Docstoc

Sabha- Parva

Document Sample
Sabha- Parva Powered By Docstoc
					Mahabharata                  - 1-           Sabha Parva




                    महिषर् यास कृ त




              महाभारत
                   (सभा पवर्)




              Sanskrit text of Ved Vyas’s




  Mahābhārat
              (2. Sabha Parva)
                     www.swargarohan.org
 Mahabharata                                  - 2-                               Sabha Parva



                     MAHABHARATA : AN INTRODUCTION

        Mahabharat, which literally means ‘the great story of Bharat dynasty’ is part of the
Hindu Itihās, i.e. ‘that which happened’. It is an extraordinary story of sibling rivalry,
diplomatic maneuvering and shifting of human values culminating in a direct confrontation
on the battlefield of Kurukshetra between five sons of King Pandu (Pandavas) and hundred
sons of King Dhritarastra (Kauravas). It's a tale of tragic war which pitted brothers against
brothers, sons against fathers and students against teachers. Exceptional characters, in-
depth and complex set of interwoven relationships and dramatization on a grand scale
makes this epic a memorable one. It's also a saga which marks the end of an era (dvapar
Yuga) wherein characters lived up to morals, values and principles to the beginning of an
era (Kali Yuga), wherein selfishness, deceit and immorality rules the reins.
        Besides compelling drama and riveting plot, Mahabharata is unique in many ways.
Larger than life characters including that of Lord Krishna, considered as an incarnation of
Lord Vishnu; Bhisma - great grandfather of principle warriors, who pledged to serve the
kingdom of Hastinapur and ended up being a silent witness of its fall; Arjuna - unparalleled
archer of that time, who laid down his arms at the beginning of the war; Karna - son of
Kunti who ended up on the enemy camp due to misfortune; Yudhisthir - an icon of truth
who was compelled to lie to win over the battle; Duryodhan - son of blind king whose
unending ambitions became the root cause of trouble; Dronacharya - accomplished teacher
of that time, who was forced to fight against his favorite student Arjuna...all make this epic
spectacular and fascinating.
        Every single incident of Mahabharata is full of twists and turns - whether be it the
game of dice between brothers or be it the 13 years exile of Pandavas in the forest with a
condition of anonymity for the last year, or be it a mysterious fire in the house of wax and
Pandava's miraculous escape thereof or be it the laying down of arms by dishearten Arjuna
in the battlefield, which resulted in delivery of the message of Bhagavad-Gita (song of the
supreme) by Lord Krishna or be it the deftness of Krishna in navigating Pandavas to victory
and beyond. In a way, Ramayana and Mahabharata form the very basis of cultural
consciousness that symbolize Hinduism. It's not a surprise that Mahabharata has attracted
tremendous interest among literates and common man alike of India or East Asia but
pundits and philosophers all over the world.
        A timeless creation of Sage Ved Vyasa (who himself is one of the character of this
epic) and one of the longest poem of all times, Mahabharata is divided into eighteen books
or chapters (called Parvas) namely 01. Adi Parva; 02. Sabha Parva; 03. Aranyak Parva or
Van Parva; 04. Virat Parva; 05. Udyog Parva; 06. Bhishma Parva; 07. Drona Parva; 08.
Karna Parva; 09. Shalya Parva; 10. Sauptika Parva; 11. Stri Parva; 12. Shanti Parva; 13.
Anushashana Parva; 14. Ashwamegha Parva; 15. Ashramvasik Parva; 16. Musala Parva; 17.
Mahaprasthanika Parva and 18. Swargarohan Parva.
        It is interesting to note that Bhagavad-Gita, most sacred text of Hindus having great
philosophical impact, is part of Mahabharata (Bhishma Parva). Similarly, Vishnu
Sahasranama, the most famous hymn of Lord Vishnu containing thousand names of the
Supreme is part of Anusashana Parva. Other principal stories that are part of Mahabharata
includes the life and works of Lord Krishna (Krishnavatar) woven throughout various
chapters of Mahabharata, the love story of Nala and Damayanti as well as an abbreviated
Ramayana in Aranyak Parva.
        Here, you will find the Sanskrit text of Ashwamegha Parva, 2nd chapter of
Mahabharata. To read principal stories of Mahabharata in Gujarati, please visit
www.swargarohan.org, where you will also find exclusive reference on Characters of
Mahabharata [Glossary section].

                               ☼      ☼      ☼       ☼      ☼


                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 3-                                              Sabha Parva



                                                    १. वैशंपायन उवाच
              ततोऽॄवीन्मयः                       पाथ                  वासुदेवःय                     संिनधौ         ।
              ूा जिलः               आणया            वाचा             पूजिय वा            पुनः          पुनः     ॥०१॥
              अःमा च                                ु
                                          कृ ंणा संब ा पावका च                                    िदधक्षतः         ।
               वया        ऽातोऽिःम            कौन्तेय            ॄूिह        िकं        करवािण             ते   ॥०२॥
                                                             र्
                                                          अजुन उवाच
              कृ तमेव              वया             सव           ःविःत               ग छ                महासुर      ।
              ूीितमान्भव             मे       िन यं            ूीितमन्तो               वयं         च     ते     ॥०३॥
                                                           मय उवाच
              यु मेत विय                      िवभो                    यथा थ                       पुरुषषर्भ        ।
                     र्
              ूीितपूवमहं                      ं     र्
                                            िकिच कतुिम छािम                                   भारत              ॥०४॥
              अहं         िह             िव कमार्               वै          दानवानां                महाकिवः        ।
              सोऽहं         वै           व कृ ते           ं     र्
                                                         िकिच कतुिम छािम                           पा डव        ॥०५॥
                                                             र्
                                                          अजुन उवाच
              ूाणकृ लाि मु ं                        वमा मानं                   मन्यसे                   मया        ।
              एवं       गते          न        शआयािम                   ं
                                                                     िकिच कारियतुं                     वया      ॥०६॥
              न         चािप             तव            संक पं               मोघिम छािम                  दानव       ।
              कृ ंणःय              िबयतां                ं
                                                       िकिच था               ूितकृ तं               मिय         ॥०७॥
                                                        वैशंपायन उवाच
              चोिदतो                     वासुदेवःतु                    मयेन                       भरतषर्भ          ।
              मुहू तर्िमव            संद यौ                    िकमयं               चो तािमित                    ॥०८॥
              चोदयामास               तं          कृ ंणः              सभा           वै             िबयतािमित        ।
              धमर्राजःय                   दै तेय               यादृशीिमह                      मन्यसे            ॥०९॥
              यां       कृ तां            ु र्
                                     नानुकयुःते                 मानवाः             ूेआय             िविःमताः       ।
              मनुंयलोके             कृ ःनेऽिःमंःतादृशीं                      ु
                                                                            करु          वै         सभाम ्      ॥१०॥
              यऽ                  िद यानिभूायान्पँयेम                               िविहतांः वया                   ।
                             ै
              आसुरान्मानुषां व                   तां           सभां          करु
                                                                              ु              वै        मय       ॥११॥
              ूितगृ                 तु             त ा यं               संू        ो               मयःतदा          ।
              िवमानूितमां                  चबे            पा डवःय                  सभां             मुदा        ॥१२॥
              ततः                कृ ंण                 पाथर्                धमर्राजे                युिधि रे       ।
              सवर्मेत थावे                                     दशर्यामासतुमयम ्
                                                                           र्                                   ॥१३॥
              तःमै                 युिधि रः                    पूजां               यथाहर् मकरो दा                  ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 4-                                                Sabha Parva



              स        तु     तां      ूितजमाह              मयः          स कृ य             स कृ तः         ॥१४॥
              स                र्
                            पूवदेवच रतं              तऽ              तऽ             िवशां          पते         ।
              कथयामास                   दै तेयः              पा डु पुऽेषु              भारत                 ॥१५॥
              स         कालं          ं
                                     किचदा ःय                  िव कमार्              ूिचन् य            च      ।
              सभां           ूचबमे            कतु            पा डवानां              महा मनाम ्              ॥१६॥
              अिभूायेण                पाथार्नां            कृ ंणःय              च           महा मनः            ।
              पु येऽहिन                 महातेजाः                     कृ तकौतुकम गलः                         ॥१७॥
              तपर्िय वा                   ि जौे ान्पायसेन                             सहॐशः                    ।
              धनं           बहिवधं
                              ु          द वा           ते य         एव         च       वीयर्वान ्          ॥१८॥
                    र् ु
              सवर्तुगणसंपन्नां                       िद य पां                       मनोरमाम ्                  ।
                    ु
              दशिकंकसहॐां                    तां          मापयामास                     सवर्तः               ॥१९॥
                                                        * * *
                                                   २. वैशंपायन उवाच
              उिष वा                 खा डवूःथे                    सुखवासं                   जनादर् नः          ।
              पाथः              ूीितसमायु ै ः                      पूजनाह ऽिभपूिजतः                         ॥०१॥
              गमनाय                   मितं                 चबे                      र्
                                                                            िपतुदर्शनलालसः                     ।
              धमर्राजमथामन् य                      पृथां             च          पृथुलोचनः                   ॥०२॥
              ववन्दे           चरणौ               मू नार्            जग न् ः                िपतृंवसुः          ।
              स         तया                  र्
                                      मू न्युपायातः                प रंव                     े
                                                                                            कशवः            ॥०३॥
              ददशार्नन्तरं             कृ ंणो              भिगनीं           ःवां             महायशाः           ।
              तामुपे य                  े
                                     षीकशः                 ूी या            बांपसमिन्वतः                    ॥०४॥
              अ य             त यं         िहतं            वा यं          लघु          यु मनु मम ्             ।
              उवाच             भगवान्भिां                   सुभिां           भिभािषणीम ्                    ॥०५॥
              तया             ःवजनगामीिन                    ौािवतो              वचनािन                 सः      ।
              संपिजत ा यसकृ ि छरसा
                 ू                                                    चािभवािदतः                            ॥०६॥
              तामनु ा य               वांणयः                ूितनन्              च            भािमनीम ्         ।
              ददशार्नन्तरं            कृ ंणां         धौम्यं             चािप         जनादर् नः             ॥०७॥
              ववन्दे            च            यथान्यायं                धौम्यं            पुरुषस मः              ।
              िौपद ं         सान् विय वा            च        आमन् य             च       जनादर् नः           ॥०८॥
              ॅातॄन यगम मान्पाथन                                   सिहतो                     बली               ।
              ॅातृिभः          प चिभः             कृ ंणो         वृतः        शब             इवामरै ः        ॥०९॥
              अचर्यामास                  दे वां                  ि जां                 यदपुंगवः
                                                                                         ु                     ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 5-                                         Sabha Parva



                              र्
              मा यज यनमःकारै गन्धैरु चावचैरिप                                                          ।
              स      कृ वा           सवर्कायार्िण            ूतःथे        तःथुषां         वरः       ॥१०॥
              ःविःत                  वा याहर् तो                िवूान्दिधपाऽफलाक्षतैः                  ।
              वसु          ूदाय             च             ततः            ूदिक्षणमवतर्त              ॥११॥
              का चनं                  रथमाःथाय                               े
                                                                      ताआयर्कतनमाशुगम ्                ।
                              ै
              गदाचबािसशा गार् रायुधै                                  समिन्वतम ्                    ॥१२॥
              ितथावथ             च          नक्षऽे           मुहू त        च          गुणािन्वते       ।
              ूययौ                पु डर काक्षः                   सैन्यसुमीववाहनः                    ॥१३॥
              अन्वारुरोह             चा येनं           ूेम्णा            राजा          युिधि रः        ।
              अपाःय              चाःय           यन्तारं           दारुकं            यन्तृस मम ्        ।
              अभीषून्संूजमाह                       ःवयं                  ु
                                                                        करुपितःतदा                  ॥१४॥
                       र्
              उपारु ाजुन ािप                         चामर यजनं                       िसतम ्            ।
              रु मद डं                बृहन्मूि नर्              दधावािभूदिक्षणम ्
                                                                 ु                                  ॥१५॥
              तथैव          भीमसेनोऽिप                 यमा यां             सिहतो              वशी      ।
              पृ तोऽनुययौ                                            र्ृ
                                                   कृ ंणमृि व पौरजनैवतः                             ॥१६॥
              स          तथा          ॅातृिभः             साध            े
                                                                        कशवः            परवीरहा        ।
              अनुगम्यमानः              शुशुभे          िशंयै रव            गुरुः        िूयैः       ॥१७॥
              पाथर्मामन् य             गोिवन्दः              प रंव य            च        पीिडतम ्      ।
              युिधि रं           पूजिय वा             भीमसेनं            यमौ            तथा         ॥१८॥
              प रंव ो                भृशं            ता यां             यमा यामिभवािदतः                ।
              ततःतैः             संिवदं             कृ वा                       ू
                                                                      यथावन्मधुसदनः                 ॥१९॥
              िनवतर्िय वा               च             तदा              पा डवान्सपदानुगान ्             ।
              ःवां       पुर ं        ूययौ            कृ ंणः          पुरंदर         इवापरः         ॥२०॥
              लोचनैरनुज मुःते                         तमा                   दृि पथा दा                 ।
              मनोिभरनुज मुःते                      कृ ंणं             ूीितसमन्वयात ्                ॥२१॥
              अतृ मनसामेव                            तेषां                  े
                                                                           कशवदशर्ने                   ।
              िक्षूमन्तदर् धे               शौ र क्षुषां                 िूयदशर्नः                  ॥२२॥
              अकामा               इव            पाथार्ःते               गोिवन्दगतमानसाः                ।
              िनवृ योपययुः                  सव                 ःवपुरं               पुरुषषर्भाः        ।
              ःयन्दनेनाथ               कृ ंणोऽिप        समये     ारकामगात ्                         ॥२३॥
                                                     * * *
                                                ३. वैशंपायन उवाच



                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 6-                                                   Sabha Parva



              अथाॄवीन्मयः                          र्
                                           पाथर्मजुनं                 जयतां                 वरम ्            ।
              आपृ छे          वां      गिमंयािम               िक्षूमेंयािम           चा यहम ्             ॥०१॥
              उ रे ण          तु          ै
                                         कलासं             मैनाकं             पवर्तं            ूित          ।
              यआयमाणेषु              सवषु               दानवेषु               तदा               मया          ।
              कृ तं     मिणमयं           भा डं          रम्यं          िबन्दसरः
                                                                            ु              ूित            ॥०२॥
              सभायां                 स यसंधःय                          यदासी षपवर्णः
                                                                             ृ                               ।
              आगिमंयािम                त ृ             यिद            ित ित              भारत             ॥०३॥
              ततः           सभां         क रंयािम                   पा डवाय              यशिःवने             ।
              मनःू ािदनीं                  िचऽां                   सवर्र िवभूिषताम ्                      ॥०४॥
              अिःत            िबन्दसरःयेव
                                   ु                      गदा               ौे ा           कु       ह        ।
              िनिहता          यौवना ेन             रा ा             ह वा           रणे           रपून ्      ।
              सुवणर्िबन्दिभि ऽा
                         ु                     गुव                 भारसहा                दृढा           ॥०५॥
              सा        वै           शतसहॐःय                       संिमता            सवर्घाितनी              ।
              अनु पा          च        भीमःय            गा ड वं             भवतो           यथा            ॥०६॥
              वारुण                 महाश खो                   दे वद ः               सुघोषवान ्               ।
              सवर्मेत ूदाःयािम                     भवते                नाऽ                संशयः              ।
              इ यु     वा          सोऽसुरः          पाथ             ूागुद चीमगाि शम ्                   ॥०७॥
              उ रे ण          तु          ै
                                         कलासं             मैनाकं             पवर्तं            ूित          ।
              िहर यशृ गो                 भगवान्महामिणमयो                            िग रः                 ॥०८॥
              रम्यं         िबन्दसरो
                                 ु             नाम             यऽ           राजा           भगीरथः            ।
              दृं वा         भागीरथीं          ग गामुवास                  बहलाः
                                                                            ु             समाः            ॥०९॥
              यऽें वा                      ू
                                      सवर्भतानामी रे ण                             महा मना                   ।
              आ ताः           बतवो             मु याः               शतं        भरतस म                     ॥१०॥
              यऽ            यूपा           मिणमयाि             या ािप                िहर मयाः                ।
              शोभाथ          िविहताःतऽ             न          तु      दृ ान्ततः            कृ ताः         ॥११॥
              यऽें वा         स          गतः           िसि ं          सहॐाक्षः            शचीपितः            ।
              यऽ             भूतपितः               सृं वा                 सवर्लोकान्सनातनः                   ।
              उपाःयते             ित मतेजा             वृतो           भूतैः         सहॐशः                 ॥१२॥
              नरनारायणौ              ॄ ा            यमः               ःथाणु                प चमः             ।
              उपासते                यऽ              सऽं                सहॐयुगपयर्ये                       ॥१३॥
              यऽे ं                  वासुदेवेन                            र् र्
                                                                      सऽैवषसहॐकःै                            ।
              ौ धानेन                    सततं                      िश संूितप ये                           ॥१४॥


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 7-                                                Sabha Parva



              सुवणर्मािलनो                              यूपाि         या ा यितभाःवराः                              ।
              ददौ           यऽ           सहॐािण                ूयुतािन              च        े
                                                                                            कशवः                ॥१५॥
              तऽ         ग वा            स          जमाह           गदां        श खं            च          भारत     ।
              ःफािटकं                    च              सभाि यं                   यदासी षपवर्णः
                                                                                        ृ                          ।
                ं
              िककरै ः                सह               रक्षोिभरगृ ा सवर्मेव                     तत ्             ॥१६॥
              तदा       य          तु         तां       चबे            सोऽसुरोऽूितमां                 सभाम ्       ।
              िवौुतां        िऽषु               े
                                             लोकषु           िद यां        मिणमयीं             शुभाम ्          ॥१७॥
              गदां           च            भीमसेनाय                    ूवरां          ूददौ              तदा         ।
              दे वद ं            च            पाथार्य             ददौ          श खमनु मम ्                      ॥१८॥
              सभा             तु              सा             महाराज                   ु
                                                                                  शातकम्भमयिमा
                                                                                            ु                      ।
              दश                     ु
                                 िकंकसहॐािण                           समन्तादायताभवत ्                          ॥१९॥
              यथा                 र् र्
                             व े यथाकःय                  सोमःय                च          यथैव              सा      ।
              ॅाजमाना                तथा             िद या         बभार             परमं           वपुः         ॥२०॥
              ूित नतीव                       ूभया                      र्
                                                                  ूभामकःय                   भाःवराम ्              ।
              ूबभौ               वलमानेव                 िद या             िद येन            वचर्सा             ॥२१॥
              नगमेघूतीकाशा                              िदवमावृ य                          िवि ता                  ।
              आयता            िवपुला                 आणा           िवपा मा              िवगत लमा                ॥२२॥
              उ मि यसंपन्ना                                       मिणूाकारमािलनी                                   ।
              बहर ा
                ु                    बहधना
                                       ु                     सुकृता               िव कमर्णा                     ॥२३॥
              न         दाशाह             सुधमार्            वा        ॄ णो             वािप          तादृशी       ।
              आसीिपेण
                  ू                     संपन्ना          यां            े
                                                                      चबऽूितमां                मयः              ॥२४॥
              तां       ःम         तऽ          मयेनो ा             रक्षिन्त         च       वहिन्त             च   ।
              सभाम ौ               सहॐािण                  ं
                                                         िककरा                नाम          राक्षसाः             ॥२५॥
              अन्त रक्षचरा                     घोरा                महाकाया                  महाबलाः                ।
              र ाक्षाः             िप गलाक्षा                     शुि कणार्ः             ूहा रणः                ॥२६॥
              तःयां           सभायां                  निलनीं              चकाराूितमां                 मयः          ।
              वैडूयर्पऽिवततां                            मिणनालमयाम्बुजाम ्                                     ॥२७॥
              प सौगिन्धकवतीं                                      नानाि जगणायुताम ्                                ।
              पुिंपतैः           प कजैि ऽां                    ू
                                                              कमर्म ःयै                  शोिभताम ्              ॥२८॥
              सूपतीथार्मकलुषां                                र्
                                                        सवर्तुसिललां                       शुभाम ्                 ।
              मारुतेनैव                             चो तैमुर् ािबन्दिभरािचताम ्
                                                       ू            ु                                           ॥२९॥
              मिणर िचतां                     तां        तु             े
                                                                      किचद ये य                    पािथर्वाः       ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 8-                                              Sabha Parva



              दृं वािप             ना यजानन्त                      तेऽ ाना ूपतन् युत                     ॥३०॥
              तां         सभामिभतो                िन यं              पुंपवन्तो             महािमाः
                                                                                               ु            ।
              आसन्नानािवधा                  नीलाः           शीत छाया                 मनोरमाः             ॥३१॥
              काननािन                 सुगन्धीिन                    पुंक र य                 सवर्शः          ।
              हं सकार डवयुता बवाकोपशोिभताः                                                               ॥३२॥
              जलजानां             च        मा यानां                ःथलजानां           च         सवर्शः      ।
              मारुतो           गन्धमादाय                  पा डवान्ःम                  िनषेवते            ॥३३॥
              ईदृशीं        तां           सभां          कृ वा            मासैः          प रचतुदर्शैः        ।
              िनि तां          धमर्राजाय             मयो      रा े                 न्यवेदयत ्            ॥३४॥
                                                       * * *
                                                  ४. वैशंपायन उवाच
              ततः          ूवेशनं            चबे           तःयां              राजा         युिधि रः         ।
              अयुतं            भोजयामास                    ॄा णानां                नरािधपः               ॥०१॥
              घृतपायसेन                     मधुना                            ूर्
                                                                        भआयैमलफलैःतथा                       ।
                   ै
              अहतै व                            वासोिभमार् यैरु चावचैरिप                                 ॥०२॥
              ददौ         ते यः            सहॐािण                गवां          ू येकशः            ूभुः      ।
              पु याहघोषःतऽासीि वःपृिगव                                         भारत                      ॥०३॥
                                 र्
              वािदऽैिवर्िवधैग तैगन्धैरु चावचैरिप                                                            ।
              पूजिय वा              ु
                                   करुौे ो              दै वतािन           िनवेँय            च           ॥०४॥
              तऽ        म ला              नटा       झ लाः               सूता         वैतािलकाःतथा           ।
                     र्
              उपतःथुमहा मानं                        स राऽं                     युिधि रम ्                ॥०५॥
              तथा       स         कृ वा         पूजां      तां       ॅातृिभः          सह        पा डवः      ।
              तःयां       सभायां           रम्यायां        रे मे        शबो       यथा       िदिव         ॥०६॥
              सभायामृषयःतःयां                       पा डवैः                सह               आसते            ।
              आसां                  ु
                                  चबनर्रेन्िा                       नानादे शसमागताः                      ॥०७॥
              अिसतो            दे वलः             स यः               सपर्माली             महािशराः          ।
              अवार्वसुः           सुिमऽ                 मैऽेयः           शुनको            बिलः           ॥०८॥
              बको         दा      यः            ःथूलिशराः               कृ ंण ै पायनः            शुकः       ।
              सुमन्तुजिमिनः                पैलो           यासिशंयाःतथा                    वयम ्          ॥०९॥
              िति रयार् व             य                   ससुतो                   लोमहषर्णः                 ।
              अ सुहोम्य                   धौम्य                    आणीमा ड यकौिशकौ                       ॥१०॥
              दामोंणीष ैविण                              पणार्दो                  घटजानुकः                  ।



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 9-                                       Sabha Parva



              मौ जायनो              वायुभक्षः               पाराशयर्          सा रकौ            ॥११॥
              बलवाकः               िशनीवाकः                  सु यपालः             कृ तौमः          ।
              जातूकणर्ः            िशखावां                 सुबलः           पा रजातकः            ॥१२॥
              पवर्त             महाभागो                      र्
                                                          माक डे यःतथा               मुिनः         ।
              पिवऽपािणः                                   ु
                                              साविणर्भार्लिकगार्लवःतथा                          ॥१३॥
              ज घाबन्धु                 रै य                  कोपवेगौवा                 ु
                                                                                     भृगः          ।
              ह रबॅु               कौि डन्यो               बॅुमाली           सनातनः             ॥१४॥
                           ै
              कक्षीवानौिशज व                           े
                                                  नािचकतोऽथ                    गौतमः               ।
              पै गो         वराहः            शुनकः            शाि ड य              महातपाः         ।
                र्
              ककरो            ु
                           वेणज घ                कलापः             कठ        एव        च        ॥१५॥
              मुनयो            धमर्सिहता                  धृता मानो           िजतेिन्ियाः          ।
              एते         चान्ये         च            बहवो           वेदवेदा गपारगाः            ॥१६॥
              उपासते                 महा मानं                      सभायामृिषस माः                  ।
              कथयन्तः          कथाः           पु या         धमर् ाः        शुचयोऽमलाः           ॥१७॥
              तथैव                  क्षिऽयौे ा                      धमर्राजमुपासते                 ।
              ौीमान्महा मा               धमार् मा                       े
                                                                   मु जकतुिवर्वधर्नः            ॥१८॥
                      ु र्
              संमामिज मुख                         उमसेन                      वीयर्वान ्            ।
              कक्षसेनः                 िक्षितपितः                   क्षेमक ापरािजतः                ।
              काम्बोजराजः              कमलः                 कम्पन            महाबलः             ॥१९॥
              सततं           कम्पयामास                    यवनानेक            एव            यः      ।
                           े
              यथासुरान्कालकयान्दे वो                            वळधरःतथा                        ॥२०॥
     जटासुरो          मिकान्त             राजा            किन्तः
                                                           ु             ु
                                                                        किणन्द             िकरातराजः       ।
     तथा गव गौ            सह             े
                                    पु सकण             पा     योसराजौ        सह                े
                                                                                         चान्ीकण       ॥२१॥
              िकरातराजः                  सुमना                     यवनािधपितःतथा                   ।
              चाणूरो         दे वरात             भोजो              भीमरथ            यः          ॥२२॥
              ौुतायुध               कािल गो                  जय सेन                मागधः           ।
              सुशमार्              चेिकतान                     सुरथोऽिमऽकषर्णः                  ॥२३॥
               े
              कतुमान्वसुदान                        वैदेहोऽथ                  कृ तक्षणः             ।
              सुधमार्          चािनरु                     ौुतायु            महाबलः              ॥२४॥
              अनूपराजो                ु र्
                                     दधर्षः               क्षेमिज च            सुदिक्षणः           ।
              िशशुपालः               सहसुतः                   क षािधपितःतथा                     ॥२५॥
              वृंणीनां         चैव            दधर्षार्ः
                                               ु                    ु
                                                                   कमारा          दे व िपणः        ।


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 10 -                                            Sabha Parva



              आहको
                ु           िवपृथु व
                                   ै                गदः        सारण           एव          च           ॥२६॥
                ू
              अबरः          कृ तवमार्           च         सा यिक              िशनेः            सुतः      ।
                           ै
              भींमकोऽथा ित व                              ु
                                                          म सेन                 वीयर्वान ्               ।
               े
              ककया               महे ंवासा                य सेन               सौमिकः                  ॥२७॥
                 र्
              अजुनं          चािप             संिौ य                राजपुऽा          महाबलाः             ।
              अिशक्षन्त                 धनुवदं                 रौरवािजनवाससः                          ॥२८॥
              तऽैव           िशिक्षता                     ु
                                                    राजन्कमारा                वृिंणनन्दनाः               ।
              रौि मणेय                साम्ब               युयुधान             सा यिकः                 ॥२९॥
              एते       चान्ये           च           बहवो            राजानः          पृिथवीपते           ।
              धनंजयसखा            चाऽ            िन यमाःते              ःम         तुम्बुरुः          ॥३०॥
              िचऽसेनः                  सहामा यो                     गन्धवार् सरसःतथा                     ।
                       ु
              गीतवािदऽकशलाः                            शम्यातालिवशारदाः                               ॥३१॥
              ूमाणेऽथ             लयःथाने                     ं
                                                            िकनराः             कृ तिनौमाः                ।
              संचोिदताःतुम्बुरुणा               गन्धवार्ः            सिहता          जगुः              ॥३२॥
              गायिन्त            िद यतानैःते                 यथान्यायं             मनिःवनः               ।
                              ै
              पा डु पुऽानृषीं व                     रमयन्त                  उपासते                    ॥३३॥
              तःयां          सभायामासीनाः                     सुोताः            स यसंगराः                ।
              िदवीव           दे वा             ॄ ाणं       युिधि रमुपासते                            ॥३४॥
                                                     * * *
                                                ५. वैशंपायन उवाच
              तथा             तऽोपिव ेषु                   पा डवेषु             महा मसु                  ।
              मह सु          चोपिव ेषु               गन्धवषु            च          भारत               ॥०१॥
              लोकाननुचरन्सवार्नागम ां                                  सभामृिषः                          ।
              नारदः          सुमहातेजा                ऋिषिभः              सिहतःतदा                    ॥०२॥
              पा रजातेन               राजेन्ि             रै वतेन         च           धीमता              ।
                 ु
              सुमखेन              च                 सौम्येन                          ु
                                                                        दे विषर्रिमत ितः                 ।
              सभाःथान्पा डवान्ि ु ं                   ूीयमाणो                 मनोजवः                  ॥०३॥
              तमागतमृिषं                दृं वा                नारदं            सवर्धमर्िवत ्             ।
              सहसा             पा डवौे ः                               ै
                                                           ू यु थायानुजः                  सह             ।
              अ यवादयत                      ूी या               िवनयावनतःतदा                          ॥०४॥
              तदहर् मासनं               तःमै                संूदाय              यथािविध                  ।
              अचर्यामास               र ै              सवर्कामै               धमर्िवत ्               ॥०५॥



                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 11 -                                              Sabha Parva



              सोऽिचर्तः                    पा डवैः                       सवमर्हिषर्वदपारगः                      ।
              धमर्कामाथर्संयु ं                       पू छे दं                    युिधि रम ्              ॥०६॥
                                                          नारद उवाच
              कि चदथार्               क पन्ते                धम              च        रमते          मनः         ।
              सुखािन                ू
                               चानुभयन्ते                   मन               न          िवहन्यते          ॥०७॥
              कि चदाच रतां                            पूवनर्रदे व                     िपतामहै ः                 ।
              वतर्से           वृि मक्षीणां                          र्
                                                               धमार्थसिहतां                नृषु           ॥०८॥
              कि चदथन                 वा              धम               धमणाथर्मथािप                  वा         ।
              उभौ         वा        ूीितसारे ण                 न           कामेन          ूबाधसे          ॥०९॥
              कि चदथ            च          धम           च          कामं           च      जयतां          वर      ।
              िवभ य            काले            काल                 सदा           वरद         सेवसे           ॥१०॥
                        ै
              कि चिाजगुणः                           षि भः                    स ोपायांःतथानघ                     ।
              बलाबलं             तथा                   सम्य चतुदर्श                     पर क्षसे             ॥११॥
              कि चदा मानमन्वीआय                             परां                 जयतां             वर           ।
              तथा         संधाय            कमार्िण              अ ौ              भारत        सेवसे        ॥१२॥
              कि च ूकृ तयः                  ष ते                 न             लु ा          भरतषर्भ            ।
              आ याःतथा यसिननः                               ःवनुर ा                     सवर्शः            ॥१३॥
              कि चन्न               तकदर् तैवार्
                                          ू                     ये               चा यप रशि कताः                 ।
               व ो        वा        तव         वामा यैिभर् ते                जातु        मिन्ऽतम ्        ॥१४॥
              कि च संिधं                 यथाकालं                      िवमहं               चोपसेवसे              ।
              कि च ि मुदासीने
                   ृ                                   म यमे                      चानुवतर्से              ॥१५॥
              कि चदा मसमा                      बु     या              शुचयो             जीिवतक्षमाः             ।
               ु
              कलीना ानुर ा                          कृ ताःते             वीर            मिन्ऽणः              ॥१६॥
              िवजयो            मन्ऽमूलो                िह            रा ां         भवित            भारत         ।
                 ं ृ
              सुसवतो                मन्ऽधनैरमा यैः                            शा कोिवदै ः                 ॥१७॥
              कि चिन्निावशं                    नैिष              कि च काले                 िवबु यसे             ।
              कि च चापरराऽेषु                               िचन्तयःयथर्मथर्िवत ्                          ॥१८॥
              कि चन्मन्ऽयसे                 नैकः               कि चन्न                बहिभः
                                                                                        ु            सह         ।
              कि च े           मिन्ऽतो                मन्ऽो            न          रा मनुधावित                ॥१९॥
              कि चदथार्िन्विनि             य                             ू
                                                                     लघुमलान्महोदयान ्                          ।
              िक्षूमारभसे             कतु             न            िव नयिस              तादृशान ्         ॥२०॥
              कि चन्न           सव             कमार्न्ताः             परोक्षाःते          िवशि कताः             ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 12 -                                           Sabha Parva



              सव         वा          पुनरु सृ ाः             संस ृ ं          ऽ         कारणम ्         ॥२१॥
              कि चिाजन्कृ तान्येव                       कृ तूायािण                वा             पुनः      ।
              िवदःते
                 ु             वीर        कमार्िण            नानवा ािन               कािनिचत ्          ॥२२॥
              कि च कारिणकाः                        सव             सवर्शा ेषु              कोिवदाः          ।
              कारयिन्त                ु
                                     कमारां                 योधमु यां                  सवर्शः           ॥२३॥
                        ूर्
              कि च सहॐैमखार्णामेकं                            ब णािस                   पि डतम ्            ।
              पि डतो                 थर्कृ ले षु             ु
                                                            कयार्िन्नःौेयसं              परम ्          ॥२४॥
              कि च गार्िण
                   ु                          सवार्िण                                 ै
                                                                        धनधान्यायुधोदकः                    ।
              यन्ऽै             प रपूणार्िन                 तथा                      र्
                                                                            िशि पधनुधरैः                ॥२५॥
              एकोऽ यमा यो                 मेधावी             शूरो           दान्तो         िवचक्षणः        ।
              राजानं           राजपुऽं             वा         ूापयेन्महतीं              िौयम ्          ॥२६॥
              कि चद ादशान्येषु                     ःवपक्षे             दश            प च            च      ।
              िऽिभि िभरिव ातैवि स                            तीथार्िन                    ै
                                                                                     चारकः              ॥२७॥
              कि चि        षामिविदतः                         ूितय                        सवर्दा            ।
              िन ययु ो                    रपून्सवार्न्वीक्षसे                         ू
                                                                                  रपुसदन                ॥२८॥
              कि चि नयसंपन्नः                                ु
                                                            कलपुऽो                     बहौुतः
                                                                                         ु                 ।
              अनसूयुरनुू ा                         स कृ तःते                  पुरोिहतः                  ॥२९॥
              कि चदि नषु                ते          यु ो            िविध ो                      ु
                                                                                        मितमानृजः          ।
              हतं
               ु       च        होंयमाणं                च        काले        वेदयते          सदा        ॥३०॥
              कि चद गेषु                 िनंणातो                    योितषां             ूितपादकः           ।
              उ पातेषु           च            सवषु               दै व ः            ु
                                                                                  कशलःतव                ॥३१॥
              कि चन्मु या               मह ःवेव               म यमेषु             च        म यमाः          ।
              जघन्या             जघन्येषु               भृ याः          कमर्सु         योिजताः          ॥३२॥
              अमा यानुपधातीतािन्पतृपैतामहा शुचीन ्                                                         ।
              ौे ा ौे ेषु             कि च वं                िनयोजयिस                   कमर्सु          ॥३३॥
              कि चन्नोमेण                      द डे न                     भृशमु े िजतूजाः                  ।
              रा ं            तवानुशासिन्त                   मिन्ऽणो               भरतषर्भ              ॥३४॥
              कि च वां            नावजानिन्त                  याजकाः              पिततं           यथा      ।
              उमूितमह तारं                         कामयानिमव                       ि यः                 ॥३५॥
              कि च ृ                         शूर                    मितमान्धृितमा शुिचः                    ।
              कलीन ानुर
               ु                                    दक्षः                 सेनापितःतव                    ॥३६॥
              कि च लःय                  ते           मु याः             सव             यु िवशारदाः         ।


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 13 -                                          Sabha Parva



              दृ ापदाना          िवबान्ताः वया                       स कृ य             मािनताः        ॥३७॥
              कि च लःय                भ ं              च         वेतनं            च        यथोिचतम ्       ।
              संूा कालं          दात यं                  ददािस               न          िवकषर्िस       ॥३८॥
              कालाितबमणा           येते                                       र्
                                                                     भ वेतनयोभृताः                         ।
                 र्
              भतुः      ु
                       क यिन्त                 दौगर् या सोऽनथर्ः                  सुमहान्ःमृतः         ॥३९॥
              कि च सवऽनुर ाः वां                                ु
                                                               कलपुऽाः                   ूधानतः            ।
              कि च ूाणांःतवाथषु                       सं यजिन्त                  सदा        युिध       ॥४०॥
              कि चन्नैको                    बहनथार्न्सवर्शः
                                              ू                                   सांपराियकान ्            ।
              अनुशािःस            यथाकामं                    कामा मा              शासनाितगः            ॥४१॥
              कि च पुरुषकारे ण                        पुरुषः               कमर्            शोभयन ्         ।
              लभते          मानमिधकं                    भूयो           वा          भ वेतनम ्           ॥४२॥
              कि चि        ािवनीतां                             नरा          ानिवशारदान ्                  ।
              यथाह                     ै
                                  गुणत व                             दानेना यवप से                     ॥४३॥
              कि च ारान्मनुंयाणां                            तवाथ                  मृ युमेयुषाम ्          ।
               यसनं            चा युपेतानां                    िबभिषर्                 भरतषर्भ         ॥४४॥
              कि च यादपनतं
                      ु                               लीबं              वा              रपुमागतम ्         ।
              यु े     वा             िविजतं                 पाथर्           पुऽव प ररक्षिस            ॥४५॥
              कि च वमेव                 सवर्ःयाः                     पृिथ याः             पृिथवीपते        ।
              सम           नािभश          य             यथा           माता        यथा        िपता      ॥४६॥
              कि च     यसिननं                    शऽुं                िनशम्य                भरतषर्भ         ।
              अिभयािस            जवेनैव                समीआय               िऽिवधं          बलम ्       ॥४७॥
                      ू
              पािंणर्मलं          च              िव ाय                  यवसायं             पराजयम ्        ।
              बलःय           च            महाराज                 द वा             वेतनममतः             ॥४८॥
              कि च च                बलमु ये यः                          पररा े              परं तप         ।
              उप छन्नािन                र ािन                  ूय छिस                  यथाहर् तः       ॥४९॥
              कि चदा मानमेवामे                          िविज य                     िविजतेिन्ियः            ।
              पराि जगीषसे                     पाथर्              ूम ानिजतेिन्ियान ्                    ॥५०॥
              कि च े          याःयतः                   शऽून्पूव            यािन्त          ःवनुि ताः       ।
              साम      दानं           च          भेद                 द ड            िविधव णाः
                                                                                          ु            ॥५१॥
              कि चन्मूलं         दृढं         कृ वा            याऽां         यािस         िवशां      पते   ।
              तां      िवबमसे                 जेतुं          िज वा           च          प ररक्षिस      ॥५२॥
              कि चद ा गसंयु ा                              चतुिवर्धबला                      चमूः           ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 14 -                                                     Sabha Parva



              बलमु यैः          सुनीता                  ते          ि षतां                ूितबाधनी                  ॥५३॥
              कि च लवं             च              मुि ं              च              पररा े                परं तप          ।
              अिवहाय           महाराज                   िवहं िस             समरे                    रपून ्          ॥५४॥
              कि च ःवपररा ेषु                                       बहवोऽिधकृ ताःतव                                       ।
              अथार्न्समनुित िन्त                   रक्षिन्त                 च                 परःपरम ्              ॥५५॥
              कि चद यवहायार्िण                               गाऽसंःपशर्कािन                               च               ।
              येयािण           च             महाराज                      रक्षन् यनुमताःतव                              ॥५६॥
              कि च कोशं             च             को ं             च         वाहनं                   ारमायुधम ्           ।
              आय                   कृ तक याणैःतव                                भ ै रनुि तः                         ॥५७॥
              कि चदा यन्तरे य                            बा े य                          िवशां               पते          ।
              रक्षःया मानमेवामे              तां               ःवे यो               िमथ               तान ्         ॥५८॥
              कि चन्न          पाने               ू
                                                  ते          वा         ब डासु                 ूमदासु             च      ।
              ूितजानिन्त              पूवार् े                ययं            यसनजं                    तव               ॥५९॥
              कि चदायःय                 चाधन                   चतुभार्गेन                      वा            पुनः         ।
              पादभागैि िभवार्िप                        ययः              संशो यते                      तव               ॥६०॥
              कि च       ातीन्गु न्वृ ान्विणजः                           िशि पनः                       िौतान ्            ।
              अभीआणमनुग ृ ािस                           धनधान्येन                             दगर्तान ्
                                                                                               ु                       ॥६१॥
              कि चदाय यये                   यु ाः                      सव                 गणकलेखकाः                       ।
              अनुित िन्त               पूवार् े               िन यमाय ययं                            तव                ॥६२॥
              कि चदथषु                                 संूौढािन्हतकामाननुिूयान ्                                          ।
              नापकषर्िस            कमर् यः                       र्
                                                              पूवमूा य                    िकि बषम ्                    ॥६३॥
              कि चि िद वा                                पुरुषानु माधमम यमान ्                                            ।
               वं         कमर्ःवनु पेषु                       िनयोजयिस                           भारत                  ॥६४॥
              कि चन्न          लु धा ौरा                वा          वै रणो               वा         िवशां       पते       ।
              अूा      यवहारा              वा                 तव                कमर्ःवनुि ताः                          ॥६५॥
              कि चन्न           लु धै ौरै वार्                  ु
                                                               कमारै ः                        ीबलेन            वा         ।
               वया      वा      पी यते                 रा ं         कि च पु ाः                   कृ षीवलाः             ॥६६॥
              कि चिा े          तडागािन                  पूणार्िन               च             महािन्त              च      ।
              भागशो            िविनिव ािन                       न               कृ िषदवमातृका                          ॥६७॥
              कि च जं              च               भ ं                 च                 कषर्कायावसीदते                   ।
              ूितकं        च           शतं              वृ     या           ददाःयृणमनुमहम ्                            ॥६८॥
              कि च ःवनुि ता                  तात               वा ार्               ते           साधुिभजर्नैः             ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 15 -                                                     Sabha Parva



              वा ार्यां              संिौतःतात              लोकोऽयं                      सुखमेधते                   ॥६९॥
                    ु
              कि च छिचकृ तः                   ूा ाः             प च                प च             ःवनुि ताः           ।
              क्षेमं           ु
                              कवर्िन्त           संह य                राज जनपदे                      तव             ॥७०॥
              कि चन्नगरगु यथ                             मामा                        नगरव कृ ताः                       ।
              मामव च               कृ ता       रक्षा      ते            च          सव         तदपर्णाः              ॥७१॥
              कि च लेनानुगताः                          समािन                    िवषमािण                    च           ।
              पुराणचौराः                 सा यक्षा रिन्त                       िवषये                तव               ॥७२॥
              कि चि           यः            सान् वयिस                   कि च ा                     सुरिक्षताः          ।
              कि चन्न                ौ धाःयासां            कि च ु ं                  न             भाषसे            ॥७३॥
              कि च चारािन्निश                     ौु वा               त कायर्मनुिचन् य                        च        ।
              िूया यनुभव शेषे                        िविद वा यन्तरं                          जनम ्                  ॥७४॥
              कि च        ौ          ूथमौ        यामौ           रा यां             सु वा        िवशां          पते     ।
              संिचन्तयिस                धमार्थ           याम                उ थाय              पि मे                ॥७५॥
              कि च शर्यसे                      िन यं                     मनुंयान्समलंकृतान ्                           ।
              उ थाय            काले          काल ः          सह              पा डव             मिन्ऽिभः              ॥७६॥
              कि चि ाम्बरधराः                           ख गहःताः                             ःवलंकृताः                 ।
              अिभतः वामुपासन्ते                                   रक्षणाथर्म रं दम                                  ॥७७॥
              कि च            येषु           यमव पू येषु                    च            िवशां             पते         ।
              पर आय              वतर्से          सम्यगिूयेषु                       िूयेषु            च              ॥७८॥
              कि च छार रमाबाधमौषधैिनर्यमेन                                                    वा                       ।
              मानसं                  वृ सेवािभः             सदा                    पाथार्पकषर्िस                    ॥७९॥
              कि च ै ाि िक सायाम ा गायां                                              िवशारदाः                         ।
              सु द ानुर ा                     शर रे             ते              िहताः              सदा              ॥८०॥
              कि चन्न                 मानान्मोहा ा               कामा ािप                    िवशां            पते      ।
              अिथर्ू यिथर्नः                     ूा ानपाःयिस                            कथंचन                       ॥८१॥
              कि चन्न                  लोभान्मोहा ा                   िवौम्भा ूणयेन                           वा       ।
              आिौतानां               मनुंयाणां          वृि ं            वं         संरुणि स              च         ॥८२॥
              कि च पौरा                न       सिहता             ये           च         ते         रा वािसनः           ।
                वया           सह           िवरु यन्ते           परै ः         ब ताः            कथंचन                ॥८३॥
              कि च े                        दबर्लः
                                             ु                              र्
                                                                        शऽुबलेनोपिनपीिडतः                              ।
              मन्ऽेण               बलवान्कि दभा यां
                                             ु                                वा             युिधि र                ॥८४॥
              कि च सवऽनुर ाः वां                            भूिमपालाः                          ूधानतः                  ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 16 -                                                    Sabha Parva



