा               महास वपराबमौ                      ॥०८॥
              एतौ           िह            कमर्णा                                     र्
                                                                  लोकान्नन्दयामासतुीुवौ                   ।
              असुराणामभावाय                                दे वगन्धवर्पूिजतौ                           ॥०९॥
                                                    वैशंपायन उवाच
              जगाम            शबःत           त्वा            यऽ         तौ            तेपतुःतपः           ।
              साध                दे वगणैः                       र्
                                                             सवबृहःपितपुरोगमैः                         ॥१०॥
              तदा         दे वासुरे        घोरे           भये          जाते           िदवौकसाम ्          ।
              अयाचत              महात्मानौ                   नरनारायणौ                 वरम ्           ॥११॥
              तावॄूतां                वृणींवेित                 तदा                 भरतस म                ।
              अथैतावॄवी छबः                      सा ं           नः           िबयतािमित                 ॥१२॥
              ततःतौ              शबमॄूतां                    क रंयावो                यिद छिस              ।
              ता यां      च          सिहतः          शबो        िविजग्ये        दै त्यदानवान ्          ॥१३॥
              नर          इन्िःय                 संमामे            हत्वा            शऽून्परं तपः          ।
              पौलोमान्कालख जां                      सहॐािण              शतािन                 च        ॥१४॥
              एष            ॅान्ते               रथे              ित न्भल्लेनापहरि छरः                    ।
              जम्भःय                 मसमानःय                         र्
                                                              यज्ञमजुन               आहवे              ॥१५॥
              एष              पारे               समुिःय                 िहरण्यपुरमारुजत ्                 ।
              हत्वा              षि सहॐािण                        िनवातकवचाुणे                         ॥१६॥
              एष             दे वान्सहे न्िे ण                िजत्वा                परपुरंजयः             ।
                            ु र्
              अतपर्यन्महाबाहरजुनो                                    जातवेदसम ्                           ।
              नारायणःतथैवाऽ                       भूयसोऽन्या जघान                         ह            ॥१७॥
              एवमेतौ             महावीय                 तौ           पँयत                 समागतौ          ।
                        र्
              वासुदेवाजुनौ              वीरौ               समवेतौ               महारथौ                 ॥१८॥
              नरनारायणौ                  दे वौ                  र्
                                                             पूवदेवािवित                   ौुितः          ।
              अजेयौ           मानुषे             लोके           सेन्िै रिप           सुरासुरैः         ॥१९॥
              एष         नारायणः          कृ ंणः             फल्गुनःतु              नरः        ःमृतः      ।
              नारायणो                   ै
                                     नर व               स वमेकं               ि धाकृ तम ्              ॥२०॥
              एतौ           िह           कमर्णा                लोकान ुवातेऽक्षयान्ीुवान ्                 ।
              तऽ         तऽैव          जायेते             यु काले            पुनः         पुनः         ॥२१॥
              तःमात्कमव                  कतर् यिमित                   होवाच                नारदः          ।
              एति             सवर्माच                   वृिंणचबःय                   वेदिवत ्           ॥२२॥
              श खचबगदाहःतं                        यदा             िआयिस                    े
                                                                                          कशवम ्          ।


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 119 -                                              Udyog Parva



              पयार्ददानं                  चा ािण                              र्
                                                                  भीमधन्वानमजुनम ्                          ॥२३॥
              सनातनौ                    महात्मानौ                कृ ंणावेकरथे                     िःथतौ         ।
              दय धन
               ु                  तदा         तात             ःमतार्िस           वचनं             मम        ॥२४॥
              नो             चेदयमभावः                          ु
                                                          ःयात्क णां                      ूत्युपिःथतः           ।
              अथार् च               तात         धमार् च               तव          बुि रुपप्लुता             ॥२५॥
              न             चे महींयसे              वा यं             ौोतािस                सुबहन्हतान ्
                                                                                                ू               ।
              तवैव            िह          मतं            सव           करवः
                                                                       ु                     र्
                                                                                          पयुपासते           ॥२६॥
              ऽयाणामेव                    च               मतं               त वमेकोऽनुमन्यसे                    ।