              कि च ूाणांः वदथषु                      सं यजिन्त                     वया             ताः          ॥८५॥
              कि च े                 सवर्िव ासु                   गुणतोऽचार्                      ूवतर्ते           ।
              ॄा णानां           च         साधूनां           तव              िनःौेयसे             शुभा          ॥८६॥
              कि च म                     ऽयीमूले                  पूवराच रते                       जनैः             ।
              वतर्मानःतथा                 कतु               तिःमन्कमर्िण                      वतर्से            ॥८७॥
              कि च व               गृहेऽन्नािन              ःवादन्य िन्त
                                                                ू                            वै        ि जाः        ।
              गुणविन्त                  गुणोपेताःतवा यक्षं                         सदिक्षणम ्                   ॥८८॥
              कि च बतूनेकिच ो                               वाजपेयां                          सवर्शः                ।
              पु डर कां              का ःन्यन                 यतसे                    र्
                                                                                   कतुमा मवान ्                 ॥८९॥
              कि च           ातीन्गु न्वृ ान्दै वतांःतापसानिप                                                       ।
              चै यां               वृक्षान्क याणान्ॄा णां                            नमःयिस                     ॥९०॥
              कि चदे षा             च          ते                र्
                                                            बुि वृि रे षा                च          तेऽनघ           ।
              आयुंया            च          यशःया               च             धमर्कामाथर्दिशर्नी                 ॥९१॥
              एतया            वतर्मानःय                बु    या          रा ं            न           सीदित          ।
              िविज य           च        मह ं         राजा          सोऽ यन्तं              सुखमेधते              ॥९२॥
              कि चदाय                     िवशु ा मा                          क्षा रत ौरकमर्िण                       ।
                      ु
              अदृ शा कशलैनर्                          लोभा        यते                    शुिचः                  ॥९३॥
              पृ ो             गृह तःत कार                        त      ै
                                                                         दृर् ः               सकारणः                ।
              कि चन्न              मु यते              ःतेनो             ि यलोभान्नरषर्भ                        ॥९४॥
               यु पन्ने            कि चदा यःय                     द रिःय                 च             भारत         ।
              अथार्न्न        िम या        पँयिन्त             तवामा या                  ता        धनैः         ॥९५॥
              नािःत यमनृतं                     बोधं               ूमादं                        ू
                                                                                         द घर्सऽताम ्               ।
              अदशर्नं                   ानवतामालःयं                          िक्ष िच ताम ्                      ॥९६॥
              एकिचन्तनमथार्नामनथर् ै                                           िचन्तनम ्                            ।
              िनि तानामनारम्भं                               मन्ऽःयाप ररक्षणम ्                                 ॥९७॥
              म ग यःयाूयोगं                     च             ूस गं                 िवषयेषु                 च       ।
              कि च वं                          वजर्यःयेताुाजदोषां तुदर्श                                        ॥९८॥
              कि च े            सफला            वेदाः          कि च े                सफलं              धनम ्        ।
              कि च े           सफला            दाराः         कि च े               सफलं            ौुतम ्        ॥९९॥
                                                      युिधि र उवाच
              कथं        वै      सफला               वेदाः      कथं            वै         सफलं            धनम ्      ।
              कथं       वै      सफला           दाराः        कथं         वै         सफलं           ौुतम ्        ॥१००॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 17 -                                             Sabha Parva



                                                           नारद उवाच
              अि नहोऽफला                     वेदा                 द भु फलं                     धनम ्           ।
              रितपुऽफला                 दाराः               शीलवृ फलं                      ौुतम ्          ॥१०१॥
                                                    वैशंपायन उवाच
              एतदा याय                   स                  मुिननार्रदः                  सुमहातपाः             ।
              पू छानन्तरिमदं                      धमार् मानं                     युिधि रम ्                ॥१०२॥
                                                           नारद उवाच
              कि चद यागता                         दरा िणजो
                                                   ू                                लाभकारणात ्                ।
              यथो मवहायर्न्ते                   शु कं                    शु कोपजीिविभः                     ॥१०३॥
              कि च े           पुरुषा           राजन्पुरे               रा े         च         मािनताः         ।
              उपानयिन्त                 प यािन                      उपधािभरवि चताः                         ॥१०४॥
                    ृ
              कि च छणोिष                     वृ ानां                      र्
                                                                    धमार्थसिहता                     िगरः       ।
              िन यमथर्िवदां              तात                तथा            धमार्नुदिशर्नाम ्               ॥१०५॥
              कि च े            कृ िषतन्ऽेषु                    गोषु            पुंपफलेषु             च        ।
              धमार्थ       च            ि जाित यो                   द यते            मधुसिपर्षी            ॥१०६॥
              ि योपकरणं                    कि च सवर्दा                           सवर्िशि पनाम ्                ।
              चातुमार्ःयावरं               सम्यि नयतं                           संूय छिस                   ॥१०७॥
              कि च कृ तं           िवजानीषे                      कतार्रं            च         ूशंसिस           ।
              सतां     म ये            महाराज               स करोिष              च         पूजयन ्         ॥१०८॥
              कि च सूऽािण                    सवार्िण                   गृ ािस                भरतषर्भ           ।
              हिःतसूऽा सूऽािण                       रथसूऽािण                        चािभभो                 ॥१०९॥
              कि चद यःयते                       श          हे
                                                           ृ               ते               भरतषर्भ            ।
              धनुवदःय           सूऽं          च             यन्ऽसूऽं            च          नागरम ्         ॥११०॥
              कि चद ािण                   सवार्िण                      ॄ द ड                   तेऽनघ           ।
              िवषयोगा             ते            सव               िविदताः             शऽुनाशनाः             ॥१११॥
              कि चदि नभया चैव                                       सपर् यालभया था                             ।
              रोगरक्षोभया चैव                   रा ं               ःवं              प ररक्षिस              ॥११२॥
              कि चदन्धां                  मूकां                        प गून् य गानबान्धवान ्                  ।
              िपतेव        पािस              धमर्                 तथा            ूोिजतानिप                 ॥११३॥
                                                    वैशंपायन उवाच
     एताः        ु
                क णामृषभो                 महा मा                  ौु वा             िगरो        ॄा णस मःय              ।
     ूणम्य           पादाविभवा                         ो          राजाॄवीन्नारदं                दे व पम ्          ॥११४॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 18 -                                                    Sabha Parva



     एवं        क रंयािम                यथा             वयो ं        ू ा            िह         मे     भूय        एवािभवृ ा        ।
     उ     वा       तथा           चैव          चकार       राजा        लेभे          मह ं        सागरमेखलां            च       ॥११५॥
                                                             नारद उवाच
                एवं           यो               वतर्ते       राजा              चातुवर् यर्ःय                 रक्षणे        ।
                स         िव           येह           ु
                                                  सुसखी         शबःयैित                    सलोकताम ्                 ॥११६॥
                                                              * * *
                                                         ६. वैशंपायन उवाच
                संपू याथा यनु ातो                                        महषवर्चना परम ्                                  ।
                ू युवाचानुपू यण                            धमर्राजो                      युिधि रः                    ॥०१॥
                भगवन्न्या यमाहै तं                                      यथाव मर्िन यम ्                                   ।
                यथाशि                        यथान्यायं           िबयतेऽयं                   िविधमर्या                ॥०२॥
                राजिभयर् था                      काय             पुरा               त न्न                संशयः            ।
                यथान्यायोपनीताथ                             कृ तं                   हे तुमदथर्वत ्                   ॥०३॥
                वयं           तु             स पथं           तेषां           यातुिम छामहे                     ूभो         ।
                न       तु         श यं           तथा       गन्तुं        यथा            तैिनर्यता मिभः              ॥०४॥
                एवमु         वा            स         धमार् मा           वा यं              तदिभपू य              च        ।
                मुहू तार् ूा कालं                 च        दृं वा             लोकचरं                मुिनम ्          ॥०५॥
                नारदं                        ःवःथमासीनमुपासीनो                                  युिधि रः                  ।
                अपृ छ पा डवःतऽ                              राजम ये                        महामितः                   ॥०६॥
                भवान्संचरते                          लोकान्सदा                       नानािवधान्बहन ्
                                                                                                 ू                        ।
                ॄ णा                    िनिमर्तान्पूव             ूेक्षमाणो                 मनोजवः                   ॥०७॥
                ईदृशी                  भवता             कािच ृ पूवार्                सभा                 विचत ्           ।
                इतो           वा              ौेयसी           ं
                                                            ॄ ःतन्ममाचआव                            पृ छतः           ॥०८॥
                त       वा                   नारदःतःय                   धमर्राजःय                    भािषतम ्             ।
                पा डवं                  ू युवाचेदं               ःमयन्मधुरया                         िगरा            ॥०९॥
                मानुषेषु               न        मे       तात            दृ पूवार्          न         च        ौुता        ।
                सभा               मिणमयी                  राजन्यथेयं                 तव              भारत            ॥१०॥
                सभां              तु           िपतृराजःय              वरुणःय                   च         धीमतः            ।
                कथियंये                      तथेन्िःय                ै
                                                                    कलासिनलयःय                           च            ॥११॥
                ॄ ण                     सभां            िद यां           कथियंये                    गत लमाम ्             ।
                यिद                ते            ौवणे                       र्
                                                                    बुि वर्तते                 भरतषर्भ               ॥१२॥
                नारदे नैवमु ःतु                            धमर्राजो                         युिधि रः                      ।



                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 19 -                                                  Sabha Parva



                         ृ
              ूा जिलॅार्तिभः                  साध              तै                   र् र्ृ
                                                                                 सवनृपैवतः                   ॥१३॥
              नारदं              ू युवाचेदं                 धमर्राजो                    महामनाः                 ।
              सभाः        कथय           ताः       सवार्ः        ौोतुिम छामहे                  वयम ्          ॥१४॥
                ं
              िकि याःताः              सभा                  ं
                                                     ॄ िन्किवःताराः                         िकमायताः            ।
              िपतामहं          च        के        तःयां             सभायां                र्
                                                                                       पयुपासते              ॥१५॥
              वासवं        दे वराजं           च          यमं           वैवःवतं               च          के      ।
              वरुणं        च           ु
                                      कबेरं          च           सभायां                   र्
                                                                                       पयुपासते              ॥१६॥
              एत सव                 यथात वं                    दे वष                   वदतःतव                   ।
              ौोतुिम छाम            सिहताः            परं           कौतूहलं            िह        नः          ॥१७॥
              एवमु ः             पा डवेन              नारदः                 ू युवाच               तम ्          ।
              बमेण         राजिन्द याःताः            ौूयन्तािमह                   नः          सभाः           ॥१८॥
                                                     * * *
                                                  ७. नारद उवाच
              शबःय          तु        सभा            िद या            भाःवरा                कमर्िभिजर्ता        ।
              ःवयं            े
                            शबण                 कौर य                          र्
                                                                      िनिमर्ताकसमूभा                         ॥०१॥
              िवःतीणार्                 योजनशतं                        शतम यधर्मायता                            ।
              वैहायसी              कामगमा                      प चयोजनमुि लता                                ॥०२॥
              जराशोक लमापेता                      िनरात का                      िशवा             शुभा           ।
              वेँमासनवती                     रम्या              िद यपादपशोिभता                               ॥०३॥
              तःयां            दे वे रः           पाथर्              सभायां                 परमासने             ।
              आःते        श या      महे न्िा या           िौया        लआम्या           च       भारत          ॥०४॥
              िबॅ पुरिनदँयं                       िकर ट                         लोिहता गदः                      ।
              िवरजोम्बरि ऽमा यो                               ु
                                                     ॑ क ितर् ितिभः                         सह               ॥०५॥
              तःयामुपासते                 िन यं              महा मानं                    शतबतुम ्               ।
              मरुतः            सवर्तो             राजन्सव                   च           गृहमेिधनः               ।
              िस ा                   ै
                            दे वषर्य व                सा या                 दे वगणाःतथा                      ॥०६॥
              एते         सानुचराः              सव             िद य पाः                     ःवलंकृताः           ।
              उपासते                महा मानं                        दे वराजम रं दमम ्                        ॥०७॥
              तथा           दे वषर्यः             सव                पाथर्              शबमुपासते                ।
              अमला               धूतपा मानो                 द यमाना                      इवा नयः                ।
              तेजिःवनः             सोमयुजो                िवपापा                िवगत लमाः                    ॥०८॥
              पराशरः               पवर्त                    तथा                  साविणर्गालवौ                   ।



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                              - 20 -                                            Sabha Parva



              श ख                    ै
                               िलिखत व                तथा         गौरिशरा           मुिनः           ॥०९॥
              दवार्सा
               ु                  द घर्तपा             या व        योऽथ             भालुिकः            ।
              उ ालकः                     े
                                      ेतकतुःतथा              शा यायनः               ूभुः            ॥१०॥
              हिवंमां                 गिव                   ह र न्ि                 पािथर्वः           ।
                      ोदरशाि ड यः                  पाराशयर्ः                 कृ षीवलः               ॥११॥
              वातःकन्धो           िवशाख                िवधाता           काल         एव         च       ।
              अनन्तदन्तः व ा                च         िव कमार्           च        तुम्बुरुः         ॥१२॥
              अयोिनजा                 योिनजा                 वायुभक्षा            हतािशनः
                                                                                   ु                   ।
              ईशानं            सवर्लोकःय                विळणं                समुपासते               ॥१३॥
              सहदे वः            सुनीथ                  वा मीिक                   महातपाः              ।
              समीकः                     ै
                                 स यवां व               ूचेताः            स यसंगरः                  ॥१४॥
              मेधाितिथवार्मदे वः                पुलः यः              पुलहः              बतुः           ।
              मरु                 मर िच                     ःथाणु ािऽमर्हातपाः                      ॥१५॥
              कक्षीवान्गौतमःताआयर्ःतथा                        वै ानरो                मुिनः             ।
              मुिनः            कालकवृक्षीय              आौा योऽथ                    िहर यदः            ।
              संवत             दे वह य                िवंव सेन                 वीयर्वान ्           ॥१६॥
              िद या        आपःतथौष यः                    ौ ा            मेधा         सरःवती            ।
              अथ          धमर्            काम                  ु
                                                            िव त ािप             पा डव              ॥१७॥
              जलवाहाःतथा                  मेघा              वायवः              ःतनिय वः                ।
              ूाची         िद य वाहा                    पावकाः            स िवंशितः                 ॥१८॥
              अ नीषोमौ                तथेन्िा नी             िमऽोऽथ             सिवतायर्मा             ।
              भगो       िव े     च       सा या          शुबो        मन्थी       च       भारत        ॥१९॥
              य ा                      ै
                               दिक्षणा व              महाः          ःतोभा               सवर्शः         ।
              य वाहा             ये         मन्ऽाः       सव          तऽ         समासते              ॥२०॥
              तथैवा सरसो                     राजन्गन्धवार्                     मनोरमाः                 ।
              नृ यवािदऽगीतै                        हाःयै                     िविवधैरिप                 ।
              रमयिन्त            ःम           नृपते          दे वराजं          शतबतुम ्             ॥२१॥
                             ै
              ःतुितिभमर् गलै व                       ःतुवन्तः                कमर्िभःतथा                ।
              िवबमै                   महा मानं                   बलवृऽिनषूदनम ्                     ॥२२॥
              ॄ राजषर्यः                 सव                 सव               दे वषर्यःतथा              ।
              िवमानैिवर्िवधैिदर् यैॅार्जमानै रवाि निभः                                              ॥२३॥
              ॐि वणो           भूिषता ान्ये            यािन्त           चायािन्त            चापरे      ।


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 21 -                                                   Sabha Parva



              बृहःपित                 शुब                तःयामाययतुः                        सह           ॥२४॥
              एते        चान्ये         च          बहवो              यता मानो                   यतोताः          ।
              िवमानै न्िसंकाशैः                              सोमवि ूयदशर्नाः                                    ।
              ॄ णो                              ु
                                    वचनािाजन्भृगः                       स षर्यःतथा                       ॥२५॥
              एषा         सभा               मया           राजन्दृ ा               पुंकरमािलनी                   ।
              शतबतोमर्हाराज                  याम्यां      शृणु                     ममानघ                 ॥२६॥
                                                     * * *
                                                  ८. नारद उवाच
              कथियंये          सभां           िद यां         युिधि र              िनबोध              ताम ्      ।
              वैवःवतःय                यामथ             िव कमार्              चकार                ह           ॥०१॥
              तैजसी           सा            सभा             राजन्बभूव                   शतयोजना                 ।
              िवःतारायामसंपन्ना                   भूयसी               चािप              पा डव            ॥०२॥
                र्
              अकूकाशा                 ॅािजंणुः                  सवर्तः             कामचा रणी                    ।
              नैवाितशीता              ना युंणा              मनस                    ूहिषर्णी              ॥०३॥
              न     शोको          न     जरा        तःयां            क्षुि पपासे         न        चािूयम ्       ।
              न     च     दै न्यं       लमो        वािप         ूितकलं
                                                                    ू             न         चा युत       ॥०४॥
              सव      कामाः         िःथताःतःयां            ये        िद या        ये        च     मानुषाः       ।
              रसव च                 ूभूतं          च                भआयभो यम रं दम                       ॥०५॥
              पु यगन्धाः                    ॐजःतऽ                      िन यपुंपफलिमाः
                                                                                  ु                             ।
              रसविन्त         च        तोयािन            शीतान्युंणािन                 चैव        ह      ॥०६॥
              तःयां           राजषर्यः                 पु याःतथा                  ॄ षर्योऽमलाः                  ।
              यमं         वैवःवतं             तात               ू     ाः             र्
                                                                                  पयुपासते               ॥०७॥
              ययाितनर्हु षः             पूरुमार्न्धाता                 सोमको                    नृगः            ।
              ऽसदःयु                  तुरयः              कृ तवीयर्ः               ौुतौवाः                ॥०८॥
              अ रूणु सुिसंह                        कृ तवेगः                    कृ ितिनर्िमः                     ।
              ूतदर् नः         िशिबमर् ःयः                 पृ वक्षोऽथ                  बृहिथः            ॥०९॥
              ऐडो         मरु ः              ु
                                            किशकः               सांकाँयः                सांकृितभर्वः            ।
              चतुर ः              सद ोिमर्ः              कातर्वीयर्                    पािथर्वः              ॥१०॥
              भरतःतथा                 सुरथः             सुनीथो               नैषधो                नलः           ।
              िदवोदासोऽथ               सुमना              अम्बर षो                 भगीरथः                    ॥११॥
               य ः          सद ो              व य ः                 प चहःतः                  पृथुौवाः           ।
                  ु र्
              रुष वृषसेन                       क्षुप                       सुमहाबलः                      ॥१२॥



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 22 -                                               Sabha Parva



              रुषद ो            वसुमनाः                   ु
                                                     पुरुक सो                  वजी            रथी           ।
                 र्
              आि षेणो              िदलीप                महा मा             चा युशीनरः                    ॥१३॥
              औशीनरः             पु डर कः               शयार्ितः           शरभः               शुिचः         ।
              अ गोऽ र                  वेन           दःषन्तः
                                                      ु                  संजयो         जयः               ॥१४॥
              भा गाःव रः                सुनीथ               िनषधोऽथ                  ि वषीरथः               ।
              करं धमो           बाि क                      ु
                                                        सु म्नो            बलवान्मधुः                    ॥१५॥
              कपोतरोमा                  तृणकः                        र्
                                                            सहदे वाजुनौ                   तथा               ।
              रामो                  ै
                             दाशरिथ व                   लआमणोऽथ                    ूतदर् नः              ॥१६॥
                 र्
              अलकः             कक्षसेन              गयो            गौरा              एव          च          ।
              जामद न्योऽथ                रामोऽऽ            नाभागसगरौ                  तथा                ॥१७॥
                   ु
              भू र म्नो             महा                    पृ व ो                जनकःतथा                    ।
              वैन्यो        राजा             वा रषेणः           पुरुजो          जनमेजयः                  ॥१८॥
              ॄ द ि गतर्                                   राजोप रचरःतथा                                    ।
                   ु
              इन्ि म्नो                    र्
                                   भीमजानुगयः                   पृ ो           नयोऽनघः                   ॥१९॥
              प ोऽथ                  ु
                                मुचुकन्द                        ु
                                                           भू र म्नः                ूसेनिजत ्               ।
              अ र नेिमः                   ु
                                        ू म्नः               पृथग ोऽजकःतथा                               ॥२०॥
              शतं         म ःया         नृपतयः            शतं          नीपाः        शतं         हयाः        ।
                      ै
              धृतरा ा कशतमशीितजर्नमेजयाः                                                                 ॥२१॥
              शतं          च           ॄ द ानामी रणां                    वै रणां          शतम ्             ।
                    ै
              शंतनु व            राजिषर्ः                 ै
                                                    पा डु व              िपता           तव               ॥२२॥
              उश वः                शतरथो                   दे वराजो                 जयिथः                   ।
              वृषादिभर्            राजिषर्धार्म्ना              सह             समिन्ऽणा                  ॥२३॥
              अथापरे            सहॐािण               ये            गताः             शशिबन्दवः               ।
                       ै र्
              इं वा मेधबहु िभमर्हि भूर् रदिक्षणैः                                                        ॥२४॥
              एते          राजषर्यः            पु याः           क ितर्मन्तो             बहौुताः
                                                                                          ु                 ।
              तःयां            सभायां               राजष             वैवःवतमुपासते                       ॥२५॥
              अगः योऽथ                मत ग                कालो            मृ युःतथैव                 च      ।
                    ै
              य वान व              िस ा              ये          च         योगशर रणः                     ॥२६॥
              अि नंवा ा                  िपतरः               े
                                                            फनपा ोंमपा                          ये          ।
              ःवधावन्तो                 बिहर् षदो               मूितर्मन्तःतथापरे                        ॥२७॥
              कालचबं               च             साक्षा च                भगवान्ह यवाहनः                     ।
              नरा              दंकृ तकमार्णो
                                ु                               दिक्षणायनमृ यवः                          ॥२८॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 23 -                                             Sabha Parva



              कालःय            नयने            यु ा           यमःय              पुरुषा             ये      ।
              तःयां                 िशंशपपालाशाःतथा                            ु
                                                                           काशकशादयः                       ।
              उपासते               धमर्राजं            मूितर्मन्तो             िनरामयाः                 ॥२९॥
              एते         चान्ये              च            बहवः           िपतृराजसभासदः                    ।
              अश याः               प रसं यातुं             नामिभः          कमर्िभःतथा                   ॥३०॥
              असंबाधा          िह        सा        पाथर्       रम्या           कामगमा             सभा      ।
              द घर्कालं            तपःत वा                 िनिमर्ता            िव कमर्णा                ॥३१॥
              ूभासन्ती                वलन्तीव               तेजसा          ःवेन             भारत           ।
              तामुमतपसो                यािन्त              सुोताः         स यवािदनः                     ॥३२॥
              शान्ताः         संन्यािसनः           िस ाः          पूताः        पु येन        कमर्णा        ।
              सव          भाःवरदे हा               सव             च        िवरजोम्बराः                  ॥३३॥
              िचऽा गदाि ऽमा याः                         सव                      ु
                                                                           विलतक डलाः                      ।
              सुकृतैः          कमर्िभः             पु यैः                       ू
                                                                      प रबहिवर्भिषताः                   ॥३४॥
              गन्धवार्                   महा मानः                     शतश ा सरोगणाः                        ।
              वािदऽं      नृ गीतं         च        हाःयं          लाःयं        च         सवर्शः         ॥३५॥
              पु या           गन्धाः          श दा            तःयां        पाथर्          समन्ततः          ।
              िद यािन          मा यािन             च         तामुपित िन्त            सवर्शः             ॥३६॥
              शतं          शतसहॐािण                    धिमर्णां           तं         ूजे रम ्              ।
              उपासते            महा मानं                    पयु ा              मनिःवनः                  ॥३७॥
              ईदृशी           सा          सभा              राजिन्पतृरा ो             महा मनः               ।
              वरुणःयािप              वआयािम            सभां    पुंकरमािलनीम ्                           ॥३८॥
                                                      * * *
                                                   ९. नारद उवाच
              युिधि र              सभा            िद या             वरुणःय               िसतूभा            ।
              ूमाणेन               यथा            याम्या              शुभूाकारतोरणा                     ॥०१॥
              अन्तःसिललमाःथाय                           िविहता                  िव कमर्णा                  ।
                        र्ृ ै
              िद यर मयैवक्षः                                          ुर्
                                                           फलपुंपूदै यता                                ॥०२॥
              नीलपीतािसतँयामैः                                           ै
                                                               िसतैल िहतकरिप                               ।
              अवतानैःतथा                  गु मैः               पुंपम ज रधा रिभः                         ॥०३॥
              तथा               ु
                              शकनयःतःयां                      नाना पा               मृदःवराः
                                                                                       ु                   ।
              अिनदँया               वपुंमन्तः               शतशोऽथ                 सहॐशः                ॥०४॥
              सा        सभा        सुखसंःपशार्          न         शीता         न     च        घमर्दा       ।



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 24 -                                         Sabha Parva



              वेँमासनवती                 रम्या               िसता              वरुणपािलता                ॥०५॥
              यःयामाःते              स          वरुणो              वारु या          सह           भारत       ।
              िद यर ाम्बरधरो                                 भूषणैरुपशोिभतः                              ॥०६॥
              ॐि वणो                  भूिषता ािप                         िद यमा यानुकिषर्णः                 ।
              आिद याःतऽ                         वरुणं                    जले रमुपासते                    ॥०७॥
                           ै
              वासुिकःतक्षक व                                          ै
                                                                  नाग रावतःतथा                              ।
              कृ ंण                       ै
                                    लोिहत व                  प ि ऽ                  वीयर्वान ्           ॥०८॥
              कम्बला तरौ                         नागौ                       धृतरा बलाहकौ                    ।
                      ु
              मिणमान्क डलधरः                                     कक टकधनंजयौ                             ॥०९॥
              ू ादो                 मूिषकाद                        तथैव             जनमेजयः                 ।
              पतािकनो                म डिलनः                     फणवन्त                 सवर्शः           ॥१०॥
              एते          चान्ये        च         बहवः                  सपार्ःतःयां          युिधि र       ।
              उपासते                महा मानं                 वरुणं             िवगत लमाः                 ॥११॥
              बिलवरोचनो                    राजा                   नरकः              पृिथवींजयः              ।
              ू ादो            िवूिचि                      कालख जा                      सवर्शः           ॥१२॥
              सुहनुदर्मखः
                      ु ुर्           श खः                सुमनाः               सुमितः          ःवनः         ।
              घटोदरो                      र्
                                    महापा ः                 बथनः                िपठरःतथा                 ॥१३॥
              िव      पः             सु प                        िव पोऽथ                महािशराः            ।
              दशमीव                 वाली           च               मेघवासा             दशावरः            ॥१४॥
              कटभो
               ै                           ू
                                       िवटटत                              सं॑ाद ेन्ितापनः                   ।
              दै यदानवसंघा                         सव                           ु
                                                                          रुिचरक डलाः                    ॥१५॥
              ॐि वणो            मौिलनः               सव               तथा          िद यप र छदाः             ।
              सव           ल धवराः               शूराः             सव           िवगतमृ यवः               ॥१६॥
              ते       तःयां           वरुणं             दे वं         धमर्पाशिःथताः               सदा      ।
              उपासते                महा मानं                     सव            सुच रतोताः                ॥१७॥
              तथा           समुिा        वारो           नद               भागीरथी          च         या      ।
              कािलन्द           िविदशा             वे णा              नमर्दा        वेगवािहनी            ॥१८॥
              िवपाशा            च            शति ु                    चन्िभागा            सरःवती            ।
              इरावती                िवतःता               च               िसन्धुदवनदःतथा                  ॥१९॥
              गोदावर                कृ ंणवे णा                   कावेर          च          स र रा           ।
              एता ान्या               स रतःतीथार्िन                   च         सरांिस         च         ॥२०॥
               ू
              कपा                   सूॐवणा                        दे हवन्तो              युिधि र            ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 25 -                                            Sabha Parva



              प वलािन               तडागािन                 दे हवन् यथ                 भारत               ॥२१॥
              िदशःतथा              मह           चैव             तथा             सव            मह धराः        ।
              उपासते               महा मानं               सव              जलचराःतथा                       ॥२२॥
              गीतवािदऽवन्त                          गन्धवार् सरसां                       गणाः                ।
              ःतुवन्तो        वरुणं          तःयां             सवर्       एव           समासते             ॥२३॥
              मह धरा               र वन्तो              रसा              येषु           ूिति ताः             ।
              सव              िवमहवन्तःते                             तमी रमुपासते                        ॥२४॥
              एषा          मया               संपतता                   वारुणी             भरतषर्भ             ।
              दृ पूवार्     सभा          रम्या         ु
                                                      कबेरःय   सभां                        शृणु           ॥२५॥
                                                     * * *
                                                 १०. नारद उवाच
              सभा                   वैौवणी                      राज शतयोजनमायता                              ।
              िवःतीणार्                 ै
                                   स ित व                  योजनािन                   िसतूभा               ॥०१॥
              तपसा           िनिमर्ता            राजन्ःवयं                 वैौवणेन                  सा       ।
              शिशूभा                  खेचर णां                     ै
                                                                  कलासिशखरोपमा                            ॥०२॥
                  ै
              गु करु माना                सा               खे            िवष े व               दृँयते         ।
              िद या                हे ममयैरु चैः                      पादपैरुपशोिभता                      ॥०३॥
              रिँमवती              भाःवरा             च           िद यगन्धा                   मनोरमा         ।
              िसताॅिशखराकारा                          लवमानेव                     दृँयते                  ॥०४॥
              तःयां           वैौवणो                    राजा              िविचऽाभरणाम्बरः                    ।
                 ीसहॐावृतः               ौीमानाःते                            ु
                                                                         विलतक डलः                        ॥०५॥
              िदवाकरिनभे                     पु ये                                  ृ
                                                                        िद याःतरणसंवते                       ।
              िद यपादोपधाने               च               िनष णः                 परमासने                  ॥०६॥
              मन्दाराणामुदाराणां                 वनािन                   सुरभीिण                  च          ।
              सौगिन्धकानां              चादाय             गन्धान्गन्धवहः                 शुिचः            ॥०७॥
              निलन्या ालका याया न्दनानां                                 वनःय                   च            ।
              मनो दयसं ाद                                 वायुःतमुपसेवते                                  ॥०८॥
              तऽ          दे वाः          सगन्धवार्                   गणैर सरसां                वृताः        ।
              िद यतानेन             गीतािन           गािन्त             िद यािन           भारत            ॥०९॥
                  े
              िमौकशी           च         रम्भा            च           िचऽसेना           शुिचिःमता            ।
              चारुनेऽा        घृताची            च          मेनका                पुि जकःथला                ॥१०॥
              िव ाची         सहजन्या                च           ूम्लोचा              उवर्शी         इरा      ।



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 26 -                                         Sabha Parva



              वगार्     च         सौरभेयी           च        समीची             बु दा
                                                                                  ु        लता      ॥११॥
              एताः                सहॐश ान्या                           नृ गीतिवशारदाः                  ।
              उपित िन्त              धनदं               पा डवा सरसां                   गणाः         ॥१२॥
              अिनशं                              ै
                                  िद यवािदऽैनर्ृ ग तै                       सा             सभा         ।
              अशून्या          रुिचरा         भाित           गन्धवार् सरसां               गणैः      ॥१३॥
                ं
              िकनरा          नाम             गन्धवार्           नरा            नाम         तथापरे      ।
              मिणभिोऽथ                  धनदः                 ेतभि                    गु कः          ॥१४॥
              कशेरको               ग डक डु ः                    ू ोत                   महाबलः          ।
               ु
              कःतुम्बुरुः           िपशाच                गजकण                    िवशालकः            ॥१५॥
              वराहकणर्ः             सान्िो ः                 फलभक्षः                   फलोदकः          ।
              अ गचूडः              िशखावत                   हे मनेऽो             िवभीषणः            ॥१६॥
              पुंपाननः             िप गलकः                   शोिणतोदः                  ूवालकः          ।
                          े
              वृक्षवाःयिनकत                        चीरवासा                       भारत               ॥१७॥
              एते        चान्ये          च           बहवो             यक्षाः           शतसहॐशः         ।
              सदा           भगवती              च          ौीःतथैव                   ू
                                                                                 नलकबरः             ॥१८॥
              अहं       च         बहशःतःयां
                                    ु                     भवन् यन्ये              च        मि धाः      ।
              आचायार् ाभवंःतऽ                        तथा                  दे वषर्योऽपरे             ॥१९॥
              भगवान्भूतसंघै                          वृतः                   शतसहॐशः                    ।
              उमापितः                   पशुपितः                   शूलधृ भगनेऽहा                     ॥२०॥
               यम्बको             राजशादर् ल
                                           ू            दे वी           च            िवगत लमा          ।
              वामनैिवर्कटै ः               ु
                                          क जैः                             र्
                                                                 क्षतजाक्षैमनोजवैः                  ॥२१॥
              मांसमेदोवसाहारै रुमौवणदशर्नैः                                                            ।
              नानाूहरणैघ रै वार्तै रव                                  महाजवैः                         ।
              वृतः        सखायमन्वाःते                   सदै व           धनदं             नृप       ॥२२॥
              सा        सभा             तादृशी            राजन्मया                दृ ान्त रक्षगा       ।
              िपतामहसभां                 राजन्कथियंये       गत लमाम ्                               ॥२३॥
                                                  * * *
                                              ११. नारद उवाच
              पुरा          दे वयुगे               राजन्नािद यो                  भगवािन्दवः            ।
              आग छन्मानुषं                    लोकं               िददृक्षुिवर्गत लमः                 ॥०१॥
              चरन्मानुष पेण                   सभां               दृं वा                     ु
                                                                                       ःवयंभवः         ।
              सभामकथयन्म ं                    ॄा ं              त वेन                पा डव          ॥०२॥



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 27 -                                                Sabha Parva



              अूमेयूभां                         िद यां                मानसीं                   भरतषर्भ              ।
              अिनदँयां                      ूभावेन                             ू
                                                                          सवर्भतमनोरमाम ्                        ॥०३॥
              ौु वा           गुणानहं                तःयाः                सभायाः               पा डु नन्दन          ।
              दशर्ने सुःतथा                              राजन्नािद यमहमॄुवम ्                                    ॥०४॥
              भगवन्ि ु िम छािम                                        िपतामहसभामहम ्                                ।
              येन       सा         तपसा              श या            कमर्णा          वािप         गोपते          ॥०५॥
              औषधैवार्             तथा               यु ै रुत             वा         मायया                यया       ।
              तन्ममाचआव                 भगवन्पँयेयं                    तां         सभां         कथम ्            ॥०६॥
              ततः            स              भगवान्सूय                     मामुपादाय                वीयर्वान ्       ।
              अग छ ां              सभां            ॄा ं           िवपापां            िवगत लमाम ्                 ॥०७॥
              एवं पेित             सा             श या                न          िनद ु ं          जनािधप            ।
              क्षणेन             िह              िबभ यर्न्यदिनदँयं                        वपुःतथा                ॥०८॥
              न        वेद         प रमाणं                वा          संःथानं              वािप          भारत       ।
              न         च              पं          मया               तादृ दृ पूव            कदाचन                ॥०९॥
                 ु
              सुसखा          सा         सभा              राजन्न           शीता        न         च         घमर्दा    ।
              न       क्षुि पपासे           न        लािनं        ूा य         तां        ूा नुवन् युत           ॥१०॥
              नाना पै रव                     कृ ता                सुिविचऽैः                  सुभाःवरै ः             ।
              ःतम्भैनर्       च       धृता        सा      तु      शा ती          न     च        सा       क्षरा   ॥११॥
              अित         चन्िं         च          सूय           च        िशिखनं           च         ःवयंूभा        ।
              द यते               नाकपृ ःथा                     भासयन्तीव                  भाःकरम ्              ॥१२॥
              तःयां                स                 भगवानाःते                       िवदध े वमायया                  ।
              ःवयमेकोऽिनशं                               राजँ लोकाँ लोकिपतामहः                                   ॥१३॥
              उपित िन्त                 चा येनं                 ूजानां              पतयः              ूभुम ्        ।
              दक्षः          ूचेताः              पुलहो            मर िचः              कँयपःतथा                   ॥१४॥
                 ु
              भृगरिऽवर्िस                                गौतम                         तथाि गराः                     ।
              मनोऽन्त रक्षं             िव ा                 वायुःतेजो               जलं            मह           ॥१५॥
              श दः           ःपशर्ःतथा                     पं          रसो           गन्ध                भारत       ।
              ूकृ ित                िवकार                       य चान्य कारणं                     भुवः           ॥१६॥
              चन्िमाः                 सह                 नक्षऽैरािद य                      गभिःतमान ्               ।
              वायवः               ै
                              बतव व                    संक पः                ूाण           एव        च           ॥१७॥
              एते            चान्ये              च              बहवः                  ु
                                                                                 ःवयंभवमुपिःथताः                    ।
              अथ            धमर्                काम              हष              े षःतपो            दमः          ॥१८॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 28 -                                          Sabha Parva



              आयािन्त             तःयां               सिहता               गन्धवार् सरसःतथा                ।
              िवंशितः        स              चैवान्ये              लोकपाला               सवर्शः         ॥१९॥
              शुबो                 ै
                           बृहःपित व                       बुधोऽ गारक                एव           च       ।
              शनै र              राहु            महाः              सव          तथैव         च          ॥२०॥
              मन्ऽो                        ै
                                     रथंतर व                           ह रमान्वसुमानिप                    ।
              आिद याः                   सािधराजानो                     नाना ं ै रुदा ताः               ॥२१॥
              मरुतो          िव कमार्                  च                    ै
                                                                        वसव व              भारत           ।
              तथा        िपतृगणाः             सव             सवार्िण        च        हवींंयथ           ॥२२॥
              ऋ वेदः              सामवेद                          यजुवद                   पा डव           ।
              अथवर्वेद            तथा           पवार्िण             च        िवशां         पते         ॥२३॥
              इितहासोपवेदा                     वेदा गािन                   च              सवर्शः          ।
              महा        य ा             सोम                 दै वतािन          च       सवर्शः          ॥२४॥
              सािवऽी           दगर्तरणी
                                ु                       वाणी              स िवधा             तथा          ।
              मेधा       धृितः               ै
                                        ौुित व               ू ा         बुि यर्शः        क्षमा        ॥२५॥
              सामािन             ःतुितश ािण                       गाथा              िविवधाःतथा            ।
              भांयािण              र्
                                 तकयु ािन                  दे हविन्त         िवशां         पते         ॥२६॥
              क्षणा       लवा            मुहू तार्             िदवा         रािऽःतथैव              च      ।
              अधर्मासा             मासा                ऋतवः               ष च          भारत            ॥२७॥
              संव सराः                           प चयुगमहोराऽा तुिवर्धाः                                  ।
              कालचबं             च            यि      यं           िन यमक्षयम ययम ्                    ॥२८॥
                                 ै
              अिदितिदर् ितदर् नु व                   सुरसा                िवनता              इरा          ।
              कालका          सुरिभदवी                 सरमा               चाथ           गौतमी           ॥२९॥
              आिद या                 वसवो                  रुिा            मरुत ाि नाविप                  ।
              िव ेदेवा               सा या                    िपतर                 मनोजवाः             ॥३०॥
              राक्षसा              िपशाचा                      दानवा               गु काःतथा              ।
              सुपणर्नागपशवः                                  िपतामहमुपासते                             ॥३१॥
              दे वो        नारायणःतःयां                       तथा           दे वषर्य              ये      ।
              ऋषयो             वालिख या                           योिनजायोिनजाःतथा                     ॥३२॥
              य च             ं       े
                            िकिचि ऽलोकऽिःमन्दृँयते                              ःथाणुज गमम ्              ।
              सव         तःयां          मया           दृ ं         ति ि            मनुजािधप            ॥३३॥
              अ ाशीितसहॐािण                                    यतीनामू वर्रेतसाम ्                        ।
              ूजावतां            च             प चाशदृषीणामिप                        पा डव             ॥३४॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 29 -                                             Sabha Parva



              ते      ःम        तऽ         यथाकामं                दृं वा          सव        िदवौकसः         ।
              ूणम्य         िशरसा            तःमै            ूितयािन्त             यथागतम ्              ॥३५॥
              अितथीनागतान्दे वान्दै यान्नागान्मुनींःतथा                                                     ।
              यक्षान्सुपणार्न्कालेयान्गन्धवार् सरसःतथा                                                   ॥३६॥
              महाभागानिमतधीॄर् ा                                     लोकिपतामहः                             ।
                          ू
              दयावान्सवर्भतेषु                      यथाह                    ूितप ते                      ॥३७॥
              ूितगृ              च                 िव ा मा                       ू
                                                                            ःवयंभरिमतूभः                    ।
              सान् वमानाथर्सभोगैयुनि
                            ं     र्                                    मनुजािधप                         ॥३८॥
              तथा              तैरुपयातै                      ूितयातै                      भारत             ।
                ु
              आकला         सा        सभा           तात            भवित       ःम          सुखूदा          ॥३९॥
              सवर्तेजोमयी                     िद या                      ॄ िषर्गणसेिवता                     ।
              ॄाअम्या       िौया           द यमाना                 शुशुभे         िवगत लमा               ॥४०॥
              सा        सभा          तादृशी               दृ ा           सवर्लोकषु
                                                                                े               दलर्भा
                                                                                                 ु          ।
              सभेयं         राजशादर् ल
                                     ू                  मनुंयेषु            यथा            तव            ॥४१॥
              एता          मया          दृ पूवार्ः                सभा         दे वेषु        पा डव          ।
              तवेयं        मानुषे             लोके                सवर्ौे तमा              सभा            ॥४२॥
                                                     युिधि र उवाच
              ूायशो            राजलोकःते                    किथतो                वदतां            वर        ।
              वैवःवतसभायां            तु            यथा            वदिस           वै       ूभो           ॥४३॥
              वरुणःय           सभायां              तु       नागाःते              किथता           िवभो       ।
                        ै
              दै येन्िा व            भूिय ाः               स रतः             सागराःतथा                   ॥४४॥
              तथा                    र्
                               धनपतेयक्षा                   गु का                 राक्षसाःतथा               ।
                           ै
              गन्धवार् सरस व                        भगवां                    वृष वजः                     ॥४५॥
              िपतामहसभायां                    तु              किथताःते                    महषर्यः           ।
              सवर्देविनकाया                   सवर्शा ािण                    चैव            िह            ॥४६॥
              शतबतुसभायां               तु               दे वाः          संक ितर्ता              मुने       ।
              उ े शत              गन्धवार्                िविवधा                   महषर्यः               ॥४७॥
              एक           एव            तु               राजिषर्हर् र न्िो               महामुने           ।
              किथतःते            सभािन यो                   दे वेन्िःय            महा मनः                ॥४८॥
              िकं       कमर्         तेनाच रतं                तपो           वा           िनयतोतम ्          ।
              येनासौ       सह           े
                                      शबण                ःपधर्ते         ःम             महायशाः          ॥४९॥
              िपतृलोकगत ािप                        वया             िवू            िपता           मम         ।


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 30 -                                           Sabha Parva



              दृ ः       पा डु मर्हाभागः                कथं           चािस          समागतः               ॥५०॥
              िकमु वां                      भगवन्नेतिद छािम                           वेिदतुम ्             ।
               व ः       ौोतुमहं               सव        परं          कौतूहलं        िह       मे         ॥५१॥
                                                       नारद उवाच
              यन्मां       पृ छिस               राजेन्ि            ह र न्िं          ूित           ूभो      ।
              त ेऽहं       संूवआयािम                  माहा म्यं            तःय         धीमतः             ॥५२॥
              स              राजा                   बलवानासी सॆा सवर्मह िक्षताम ्                           ।
              तःय        सव            मह पालाः              शासनावनताः               िःथताः             ॥५३॥
              तेनैकं              रथमाःथाय                     जैऽं               हे मिवभूिषतम ्            ।
              श ूतापेन                 िजता                 पाः            स          नरे र           ॥५४॥
              स         िविज य                 मह ं            सवा             सशैलवनकाननाम ्               ।
              आजहार                महाराज                 राजसूयं                 महाबतुम ्           ॥५५॥
              तःय               सव               मह पाला                    धनान्याज॑रा या
                                                                                     ु                      ।
              ि जानां            प रवे ारःतिःमन्य े                        च        तेऽभवन ्             ॥५६॥
              ूादा च              ििवणं             ूी या              याजकानां             नरे रः          ।
              यथो ं          तऽ             तैःतिःमंःततः                   प चगुणािधकम ्              ॥५७॥
              अतपर्य च                                     र् ु
                                                    िविवधैवसिभॄार् णांःतथा                                  ।
              ूासपर्काले              संूा े          नानािद          यः          समागतान ्              ॥५८॥
              भआयैभ यै                                        र्
                                                       िविवधैयथाकामपुरःकृ तैः                               ।
                             ै
              र ौघतिपर्तैःतु ि र् जै                                    समुदा तम ्                          ।
              तेजःवी         च         यशःवी            च         नृपे योऽ यिधकोऽभवत ्                   ॥५९॥
              एतःमा कारणा पाथर्                           ह र न्िो                   िवराजते                ।
              ते यो                राजसहॐे यःति ि                                 भरतषर्भ                ॥६०॥
              समा य               च            ह र न्िो               महाय ं              ूतापवान ्         ।
              अिभिष ः              स           शुशुभे             साॆा येन            नरािधप             ॥६१॥
              ये        चान्येऽिप               मह पाला               राजसूयं             महाबतुम ्         ।
              यजन्ते         ते         महे न्िे ण          मोदन्ते            सह         भारत           ॥६२॥
              ये        चािप             िनधनं              ूा ाः              संमामेंवपलाियनः              ।
              ते        त सदः               समासा                  मोदन्ते           भरतषर्भ             ॥६३॥
              तपसा         ये           च           तीोेण               यजन्तीह             कलेवरम ्        ।
              तेऽिप      त ःथानमासा                    ौीमन्तो             भािन्त     िन यशः             ॥६४॥
              िपता       च             वाह           कौन्तेय            पा डु ः       कौरवनन्दनः            ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 31 -                                             Sabha Parva