              रामेण               चैव          श ःय               कणर्ःय                  भरतषर्भ           ॥२७॥
              दजार्तेः
               ु                    सूतपुऽःय                 ु
                                                           शकनेः                सौबलःय                 च        ।
              तथा            क्षुिःय           पापःय             ॅातुदर्ःशासनःय
                                                                        ु                          च        ॥२८॥
                                                          कणर् उवाच
              नैवमायुंमता                     वा यं             यन्मामात्थ                    िपतामह            ।
              क्षऽधम                िःथतो                िःम            ःवधमार्दनपेियवान ्                   ॥२९॥
              िकं           चान्यन्मिय              दवृर् ं
                                                     ु                येन           मां        प रगहर् से       ।
              न        िह      मे        वृिजनं       िकिच ातर्रा ा
                                                        ं                        िवदः
                                                                                    ु          विचत ्        ॥३०॥
              राज्ञो         िह          धृतरा ःय              सव           काय            िूयं        मया      ।
              तथा           दय धनःयािप
                             ु                        स         िह          रा ये          समािहतः           ॥३१॥
                                                      वैशंपायन उवाच
              कणर्ःय           तु         वचः         ौुत्वा          भींमः             शांतनवः        पुनः     ।
              धृतरा ं                    महाराजमाभांयेदं                        वचोऽॄवीत ्                  ॥३२॥
              यदयं             कत्थते             िनत्यं              हन्ताहं              पाण्डवािनित          ।
              नायं           कलािप            संपूणार्         पाण्डवानां            महात्मनाम ्            ॥३३॥
              अनयो                योऽयमागन्ता                 पुऽाणां           ते          दरात्मनाम ्
                                                                                             ु                  ।
              तदःय                कमर्          जानीिह              सूतपुऽःय                दमर्तेः
                                                                                             ु              ॥३४॥
              एनमािौत्य                    पुऽःते                मन्दबुि ः                  सुयोधनः             ।
              अवमन्यत                             तान्वीरान्दे वपुऽान रं दमान ्                             ॥३५॥
              िकं           चाप्यनेन            तत्कमर्           कृ तं          पूव          सुदंकरम ्
                                                                                                 ु              ।
                 र्
              तैयथा               पाण्डवैः                  ै े
                                                      सवरे ककन                  कृ तं          पुरा          ॥३६॥
              दृं वा                िवराटनगरे                 ॅातरं           िनहतं                िूयम ्       ।
              धनंजयेन                िवबम्य              िकमनेन              तदा             कृ तम ्        ॥३७॥
              सिहतािन्ह                        ु
                                              क न्सवार्निभयातो                             धनंजयः               ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 120 -                                              Udyog Parva



              ूम य             चाि छन ावः                     िकमयं             ूोिषतःतदा                  ॥३८॥
              गन्धवघ षयाऽायां                           ि॑यते                     यत्सुतःतव                    ।
                व         तदा                सूतपुऽोऽभू                इदानीं          वृषायते              ॥३९॥
              ननु         तऽािप                पाथन              भीमेन          च            महात्मना          ।
              यमा यामेव                 चागम्य               गन्धवार्ःते            परािजताः               ॥४०॥
              एतान्यःय                    मृषो ािन                    बहिन
                                                                        ू               भरतषर्भ                ।
              िवकत्थनःय                  भिं          ते          सदा                 र्
                                                                                धमार्थलोिपनः                ॥४१॥
              भींमःय              तु          वचः           ौुत्वा        भार ाजो             महामनाः          ।
              धृतरा मुवाचेदं                            राजम येऽिभपूजयन ्                                  ॥४२॥
              यदाह                भरतौे ो                    भींमःतित्बयतां                       नृप          ।
              न           काममथर्िलप्सूनां                       वचनं                र्
                                                                                  कतुमहर् िस               ॥४३॥
              पुरा        यु ात्साधु             मन्ये            पाण्डवैः         सह             संगमम ्      ।
                      र्