              ह र न्िे             िौयं             दृं वा          नृपतौ            जातिवःमयः               ॥६५॥
              समथ ऽिस               मह ं             जेतुं        ॅातरःते              वशे          िःथताः      ।
              राजसूयं                     बतुौे माहरःवेित                              भारत                  ॥६६॥
              तःय             वं           पुरुष याय                संक पं              ु
                                                                                       करु          पा डव       ।
              गन्तारःते             महे न्िःय                पूवः          सह          सलोकताम ्             ॥६७॥
              बहिव न
                ु                        नृपते               बतुरेष             ःमृतो            महान ्         ।
              िछिा यऽ              िह           वा छिन्त              य      ना          ॄ राक्षसाः          ॥६८॥
              यु ं             च                    पृ गमनं                   पृिथवीक्षयकारकम ्                 ।
                ं
              िकिचदे व             िनिम ं                च          भव यऽ                क्षयावहम ्          ॥६९॥
              एत संिचन् य                      राजेन्ि                य क्षमं              त समाचर              ।
              अूम ोि थतो                        िन यं                 चातुवर् यर्ःय             रक्षणे          ।
              भव        एधःव               मोदःव              दानैःतपर्य             च       ि जान ्         ॥७०॥
              एत े            िवःतरे णो ं                    यन्मां             वं           प रपृ छिस          ।
              आपृ छे               वां          गिमंयािम                  दाशाहर् नगर ं         ूित          ॥७१॥
                                                         वैशंपायन उवाच
              एवमा याय                         पाथ यो                  नारदो               जनमेजय               ।
              जगाम                र्ृ
                               तैवतो                   राजन्नृिषिभयः                     समागतः              ॥७२॥
              गते        तु          नारदे             पाथ            ॅातृिभः             सह         कौरव       ।
              राजसूयं               बतुौे ं              िचन्तयामास                       भारत               ॥७३॥
                                                           * * *
                                                     १२. वैशंपायन उवाच
              ऋषेःत चनं                        ौु वा                िनश ास                   युिधि रः           ।
              िचन्तयुाजसूयाि ं                       न          लेभे            शमर्          भारत           ॥०१॥
              राजष णां             िह          तं         ौु वा            मिहमानं           महा मनाम ्         ।
              य वनां           कमर्िभः               पु यैल कूाि ं                समीआय             च        ॥०२॥
              ह र न्िं              च                राजिष                रोचमानं              िवशेषतः          ।
              य वानं                य माहतु                    राजसूयिमयेष                     सः            ॥०३॥
              युिधि रःततः                            सवार्नचर्िय वा                       सभासदः                ।
              ू यिचर्त                   तैः           सवयर् ायैव                 मनो          दधे           ॥०४॥
              स          राजसूयं                    राजेन्ि             ु
                                                                       क णामृषभः                    बतुम ्      ।
              आहतु        ूवणं             चबे           मनः           संिचन् य           सोऽसकृ त ्         ॥०५॥
              भूय ा तवीय जा
                    ु                                               धमर्मेवानुपालयन ्                           ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 32 -                                                Sabha Parva



              िकं        िहतं         सवर्लोकानां             भवेिदित           मनो           दधे          ॥०६॥
              अनुग ृ न्ूजाः                   सवार्ः                सवर्धमर्िवदां                 वरः            ।
              अिवशेषेण                सवषां            िहतं           चबे            युिधि रः              ॥०७॥
              एवं                गते                   ततःतिःमिन्पतर वा स जनाः                                   ।
              न        तःय              िव ते            े ा           ततोऽःयाजातशऽुता                     ॥०८॥
              स        मिन्ऽणः               समाना य                ॅातॄं            वदतां          वरः          ।
              राजसूयं            ूित             तदा             पुनः           पुनरपृ छत                  ॥०९॥
              ते       पृ     यमानाः            सिहता               वचोऽ य            मिन्ऽणःतदा                 ।
              युिधि रं                  महाूा ं                     िययक्षुिमदमॄुवन ्                         ॥१०॥
              येनािभिष ो                      नृपितवार्रुणं                     गुणमृ छित                        ।
              तेन           राजािप            सन्कृ ःनं               सॆा गुणमभी सित                          ॥११॥
              तःय                सॆा गुणाहर् ःय                     भवतः               ु
                                                                                      करुनन्दन                   ।
              राजसूयःय                  समयं              मन्यन्ते                  सु दःतव                ॥१२॥
              तःय             य ःय               समयः                 ःवाधीनः              क्षऽसंपदा             ।
              साम्ना             षड नयो                यिःमं ीयन्ते                 संिशतोतैः              ॥१३॥
              दव होमानुपादाय                    सवार्न्यः               ूा नुते              बतून ्              ।
              अिभषेकं            च           य ान्ते             सवर्िज ेन                चो यते           ॥१४॥
              समथ ऽिस                 महाबाहो            सव            ते       वशगा               वयम ्         ।
              अिवचायर्               महाराज             राजसूये              मनः             ु
                                                                                            करु            ॥१५॥
              इ येवं            सु दः           सव             पृथ च            सह            चाॄुवन ्           ।
              स        धम्य           पा डवःतेषां             वचः           ौु वा         िवशां         पते      ।
              धृ िम ं                वर ं         च             जमाह                मनसा रहा                  ॥१६॥
              ौु वा             सु     चःत च                  जानं ा या मनः                   क्षमम ्            ।
              पुनः           पुनमर्नो            दीे            राजसूयाय                  भारत             ॥१७॥
              स             ॅातृिभः             पुनध मानृि वि भ                           महा मिभः               ।
              धौम्य ै पायना ै                     मन्ऽयामास                     मिन्ऽिभः                   ॥१८॥
                                                       युिधि र उवाच
              इयं           या              राजसूयःय                 सॆाडहर् ःय              सुबतोः              ।
              ौ धानःय                वदतः       ःपृहा          मे       सा          कथं      भवेत ्           ॥१९॥
                                                   वैशंपायन उवाच
              एवमु ाःतु                 ते         तेन               रा ा            राजीवलोचन                   ।
                     र्
              इदमूचुवचः                  काले                 धमार् मानं              युिधि रम ्                 ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 33 -                                         Sabha Parva



              अहर् ः वमिस                 धमर्                राजसूयं                महाबतुम ्           ॥२०॥
              अथैवमु े                             नृपतावृि वि भरिषिभःतथा
                                                                 ृ                                          ।
              मिन्ऽणो                 ॅातर ाःय                   त चः               ू यपूजयन ्           ॥२१॥
              स           तु           राजा           महाूा ः                  पुनरे वा मना मवान ्          ।
              भूयो         िवममृशे              पाथ              लोकानां            िहतकाम्यया           ॥२२॥
              साम यर्योगं                  संूेआय                 दे शकालौ                 ययागमौ           ।
              िवमृँय           सम्य च             िधया            ु
                                                                 कवर्न्ूा ो          न      सीदित        ॥२३॥
              न                िह             य समारम्भः                         े
                                                                                कवला मिवप ये                ।
              भवतीित                  समा ाय                  य तः                  कायर्मु हन ्         ॥२४॥
              स           िन याथ                  कायर्ःय                 कृ ंणमेव         जनादर् नम ्      ।
              सवर्लोका परं               म वा            जगाम                मनसा          ह रम ्        ॥२५॥
              अूमेयं                   महाबाहंु                  कामा जातमजं                   नृषु         ।
              पा डवःतकयामास
                      र्                                         कमर्िभदवसंिमतैः                         ॥२६॥
              नाःय                    ं
                                    िकिचदिव ातं                   नाःय                 ं
                                                                                     िकिचदकमर्जम ्          ।
              न        स                ं
                                      िकिचन्न           िवषहे िदित              कृ ंणममन्यत              ॥२७॥
              स      तु         तां      नैि क ं         बुि ं        कृ वा          पाथ       युिधि रः     ।
              गुरुव तगुरवे
                    ू                                    ूािहणो तम जसा
                                                                ू                                        ॥२८॥
              शीयगेन                रथेनाशु         स             दतः
                                                                   ू            ूा य          यादवान ्      ।
               ारकावािसनं                 कृ ंणं                 ारव यां              समासदत ्           ॥२९॥
              दशर्नाकाि क्षणं                      पाथ                     दशर्नाका क्षया युतः              ।
              इन्िसेनेन                सिहत           इन्िूःथं                 ययौ          तदा          ॥३०॥
               यती य                          िविवधान्दे शांः वरावािन्क्षूवाहनः                             ।
              इन्िूःथगतं                            पाथर्म यग छ जनादर् नः                                ॥३१॥
              स           गृहे            ॅातृव ॅाऽा                      धमर्राजेन          पूिजतः         ।
              भीमेन              च         ततोऽपँय ःवसारं                       ूीितमािन्पतुः            ॥३२॥
              ूीतः             िूयेण            सु दा             रे मे         स          सिहतःतदा         ।
                 र्
              अजुनेन                  यमा यां             च                         र्
                                                                           गुरुव पयुपिःथतः               ॥३३॥
              तं       िवौान्तं            शुभे          दे शे            क्षिणनं        क यम युतम ्        ।
              धमर्राजः                समागम्य                    ापय ःवं              ूयोजनम ्           ॥३४॥
                                                      युिधि र उवाच
              ूािथर्तो              राजसूयो         मे            न           चासौ          े
                                                                                           कवले सया         ।
              ूा यते           येन        त े       ह            िविदतं        कृ ंण        सवर्शः       ॥३५॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 34 -                                                Sabha Parva



              यिःमन्सव                 संभवित                  य               सवर्ऽ            पू यते            ।
              य           सव रो                  राजा         राजसूयं           स         िवन्दित             ॥३६॥
              तं         राजसूयं             सु दः             कायर्माहः
                                                                       ु             समे य               मे       ।
              तऽ       मे       िनि ततमं                  तव         कृ ंण         िगरा       भवेत ्          ॥३७॥
               े
              किचि                  सौ दादे व                 दोषं             न            प रचक्षते             ।
              अथर्हेतोःतथैवान्ये                         िूयमेव                    वदन् युत                   ॥३८॥
              िूयमेव                 पर सन्ते                   े
                                                               किचदा मिन                     यि तम ्              ।
              एवंूाया                 दृँयन्ते                 जनवादाः                 ूयोजने                 ॥३९॥
               वं         तु          हे तूनती यैतान्कामबोधौ                         यती य               च        ।
              परमं             नः           क्षमं       लोक  े    यथाव                    ु महर् िस           ॥४०॥
                                                         * * *
                                                    १३. ौीकृ ंण उवाच
                  र् ै र्
              सवगुणमहाराज                                राजसूयं                       वमहर् िस                   ।
              जानतः वेव                ते           सव            ं
                                                                िकिच आयािम                   भारत              ॥०१॥
              जामद न्येन                     रामेण                   क्षऽं           यदवशेिषतम ्                  ।
              तःमादवरजं                     लोके              यिददं             क्षऽसंि तम ्                  ॥०२॥
              कृ तोऽयं                   ु
                                        कलसंक पः                                      र् ु
                                                                              क्षिऽयैवसधािधप                      ।
              िनदे शवाि भःत े                       ह           िविदतं               भरतषर्भ                  ॥०३॥
                       ु
              ऐलःयेआवाकवंशःय                                 ूकृ ितं                 प रचक्षते                    ।
              राजानः            ौेिणब ा                   ततोऽन्ये            क्षिऽया         भुिव            ॥०४॥
              ऐलवंँयाःतु                    ये               राजंःतथैवेआवाकवो                    नृपाः            ।
              तािन             चैकशतं               िवि               ु
                                                                     कलािन              भरतषर्भ               ॥०५॥
              ययातेः वेव                भोजानां                 िवःतरोऽितगुणो                    महान ्           ।
              भजते          च         महाराज                 िवःतरः            स        चतुिदर् शम ्           ॥०६॥
              तेषां            तथैव               तां           लआमीं               सवर्क्षऽमुपासते               ।
              सोऽवनीं           म यमां                  भु     वा            िमथोभेदेंवमन्यत                  ॥०७॥
                   र्
              चतुयुः वपरो                         राजा                 यिःमन्नेकशतोऽभवत ्                         ।
              स       साॆा यं               जरासंधः            ूा ो           भवित         योिनतः             ॥०८॥
              तं      स         राजा              महाूा              संिौ य            िकल            सवर्शः      ।
              राजन्सेनापितजार्तः                         िशशुपालः                  ूतापवान ्                   ॥०९॥
              तमेव              च                 महाराज                     िशंयव समुपिःथतः                      ।
              वबः                   क षािधपितमार्यायोधी                             महाबलः                     ॥१०॥



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 35 -                                           Sabha Parva



              अपरौ             च              महावीय                 महा मानौ                समािौतौ           ।
              जरासंधं                 महावीय                  तौ               हं सिडभकावुभौ                ॥११॥
              दन्तवबः                     क ष                      कलभो                   मेघवाहनः             ।
              मू नार्        िद यं        मिणं         िबॅ ं           तं       भूतमिणं         िवदः
                                                                                                   ु        ॥१२॥
              मुरं       च            नरकं        चैव             शािःत             यो         यवनािधपौ        ।
              अपयर्न्तबलो                 राजा          ूती यां                वरुणो           यथा          ॥१३॥
              भगद ो                   महाराज             वृ ःतव                  िपतुः              सखा        ।
              स         वाचा           ूणतःतःय                    कमर्णा          चैव          भारत         ॥१४॥
              ःनेहब ःतु                       िपतृवन्मनसा                        भि मांः विय                   ।
              ूती यां         दिक्षणं         चान्तं      पृिथ याः             पाित       यो     नृपः       ॥१५॥
              मातुलो                  भवतः               शूरः                         ु
                                                                              पुरुिज किन्तवधर्नः               ।
              स         ते            संनितमानेकः                   ःनेहतः               शऽुतापनः           ॥१६॥
              जरासंधं             गतः वेवं             पुरा          यो         न         मया         हतः      ।
              पुरुषो मिव ातो                     योऽसौ                 चेिदषु             दमर्ितः
                                                                                           ु                ॥१७॥
              आ मानं                   ूितजानाित                           े
                                                                        लोकऽिःमन्पुरुषो मम ्                   ।
              आद े           सततं          मोहा ः             स        िच ं         च      मामकम ्          ॥१८॥
              व गपु सिकरातेषु                           राजा                     बलसमिन्वतः                    ।
              पौ सको              वासुदेवेित            योऽसौ                   े
                                                                             लोकषु           िवौुतः         ॥१९॥
                   र्
              चतुयुः           स           महाराज                 भोज           इन्िसखो               बली      ।
              िव ाबला ो                          यजय पा                  ै
                                                                    यबथककिशकान ्                            ॥२०॥
              ॅाता            यःया ितः                 शूरो            जामद न्यसमो                   युिध      ।
              स         भ ो            मागधं           राजा            भींमकः              परवीरहा          ॥२१॥
              िूया याचरतः                      ू ान्सदा                     संबिन्धनः            सतः           ।
              भजतो                न           भज यःमानिूयेषु                          यविःथतः               ॥२२॥
              न           ु
                         कलं              न            बलं            राजन्निभजानंःतथा मनः                     ।
              पँयमानो                  यशो              द ं                 जरासंधमुपािौतः                  ॥२३॥
              उद यभोजा                           तथा                         ु
                                                                            कलान्य ादशािभभो                    ।
              जरासंधभयादे व                       ूतीचीं                      िदशमािौताः                    ॥२४॥
              शूरसेना             भिकारा                बोधाः                शा वाः            पट चराः         ।
              सुःथरा                 ु
                                  सुक टा                किणन्दाः
                                                         ु                     ु
                                                                              किन्तिभः          सह          ॥२५॥
              शा वेयानां               च           राजानः                   सोदयार्नुचरै ः           सह        ।
              दिक्षणा        ये       च       पा चालाः            पूवार्ः      ु
                                                                              किन्तषु        कोशलाः         ॥२६॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 36 -                                                 Sabha Parva



              तथो रां               िदशं            चािप           पर य य                    भयािदर् ताः          ।
              म ःयाः              संन्यःतपादा                  दिक्षणां         िदशमािौताः                    ॥२७॥
              तथैव                      सवर्पा चाला                     जरासंधभयािदर् ताः                         ।
              ःवरा ं              संप र य य                  िविताः
                                                                ु              सवर्तोिदशम ्                   ॥२८॥
              कःयिच वथ                     कालःय              ं
                                                             कसो           िनमर् य               बान्धवान ्       ।
              बाहर् िथसुते                           दे यावुपाग छ थामितः
                                                                  ृ                                           ॥२९॥
              अिःतः               ूाि                 नाम्ना          ते            सहदे वानुजेऽबले               ।
              बलेन            तेन            स               ातीनिभभूय               वृथामितः                  ॥३०॥
              ौैं यं              ूा ः           स           तःयासीदतीवापनयो                        महान ्        ।
              भोजराजन्यवृ ै ःतु                              पी यमानैदर्रा मना
                                                                        ु                                      ॥३१॥
                  ाितऽाणमभी सि रःम संभावना                                               कृ ता                    ।
                   ू
              द वाबराय                     सुतनुं            तामाहकसुतां
                                                                  ु                          तदा              ॥३२॥
              संकषर्णि तीयेन                         ाितकाय                 मया                  कृ तम ्          ।
              हतौ            ं
                            कससुनामानौ                  मया           रामेण               चा युत              ॥३३॥
              भये            तु              समुपबान्ते               जरासंधे                    समु ते           ।
              मन्ऽोऽयं                   मिन्ऽतो                       ु
                                                                 राजन्कलैर ादशावरै ः                          ॥३४॥
              अनारमन्तो                    िन नन्तो                  ै
                                                                 महा ः                   शतघाितिभः                ।
              न         हन्याम               वयं           तःय                    र्  र्
                                                                          िऽिभवर्षशतैबलम ्                    ॥३५॥
              तःय                   मरसंकाशौ                 बलेन             बिलनां                 वरौ          ।
              नाम यां                   हं सिडभकािव याःतां                     योधस मौ                        ॥३६॥
              तावुभौ               सिहतौ              वीरौ          जरासंध                       वीयर्वान ्       ।
              ऽय याणां               लोकानां           पयार् ा       इित            मे           मितः         ॥३७॥
              न        िह           े
                                   कवलमःमाकं                  यावन्तोऽन्ये               च         पािथर्वाः      ।
              तथैव                तेषामासी च                         र्
                                                               बुि बुि मतां                  वर               ॥३८॥
              अथ            हं स            इित              यातः           कि दासीन्महान्नृपः                    ।
              स            चान्यैः            सिहतो              राजन्संमामेऽ ादशावरै ः                        ॥३९॥
              हतो           हं स            इित            ूो मथ               े
                                                                              कनािप                 भारत          ।
              त       वा                िडभको                राजन्यमुनाम्भःयम जत                              ॥४०॥
              िवना                हं सेन                े
                                                     लोकऽिःमन्नाहं                  जीिवतुमु सहे                  ।
              इ येतां             मितमाःथाय                िडभको            िनधनं                गतः           ॥४१॥
              तथा            तु            िडभकं           ौु वा            हं सः            परपुरंजयः            ।
              ूपेदे         यमुनामेव                 सोऽिप          तःयां           न्यम जत                   ॥४२॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 37 -                                               Sabha Parva



              तौ       स           राजा             जरासंधः             ौु वा सु          िनधनं            गतौ      ।
              ःवपुरं               शूरसेनानां                     ूययौ                  भरतषर्भ                  ॥४३॥
              ततो              वयमिमऽ न                            तिःमन्ूितगते                       नृपे          ।
              पुनरानिन्दताः                     सव                मथुरायां               वसामहे                  ॥४४॥
              यदा             व ये य                 िपतरं             सा         वै       राजीवलोचना               ।
               ं
              कसभायार्              जरासंधं               दिहता
                                                           ु                 मागधं             नृपम ्            ॥४५॥
              चोदय येव                          राजेन्ि                     पित यसनदःिखता
                                                                                    ु                               ।
              पित नं               मे           जह येवं                 पुनः             पुनर रं दम              ॥४६॥
              ततो            वयं           महाराज                 तं         मन्ऽं             र्
                                                                                            पूवमिन्ऽतम ्            ।
              संःमरन्तो                  िवमनसो                    यपयाता                 नरािधप                 ॥४७॥
              पृथ      वेन              िता
                                         ु            राजन्संिक्ष य                 महतीं            िौयम ्         ।
              ूपतामो                     भया ःय                        सधन ाितबान्धवाः                           ॥४८॥
              इित          संिचन् य                 सव        ःम            ूतीचीं             िदशमािौताः           ।
               ु
              कशःथलीं                   पुर ं            रम्यां             रै वतेनोपशोिभताम ्                   ॥४९॥
              पुनिनर्वेशनं                तःयां               कृ तवन्तो                  वयं            नृप         ।
              तथैव                  ु ं
                                   दगर्सःकारं                    दे वैरिप               दरासदम ्
                                                                                         ु                       ॥५०॥
              ि योऽिप               यःयां             यु येयुः              िकं              र्
                                                                                         पुनवृिंणपुंगवाः            ।
              तःयां                वयमिमऽ न                                     ु
                                                                       िनवसामोऽकतोभयाः                           ॥५१॥
              आलो य                 िग रमु यं                 तं            माधवीतीथर्मेव                    च      ।
              माधवाः                 ु
                                    करुशादर् ल
                                             ू                परां                मुदमवा नुवन ्                  ॥५२॥
              एवं             वयं                   जरासंधादािदतः                       कृ तिकि बषाः                ।
              साम यर्वन्तः                      संबन्धा वन्तं                     समुपािौताः                     ॥५३॥
              िऽयोजनायतं                        स                 िऽःकन्धं                 योजनादिध                 ।
              योजनान्ते                         शत ारं                      िवबमबमतोरणम ्                           ।
              अ ादशावरै नर् ं                                 क्षिऽयैयुर् दमर्दैः
                                                                           ु                                     ॥५४॥
              अ ादश            सहॐािण                    ोातानां             सिन्त             नः           ु
                                                                                                           कले      ।
              आहकःय
                ु                       शतं               पुऽा                ै
                                                                            एककि शतावरः                          ॥५५॥
              चारुदे ंणः                सह            ॅाऽा              चबदे वोऽथ               सा यिकः             ।
              अहं         च         रौिहणेय                  साम्बः          शौ रसमो                युिध         ॥५६॥
              एवमेते               रथाः              स                 राजन्नन्यािन्नबोध                   मे       ।
              कृ तवमार्             अनाधृि ः                  समीकः                    सिमितंजयः                 ॥५७॥
              क ः                 ु
                               श किनर्दान्त                               ै
                                                                        स वैते                 महारथाः              ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                              - 38 -                                           Sabha Parva



              पुऽौ        चान्धकभोजःय                           वृ ो       राजा         च       ते       दश        ॥५८॥
              लोकसंहनना                             वीरा                 वीयर्वन्तो              महाबलाः              ।
              ःमरन्तो                म यमं                 दे शं         वृिंणम ये            गत यथाः              ॥५९॥
              स                वं                      ै
                                                सॆा गुणयुर् ः                     सदा            भरतस म               ।
              क्षऽे              सॆाजमा मानं                                र्
                                                                         कतुमहर् िस             भारत               ॥६०॥
              न           तु               श यं              जरासंधे              जीवमाने               महाबले        ।
              राजसूयः वया                                   ु
                                                         ूा मेषा                     राजन्मितमर्म                  ॥६१॥
              तेन         रु ा                िह         राजानः              सव         िज वा            िग रोजे      ।
              कन्दरायां                    िगर न्िःय                     िसंहेनेव            महाि पाः              ॥६२॥
              सोऽिप                      राजा                जरासंधो                           र् ु
                                                                                       िययक्षुवसधािधपैः               ।
              आरा य                 िह             महादे वं            िनिजर्ताःतेन             पािथर्वाः          ॥६३॥
              स           िह             िनिजर् य                  िनिजर् य            पािथर्वान्पृतनागतान ्          ।
              पुरमानीय                    ब        वा           च            चकार            पुरुषोजम ्            ॥६४॥
              वयं                   चैव                     महाराज                     जरासंधभया दा                   ।
              मथुरां             संप र य य                         गता            ारवतीं             पुर म ्       ॥६५॥
              यिद                   वेनं                महाराज                 य ं              ु
                                                                                             ूा िमहे छिस              ।
              यतःव                  तेषां               मोक्षाय              जरासंधवधाय                  च         ॥६६॥
              समारम्भो                     िह            श योऽयं                नान्यथा               ु
                                                                                                     करुनन्दन         ।
              राजसूयःय                     का ःन्यन                    कतु           मितमतां            वर         ॥६७॥
              इ येषा                मे             मती             राजन्यथा            वा        मन्यसेऽनघ            ।
              एवं         गते              ममाचआव              ःवयं    िनि य                         हे तुिभः      ॥६८॥
                                                                * * *
                                                           १४. युिधि र उवाच
              उ ं                वया                 बुि मता                 यन्नान्यो               व ु महर् ित      ।
              संशयानां              िह          िनम         ा          वन्नान्यो         िव ते           भुिव      ॥०१॥
              गृहे        गृहे            िह            राजानः           ःवःय           ःवःय            िूयंकराः      ।
              न       च        साॆा यमा ाःते                       सॆा श दो            िह      कृ ःनभाक्           ॥०२॥
              कथं                   परानुभाव ः                           ःवं                ूशंिसतुमहर् ित            ।
              परे ण            समवेतःतु                    यः          ूशःतः             स           पू यते        ॥०३॥
              िवशाला                               बहला
                                                     ु                       भूिमबर्हु र समािचता                      ।
              दरं
               ू          ग वा                     िवजानाित                ौेयो               ु
                                                                                        वृिंणकलो ह                 ॥०४॥
              शममेव                  परं             मन्ये             न          तु          मोक्षा वे छमः           ।



                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 39 -                                           Sabha Parva



              आरम्भे         पारमें यं           तु     न       ूा यिमित             मे     मितः         ॥०५॥
              एवमेवािभजानिन्त                       ु
                                                   कले               जाता             मनिःवनः               ।
              कि       कदािचदे तेषां                   भवे ले ो                  जनादर् न                ॥०६॥
                                                        भीम उवाच
              अनारम्भपरो                 राजा            व मीक                  इव          सीदित           ।
              दबर्ल ानुपायेन
               ु                                 बिलनं                   योऽिधित ित                      ॥०७॥
              अतिन्ितःतु                 ूायेण              दबर्लो
                                                             ु               बिलनं              रपुम ्      ।
              जये सम्य नयो                   राजन्नी याथार्ना मनो                     िहतान ्            ॥०८॥
              कृ ंणे        नयो            मिय          बलं          जयः         पाथ         धनंजये         ।
              मागधं             साधियंयामो               वयं            ऽय           इवा नयः             ॥०९॥
                                                        कृ ंण उवाच
              आद ेऽथर्परो                        बालो                    नानुबन्धमवेक्षते                   ।
              तःमाद रं             न             मृंयिन्त               बालमथर्परायणम ्                  ॥१०॥
              िह वा              करान्यौवना ः                    पालना च                  भगीरथः            ।
              कातर्वीयर्ःतपोयोगा ला ु                            भरतो                     िवभुः             ।
              ऋ     या          मरु ःतान्प च                  सॆाज           इित             ु
                                                                                          शुौमः          ॥११॥
              िनमा लक्षणं                        ूा ो                         र्
                                                                        धमार्थनयलक्षणैः                     ।
              बाहर् िथो                जरासंधःति ि                              भरतषर्भ                  ॥१२॥
              न             चैनमनुरु यन्ते                      ु
                                                               कलान्येकशतं                   नृपाः          ।
              तःमादे त लादे व                साॆा यं                  ु
                                                                     करुतेऽ                सः            ॥१३॥
              र भाजो                  िह               राजानो                जरासंधमुपासते                  ।
              न         च        तुंयित               तेनािप         बा यादनयमािःथतः                     ॥१४॥
              मूधार्िभिष ं                 नृपितं               ूधानपुरुषं                 बलात ्           ।
              आद े          न     च         नो        दृ ोऽभागः          पुरुषतः           विचत ्        ॥१५॥
              एवं           सवार्न्वशे             चबे            जरासंधः                 शतावरान ्         ।
              तं        दबर्लतरो
                         ु                  राजा          कथं           पाथर्         उपैंयित            ॥१६॥
              ूोिक्षतानां              ूमृ ानां                  रा ां                      र्ृ
                                                                                     पशुपतेगहे              ।
              पशूनािमव                 का              ूीितज िवते                 भरतषर्भ                ॥१७॥
              क्षिऽयः            श मरणो                  यदा             भवित              स कृ तः          ।
              ननु         ःम        मागधं              सव         ूितबाधेम                य यम ्         ॥१८॥
              षडशीितः                 समानीताः                   शेषा                राजं तुदर्श            ।
              जरासंधेन             राजानःततः                       ू
                                                                  बरं            ूप ःयते                 ॥१९॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 40 -                                                    Sabha Parva



              ूा नुया स                यशो             द ं           तऽ             यो            िव नमाचरे त ्        ।
              जये                जरासंधं                स     सॆाि नयतं                             भवेत ्          ॥२०॥
                                                          * * *
                                                     १५. युिधि र उवाच
              सॆा गुणमभी सन्वै                                      युंमान्ःवाथर्परायणः                                ।
              कथं          ूिहणुयां                    भीमं                    े
                                                                          बला कवलसाहसात ्                           ॥०१॥
                    र्
              भीमाजुनावुभौ                   नेऽे            मनो                मन्ये               जनादर् नम ्        ।
              मन क्षुिवर्ह नःय                      क दृशं              जीिवतं                     भवेत ्           ॥०२॥
              जरासंधबलं                      ूा य               दंपारं
                                                                 ु                        भीमिवबमम ्                   ।
              ौमो        िह            वः      पराज याि कमु                     तऽ            िवचेि तम ्            ॥०३॥
              अिःमन्नथार्न्तरे                          यु मनथर्ः                            ूितप ते                   ।
              यथाहं                िवमृशाम्येकःत ाव                     यतां                      मम                ॥०४॥
              संन्यासं            रोचये                साधु           कायर्ःयाःय                       जनादर् न        ।
              ूितहिन्त                 मनो             मेऽ           राजसूयो                      दरासदः
                                                                                                   ु                ॥०५॥
                                                        वैशंपायन उवाच
              पाथर्ः          ूा य                  धनुःौे मक्ष यौ                       च             महे षुधी        ।
              रथं         वजं                 सभां             चैव              युिधि रमभाषत                        ॥०६॥
              धनुर ं            शरा             वीय             पक्षो             भूिमयर्शो                 बलम ्      ।
              ूा मेतन्मया                     राजन्दंूापं
                                                    ु                           यदभीि सतम ्                         ॥०७॥
               ु
              कले        जन्म                ूशंसिन्त            वै ाः              साधु             सुिनि ताः         ।
              बलेन       सदृशं               नािःत            वीय          तु         मम             रोचते          ॥०८॥
                        ु
              कृ तवीयर्कले                  जातो             िनव यर्ः               िकं             क रंयित            ।
              क्षिऽयः           सवर्शो              राजन्यःय                वृि ः                 पराजये            ॥०९॥
              सवरिप                    गुणैह नो                 वीयर्वािन्ह                        तरे ििपून ्         ।
              सवरिप                ै
                                गुणयुर् ो               िनव यर्ः            िकं              क रंयित                ॥१०॥
              ि यभूता             गुणाः                सव           ित िन्त                  िह         पराबमे         ।
              जयःय            हे तुः        िसि िहर्          कमर्        दै वं          च         संिौतम ्         ॥११॥
              संयु ो              िह                बलैः              कि          ूमादान्नोपयु यते                     ।
              तेन         ारे ण             शऽु यः             क्षीयते              सबलो               रपुः         ॥१२॥
              दै न्यं         यथाबलवित                       तथा                मोहो                बलािन्वते          ।
              तावुभौ      नाशकौ                हे तू         रा ा          या यौ                  जयािथर्ना         ॥१३॥
              जरासंधिवनाशं                    च              रा ां              च             प रमोक्षणम ्             ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 41 -                                                Sabha Parva



              यिद        ु
                        कयार्म             य ाथ             िकं        ततः          परमं         भवेत ्        ॥१४॥
              अनारम्भे                    तु               िनयतो                 भवेदगुणिन यः                       ।
              गुणािन्नःसंशयािाजन्नैगुर् यं                           मन्यसे                कथम ्              ॥१५॥
              काषायं                सुलभं                प ान्मुनीनां                   शमिम छताम ्                 ।
              साॆा यं          तु          तवे छन्तो           वयं    यो ःयामहे                     परै ः        ॥१६॥
                                                             * * *
                                                        १६. वासुदेव उवाच
              जातःय            भारते             वंशे        तथा         कन् याः
                                                                          ु                   सुतःय          च      ।
              या        वै          यु ा            मितः                 र्
                                                                   सेयमजुनेन                  ूदिशर्ता         ॥०१॥
              न       मृ योः          समयं            िव          राऽौ      वा          यिद      वा         िदवा    ।
              न              चािप                 ं
                                                 किचदमरमयु े नािप                             ु
                                                                                           शुौमः              ॥०२॥
              एतावदे व                    पुरुषैः                 काय                    दयतोषणम ्                  ।
              नयेन              िविधदृ ेन                      यदपबमते
                                                                 ु                         परान ्             ॥०३॥
              सुनयःयानपायःय                                 ु
                                                         संयगे                परमः                बमः               ।
              संशयो          जायते             साम्ये       साम्यं        च         न      भवे      योः       ॥०४॥
              ते             वयं                  नयमाःथाय                       शऽुदेहसमीपगाः                      ।
              कथमन्तं                 न               ग छे म             वृक्षःयेव              नद रयाः             ।
              पररन्ीे           पराबान्ताः                   ःवरन्ीावरणे                   िःथताः             ॥०५॥
                      ै
               यूढानीकरनुबलैन पेया लव रम ्                                                                          ।
              इित             बुि मतां                  नीितःतन्ममापीह                        रोचते            ॥०६॥
              अनव ा                   संबु ाः                ूिव ाः                 शऽुस              तत ्          ।
              शऽुदेहमुपाबम्य                      तं              कामं              ूा नुयामहे                ॥०७॥
              एको              ेव              िौयं          िन यं            िबभितर्            पुरुषषर्भ          ।
              अन्तरा मेव                  भूतानां            त क्षये           वै          बलक्षयः            ॥०८॥
              अथ               चे ं                 िनह याजौ                  शेषेणािभसमागताः                       ।
              ूा नुयाम                ततः                ःवग                  ाितऽाणपरायणाः                    ॥०९॥
                                                           युिधि र उवाच
              कृ ंण           कोऽयं               जरासंधः                  ं
                                                                         िकवीयर्ः               ं
                                                                                              िकपराबमः              ।
              यः वां         ःपृं वाि नसदृशं                  न        द धः          शलभो           यथा        ॥१०॥
                                                            कृ ंण उवाच
              शृणु             राज जरासंधो                         य य                   य पराबमः                   ।
              यथा               चोपेिक्षतोऽःमािभबर्हु शः                            कृ तिविूयः                   ॥११॥



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 42 -                                    Sabha Parva



              अक्षौिहणीनां                            ितसृणामासी समरदिपर्तः                           ।
              राजा          बृहिथो              नाम              मगधािधपितः           पितः         ॥१२॥
                          ं
               पवान्वीयर्सपन्नः                                  ौीमानतुलिवबमः                        ।
              िन यं              द क्षाकृ शतनुः                       शतबतु रवापरः                 ॥१३॥
              तेजसा                 र्
                                 सूयसदृशः                        क्षमया            पृिथवीसमः          ।
              यमान्तकसमः                   कोपे              िौया            वैौवणोपमः             ॥१४॥
                               र् ै र्
              तःयािभजनसंयु ै गुणभरतस म                                                                ।
               या ेयं        पृिथवी             सवार्              र्
                                                                सूयःयेव          गभिःतिभः          ॥१५॥
              स          कािशराजःय                      सुते              यमजे        भरतषर्भ         ।
              उपयेमे                 महावीय                              पििवणसंमते                ॥१६॥
              तयो कार                समयं                 िमथः              स         पुरुषषर्भः      ।
              नाितवितर्ंय         इ येवं                प ी यां            संिनधौ       तदा        ॥१७॥
              स         ता यां        शुशुभे              राजा           प ी यां      मनुजािधप        ।
              िूया यामनु पा यां                         करे णु यािमव                ि पः           ॥१८॥
              तयोमर् यगत ािप                            रराज                     वसुधािधपः            ।
              ग गायमुनयोमर् ये                        मूितर्मािनव                  सागरः           ॥१९॥
              िवषयेषु            िनम नःय                        तःय              यौवनम यगात ्         ।
              न         च        वंशकरः                 पुऽःतःयाजायत                 क न           ॥२०॥
                    र्
              म गलैबहु िभह मैः                                   पुऽकामािभ रि िभः                     ।
              नाससाद             नृपौे ः                    पुऽं           कलिववधर्नम ्
                                                                            ु                      ॥२१॥
              अथ            काक्षीवतः              पुऽं             गौतमःय            महा मनः         ।
              शुौाव           तपिस                ौान्तमुदारं               च डकौिशकम ्            ॥२२॥
              यदृ छयागतं                   तं               तु             वृक्षमूलमुपािौतम ्         ।
              प ी यां            सिहतो                  राजा              सवर्र ैरतोषयत ्          ॥२३॥
              तमॄवी स यधृितः                                       स यवागृिषस मः                      ।
              प रतु ोऽिःम             ते           राजन्वरं               वरय         सुोत         ॥२४॥
              ततः             सभायर्ः                   ूणतःतमुवाच                    बृहिथः          ।
              पुऽदशर्ननैराँया ांपग दया                                      िगरा                   ॥२५॥
                                                        बृहिथ उवाच
              भगवुा यमु सृ य                            ूिःथतःय                     तपोवनम ्          ।
              िकं       वरे णा पभा यःय                    िकं       रा येनाूजःय             मे     ॥२६॥
                                                        कृ ंण उवाच


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 43 -                                             Sabha Parva



              एत          वा                    मुिन यार्नमगम क्षुिभतेिन्ियः                                 ।
              तःयैव             चाॆवृक्षःय              छायायां              समुपािवशत ्                ॥२७॥
              तःयोपिव ःय                     मुनेरु स गे                    िनपपात               ह           ।
              अवातमशुकाद मेकमाॆफलं                                          िकल                         ॥२८॥
              त ूगृ                  मुिनौे ो                   दयेनािभमन् य                     च           ।
              रा े                  ददावूितमं                   पुऽसंूाि कारकम ्                          ॥२९॥
              उवाच             च            महाूा ःतं                  राजानं           महामुिनः             ।
              ग छ              राजन्कृ ताथ ऽिस                 िनवतर्            मनुजािधप                 ॥३०॥
              यथासमयमा ाय                        तदा                 स             नृपस मः                   ।
               ा यामेकं               फलं             ूादा प ी यां                भरतषर्भ                 ॥३१॥
              ते          तदाॆं        ि धा            कृ वा            भक्षयामासतुः             शुभे        ।
              भािव वादिप               चाथर्ःय              स यवा या था                 मुनेः           ॥३२॥
              तयोः                    समभव भर्ः                         फलूाशनसंभवः                          ।
              ते      च         दृं वा         नरपितः           परां         मुदमवाप         ह          ॥३३॥
              अथ                काले             महाूा                      यथासमयमागते                      ।
              ूजायेतामुभे                    राज शर रशकले                         तदा                   ॥३४॥
              एकािक्षबाहचरणे
                        ु                                     अध दरमुखिःफजे                                  ।
              दृं वा           शर रशकले                ूवेपाते           उभे           भृशम ्           ॥३५॥
              उि     ने        सह           संमन् य            ते        भिगन्यौ           तदाबले            ।
              सजीवे               ूािणशकले               त यजाते                 सुदःिखते
                                                                                    ु                     ॥३६॥
              तयोधार् यौ                ं
                                     सुसवीते             कृ वा              ते         गभर्सं लवे            ।
              िनगर्म्यान्तःपुर ारा समु सृ याशु                               ज मतुः                     ॥३७॥
              ते           चतुंपथिनिक्ष े               जरा              नामाथ             राक्षसी           ।
              जमाह                  मनुज याय                    मांसशोिणतभोजना                          ॥३८॥
                 र्
              कतुकामा               सुखवहे            शकले             सा         तु       राक्षसी           ।
              संघ टयामास                       तदा                  िवधानबलचोिदता                         ॥३९॥
              ते           समानीतमाऽे                  तु              शकले             पुरुषषर्भ            ।
              एकमूितर्कृते               वीरः                ु
                                                            कमारः                समप त                  ॥४०॥
              ततः              सा           राक्षसी                         ु
                                                               राजिन्वःमयो फ ललोचना                          ।
              न           शशाक           समु ोढंु             वळसारमयं                 िशशुम ्            ॥४१॥
              बालःताॆतलं               मुि ं          कृ वा          चाःये        िनधाय              सः      ।
              ूाबोशदितसंरम्भा सतोय                             इव                तोयदः                  ॥४२॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 44 -                                             Sabha Parva



              तेन             श दे न             संॅान्तः                   सहसान्तःपुरे            जनः          ।
              िनजर्गाम                नर याय                 रा ा               सह         परं तप             ॥४३॥
              ते              चाबले                    प र लाने                            र्
                                                                                     पयःपूणपयोधरे                ।
              िनराशे                 पुऽलाभाय                      सहसैवा यग छताम ्                       ॥४४॥
              अथ              दृं वा             तथाभूते                   राजानं          चे संतितम ्           ।
              तं       च           बालं         सुबिलनं                िचन्तयामास           राक्षसी       ॥४५॥
              नाहार्िम             िवषये               रा ो                 वसन्ती          पुऽगृि नः            ।
              बालं             पुऽमुपादातुं                  मेघलेखेव                  भाःकरम ्               ॥४६॥
              सा           कृ वा               मानुषं                  पमुवाच            मनुजािधपम ्             ।
              बृहिथ                सुतःतेऽयं                 म         ः          ूितगृ ताम ्             ॥४७॥
              तव               प ी ये                   जातो                    ि जाितवरशासनात ्                 ।
              धाऽीजनप र य ो                             मयायं                    प ररिक्षतः                   ॥४८॥
              ततःते                   भरतौे                        कािशराजसुते                  शुभे             ।
              तं              बालमिभप याशु                             ूःनवैरिभिष चताम ्                      ॥४९॥
              ततः          स            राजा           सं     ः            सव         तदपल य
                                                                                        ु                 च      ।
              अपृ छन्नवहे माभां                        राक्षसीं                 तामराक्षसीम ्                 ॥५०॥
              का              वं           कमलगभार्भे                       मम           पुऽूदाियनी              ।
              कामया            ॄूिह        क यािण            दे वता    ूितभािस                      मे        ॥५१॥
                                                          * * *
                                                       १७. राक्षःयुवाच
              जरा          नामािःम                भिं             ते         राक्षसी        काम िपणी             ।
              तव         वेँमिन            राजेन्ि           पूिजता             न्यवसं       सुखम ्           ॥०१॥
              साहं             ू युपकाराथ                         िचन्तयन् यिनशं                    नृप          ।
              तवेमे                पुऽशकले                  दृ व यिःम                   धािमर्क               ॥०२॥
              सं ेिषते                  मया                         ु
                                                             दै वा कमारः                   समप त                 ।
              तव                    र्
                              भा यैमहाराज                         हे तुमाऽमहं              ि वह               ॥०३॥
                                                            कृ ंण उवाच
              एवमु       वा               तु            सा                   राजंःतऽैवान्तरधीयत                  ।
              स       गृ            च          कमारं
                                                ु            तं            ूािवश ःवगृहं        नृपः           ॥०४॥
              तःय             बालःय               य कृ यं                   त चकार            नृपःतदा            ।
              आ ापय च                     राक्षःया                मागधेषु              महो सवम ्              ॥०५॥
              तःय                  नामाकरो ऽ                       ूजापितसमः                    िपता             ।



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 45 -                                          Sabha Parva



              जरया                     संिधतो              यःमा जरासंधःततोऽभवत ्                          ॥०६॥
              सोऽवधर्त                      महातेजा               मगधािधपतेः                   सुतः          ।
              ूमाणबलसंपन्नो                                  हताहित रवानलः
                                                              ु ु                                         ॥०७॥
              कःयिच वथ                          कालःय                    पुनरे व          महातपाः            ।
              मगधानुपचबाम                                   भगवां           डकौिशकः                       ॥०८॥
              तःयागमनसं                 ः                सामा यः                       सपुरःसरः              ।
              सभायर्ः              सह             पुऽेण             िनजर्गाम             बृहिथः           ॥०९॥
              पा ा यार्चमनीयैःतमचर्यामास                                             भारत                    ।
              स          नृपो           रा यसिहतं            पुऽं          चाःमै        न्यवेदयत ्        ॥१०॥
              ूितगृ                    तु         तां            पूजां             पािथर्वा गवानृिषः         ।
              उवाच                      मागधं                राजन्ू           ेनान्तरा मना                ॥११॥
              सवर्मेतन्मया                        राजिन्व ातं                          ानचक्षुषा             ।
              पुऽःतु             शृणु           राजेन्ि           यादृशोऽयं            भिवंयित            ॥१२॥
              अःय               वीयर्वतो            वीय             नानुयाःयिन्त              पािथर्वाः      ।
              दे वैरिप                  िवसृ ािन                 श ा यःय                    मह पते           ।
              न           रुजं              जनियंयिन्त               िगरे रव            नद रयाः           ॥१३॥
                   ू
              सवर्मधार्िभिष ानामेष                           मूि नर्                   विलंयित               ।
              सवषां              िनंूभकरो                    योितषािमव                  भाःकरः            ॥१४॥
              एनमासा                            राजानः                       समृ बलवाहनाः                    ।
              िवनाशमुपयाःयिन्त                          शलभा               इव           पावकम ्           ॥१५॥
              एष            िौयं                समुिदतां                 सवर्रा ां          मह ंयित          ।
              वषार्िःववो तजला                                    नद नर्दनद पितः                           ॥१६॥
              एष                 धारियता                  सम्य चातुवर् य                    महाबलः           ।
              शुभाशुभिमव                     ःफ ता               सवर्सःयधरा                 धरा           ॥१७॥
              अःया ावशगाः                        सव               भिवंयिन्त               नरािधपाः           ।
                   ू
              सवर्भता मभूतःय                             वायो रव                     शर रणः               ॥१८॥
              एष                रुिं            महादे वं             िऽपुरान्तकरं              हरम ्         ।
                     े
              सवर्लोकंवितबलः                       ःवयं              िआयित               मागधः            ॥१९॥
              एवं          ॄुवन्नेव              मुिनः              ःवकायार्थ            िविचन्तयन ्         ।
              िवसजर्यामास                         नृपं                   बृहिथमथा रहन ्                   ॥२०॥
              ूिवँय                     नगरं               चैव                               र्
                                                                                ाितसंबिन्धिभवृतः             ।
              अिभिष य                           जरासंधं                    मगधािधपितःतदा                     ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 46 -                                             Sabha Parva



              बृहिथो                 नरपितः                 परां                र्
                                                                             िनवृितमाययौ                  ॥२१॥
              अिभिष े                 जरासंधे               तदा              राजा            बृहिथः          ।
              प ी येनानुगतःतपोवनरतोऽभवत ्                                                                 ॥२२॥
              तपोवनःथे                 िपत र             मातृ यां                 सह          भारत           ।
              जरासंधः                  ःववीयण                        पािथर्वानकरो शे                      ॥२३॥
              अथ             द घर्ःय            कालःय                   तपोवनगतो                  नृपः       ।
              सभायर्ः                 ःवगर्मगम पःत वा                              बृहिथः                 ॥२४॥
              तःयाःतां                             हं सिडभकावश िनधनावुभौ                                     ।
              मन्ऽे            मितमतां                ौे ौ              यु शा िवशारदौ                     ॥२५॥
              यौ        तौ           मया        ते          किथतौ                   र्
                                                                                 पूवमेव       महाबलौ         ।
              ऽय याणां               लोकानां          पयार् ा           इित         मे      मितः          ॥२६॥
              एवमेष             तदा             वीर                बिलिभः                 ु ु    ै
                                                                                         ककरान्धकः           ।
              वृिंणिभ                      महाराज           नीितहे तोरुपेिक्षतः                           ॥२७॥
                                                      * * *
                                                 १८. वासुदेव उवाच
              पिततौ              हं सिडभकौ                    ं
                                                             कसामा यौ                     िनपािततौ           ।
              जरासंधःय                 िनधने                कालोऽयं                समुपागतः               ॥०१॥
              न         स        श यो              रणे          जेतुं         सवरिप           सुरासुरैः      ।
              ूाणयु े न               जेत यः                 स              इ युपलभामहे                   ॥०२॥
              मिय             नीितबर्लं              भीमे            रिक्षता                     र्
                                                                                          चावयोजुनः          ।
              साधियंयाम                तं          राजन्वयं             ऽय           इवा नयः              ॥०३॥
              िऽिभरासािदतोऽःमािभिवर्जने                                 स                नरािधपः             ।
              न             संदेहो          यथा                     े
                                                              यु मेकना युपयाःयित                          ॥०४॥
              अवमाना च                  लोकःय                      यायत वा च                 धिषर्तः         ।
              भीमसेनेन                     यु ाय                   ीुवम युपयाःयित                         ॥०५॥
              अलं              तःय                   महाबाहभ मसेनो
                                                           ु                              महाबलः             ।
              लोकःय              समुद णर्ःय                 िनधनायान्तको                    यथा           ॥०६॥
              यिद       ते            दयं       वेि           यिद           ते      ू ययो          मिय       ।
                       र्
              भीमसेनाजुनौ               शीयं           न्यासभूतौ                 ूय छ         मे          ॥०७॥
                                                      वैशंपायन उवाच
              एवमु ो                  भगवता                   ू युवाच                     युिधि रः           ।
              भीमपाथ                 समालो य                  संू       मुखौ              िःथतौ           ॥०८॥



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 47 -                                             Sabha Parva



              अ युता युत                    मा                 मैवं                 याहरािमऽकषर्ण              ।
              पा डवानां            भवान्नाथो              भवन्तं               चािौता           वयम ्       ॥०९॥
              यथा               वदिस               गोिवन्द                     सव           तदपप ते
                                                                                              ु                ।
              न       िह           वममतःतेषां                 येषां        लआमीः           परा ुखी          ॥१०॥
              िनहत                   जरासंधो                    मोिक्षता                   मह िक्षतः           ।
              राजसूय               मे          ल धो             िनदे शे             तव       ित तः          ॥११॥
              िक्षूका रन्यथा                         वेत काय                             समुपप ते              ।
              मम           काय           जग काय                 तथा              ु
                                                                                करु         नरो म           ॥१२॥
              िऽिभभर्वि िहर्                 िवना                   नाहं              जीिवतुमु सहे             ।
              धमर्कामाथर्रिहतो                    रोगातर्                  इव              दगर्तः
                                                                                            ु               ॥१३॥
              न       शौ रणा            िवना        पाथ             न      शौ रः          पा डवं        िवना   ।
              नाजेयोऽः यनयोल के                         कृ ंणयो रित                 मे       मितः           ॥१४॥
              अयं          च            बिलनां            ौे ः             ौीमानिप                वृकोदरः      ।
              युवा यां          सिहतो            वीरः         िकं          न         ु
                                                                                    कयार्न्महायशाः          ॥१५॥
              सुूणीतो               बलौघो                िह               ु
                                                                         करुते             कायर्मु मम ्        ।
              अन्धं         जडं          बलं            ूाहः
                                                           ु            ूणेत यं            िवचक्षणैः        ॥१६॥
              यतो          िह       िनम्नं          भवित                नयन्तीह           ततो       जलम ्      ।
              यतिँछिं              तत ािप                नयन्ते                धीधना         बलम ्          ॥१७॥
              तःमान्नयिवधान ं                             पुरुषं                    लोकिवौुतम ्                ।
              वयमािौ य                   गोिवन्दं               यतामः                 कायर्िस ये            ॥१८॥
              एवं                  ू ानयबलं                             िबयोपायसमिन्वतम ्                      ।
                   ु
              पुरःकव त                  कायषु                कृ ंण                      र्
                                                                                 कायार्थिस ये               ॥१९॥
              एवमेव                 यदौे ं
                                      ु                        पाथर्ः                       र्
                                                                                     कायार्थिस ये              ।
                 र्
              अजुनः                कृ ंणमन्वेतु                 भीमोऽन्वेतु                 धनंजयम ्           ।
              नयो          जयो           बलं        चैव             िवबमे            िसि मेंयित             ॥२०॥
              एवमु ाःततः                       सव                ॅातरो                    िवपुलौजसः            ।
              वांणयः              पा डवेयौ               च            ूतःथुमार्गधं                ूित       ॥२१॥
              वचर्िःवनां             ॄा णानां                   ःनातकानां                  प र छदान ्          ।
              आ छा                      सु दां                     र् ै
                                                             वा यैमनो रिभनिन्दताः                           ॥२२॥
              अमषार्दिभत ानां                            ा यथ                       मु यवाससाम ्               ।
              रिवसोमाि नवपुषां                          भीममासी दा                         वपुः             ॥२३॥
              हतं           मेने            जरासंधं                   दृं वा              भीमपुरोगमौ           ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 48 -                                            Sabha Parva



              एककायर्समु ु ौ                   कृ ंणौ                यु े ऽपरािजतौ                    ॥२४॥
              ईशौ         िह           तौ            महा मानौ                     सवर्कायर्ूवतर्ने       ।
                    र्
              धमार्थकामकायार्णां                   कायार्णािमव                     िनमहे              ॥२५॥
               ु
              करु यः        ूिःथताःते                तु         म येन                ु
                                                                                    करुजा गलम ्          ।
              रम्यं      प सरो              ग वा                  ू
                                                              कालकटमती य                    च         ॥२६॥
              ग डक यां           तथा           शोणं            सदानीरां              तथैव         च      ।
              एकपवर्तके           न ः            बमेणै य                ोजिन्त              ते        ॥२७॥
              संतीयर्     सरयूं         रम्यां            दृं वा         पूवा              कोसलान ्      ।
              अती य        ज मुिमर्िथलां            मालां           चमर् वतीं           नद म ्        ॥२८॥
              उ ीयर्     ग गां          शोणं          च         सव           ते       ूा ुखा यः          ।
               ु
              करवोरँछदं                 ज मुमार्गधं                     क्षेऽम युताः                  ॥२९॥
              ते            श      ोधनाक णर्मम्बुमन्तं                             शुभिमम ्
                                                                                       ु                 ।
              गोरथं            िग रमासा              ददृशुमार्गधं                     पुरम ्          ॥३०॥
                                                    * * *
                                               १९. वासुदेव उवाच
              एष         पाथर्          महान्ःवादः
                                                 ु                  पशुमािन्न यमम्बुमान ्                ।
              िनरामयः          सुवेँमा यो              िनवेशो           मागधः              शुभः       ॥०१॥
              वैहारो        िवपुलः              शैलो             वराहो                वृषभःतथा           ।
              तथैविषर्िग रःतात                         शुभा ै यकप चमाः                                ॥०२॥
              एते        प च            महाशृ गाः                  पवर्ताः            शीतलिमाः
                                                                                           ु             ।
              रक्षन्तीवािभसंह य                  संहता गा                    िग रोजम ्                ॥०३॥
                              र्
              पुंपवेि तशाखामैगन्धवि मर्नोरमैः                                                            ।
              िनगूढा       इव          लोीाणां              वनैः         कािमजनिूयैः                  ॥०४॥
              शूिायां       गौतमो                यऽ             महा मा                संिशतोतः           ।
              औशीनयार्मजनय काक्षीवाद न्सुतानृिषः                                                      ॥०५॥
              गौतमः              क्षयणादःमादथासौ                      तऽ                वेँमिन           ।
              भजते         मागधं            वंशं           स          नृपाणामनुमहात ्                 ॥०६॥
                        ै
              अ गव गादय व                           राजानः                        सुमहाबलाः              ।
              गौतमक्षयम ये य                   रमन्ते              ःम                     र्
                                                                                    पुराजुन           ॥०७॥
              वनराजीःतु             पँयेमाः                   िूयालानां                मनोरमाः           ।
              लोीाणां       च          शुभाः          पाथर्         गौतमौकःसमीपजाः                    ॥०८॥
                 र्
              अबुदः         शबवापी                 च            पन्नगौ                 शऽुतापनौ          ।



                                            www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 49 -                                          Sabha Parva



              ःविःतकःयालय ाऽ                             मिणनागःय                   चो मः                 ॥०९॥
              अप रहायार्               मेघानां              मागधेयं             मणेः            कृ ते        ।
              कौिशको                      ै
                                   मिणमां व                      ववृधाते              नुमहम ्             ॥१०॥
              अथर्िसि ं                     वनपगां                      जरासंधोऽिभमन्यते                     ।
              वयमासादने                  तःय             दपर्म               िनहन्म          िह           ॥११॥
                                                       वैशंपायन उवाच
              एवमु         वा          ततः             सव              ॅातरो           िवपुलौजसः             ।
              वांणयः              पा डवेयौ             च           ूतःथुमार्गधं           पुरम ्          ॥१२॥
              तु पु जनोपेतं                                                    ु
                                                                चातुवर् यर्जनाकलम ्                          ।
              ःफ तो सवमनाधृंयमासेद ु                                        िग रोजम ्                     ॥१३॥
              तेऽथ                ारमनासा                       पुरःय             िग रमुि लतम ्              ।
              बाहर् िथैः           पू यमानं                 तथा               नगरवािसिभः                  ॥१४॥
              यऽ                    माषादमृषभमाससाद                                 बृहिथः                   ।
              तं        ह वा             माषनाला                   ितॐो         भेर रकारयत ्              ॥१५॥
              आन                चमर्णा           तेन             ःथापयामास             ःवे         पुरे      ।
              यऽ            ताः            ूाणदन्भेय                   िद यपुंपावचूिणर्ताः                ॥१६॥
              मागधानां                 सुरुिचरं                 चै यकान्तं             समािवन ्              ।
              िशरसीव                   िजघांसन्तो                    जरासंधिजघांसवः                       ॥१७॥
              िःथरं             सुिवपुलं           शृ गं              सुमहान्तं           पुरातनम ्          ।
              अिचर्तं             मा यदामै                      सततं           सुूिति तम ्                ॥१८॥
                   ै
              िवपुलबार्हु िभव राःतेऽिभह या यपातयन ्                                                          ।
              ततःते             मागधं            दृं वा             पुरं       ूिविवशुःतदा                ॥१९॥
              एतिःमन्नेव                 काले              तु           जरासंधं           समचर्यन ्          ।
              पयर्ि न              ु
                                  कव              नृपं            ि रदःथं           पुरोिहताः             ॥२०॥
              ःनातकोितनःते                        तु              बाहश ा
                                                                     ु                 िनरायुधाः             ।
              युयु सवः                             र्
                                           ूिविवशुजरासंधेन                         भारत                   ॥२१॥
              भआयमा यापणानां                       च               ददृशुः           िौयमु माम ्              ।
              ःफ तां                    ु
                                   सवर्गणोपेतां                     सवर्कामसमृि नीम ्                     ॥२२॥
              तां     तु        दृं वा       समृि ं         ते       वी यां       तःयां      नरो माः         ।
              राजमागण                    ग छन्तः                    कृ ंणभीमधनंजयाः                       ॥२३॥
              बला ह वा
                  ृ                        मा यािन                         मालाकारान्महाबलाः                 ।
              िवरागवसनाः                   सव              ॐि वणो                  ु
                                                                               मृ क डलाः                  ॥२४॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 50 -                                         Sabha Parva



                            र्
              िनवेशनमथाज मुजरासंधःय                                          धीमतः                    ।
              गोवासिमव              वीक्षन्तः           िसंहा         है मवता        यथा           ॥२५॥
              शैलःतम्भिनभाःतेषां                                चन्दनागुरुभूिषताः                     ।
              अशोभन्त               महाराज               बाहवो            बाहशािलनाम ्
                                                                             ु                     ॥२६॥
              तान्दृं वा                   ि रदू या शालःकन्धािनवो तान ्                               ।
               यूढोरःकान्मागधानां                      िवःमयः                समजायत                ॥२७॥
              ते        वती य              जनाक णार्िःतॐः                कआया         नरषर्भाः        ।
              अहं कारे ण                        राजानमुपतःथुमहाबलाः
                                                             र्                                    ॥२८॥
              तान्पा मधुपकार्हार्न्मानाहार्न्स कृ ितं                           गतान ्                ।
              ू यु थाय               जरासंध               उपतःथे              यथािविध              ॥२९॥
              उवाच          चैताुाजासौ                 ःवागतं          वोऽिः वित            ूभुः      ।
              तःय            ेत ोतं           राजन्बभूव               भुिव       िवौुतम ्          ॥३०॥
              ःनातकान्ॄा णान्ूा ा ौु वा                          स              सिमितंजयः             ।
              अ यधर्राऽे             नृपितः              ू यु       छित           भारत             ॥३१॥
              तांः वपूवण                वेषेण              दृं वा               नृपितस मः             ।
              उपतःथे                 जरासंधो                    िविःमत ाभव दा                      ॥३२॥
              ते      तु           दृं वैव             राजानं         जरासंधं         नरषर्भाः        ।
              इदमूचुरिमऽ नाः                      सव                    भरतस म                     ॥३३॥
              ःवः यःतु               ु
                                    कशलं          राजिन्नित             सव           यविःथताः         ।
              तं      नृपं           नृपशादर् ल
                                              ू            िवूैक्षन्त           परःपरम ्           ॥३४॥
              तानॄवी जरासंधःतदा                                   यादवपा डवान ्                       ।
              आःयतािमित                    राजेन्ि                        ृ
                                                                ॄा ण छ संवतान ्                    ॥३५॥
              अथोपिविवशुः                  सव                  ऽयःते             पुरुषषर्भाः          ।
              संूद ा यो                लआम्या              महा वर               इवा नयः            ॥३६॥
              तानुवाच               जरासंधः                स यसंधो                नरािधपः             ।
              िवगहर् माणः               कौर य                    वेषमहणकारणात ्                    ॥३७॥
              न            ःनातकोता                    िवूा            बिहमार् यानुलेपनाः             ।
              भवन्तीित                  े
                                   नृलोकऽिःमिन्विदतं                   मम         सवर्शः           ॥३८॥
              ते           यूयं            पुंपवन्त                    भुजै यार्घातलक्षणैः            ।
              िबॅतः               क्षाऽमोज                ॄा     यं          ूितजानथ               ॥३९॥
              एवं                 िवरागवसना                       बिहमार् यानुलेपनाः                  ।
              स यं         वदत        के        यूयं       स यं         राजसु        शोभते         ॥४०॥


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 51 -                                             Sabha Parva



              चै यकं       च          िगरे ः     शृ गं         िभ वा           िकिमव          स         नः   ।
              अ ारे ण         ूिव ाः             ःथ           िनभर्या           राजिकि बषात ्             ॥४१॥
              कमर्         चैति िल गःय                     िकं            वा            ूसमीिक्षतम ्         ।
              वद वं          वािच          वीय         च            ॄा णःय              िवशेषतः           ॥४२॥
              एवं        च            मामुपःथाय                  कःमा च                िविधनाहर् णाम ्       ।
              ूणीतां       नो         न         गृ त          काय         िकं        चाःमदागमे            ॥४३॥
              एवमु ःततः                    कृ ंणः                   ू युवाच                महामनाः           ।
              िःन धगम्भीरया                    वाचा           वा यं            वा यिवशारदः                ॥४४॥
              ःनातकोितनो                       राजन्ॄा णाः                  क्षिऽया            िवशः          ।
                         ै
              िवशेषिनयमा षामिवशेषा                                          सन् युत                       ॥४५॥
              िवशेषवां                    सततं                क्षिऽयः                  िौयमछर् ित            ।
              पुंपव सु            ीुवा          ौी            पुंपवन्तःततो                  वयम ्         ॥४६॥
              क्षिऽयो          बाहवीयर्ःतु
                                  ु                      न            तथा              वा यवीयर्वान ्        ।
              अूग भं              वचःतःय                   तःमा ाहर् िथे                ःमृतम ्           ॥४७॥
              ःववीय             क्षिऽयाणां             च             बा ोधार्ता             न्यवेशयत ्       ।
              ति दृक्षिस               चेिाजन्ि ाःय                       न             संशयः             ॥४८॥
              अ ारे ण               रपोगहं                 ारे ण               सु दो           गृहम ्        ।
              ूिवशिन्त          सदा            सन्तो          ारं      नो        विजर्तं      ततः         ॥४९॥
              कायर्वन्तो              गृहाने य             शऽुतो               नाहर् णां          वयम ्      ।
              ूितगृ म              ति ि             एतन्नः    शा तं                         ोतम ्         ॥५०॥
                                                      * * *
                                                  २०. जरासंध उवाच
              न         ःमरे यं           कदा          वैरं           कृ तं          युंमािभ र युत           ।
              िचन्तयं             न        पँयािम             भवतां            ूित         वैकृतम ्       ॥०१॥
              वैकृते         चासित               कथं                मन्य वं            मामनागसम ्            ।
              अ रं       िवॄूत           ति ूाः          सतां          समय             एष         िह      ॥०२॥
              अथ               धम पघाताि                            मनः              समुपत यते               ।
              योऽनागिस              ूसृजित             क्षिऽयोऽिप               न          संशयः          ॥०३॥
              अतोऽन्यथाचरँ लोके                          धमर् ः                     सन्महाोतः                ।
              वृिजनां          गितमा नोित                    ौेयसोऽ युपहिन्त                  च           ॥०४॥
              ऽैलो ये             क्षऽधमार्ि                  ौेयांसं               साधुचा रणाम ्            ।
              अनागसं              ूजानानाः                   ूमादािदव                  ज पथ               ॥०५॥



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 52 -                                               Sabha Parva



                                                        वासुदेव उवाच
               ु
              कलकाय                        महाराज                  कि दे कः                    ु
                                                                                              कलो हः                ।
              वहते                 तिन्नयोगा ै                      वयम युि थता यः                              ॥०६॥
               वया                चोप ता                    राजन्क्षिऽया                लोकवािसनः                   ।
              तदागः            ू
                              बरमु पा                  मन्यसे               िकं         वनागसम ्                ॥०७॥
              राजा            रा ः                   कथं                साधूिन्हं ःयान्नृपितस म                     ।
              तिा ः                संिनगृ                     वं            रुिायोपिजह षर्िस                    ॥०८॥
              अःमांःतदे नो                  ग छे त                 वया            बाहर् िथे           कृ तम ्       ।
              वयं       िह             श ा           धमर्ःय             रक्षणे         धमर्चा रणः               ॥०९॥
              मनुंयाणां                समालम्भो                न          च         दृ ः            कदाचन           ।
              स         कथं                मानुषैदवं               य ु िम छिस                 शंकरम ्           ॥१०॥
              सवण                 िह             सवणार्नां              पशुसं ां               क रंयित              ।
              कोऽन्य         एवं           यथा        िह           वं       जरासंध            वृथामितः           ॥११॥
              ते             वां                   ाितक्षयकरं                     वयमातार्नुसा रणः                  ।
                   ाितवृि िनिम ाथ                              िविनयन्तुिमहागताः                                ॥१२॥
              नािःत          लोके            पुमानन्यः              क्षिऽयेिंवित               चैव        यत ्      ।
              मन्यसे          स              च         ते           राजन्सुमहान्बुि िव लवः                      ॥१३॥
              को        िह                 जानन्निभजनमा मनः                         क्षिऽयो             नृप         ।
              नािवशे ःवगर्मतुलं                                रणानन्तरम ययम ्                                  ॥१४॥
              ःवग                 ेव             समाःथाय                  रणय ेषु               द िक्षताः           ।
              यजन्ते              क्षिऽया              लोकांःति ि                    मगधािधप                    ॥१५॥
              ःवगर्योिनजर्यो                                 राजन्ःवगर्योिनमर्ह शः                                  ।
              ःवगर्योिनःतपो                   यु े            मागर्ः          सोऽ यिभचारवान ्                   ॥१६॥
              एष          ै
                          न्िो              वैजयन्तो               गुणो           िन यं             समािहतः         ।
              येनासुरान्परािज य                        जग पाित                       शतबतुः                     ॥१७॥
              ःवगर्माःथाय                   कःय              ःयाि मिह वं                  यथा           तव          ।
                          ै
              मागधैिवर्पुलः                            सैन्यैबार्हु यबलदिपर्तैः                                 ॥१८॥
              मावमंःथाः                    पराुाजन्नािःत                    वीय           नरे           नरे         ।
              समं         तेजः वया                     चैव               े
                                                                        कवलं            मनुजे र                 ॥१९॥
              यावदे व                  न             संबु ं               तावदे व               भवे व               ।
              िवष मेतदःमाकमतो                                 राजन्ॄवीिम                       ते               ॥२०॥
              जिह            वं            सदृशेंवेव            मानं          दप           च          मागध          ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 53 -                                               Sabha Parva



              मा        गमः             ससुतामा यः                 सबल               यमक्षयम ्             ॥२१॥
              दम्भो वः                   कातर्वीयर्                 उ र                  बृहिथः               ।
              ौेयसो                वमन्येह                   ु
                                                        िवनेशः           सबला            नृपाः             ॥२२॥
                 ु
              मुमक्षमाणाः व                           न              वयं             ॄा णॄुवाः                ।
              शौ ररिःम                     े
                                        षीकशो               नृवीरौ               पा डवािवमौ                ॥२३॥
               वामा यामहे                   राजिन्ःथरो                   यु यःव               मागध            ।
              मु च           वा        नृपतीन्सवार्न्मा             गमः वं           यमक्षयम ्           ॥२४॥
                                                      जरासंध उवाच
              नािजतान्वै                     नरपतीनहमादि                                कां न                 ।
              िजतः          कः     पयर्वःथाता           कोऽऽ        यो       न     मया        िजतः       ॥२५॥
              क्षिऽयःयैतदे वाहधर्म्य
                              ु                                      कृ ंणोपजीवनम ्                           ।
              िवबम्य               वशमानीय                कामतो                  य समाचरे त ्              ॥२६॥
                        ु
              दे वताथर्मपाकृ य               रा ः              कृ ंण              कथं         भयात ्          ।
              अहम                  िवमु चेयं              क्षाऽं             ोतमनुःमरन ्                 ॥२७॥
              सैन्यं         सैन्येन         यूढेन           एक              एकन
                                                                               े         वा         पुनः      ।
               ा यां          िऽिभवार्         यो ःयेऽहं              युगप पृथगेव              वा          ॥२८॥
                                                    वैशंपायन उवाच
              एवमु      वा                  जरासंधः                      सहदे वािभषेचनम ्                     ।
              आ ापय दा                      राजा                   युयु सुभ मकमर्िभः                       ॥२९॥
              स         तु          सेनापती               राजा            सःमार            भरतषर्भ            ।
              कौिशकं              िचऽसेनं           च        तिःमन्यु                उपिःथते               ॥३०॥
              ययोःते              नामनी         लोके               हं सेित             े
                                                                                   िडभकित            च        ।
              पूव            संकिथते                       र्
                                                    पुिम्भनृलोके                 लोकस कृ ते                ॥३१॥
              तं       तु         राजिन्वभुः          शौर           राजानं         बिलनां           वरम ्     ।
              ःमृ वा                 पुरुषशादर् ल
                                                ू                  शादर् लसमिवबमम ्
                                                                         ू                                 ॥३२॥
              स यसंधो                   जरासंधं              भुिव                 भीमपराबमम ्                 ।
              भागमन्यःय                  िनिदर् ं           व यं             भूिमभृद युतः                  ॥३३॥
              ना मना मवतां                     मु य                  इयेष                   ू
                                                                                        मधुसदनः               ।
              ॄ णोऽऽ ां                 पुरःकृ य         हन्तुं   हलधरानुजः                              ॥३४॥
                                                      * * *
                                                २१. वैशंपायन उवाच
              ततःतं                िनि ता मानं                     यु ाय                यदनन्दनः
                                                                                          ु                   ।



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 54 -                                           Sabha Parva



              उवाच            वा मी               राजानं              जरासंधमधोक्षजः                  ॥०१॥
              ऽयाणां           े
                              कन           ते           राजन्यो ं ु            िवतरते           मनः      ।
              अःमदन्यतमेनेह                     स जीभवतु                  को             युिध         ॥०२॥
              एवमु ः           स           कृ ंणेन            यु ं            वोे             ु
                                                                                          महा ितः        ।
              जरासंधःततो                    राजन्भीमसेनेन                       मागधः                 ॥०३॥
                                    र्
              धारयन्नगदान्मु यािन्नवृतीवदनािन                                         च                  ।
              उपतःथे           जरासंधं                युयु सुं           वै         पुरोिहतः          ॥०४॥
              कृ तःवः ययनो                       िव ान्ॄा णेन                       यशिःवना              ।
              समन       जरासंधः                             क्षऽधमर्मनुोतः                            ॥०५॥
              अवमु य            िकर टं                स            े
                                                                  कशान्समनुम ृ य                 च       ।
              उदित     जरासंधो                        वेलाितग                  इवाणर्वः               ॥०६॥
              उवाच             मितमाुाजा                     भीमं               भीमपराबमम ्              ।
              भीम      यो ःये             वया         साध        ौेयसा        िनिजर्तं     वरम ्      ॥०७॥
              एवमु     वा                  जरासंधो                     भीमसेनम रं दमः                    ।
              ू यु यौ              महातेजाः                 शबं               बिल रवासुरः             ॥०८॥
              ततः           संमन् य             कृ ंणेन           कृ तःवः ययनो                  बली      ।
              भीमसेनो                 जरासंधमाससाद                            युयु सया                ॥०९॥
              ततःतौ                नरशादर् लौ
                                           ू                 बाहश ौ
                                                                ु                     समीयतुः            ।
              वीरौ                    परमसं           ावन्योन्यजयकाि क्षणौ                            ॥१०॥
              तयोरथ                             भुजाघातािन्नमहूमहा था                                    ।
              आसी सुभीमसं॑ादो                                वळपवर्तयो रव                             ॥११॥
              उभौ                  परमसं          ौ                   बलेनाितबलावुभौ                     ।
              अन्योन्यःयान्तरं                   ूे सू               परःपरजयैिषणौ                     ॥१२॥
              त ममु सायर्                        जनं                     यु मासीदप रे
                                                                                 ु                       ।
              बिलनोः                 संयुगे                  राजन्वृऽवासवयो रव                        ॥१३॥
                                             ै
              ूकषर्णाकषर्णा याम याकषर्िवकषर्णः                                                           ।
              आकषतां               तथान्योन्यं                   जानुिभ ािभज नतुः                     ॥१४॥
              ततः           श दे न            महता               भ सर्यन्तौ               परःपरम ्       ।
              पाषाणसंघातिनभैः                               ूहारै रिभज नतुः                           ॥१५॥
               यूढोरःकौ                          ु
                                           द घर्भजौ                          ु
                                                                       िनयु कशलावुभौ                     ।
              बाहिभः
                 ु                  समस जेतामायसैः                             प रघै रव               ॥१६॥
                  र्
              काि कःय                तु          मासःय                ूवृ ं           ूथमेऽहिन           ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 55 -                                                 Sabha Parva



              अनारतं                                   िदवाराऽमिवौान्तमवतर्त                                        ॥१७॥
              त ृ ं                तु             ऽयोदँयां              समवेतं                    महा मनोः             ।
              चतुदर्ँयां            िनशायां             तु     िनवृ ो         मागधः                लमात ्           ॥१८॥
              तं      राजानं                  तथा            लान्तं         दृं वा             राज जनादर् नः           ।
              उवाच                  भीमकमार्णं                   भीमं                  संबोधयिन्नव                  ॥१९॥
               लान्तः               शऽुनर्             कौन्तेय          ल यः                 पीडियतुं         रणे      ।
              पी यमानो                   िह         का ःन्यन             ज ा जीिवतमा मनः                            ॥२०॥
              तःमा े                    नैव            कौन्तेय              पीडनीयो                नरािधपः             ।
              सममेतेन                     यु यःव                  बाहु यां                   भरतषर्भ                ॥२१॥
              एवमु ः                    स              कृ ंणेन              पा डवः                 परवीरहा             ।
              जरासंधःय                   तिन्ीं              ा वा           चबे          मितं           वधे         ॥२२॥
              ततःतमिजतं                             जेतुं             जरासंधं                     वृकोदरः              ।
              संर य                बिलनां              मु यो     जमाह     ु
                                                                         करुनन्दनः                                  ॥२३॥
                                                             * * *
                                                       २२. वैशंपायन उवाच
              भीमसेनःततः                                कृ ंणमुवाच                       यदनन्दनम ्
                                                                                           ु                           ।
              बुि माःथाय                          िवपुलां                जरासंधिजघांसया                             ॥०१॥
              नायं         पापो                मया           कृ ंण          यु ः              ःयादनुरोिधतुम ्          ।
              ूाणेन                       यदशादर् ल
                                            ु     ू                     ब व क्षणवाससा                               ॥०२॥
              एवमु ःततः                           कृ ंणः              ू युवाच                     वृकोदरम ्            ।
               वरयन्पुरुष यायो                                   जरासंधवधे सया                                      ॥०३॥
              य े          दै वं            परं         स वं          य च               ते         मात र नः            ।
              बलं          भीम                 जरासंधे           दशर्याशु               तद              नः          ॥०४॥
              एवमु ःतदा                                भीमो                   जरासंधम रं दमः                           ।
              उि क्ष य                        ॅामयिाजन्बलवन्तं                           महाबलः                  ॥०५॥
              ॅामिय वा                         शतगुणं                 भुजा यां                    भरतषर्भ              ।
              बभ ज             पृ े            संिक्ष य          िनिंपंय                िवननाद           च          ॥०६॥
              तःय             िनिंपंयमाणःय                          पा डवःय                   च         गजर्तः         ।
                  ु ु
              अभव मलो                              नादः                 सवर्ूािणभयंकरः                           ॥०७॥
                   ु
              िवऽेसमार्गधाः                       सव             ीणां              गभार्                   ु
                                                                                                        सुॐवुः         ।
              भीमसेनःय                        नादे न          जरासंधःय                   चैव            ह           ॥०८॥
              िकं     नु           िःवि मवािन्भन्नः                   िकं         नु         िःव यर्ते        मह       ।



                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 56 -                                               Sabha Parva



              इित          ःम         मागधा                ु
                                                         ज भ मसेनःय                       िनःवनात ्           ॥०९॥
              ततो                  ु
                               राजकल ा र                   ूसु िमव                   तं           नृपम ्         ।
              राऽौ                परासुमु सृ य                        िन बमुर रं दमाः                         ॥१०॥
              जरासंधरथं                   कृ ंणो               योजिय वा                    पतािकनम ्             ।
              आरो य             ॅातरौ            चैव            मोक्षयामास                बान्धवान ्          ॥११॥
              ते       वै            र भुजं              कृ ंणं           र ाह              पृिथवी राः           ।
                     ु
              राजान बरासा                        मोिक्षता             महतो                  भयात ्            ॥१२॥
              अक्षतः            श संपन्नो                  िजता रः                 सह            राजिभः          ।
              रथमाःथाय               तं          िद यं            िनजर्गाम            िग रोजात ्              ॥१३॥
              यः           स          सोदयर्वान्नाम                  ि योधः               कृ ंणसारिथः            ।
              अ यासघाती                    संदृँयो              दजर्यः
                                                                 ु                  सवर्राजिभः                ॥१४॥
                    र्
              भीमाजुना यां                     योधा यामािःथतः                        कृ ंणसारिथः                 ।
              शुशुभे            रथवय ऽसौ                   दजर्यः
                                                            ु                     सवर्धिन्विभः                ॥१५॥
              शबिवंणू                    िह              संमामे               चेरतुःतारकामये                     ।
              रथेन          तेन          तं        कृ ंण          उपारु             ययौ          तदा          ॥१६॥
              त चामीकराभेण                                     िकि कणीजालमािलना                                  ।
              मेघिनघ षनादे न                               जैऽेणािमऽघाितना                                    ॥१७॥
              येन              शबो              दानवानां               जघान                    नवतीनर्व          ।
              तं       ूा य              सम ंयन्त               रथं          ते           पुरुषषर्भाः         ॥१८॥
              ततः           कृ ंणं            महाबाहंु            ॅातृ यां           सिहतं              तदा      ।
              रथःथं            मागधा            दृं वा            समप न्त                 िविःमताः            ॥१९॥
              हयैिदर् यैः            समायु ो                   रथो           वायुसमो                  जवे        ।
              अिधि तः                स          शुशुभे            कृ ंणेनातीव                  भारत           ॥२०॥
              अस गी                       दे विविहतःतिःमुथवरे                                   वजः              ।
              योजना दृशे                             ौीमािनन्िायुधसमूभः                                       ॥२१॥
              िचन्तयामास                 कृ ंणोऽथ              गरु मन्तं            स           चा ययात ्        ।
              क्षणे         तिःमन्स                तेनासी चै ययूप                    इवोि लतः                 ॥२२॥
                         र्
               यािदताःयैमहानादै ः                          सह                     भूतै वर्जालयैः                 ।
              तःथौ                रथवरे                तिःमन्गरु मान्पन्नगाशनः                                ॥२३॥
              दिनर्र आयो
               ु                     िह            भूतानां            तेजसा यिधकं                     बभौ        ।
              आिद य                  इव             म या े                सहॐिकरणावृतः                        ॥२४॥
              न        स          स जित             वृक्षेषु         श ै ािप               न          रंयते      ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 57 -                                             Sabha Parva



              िद यो              वजवरो                 राजन्दृँयते                     दे वमानुषैः          ॥२५॥
              तमाःथाय                रथं               िद यं                   पजर्न्यसमिनःवनम ्               ।
              िनयर्यौ        पुरुष यायः                   पा डवा यां                    सहा युतः            ॥२६॥
              यं          लेभे               वासवािाजा                          वसुःतःमा हिथः
                                                                                         ृ                     ।
                         ै
              बृहिथा बमेणव                    ूा ो                बाहर् िथं                नृपम ्           ॥२७॥
              स           िनयर्यौ                    महाबाहः
                                                           ु                           े
                                                                                पु डर कक्षणःततः                ।
              िग रोजा िहःतःथौ                         समे              दे शे            महायशाः             ॥२८॥
              तऽैनं          नागराः                    सव                  स कारे णा ययुःतदा                   ।
              ॄा णूमुखा                      राजिन्विधदृ ेन                             कमर्णा              ॥२९॥
              बन्धनाि ूमु ा                             राजानो                             ू
                                                                                       मधुसदनम ्               ।
              पूजयामासु चु                                    र्
                                                     सान् वपूविमदं                        वचः               ॥३०॥
              नैति चऽं               महाबाहो                      विय                   दे विकनन्दन            ।
                    र्
              भीमाजुनबलोपेते                         धमर्ःय                      प रपालनम ्                 ॥३१॥
              जरासंध॑दे               घोरे                    दःखप क
                                                               ु    े                   िनम जताम ्             ।
              रा ां        सम यु रणं                     यिददं                 कृ तम             ते         ॥३२॥
              िवंणो              समवसन्नानां                       िग रदग
                                                                        ु                      सुदारुणे        ।
              िदं या        मोक्षा शो                  द मा ं                  ते        पुरुषो म           ॥३३॥
              िकं          ु
                          कमर्ः              पुरुष याय                    ॄवीिह                पुरुषषर्भ       ।
              कृ तिम येव             त        े यं                ै
                                                               नृपयर् िप                 दंकरम ्
                                                                                          ु                 ॥३४॥
              तानुवाच                   े
                                     षीकशः                     समा ाःय                      महामनाः            ।
              युिधि रो               राजसूयं                              र्
                                                                  बतुमाहतुिम छित                            ॥३५॥
              तःय            धमर्ूवृ ःय                         पािथर्व वं                 िचक षर्तः           ।
              सवभर्वि यर् ाथ                         साहा यं                    द यतािमित                   ॥३६॥
              ततः            ूतीतमनसःते                                नृपा                भरतषर्भ             ।
              तथे येवाॄुवन्सव                 ूितज ु                           तां         िगरम ्           ॥३७॥
              र भाजं             च            दाशाह                  ु
                                                                   चबःते                   पृिथवी राः          ।
              कृ ला जमाह                   गोिवन्दःतेषां                         तदनुकम्पया                 ॥३८॥
                         ै
              जरासंधा मज व                               सहदे वो                         महारथः                ।
              िनयर्यौ        सजनामा यः                         पुरःकृ य                 पुरोिहतम ्          ॥३९॥
              स          नीचैः             ूिौतो                 भू वा                  बहर पुरोगमः
                                                                                          ु                    ।
              सहदे वो            नृणां                दे वं             वासुदेवमुपिःथतः                     ॥४०॥
              भयातार्य           ततःतःमै                      कृ ंणो                 द वाभयं          तदा      ।


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 58 -                                                Sabha Parva



              अ यिष चत                  तऽैव             जरासंधा मजं                     तदा             ॥४१॥
              ग वैक वं            च       कृ ंणेन         पाथार् यां            चैव           स कृ तः       ।
              िववेश          राजा               मितमान्पुनबार्हर्िथं                    पुरम ्         ॥४२॥
              कृ ंणःतु       सह           पाथार् यां         िौया           परमया                वलन ्      ।
              र ान्यादाय               भूर िण            ूययौ               पुंकरे क्षणः               ॥४३॥
              इन्िूःथमुपागम्य                       पा डवा यां                    सहा युतः                  ।
              समे य               धमर्राजानं                 ूीयमाणोऽ यभाषत                            ॥४४॥
              िदं या              भीमेन             बलवा जरासंधो                        िनपािततः            ।
              राजानो               मोिक्षता ेमे                 बन्धनान्नृपस म                         ॥४५॥
              िदं या               ु
                                  कशिलनौ                 चेमौ               भीमसेनधनंजयौ                    ।
              पुनः         ःवनगरं                  ूा ावक्षतािवित                   भारत                ॥४६॥
              ततो         युिधि रः              कृ ंणं              पूजिय वा               यथाहर् तः        ।
                       र्
              भीमसेनाजुनौ                चैव             ू      ः           प रषःवजे                   ॥४७॥
              ततः        क्षीणे         जरासंधे          ॅातृ यां            िविहतं              जयम ्      ।
              अजातशऽुरासा                      ु
                                            मुमदे               ॅातृिभः                  सह            ॥४८॥
              यथावयः               समागम्य                राजिभःतै                        पा डवः            ।
              स कृ य         पूजिय वा               च        िवससजर्             नरािधपान ्             ॥४९॥
              युिधि रा यनु ाताःते                        नृपा                       मानसाः                  ।
              ज मुः           ःवदे शांः व रता                   यानैरु चावचैःततः                       ॥५०॥
              एवं                 पुरुषशादर् लो
                                             ू                       महाबुि जर्नादर् नः                     ।
              पा डवैघार्तयामास                      जरासंधम रं                     तदा                  ॥५१॥
              घातिय वा                    जरासंधं                             र्
                                                                       बुि पूवम रं दमः                      ।
              धमर्राजमनु ा य               पृथां         कृ ंणां            च           भारत           ॥५२॥
              सुभिां       भीमसेनं              च         फ गुनं                यमजौ             तथा        ।
              धौम्यमामन्ऽिय वा              च        ूययौ            ःवां       पुर ं       ूित        ॥५३॥
              तेनैव                   रथमु येन                       तरुणािद यवचर्सा                        ।
              धमर्राजिवसृ ेन                         िद येनानादयिन्दशः                                 ॥५४॥
              ततो            युिधि रमुखाः                    पा डवा                     भरतषर्भ             ।
                       ु
              ूदिक्षणमकवर्न्त                       कृ ंणमि ल का रणम ्                                 ॥५५॥
              ततो          गते            भगवित                 कृ ंणे            दे विकनन्दने              ।
              जयं         ल वा               सुिवपुलं               रा ामभयदाःतदा                      ॥५६॥
              संविधर्तौजसो              भूयः             कमर्णा             तेन               भारत          ।


                                            www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 59 -                                            Sabha Parva



              िौप ाः           पा डवा                राजन्परां               ूीितमवधर्यन ्                ॥५७॥
              तिःमन्काले                  तु             य ु ं                          ं
                                                                            धमर्कामाथर्सिहतम ्               ।
              तिाजा                धमर्त बे               रा यपालनक ितर्मान ्                             ॥५८॥
                                                       * * *
                                                 २३. वैशंपायन उवाच
              पाथर्ः         ूा य               धनुःौे मक्ष यौ                    च         महे षुधी         ।
              रथं            वजं           सभां               चैव           युिधि रमभाषत                  ॥०१॥
              धनुर ं           शरा             वीय            पक्षो          भूिमयर्शो         बलम ्         ।
              ूा मेतन्मया                      राजन्दंूापं
                                                     ु                      यदभीि सतम ्                   ॥०२॥
              तऽ            कृ यमहं              मन्ये            कोशःयाःय                 िववधर्नम ्        ।
              करमाहारियंयािम                         रा ः                   सवार्न्नृपो म                 ॥०३॥
              िवजयाय                ूयाःयािम                      िदशं             धनदरिक्षताम ्             ।
              ितथावथ           मुहू त           च        नक्षऽे         च         तथा       िशवे          ॥०४॥
              धनंजयवचः                    ौु वा                  धमर्राजो                युिधि रः            ।
              िःन धगम्भीरनािदन्या                        तं         िगरा          ू यभाषत                 ॥०५॥
              ःविःत                वा याहर् तो                िवूान्ूयािह                 भरतषर्भ            ।
              द ु र् दामूहषार्य                 सु दां                  नन्दनाय                च             ।
              िवजयःते              ीुवं          पाथर्           िूयं         काममवा नुिह                 ॥०६॥
              इ यु ः           ूययौ              पाथर्ः           सैन्येन          महता            वृतः      ।
              अि नद ेन                     िद येन                     रथेना तकमर्णा
                                                                            ु                             ॥०७॥
              तथैव            भीमसेनोऽिप                      यमौ             च           पुरुषषर्भौ         ।
              ससैन्याः             ूययुः             सव               धमर्राजािभपूिजताः                   ॥०८॥
              िदशं                             धनपते र ामजय पाकशासिनः                                        ।
              भीमसेनःतथा                   ूाचीं              सहदे वःतु               दिक्षणाम ्          ॥०९॥
              ूतीचीं                ु
                                  नकलो                   राजिन्दशं                 यजयद िवत ्                ।
              खा डवूःथम याःते                             धमर्राजो                युिधि रः                ॥१०॥
                                                     जनमेजय उवाच
              िदशामिभजयं                                  ॄ िन्वःतरे णानुक तर्य                              ।
              न        िह      तृ यािम              पूवषां          शृ वान        रतं       महत ्         ॥११॥
                                                     वैशंपायन उवाच
              धनंजयःय                 वआयािम                   िवजयं                 र्
                                                                                  पूवमेव           ते        ।
              यौगप ेन                पाथिहर्                  िविजतेयं                   ं
                                                                                      वसुधरा              ॥१२॥



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 60 -                                                   Sabha Parva



              पूव            ु
                            किणन्दिवषये                       वशे             चबे              मह पतीन ्              ।
              धनंजयो                   महाबाहनार्िततीोेण
                                             ु                                          कमर्णा                     ॥१३॥
                          ू
              आनतार्न्कालकटां                           ु
                                                       किणन्दां                   िविज य                सः            ।
              सुम डलं                  पापिजतं                                  ै
                                                                      कृ तवाननुसिनकम ्                             ॥१४॥
              स            तेन         सिहतो                    राजन्स यसाची                      परं तपः             ।
              िविज ये         सकलं                पं          ूितिवन् यं            च         पािथर्वम ्           ॥१५॥
              सकल पवासां                      स           पे            च               ये          नृपाः             ।
                 र्
              अजुनःय               च          सैन्यानां                         ु
                                                                        िवमहःतुमलोऽभवत ्                           ॥१६॥
              स           तानिप              महे ंवासो                  िविज य                  भरतषर्भ               ।
              तैरेव          सिहतः                सवः                  ूा     योितषमुपािवत ्                       ॥१७॥
              तऽ            राजा             महानासी गद ो                           िवशां               पते           ।
              तेनासी सुमह ु ं                      पा डवःय                          महा मनः                        ॥१८॥
              स           िकरातै             चीनै                    वृतः         ूा         योितषोऽभवत ्             ।
              अन्यै                बहिभय धैः
                                     ु                                 सागरानूपवािसिभः                             ॥१९॥
              ततः           स          िदवसान ौ                       योधिय वा                  धनंजयम ्              ।
              ूहसन्नॄवीिाजा                            संमामे                 िवगत लमः                             ॥२०॥
              उपपन्नं              महाबाहो                           विय                पा डवनन्दन                    ।
              पाकशासनदायादे                                    वीयर्माहवशोिभिन                                     ॥२१॥
              अहं           सखा              सुरेन्िःय                      शबादनवमो                    रणे           ।
              न       च     श नोिम           ते         तात          ःथातुं       ूमुखतो           युिध            ॥२२॥
              िकमीि सतं            पा डवेय                    ॄूिह          िकं         करवािण                ते      ।
              य आयिस               महाबाहो                     त क रंयािम                      पुऽक                ॥२३॥
                                                            र्
                                                         अजुन उवाच
               ु
              क णामृषभो                  राजा                        धमर्पुऽो                 युिधि रः                ।
              तःय            पािथर्वतामी से                    करःतःमै                  ूद यताम ्                  ॥२४॥
              भवािन्पतृसखा               चैव                  ूीयमाणो                  मयािप               च          ।
              ततो          ना ापयािम                    वां          ूीितपूव             ूद यताम ्                 ॥२५॥
                                                        भगद           उवाच
               ु
              कन्तीमातयर्था             मे              वं           तथा          राजा           युिधि रः             ।
              सवर्मेत क रंयािम                    िकं      चान्य करवािण                            ते              ॥२६॥
                                                       * * *
                                                  २४. वैशंपायन उवाच