              य ा यमजुनेनो ं                          संजयेन                  िनवेिदतम ्                   ॥४४॥
              सव           तदिभजानािम                       क रंयित               च           पाण्डवः          ।
              न          ःय            िऽषु      लोकषु
                                                    े              सदृशोऽिःत                र्
                                                                                        धनुधरः             ॥४५॥
              अनादृत्य                    तु                 त ा यमथर्व िोणभींमयोः                             ।
              ततः         स            संजयं          राजा           पयर्प ृ छत        पाण्डवम ्           ॥४६॥
              तदै व            ु
                              करवः               सव               िनराशा              जीिवतेऽभवन ्             ।
              भींमिोणौ                 यदा          राजा     न   सम्यगनुभाषते                              ॥४७॥
                                                        * * *
                                                    ४९. धृतरा उवाच
              िकमसौ                पाण्डवो                  राजा             धमर्पुऽोऽ यभाषत                   ।
              ौुत्वेमा         बहलाः
                                 ु               सेनाः             ूत्यथन             समागताः               ॥०१॥
              िकिम छत्यिभसंरम्भा ोत्ःयमानो                                         युिधि रः                    ।
              कःय             िःव ॅातृपुऽाणां                    िचन्तासु           मुखमीक्षते              ॥०२॥
              के       िःवदे नं         वारयिन्त             शाम्य          यु येित          वा         पुनः   ।
              िनकृ त्या           कोिपतं                      र् र्
                                                       मन्दै धमज्ञं             धमर्चा रणम ्                ॥०३॥
                                                        संजय उवाच
              राज्ञो       मुखमुदीक्षन्ते                   पा चालाः              पाण्डवैः            सह       ।
              युिधि रःय                भिं       ते          स         सवार्ननुशािःत              च        ॥०४॥
              पृथग्भूताः                पाण्डवानां                पा चालानां             रथोजाः                ।
              आयान्तमिभनन्दिन्त                             ु
                                                           कन्तीपुऽं              युिधि रम ्               ॥०५॥



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 121 -                                         Udyog Parva



              तमः                र्
                              सूयिमवो न्तं                     कौन्तेयं            दी तेजसम ्          ।
              पा चालाः               ूितनन्दिन्त                  तेजोरािशिमवो तम ्                 ॥०६॥
              आ              गोपालािवपाले यो                    नन्दमानं             युिधि रम ्        ।
              पा चालाः             े
                                  ककया         मत्ःयाः          ूितनन्दिन्त          पाण्डवम ्      ॥०७॥
              ॄा ण्यो              राजपु य                िवशां             दिहतर
                                                                             ु                याः      ।
              ब डन्त्योऽिभसमायािन्त                       पाथ              संन मीिक्षतुम ्          ॥०८॥
                                                       धृतरा     उवाच
              संजयाचआव                      े
                                           कनाःमान्पाण्डवा                     अ ययु जत                ।
              धृ     ु
                     म्नेन         सेनान्या             सोमकाः               ं
                                                                           िकबला         इव         ॥०९॥
                                                  वैशंपायन उवाच
              गावल्गिणःतु                  तत्पृ ः               सभायां               ु
                                                                                     करुसंसिद          ।
              िनः ःय                  ृ
                                   सुभशं          दीघ             मुहु ः          संिचन्तयिन्नव        ।
              तऽािनिम तो                    दै वात्सूतं              कँमलमािवशत ्                   ॥१०॥
              तदाचचक्षे                पुरुषः               सभायां                 राजसंसिद            ।
              संजयोऽयं             महाराज               मूि छर् तः           पिततो           भुिव      ।
              वाचं            न          सृजते             कांिच ीनूज्ञोऽल्पचेतनः                   ॥११॥
                                                       धृतरा     उवाच
              अपँयत्संजयो                       नूनं                ु
                                                                   कन्तीपुऽान्महारथान ्                ।
              तैरःय                            र्ृ
                                    पुरुष यायैभशमु े िजतं                          मनः              ॥१२॥
                                                  वैशंपायन उवाच
              संजय ेतनां                    ल वा                     ूत्या ःयेदमॄवीत ्                 ।
              धृतरा ं              महाराज                 सभायां                ु
                                                                               करुसंसिद             ॥१३॥
              दृ वानिःम                    राजेन्ि                  ु
                                                                   कन्तीपुऽान्महारथान ्                ।
              मत्ःयराजगृहावासादवरोधेन                                       किशर्तान ्                 ।
              शृणु        यैिहर्       महाराज              पाण्डवा            अ ययु जत              ॥१४॥
              यो        नैव           रोषान्न            भयान्न             कामान्नाथर्कारणात ्        ।
              न             ु
                        हे तवादा मार्त्मा                 सत्यं             ज ात्कथंचन              ॥१५॥
              यः        ूमाणं              महाराज               धम                ृ
                                                                             धमर्भतां         वरः      ।
              अजातशऽुणा                  तेन             पाण्डवा             अ ययु जत               ॥१६॥
              यःय            बाहबले
                                ु           तुल्यः         पृिथ यां           नािःत          क न       ।
              यो         वै           सवार्न्महीपालान्वशे                   चबे              र्
                                                                                         धनुधरः        ।
              तेन        वो           भीमसेनेन             पाण्डवा            अ ययु जत              ॥१७॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 122 -                                                 Udyog Parva



              िनःसृतानां                                 ृ
                                                     जतुगहाि िडम्बात्पुरुषादकात ्                                  ।
              य             एषामभव             ीपः              ु
                                                               कन्तीपुऽो                  वृकोदरः              ॥१८॥
              याज्ञसेनीमथो                        यऽ                    िसन्धुराजोऽपकृ वान ्                       ।
              तऽैषामभव             ीपः                   ु
                                                        कन्तीपुऽो                      वृकोदरः                 ॥१९॥
              य                            तान्संगतान्सवार्न्पाण्डवान्वारणावते                                     ।
              द तो               मोचयामास                     तेन            वःतेऽ ययु जत                      ॥२०॥
              कृ ंणाया रता                    ूीितं            येन            बोधवशा                 हताः          ।
              ूिवँय               िवषमं              घोरं           पवर्तं          गन्धमादनम ्                ॥२१॥
              यःय                नागायुतं               वीय             भुजयोः             सारमिपर्तम ्            ।
              तेन           वो           भीमसेनेन                 पाण्डवा           अ ययु जत                   ॥२२॥
              कृ ंणि तीयो                     िवबम्य                 तुं यथ                जातवेदसः                ।
              अजय ः                पुरा           वीरो              यु यमानं               पुरंदरम ्           ॥२३॥
              यः            स            साक्षान्महादे वं               िग रशं            शूलपािणनम ्              ।
              तोषयामास                         यु े न                   दे वदे वमुमापितम ्                     ॥२४॥
              य                  सवार्न्वशे                  चबे                           र्
                                                                              लोकपालान्धनुधरः                      ।
              तेन           वो         िवजयेनाजौ                  पाण्डवा              अ ययु जत                ॥२५॥
              यः        ूतीचीं             िदशं             चबे         वशे            म्ले छगणायुताम ्            ।
              स        तऽ            ु
                                   नकलो              यो ा           िचऽयोधी               यविःथतः              ॥२६॥
              तेन                 वो              दशर्नीयेन                                 र्ृ
                                                                               वीरे णाितधनुभता                     ।
              मािीपुऽेण                 कौर य                पाण्डवा               अ ययु जत                    ॥२७॥
              यः                 काशीन गमगधान्किल गां                                     युधाजयत ्                ।
              तेन           वः            सहदे वेन             पाण्डवा              अ ययु जत                   ॥२८॥
              यःय                वीयण             सदृशा त्वारो                     भुिव           मानवाः           ।
              अ त्थामा                     े
                                       धृ कतुः                ु
                                                            ू म्नो            रुि मरे व              च         ॥२९॥
              तेन            वः               सहदे वेन              पाण्डवा               अ ययु जत                 ।
              यवीयसा                   नृवीरे ण               मािीनिन्दकरे ण                     च             ॥३०॥
              तप चार                या           घोरं             कािशकन्या               पुरा           सती       ।
              भींमःय                   वधिम छन्ती                   ूेत्यािप              भरतषर्भ              ॥३१॥