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 61 -                                           Sabha Parva



              तं         िविज य              महाबाहः
                                                   ु                   ु
                                                                      कन्तीपुऽो            धनंजयः          ।
              ूययावु रां                   तःमाि शं                     धनदपािलताम ्                    ॥०१॥
              अन्तिगर् रं            च           कौन्तेयःतथैव               च            बिहिगर् रम ्      ।
              तथोप रिग रं                 चैव               िविज ये             पुरुषषर्भः              ॥०२॥
              िविज य             पवर्तान्सवार्न्ये              च          तऽ             नरािधपाः         ।
              तान्वशे          ःथापिय वा                स        र ान्यादाय              सवर्शः         ॥०३॥
              तैरेव            सिहतः               सवरनुर य                च             तान्नृपान ्       ।
               ु
              कलूतवािसनं                           राजन्बृहन्तमुपजि मवान ्                              ॥०४॥
              मृद गवरनादे न                         रथनेिमःवनेन                            च               ।
              हिःतनां           च           िननादे न             कम्पयन्वसुधािममाम ्                    ॥०५॥
              ततो              बृहन्तःतरुणो                    बलेन               चतुरि गणा                ।
              िनंबम्य                 नगरा ःमा ोधयामास                           पा डवम ्               ॥०६॥
              सुमहान्संिनपातोऽभू नंजयबृहन्तयोः                                                             ।
              न         शशाक             बृहन्तःतु            सोढंु        पा डविवबमम ्                 ॥०७॥
              सोऽिवष तमं                         ा वा            कौन्तेयं                पवर्ते रः         ।
              उपावतर्त               दमधा
                                      ु                 र ान्यादाय                  सवर्शः              ॥०८॥
              स             तिा यमवःथा य                          ु
                                                                 कलूतसिहतो                     ययौ         ।
              सेनािबन्दमथो
                       ु                    राजुा यादाशु                    समािक्षपत ्                 ॥०९॥
              मोदापुरं               वामदे वं                सुदामानं                  ं ु
                                                                                    सुसकलम ्               ।
               ु          ै
              कलूतानु रां व                  तां               रा ः             समानयत ्                ॥१०॥
              तऽःथः                  पुरुषैरेव               धमर्राजःय                   शासनात ्          ।
               यजय नंजयो                     राजन्दे शान्प च                    ूमाणतः                  ॥११॥
              स          िदवःूःथमासा                        सेनािबन्दोः           पुरं         महत ्       ।
              बलेन                   चतुर गेण                    िनवेशमकरो ूभुः                         ॥१२॥
              स          तैः             प रवृतः             सविवर्ंवग ं                 नरािधपम ्         ।
              अ यग छन्महातेजाः                          पौरवं                  पुरुषषर्भः               ॥१३॥
              िविज य                     चाहवे                 शूरान्पावर्तीयान्महारथान ्                  ।
               विजन्या                    यजयिाजन्पुरं                    पौरवरिक्षतम ्                 ॥१४॥
              पौरवं             तु           िविनिजर् य                   दःयून्पवर्तवािसनः                ।
                         े
              गणानु सवसंकतानजय स                                          पा डवः                        ॥१५॥
              ततः                        काँमीरकान्वीरान्क्षिऽयान्क्षिऽयषर्भः                              ।
               यजय लोिहतं                   चैव              म डलैदर्शिभः                 सह            ॥१६॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 62 -                                          Sabha Parva



              तति गतार्न्कौन्तेयो                         दावार्न्कोकनदा                        ये          ।
              क्षिऽया            बहवो                  राजन्नुपावतर्न्त               सवर्शः           ॥१७॥
              अिभसार ं             ततो             रम्यां            िविज ये            ु
                                                                                       करुनन्दनः            ।
              उरशावािसनं                 चैव                 रोचमानं              रणेऽजयत ्            ॥१८॥
              ततः             िसंहपुरं                  रम्यं               िचऽायुधसुरिक्षतम ्              ।
              ूामथ लमाःथाय                                    पाकशासिनराहवे                              ॥१९॥
              ततः          सु ां               चोलां                 िकर ट             पा डवषर्भः           ।
              सिहतः                     ै
                                   सवर्सन्येन                             ु
                                                                    ूामथ करुनन्दनः                     ॥२०॥
              ततः                परमिवबान्तो                                   ु
                                                                       बा कान्करुनन्दनः                     ।
              महता           प रमदन                     वशे          चबे            दरासदान ्
                                                                                     ु                 ॥२१॥
              गृह वा        तु         बलं         सारं           फ गु        चो सृ य           पा डवः      ।
              दरदान्सह                         काम्बोजैरजय पाकशासिनः                                   ॥२२॥
              ूागु रां       िदशं            ये           च         वसन् यािौ य                दःयवः        ।
              िनवसिन्त             वने            ये          च        तान्सवार्नजय ूभुः               ॥२३॥
              लोहान्परमकाम्बोजानृिषकानु रानिप                                                               ।
              सिहतांःतान्महाराज                               यजय पाकशासिनः                            ॥२४॥
                  े
              ऋिषकषु                तु                  संमामो                बभूवाितभयंकरः                 ।
              तारकामयसंकाशः                                   परमिषर्कपाथर्योः                         ॥२५॥
              स           िविज य                       ततो                            र्
                                                                      राजन्नृिषकाुणमूधिन                    ।
              शुकोदरसमू यान्हयान ौ                                          समानयत ्                        ।
              मयूरसदृशानन्यानुभयानेव                                      चापरान ्                     ॥२६॥
              स          िविनिजर् य               संमामे            िहमवन्तं                ु
                                                                                       सिनंकटम ्            ।
                   ेतपवर्तमासा                         न्यवस पुरुषषर्भः                                ॥२७॥
                                                       * * *
                                                  २५. वैशंपायन उवाच
              स             ेतपवर्तं               वीरः             समितबम्य                 भारत           ।
              दे शं           ं
                            िकपुरुषावासं                      िमपुऽेण
                                                               ु                    रिक्षतम ्            ॥०१॥
              महता               संिनपातेन                        क्षिऽयान्तकरे ण                ह          ।
               यजय पा डवौे ः                       करे              चैव            न्यवेशयत ्          ॥०२॥
              तं        िज वा            हाटकं               नाम          दे शं      गु करिक्षतम ्          ।
              पाकशासिनर यमः                            सहसैन्यः                   समासदत ्             ॥०३॥
              तांःतु       सान् वेन            िनिजर् य              मानसं          सर          उ मम ्      ।



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                           - 63 -                                                   Sabha Parva



                  ु
              ऋिषक या                    ताः                सवार्              ददशर्            ु
                                                                                               करुनन्दनः               ॥०४॥
              सरो               मानसमासा                              हाटकानिभतः                           ूभुः            ।
              गन्धवर्रिक्षतं                  दे शं                       यजय पा डवःततः                                ॥०५॥
              तऽ                        िति रक माषान्म डू काक्षान्हयो मान ्                                                ।
              लेभे             स             करम यन्तं                             गन्धवर्नगरा दा                      ॥०६॥
              उ रं          ह रवष                  तु               समासा                      स          पा डवः           ।
              इयेष             जेतुं          तं              दे शं              पाकशासननन्दनः                         ॥०७॥
              तत            एनं              महाकाया                           महावीयार्                 महाबलाः           ।
               ारपालाः                 समासा                               ा              वचनमॄुवन ्                   ॥०८॥
              पाथर्        नेदं             वया              श यं                पुरं          जेतुं       कथंचन           ।
              उपावतर्ःव                      क याण                             पयार् िमदम युत                          ॥०९॥
              इदं       पुरं           यः          ूिवशे ीुवं                      स           न          भवेन्नरः         ।
              ूीयामहे                  वया              वीर               पयार् ो              िवजयःतव                  ॥१०॥
              न            चािप                   ं          र्
                                                िकिच जेत यमजुनाऽ                                         ूदृँयते           ।
              उ राः             ु
                               करवो                   ेते            नाऽ                यु ं           ूवतर्ते          ॥११॥
              ूिव     ािप               कौन्तेय                     नेह               िआयिस                  ं
                                                                                                           िकचन            ।
              न          िह              मानुषदे हेन                       श यमऽािभवीिक्षतुम ्                          ॥१२॥
              अथेह                     पुरुष याय                                 ं
                                                                               िकिचदन्यि चक षर्िस                          ।
              त ॄवीिह                   क रंयामो                       वचना व                          भारत             ॥१३॥
                               र्
              ततःतानॄवीिाजन्नजुनः                                                  पाकशासिनः                               ।
              पािथर्व वं               िचक षार्िम                    धमर्राजःय                      धीमतः              ॥१४॥
              न       ूवेआयािम               वो             दे शं         बा य वं                  यिद        मानुषैः      ।
              युिधि राय                      ं
                                         यि किच करवन्नः                                    ूद यताम ्                   ॥१५॥
              ततो          िद यािन                 व ािण                       िद यान्याभरणािन                     च       ।
              मोकािजनािन                िद यािन                तःमै              ते        ूददः
                                                                                              ु           करम ्         ॥१६॥
              एवं          स             पुरुष यायो                       िविज ये                   िदशमु राम ्            ।
              संमामान्सुबहन्कृ वा
                          ू                                         क्षिऽयैदर्ःयुिभःतथा                                ॥१७॥
              स       िविनिजर् य                रा ःतान्करे                        च           िविनवेँय            ह       ।
              धनान्यादाय                सव यो                  र ािन                    िविवधािन              च         ॥१८॥
              हयांिःति रक माषा शुकपऽिनभानिप                                                                                ।
              मयूरसदृशां ान्यान्सवार्निनलरं हसः                                                                         ॥१९॥
              वृतः                सुमहता                      राजन्बलेन                         चतुरि गणा                  ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 64 -                                               Sabha Parva



              आजगाम                    पुनव रः         शबूःथं      पुरो मम ्                               ॥२०॥
                                                       * * *
                                                 २६. वैशंपायन उवाच
              एतिःमन्नेव                काले           तु          भीमसेनोऽिप                 वीयर्वान ्       ।
              धमर्राजमनु ा य                   ययौ            ूाचीं            िदशं           ूित           ॥०१॥
              महता                          े
                                        बलचबण                           पररा ावमिदर् ना                        ।
              वृतो                भरतशादर् लो
                                           ू                       ि ष छोकिववधर्नः                         ॥०२॥
              स         ग वा            राजशादर् लः
                                                 ू             पा चालानां              पुरं         महत ्      ।
              पा चालािन्विवधोपायैः                     सान् वयामास                     पा डवः              ॥०३॥
              ततः            स          ग डक ं              शूरो         िवदे हां             नरषर्भः          ।
              िविज या पेन                    कालेन                   दशाणार्नगम ूभुः                       ॥०४॥
              तऽ             दाशाणर्को             राजा              सुधमार्            लोमहषर्णम ्            ।
              कृ तवान्कमर्              भीमेन                मह ु ं              िनरायुधम ्                ॥०५॥
              भीमसेनःतु                 त ं वा
                                          ृ                   तःय              कमर्           परं तपः          ।
              अिधसेनापितं                 चबे               सुधमार्णं             महाबलम ्                  ॥०६॥
              ततः            ूाचीं        िदशं          भीमो            ययौ             भीमपराबमः              ।
              सैन्येन            महता            राजन्कम्पयिन्नव                      मेिदनीम ्            ॥०७॥
              सोऽ मेधे रं                        राजुोचमानं                         सहानुजम ्                  ।
              िजगाय              समरे          वीरो          बलेन         बिलनां              वरः          ॥०८॥
              स         तं        िनिजर् य            कौन्तेयो          नािततीोेण               कमर्णा         ।
                 र्
              पूवदेशं             महावीय                िविज ये                  ु
                                                                                करुनन्दनः                   ॥०९॥
              ततो                दिक्षणमागम्य                   पुिलन्दनगरं                   महत ्            ।
                 ु
              सुकमारं            वशे         चबे            सुिमऽं        च           नरािधपम ्             ॥१०॥
              ततःतु                     धमर्राजःय                       शासना रतषर्भः                          ।
              िशशुपालं                         महावीयर्म यया जनमेजय                                         ॥११॥
              चेिदराजोऽिप                त       वा            पा डवःय                  िचक िषर्तम ्           ।
              उपिनंबम्य                            नगरा ू यगृ ा परं तपः                                     ॥१२॥
              तौ             समे य             महाराज                  ु
                                                                      करुचेिदवृषौ                तदा           ।
                       ु
              उभयोरा मकलयोः                        कौश यं                  पयर्प ृ छताम ्                   ॥१३॥
              ततो            िनवे            तिा ं            चेिदराजो                िवशां         पते        ।
              उवाच               भीमं             ूहसिन्किमदं                     ु
                                                                                 करुषेऽनघ                   ॥१४॥
              तःय                    भीमःतदाच यौ                        धमर्राजिचक िषर्तम ्                    ।



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 65 -                                            Sabha Parva



              स         च              ै
                               त ूितगृ व                  तथा          चबे           नरािधपः           ॥१५॥
              ततो           भीमःतऽ              राजन्नुिष वा               िऽदशाः             क्षपाः      ।
              स कृ तः             िशशुपालेन         ययौ      सबलवाहनः                                  ॥१६॥
                                                 * * *
                                            २७. वैशंपायन उवाच
              ततः                  ु
                                  कमारिवषये                          ौेिणमन्तमथाजयत ्                     ।
              कोसलािधपितं                       चैव                  बृह लम रं दमः                     ॥०१॥
              अयो यायां             तु           धमर् ं              द घर्ू ं          महाबलम ्           ।
              अजय पा डवौे ो                       नािततीोेण                      कमर्णा                ॥०२॥
              ततो           गोपालक छं                 च          सो मानिप                 चो रान ्        ।
              म लानामिधपं                 चैव             पािथर्वं           यजय ूभुः                  ॥०३॥
              ततो           िहमवतः               पा             सम ये य                 जर वम ्           ।
              सवर्म पेन           कालेन           दे शं         चबे          वशे         बली           ॥०४॥
              एवं              बहिवधान्दे शािन्विज य
                                 ु                                               पुरुषषर्भः               ।
              उन्नाटमिभतो                िज ये             ु
                                                          किक्षमन्तं             च         पवर्तम ्       ।
              पा डवः          सुमहावीय                बलेन             बिलनां           वरः            ॥०५॥
              स             कािशराजं               समरे                 सुबन्धुमिनवितर्नम ्               ।
              वशे           चबे            महाबाहभ मो
                                                 ु                         भीमपराबमः                   ॥०६॥
              ततः                 र्
                             सुपा मिभतःतथा                           राजपितं              बथम ्           ।
              यु यमानं            बला सं ये                िविज ये              पा डवषर्भः             ॥०७॥
              ततो            म ःयान्महातेजा                    मलयां                  महाबलान ्           ।
                          ै
              अनव ान्गयां व                         ू
                                                पशुभिमं                च             सवर्शः            ॥०८॥
              िनवृ य               च             महाबाहमर्दव क
                                                       ु      ं                      मह धरम ्             ।
              सोपदे शं                 िविनिजर् य                       ूययावु रामुखः                     ।
              व सभूिमं         च         कौन्तेयो           िविज ये             बलवान्बलात ्           ॥०९॥
              भगार्णामिधपं                चैव               िनषादािधपितं                   तथा            ।
              िविज ये              भूिमपालां                    मिणम ूमुखान्बहन ्
                                                                              ू                        ॥१०॥
              ततो           दिक्षणम लां                   भोगवन्तं              च         पा डवः          ।
              तरसैवाजय मो                        नािततीोेण                       कमर्णा                ॥११॥
                              ै
              शमर्कान्वमर्कां व                             सान् वेनैवाजय ूभुः                            ।
              वैदेहकं         च            राजानं               जनकं                जगतीपितम ्            ।
              िविज ये           पुरुष यायो                 नािततीोेण                 कमर्णा            ॥१२॥



                                            www.swargarohan.org
Mahabharata                                             - 66 -                                             Sabha Parva



              वैदेहःथःतु                कौन्तेय                    इन्िपवर्तमिन्तकात ्                 ।
              िकरातानामिधपतीन् यजय स                                    पा डवः                      ॥१३॥
              ततः                                      ै
                               सु ान्ूा यसु ान्समक्षां व                          वीयर्वान ्           ।
              िविज य           युिध          कौन्तेयो               मागधानुपया ली                   ॥१४॥
              द डं        च        द डधारं        च            िविज य             पृिथवीपतीन ्         ।
              तैरेव             सिहतः                   सविगर् रोजमुपािवत ्                         ॥१५॥
              जारासंिधं        सान् विय वा             करे          च          िविनवेँय         ह      ।
              तैरेव            सिहतो                   राजन्कणर्म यिव ली                            ॥१६॥
              स         कम्पयिन्नव             मह ं            बलेन               चतुरि गणा            ।
              युयुधे              पा डवौे ः                  कणनािमऽघाितना                          ॥१७॥
              स        कण      युिध      िनिजर् य            वशे        कृ वा       च       भारत       ।
              ततो           िविज ये            बलवाुा ः                    पवर्तवािसनः              ॥१८॥
              अथ            मोदािग रं          चैव             राजानं              बलव रम ्            ।
              पा डवो           बाहवीयण
                                  ु                    िनजघान                   महामृधे             ॥१९॥
              ततः           पौ सािधपं           वीरं           वासुदेवं            महाबलम ्            ।
              कौिशक क छिनलयं                  राजानं               च           महौजसम ्             ॥२०॥
              उभौ             बलवृतौ              वीरावुभौ                     तीोपराबमौ               ।
              िनिजर् याजौ               महाराज                 व गराजमुपािवत ्                      ॥२१॥
              समुिसेनं            िनिजर् य         चन्िसेनं                च         पािथर्वम ्        ।
              ताॆिल ं         च       राजानं         काचं           व गािधपं          तथा           ॥२२॥
              सु ानामिधपं             चैव          ये              च           सागरवािसनः              ।
                                ै
              सवार्न्म्ले छगणां व                 िविज ये                   भरतषर्भः                ॥२३॥
              एवं             बहिवधान्दे शािन्विज य
                                ु                                           पवना मजः                   ।
              वसु           ते य          उपादाय               लौिह यमगम ली                       ॥२४॥
              स                    सवार्न्म्ले छनृपतीन्सागर पवािसनः                                    ।
              करमाहारयामास               र ािन                िविवधािन               च            ॥२५॥
              चन्दनागुरुव ािण                            मिणमु मनु मम ्                                ।
              का चनं          रजतं       वळं           िविमं
                                                          ु            च        महाधनम ्            ॥२६॥
              स           कोिटशतसं येन                 धनेन                महता           तदा          ।
              अ यवषर्दमेया मा                  धनवषण                       पा डवम ्               ॥२७॥
              इन्िूःथमथागम्य                      भीमो                     भीमपराबमः                   ।
              िनवेदयामास              तदा              धमर्राजाय                त नम ्              ॥२८॥


                                            www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 67 -                                                Sabha Parva



                                                    * * *
                                              २८. वैशंपायन उवाच
              तथैव              सहदे वोऽिप                      धमर्राजेन                पूिजतः               ।
              मह या        सेनया            साध          ूययौ           दिक्षणां          िदशम ्           ॥०१॥
              स              शूरसेनान्का ःन्यन                             र्
                                                                        पूवमेवाजय ूभुः                        ।
              म ःयराजं          च          कौर यो           वशे           चबे          बला ली              ॥०२॥
              अिधराजािधपं                    चैव                 दन्तवबं                 महाहवे               ।
              िजगाय           करदं           चैव          ःवरा ये               संन्यवेशयत ्               ॥०३॥
                 ु
              सुकमारं         वशे            चबे           सुिमऽं             च          नरािधपम ्            ।
              तथैवापरम ःयां                        यजय स                      पट चरान ्                  ॥०४॥
              िनषादभूिमं                 गोशृ गं                  पवर्तूवरं                 तथा               ।
              तरसा            यजय मा ौेिणमन्तं                          च            पािथर्वम ्          ॥०५॥
              नवरा ं                िविनिजर् य                       ु
                                                                    किन्तभोजमुपािवत ्                         ।
              ूीितपूव         च          तःयासौ                 ूितजमाह               शासनम ्              ॥०६॥
                         ू
              तत मर् वतीकले                        जम्भकःया मजं                           नृपम ्              ।
              ददशर्           वासुदेवेन                 शेिषतं                   र्
                                                                              पूववै रणा                  ॥०७॥
              चबे        तऽ          स         संमामं             सह           भोजेन              भारत        ।
              स        तमाजौ          िविनिजर् य                दिक्षणािभमुखो              ययौ             ॥०८॥
              करांःते य           उपादाय                र ािन                िविवधािन              च          ।
              ततःतैरेव              सिहतो                नमर्दामिभतो                    ययौ                ॥०९॥
              िवन्दानुिवन्दावावन् यौ                 सैन्येन                 महता             वृतौ            ।
              िजगाय             समरे               वीरावाि नेयः                     ूतापवान ्              ॥१०॥
              ततो         र ान्युपादाय                  पुर ं           मािहंमतीं                 ययौ         ।
              तऽ        नीलेन         रा ा          स            चबे         यु ं       नरषर्भः            ॥११॥
              पा डवः              परवीर नः                      सहदे वः               ूतापवान ्               ।
              ततोऽःय                         सुमह ु मासी रुभयंकरम ्                                        ॥१२॥
              सैन्यक्षयकरं             चैव           ूाणानां                 संशयाय                च          ।
              चबे        तःय           िह          साहा यं              भगवान्ह यवाहनः                     ॥१३॥
              ततो       हया          रथा           नागाः           पुरुषाः          कवचािन             च      ।
              ूद ािन                 यदृँयन्त                   सहदे वबले               तदा                ॥१४॥
              ततः                ं
                              सुसॅान्तमना                        बभूव                 ु
                                                                                     करुनन्दनः                ।
              नो रं           ूितव ुं               च              श ोऽभू जनमेजय                           ॥१५॥



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 68 -                                                  Sabha Parva



                                                     जनमेजय उवाच
              िकमथ                   भगवानि नः                                         ु
                                                                            ू यिमऽोऽभव िध                              ।
              सहदे वःय              य ाथ                 घटमानःय                    वै             ि ज              ॥१६॥
                                                      वैशंपायन उवाच
              तऽ                मािहंमतीवासी                                भगवान्ह यवाहनः                             ।
              ौूयते            िनगृह तो                  वै             पुरःता पारदा रकः                            ॥१७॥
              नीलःय                 रा ः                 पूवषामुपनीत                          सोऽभवत ्                 ।
              तदा              ॄा ण पेण                       चरमाणो                    यदृ छया                     ॥१८॥
              तं          तु             राजा                  यथाशा मन्वशा ािमर्कःतदा                                 ।
              ूज वाल                     ततः                   कोपा गवान्ह यवाहनः                                   ॥१९॥
              तं      दृं वा        िविःमतो              राजा          जगाम              िशरसा             किवम ्      ।
              चबे       ूसादं            च         तदा         तःय            रा ो          िवभावसुः                ॥२०॥
              वरे ण            छन्दयामास                      तं            नृपं           िःव कृ मः                   ।
              अभयं        च         स          जमाह                ःवसैन्ये        वै       मह पितः                 ॥२१॥
              ततः         ूभृित               ये          े
                                                         किचद ाना ां                      पुर ं            नृपाः       ।
              िजगीषिन्त              बलािाजंःते                      द न्तीह                वि ना                   ॥२२॥
              तःयां          पुया            तदा          चैव               मािहंम यां                कु        ह      ।
              बभूवुरनिभमा ा                         योिषतँछन्दतः                           िकल                      ॥२३॥
              एवमि नवर्रं                                ूादा          ीणामूितवारणे                                    ।
              ःवै र यःतऽ                 नाय             िह           यथे ं              ूचरन् युत                  ॥२४॥
              वजर्यिन्त                  च               राजानःतिा ं                         पुरुषो म                  ।
                      र्
              भयाद नेमहाराज                        तदा                ूभृित                सवर्दा                   ॥२५॥
              सहदे वःतु             धमार् मा             सैन्यं              दृं वा               भयािदर् तम ्         ।
              पर तमि नना                     राजन्नाकम्पत                     यथा             िग रः                 ॥२६॥
              उपःपृँय                शुिचभूर् वा                    सोऽॄवी पावकं                      ततः              ।
               वदथ ऽयं              समारम्भः                  कृ ंणव मर्न्नमोऽःतु                     ते            ॥२७॥
              मुखं             वमिस                दे वानां            य ः वमिस                       पावक             ।
              पावना पावक ािस                                       वहना       यवाहनः                                ॥२८॥
              वेदाः वदथ                  जाता                       जातवेदाःततो                            िस          ।
              य िव निममं                     कतु               नाहर् ः वं               ह यवाहन                     ॥२९॥
              एवमु      वा          तु             मािे यः              ु
                                                                       कशैराःतीयर्                 मेिदनीम ्           ।
              िविधव पुरुष यायः                        पावकं                    ू युपािवशत ्                         ॥३०॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                           - 69 -                                               Sabha Parva



              ूमुखे                         ै
                                       सवर्सन्यःय                     भीतोि        नःय                भारत             ।
              न                   चैनम यगा ि वलािमव                                     महोदिधः                     ॥३१॥
              तम ये य                                  र्
                                                   शनैवि रुवाच                           ु
                                                                                        करुनन्दनम ्                    ।
              सहदे वं              नृणां             दे वं                    र्
                                                                     सान् वपूविमदं                  वचः             ॥३२॥
              उि        ोि               कौर य                     िज ासेयं                कृ ता            मया        ।
              वेि                सवर्मिभूायं                  तव                   ु
                                                                              धमर्सतःय                  च           ॥३३॥
              मया                 तु               रिक्षत येयं                  पुर            भरतस म                  ।
              याविा ोऽःय                           नीलःय                     ु
                                                                            कलवंशधरा                     इित           ।
              ईि सतं               तु         क रंयािम                   मनसःतव                    पा डव            ॥३४॥
              तत                 उ थाय                  ा मा                ूा जिलः                िशरसानतः            ।
              पूजयामास                       मािे यः                 पावकं                 पुरुषषर्भः               ॥३५॥
              पावके                िविनवृ े                  तु             नीलो            राजा यया दा                ।
              स कारे ण                  नर यायं                   सहदे वं          युधां           पितम ्           ॥३६॥
              ूितगृ               च          तां       पूजां          करे         च        िविनवेँय            तम ्    ।
              माि सुतःततः                      ूायाि जयी                     दिक्षणां              िदशम ्           ॥३७॥
              ऽैपुरं              स            वशे                कृ वा               राजानमिमतौजसम ्                  ।
              िनजमाह                         महाबाहःतरसा
                                                   ु                                  पोतने रम ्                    ॥३८॥
              आ ितं                    कौिशकाचाय                     य ेन               महता                ततः        ।
              वशे                चबे          महाबाहः
                                                    ु                  सुरा ािधपितं                  तथा            ॥३९॥
              सुरा िवषयःथ                                    ूेषयामास                         रुि मणे                  ।
              रा े                भोजकटःथाय                          महामाऽाय                  धीमते                ॥४०॥
              भींमकाय                    स           धमार् मा                साक्षािदन्िसखाय                   वै      ।
              स              चाःय            ससुतो                राजन्ूितजमाह                 शासनम ्              ॥४१॥
              ूीितपूव                                     ु
                                               महाबाहवार्सदेवमवेआय
                                                     ु                                               च                 ।
              ततः             स         र ान्यादाय                  पुनः             ु
                                                                                ूाया धां             पितः           ॥४२॥
              ततः                 शूपार्रकं              चैव                गणं             चोपकृ ता यम ्              ।
              वशे                चबे          महातेजा                  द डकां                 महाबलः                ॥४३॥
              सागर पवासां                                          नृपतीन्म्ले छयोिनजान ्                              ।
              िनषादान्पुरुषादां                                      कणर्ूावरणानिप                                  ॥४४॥
              ये             च          कालमुखा                    नाम            नरा          राक्षसयोनयः             ।
              कृ ःनं               को लिग रं                  चैव            मुरचीप नं               तथा            ॥४५॥
                   पं            ताॆा यं               चैव             पवर्तं           रामकं               तथा        ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 70 -                                        Sabha Parva



              ितिमंिगलं          च        नृपितं         वशे         चबे        महामितः           ॥४६॥
              एकपादां                                      े
                                                  पुरुषान्कवलान्वनवािसनः                             ।
              नगर ं          संजयन्तीं             च           िप छ डं           करहाटकम ्           ।
              दतैरेव
               ू             वशे            चबे             करं        चैनानदापयत ्               ॥४७॥
              पा    यां                         ै
                                         ििवडां व                              े
                                                                     सिहतां ोसकरलैः                  ।
                            ै
              अन्ीांःतलवनां व                          किल गानो किणर्कान ्                        ॥४८॥
              अन्ताखीं        चैव         रोमां         च         यवनानां        पुरं       तथा      ।
              दतैरेव
               ू             वशे            चबे             करं        चैनानदापयत ्               ॥४९॥
              भरुक छं                  गतो                  धीमान्दतान्मािवतीसुतः
                                                                   ू                                 ।
              ूेषयामास               राजेन्ि               पौलः याय              महा मने             ।
              िवभीषणाय                   धमार् मा                        र्
                                                                  ूीितपूवम रं दमः                 ॥५०॥
              स           चाःय           ूितजमाह                  शासनं         ूीितपूवकम ्
                                                                                       र्            ।
              त च          कालकृ तं          धीमानन्वमन्यत                  स        ूभुः         ॥५१॥
              ततः           संूेषयामास                 र ािन           िविवधािन               च      ।
              चन्दनागुरुमु यािन                   िद यान्याभरणािन                    च            ॥५२॥
              वासांिस         च           महाहार्िण                    ै
                                                                  मणीं व          महाधनान ्          ।
              न्यवतर्त           ततो           धीमान्सहदे वः                ूतापवान ्             ॥५३॥
              एवं         िनिजर् य          तरसा            सान् वेन         िवजयेन           च      ।
              करदान्पािथर्वान्कृ वा                        ू याग छद रं दमः                        ॥५४॥
              धमर्राजाय                त सव                   िनवे               भरतषर्भ             ।
              कृ तकमार्           सुखं         राजन्नुवास      जनमेजय                             ॥५५॥
                                                   * * *
                                             २९. वैशंपायन उवाच
                ु
              नकलःय            तु        वआयािम              कमार्िण         िवजयं          तथा      ।
              वासुदेविजतामाशां                    यथासौ                   यजय ूभुः                ॥०१॥
              िनयार्य               खा डवूःथा ूतीचीमिभतो                             िदशम ्          ।
              उि ँय           मितमान्ूायान्मह या                     सेनया           सह           ॥०२॥
              िसंहनादे न             महता              योधानां            गिजर्तेन            च      ।
              रथनेिमिननादै                          कम्पयन्वसुधािममाम ्                           ॥०३॥
              ततो            बहधनं
                               ु                   रम्यं             गवा धनधान्यवत ्                 ।
                  र् े
              काि कयःय                    दियतं                   रोह तकमुपािवत ्                 ॥०४॥
              तऽ              यु ं                 मह ृ ं                              ै
                                                                          शूरैमर् मयूरकः             ।



                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 71 -                                             Sabha Parva



              मरुभूिमं        च         का ःन्यन                 तथैव        बहधान्यकम ्
                                                                               ु                       ॥०५॥
              शैर षकं          महे छं               च        वशे          चबे                ु
                                                                                         महा ितः            ।
              िशबींि गतार्नम्ब ान्मालवान्प चकपर्टान ्                                                    ॥०६॥
              तथा               म यिमकायां                            वाटधानािन् जानथ                       ।
              पुन                 प रवृ याथ                      पुंकरार यवािसनः                       ॥०७॥
                         े
              गणानु सवसंकतान् यजय पुरुषषर्भः                                                                ।
                     ू
              िसन्धुकलािौता               ये         च           मामणेया             महाबलाः            ॥०८॥
                         ै
              शूिाभीरगणा व                     ये            चािौ य                  सरःवतीम ्              ।
              वतर्यिन्त        च          ये        म ःयैय            च          पवर्तवािसनः             ॥०९॥
              कृ ःनं              प चनदं                   चैव              तथैवापरपयर्टम ्                 ।
              उ र योितकं                चैव               तथा           वृन्दाटकं             पुरम ्        ।
               ारपालं         च           तरसा             वशे        चबे                ु
                                                                                     महा ितः             ॥१०॥
              रमठान्हारहणां
                        ू                              ै
                                                ूती या व                    ये             नृपाः            ।
              तान्सवार्न्स          वशे             चबे          शासनादे व             पा डवः            ॥११॥
              तऽःथः                ूेषयामास                  वासुदेवाय                  चािभभुः             ।
              स        चाःय        दशभी             रा यैः        ूितजमाह              शासनम ्           ॥१२॥
              ततः             शाकलम ये य                         मिाणां               पुटभेदनम ्            ।
              मातुलं         ूीितपूवण               श यं          चबे        वशे          बली            ॥१३॥
              स         तिःमन्स कृ तो               रा ा         स काराह              िवशां        पते      ।
              र ािन           भूर यादाय                 संूतःथे           युधां          पितः            ॥१४॥
              ततः                         ु
                                     सागरकिक्षःथान्म्ले छान्परमदारुणान ्                                    ।
                            ै
              प वान्बबर्रां व                             तान्सवार्ननय शम ्                             ॥१५॥
              ततो         र ान्युपादाय               वशे          कृ वा          च        पािथर्वान ्       ।
              न्यवतर्त               नरौे ो                        ु
                                                                 नकलि ऽमागर्िवत ्                        ॥१६॥
              करभाणां             सहॐािण                  कोशं          तःय             महा मनः             ।
              ऊहदर् श
                ु              महाराज                   कृ लािदव                 महाधनम ्               ॥१७॥
              इन्िूःथगतं                  वीरम ये य                   स               युिधि रम ्            ।
              ततो         माि सुतः             ौीमान्धनं            तःमै             न्यवेदयत ्          ॥१८॥
              एवं         ूतीचीं                 ु
                                               नकलो              िदशं            वरुणपािलताम ्              ।
              िविज ये              वासुदेवेन          िनिजर्तां  भरतषर्भः                                ॥१९॥
                                                     * * *
                                               ३०. वैशंपायन उवाच



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 72 -                                         Sabha Parva



              रक्षणा मर्राजःय                      स यःय                     प रपालनात ्               ।
              शऽूणां          क्षपणा चैव               ःवकमर्िनरताः                  ूजाः           ॥०१॥
              बलीनां                        सम्यगादाना मर्त ानुशासनात ्                                ।
              िनकामवष                पजर्न्यः          ःफ तो             जनपदोऽभवत ्                ॥०२॥
              सवार्रम्भाः            सुूवृ ा          गोरक्षं            कषर्णं           विणक्        ।
              िवशेषा सवर्मेवैत संज े                             राजकमर्णः                          ॥०३॥
              दःयु यो              े
                               व चक यो                 वा        राजन्ूित               परःपरम ्       ।
                       ै
              राजव लभत व                     नाौूयन्त                मृषा           िगरः            ॥०४॥
              अवष              चाितवष                 च               यािधपावकमूछर्नम ्                ।
              सवर्मेत दा                   नासी मर्िन ये                     युिधि रे               ॥०५॥
              िूयं              र् ु
                             कतुमपःथातुं                    बिलकमर्               ःवभावजम ्            ।
              अिभहतु          नृपा         ज मुनार्न्यैः         कायः            पृथ पृथक्          ॥०६॥
              धम्यधर्नागमैःतःय                     ववृधे             िनचयो               महान ्        ।
              कतु       यःय            न        श येत            क्षयो           वषर्शतैरिप         ॥०७॥
              ःवकोशःय                पर माणं           को ःय                 च          मह पितः        ।
              िव ाय          राजा          कौन्तेयो         य ायैव            मनो         दधे       ॥०८॥
                   ै
              सु द व            तं          सव             पृथ च             सह          चाॄुवन ्      ।
              य कालःतव                  िवभो           िबयतामऽ                    सांूतम ्          ॥०९॥
              अथैवं             ॄुवतामेव                   तेषाम याययौ                   ह रः          ।
              ऋिषः          पुराणो         वेदा मा          दृँय ािप             िवजानताम ्         ॥१०॥
              जगतःतःथुषां                   ौे ः              ूभव ा यय                         ह       ।
              भूतभ यभवन्नाथः                        े
                                                   कशवः                   े
                                                                         किशसूदनः                   ॥११॥
              ूाकारः                             ृ
                                            सवर्वंणीनामाप ःवभयदोऽ रहा                                  ।
              बलािधकारे                िनिक्ष य               संह यानकदन्दिभम ्
                                                                       ु ु                          ॥१२॥
              उ चावचमुपादाय                         धमर्राजाय                      माधवः               ।
              धनौघं           पुरुष यायो              बलेन            महता              वृतः        ॥१३॥
              तं               धनौघमपयर्न्तं                         र सागरमक्षयम ्                    ।
              नादयुथघोषेण                       ूिववेश                      पुरो मम ्               ॥१४॥
                  र्
              असूयिमव                 सूयण                  िनवातिमव                    वायुना         ।
              कृ ंणेन          समुपेतेन             ज षे             भारतं           पुरम ्         ॥१५॥
              तं        मुदािभसमागम्य                 स कृ य                च         यथािविध          ।
                 ृ
              संपं वा           ु
                               कशलं             चैव          सुखासीनं             युिधि रः          ॥१६॥


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 73 -                                           Sabha Parva



              धौम्य ै पायनमुखैरृ ि वि भः                                     पुरुषषर्भः                    ।
                    र्
              भीमाजुनयमै ािप                          सिहतः                 कृ ंणमॄवीत ्                ॥१७॥
               व कृ ते           पृिथवी            सवार्           म शे          कृ ंण         वतर्ते      ।
              धनं        च          बहु           वांणय                  व ूसादादपािजर्तम ्
                                                                                 ु                      ॥१८॥
              सोऽहिम छािम                          त सव                     िविधव े वक सुत                 ।
              उपयो ुं            ि जा येषु                 ह यवाहे           च        माधव              ॥१९॥
              तदहं              य ु िम छािम                   दाशाहर्             सिहतः वया                ।
              अनुजै                     महाबाहो                    तन्मानु ातुमहर् िस                   ॥२०॥
              स          द क्षापय               गोिवन्द              वमा मानं              महाभुज          ।
               वयी वित              दाशाहर्            िवपा मा             भिवता            हम ्        ॥२१॥
              मां               वा य यनुजानीिह                                       ै
                                                                           सहै िभरनुजिवर्भो                ।
              अनु ातः वया                     कृ ंण          ूा नुयां            बतुमु मम ्             ॥२२॥
              तं        कृ ंणः            ू युवाचेदं               बहू     वा       गुणिवःतरम ्            ।
               वमेव               राजशादर् ल
                                           ू                  सॆाडह                  महाबतुम ्             ।
              संूा नुिह            वया            ूा े        कृ तकृ याःततो                वयम ्        ॥२३॥
              यजःवाभीि सतं                      य ं            मिय               ौेयःयविःथते               ।
              िनयु आव        चािप         मां      कृ ये      सव         कतार्िःम     ते     वचः        ॥२४॥
                                                       युिधि र उवाच
              सफलः           कृ ंण             संक पः           िसि               िनयता            मम      ।
              यःय          मे            वं               े
                                                       षीकश           यथेि सतमुपिःथतः                   ॥२५॥
                                                       वैशंपायन उवाच
              अनु ातःतु                 कृ ंणेन             पा डवो              ॅातृिभः           सह       ।
              ईिहतुं               राजसूयाय                        साधनान्युपचबमे                       ॥२६॥
              तत                 आ ापयामास                               पा डवोऽ रिनबहर् णः                ।
              सहदे वं           युधां           ौे ं          मिन्ऽण व
                                                                     ै               सवर्शः             ॥२७॥
              अिःमन्बतौ                 यथो ािन                य ा गािन               ि जाितिभः            ।
              तथोपकरणं                  सव             म गलािन               च        सवर्शः            ॥२८॥
              अिधय ां                         संभारान्धौम्यो ािन्क्षूमेव                     िह            ।
              समानयन्तु                 पुरुषा              यथायोगं              यथाबमम ्               ॥२९॥
              इन्िसेनो                    िवशोक                                   र्
                                                                          पूरु ाजुनसारिथः                  ।
              अन्ना ाहरणे                यु ाः             सन्तु           मि ूयकाम्यया                 ॥३०॥
              सवर्कामा                        कायर्न्तां                 रसगन्धसमिन्वताः                   ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 74 -                                        Sabha Parva



              मनोहराः                 ूीितकरा                   ि जानां               ु
                                                                                     करुस म              ॥३१॥
              त ा यसमकालं                         तु               कृ तं             सवर्मवेदयत ्           ।
              सहदे वो            युधां           ौे ो             धमर्राजे           महा मिन             ॥३२॥
              ततो                ै पायनो                 राजन्नृि वजः                  समुपानयत ्           ।
              वेदािनव                 महाभागान्साक्षान्मूितर्मतो                      ि जान ्            ॥३३॥
              ःवयं                    ॄ    वमकरो ःय                             स यवतीसुतः                  ।
              धनंजयानामृषभः                        सुसामा                   सामगोऽभवत ्                  ॥३४॥
              या व        यो                    बभूवाथ                     ॄि             र्
                                                                                    ोऽ वयुस मः              ।
              पैलो        होता         वसोः            पुऽो        धौम्येन          सिहतोऽभवत ्          ॥३५॥
              एतेषां                 िशंयवगार्                      पुऽा                भरतषर्भ             ।
              बभूवुह ऽगाः                       सव                    वेदवेदा गपारगाः                    ॥३६॥
              ते         वाचिय वा           पु याहमीहिय वा                      च      तं        िविधम ्    ।
              शा ो ं                   योजयामासुःत े वयजनं                            महत ्              ॥३७॥
              तऽ              ु
                            चबरनु ाताः                          शरणान्युत               िशि पनः             ।
              र विन्त             िवशालािन                    वेँमानीव              िदवौकसाम ्           ॥३८॥
              तत           आ ापयामास                          स            राजा         राजस मः             ।
              सहदे वं          तदा              स ो               मिन्ऽणं             ु
                                                                                     करुस मः             ॥३९॥
              आमन्ऽणाथ                      दतांः वं
                                             ू                             ूेषयःवाशुगान्ितम ्
                                                                                         ु                  ।
              उपौु य             वचो             रा ः             स          दतान्ूािहणो दा
                                                                              ू                          ॥४०॥
              आमन्ऽय वं                         रा ेषु                  ॄा णान्भूिमपानिप                    ।
              िवश                मान्या शूिां                     सवार्नानयतेित               च          ॥४१॥
              ते            सवार्न्पृिथवीपालान्पा डवेयःय                               शासनात ्             ।
              आमन्ऽयां                 बभूवु                  ूेषयामास                चापरान ्           ॥४२॥
              ततःते              तु         यथाकालं                    ु
                                                                      कन्तीपुऽं             युिधि रम ्      ।
              द क्षयां         चिबरे              िवूा              राजसूयाय             भारत            ॥४३॥
              द िक्षतः           स         तु          धमार् मा             धमर्राजो          युिधि रः      ।
              जगाम             य ायतनं                   वृतो          िवूैः           सहॐशः             ॥४४॥
                             ै
              ॅातृिभ ार्ितिभ व                           सु ि ः                     सिचवैःतथा               ।
              क्षिऽयै                     मनुंयेन्ि                        नानादे शसमागतैः                  ।
              अमा यै                   नृपौे ो                धम                िवमहवािनव                ॥४५॥
              आज मुॄार् णाःतऽ                                     िवषये यःततःततः                            ।
              सवर्िव ासु                  िनंणाता                      वेदवेदा गपारगाः                   ॥४६॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 75 -                                             Sabha Parva



                           ु   र्
              तेषामावसथां बधर्मराजःय                                          शासनात ्                      ।
              ब न्ना शयनैयुर् ान्सगणानां                                      पृथ पृथक्                     ।
                    र् ु
              सवर्तुगणसंपन्नाि शि पनोऽथ                                    सहॐशः                         ॥४७॥
              तेषु          ते              न्यवसुाजन्ॄा णा                           भृशस कृ ताः           ।
              कथयन्तः             कथा         ब ः             पँयन्तो              नटनतर्कान ्           ॥४८॥
              भु जतां            चैव         िवूाणां             वदतां            च        महाःवनः          ।
              अिनशं         ौूयते            ःमाऽ           मुिदतानां              महा मनाम ्            ॥४९॥
              द यतां             द यतामेषां                 भु यतां                   भु यतािमित            ।
              एवंूकाराः           संज पाः            ौूयन्ते             ःमाऽ          िन यशः            ॥५०॥
              गवां          शतसहॐािण                      शयनानां                 च           भारत          ।
              रु मःय             योिषतां            चैव          धमर्राजः              पृथ ददौ           ॥५१॥
              ूावतर्तैवं           य ः              स            पा डवःय                   महा मनः          ।
              पृिथ यामेकवीरःय                        शबःयेव                       िऽिव पे                ॥५२॥
              ततो          युिधि रो                राजा            ूेषयामास                 पा डवम ्        ।
                ु
              नकलं               हािःतनपुरं                भींमाय                  भरतषर्भ               ॥५३॥
              िोणाय              धृतरा ाय                 िवदराय
                                                             ु                    कृ पाय           च        ।
              ॅातॄणां            चैव         सवषां      येऽनुर ा                      युिधि रे           ॥५४॥
                                                     * * *
                                               ३१. वैशंपायन उवाच
              स           ग वा             हािःतनपुरं                ु
                                                                   नकलः                सिमितंजयः            ।
              भींममामन्ऽयामास                       धृतरा ं               च            पा डवः            ॥०१॥
              ूययुः               ूीतमनसो                        य ं               ॄ पुरःसराः               ।
              संौु य             धमर्राजःय                  य ं               य िवदःतदा                  ॥०२॥
              अन्ये                    च                         ै र्
                                                          शतशःतु मनोिभमर्नुजषर्भ                            ।
              ि ु कामाः          सभां         चैव          धमर्राजं           च        पा डवम ्          ॥०३॥
              िद     यः          सव           समापेतुः                  पािथर्वाःतऽ               भारत      ।
              समुपादाय             र ािन            िविवधािन                  महािन्त         च          ॥०४॥
              धृतरा                    भींम                      िवदर
                                                                    ु                   महामितः             ।
              दय धनपुरोगा
               ु                             ॅातरः               सवर्           एव           ते          ॥०५॥
              स कृ यामिन्ऽताः                  सव                 आचायर्ूमुखा                 नृपाः         ।
              गान्धारराजः                  सुबलः              ु
                                                            शकिन                      महाबलः             ॥०६॥
              अचलो                    ै
                                 वृषक व                   कणर्                रिथनां              वरः       ।