              पा चालःय                 सुता       जज्ञे           दै वा च          स       पुनः          पुमान ्   ।
                  ीपुंसोः        पुरुष याय              यः          स        वेद        गुणागुणान ्            ॥३२॥
              यः             किल गान्समापेदे                         पा चालो                 यु दमर्दः
                                                                                                 ु                 ।
              िशखिण्डना                  वः            ु
                                                      करवः               कृ ता ेणा ययु जत                      ॥३३॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 123 -                                           Udyog Parva



              यां     यक्षः        पुरुषं         चबे          भींमःय           िनधने        िकल        ।
              महे ंवासेन            रौिे ण              पाण्डवा           अ ययु जत                   ॥३४॥
              महे ंवासा            राजपुऽा              ॅातरः            प च              े
                                                                                         ककयाः          ।
              सुम ृ कवचाः                 शूराःतै                    वःतेऽ ययु जत                   ॥३५॥
              यो          दीघर्बाहः
                                  ु               िक्षूा ो             धृितमान्सत्यिवबमः                ।
              तेन         वो            वृिंणवीरे ण             युयुधानेन          संगरः             ॥३६॥
              य        आसी छरणं                 काले            पाण्डवानां         महात्मनाम ्          ।
              रणे         तेन           िवराटे न          पाण्डवा          अ ययु जत                 ॥३७॥
              यः       स          कािशपती               राजा          वाराणःयां           महारथः        ।
              स         तेषामभव ो ा                     तेन           वःतेऽ ययु जत                   ॥३८॥
                        ु र् ै
              िशशुिभदर् जयः                    सं ये                           र्
                                                                      िौपदे यैमहात्मिभः                 ।
              आशीिवषसमःपशः                         पाण्डवा               अ ययु जत                    ॥३९॥
              यः          कृ ंणसदृशो                वीय              युिधि रसमो             दमे         ।
              तेनािभमन्युना              सं ये            पाण्डवा          अ ययु जत                  ॥४०॥
                ै
              य वाूितमो                        वीय                         े  र्
                                                                       धृ कतुमहायशाः                    ।
              दःसहः
               ु                  समरे                 ु
                                                      ब ः                शैशुपािलमर्हारथः               ।
              तेन          व ेिदराजेन                  पाण्डवा            अ ययु जत                   ॥४१॥
              यः          संौयः              पाण्डवानां              दे वानािमव           वासवः         ।
              तेन         वो        वासुदेवेन             पाण्डवा           अ ययु जत                 ॥४२॥
              तथा                चेिदपतेॅार्ता                  शरभो               भरतषर्भ              ।
              करकषण                 सिहतःता यां                      वःतेऽ ययु जत                    ॥४३॥
              जारासंिधः                 सहदे वो               जयत्सेन                तावुभौ             ।
              िपद
               ु                 महातेजा                बलेन             महता              वृतः         ।
              त्य ात्मा          पाण्डवाथार्य           योत्ःयमानो              यविःथतः             ॥४४॥
              एते       चान्ये           च         बहवः          ूा योदी या              महीिक्षतः      ।
              शतशो             यानपािौत्य           धमर्राजो   यविःथतः                            ॥४५॥
                                                    * * *
                                                ५०. धृतरा उवाच
              सवर्      एते          महोत्साहा             ये         त्वया        प रक ितर्ताः         ।
              एकतःत्वेव            ते         सव          समेता          भीम         एकतः            ॥०१॥
              भीमसेनाि              मे         भूयो            भयं        संजायते           महत ्       ।
               ु
              ब ादमषर्णा ात                        यायािदव                    महारुरोः               ॥०२॥



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 124 -                                               Udyog Parva



              जागिमर्           राऽयः            सवार्                ु
                                                                दीघर्मंणं              च           िनः सन ्       ।
              भीतो                 वृकोदरा ात                           िसंहात्पशु रवाबलः                      ॥०३॥
              न           िह             तःय                महाबाहोः                 शबूितमतेजसः                  ।
              सैन्येऽिःमन्ूितपँयािम                         य              एनं                ु
                                                                                        िवषहे िध               ॥०४॥
              अमषर्ण                     कौन्तेयो                     दृढवैर                  पाण्डवः             ।
              अनमर्हासी                  सोन्मादिःतयर् ूेक्षी                        महाःवनः                   ॥०५॥
              महावेगो                     महोत्साहो                           महाबाहमर्हाबलः
                                                                                    ु                             ।
              मन्दानां          मम              पुऽाणां              यु े नान्तं         क रंयित               ॥०६॥
              ऊरुमाहगृहीतानां                            गदां                      िबॅ कोदरः
                                                                                       ृ                          ।
               ु
              क णामृषभो                        यु े                  दण्डपािण रवान्तकः                         ॥०७॥
              शै यायसमयीं                      घोरां                गदां             का चनभूिषताम ्               ।
              मनसाहं                    ूपँयािम                         ॄ दण्डिमवो तम ्                        ॥०८॥
              यथा              रु णां             यूथेषु                िसंहो           जातबल रे त ्              ।
                  े
              मामकषु               तथा            भीमो                बलेषु            िवच रंयित               ॥०९॥
              सवषां            मम              पुऽाणां              स            एकः           ू
                                                                                              बरिवबमः             ।
              ब ाशी            िवूतीप                    बाल्येऽिप               रभसः              सदा         ॥१०॥
              उ े पते              मे                 दयं               यदा             दय धनादयः
                                                                                         ु                        ।
              बाल्येऽिप            तेन           यु यन्तो                  वारणेनेव          मिदर् ताः         ॥११॥
              तःय            वीयण              संि ल ा                िनत्यमेव              सुता          मम      ।
              स           एव             हे तुभदःय                  भीमो             भीमपराबमः                 ॥१२॥
              मसमानमनीकािन                                          नरवारणवािजनाम ्                               ।
              पँयामीवामतो                        भीमं                      बोधमूिछर् तमाहवे                    ॥१३॥
              अ े                      र्
                                 िोणाजुनसमं                           वायुवेगसमं                    जवे           ।
              संजयाचआव                    मे             शूरं               भीमसेनममषर्णम ्                    ॥१४॥
              अितलाभं               तु            मन्येऽहं                  य ेन             रपुघाितना            ।
              तदै व       न         हताः          सव            मम            पुऽा         मनिःवना             ॥१५॥
              येन            भीमबला                    यक्षा             राक्षसा              समाहताः             ।
              कथं         तःय             रणे           वेगं            मानुषः          ूसिहंयित               ॥१६॥
              न       स        जातु        वशे           तःथौ              मम         बालोऽिप            संजय     ।
              िकं       पुनमर्म           दंपुऽैः
                                           ु                ि ल ः             संूित          पाण्डवः           ॥१७॥
              िन ु रः          स          च             नै ु यार्       येदिप           न           संनमेत ्      ।
              ितयर् ूेक्षी              संहतॅूः                 कथं              शाम्ये कोदरः
                                                                                        ृ                      ॥१८॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 125 -                                            Udyog Parva



              बृहदं सोऽूितबलो                        गौरःताल                       इवो तः                 ।
              ूमाणतो                  भीमसेनः                                 र्
                                                              ूादे शेनािधकोऽजुनात ्                    ॥१९॥
              जवेन          वािजनोऽत्येित                    बलेनात्येित                 ु
                                                                                        क जरान ्          ।
              अ य जल्पी                म वक्षो         म यमः             पाण्डवो          बली          ॥२०॥
              इित       बाल्ये           ौुतः          पूव           मया           यासमुखात्पुरा          ।
               पतो                  ै
                             वीयर्त व                  याथात येन                   पाण्डवः             ॥२१॥
              आयसेन               स              दण्डे न             रथान्नागान्हयान्नरान ्               ।
              हिनंयित            रणे          ु
                                             ब ो           भीमः            ूहरतां         वरः       ॥२२॥
              अमष                िनत्यसंर धो                   रौिः                ू
                                                                                  बरपराबमः                ।
              मम        तात             ूतीपािन               ु