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 76 -                                           Sabha Parva



              ऋतः          श यो             मिराजो                बाि क             महारथः             ॥०७॥
              सोमद ोऽथ                  कौर यो                 भू रभूर् रौवाः               शलः           ।
              अ     थामा            कृ पो       िोणः               सैन्धव            जयिथः             ॥०८॥
              य सेनः                 सपुऽ                   शा व                    वसुधािधपः             ।
              ूा    योितष                     नृपितभर्गद ो                    महायशाः                  ॥०९॥
              सह            सवःतथा                    म्ले छै ः             सागरानूपवािसिभः               ।
              पावर्तीया              राजानो             राजा           चैव           बृह लः            ॥१०॥
              पौ सको               वासुदेव                व गः               कािल गकःतथा                  ।
              आकषर्ः                ु    ै
                                   कन्तल व                    वानवाःयान्ीकाःतथा                        ॥११॥
              ििवडाः                      ै
                                   िसंहला व                  राजा             काँमीरकःतथा                 ।
               ु
              किन्तभोजो               महातेजाः                सु               सुमहाबलः                ॥१२॥
              बाि का ापरे              शूरा            राजानः           सवर्          एव          ते      ।
              िवराटः           सह              पुऽै                माचे ल               महारथः            ।
              राजानो                 राजपुऽा                        नानाजनपदे राः                      ॥१३॥
              िशशुपालो              महावीयर्ः               सह              पुऽेण           भारत          ।
              आग छ पा डवेयःय                            य ं                 संमामदमर्दः
                                                                                  ु                    ॥१४॥
                  ै
              राम वािनरु                              बॅु                      सहसारणः                    ।
                  ु
              गदू म्नसाम्बा                       चारुदे ंण                    वीयर्वान ्              ॥१५॥
              उ मुको                ै
                               िनशठ व                    वीरः                ु
                                                                          ूा िम्नरे व           च         ।
              वृंणयो               िनिखलेनान्ये                             र्
                                                                    समाज मुमहारथाः                     ॥१६॥
              एते         चान्ये        च             बहवो           राजानो          म यदे शजाः           ।
              आज मुः               पा डु पुऽःय               राजसूयं            महाबतुम ्              ॥१७॥
              ददःतेषामावसथान्धमर्राजःय
                ु                                                            शासनात ्                     ।
              बहकआयािन्वताुाजन्द िघर्कावृक्षशोिभतान ्
                ु                                                                                      ॥१८॥
              तथा            धमार् मजःतेषां                    चबे             पूजामनु माम ्              ।
              स कृ ता                        यथोि        ा ज मुरावसथान्नृपाः                           ॥१९॥
               ै
              कलासिशखरू यान्मनो ान्ि यभूिषतान ्                                                           ।
              सवर्तः           ृ
                            संवतानु चैः                ूाकारै ः        सुकृतैः          िसतैः          ॥२०॥
                                   ु
              सुवणर्जालसंवीतान्मिणकि टमशोिभतान ्                                                          ।
              सुखारोहणसोपानान्महासनप र छदान ्                                                          ॥२१॥
              ॐ दामसमव छन्नानु मागुरुगिन्धनः                                                              ।
              हं सांशुवणर्सदृशानायोजनसुदशर्नान ्                                                       ॥२२॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 77 -                                        Sabha Parva



                                            ुर् ै
              असंबाधान्सम ारान्युतानु चावचैगणः                                                                ।
              बहधातुिपन ा गािन्हमवि छखरािनव
                ु                                                                                          ॥२३॥
              िवौान्ताःते                      ततोऽपँयन्भूिमपा                         भू रदिक्षणम ्          ।
              वृतं                       र्       र्
                                   सदःयैबहु िभधर्मराजं                           युिधि रम ्              ॥२४॥
              त सदः                पािथर्वैः              कण              ॄा णै            महा मिभः           ।
              ॅाजते                ःम               तदा       राजन्नाकपृ िमवामरै ः                       ॥२५॥
                                                           * * *
                                                     ३२. वैशंपायन उवाच
              िपतामहं                गुरुं              चैव              ू यु म्य           युिधि रः          ।
              अिभवा                       ततो                 राजिन्नदं                वचनमॄवीत ्             ।
              भींमं           िोणं              कृ पं            िौिणं         दय धनिविवंशती
                                                                                ु                          ॥०१॥
              अिःमन्य े                       भवन्तो                 मामनुग ृ न्तु              सवर्शः        ।
              इदं       वः           ःवमहं                चैव         यिदहािःत            धनं         मम      ।
              ूीणयन्तु                भवन्तो                  मां           यथे मिनयिन्ऽताः                ॥०२॥
              एवमु     वा                 स             तान्सवार्न्द िक्षतः              पा डवामजः            ।
              युयोज                   ह                   यथायोगमिधकारे ंवनन्तरम ्                         ॥०३॥
              भआयभो यािधकारे षु                                       दःशासनमयोजयत ्
                                                                       ु                                      ।
              प रमहे                           ॄा णानाम               थामानमु वान ्                        ॥०४॥
              रा ां           तु              ूितपूजाथ                   संजयं           संन्ययोजयत ्         ।
              कृ ताकृ तप र ाने                          भींमिोणौ                      महामती             ॥०५॥
              िहर यःय                     सुवणर्ःय                    र ानां             चान्ववेक्षणे         ।
              दिक्षणानां            च          वै         दाने        कृ पं       राजा      न्ययोजयत ्        ।
              तथान्यान्पुरुष यायांःतिःमंःतिःमन्न्ययोजयत ्                                                  ॥०६॥
              बाि को                    धृतरा                        सोमद ो                जयिथः              ।
                ु
              नकलेन                 समानीताः                        ःवािमव ऽ              रे िमरे          ॥०७॥
              क्ष ा                     ययकरः वासीि दरः
                                                     ु                                सवर्धमर्िवत ्           ।
              दय धनः वहर् णािन
               ु                                           ूितजमाह                     सवर्शः              ॥०८॥
              सवर्लोकः                  समावृ ः                      िपूीषुः             फलमु मम ्            ।
              ि ु कामः             सभां             चैव          धमर्राजं         च       पा डवम ्         ॥०९॥
              न                     कि दाहर ऽ                                 सहॐावरमहर् णम ्                 ।
              र ै                     बहिभःतऽ
                                        ु                                धमर्राजमवधर्यन ्                  ॥१०॥
              कथं        नु             मम              कौर यो            र दानैः          समा नुयात ्        ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 78 -                                         Sabha Parva



              य िम येव                राजानः             ःपधर्माना                ददधर्नम ्
                                                                                    ु              ॥११॥
              भवनैः                   सिवमानामैः                                 ृ
                                                                      सोदकबर्लसंवतैः                  ।
              लोकराजिवमानै                         ॄा णावसथैः                      सह              ॥१२॥
              कृ तैरावसथैिदर् यैिवर्मानूितमैःतथा                                                      ।
              िविचऽै         र वि                  ऋ      या          परमया             युतैः      ॥१३॥
              राजिभ                                    ै
                                                 समावृ रतीवौीसमृि िभः                                 ।
              अशोभत            सदो               राजन्कौन्तेयःय              महा मनः               ॥१४॥
              ऋ         या    च          वरुणं         दे वं        ःपधर्मानो           युिधि रः      ।
              षडि ननाथ                     य ेन                  सोऽयज िक्षणावता                      ।
              सवार् जनान्सवर्कामैः                  समृ ै ः              समतपर्यत ्                ॥१५॥
              अन्नवान्बहभआय
                        ु                                                ृ
                                                               भु व जनसंवतः                           ।
              र ोपहारकमर् यो                 बभूव               स           समागमः                 ॥१६॥
              इडा यहोमाहितिभमर्न्ऽिशक्षासमिन्वतैः
                        ु                                                                             ।
              तिःमिन्ह            ततृपुदवाःतते                  य े          महिषर्िभः             ॥१७॥
              यथा            दे वाःतथा              िवूा              दिक्षणान्नमहाधनैः               ।
              ततृपुः         सवर्वणार्           तिःमन्य े     मुदािन्वताः                         ॥१८॥
                                                   * * *
                                             ३३. वैशंपायन उवाच
              ततोऽिभषेचनीयेऽि                     ॄा णा               राजिभः                सह        ।
              अन्तवद ं            ूिविवशुः               स काराथ                  महषर्यः          ॥०१॥
              नारदूमुखाःतःयामन्तव ां                                    महा मनः                       ।
              समासीनाः                शुशुिभरे           सह           राजिषर्िभःतदा                ॥०२॥
              समेता           ॄ भवने                   दे वा          दे वषर्यो            यथा        ।
              कमार्न्तरमुपासन्तो                         जज पुरिमतौजसः                             ॥०३॥
              इदमेवं              न              चा येवमेवमेतन्न                    चान्यथा           ।
                     र्
              इ यूचुबहवःतऽ                       िवत डानाः                परःपरम ्                 ॥०४॥
              कृ शानथाःतथा                        े
                                                 किचदकृ शांःतऽ                        ु
                                                                                     कवर्ते           ।
              अकृ शां                 कृ शां बहतुिभः
                                              ु                       शा िनि तैः                   ॥०५॥
              तऽ             मेधािवनः                े
                                                    किचदथर्मन्यैः                   ूपू रतम ्         ।
                         र्
              िविचिक्षपुयथा                ँयेना               नभोगतिमवािमषम ्                     ॥०६॥
               े       र् ं
              किच मार्थसयु ाः                       कथाःतऽ                        महाोताः             ।
              रे िमरे         कथयन्त                     सवर्वेदिवदां               वराः           ॥०७॥



                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 79 -                                            Sabha Parva



              सा                           वेिदवदसंपन्नैदवि जमहिषर्िभः                                        ।
              आबभासे                    समाक णार्                        नक्षऽै     रवामला                 ॥०८॥
              न          तःयां          संिनधौ            शूिः            कि दासीन्न               चाोतः      ।
              अन्तव ां                    तदा                   राजन्युिधि रिनवेशने                        ॥०९॥
              तां        तु      लआमीवतो                  लआमीं              तदा          य िवधानजाम ्        ।
              तुतोष              नारदः                पँयन्धमर्राजःय                       धीमतः           ॥१०॥
              अथ              िचन्तां            समापेदे                 स             मुिनमर्नुजािधप         ।
              नारदःतं                   तदा                    पँयन्सवर्क्षऽसमागमम ्                       ॥११॥
              सःमार              च          पुरावृ ां               कथां            तां        भरतषर्भ        ।
              अंशावतरणे                   यासौ             ॄ णो                    भवनेऽभवत ्              ॥१२॥
              दे वानां         संगमं             तं            तु          िव ाय              ु
                                                                                             करुनन्दन         ।
              नारदः            पु डर काक्षं             सःमार                 मनसा            ह रम ्       ॥१३॥
              साक्षा स             िवबुधा र नः                  क्षऽे          नारायणो             िवभुः      ।
              ूित ां                 पालयन्धीमा जातः                               परपुरंजयः               ॥१४॥
              संिददे श             पुरा               योऽसौ                  िवबुधान्भूतकृ ःवयम ्             ।
              अन्योन्यमिभिन नन्तः                                   पुनल कानवा ःयथ                         ॥१५॥
              इित              नारायणः                       ु र्
                                                          शंभभगवा जगतः                           ूभुः         ।
              आिदँय                     िवबुधान्सवार्नजायत                             यदक्षये
                                                                                         ु                 ॥१६॥
              िक्षतावन्धकवृंणीनां                       वंशे                 वंशभृतां              वरः        ।
              परया             शुशुभे             लआम्या                  नक्षऽाणािमवोडु रा                ॥१७॥
              यःय             बाहबलं
                                 ु               सेन्िाः             सुराः          सवर्         उपासते       ।
              सोऽयं                मानुषवन्नाम                          ह रराःतेऽ रमदर् नः                 ॥१८॥
              अहो             बत            मह तं
                                               ू                          ू र्
                                                                     ःवयंभयिददं                  ःवयम ्       ।
              आदाःयित                   पुनः             क्षऽमेवं              बलसमिन्वतम ्                ॥१९॥
              इ येतां              नारदि न्तां                  िचन्तयामास                    धमर्िवत ्       ।
              ह रं        नारायणं                  ा वा               ै
                                                                    य र यं                तमी रम ्         ॥२०॥
              तिःमन्धमर्िवदां                    ौे ो               धमर्राजःय                  धीमतः          ।
              महा वरे                महाबुि ःतःथौ                        स             बहमानतः
                                                                                         ु                 ॥२१॥
              ततो                  भींमोऽॄवीिाजन्धमर्राजं                                 युिधि रम ्          ।
              िबयतामहर् णं                 रा ां               यथाहर् िमित                  भारत           ॥२२॥
                     ृ
              आचायर्मि वजं                  चैव                संयु ं              च          युिधि र         ।
              ःनातकं           च          िूयं          चाहः
                                                           ु            षड यार्हार्न्नृपं        तथा       ॥२३॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 80 -                                           Sabha Parva



              एतानहार्निभगतानाहः
                               ु                                         संव सरोिषतान ्                        ।
              त         इमे              कालपूगःय                       महतोऽःमानुपागताः                 ॥२४॥
                    ै
              एषामेककशो                                  राजन्न यर्मानीयतािमित                                 ।
              अथ           चैषां               व र ाय                    समथार्योपनीयताम ्               ॥२५॥
                                                         युिधि र उवाच
              कःमै                 भवान्मन्यतेऽघर्मेकःमै                                  ु
                                                                                         करुनन्दन              ।
              उपनीयमानं                यु ं          च         तन्मे          ॄूिह        िपतामह            ॥२६॥
                                                      वैशंपायन उवाच
              ततो       भींमः                 शांतनवो             बु     या       िनि      य        भारत       ।
              वांणयं            मन्यते                   कृ ंणमहर् णीयतमं                  भुिव          ॥२७॥
              एष                ेषां                 समेतानां                  तेजोबलपराबमैः                   ।
              म ये         तपिन्नवाभाित                        योितषािमव                  भाःकरः         ॥२८॥
                  र्
              असूयिमव                    सूयण                     िनवातिमव                      वायुना         ।
              भािसतं           ािदतं           चैव        कृ ंणेनेदं          सदो         िह       नः       ॥२९॥
              तःमै             भींमा यनु ातः                            सहदे वः            ूतापवान ्           ।
              उपज॑े ऽथ                          िविधव ांणयाया यर्मु मम ्                                    ॥३०॥
              ूितजमाह                    त कृ ंणः                      शा दृ ेन                 कमर्णा         ।
              िशशुपालःतु               तां       पूजां            वासुदेवे           न         चक्षमे       ॥३१॥
              स       उपाल य                  भींमं           च          धमर्राजं         च         संसिद      ।
              अपािक्षप ासुदेवं                    चेिदराजो       महाबलः                                  ॥३२॥
                                                       * * *
                                                 ३४. िशशुपाल उवाच
              नायमहर् ित                      वांणयिःत ि ःवह                             महा मसु               ।
              मह पितषु                    कौर य                        राजव पािथर्वाहर् णम ्                ॥०१॥
              नायं         यु ः                समाचारः                   पा डवेषु              महा मसु         ।
              य कामा पु डर काक्षं                              पा डवािचर्तवानिस                             ॥०२॥
              बाला      यूयं       न          जानी वं          धमर्ः          सूआमो        िह      पा डवाः     ।
              अयं              तऽा यितबान्त                             आपगेयोऽ पदशर्नः                     ॥०३॥
               वादृशो           धमर्यु ो                 िह              ु
                                                                        कवार्णः           िूयकाम्यया           ।
              भव य यिधकं                      भींमो               े
                                                               लोकंववमतः                   सताम ्        ॥०४॥
              कथं              राजा             दाशाह                  म ये           सवर्मह िक्षताम ्         ।
              अहर् णामहर् ित              तथा                 यथा             युंमािभरिचर्तः             ॥०५॥



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 81 -                                             Sabha Parva



              अथ          वा             मन्यसे             कृ ंणं          ःथिवरं              भरतषर्भ       ।
              वसुदेवे          िःथते              वृ े             कथमहर् ित               त सुतः          ॥०६॥
              अथ               वा            वासुदेवोऽिप                    िूयकामोऽनुव ृ वान ्               ।
              िपदे
               ु              ित ित             कथं           माधवोऽहर् ित                 पूजनम ्         ॥०७॥
              आचाय                  मन्यसे             कृ ंणमथ                   वा            ु
                                                                                              करुपुंगव        ।
              िोणे            ित ित              वांणयं                  कःमादिचर्तवानिस                   ॥०८॥
              ऋि वजं                मन्यसे               कृ ंणमथ                 वा           ु
                                                                                             करुनन्दन         ।
               ै पायने         िःथते            िवूे         कथं           कृ ंणोऽिचर्तः वया               ॥०९॥
              नैव        ऋि व न                 चाचाय                न           राजा              ू
                                                                                               मधुसदनः        ।
              अिचर्त                    ु
                                       करुौे                   िकमन्यि ूयकाम्यया                           ॥१०॥
              अथ               वा यचर्नीयोऽयं                      युंमाकं                  मधुसदनः
                                                                                                ू             ।
              िकं               राजिभ रहानीतैरवमानाय                                     भारत              ॥११॥
              वयं        तु          न          भयादःय               कौन्तेयःय                 महा मनः        ।
              ूय छामः           करान्सव              न       लोभान्न             च         सान् वनात ्     ॥१२॥
              अःय               धमर्ूवृ ःय                     पािथर्व वं                   िचक षर्तः         ।
              करानःमै               ूय छामः                 सोऽयमःमान्न                      मन्यते        ॥१३॥
              िकमन्यदवमानाि                               यिदमं                       राजसंसिद                ।
              अूा लक्षणं                             कृ ंणम यणािचर्तवानिस                                  ॥१४॥
              अकःमा मर्पुऽःय                       धमार् मेित                    यशो             गतम ्        ।
              को         िह          धमर् युते              पूजामेवं             यु ां         ूयोजयेत ्      ।
              योऽयं                 ु
                              वृिंणकले               जातो            राजानं              हतवान्पुरा        ॥१५॥
              अ             धमार् मता                 चैव             यपकृ ा                 युिधि रात ्      ।
              कृ पण वं          िनिव ं            च          कृ ंणेऽ यर्ःय                 िनवेदनात ्      ॥१६॥
              यिद           भीता                कौन्तेयाः                कृ पणा               तपिःवनः         ।
              ननु        वयािप             बो     यं         यां         पूजां        माधवोऽहर् ित         ॥१७॥
              अथ                वा                कृ पणैरेतामुपनीतां                         जनादर् न         ।
              पूजामनहर् ः                       कःमा वम यनु ातवानिस                                        ॥१८॥
              अयु ामा मनः                    पूजां             वं            पुनबर्हु           मन्यसे        ।
              हिवषः           ूा य         िनंयन्दं            ूािशतुं                ेव      िनजर्ने      ॥१९॥
              न               वयं               पािथर्वेन्िाणामवमानः                         ूयु यते          ।
               वामेव            ु
                               करवो               य ं              ूलम्भन्ते               जनादर् न        ॥२०॥
               लीबे            दारिबया                 यादृगन्धे                 वा            पदशर्नम ्      ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 82 -                                              Sabha Parva



              अरा ो               राजव पूजा                     तथा            ते                ू
                                                                                             मधुसदन               ॥२१॥
              दृ ो           युिधि रो             राजा               दृ ो           भींम               यादृशः        ।
              वासुदेवोऽ ययं                       दृ ः                  सवर्मेत थातथम ्                           ॥२२॥
              इ यु      वा                  िशशुपालःतानु थाय                                परमासनात ्               ।
              िनयर्यौ               सदसःतःमा सिहतो        राजिभःतदा                                               ॥२३॥
                                               * * *
                                          ३५. वैशंपायन उवाच
              ततो                 युिधि रो                   राजा                   िशशुपालमुपािवत ्                 ।
              उवाच             चैनं              मधुरं                      र्
                                                                   सान् वपूविमदं                     वचः          ॥०१॥
              नेदं         यु ं             मह पाल                 यादृशं             वै            वमु वान ्        ।
              अधमर्                परो            राजन्पारुंयं                 च             िनरथर्कम ्           ॥०२॥
              न         िह          धम            परं           जातु           नावबु येत                पािथर्व      ।
              भींमः            शांतनवः वेनं                     मावमंःथा                   अतोऽन्यथा              ॥०३॥
              पँय                  चेमान्मह पालांः व ो                                वृ तमान्बहन ्
                                                                                                ू                    ।
              मृंयन्ते            चाहर् णां          कृ ंणे            त      वं           क्षन्तुमहर् िस         ॥०४॥
              वेद          त वेन              कृ ंणं            िह          भींम ेिदपते                  भृशम ्      ।
              न         ेनं         वं        तथा           वे थ        यथैनं              वेद      कौरवः         ॥०५॥
                                                            भींम उवाच
              नाःमा               अनुनयो                दे यो           नायमहर् ित                 सान् वनम ्        ।
              लोकवृ तमे                    कृ ंणे               योऽहर् णां                नानुमन्यते              ॥०६॥
              क्षिऽयः             क्षिऽयं           िज वा               रणे               रणकृ तां          वरः      ।
              यो      मु चित               वशे       कृ वा            गुरुभर्वित            तःय         सः        ॥०७॥
              अःयां            च              सिमतौ                  रा ामेकम यिजतं                        युिध      ।
              न            पँयािम                   मह पालं                   सा वतीपुऽतेजसा                      ॥०८॥
              न                िह                    े
                                                    कवलमःमाकमयम यर्तमोऽ युतः                                         ।
              ऽयाणामिप                        लोकानामचर्नीयो                              जनादर् नः               ॥०९॥
              कृ ंणेन             िह          िजता              यु े           बहवः                क्षिऽयषर्भाः      ।
              जग सव                च           वांणये                िनिखलेन                 ूिति तम ्            ॥१०॥
              तःमा स ःविप                         वृ े षु              कृ ंणमचार्म                   नेतरान ्        ।
              एवं       व ुं           न         चाहर् ः वं           मा           भू े          बुि र दृशी       ॥११॥
                  ानवृ ा                 मया                 राजन्बहवः                          र्
                                                                                             पयुपािसताः              ।
              तेषां            कथयतां                   शौरे रहं              गुणवतो                  गुणान ्        ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 83 -                                                 Sabha Parva



              समागतानामौौषं                                 बहन्बहमतान्सताम ्
                                                              ू   ु                                               ॥१२॥
              कमार् यिप               च             यान्यःय               जन्मूभृित               धीमतः              ।
              बहशः
                ु               क यमानािन                       ूर्
                                                           नरै भयः                ौुतािन           मे             ॥१३॥
              न             े
                           कवलं              वयं            कामा चेिदराज                       जनादर् नम ्           ।
              न       संबन्धं             पुरःकृ य                कृ ताथ          वा        कथंचन                 ॥१४॥
              अचार्महे ऽिचर्तं                           र्
                                                    सि भुिव                       भौमसुखावहम ्                       ।
              यशः          शौय            जयं        चाःय               िव ायाचा           ूयु महे            ॥१५॥
              न            िह             कि िदहाःमािभः                        सुबालोऽ यपर िक्षतः                    ।
                 ै
              गुणवर्ृ ानितबम्य                           ह रर यर्तमो                      मतः                     ॥१६॥
                  ानवृ ो              ि जातीनां                    क्षिऽयाणां              बलािधकः                   ।
              पू ये        तािवह           गोिवन्दे           हे तू            ाविप        संिःथतौ            ॥१७॥
              वेदवेदा गिव ानं                        बलं                 चा यिमतं                 तथा                ।
              नृणां        िह         लोके          कःयािःत                िविश ं          े
                                                                                          कशवादृते                ॥१८॥
              दानं         दाआयं             ौुतं          शौय              ॑ः                 र्
                                                                                       क ितर्बुि रु मा               ।
              संनितः                 र्
                                  ौीधृितःतुि ः                    पुि                िनयता युते                   ॥१९॥
              तिममं                       ं
                                     सवर्सपन्नमाचाय                         िपतरं                गुरुम ्             ।
              अ यर्मिचर्तमचार्ह                          सव                    संमन्तुमहर् थ                  ॥२०॥
              ऋि व गुरुिवर्वा                         ःनातको                   नृपितः              िूयः              ।
                      ृ े
              सवर्मेत षीकशे                              तःमाद यिचर्तोऽ युतः                                      ॥२१॥
              कृ ंण             एव             िह          लोकानामु पि रिप                       चा ययः              ।
              कृ ंणःय            िह        कृ ते         भूतिमदं            िव ं          समिपर्तम ्          ॥२२॥
              एष            ूकृ ितर य ा                    कतार्               चैव             सनातनः                ।
              पर                               ू
                                          सवर्भते यःतःमा ृ तमोऽ युतः                                          ॥२३॥
              बुि मर्नो           महान्वायुःतेजोऽम्भः                     खं         मह          च           या      ।
              चतुिवर्धं          च         य तं
                                             ू             सव            कृ ंणे         ूिति तम ्             ॥२४॥
                          ै
              आिद य न्िमा व                              नक्षऽािण                 महा                   ये           ।
                        ै
              िदश ोपिदश व                           सव             कृ ंणे             ूिति तम ्               ॥२५॥
              अयं          तु         पुरुषो         बालः               िशशुपालो           न         बु यते          ।
              सवर्ऽ             सवर्दा          कृ ंणं              तःमादे वं             ूभाषते              ॥२६॥
              यो           िह            धम              िविचनुयाद ु कृ ं                 मितमान्नरः                 ।
              स       वै          पँये थाधम                   न          तथा           चेिदराडयम ्            ॥२७॥
              सवृ बालेंवथ                       वा                पािथर्वेषु               महा मसु                   ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 84 -                                                Sabha Parva



              को      नाह         मन्यते            कृ ंणं         को     वा येनं           न       पूजयेत ्       ॥२८॥
              अथेमां             दंकृ तां
                                  ु                        पूजां         िशशुपालो                   यवःयित            ।
              दंकृ तायां
               ु                     यथान्यायं                तथायं       र्
                                                                       कतुमहर् ित                                  ॥२९॥
                                                           * * *
                                                     ३६. वैशंपायन उवाच
              एवमु      वा           ततो                    भींमो             िवरराम                महायशाः           ।
               याजहारो रं                           तऽ                    सहदे वोऽथर्व चः                          ॥०१॥
               े
              कशवं                                   े
                                                    किशहन्तारमूमेयपराबमम ्                                            ।
              पू यमानं           मया           यो          वः      कृ ंणं         न        सहते       नृपाः        ॥०२॥
              सवषां          बिलनां                  मूि नर्            मयेदं             िनिहतं           पदम ्      ।
              एवमु े              मया                 सम्यगु रं                  ूॄवीतु               सः           ॥०३॥
              मितमन्तःतु                      ये             े
                                                            किचदाचाय                     िपतरं          गुरुम ्       ।
              अ यर्मिचर्तमचार्हर्मनुजानन्तु                                 ते                नृपाः                ॥०४॥
              ततो            न                 याजहारै षां               कि        ि मतां
                                                                                   ु                   सताम ्         ।
              मािननां            बिलनां              रा ां          म ये            संदिशर्ते          पदे         ॥०५॥
              ततोऽपत पुंपवृि ः                                  सहदे वःय                             र्
                                                                                                  मूधिन               ।
              अदृँय पा                        वाच ा यॄुवन्साधु                            साि वित                  ॥०६॥
              आिव यदिजनं                              कृ ंणं                     भिवंय तज पकः
                                                                                       ू                              ।
                   ं
              सवर्सशयिनम             ा                     नारदः                   सवर्लोकिवत ्                    ॥०७॥
              तऽाहतागताः
                  ू                                सव               सुनीथूमुखा                        गणाः            ।
              संूादृँयन्त                             ु
                                                   संब ा                  िववणर्वदनाःतथा                           ॥०८॥
              युिधि रािभषेकं                        च               वासुदेवःय                      चाहर् णम ्         ।
              अॄुवंःतऽ                        राजानो                    िनवदादा मिन यात ्                          ॥०९॥
                        र्
              सु ि वार्यमाणानां                            तेषां              िह                  वपुराबभौ            ।
              आिमषादपकृ ानां                               िसंहानािमव                      गजर्ताम ्               ॥१०॥
              तं                  बलौघमपयर्न्तं                                  राजसागरमक्षयम ्                      ।
               ु
              कवार्णं        समयं                   कृ ंणो          यु ाय                बुबुधे       तदा          ॥११॥
              पूजिय वा                   तु             पूजाह                ॄ क्षऽं                िवशेषतः           ।
              सहदे वो            नृणां             दे वः           समापयत                 कमर्        तत ्         ॥१२॥
              तिःमन्न यिचर्ते                        कृ ंणे              सुनीथः                   शऽुकषर्णः           ।
              अितताॆेक्षणः                          कोपादवाच
                                                         ु                         मनुजािधपान ्                    ॥१३॥
              िःथतः          सेनापितव ऽहं                       मन्य वं            िकं        नु       सांूतम ्       ।



                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 85 -                                                Sabha Parva



              युिध           ित ाम               संन              समेतान्वृिंणपा डवान ्                        ॥१४॥
              इित                   सवार्न्समु सा                           रा ःतां ेिदपुंगवः                     ।
              य ोपघाताय                   ततः         सोऽमन्ऽयत                            राजिभः              ॥१५॥
                                                      * * *
                                                 ३७. वैशंपायन उवाच
              ततः              सागरसंकाशं                     दृं वा                  नृपितसागरम ्                ।
              रोषा ूचिलतं                        सवर्िमदमाह                         युिधि रः                   ॥०१॥
              भींमं            मितमतां                 ौे ं               वृ ं             ु
                                                                                          करुिपतामहम ्            ।
              बृहःपितं                बृह ेजाः                  पुरुहत
                                                                     ू                    इवा रहा              ॥०२॥
              असौ                   रोषा ूचिलतो                             महान्नृपितसागरः                       ।
              अऽ             य ूितप         यं          तन्मे               ॄूिह            िपतामह             ॥०३॥
              य ःय           च       न      िव नः         ःया ूजानां                  च       िशवं       भवेत ्   ।
              यथा        सवर्ऽ            त सव             ॄूिह             मेऽ             िपतामह             ॥०४॥
              इ यु वित                    धमर् े                 धमर्राजे                     युिधि रे            ।
              उवाचेदं             वचो             भींमःततः                          ु
                                                                                   करुिपतामहः                  ॥०५॥
              मा        भैः वं             ु
                                          करुशादर् ल
                                                   ू                  ा           िसंहं        हन्तुमहर् ित       ।
              िशवः           पन्थाः        सुनीतोऽऽ               मया                 र्
                                                                                   पूवतरं        वृतः          ॥०६॥
              ूसु े          िह          यथा            िसंहे                ानःतऽ              समागताः           ।
              भषेयुः           सिहताः             सव             तथेमे               वसुधािधपाः                ॥०७॥
              वृिंणिसंहःय                 सु ःय               तथेमे               ूमुखे          िःथताः           ।
              भषन्ते          तात            ु
                                          संब ाः                ानः          िसंहःय            संिनधौ          ॥०८॥
              न         िह          संबु यते            ताव सु ः                   िसंह         इवा युतः          ।
              तेन                        िसंह करो येतान्नृिसंह ेिदपुंगवः                                       ॥०९॥
              पािथर्वान्पािथर्वौे                               िशशुपालोऽ पचेतनः                                  ।
              सवार्न्सवार् मना               तात              नेतुकामो                    यमक्षयम ्            ॥१०॥
              नूनमेत समादातुं                                   पुन र छ यधोक्षजः                                  ।
              यदःय                िशशुपालःथं                  तेजिःत ित                       भारत             ॥११॥
              िव लुता             चाःय            भिं            ते                    र्
                                                                                 बुि बुि मतां            वर       ।
              चेिदराजःय               कौन्तेय           सवषां               च             मह िक्षताम ्         ॥१२॥
              आदातुं           िह         नर यायो               यं           यिम छ ययं                   यदा      ।
              तःय                िव लवते                बुि रे वं                          र्
                                                                                   चेिदपतेयथा                  ॥१३॥
              चतुिवर्धानां             भूतानां             िऽषु                     े
                                                                                 लोकषु           माधवः            ।



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 86 -                                                Sabha Parva



                  ै
              ूभव व                      सवषां              िनधनं                  च          युिधि र            ॥१४॥
              इित                 तःय               वचः             ौु वा                            र्
                                                                                           तत ेिदपितनृपः              ।
              भींमं                 क्षाक्षरा           वाचः    ौावयामास                            भारत         ॥१५॥
                                                            * * *
                                                       ३८. िशशुपाल उवाच
              िवभीिषकािभबर् िभभ षयन्सवर्पािथर्वान ्                                                                   ।
              न                   यपऽपसे                कःमा ृ ः                            ु
                                                                                        सन्कलपांसनः              ॥०१॥
                     ृ
              यु मेत तीयायां                            ूकृ तौ                    वतर्ता              वया             ।
              व ुं            धमार्दपेताथ                     वं             िह            सवर्कु    मः          ॥०२॥
              नािव                नौ रव             संब ा            यथान्धो                 वान्धमिन्वयात ्          ।
              तथाभूता               िह       कौर या                भींम            येषां        वममणीः           ॥०३॥
              पूतनाघातपूवार्िण                              कमार् यःय                         िवशेषतः                 ।
               वया                क तर्यताःमाकं               भूयः                ू यािवतं           मनः         ॥०४॥
              अविल ःय                       मूखःय
                                               र्                    े
                                                                    कशवं                    ःतोतुिम छतः               ।
              कथं        भींम               न          ते      िज ा               शतधेयं        िवद यर्ते        ॥०५॥
              यऽ               ु
                              क सा                  ूयो       या              भींम                      र्
                                                                                                बालतरै नरैः           ।
              तिममं                      ानवृ ः             सन्गोपं                संःतोतुिम छिस                 ॥०६॥
              य नेन                  हता             बा ये                 ु
                                                                         शकिनि ऽमऽ                      िकम ्         ।
              तौ        वा वृषभौ                    भींम            यौ            न         यु िवशारदौ           ॥०७॥
              चेतनारिहतं                        का ं                य नेन                     िनपािततम ्              ।
              पादे न              शकटं          भींम               तऽ             िकं       कृ तम तम ्
                                                                                                  ु              ॥०८॥
              व मीकमाऽः                         स ाहं                   य नेन                  धृतोऽचलः               ।
              तदा        गोवधर्नो               भींम           न         ति चऽं              मतं      मम         ॥०९॥
              भु मेतेन                      ब न्नं                   ब डता                          र्
                                                                                               नगमूधिन                ।
              इित            ते          भींम          शृ वानाः              परं         िवःमयमागताः             ॥१०॥
              यःय                  चानेन               धमर्                  भु मन्नं               बलीयसः            ।
              स         चानेन              हतः              कस
                                                             ं           इ येतन्न              महा तम ्
                                                                                                   ु               ॥११॥
              न         ते           ौुतिमदं            भींम             नूनं            कथयतां           सताम ्      ।
              य आये                      वामधमर्                   वा यं                    ु ु
                                                                                           करुकलाधम              ॥१२॥
                  ीषु             गोषु          न           श ािण                  पातये ॄा णेषु             च        ।
              यःय             चान्नािन              भु जीत               य              ःया छरणागतः              ॥१३॥
              इित             सन्तोऽनुशासिन्त                      स जना                   धिमर्णः         सदा        ।



                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 87 -                                               Sabha Parva



              भींम           लोके        िह          त सव               िवतथं            विय      दृँयते         ॥१४॥
                  ानवृ ं           च          वृ ं              च         भूयांसं             े
                                                                                             कशवं        मम          ।
              अजानत                          इवा यािस                                      ु
                                                                                  संःतुवन्करुस म                     ।
              गो नः                ी न               सन्भींम                 कथं         संःतवमहर् ित            ॥१५॥
              असौ            मितमतां              ौे ो              य         एष          जगतः           ूभुः        ।
              संभावयित                   य े वं                     व ा या च                    जनादर् नः            ।
              एवमेत सवर्िमित                         सव                 ति तथं                 ीुवम ्             ॥१६॥
              न         गाथा           गािथनं              शािःत              बहु        चेदिप          गायित        ।
              ूकृ ितं             यािन्त              भूतािन                         ु
                                                                             भूिल गशकिनयर्था                     ॥१७॥
              नूनं           ूकृ ितरे षा              ते            जघन्या               नाऽ         संशयः           ।
              अतः                 पापीयसी                  चैषां             पा डवानामपींयते                     ॥१८॥
              येषाम यर्तमः                   कृ ंणः वं                   च           येषां          ूदशर्कः          ।
              धमर्वा         वमधमर् ः                      सतां                   मागार्दव लुतः                   ॥१९॥
              को             िह          धिमर्णमा मानं                       जान         ानवतां          वरः         ।
               ु
              कयार् था                 वया            भींम                कृ तं          धमर्मवेक्षता            ॥२०॥
              अन्यकामा                  िह           धमर्                 कन्यका               ूा मािनना             ।
              अम्बा           नामेित          भिं           ते       कथं            साप ता           वया          ॥२१॥
              यां            वयाप तां                 भींम                कन्यां             नैिषतवान्नृपः           ।
              ॅाता                िविचऽवीयर्ःते                     सतां             वृ मनुि तः                  ॥२२॥
              दारयोयर्ःय                  चान्येन                    िमषतः                   ूा मािननः               ।
              तव              जातान्यप यािन                         स जनाच रते                    पिथ            ॥२३॥
              न         िह         धम ऽिःत                 ते       भींम             ॄ चयर्िमदं            वृथा      ।
              य ारयिस                  मोहा ा                  लीब वा ा              न          संशयः            ॥२४॥
              न            वहं          तव            धमर्                पँयाम्युपचयं                  विचत ्       ।
              न       िह          ते     सेिवता            वृ ा          य         एवं       धमर्मॄुवन ्         ॥२५॥
              इ ं             द मधीतं                      च             य ा                   बहदिक्षणाः
                                                                                                 ु                   ।
              सवर्मेतदप यःय                       कलां                  नाहर् ित             षोडशीम ्            ॥२६॥
                       र्
              ोतोपवासैबहु िभः                   कृ तं               भवित                 भींम            यत ्        ।
              सव             तदनप यःय                      मोघं           भवित               िन यात ्            ॥२७॥
              सोऽनप य                           वृ                                    ु
                                                                           िम याधमार्नशासनात ्                       ।
              हं सव वमपीदानीं                        ाित यः                  ूा नुया            वधम ्            ॥२८॥
              एवं            िह         कथयन् यन्ये                     नरा              ानिवदः           पुरा       ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 88 -                                               Sabha Parva



              भींम           य दहं             सम्य वआयािम                       तव         शृ वतः             ॥२९॥
              वृ ः             िकल                 समुिान्ते                     कि      ं सोऽभव पुरा             ।
              धमर्वागन्यथावृ ः                    पिक्षणः              सोऽनुशािःत                    ह         ॥३०॥
              धम         चरत                 माधमर्िमित                तःय              वचः              िकल      ।
              पिक्षणः                   ु
                                     शुौवुभ ंम                  सततं                  धमर्वािदनः               ॥३१॥
              अथाःय                        भआयमाज॑ः
                                                  ु                           समुिजलचा रणः                        ।
              अ डजा             भींम              तःयान्ये                  र्
                                                                      धमार्थिमित                   ु
                                                                                                शुौम           ॥३२॥
              तःय            चैव             सम याशे                 िनिक्ष या डािन                  सवर्शः       ।
              समुिाम्भःयमोदन्त                       चरन्तो             भींम               पिक्षणः             ॥३३॥
              तेषाम डािन                     सवषां                 भक्षयामास                  पापकृ त ्           ।
              स          हं सः                संूम ानामूम ः                           ःवकमर्िण                 ॥३४॥
              ततः                    ूक्षीयमाणेषु                       तेंव डे ंव डजोऽपरः                        ।
              अश कत                    महाूा ःतं                     कदािच दशर्                  ह             ॥३५॥
              ततः        स            कथयामास                  दृं वा            हं सःय         िकि बषम ्         ।
              तेषां      परमदःखातर्ः
                             ु                           स           पक्षी            सवर्पिक्षणाम ्           ॥३६॥
              ततः            ू यक्षतो               दृं वा             पिक्षणःते                समागताः           ।
              िनज नुःतं                 तदा            हं सं         िम यावृ ं             कु        ह         ॥३७॥
              ते               वां             हं ससधमार्णमपीमे                          वसुधािधपाः               ।
              िनहन्युभ ंम                       ु
                                             संब ाः                  पिक्षणःतिमवा डजम ्                        ॥३८॥
              गाथाम यऽ                     गायिन्त              ये           पुराणिवदो               जनाः         ।
              भींम       यां         तां      च        ते       सम्य कथियंयािम                   भारत          ॥३९॥
              अन्तरा मिन                   िविनिहते             रौिष             पऽरथ            िवतथम ्          ।
              अ डभक्षणमशुिच                       ते     कमर्     वाचमितशयते                                   ॥४०॥
                                                        * * *
                                                   ३९. िशशुपाल उवाच
              स         मे            बहमतो
                                        ु                   राजा             जरासंधो            महाबलः            ।
              योऽनेन             यु ं          नेयेष             दासोऽयिमित                   संयुगे           ॥०१॥
               े
              कशवेन                  कृ तं             य ु              जरासंधवधे                    तदा          ।
                       र्
              भीमसेनाजुना यां                  च               कःत साि वित                  मन्यते             ॥०२॥
              अ ारे ण                   ूिव ेन                   छ ना                    ॄ वािदना                 ।
              दृ ः       ूभावः                कृ ंणेन                जरासंधःय               धीमतः              ॥०३॥
              येन                    धमार् मना मानं                          ॄ        यमिभजानता                   ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 89 -                                                 Sabha Parva



              नैिषतं             पा मःमै                त ातुममे                    दरा मने
                                                                                     ु                      ॥०४॥
              भु यतािमित                     तेनो ाः                      कृ ंणभीमधनंजयाः                      ।
              जरासंधेन             कौर य            कृ ंणेन               िवकृ तं           कृ तम ्         ॥०५॥
              य यं           जगतः              कतार्         यथैनं                मूखर्         मन्यसे         ।
              कःमान्न                  ॄा णं              सम्यगा मानमवग छित                                 ॥०६॥
              इदं                  ू
                            वा यर्भतं              मे            यिदमे               पा डवाः वया               ।
              अपकृ ाः            सतां       मागार्न्मन्यन्ते              त च             साि वित           ॥०७॥
              अथ            वा           नैतदा य            येषां                 वमिस           भारत          ।
                  ीसधमार्          च         वृ                सवार्थार्नां               ूदशर्कः           ॥०८॥
                                                   वैशंपायन उवाच
              तःय            त चनं             ौु वा               क्षं             क्षाक्षरं         बहु      ।
              चुकोप          बिलनां            ौे ो          भीमसेनः                  ूतापवान ्             ॥०९॥
              तःय                   प ूतीकाशे                         ःवभावायतिवःतृते                          ।
              भूयः          बोधािभताॆान्ते                 र े             नेऽे           बभूवतुः           ॥१०॥
              िऽिशखां                ु
                                  ॅुकट ं           चाःय              ददृशुः               सवर्पािथर्वाः        ।
              ललाटःथां                 ू
                                    िऽकटःथां                ग गां                 िऽपथगािमव                 ॥११॥
              दन्तान्संदशतःतःय                                   कोपा दृशुराननम ्                              ।
              युगान्ते                 ू
                                  सवर्भतािन               कालःयेव                    िदधक्षतः               ॥१२॥
              उ पतन्तं              तु         वेगेन              जमाहै नं                मनिःवनम ्            ।
              भींम                  एव                  महाबाहमर्हासेनिमवे रः
                                                              ु                                             ॥१३॥
              तःय            भीमःय                भींमेण             वायर्माणःय                  भारत          ।
              गुरुणा             िविवधैवार् यैः            बोधः                   ूशममागतः                  ॥१४॥
              नाितचबाम                  भींमःय             स              िह          वा यम रं दमः             ।
              समु तो
                  ू                घनापाये                वेलािमव                   महोदिधः                 ॥१५॥
              िशशुपालःतु                      ु
                                           संब े                 भीमसेने                   नरािधप              ।
              नाकम्पत             तदा       वीरः         पौरुषे           ःवे          यविःथतः              ॥१६॥
              उ पतन्तं               तु           वेगेन              पुनः                 पुनर रं दमः          ।
              न        स     तं          िचन्तयामास            िसंहः           क्षुिमृगं        यथा         ॥१७॥
              ूहसं ाॄवी ा यं                        चेिदराजः                         ूतापवान ्                 ।
                        ु
              भीमसेनमितब ं                        दृं वा                  भीमपराबमम ्                       ॥१८॥
              मु चैनं            भींम             पँयन्तु             यावदे नं              नरािधपाः           ।
              म ूतापाि निनदर् धं                        पतंगिमव                      वि ना                  ॥१९॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 90 -                                              Sabha Parva



              तत ेिदपतेवार् यं                       त        वा                      ु
                                                                                     करुस मः                 ।
              भीमसेनमुवाचेदं                 भींमो          मितमतां                          वरः          ॥२०॥
                                                        * * *
                                                    ४०. भींम उवाच
                      ु
              चेिदराजकले                   जात यक्ष                   एष                        ुर्
                                                                                            चतुभजः           ।
              रासभारावसदृशं                  रुराव            च           ननाद                  च         ॥०१॥
              तेनाःय             मातािपतरौ                    ऽेसतुःतौ                      सबान्धवौ         ।
              वैकृतं    त च           तौ      दृं वा          यागाय              ु
                                                                                करुतां         मितम ्     ॥०२॥
              ततः            सभाय             नृपितं              सामा यं                  सपुरोिहतम ्       ।
                       ू
              िचन्तासंमढ दयं                                वागुवाचाशर रणी                                ॥०३॥
              एष        ते        नृपते              पुऽः          ौीमा जातो                   महाबलः        ।
              तःमादःमान्न              भेत यम यमः                  पािह             वै       िशशुम ्      ॥०४॥
              न        चैवैतःय             मृ युः वं          न       कालः                 ू युपिःथतः        ।
              मृ युहर्न्ताःय          श ेण             स           चो पन्नो                नरािधप         ॥०५॥
              संौु योदा तं                  वा यं              भूतमन्तिहर् तं                       ततः      ।
              पुऽःनेहािभसंत ा                       जननी               वा यमॄवीत ्                        ॥०६॥
              येनेदमी रतं              वा यं                ममैव                तनयं                ूित      ।
              ूा जिलःतं            नमःयािम                  ॄवीतु          स               पुनवर्चः       ॥०७॥
              ौोतुिम छािम                  पुऽःय             कोऽःय                         र्
                                                                                     मृ युभिवंयित            ।
              अन्तिहर् तं           ततो                भूतमुवाचेदं                       पुनवर्चः         ॥०८॥
              येनो स गे                    गृह तःय                    भुजाव यिधकावुभौ                        ।
              पितंयतः                  िक्षिततले                   प चशीषार्िववोरगौ                       ॥०९॥
              तृतीयमेत ालःय                     ललाटःथं                   च                  लोचनम ्         ।
              िनमि जंयित              यं       दृं वा         सोऽःय                    र्
                                                                                 मृ युभिवंयित             ॥१०॥
               यक्षं            ुर्
                            चतुभजं            ौु वा           तथा               च           समुदा तम ्       ।
              धर यां           पािथर्वाः             सव             अ यग छिन्ददृक्षवः                     ॥११॥
              तान्पूजिय वा                  संूा ान्यथाह                  स                  मह पितः         ।
                ै
              एककःय                    नृपःया के                      पुऽमारोपय दा                        ॥१२॥
              एवं            राजसहॐाणां                     पृथ     वेन                    यथाबमम ्          ।
              िशशुर के          समा ढो                न           त ूाप                  िनदशर्नम ्       ॥१३॥
              तत ेिदपुरं                      ूा ौ                    संकषर्णजनादर् नौ                       ।
              यादवौ          यादवीं          ि ुं        ःवसारं           तां             िपतुःतदा        ॥१४॥



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 91 -                                              Sabha Parva



              अिभवा                यथान्यायं                यथा ये ं                 नृपां          तान ्      ।
               ु
              कशलानामयं                    पृं वा             िनष णौ                      े
                                                                                      रामकशवौ               ॥१५॥
              अ यिचर्तौ            तदा              वीरौ       ूी या            चा यिधकं              ततः      ।
              पुऽं       दामोदरो स गे                       दे वी          संन्यदधा ःवयम ्                  ॥१६॥
              न्यःतमाऽःय                        तःया के                    भुजाव यिधकावुभौ                     ।
              पेततुःत च                   नयनं              िनमम ज                    ललाटजम ्              ॥१७॥
              त ं वा
                ृ                   यिथता                  ऽःता           वरं            कृ ंणमयाचत            ।
              ददःव           मे           वरं         कृ ंण            भयातार्या             महाभुज         ॥१८॥
                वं            ातार्नां               समा ासो                    भीतानामभयंकरः                  ।
              िपतृंवसारं                 मा            भैषी र युवाच                    जनादर् नः            ॥१९॥
              ददािन          कं          वरं         िकं        वा         करवािण               िपतृंवसः       ।
              श यं       वा         यिद             वाश यं             क रंयािम              वचःतव          ॥२०॥
              एवमु ा                       ततः                      कृ ंणमॄवी दनन्दनम ्
                                                                               ु                               ।
              िशशुपालःयापराधान्क्षमेथाः वं                                      महाबल                       ॥२१॥
                                                           कृ ंण उवाच
              अपराधशतं                   क्षाम्यं           मया              ःय               िपतृंवसः         ।
              पुऽःय      ते        वधाहार्णां         मा          वं     शोके         मनः       कृ थाः      ॥२२॥
                                                           भींम उवाच
              एवमेष               नृपः              पापः             िशशुपालः                सुमन्दधीः         ।
                वां          समा यते                   वीर      गोिवन्दवरदिपर्तः                            ॥२३॥
                                                          * * *
                                                      ४१. भींम उवाच
              नैषा                          र्
                                   चेिदपतेबुि यर्या                          वा यतेऽ युतम ्                    ।
              नूनमेष                   र्
                                  जग तुः                   कृ ंणःयैव                  िविन यः               ॥०१॥
              को        िह          मां             भीमसेना               िक्षतावहर् ित          पािथर्वः      ।
              क्षे ुं         दै वपर ता मा                    यथैष                ु
                                                                                 कलपांसनः                   ॥०२॥
              एष              ःय                महाबाहो                 तेज श                        र्
                                                                                               हरे ीुवम ्      ।
              तमेव                 पुनरादातुिम छ पृथुयशा                                 ह रः               ॥०३॥
              येनैष            ु
                              करुशादर् ल
                                       ू                   शादर्ल
                                                                ू               इव             चेिदरा          ।
              गजर् यतीव                     ु र्
                                           दबुि ः                   सवार्नःमानिचन्तयन ्                     ॥०४॥
                                                      वैशंपायन उवाच
              ततो             न             ममृषे              चै ःत ंमवचनं                        तदा         ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 92 -                                                 Sabha Parva



              उवाच             चैनं                  ु
                                                  संब ः                   पुनभ ंममथो रम ्                     ॥०५॥
                                                     िशशुपाल उवाच
              ि षतां         नोऽःतु               भींमैष             ूभावः                े
                                                                                         कशवःय              यः      ।
              यःय           संःतवव ा                      वं             बिन्दव सततोि थतः                        ॥०६॥
              संःतवाय               मनो             भींम              परे षां            रमते          सदा          ।
              यिद       संःतौिष              रा ः विममं                   िह वा           जनादर् नम ्         ॥०७॥
              दरदं             ःतुिह                बा किममं                         पािथर्वस मम ्                  ।
              जायमानेन                       येनेयमभव ा रता                               मह                     ॥०८॥
              व गा गिवषया यक्षं                                सहॐाक्षसमं                        बले                ।
              ःतुिह          कणर्िममं                भींम                    महाचापिवकषर्णम ्                    ॥०९॥
              िोणं      िौिणं            च          साधु             वं         िपतापुऽौ          महारथौ            ।
              ःतुिह         ःतु यािवमौ                भींम                सततं           ि जस मौ                 ॥१०॥
              ययोरन्यतरो                  भींम                        ु
                                                                   संब ः                  सचराचराम ्                ।
              इमां          वसुमतीं                ु
                                                  कयार्दशेषािमित                    मे          मितः             ॥११॥
              िोणःय            िह        समं         यु े            न          पँयािम           नरािधपम ्          ।
              अ      थाम्नःतथा               भींम            न        चैतौ          ःतोतुिम छिस                  ॥१२॥
              श याद निप               कःमा वं                  न          ःतौिष            वसुधािधपान ्             ।
              ःतवाय            यिद           ते                र्
                                                       बुि वर्तते               भींम            सवर्दा           ॥१३॥
              िकं      िह       श यं           मया             कतु           य ृ ानां           वया         नृप     ।
              पुरा      कथयतां               नूनं          न             ौुतं        धमर्वािदनाम ्               ॥१४॥
              आ मिनन्दा मपूजा                        च               परिनन्दा                   परःतवः              ।
              अनाच रतमायार्णां                                 वृ मेत चतुिवर्धम ्                                ॥१५॥
              यदःत यिममं                          श न्मोहा संःतौिष                          भि तः                   ।
               े
              कशवं          त च           ते         भींम                न       कि दनुमन्यते                    ॥१६॥
              कथं           भोजःय                   पुरुषे               वगर्पाले              दरा मिन
                                                                                                ु                   ।
              समावेशयसे                      सव                        े
                                                                   जग कवलकाम्यया                                 ॥१७॥
              अथ        वैषा         न         ते        भि ः             पकृ ितं         याित         भारत         ।
              मयैव             किथतं                 पूव                         ु
                                                                         भूिल गशकिनयर्था                         ॥१८॥
                      ु
              भूिल गशकिननार्म                        पा                      िहमवतः                   परे           ।
              भींम          तःयाः            सदा           वाचः              ौूयन्तेऽथर्िवगिहर् ताः              ॥१९॥
              मा        साहसिमतीदं                   सा              सततं            वाशते             िकल          ।
              साहसं            चा मनातीव                       चरन्ती                नावबु यते                   ॥२०॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 93 -                                           Sabha Parva



              सा        िह            मांसागर्लं            भींम          मुखाि संहःय               खादतः       ।
              दन्तान्तरिवल नं                                  य दाद ेऽ पचेतना                               ॥२१॥
              इ छतः             सा             िह       िसंहःय            भींम           जीव यसंशयम ्           ।
              त     वम यधमर्                         सदा             वाचः               ूभाषसे               ॥२२॥
              इ छतां                 पािथर्वेन्िाणां               भींम                जीवःयसंशयम ्             ।
              लोकिवि          कमार्            िह           नान्योऽिःत           भवता            समः         ॥२३॥
                                                         वैशपायन उवाच
                                                            ं
              तत ेिदपतेः                   ौु वा             भींमः          स            ु ं
                                                                                       कटक             वचः      ।
              उवाचेदं                वचो               राजं ेिदराजःय                    शृ वतः               ॥२४॥
              इ छतां              िकल                नामाहं          जीवाम्येषां             मह िक्षताम ्       ।
              योऽहं           न                गणयाम्येतांःतृणानीव                     नरािधपान ्            ॥२५॥
              एवमु े                 तु              भींमेण            ततः               संचबधुनपाः
                                                                                            ु ु र्ृ             ।
               े
              किच ज िषरे                        तऽ               े
                                                                किच ंमं                 जगिहर् रे            ॥२६॥
               े  ू र्
              किचदचुमहेंवासाः                          ौु वा              भींमःय                 त चः           ।
              पापोऽविल ो                  वृ             नायं        भींमोऽहर् ित            क्षमाम ्        ॥२७॥
              हन्यतां                 दमर्ितभ ंमः
                                       ु                             पशुव सा वयं                    नृपैः       ।
              सवः            समे य                  संर धैदर् तां           वा         कटाि नना              ॥२८॥
              इित            तेषां             वचः           ौु वा          ततः            ु
                                                                                          करुिपतामहः            ।
              उवाच                   मितमान्भींमःतानेव                           वसुधािधपान ्                ॥२९॥
              उ ःयो ःय                                नेहान्तमहं                     समुपलक्षये                 ।
              य ु        वआयािम                     त सव            शृणु वं            वसुधािधपाः            ॥३०॥
              पशुव ातनं                   वा           मे          दहनं           वा         कटाि नना           ।
              िबयतां          मूि नर्           वो      न्यःतं        मयेदं          सकलं        पदम ्       ॥३१॥
              एष             ित ित                   गोिवन्दः               पूिजतोऽःमािभर युतः                  ।
              यःय             वः वरते                  बुि मर्रणाय               स       माधवम ्             ॥३२॥
              कृ ंणमा यताम                                  यु े                 शा गर्गदाधरम ्                 ।
              यावदःयैव                    दे वःय          दे हं   िवशतु                  पािततः              ॥३३॥
                                                             * * *
                                                      ४२. वैशंपायन उवाच
              ततः               ौु वैव                      भींमःय                चेिदराडु रुिवबमः              ।
                          ु
              युयु सुवार्सदेवेन                          वासुदेवमुवाच                        ह               ॥०१॥
              आ ये              वां            रणं          ग छ        मया             साध        जनादर् न      ।



                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 94 -                                              Sabha Parva



              यावद                िनहिन्म                   वां         सिहतं           सवर्पा डवैः            ॥०२॥
              सह          वया           िह        मे        व याः         पा डवाः          कृ ंण          सवर्था   ।
              नृपतीन्समितबम्य                              यैरराजा                    वमिचर्तः                 ॥०३॥
              ये          वां           दासमराजानं                      बा यादचर्िन्त              दमर्ितम ्
                                                                                                    ु              ।
              अनहर् महर् व कृ ंण                  व याःत                  इित            मे           मितः         ।
              इ यु      वा               राजशादर् लःतःथौ
                                                  ू                                गजर्न्नमषर्णः               ॥०४॥
              एवमु े               ततः                  कृ ंणो                   ु र्
                                                                              मृदपूविमदं              वचः          ।
              उवाच               पािथर्वान्सवाःत समक्षं                        च         पा डवान ्             ॥०५॥
              एष          नः                 शऽुर यन्तं                 पािथर्वाः          सा वतीसुतः              ।
              सा वतानां                नृशंसा मा                  न           िहतोऽनपका रणाम ्                 ॥०६॥
              ूा     योितषपुरं                     यातानःमा              ा वा                 नृशंसकृ त ्          ।
              अदह       ारकामेष                        ःवॐीयः                    सन्नरािधपाः                   ॥०७॥
              ब डतो                    भोजराजन्यानेष                          रै वतके              िगरौ            ।
              ह वा           ब     वा            च           तान्सवार्नुपाया ःवपुरं                पुरा        ॥०८॥
              अ मेधे                    हयं                 मे यमु सृ ं                         र्
                                                                                        रिक्षिभवृतम ्              ।
              िपतुम                           य िव नाथर्महर पापिन यः                                           ॥०९॥
              सौवीरान्ूितप ौ                           च               बॅोरे ष             यशिःवनः                 ।
              भायार्म यहरन्मोहादकामां                                  तािमतो             गताम ्               ॥१०॥
              एष             मायाूित छन्नः                             क षाथ               तपिःवनीम ्              ।
              जहार           भिां                वैशालीं               मातुलःय            नृशंसकृ त ्          ॥११॥
              िपतृंवसुः                  कृ ते                  दःखं
                                                                 ु               सुमहन्मषर्याम्यहम ्               ।
              िदं या              ि वदं              सवर्रा ां            संिनधाव                वतर्ते        ॥१२॥
              पँयिन्त              िह            भवन्तोऽ                 म यतीव                 यितबमम ्           ।
              कृ तािन        तु         परोक्षं            मे      यािन          तािन          िनबोधत          ॥१३॥
              इमं         वःय                न         शआयािम              क्षन्तुम              यितबमम ्          ।
              अवलेपा धाहर् ःय                              सममे                    राजम डले                    ॥१४॥
              रुि म यामःय                              मूढःय                                 ू र्
                                                                               ूाथर्नासीन्मुमषतः                   ।
              न       च          तां         ूा वान्मूढः               शूिो        वेदौुितं        यथा         ॥१५॥
              एवमािद                   ततः              सव              सिहताःते                नरािधपाः           ।
              वासुदेववचः                     ौु वा                चेिदराजं              यगहर् यन ्             ॥१६॥
              ततःत चनं                        ौु वा                िशशुपालः                   ूतापवान ्            ।
              जहास                 ःवनव ासं                        ूहःयेदमुवाच                    ह            ॥१७॥


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 95 -                                             Sabha Parva



              म पूवा                रुि मणीं              कृ ंण                संस सु           प रक तर्यन ्        ।
              िवशेषतः               पािथर्वेषु          ोीडां              न         ु
                                                                                    करुषे         कथम ्          ॥१८॥
              मन्यमानो                िह          कः            स सु             पुरुषः          प रक तर्येत ्      ।
              अन्यपूवा               ि यं            जातु                  वदन्यो                  ू
                                                                                               मधुसदन            ॥१९॥
              क्षम         वा       यिद      ते        ौ ा           मा        वा       कृ ंण      मम       क्षम    ।
               ु
              ब ा ािप               ूसन्ना ा              िकं         मे          व ो          भिवंयित         ॥२०॥
              तथा                   ॄुवत                  एवाःय                     भगवान्मधुसूदनः                  ।
               यपाहरि छरः                                       बु          े
                                                                           बणािमऽकषर्णः                             ।
              स                 पपात               महाबाहवर्ळाहत
                                                         ु                                इवाचलः                 ॥२१॥
              तत ेिदपतेदहा ेजोऽ यं                                                     र्ृ
                                                                                 ददृशुनपाः                          ।
              उ पतन्तं                   महाराज                 गगनािदव                   भाःकरम ्             ॥२२॥
              ततः                कमलपऽाक्षं                      कृ ंणं                 लोकनमःकृ तम ्               ।
              ववन्दे            त दा             तेजो            िववेश              च          नरािधप          ॥२३॥
              तद तममन्यन्त
                 ु                                  दृं वा                     सव               मह िक्षतः           ।
              यि वेश                  महाबाहंु                  त ेजः                पुरुषो मम ्               ॥२४॥
              अनॅे               ूववषर्                   ौः           पपात                    विलताशिनः            ।
              कृ ंणेन            िनहते             चै े          चचाल               च              ं
                                                                                                वसुधरा         ॥२५॥
              ततः                 े
                                 किचन्मह पाला                          नाॄुवंःतऽ                     ं
                                                                                                   िकचन             ।
              अतीतवा पथे                    काले                ूेक्षमाणा                 जनादर् नम ्          ॥२६॥
              हःतैहर्ःताममपरे                                        ू यपीषन्नमिषर्ताः                              ।
              अपरे                          दशनैरो ानदशन्बोधमूिछर् ताः                                         ॥२७॥
              रहःतु                        े
                                          किच ांणयं                                  ु र्
                                                                                ूशशंसनरािधपाः                       ।
               े
              किचदे व               तु           संर धा               म यःथाः वपरे ऽभवन ्                      ॥२८॥
              ू       ाः          े
                                 कशवं               ज मुः                  संःतुवन्तो              महषर्यः          ।
              ॄा णा                   महा मानः                    पािथर्वा                  महाबलाः            ॥२९॥
              पा डवः वॄवी ॅातॄन्स कारे ण                                             मह पितम ्                      ।
              दमघोषा मजं                    वीरं                संसाधयत                   मा         िचरम ्         ।
              तथा           च            कृ तवन्तःते                 ॅातुव          शासनं           तदा        ॥३०॥
              चेद नामािधप ये                        च                 पुऽमःय                    मह पितम ्           ।
              अ यिष च दा                         पाथर्ः              सह                 र् ु
                                                                                     तैवसधािधपैः                 ॥३१॥
              ततः               स            ु
                                            करुराजःय                       बतुः           सवर्समृि मान ्            ।
              यूनां             ूीितकरो                   राजन्संबभौ                    िवपुलौजसः              ॥३२॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 96 -                                            Sabha Parva



              शान्तिव नः                       सुखारम्भः                       ूभूतधनधान्यवान ्                   ।
              अन्नवान्बहभआय
                        ु                                    े
                                                            कशवेन                     सुरिक्षतः                ॥३३॥
              समापयामास                      च              तं            राजसूयं                महाबतुम ्        ।
              तं          तु                य ं              महाबाहरा
                                                                   ु                             र्
                                                                                           समा ेजनादर् नः         ।
              ररक्ष                 भगवा शौ रः                           शा गर्चबगदाधरः                        ॥३४॥
              ततः ववभृथःनातं                                 धमर्राजं                       युिधि रम ्            ।
              समःतं                    पािथर्वं                    क्षऽमिभगम्येदमॄवीत ्                        ॥३५॥
              िदं या                वधर्िस         धमर्                  साॆा यं                ूा वािन्वभो       ।
              आजमीढाजमीढानां                           यशः                   संविधर्तं                 वया        ।
                   ै
              कमर्णतेन                  राजेन्ि                  धमर्                सुमहान्कृ तः              ॥३६॥
              आपृ छामो                      नर याय                     सवर्कामैः                सुपूिजताः         ।
              ःवरा ािण                            गिमंयामःतदनु ातुमहर् िस                                      ॥३७॥
              ौु वा            तु           वचनं             रा ां           धमर्राजो              युिधि रः       ।
              यथाह                  पू य            नृपतीन्ॅातॄन्सवार्नुवाच                        ह           ॥३८॥
              राजानः                 सवर्              एवैते               ूी याःमान्समुपागताः                    ।
              ूिःथताः                ःवािन             रा ािण              मामापृ           य       परं तपाः      ।
              तेऽनुोजत                भिं          वो              िवषयान्तं                नृपो मान ्         ॥३९॥
                   र्
              ॅातुवचनमा ाय                              पा डवा                         धमर्चा रणः                 ।
              यथाह                                  ै ं
                                     नृपमु यांःतानेकक                               समनुोजन ्                  ॥४०॥
                          ू
              िवराटमन्वया ण                             धृ         ु
                                                                   म्नः                     ूतापवान ्             ।
              धनंजयो                  य सेनं                     महा मानं                   महारथः             ॥४१॥
              भींमं            च             धृतरा ं               च         भीमसेनो               महाबलः         ।
              िोणं        च             ससुतं               वीरं          सहदे वो             महारथः           ॥४२॥
                ु
              नकलः                   सुबलं                  राजन्सहपुऽं                      समन्वयात ्           ।
              िौपदे याः                 ससौभिाः                         पावर्तीयान्मह पतीन ्                   ॥४३॥
              अन्वग छं ःतथैवान्यान्क्षिऽयान्क्षिऽयषर्भाः                                                          ।
              एवं         संपूिजताःते                  वै           ज मुिवर्ूा                  सवर्शः         ॥४४॥
              गतेषु                  पािथर्वेन्िे षु                    सवषु                    भरतषर्भ           ।
              युिधि रमुवाचेदं                       वासुदेवः                        ूतापवान ्                  ॥४५॥
              आपृ छे                  वां         गिमंयािम                         ारकां          ु
                                                                                                 करुनन्दन         ।
              राजसूयं               बतुौे ं            िदं या                 वं           ूा वानिस            ॥४६॥
              तमुवाचैवमु ःतु                                                   ू
                                                                    धमर्रा मधुसदनम ्                              ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 97 -                                            Sabha Parva



              तव         ूसादा ोिवन्द                  ूा वानिःम                    वै       बतुम ्         ॥४७॥
              समःतं               पािथर्वं               क्षऽं                 व ूसादा शानुगम ्                ।
              उपादाय            बिलं           मु यं             मामेव              समुपिःथतम ्             ॥४८॥
              न          वयं             वामृते            वीर               रं ःयामेह           कथंचन         ।
              अवँयं        चािप               गन्त या             वया               ारवती        पुर        ॥४९॥
              एवमु ः                स              धमार् मा                    युिधि रसहायवान ्                ।
              अिभगम्याॄवी ूीतः                         पृथां            पृथुयशा              ह रः           ॥५०॥
              साॆा यं               समनुूा ाः                     पुऽाःतेऽ                  िपतृंवसः           ।
              िस ाथार्          वसुमन्त                  सा             वं          ूीितमवा नुिह            ॥५१॥
              अनु ातः वया                       चाहं                ारकां                 गन्तुमु सहे          ।
              सुभिां           िौपद ं            चैव              सभाजयत                    े
                                                                                           कशवः             ॥५२॥
              िनंबम्यान्तःपुरा चैव                                  युिधि रसहायवान ्                           ।
              ःनात             कृ तज य                 ॄा णान्ःविःत                      वा य        च      ॥५३॥
              ततो          मेघवरू यं                     ःयन्दनं               वै          सुकि पतम ्          ।
              योजिय वा                  महाराज                 दारुकः            ू युपिःथतः                 ॥५४॥
              उपिःथतं                   रथं              दृं वा                          े
                                                                               ताआयर्ूवरकतनम ्                 ।
              ूदिक्षणमुपावृ य                            समारु                           महामनाः               ।
              ूययौ              पु डर काक्षःततो                         ारवतीं             पुर म ्          ॥५५॥
              तं          प       यामनुवोाज                       धमर्राजो                  युिधि रः           ।
              ॅातृिभः             सिहतः                ौीमान्वासुदेवं                    महाबलम ्           ॥५६॥
              ततो              मुहू त            संग ृ               ःयन्दनूवरं                      ह रः      ।
              अॄवी पु डर काक्षः                         ु
                                                       कन्तीपुऽं                    युिधि रम ्              ॥५७॥
              अूम ः            िःथतो            िन यं            ूजाः          पािह         िवशां        पते   ।
              पजर्न्यिमव                      भूतािन                         महािमिमवा डजाः
                                                                                 ु                             ।
              बान्धवाः वोपजीवन्तु                                सहॐाक्षिमवामराः                            ॥५८॥
              कृ वा                      ै
                                 परःपरे णवं                      संिवदं                  कृ ंणपा डवौ           ।
              अन्योन्यं           समनु ा य                     ज मतुः               ःवगृहान्ूित             ॥५९॥
              गते               ारवतीं             कृ ंणे                सा वतूवरे                   नृप       ।
              एको          दय धनो
                            ु                      राजा               ु
                                                                    शकिन ािप                     सौबलः         ।
              तःयां            सभायां             िद यायामूषतुःतौ                          नरषर्भौ          ॥६०॥
                                                      * * *
                                                 ४३. वैशंपायन उवाच



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 98 -                                             Sabha Parva



              वसन्दय धनःतःयां
                   ु                                       सभायां                        भरतषर्भ                ।
              शनैदर्दशर्          तां         सवा           सभां               ु
                                                                             शकिनना               सह         ॥०१॥
              तःयां                    िद यानिभूायान्ददशर्                               ु
                                                                                        करुनन्दनः               ।
              न         दृ पूवार्           ये           तेन           नगरे             नागसा ये             ॥०२॥
              स             कदािच सभाम ये                          धातर्रा ो                मह पितः             ।
              ःफािटकं                   तलमासा                     जलिम यिभश कया                             ॥०३॥
              ःवव ो कषर्णं                          राजा                   कृ तवान्बुि मोिहतः                   ।
              दमर्ना
               ु                       ै
                                 िवमुख व                 प रचबाम                 तां       सभाम ्            ॥०४॥
              ततः            ःफािटकतोयां                   वै           ःफािटकाम्बुजशोिभताम ्                   ।
              वापीं         म वा            ःथलिमित               सवासाः                ूापत जले             ॥०५॥
              जले            िनपिततं                दृं वा               ं
                                                                       िककरा                    र्ृ
                                                                                           जहसुभशम ्            ।
              वासांिस            च          शुभान्यःमै               ूदद ू             राजशासनात ्           ॥०६॥
              तथागतं              तु         तं          दृं वा            भीमसेनो              महाबलः          ।
                 र्
              अजुन               यमौ             चोभौ           सव          ते          ूाहसंःतदा            ॥०७॥
              नामषर्य तःतेषामवहासममषर्णः                                                                        ।
              आकारं              रक्षमाणःतु                न           स           तान्समुदैक्षत             ॥०८॥
              पुनवर्सनमुि क्ष य                          ूत रंयिन्नव                       ःथलम ्               ।
              आरुरोह              ततः               सव           जहसुःते                 पुनजर्नाः           ॥०९॥
               ारं           च              िववृताकारं                 ललाटे न              समाहनत ्            ।
                 ृ
              संवतं              चेित               मन्वानो                   ारदे शादपारमत ्
                                                                                      ु                      ॥१०॥
              एवं           ूलम्भािन्विवधान्ूा य                        तऽ              िवशां          पते      ।
              पा डवेया यनु ातःततो                                दय धनो
                                                                  ु                        नृपः              ॥११॥
              अू       ेन                  मनसा                  राजसूये                  महाबतौ                ।
              ूेआय               ताम तामृि ं
                                     ु                         जगाम                गजसा यम ्                 ॥१२॥
              पा डवौीूत ःय                               यान लानःय                         ग छतः                ।
              दय धनःय
               ु                           नृपतेः               पापा              मितरजायत                   ॥१३॥
              पाथार्न्सुमनसो                 दृं वा               पािथर्वां                वशानुगान ्           ।
              कृ ःनं             चािप             िहतं          लोकमाकमारं
                                                                      ु                    कु     ह          ॥१४॥
              मिहमानं                परं          चािप            पा डवानां                महा मनाम ्           ।
              दय धनो
               ु                       धातर्रा ो                िववणर्ः                समप त                 ॥१५॥
              स             तु             ग छन्ननेकामः                      सभामेवानुिचन्तयन ्                 ।
              िौयं           च             तामनुपमां              धमर्राजःय                धीमतः             ॥१६॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 99 -                                               Sabha Parva



              ूम ो                   धृतरा ःय                       पुऽो                  दय धनःतदा
                                                                                           ु                         ।
              ना यभाष सुबलजं                             भाषमाणं                पुनः             पुनः             ॥१७॥
              अनेकामं               तु          तं          दृं वा              ु
                                                                              शकिनः               ू यभाषत            ।
              दय धन
               ु                     ु
                                    कतोमूलं                      िनः सिन्नव                    ग छिस              ॥१८॥
                                                            दय धन उवाच
                                                             ु
              दृं वेमां                पृिथवीं               कृ ःनां               युिधि रवशानुगाम ्                 ।
              िजताम ूतापेन                                  ेता ःय                     महा मनः                    ॥१९॥
              तं        च          य ं           तथाभूतं             दृं वा            पाथर्ःय          मातुल        ।
              यथा            शबःय                      दे वेषु           तथाभूतं                   ु
                                                                                               महा ते            ॥२०॥
              अमषण                          ं
                                         सुसपूण                    द मानो                      िदवािनशम ्            ।
              शुिचशुबागमे                      काले              शुंये          तोयिमवा पकम ्                     ॥२१॥
              पँय                सा वतमु येन                        िशशुपालं                   िनपािततम ्            ।
              न         च              तऽ             पुमानासी कि              ःय              पदानुगः           ॥२२॥
              द माना                 िह              राजानः               पा डवो थेन                 वि ना           ।
              क्षान्तवन्तोऽपराधं                 तं         को           िह     तं         क्षन्तुमहर् ित        ॥२३॥
              वासुदेवेन                   त कमर्                    तथायु ं                    मह कृ तम ्            ।
              िस ं           च            पा डवेयानां               ूतापेन                महा मनाम ्             ॥२४॥
              तथा           िह            र ान्यादाय                िविवधािन               नृपा          नृपम ्      ।
              उपित िन्त                  कौन्तेयं                वैँया         इव              करूदाः            ॥२५॥
              िौयं           तथािवधां                    दृं वा               वलन्तीिमव              पा डवे          ।
              अमषर्वशमापन्नो                                      द ेऽहमतथोिचतः                                   ॥२६॥
              वि मेव               ूवेआयािम                      भक्षियंयािम               वा           िवषम ्       ।
              अपो       वािप             ूवेआयािम            न      िह        शआयािम            जीिवतुम ्        ॥२७॥
              को        िह           नाम              पुमाँ लोके              मषर्ियंयित            स ववान ्         ।
              सप ानृ यतो                    दृं वा               हािनमा मन                 एव        च           ॥२८॥
              सोऽहं         न              ी         न           चा य ी         न          पुमान्नापुमानिप           ।
              योऽहं          तां          मषर्याम्य                 तादृशीं            िौयमागताम ्                ॥२९॥
              ई र वं                पृिथ या                       वसुम ां              च          तादृशीम ्          ।
              य ं       च        तादृशं          दृं वा           मादृशः        को         न     सं वरे त ्      ॥३०॥
              अश        ै
                        क                      एवाहं                तामाहतु                    नृपिौयम ्             ।
              सहायां               न           पँयािम              तेन        मृ युं           िविचन्तये          ॥३१॥
              दै वमेव              परं           मन्ये              पौरुषं           तु           िनरथर्कम ्         ।


                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 100 -                                                    Sabha Parva



              दृं वा         ु
                            कन्तीसुते                शुॅां        िौयं           तामा तां                तथा          ॥३२॥
              कृ तो       य ो               मया           पूव           िवनाशे              तःय              सौबल        ।
              त च          सवर्मितबम्य                  स          वृ ोऽि ःवव                    प कजम ्              ॥३३॥
              तेन         दै वं          परं          मन्ये             पौरुषं             तु           िनरथर्कम ्       ।
              धातर्रा ा           िह         ह यन्ते           पाथार्      वधर्िन्त               िन यशः              ॥३४॥
              सोऽहं       िौयं         च       तां     दृं वा           सभां         तां         च       तथािवधाम ्      ।
              रिक्षिभ ावहासं                    तं             प रत ये                 यथाि नना                       ॥३५॥
              स            माम यनुजानीिह                           मातुला                         सुदःिखतम ्
                                                                                                     ु                   ।
              अमष                 च            समािव ं         धृतरा े                           िनवेदय               ॥३६॥
                                                           * * *
                                                             ु
                                                       ४४. शकिनरुवाच
              दय धन
               ु                  न            तेऽमषर्ः           कायर्ः             ूित                युिधि रम ्       ।
              भागधेयािन                िह        ःवािन            पा डवा             भु जते               सदा         ॥०१॥
                  ै
              अनेकर युपायै                                वयार धाः                              पुरासकृ त ्              ।
              िवमु ा                        नर याया                      भागधेयपुरःकृ ताः                             ॥०२॥
              तैलर् धा            िौपद                भायार्            िपद
                                                                         ु                      सुतैः          सह        ।
              सहायः                पृिथवीलाभे                    वासुदेव                        वीयर्वान ्            ॥०३॥
              ल ध                     नािभभूतोऽथर्ः                 िप य ऽशः                         पृिथवीपते           ।
              िववृ ःतेजसा                    तेषां           तऽ            का                प रदे वना                ॥०४॥
              धनंजयेन                       गा ड वमक्ष यौ                        च                   महे षुधी            ।
              ल धान्य ािण                      िद यािन             तपर्िय वा                    हताशनम ्
                                                                                                 ु                    ॥०५॥
              तेन                 र्
                              कामुकमु येन                          बाहवीयण
                                                                      ु                              चा मनः              ।
              कृ ता         वशे                मह पालाःतऽ                   का                  प रदे वना             ॥०६॥
              अि नदाहान्मयं                    चािप             मोक्षिय वा                  स             दानवम ्        ।
              सभां          तां             कारयामास                    स यसाची                   परं तपः             ॥०७॥
              तेन         चैव               मयेनो ाः                ं
                                                                  िककरा                नाम                राक्षसाः       ।
              वहिन्त          तां           सभां          भीमाःतऽ                का              प रदे वना            ॥०८॥
              य चासहायतां                            राजन्नु वानिस                                   भारत                ।
              तिन्म या                ॅातरो            ह मे             सहायाःते                  महारथाः             ॥०९॥
              िोणःतव                   महे ंवासः                 सह              पुऽेण                   धीमता           ।
              सूतपुऽ                    राधेयो                  गौतम                        महारथः                    ॥१०॥
              अहं         च             सह             सोदयः               सौमदि                         वीयर्वान ्      ।



                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 101 -                                             Sabha Parva



              एतैः वं           सिहतः              सवजर्य                  कृ ःनां               ं
                                                                                              वसुधराम ्          ॥११॥
                                                          दय धन उवाच
                                                           ु
               वया              च               सिहतो                                      र्
                                                                           राजन्नेतै ान्यैमहारथैः                   ।
              एतानेव               िवजेंयािम                       यिद                वमनुमन्यसे                 ॥१२॥
              एतेषु            िविजतेंव                       भिवंयित                  मह             मम            ।
              सव        च        पृिथवीपालाः                  सभा           सा        च        महाधना            ॥१३॥
                                                            ु
                                                          शकिनरुवाच
              धनंजयो                    वासुदेवो                    भीमसेनो                   युिधि रः              ।
                ु
              नकलः                 सहदे व                      िपद
                                                                ु                     सहा मजैः                   ॥१४॥
              नैते            युिध            बला जेतुं                    श याः               सुरगणैरिप            ।
              महारथा                 महे ंवासाः                    कृ ता ा             यु दमर्दाः
                                                                                           ु                     ॥१५॥
              अहं        तु             ति जानािम                    िवजेतुं           येन          श यते           ।
              युिधि रं          ःवयं            राजंःतिन्नबोध                         जुषःव          च           ॥१६॥
                                                          दय धन उवाच
                                                           ु
              अूमादे न                    सु दामन्येषां                     च              महा मनाम ्               ।
              यिद        श या              िवजेतुं            ते       तन्ममाचआव                मातुल            ॥१७॥
                                                            ु
                                                          शकिनरुवाच
                ू
                तिूय                 कौन्तेयो             न           च           जानाित            दे िवतुम ्      ।
              समाहत
                  ू                  राजेन्िो             न           शआयित                िनवितर्तुम ्          ॥१८॥
              दे वने           ु
                              कशल ाहं                 न              मेऽिःत            सदृशो             भुिव       ।
              िऽषु          े
                         लोकषु             कौन्तेयं            तं          वं         ू
                                                                                      ते       समा य             ॥१९॥
                      ु
              तःयाक्षकशलो                                 राजन्नादाःयेऽहमसंशयम ्                                    ।
              रा यं         िौयं          च        तां             द ां          वदथ           पुरुषषर्भ         ॥२०॥
              इदं        तु          सव              वं             रा े          दय धन
                                                                                   ु                िनवेदय          ।
              अनु ातःतु              ते       िपऽा            िवजेंये            तं       न      संशयः           ॥२१॥
                                                          दय धन उवाच
                                                           ु
               वमेव                   ु
                                     करुमु याय                        धृतरा ाय                   सौबल               ।
              िनवेदय            यथान्यायं         नाहं     शआये   िनशंिसतुम ्                                   ॥२२॥
                                                     * * *
                                                ४५. वैशंपायन उवाच
                  ू
              अनुभय                तु           रा ःतं                     राजसूयं             महाबतुम ्            ।
              युिधि रःय                               नृपतेगार्न्धार पुऽसंयुतः                                   ॥०१॥



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 102 -                                               Sabha Parva



              िूयकृ न्मतमा ाय                         पूव                दय धनःय
                                                                          ु                          तत ्           ।
              ू ाचक्षुषमासीनं                           ु
                                                      शकिनः                     सौबलःतदा                     ॥०२॥
              दय धनवचः
               ु                             ौु वा                 धृतरा ं                जनािधपम ्                 ।
              उपगम्य                      महाूा ं                      ु
                                                                     शकिनवार् यमॄवीत ्                       ॥०३॥
              दय धनो
               ु                     महाराज                     िववण               ह रणः             कृ शः          ।
                          ै
              द नि न्तापर व                             ति ि                        भरतषर्भ                  ॥०४॥
              न         वै                पर क्षसे                सम्यगस ं                     ं
                                                                                           शऽुसभवम ्                ।
               ये पुऽःय                 शोकं               वं        िकमथ               नावबु यसे            ॥०५॥
                                                           धृतरा        उवाच
              दय धन
               ु                         ु
                                        कतोमूलं                   भृशमात ऽिस                     पुऽक               ।
              ौोत य ेन्मया                   सोऽथ                ॄूिह         मे           ु
                                                                                          करुनन्दन           ॥०६॥
              अयं        वां              ु
                                        शकिनः               ूाह         िववण            ह रणं          कृ शम ्      ।
              िचन्तयं               न        पँयािम              शोकःय             तव          संभवम ्       ॥०७॥
              ऐ य            िह              मह पुऽ                विय             सव           समिपर्तम ्          ।
              ॅातरः                    ै
                                  सु द व                     नाचरिन्त                  तवािूयम ्             ॥०८॥
              आ छादयिस                           ूावारान ािस                         िपिशतौदनम ्                    ।
              आजानेया               वहिन्त            वां          े
                                                                  कनािस            ह रणः         कृ शः       ॥०९॥
              शयनािन                    महाहार्िण                  योिषत                    मनोरमाः                 ।
              गुणविन्त              च          वेँमािन               िवहारा               यथासुखम ्          ॥१०॥
              दे वानािमव             ते          सव             वािच          ब ं          न         संशयः          ।
              स        दन               इव           ु र्
                                                    दधर्षः           कःमा छोचिस                  पुऽक            ॥११॥
                                                        दय धन उवाच
                                                         ु
              अ ाम्या छादये                         चाहं                यथा              ु
                                                                                        कपुरुषःतथा                  ।
              अमष              धारये                 चोमं               ितितक्षन्कालपयर्यम ्                 ॥१२॥
              अमषर्णः               ःवाः             ूकृ तीरिभभूय                   परे          िःथताः             ।
                            ु
               लेशान्मुमुक्षः                परजान्स               वै          पुरुष           उ यते         ॥१३॥
              संतोषो           वै            िौयं            हिन्त            अिभमान                 भारत           ।
              अनुबोशभये                   चोभे                 र्ृ
                                                            यैवतो             ना ुते           महत ्         ॥१४॥
              न        मामवित                  त ु ं              िौयं          दृं वा           युिधि रे           ।
               वलन्तीिमव                     कौन्तेये              िववणर्करणीं                  मम           ॥१५॥
              सप ानृ यतोऽऽ मानं                             ह यमानं                िनशाम्य               च          ।
              अदृँयामिप                   कौन्तेये               िःथतां             पँयिन्नवो ताम ्                 ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 103 -                                            Sabha Parva



              तःमादहं                िववणर्             दन              ह रणः            कृ शः            ॥१६॥
              अ ाशीितसहॐािण                             ःनातका                  गृहमेिधनः                    ।
              िऽंश ासीक                      ै
                                           एकको           यािन्बभितर्               युिधि रः             ॥१७॥
              दशान्यािन                    सहॐािण              िन यं            तऽान्नमु मम ्                ।
              भु जते                                      र्
                                              रु मपाऽीिभयुिधि रिनवेशने                                    ॥१८॥
              कदलीमृगमोकािन                             कृ ंणँयामारुणािन                       च             ।
              काम्बोजः               ूािहणो ःमै              परा यार्निप             कम्बलान ्            ॥१९॥
              रथयोिष वा ःय                              शतशोऽथ                      सहॐशः                    ।
              िऽंशतं               चो वामीनां             शतािन               िवचरन् युत                 ॥२०॥
              पृथि वधािन                    र ािन               पािथर्वाः             पृिथवीपते              ।
                                  ु
              आहरन्बतुमु येऽिःमन्कन्तीपुऽाय                                   भू रशः                      ॥२१॥
              न             विचि            मया         दृ ःतादृशो            नैव        च         ौुतः      ।
              यादृ धनागमो                    य े             पा डु पुऽःय             धीमतः               ॥२२॥
              अपयर्न्तं              धनौघं         तं          दृं वा          शऽोरहं              नृप       ।
              शमर्           नैवािधग छािम                 िचन्तयानोऽिनशं                 िवभो            ॥२३॥
              ॄा णा                  वाटधाना                   गोमन्तः                शतसंघशः                ।
              ऽैखव            बिलमादाय                  ार        ित िन्त             वा रताः            ॥२४॥
              कम डलूनुपादाय                                   जात पमया शुभान ्                               ।
              एवं           बिलं           समादाय            ूवेशं        लेिभरे          ततः            ॥२५॥
              यन्नैव                 मधु            शबाय                 धारयन् यमरि यः                      ।
              तदःमै                   कांःयमाहाष ारुणं                      कलशोदिधः                     ॥२६॥
              शै यं                     रु मसहॐःय                       बहर िवभूिषतम ्
                                                                          ु                                  ।
              दृं वा             च         मम           त सव             वर पिमवाभवत ्                   ॥२७॥
              गृह वा                 त ु        ग छिन्त               समुिौ                र्
                                                                                        पूवदिक्षणौ           ।
              तथैव               पि मं          यािन्त           गृह वा              भरतषर्भ             ॥२८॥
              उ रं          तु        न       ग छिन्त            िवना          तात           पतिऽिभः         ।
              इदं            चा तमऽासी न्मे
                                ु                                िनगदतः                 शृणु             ॥२९॥
              पूण            शतसहॐे                तु           िवूाणां             प रिवंयताम ्             ।
              ःथािपता              तऽ       सं ाभू छ खो                 मायित          िन यशः            ॥३०॥
                     र्
              मुहु मुहु ः             ूणदतःतःय                       श खःय                   भारत            ।
              उ मं            श दमौौषं              ततो              रोमािण           मेऽ षन ्            ॥३१॥
                       र्
              पािथर्वैबहु िभः                         ु
                                                क णर्मपःथानं                        िददृक्षुिभः              ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 104 -                                                 Sabha Parva



              सवर्र ान्युपादाय                     पािथर्वा                 वै            जने र                ॥३२॥
              य े            तःय              महाराज                   पा डु पुऽःय                धीमतः             ।
              वैँया           इव               मह पाला                      ि जाितप रवेषकाः                    ॥३३॥
              न         सा         ौीदवराजःय                         यमःय            वरुणःय               वा        ।
              गु कािधपतेवार्िप                     या             ौी             राजन्युिधि रे                 ॥३४॥
              तां        दृं वा              पा डु पुऽःय                  िौयं            परिमकामहम ्               ।
              शािन्तं         न          प रग छािम                     द मानेन              चेतसा              ॥३५॥
                                                            ु
                                                          शकिनरुवाच
              यामेतामु मां                   लआमीं                    दृ वानिस                   पा डवे             ।
              तःयाः           ूा ावुपायं                  मे          शृणु          स यपराबम                     ॥३६॥
              अहमक्षेंविभ ातः                              पृिथ यामिप                        भारत                   ।
               दय ः                पण                           िवशेष                      दे वने              ॥३७॥
                ू
                तिूय              कौन्तेयो                न           च          जानाित             दे िवतुम ्      ।
                  ै
              आहत ंयित
                ू                            य ं               द यावे या यःव                     तम ्          ॥३८॥
                                                        वैशंपायन उवाच
              एवमु ः                  ु
                                    शकिनना                           राजा                दय धनःतदा
                                                                                          ु                         ।
              धृतरा िमदं                            वा यमपदान्तरमॄवीत ्                                          ॥३९॥
              अयमु सहते                                               र्
                                                          राजि ौयमाहतुमक्षिवत ्                                     ।
                ू
                तेन                पा डु पुऽःय                            तदनु ातुमहर् िस                      ॥४०॥
                                                          धृतरा        उवाच
              क्ष ा      मन्ऽी           महाूा ः                िःथतो             यःयािःम             शासने         ।
              तेन       संगम्य           वे ःयािम                कायर्ःयाःय               िविन यम ्              ॥४१॥
              स         िह        धम           पुरःकृ य                द घर्दश             परं        िहतम ्        ।
              उभयोः                पक्षयोयुर् ं                      वआय यथर्िविन यम ्                         ॥४२॥
                                                        दय धन उवाच
                                                         ु
              िनवतर्ियंयित                   वासौ               यिद              क्ष ा           समेंयित            ।
              िनवृ े              विय              राजेन्ि                म रंयेऽहमसंशयम ्                     ॥४३॥
              स         मिय             वं         मृते          राजिन्वदरे ण
                                                                         ु                 सुखी          भव         ।
              भोआयसे         पृिथवीं         कृ ःनां           िकं     मया          वं     क रंयिस             ॥४४॥
                                                        वैशंपायन उवाच
              आतर्वा यं            तु         त ःय                   ूणयो ं              िनशम्य           सः        ।
              धृतरा ोऽॄवी ूेंयान्दय धनमते
                                  ु                                               िःथतः                        ॥४५॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 105 -                                               Sabha Parva