                                                             कवर्न्पूव           िवमािनतः           ॥२३॥
              िनंक णार्मायसीं              ःथूलां          सुपवा           का चनीं            गदाम ्      ।
              शत नीं       शतिन॑ार्दां            कथं         शआयिन्त             मे      सुताः     ॥२४॥
              अपारमप्लवागाधं                          समुिं                     शरवेिगनम ्                ।
              भीमसेनमयं                 दग
                                         ु            तात             मन्दािःततीषर्वः               ॥२५॥
              बोशतो         मे         न         शृण्विन्त           बालाः         पिण्डतमािननः           ।
              िवषमं          नावबु यन्ते                   ूपातं                मधुदिशर्नः             ॥२६॥
              संयुगं        ये             क रंयिन्त                 नर पेण                वायुना         ।
              िनयतं         चोिदता              धाऽा          िसंहेनेव            महामृगाः          ॥२७॥
              शै यां         तात                चतुिंकंकुं               षडिॐमिमतौजसम ्                   ।
              ूिहतां       दःखसंःपशा
                            ु                     कथं         शआयिन्त             मे      सुताः     ॥२८॥
              गदां         ॅामयतःतःय                       िभन्दतो               हिःतमःतकान ्             ।
              सृि कणी             लेिलहानःय                 बांपमुत्सृजतो                मुहु ः        ॥२९॥
              उि ँय              पातान्पततः                    ु
                                                              कवर्तो               भैरवाुवान ्            ।
              ूतीपान्पततो                              ु
                                                 म ान्क जरान्ूितगजर्तः                                 ॥३०॥
              िवगा                रथमागषु                  वरानुि ँय                    िन नतः            ।
              अग्नेः       ू विलतःयेव                 अिप        मु येत            मे      ूजा         ॥३१॥
              वीथीं                ु
                                  कवर्न्महाबाहिार्वयन्मम
                                              ु                                    वािहनीम ्              ।
              नृत्यिन्नव                         र्
                                        गदापािणयुगान्तं                    दशर्ियंयित               ॥३२॥
              ूिभन्न             इव           मात गः                 ूभ जन्पुिंपतान्िमान ्
                                                                                     ु                    ।
              ूवेआयित            रणे         सेनां         पुऽाणां         मे          वृकोदरः      ॥३३॥
               ु
              कवर्ुथािन्वपुरुषािन्व वजान्भग्नपुंकरान ्                                                    ।
              आरुजन्पुरुष यायो                       रिथनः               सािदनःतथा                  ॥३४॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 126 -                                           Udyog Parva



              ग गावेग                           इवानूपांःतीरजािन्विवधान्िमान ्
                                                                         ु                                   ।
              ूवेआयित               महासेनां            पुऽाणां            मम            संजय             ॥३५॥
              वशं            नूनं               गिमंयिन्त                   भीमसेनबलािदर् ताः                ।
              मम            पुऽा              भृत्या                    ै
                                                                  राजान व                संजय             ॥३६॥
              येन           राजा             महावीयर्ः              ूिवँयान्तःपुरं                 पुरा      ।
              वासुदेवसहायेन                        जरासंधो                  िनपािततः                      ॥३७॥
              कृ त्ःनेयं            पृिथवी             दे वी         जरासंधेन                 धीमता          ।
              मागधेन्िे ण               बिलना           वशे          कृ त्वा          ूतािपता             ॥३८॥
                          ु
              भींमूतापात्करवो                                    नयेनान्धकवृंणयः                             ।
              ते     न       तःय            वशं        जग्मुः        कवलं
                                                                      े            दै वमेव        वा      ॥३९॥
              स            गत्वा             पाण्डु पुऽेण            तरसा              बाहुशािलना            ।
              अनायुधेन              वीरे ण           िनहतः           िकं           ततोऽिधकम ्             ॥४०॥
              दीघर्कालेन                  संिस ं                िवषमाशीिवषो                   यथा            ।
              स         मोआयित            रणे        तेजः         पुऽेषु        मम           संजय         ॥४१॥
              महे न्ि               इव                 वळेण                 दानवान्दे वस मः                  ।
              भीमसेनो              गदापािणः             सूदियंयित               मे       सुतान ्          ॥४२॥
              अिवष मनावाय                                       तीोवेगपराबमम ्                               ।
              पँयामीवाितताॆाक्षमापतन्तं                                    वृकोदरम ्                      ॥४३॥
              अगदःय