                        र्ृ
              ःथूणासहॐैबहतीं                             शत ारां                  सभां                   मम            ।
              मनोरमां                  दशर्नीयामाशु                    ु
                                                                      कवर्न्तु             िशि पनः                  ॥४६॥
              ततः                संःतीयर्                    र ैःतामक्षानावा य                       सवर्शः            ।
              सुकृतां            सुूवेशां                च       िनवेदयत                मे          शनैः            ॥४७॥
              दय धनःय
               ु                            शान् यथर्िमित                   िनि        य             भूिमपः            ।
              धृतरा ो                   महाराज                   ूािहणोि दराय
                                                                          ु                         वै              ॥४८॥
              अपृं वा                   िवदरं
                                           ु                    ःय             नासी कि ि िन यः                         ।
                ू
                तदोषां                         जानन्स                      पुऽःनेहादकृ ंयत                          ॥४९॥
              त         वा                    िवदरो
                                                 ु                   धीमान्किल ारमुपिःथतम ्                            ।
              िवनाशमुखमु पन्नं                                       धृतरा मुपािवत ्                                ॥५०॥
              सोऽिभगम्य                       महा मानं                    ॅाता               ॅातरममजम ्                ।
              मू नार्               ूणम्य                    चरणािवदं                 वचनमॄवीत ्                    ॥५१॥
              नािभनन्दािम                       ते              राजन् यवसायिममं                          ूभो           ।
              पुऽैभदो               यथा              न          ःया        तहे तोःतथा
                                                                           ू                         ु
                                                                                                    करु             ॥५२॥
                                                             धृतरा        उवाच
              क्ष ः            पुऽेषु              ै
                                                पुऽम                 कलहो             न            भिवंयित             ।
              िदिव           दे वाः         ूसादं         नः         क रंयिन्त             न       संशयः            ॥५३॥
              अशुभं            वा        शुभं            वािप        िहतं        वा          यिद         वािहतम ्      ।
              ूवतर्तां                 सु       ू
                                                तं              िद मेतन्न                    संशयः                  ॥५४॥
              मिय              संिनिहते                  चैव          भींमे             च           भरतषर्भे           ।
              अनयो                    दै विविहतो                न              कथंिच िवंयित                         ॥५५॥
              ग छ                      वं                रथमाःथाय                                  र्
                                                                                       हयैवार्तसमैजवे                  ।
                        ै
              खा डवूःथम व                                    समानय                    युिधि रम ्                    ॥५६॥
              न          वाय                  यवसायो                 मे        िवदरै त ॄवीिम
                                                                                  ु                            ते      ।
              दै वमेव                   परं                  मन्ये               येनैतदपप ते
                                                                                       ु                            ॥५७॥
              इ यु ो                  िवदरो
                                         ु                   धीमान्नैतदःतीित                       िचन्तयन ्           ।
              आपगेयं                            महाूा म यग छ सुदःिखतः
                                                                ु                                                   ॥५८॥
                                                       * * *
                                                  ४६. जनमेजय उवाच
              कथं                समभव            ू
                                                 तं              ॅातॄणां                  तन्महा ययम ्                 ।
              यऽ             त        यसनं               ूा ं          पा डवैम                 िपतामहै ः            ॥०१॥
              के         च              तऽ               सभाःतारा              राजानो               ॄ िव म             ।



                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 106 -                                                Sabha Parva



              के       चैनमन्वमोदन्त                   के          चैनं            ू यषेधयन ्                ॥०२॥
                      ै
              िवःतरे णतिद छािम                     क यमानं                      वया                 ि ज         ।
              मूलं             ेति नाशःय                    पृिथ या                ि जस म                    ॥०३॥
                                                       सूत उवाच
              एवमु ःतदा                   रा ा               यासिशंयः                       ूतापवान ्           ।
              आचचक्षे                यथावृ ं                त सव                सवर्वेदिवत ्                 ॥०४॥
                                                  वैशंपायन उवाच
              शृणु         मे             िवःतरे णेमां                  कथां            भरतस म                  ।
              भूय      एव           महाराज           यिद           ते          ौवणे           मितः           ॥०५॥
              िवदरःय
                 ु                  मतं                ा वा               धृतरा ोऽिम्बकासुतः                    ।
              दय धनिमदं
               ु                        वा यमुवाच                      िवजने                पुनः             ॥०६॥
              अलं           ूतेन            गान्धारे             िवदरो
                                                                    ु              न           ूशंसित           ।
              न         सौ             सुमहाबुि रिहतं                   नो          विदंयित                  ॥०७॥
              िहतं        िह           परमं            मन्ये             िवदरो
                                                                            ु               य ूभाषते            ।
              िबयतां           पुऽ          त सवर्मेतन्मन्ये                    िहतं          तव             ॥०८॥
              दे विषर्वार्सवगुरुदवराजाय                                      धीमते                              ।
              य ूाह                  शा ं               भगवान्बृहःपितरुदारधीः                                ॥०९॥
              त ेद          िवदरः
                               ु                  सव               सरहःयं                   महाकिवः             ।
              िःथत               वचने             तःय              सदाहमिप                   पुऽक            ॥१०॥
              िवदरो
                 ु          वािप             मेधावी               ु
                                                                 क णां             ूवरो              मतः        ।
              उ वो             वा                    र्
                                             महाबुि वृंणीनामिचर्तो                            नृप            ॥११॥
                ू
                तेन       तदलं              पुऽ             ते
                                                            ू           भेदो           िह           दृँयते      ।
              भेदे      िवनाशो               रा यःय                त पुऽ               प रवजर्य              ॥१२॥
              िपऽा      माऽा          च        पुऽःय             य ै      काय           परं         ःमृतम ्     ।
              ूा ः वमिस                   त ात                    ै
                                                             िपतृपतामहं                     पदम ्            ॥१३॥
              अधीतवान्कृ ती               शा े               लािलतः                सततं              गृहे       ।
              ॅातृ ये ः         िःथतो        रा ये          िवन्दसे       िकं       न       शोभनम ्          ॥१४॥
              पृथ जनैरल यं                        य ोजना छादनं                               परम ्              ।
              त ूा ोऽिस               महाबाहो               कःमा छोचिस                      पुऽक             ॥१५॥
              ःफ तं            रा ं           महाबाहो                       ै
                                                                       िपतृपतामहं                  महत ्        ।
              िन यमा ापयन्भािस                     िदिव                 दे वे रो             यथा             ॥१६॥
              तःय           ते            िविदतू                   शोकमूलिमदं                   कथम ्           ।


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 107 -                                                Sabha Parva



              समुि थतं                  दःखतरं
                                         ु                    तन्मे               शंिसतुमहर् िस                  ॥१७॥
                                                         दय धन उवाच
                                                          ु
              अ ाम्या छादयामीित                                         ूपँयन्पापपूरुषः                             ।
              नामष              ु
                               करुते          यःतु           पुरुषः           सोऽधमः            ःमृतः            ॥१८॥
              न        मां          ूीणाित          राजेन्ि        लआमीः               साधारणा             िवभो     ।
                विलतािमव                कौन्तेये          िौयं          दृं वा         च       िव यथे            ॥१९॥
              सवा              िह            पृिथवीं          दृं वा              युिधि रवशानुगाम ्                 ।
              िःथरोऽिःम                योऽहं         जीवािम             दःखादे त ॄवीिम
                                                                         ु                            ते         ॥२०॥
              आविजर्ता                       इवाभािन्त                          ै     ु
                                                                          िन ना ऽिककौकराः                           ।
              कारःकरा                        लोहज घा                     युिधि रिनवेशने                          ॥२१॥
              िहमव सागरानूपाः                                      सवर्र ाकराःतथा                                   ।
              अन् याः                  सव               र्
                                                     पयुदःता                  युिधि रिनवेशने                     ॥२२॥
                ये ोऽयिमित                   मां         म वा           ौे      े ित         िवशां         पते      ।
              युिधि रे ण                 स कृ य                   यु ो                 र प रमहे                  ॥२३॥
              उपिःथतानां                           र ानां                    ौे ानामघर्हा रणाम ्                    ।
              नादृँयत                  परः          ूान्तो            नापरःतऽ                 भारत            ॥२४॥
              न              मे          हःतः                समभव सु                    त ूितगृ तः                  ।
              ूाित न्त                 मिय          ौान्ते        गृ             दरा तं
                                                                                  ू              वसु          ॥२५॥
              कृ तां                               र्
                                       िबन्दसरोर ैमयेन
                                            ु                                   ःफािटक छदाम ्                       ।
              अपँयं                  निलनीं                      ु
                                                          पूणार्मदकःयेव                      भारत                ॥२६॥
              व मु कषर्ित                          मिय             ूाहस स                      वृकोदरः              ।
              शऽोरि िवशेषेण
                  ृ                                    िवमूढं                  र विजर्तम ्                    ॥२७॥
              तऽ         ःम             यिद          श ः          ःयां          पातयेयं          वृकोदरम ्          ।
              सप ेनावहासो                    िह          स        मां          दहित            भारत              ॥२८॥
              पुन                   तादृशीमेव                   वापीं              जलजशािलनीम ्                     ।
              म वा             िशलासमां              तोये         पिततोऽिःम                  नरािधप              ॥२९॥
              तऽ             मां        ूाहस कृ ंणः                पाथन                सह        सःवनम ्            ।
              िौपद             च         सह              ीिभ यर्थयन्ती                 मनो           मम          ॥३०॥
              ि लन्नव ःय                      च           जले              ं
                                                                         िककरा               राजचोिदताः             ।
              ददवार्सांिस
                ु                       मेऽन्यािन             त च              दःखतरं
                                                                                ु                मम              ॥३१॥
              ूलम्भं               च             ु
                                              शृणंवान्यं              गदतो              मे       नरािधप             ।
              अ ारे ण                               िविनगर् छन् ारसंःथान िपणा                                       ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 108 -                                                 Sabha Parva



              अिभह य              िशलां         भूयो         ललाटे नािःम                  िवक्षतः            ॥३२॥
              तऽ        मां          यमजौ           दरादालो य
                                                     ू                             लिलतौ            िकल         ।
              बाहिभः
                 ु                प रगृ तां              शोचन्तौ                   सिहतावुभौ                 ॥३३॥
              उवाच            सहदे वःतु                तऽ               मां            िवःमयिन्नव               ।
              इदं       ारिमतो              ग छ          राजिन्नित                 पुनः      पुनः            ॥३४॥
              नामधेयािन               र ानां             पुरःतान्न                 ौुतािन               मे      ।
              यािन      दृ ािन         मे       तःयां   मनःतपित                        त च         मे        ॥३५॥
                                                     * * *
                                                 ४७. दय धन उवाच
                                                      ु
              यन्मया           पा डवानां            तु           दृ ं              ृ
                                                                                त छणु              भारत         ।
              आ तं            भूिमपालैिहर्          वसु             मु यं              ततःततः                ॥०१॥
              न        िवन्दे             दृढमा मानं                दृं वाहं                     र्
                                                                                           तदरे धनम ्           ।
              फलतो            भूिमतो             वािप            ूितप ःव                   भारत              ॥०२॥
                   ै
              ऐडां लान्वाषर्दंशा जात पप रंकृ तान ्                                                              ।
              ूावारािजनमु यां                     काम्बोजः                ूददौ              वसु              ॥०३॥
              अ ांिःति रक माषांि शतं                                      शुकनािसकान ्                          ।
              उ वामीि शतं                   च            पु ाः                पीलुशमी गुदैः                  ॥०४॥
              गोवासना                 ॄा णा                   दासमीया                        सवर्शः             ।
              ूी यथ             ते          महाभागा                 धमर्रा ो               महा मनः              ।
              िऽखव            बिलमादाय                 ार           ित िन्त               वा रताः            ॥०५॥
              कम डलूनुपादाय                                 जात पमया शुभान ्                                    ।
              एवं       बिलं           ूदायाथ               ूवेशं             लेिभरे         ततः             ॥०६॥
              शतं               दासीसहॐाणां                         कापार्िसकिनवािसनाम ्                        ।
              ँयामाःतन् यो                            े
                                                द घर्कँयो                     हे माभरणभूिषताः                   ।
              शूिा       िवूो माहार्िण                   रा कवान्यिजनािन                      च              ॥०७॥
              बिलं            च             कृ ःनमादाय                        भरुक छिनवािसनः                    ।
                       र्
              उपिनन्युमहाराज                            हयान्गान्धारदे शजान ्                                ॥०८॥
                     ै र् र्
              इन्िकृ वतयिन्त                               र्
                                                    धान्यैनद मुखै                             ये                ।
                      ु
              समुििनंकटे              जाताः            प रिसन्धु               च          मानवाः             ॥०९॥
              ते       वैरामाः            पारदा              व गा                   िकतवैः              सह      ।
              िविवधं          बिलमादाय              र ािन                 िविवधािन             च             ॥१०॥
              अजािवकं                गोिहर यं               खरो ं               फलजं               मधु          ।



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                            - 109 -                                           Sabha Parva



                              ै
              कम्बलािन्विवधां व               ार             ित िन्त            वा रताः           ॥११॥
              ूा     योितषािधपः          शूरो            म्ले छानामिधपो                    बली       ।
              यवनैः          सिहतो          राजा             भगद ो             महारथः             ॥१२॥
              आजानेयान्हया शीयानादायािनलरं हसः                                                       ।
              बिलं       च      कृ ःनमादाय               ार        ित ित           वा रतः         ॥१३॥
              अँमसारमयं                  भा डं                  शु दन्त स नसीन ्                     ।
              ूा     योितषोऽथ            त       वा             भगद ोऽोज दा                       ॥१४॥
                   यक्षां यक्षाँ ललाटाक्षान्नानािद        यः                 समागतान ्               ।
              औंणीषानिनवासां                           बाहकान्पुरुषादकान ्
                                                          ु                                       ॥१५॥
              एकपादां              तऽाहमपँयं                      ार            वा रतान ्            ।
              ब यथ            ददतःतःमै                िहर यं           रजतं          बहु          ॥१६॥
              इन्िगोपकवणार्भा शुकवणार्न्मनोजवान ्                                                    ।
              तथैवेन्िायुधिनभान्सं याॅसदृशानिप                                                    ॥१७॥
              अनेकवणार्नार यान्गृह वा ान्मनोजवान ्                                                   ।
              जात पमन य                  च                   ददःतःयैकपादकाः
                                                               ु                                  ॥१८॥
              चीनान्हणा शकानोसान्पवर्तान्तरवािसनः
                     ू                                                                               ।
              वांणयान्हारहणां
                          ू                           कृ ंणान्है मवतांःतथा                        ॥१९॥
              न              पारयाम्यिभगतािन्विवधान् ा र                        वा रतान ्            ।
              ब यथ               ददतःतःय                      नाना पाननेकशः                       ॥२०॥
              कृ ंणमीवान्महाकायाुासभा शतपाितनः                                                       ।
                   र्
              आहाषुदर्शसाहॐािन्वनीतािन्दक्षु                           िवौुतान ्                  ॥२१॥
              ूमाणरागःपशार् यं                           बा चीनसमु वम ्                              ।
              औण         च      रा कवं       चैव         क टजं          प टजं        तथा          ॥२२॥
               ु
              क ट कृ तं              तथैवान्य कमलाभं                           सहॐशः                 ।
                  आणं        व मकापार्समािवकं                  मृद ु         चािजनम ्             ॥२३॥
                      ै
              िनिशतां व                       द घार्सीनृि शि पर धान ्                                ।
              अपरान्तसमु तांःतथैव
                         ू                                   परशूि शतान ्                         ॥२४॥
              रसान्गन्धां             िविवधाु ािन                      च           सहॐशः             ।
              बिलं      च      कृ ःनमादाय               ार       ित िन्त         वा रताः          ॥२५॥
              शकाःतुखाराः          क का                रोमशाः              शृि गणो         नराः      ।
                                     र्
              महागमान्दरगमान्गिणतानबुदं
                       ू                                               हयान ्                     ॥२६॥
                    ै
              कोिटश व                बहशः
                                       ु                 सुवण                प संिमतम ्              ।


                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 110 -                                            Sabha Parva



              बिलमादाय             िविवधं           ार          ित िन्त            वा रताः            ॥२७॥
              आसनािन               महाहार्िण             यानािन             शयनािन               च       ।
              मिणका चनिचऽािण                       गजदन्तमयािन                       च                ॥२८॥
              रथां                        िविवधाकारा जात पप रंकृ तान ्                                   ।
              हयैिवर्नीतैः                     संपन्नान्वैयायप रवारणान ्                              ॥२९॥
              िविचऽां               प रःतोमाु ािन                       च            सहॐशः               ।
              नाराचानधर्नाराचा श ािण                        िविवधािन                  च               ॥३०॥
              एत      वा            मह ि यं                    र्
                                                            पूवदेशािधपो                   नृपः           ।
              ूिव ो             य सदनं              पा डवःय    महा मनः                                ॥३१॥
                                                     * * *
                                                ४८. दय धन उवाच
                                                      ु
              दायं         तु      तःमै         िविवधं          शृणु         मे       गदतोऽनघ            ।
              य ाथ              राजिभदर् ं              महान्तं              धनसंचयम ्                ॥०१॥
              मेरुमन्दरयोमर् ये                   शैलोदामिभतो                        नद म ्              ।
              ये         ते              ू
                                  क चकवेणनां               छायां            रम्यामुपासते              ॥०२॥
              खशा               एकाशना योहाः                  ूदरा                द घर्वेणवः             ।
              पशुपा              ु
                                किणन्दा                 त गणाः               परत गणाः                 ॥०३॥
              ते         वै       िपपीिलकं           नाम            वरद ं                   ै
                                                                                     िपपीिलकः            ।
              जात पं                         र्
                                  िोणमेयमहाषुः               पु जशो                नृपाः              ॥०४॥
              कृ ंणाँ ललामां मरा शु लां ान्या शिशूभान ्                                                  ।
              िहमव पुंपजं            चैव         ःवाद ु       क्षौिं         तथा          बहु         ॥०५॥
              उ रे यः                करु य ा यपोढं
                                      ु                                     मा यमम्बुिभः                 ।
              उ रादिप                     ै
                                         कलासादोषधीः                    सुमहाबलाः                     ॥०६॥
              पावर्तीया           बिलं         चान्यमा      य           ूणताः             िःथताः         ।
                      र्
              अजातशऽोनृपते ार् र                    ित िन्त                  वा रताः                  ॥०७॥
              ये           पराध            िहमवतः               सूय दयिगरौ                 नृपाः         ।
              वा रषेणसमुिान्ते                    लोिह यमिभत                              ये             ।
              फलमूलाशना                  ये         च             िकराता मर्वाससः                     ॥०८॥
              चन्दनागुरुका ानां                   भारान्कालीयकःय                           च             ।
              चमर्र सुवणार्नां                गन्धानां            चैव             राशयः               ॥०९॥
               ै
              कराितकानामयुतं                  दासीनां           च            िवशां              पते      ।
              आ      य                    रमणीयाथार्न्दरजान्मृगपिक्षणः
                                                       ू                                              ॥१०॥



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 111 -                                           Sabha Parva



              िनिचतं                पवर्ते य                     िहर यं              भू रवचर्सम ्             ।
              बिलं       च         कृ ःनमादाय                   ार        ित िन्त          वा रताः         ॥११॥
              काय या               दरदा            दावार्ः              शूरा        वैयमकाःतथा                ।
              औदम्बरा
                ु                  दिवर्भागाः
                                    ु                       पारदा               ै
                                                                           बाि कः             सह           ॥१२॥
              काँमीराः                  ु
                                       कन्दमाना                      पौरका            हं सकायनाः              ।
              िशिबिऽगतर्यौधेया                      राजन्या                        े
                                                                                मिककयाः                    ॥१३॥
              अम्ब ाः                 ु
                                   कौकराःताआयार्                 व पाः              प वैः          सह         ।
              वसातयः                   समौलेयाः                 सह              क्षुिकमालवैः               ॥१४॥
              शौि डकाः                  ु ु  ै
                                       क करा व                  शका व
                                                                    ै               िवशां          पते        ।
              अ गा           व गा               पु सा             शानव या            गयाःतथा               ॥१५॥
              सुजातयः                  ौेिणमन्तः                  ौेयांसः             श पाणयः                 ।
                   र्
              आहाषुः               क्षिऽया              िव ं              शतशोऽजातशऽवे                     ॥१६॥
              व गाः                    किल गपतयःताॆिल ाः                              सपु सकाः                ।
               ु ू
              दकलं             कौिशकं             चैव             पऽोण              ूावरानिप               ॥१७॥
              तऽ          ःम                ारपालैःते             ूो यन्ते            राजशासनात ्             ।
              कृ तकाराः                  सुबलयःततो                             ारमवा ःयथ                   ॥१८॥
                                             ु
              ईषादन्तान्हे मकक्षान्प वणार्न्कथावृतान ्                                                        ।
              शैलाभािन्न यम ां                     अिभतः                  काम्यकं           सरः            ॥१९॥
                   ै
              द वैकको                                    ु
                                                 दशशतान्क जरान्कवचावृतान ्                                    ।
              क्षमावतः                  ु
                                       कलीनां                   ारे ण           ूािवशंःततः                 ॥२०॥
              एते        चान्ये         च        बहवो            गणा           िद   यः        समागताः         ।
              अन्यै ोपा तान्यऽ                       र ानीह                     महा मिभः                   ॥२१॥
              राजा             िचऽरथो              नाम               गन्धव               वासवानुगः            ।
              शतािन                    च वायर्दद यानां                         वातरं हसाम ्              ॥२२॥
              तुम्बुरुःतु              ूमुिदतो              गन्धव              वािजनां           शतम ्        ।
              आॆपऽसवणार्नामदद े ममािलनाम ्                                                               ॥२३॥
              कृ ती       तु           राजा       कौर य              शूकराणां            िवशां       पते      ।
              अदद जर ानां                         शतािन                        सुबहन्यिप
                                                                                   ू                     ॥२४॥
              िवराटे न            तु          म ःयेन                 ब यथ            हे ममािलनाम ्            ।
               ु
              क जराणां                 सहॐे             े         म ानां            समुपा ते             ॥२५॥
              पांशुरा ा सुदानो                   राजा                षि वंशितं                गजान ्          ।
              अ ानां           च          सहॐे              े       राजन्का चनमािलनाम ्                    ॥२६॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 112 -                                             Sabha Parva



              जवस वोपपन्नानां                          वयःःथानां                      नरािधप                ।
              बिलं       च            कृ ःनमादाय              पा डवे यो              न्यवेदयत ्          ॥२७॥
              य सेनेन                   दासीनां                सहॐािण                    चतुदर्श            ।
              दासानामयुतं                चैव           सदाराणां           िवशां            पते           ॥२८॥
              गजयु ा                  महाराज                रथाः               षि वंशितःतथा                 ।
              रा यं      च       कृ ःनं         पाथ यो          य ाथ           वै     िनवेिदतम ्         ॥२९॥
              समुिसारं                वैडूय           मु ाः             श खांःतथैव                   च      ।
              शतश                  ु
                                  कथांःतऽ                िसंहलाः                समुपाहरन ्               ॥३०॥
                 ृ
              संवता               मिणचीरै ःतु                   ँयामाःताॆान्तलोचनाः                         ।
              तान्गृह वा              नराःतऽ             ार         ित िन्त              वा रताः         ॥३१॥
              ूी यथ                     ै
                                  ॄा णा व                     क्षिऽया                 िविनिजर्ताः           ।
                         ै
              उपाज॑िवर्श व
                   ु                            शूिाः                 ू
                                                                   शुौषवोऽिप                     च          ।
              ूी या          च           बहमाना च
                                           ु                     अ यग छन्युिधि रम ्                      ॥३२॥
              सव         म्ले छाः                सवर्वणार्          आिदम यान्तजाःतथा                        ।
              नानादे शसमु थै                                  नानाजाितिभरागतैः                              ।
              पयर्ःत             इव             लोकोऽयं                 युिधि रिनवेशने                   ॥३३॥
              उ चावचानुपमाहाुाजिभः                                      ूिहतान्बहन ्
                                                                                 ू                          ।
              शऽूणां         पँयतो                       ू
                                                दःखान्मुमषार्
                                                 ु                       मेऽ             जायते           ॥३४॥
              भृ याःतु           ये       पा डवानां            तांःते          वआयािम            भारत       ।
              येषामामं        च           प वं          च         संिवध े            युिधि रः            ॥३५॥
              अयुतं          ऽीिण               प ािन             गजारोहाः                ससािदनः           ।
                      र्
              रथानामबुदं                 चािप            पादाता                बहवःतथा                   ॥३६॥
              ूमीयमाणमार धं                          प यमानं                तथैव                 च          ।
              िवसृ यमानं               चान्यऽ           पु याहःवन                   एव       च           ॥३७॥
              नाभु वन्तं                  ना     ं             नासुिभक्षं                कथंचन              ।
              अपँयं                    सवर्वणार्नां                युिधि रिनवेशने                        ॥३८॥
              अ ाशीितसहॐािण                            ःनातका                       गृहमेिधनः               ।
              िऽंश ासीक                    ै
                                         एकको                 यािन्बभितर्                युिधि रः           ।
              सुूीताः                 प रतु ा                 तेऽ याशंसन् य रक्षयम ्                     ॥३९॥
              दशान्यािन                    सहॐािण                   यतीनामू वर्रेतसाम ्                     ।
              भु जते                   रु मपाऽीषु                  युिधि रिनवेशने                        ॥४०॥
              भु ाभु ं                    कृ ताकृ तं                       ु
                                                                    सवर्माक जवामनम ्                        ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 113 -                                       Sabha Parva



              अभु जाना                या सेनी                ू यवैक्षि शां             पते          ॥४१॥
               ौ        करं           न            ूय छे तां             ु
                                                                        कन्तीपुऽाय           भारत      ।
                     े
              वैवािहकन                पा चालाः             स येनान्धकवृंणयः                         ॥४२॥
                                                       * * *
                                                   ४९. दय धन उवाच
                                                        ु
              आयार्ःतु         ये          वै           राजानः          स यसंधा         महाोताः        ।
              पयार् िव ा                  व ारो                   वेदान्तावभृथा लुताः               ॥०१॥
              धृितमन्तो              ॑ िनषेधा                धमार् मानो              यशिःवनः           ।
              मूधार्िभिष ाःते                    चैनं        राजानः                  र्
                                                                                  पयुपासते          ॥०२॥
              दिक्षणाथ              समानीता                  राजिभः               कांःयदोहनाः          ।
              आर या            बहसाहॐा
                                 ु                      अपँयं         तऽ        तऽ          गाः     ॥०३॥
              आज॑ःतऽ
                 ु                      स कृ य                      ःवयमु म्य               भारत       ।
              अिभषेकाथर्म यमा                           भा डमु चावचं                नृपाः           ॥०४॥
              बा को                              रथमाहाष जाम्बूनदप रंकृ तम ्                           ।
              सुदिक्षणःतं              युयुजे                ेतैः          काम्बोजजैहर्यैः          ॥०५॥
              सुनीथोऽूितमं                      तःय                 अनुकष            महायशाः           ।
               वजं             चेिदपितः                    िक्षूमहाष ःवयमु तम ्                     ॥०६॥
              दािक्षणा यः              संनहनं              ॐगुंणीषे            च            मागधः      ।
              वसुदानो           महे ंवासो                  गजेन्िं           षि हायनम ्             ॥०७॥
              म ःयः वक्षानवाब नादे कल य                                        उपानहौ                  ।
              आवन् यः विभषेकाथर्मापो                                  बहिवधाःतथा
                                                                        ु                           ॥०८॥
              चेिकतान               उपास गं                धनुः            काँय         उपाहरत ्       ।
              अिसं       रु म सरुं                श यः          शै यं        का चनभूषणम ्           ॥०९॥
              अ यिष च तो                     धौम्यो                  यास             सुमहातपाः         ।
              नारदं       वै         पुरःकृ य              दे वलं        चािसतं       मुिनम ्       ॥१०॥
              ूीितमन्त                      उपाित न्निभषेकं                        महषर्यः             ।
              जामद न्येन                    सिहताःतथान्ये                     वेदपारगाः             ॥११॥
                      र्
              अिभज मुमहा मानं                                    मन्ऽव ू रदिक्षणम ्                    ।
              महे न्ििमव             दे वेन्िं           िदिव           स षर्यो        यथा          ॥१२॥
              अधारय छऽमःय                               सा यिकः                स यिवबमः                ।
              धनंजय                    यजने                भीमसेन                  पा डवः           ॥१३॥
              उपागृ ा िमन्िाय                            पुराक पे                 ूजापितः              ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 114 -                                                  Sabha Parva



              तमःमै                    श खमाहाष ारुणं                              कलशोदिधः                      ॥१४॥
              िस ं                  िनंकसहॐेण                          सुकृतं                  िव कमर्णा             ।
              तेनािभिष ः                  कृ ंणेन            तऽ            मे          कँमलोऽभवत ्               ॥१५॥
              ग छिन्त                  पूवार्दपरं               समुिं             चािप             दिक्षणम ्         ।
              उ रं           तु       न         ग छिन्त            िवना           तात           पतिऽिभः          ॥१६॥
              तऽ             ःम           द मुः           शतशः               श खान्म ग यकारणात ्                     ।
              ूाणदं ःते               समा माताःतऽ                       रोमािण                 मेऽ षन ्          ॥१७॥
              ूणता                    भूिमपा ािप                   पेतुह नाः                    ःवतेजसा              ।
              धृ        ु
                        म्नः          पा डवा                    सा यिकः                   े
                                                                                         कशवोऽ मः                ॥१८॥
              स वःथाः                               ं
                                              शौयर्सपन्ना                   अन्योन्यिूयका रणः                        ।
              िवसं ान्भूिमपान्दृं वा                      मां          च          ते        ूाहसंःतदा            ॥१९॥
              ततः                 ू       ो            बीभ सुः                   ूादा े मिवषािणनाम ्                 ।
              शतान्यनडु हां                     प च              ि जमु येषु                     भारत             ॥२०॥
              नैवं                 शम्बरहन्ताभू ौवना ो                                मनुनर्             च           ।
              न          च         राजा            पृथुवन्यो            न         चा यासी गीरथः                  ॥२१॥
              यथाितमाऽं                       कौन्तेयः           िौया                  परमया             युतः        ।
              राजसूयमवा यैवं                           ह र न्ि                   इव             ूभुः             ॥२२॥
              एतां           दृं वा             िौयं       पाथ             ह र न्िे            यथा        िवभो       ।
              कथं          नु         जीिवतं            ौेयो       मम             पँयिस            भारत          ॥२३॥
              अन्धेनेव                 युगं              न ं               िवपयर्ःतं               नरािधप            ।
              कनीयांसो                िववधर्न्ते                ये ा            ह यिन्त            भारत          ॥२४॥
      एवं      दृं वा              नािभिवन्दािम                   शमर्            पर क्षमाणोऽिप                  ु
                                                                                                                करुूवीर       ।
      तेनाहमेवं          कृ शतां              गत          िववणर्तां चैव                        सशोकतां           च        ॥२५॥
                                                            * * *
                                                        ५०. धृतरा उवाच
                  वं      वै          ये ो             यैि नेयः            पुऽ         मा       पा डवािन् षः         ।
                  े ा              सुखमाद े                यथैव                  िनधनं             तथा           ॥०१॥
              अ यु पन्नं                      समानाथ                   तु यिमऽं                 युिधि रम ्           ।
              अि षन्तं                    कथं            ि ंया वादृशो                       भरतषर्भ              ॥०२॥
              तु यािभजनवीयर्                           कथं             ॅातुः                िौयं          नृप        ।
              पुऽ         कामयसे                मोहान्मैवं         भूः           शाम्य           साि वह          ॥०३॥
              अथ                  य िवभूितं                तां              का क्षसे               भरतषर्भ           ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                           - 115 -                                                Sabha Parva



              ऋि वजःतव                   तन्वन्तु                     स तन्तुं                महा वरम ्             ॥०४॥
              आह रंयिन्त                    राजानःतवािप                              िवपुलं              धनम ्           ।
              ूी या          च          बहमाना च
                                          ु                                र ान्याभरणािन                  च         ॥०५॥
              अनथार्च रतं                   तात                        परःवःपृहणं                       भृशम ्           ।
              ःवसंतु ः            ःवधमर्ःथो                      यः         स          वै          सुखमेधते           ॥०६॥
              अ यापारः                  पराथषु                        िन यो ोगः                       ःवकमर्सु           ।
              उ मो                    रक्षणे                         ःवेषामेत ै भवलक्षणम ्                          ॥०७॥
              िवपि ंव यथो                         दक्षो                       िन यमु थानवान्नरः                          ।
              अूम ो              िवनीता मा                       िन यं            भिािण               पँयित         ॥०८॥
              अन्तव ां                    ददि           ं                    कामाननुभविन्ूयान ्                          ।
              ब डन् ीिभिनर्रात कः                                    ूशाम्य                  भरतषर्भ                  ॥०९॥
                                                            दय धन उवाच
                                                             ु
              जानन्वै            मोहयिस                     मां            नािव             नौ रव           संयता        ।
              ःवाथ         िकं     नावधानं                  ते        उताहो            ेि       मां     भवान ्        ॥१०॥
              न            सन्तीमे              धातर्रा ा                    येषां              वमनुशािसता               ।
              भिवंयमथर्मा यािस                      सदा                      वं             कृ यमा मनः                ॥११॥
              परूणेयोऽमणीिहर्                                य                         मागार् ूमु ित                     ।
              पन्थानमनुग छे युः                    कथं                      तःय               पदानुगाः                ॥१२॥
              राजन्प रगतू ो                                  वृ सेवी                         िजतेिन्ियः                  ।
              ूितपन्नान्ःवकायषु                     संमोहयिस                           नो             भृशम ्          ॥१३॥
              लोकवृ ािाजवृ मन्यदाह                                                   बृहःपितः                            ।
              तःमािा ा                ूय ेन                 ःवाथर्ि न् यः                    सदै व        िह          ॥१४॥
              क्षिऽयःय                महाराज                         जये           वृि ः              समािहता            ।
              स       वै         धम ऽः वधम                            वा         ःववृ ौ            भरतषर्भ          ॥१५॥
              ूकालयेि शः                       सवार्ः                      ूतोदे नेव                  सारिथः             ।
              ू यिमऽिौयं                          द ां                               ू र्
                                                                                  बुभषुभरतषर्भ                        ॥१६॥
              ू छन्नो            वा       ूकाशो                      वा      यो             योगो        रपुबाधनः         ।
              त ै       श ं           श िवदां                    न         श ं         छे दनं         ःमृतम ्       ॥१७॥
              असंतोषः             िौयो              मूलं                   तःमा ं               कामयाम्यहम ्             ।
              समु लये             यो           यतते                   स          राजन्परमो              नयी           ॥१८॥
              मम वं          िह         न          कतर् यमै य                        वा            धनेऽिप        वा      ।
              पूवार्वा ं         हरन् यन्ये                  राजधम                िह          तं        िवदः
                                                                                                           ु          ॥१९॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 116 -                                                     Sabha Parva



              अिोहे           समयं                  कृ वा            िच छे द                   नमुचेः           िशरः        ।
              शबः        सा         िह         मता         तःय                रपौ         वृि ः     सनातनी             ॥२०॥
               ावेतौ               मसते                 भूिमः                 सप                  िबलशयािनव                 ।
              राजानं               चािवरो ारं                      ॄा णं                  चाूवािसनम ्                    ॥२१॥
              नािःत           वै          जािततः                 शऽुः          पुरुषःय              िवशां          पते      ।
              येन        साधारणी                    वृि ः           स            शऽुनतरो                जनः            ॥२२॥
              शऽुपक्षं                समृ यन्तं                         यो                 मोहा समुपेक्षते                  ।
               यािधरा याियत                    इव           तःय               मूलं         िछनि             सः         ॥२३॥
              अ पोऽिप                               रर यन्तं                         वधर्मानपराबमः                          ।
              व मीको               मूलज                 इव           मसते                 वृक्षमिन्तकात ्              ॥२४॥
              आजमीढ                      रपोलर्आमीमार्                   ते               रोिच              भारत            ।
              एष         भारः            स ववतां                 नयः            िशरिस               िधि तः             ॥२५॥
              जन्मवृि िमवाथार्नां                             यो                     वृि मिभका क्षते                        ।
              एधते             ाितषु                स         वै          स ोवृि िहर्               िवबमः              ॥२६॥
              नाूा य                पा डवै य                       संशयो                  मे         भिवंयित                ।
              अवा ःये         वा         िौयं        तां      िह        शेंये        वा        िनहतो        युिध       ॥२७॥
              अतादृशःय                   िकं            मेऽ              जीिवतेन                  िवशां          पते        ।
              वधर्न्ते        पा डवा                िन यं        वयं   तु                       िःथरवृ यः              ॥२८॥
                                                               * * *
                                                                  ु
                                                           ५१. शकिनरुवाच
              यां         वमेतां               िौयं              दृं वा              पा डु पुऽे           युिधि रे          ।
              त यसे             तां              ह रंयािम                      ू
                                                                               तेनाहयतां
                                                                                    ू                     परः            ॥०१॥
              अग वा                   संशयमहमयु                    वा                च                   ु
                                                                                                     चमूमखे                 ।
              अक्षािन्क्षपन्नक्षतः                         सिन्व ानिवदषो
                                                                      ु                             जये                ॥०२॥
               लहान्धनूंिष                  मे              िवि                 शरानक्षां                   भारत            ।
              अक्षाणां             दयं         मे          यां          रथं         िवि           ममाःतरम ्            ॥०३॥
                                                            दय धन उवाच
                                                             ु
              अयमु सहते                                                   र्
                                                              राजि ौयमाहतुमक्षिवत ्                                         ।
                ू
                तेन            पा डु पुऽे यःत ु यं                             तात                रोचताम ्             ॥०४॥
                                                             धृतरा        उवाच
              िःथतोऽिःम                    शासने                    ॅातुिवर्दरःय
                                                                             ु                      महा मनः                 ।
              तेन        संगम्य            वे ःयािम                 कायर्ःयाःय                    िविन यम ्            ॥०५॥



                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 117 -                                                        Sabha Parva



                                                          दय धन उवाच
                                                           ु
                िवहिनंयित                   ते            बुि ं               िवदरो
                                                                                 ु                  मु संशयः              ।
                पा डवानां            िहते         यु ो          न          तथा            मम           कौरव         ॥०६॥
                नारभे परसाम यार् पुरुषः                                         कायर्मा मनः                               ।
                मितसाम्यं                   योनार्िःत                   कायषु               ु
                                                                                           करुनन्दन                 ॥०७॥
                भयं              प रहरन्मन्द                      आ मानं                        प रपालयन ्                ।
                वषार्सु                      ि लन्नकटवि                  न्नेवावसीदित                               ॥०८॥
                न          याधयो                 नािप           यमः              ौेयःूाि ं              ूतीक्षते          ।
                यावदे व                 भवे क पःताव ले यः                                 समाचरे त ्                ॥०९॥
                                                          धृतरा          उवाच
                सवर्था           पुऽ             बिलिभिवर्महं                    ते             न           रोचये         ।
                वैरं        िवकारं               सृजित                  त ै             श मनायसम ्                  ॥१०॥
      अनथर्मथ              मन्यसे                 राजपुऽ                 संमन्थनं                   कलहःयाितघोरम ्                  ।
      त ै         ूवृ ं         तु          यथा           कथं             िचि मोक्षये चा यिससायकां                            ॥११॥
                                                          दय धन उवाच
                                                           ु
       ू
       ते         पुराणै यर्वहारः                ूणीतःतऽा ययो                          नािःत            न           संूहारः         ।
      तिोचतां               ु
                          शकनेवार् यम                     सभां                िक्षूं             विमहा ापयःव                  ॥१२॥
      ःवगर् ारं         द यतां          नो         िविश ं               त ितर्नां           चािप         तथैव          यु म ्       ।
      भवेदेवं             ा मना             तु यमेव               दरोदरं
                                                                   ु                   पा डवैः वं              ु
                                                                                                              करुंव           ॥१३॥
                                                          धृतरा          उवाच
      वा यं         न      मे        रोचते         य वयो ं                य े           िूयं        ति बयतां           नरे न्ि      ।
      प ा       ःयसे      तदपाबम्य
                            ु                    वा यं न            ह दृशं         भािव          वचो     िह       धम्यर्म ् ॥१४॥
                दृ ं                 ु ै
                                ेति दरे णवमेव                सव                पूव              बुि िव ानुगेन             ।
                                 ै
                तदे वैतदवशःया युपित                        मह यं                   क्षिऽयबीजघाित                    ॥१५॥
                                                         वैशंपायन उवाच
      एवमु      वा        धृतरा ो            मनीषी              दै वं          म वा             परमं         दःतरं
                                                                                                              ु           च         ।
      शशासो चैः             पुरुषान्पुऽवा ये                िःथतो                  राजा                     ू
                                                                                                     दै वसंमढचेताः            ॥१६॥
      सहॐःतम्भां                  हे मवैडूयर्िचऽां                  शत ारां                     तोरणःफािटशृ गाम ्                   ।
      सभाम यां            बोशमाऽायतां                मे         ति ःतारामाशु                      ु
                                                                                                 कवर्न्तु         यु ाः       ॥१७॥
      ौु वा       तःय           व रता            िनिवर्श काः              ूा ा           दक्षाःतां          तथा        ु
                                                                                                                     चबराशु         ।
      सवर्ि या युपज॑ः
                    ु                  सभायां             सहॐशः                   िशि पन ािप                   यु ाः          ॥१८॥
      कालेना पेनाथ              िन ां        गतां         तां           सभां           रम्यां       बहर ां
                                                                                                      ु             िविचऽाम ्       ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 118 -                                                 Sabha Parva



      िचऽैहमैरासनैर युपेतामाच युःते                            तःय                रा ः              ूतीताः             ॥१९॥
      ततो             िव ािन्वदरं
                               ु                मिन्ऽमु यमुवाचेदं                       धृतरा ो             नरे न्िः       ।
      युिधि रं          राजपुऽं           िह           ग वा         म ा येन               िक्षूिमहानयःव                ॥२०॥
      सभेयं           मे            बहर ा
                                      ु                िविचऽा               श यासनैरुपपन्ना                  महाहः         ।
      सा       दृँयतां          ॅातृिभः          साधर्मे य             सु       तं
                                                                                ू         वतर्तामऽ          चेित       ॥२१॥
                मतमा ाय                      पुऽःय                 धृतरा ो                  नरािधपः                ।
                म वा            च         दःतरं
                                           ु              दै वमेतिाजा                  चकार         ह        ॥२२॥
                अन्यायेन                 तथो ःतु                िवदरो
                                                                   ु                 िवदषां
                                                                                        ु            वरः           ।
                ना यनन्द चो                                र्
                                                      ॅातुवचनं                  चेदमॄवीत ्                   ॥२३॥
      नािभनन्दािम                नृपते          ूैषमेतं          मैवं            कृ थाः           ु
                                                                                                 कलनाशाि भेिम              ।
      पुऽैिभर्न्नैः          कलहःते            ीुवं       ःयादे त छ के                    ू
                                                                                          तकृ ते        नरे न्ि        ॥२४॥
                                                         धृतरा      उवाच
      नेह       क्ष ः         कलहःत ःयते                 मां       न         चे ै वं      ूितलोमं           भिवंयत ्       ।
      धाऽा       तु     िद ःय          वशे       िकलेदं        सव           जग चे ित           न     ःवतन्ऽम ्         ॥२५॥
      तद                िवदर
                           ु                 ूा य               राजानं                 मम               शासनात ्           ।
      िक्षूमानय                      दधर्ष
                                      ु                     ु
                                                          कन्तीपुऽं                       युिधि रम ्                   ॥२६॥
                                                           * * *
                                                      ५२. वैशंपायन उवाच
      ततः                                         र्    र्
                              ूायाि दरोऽ ैरुदारै महाजवैबिलिभः
                                     ु                                                          साधुदान्तैः                ।
      बलािन्नयु ो              धृतरा ेण          रा ा          मनीिषणां              पा डवानां          सकाशम ्        ॥०१॥
                सोऽिभप य                     तद वानमासा                        नृपतेः              पुरम ्          ।
                ूिववेश              महाबुि ः              पू यमानो                     ि जाितिभः             ॥०२॥
                स                    राजगृहमासा                               ु
                                                                             कबेरभवनोपमम ्                         ।
                अ यग छत                   धमार् मा               धमर्पुऽं              युिधि रम ्            ॥०३॥
                तं      वै      राजा      स यधृितमर्हा मा                   अजातशऽुिवर्दरं
                                                                                        ु            यथावत ्       ।
                पूजापूव             ूितगृ ाजमीढःततोऽपृ छ तरा ं
                                                         ृ                                    सपुऽम ्        ॥०४॥
                                                        युिधि र उवाच
      िव ायते           ते       मनसो            न        ूहषर्ः            कि च क्ष ः              ु
                                                                                                   कशलेनागतोऽिस            ।
      कि च पुऽाः             ःथिवरःयानुलोमा               वशानुगा ािप                  िवशोऽिप          कि चत ्        ॥०५॥
                                                          िवदर उवाच
                                                             ु
      राजा        महा मा             ु
                                    कशली              सपुऽ       आःते             वृतो             ाितिभ रन्िक पैः         ।
      ूीतो                   राजन्पुऽगणैिवर्नीतैिवर्शोक                         एवा मरितदृर् ढा मा                     ॥०६॥



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                              - 119 -                                                             Sabha Parva



      इदं      तु          वां         ु
                                      करुराजोऽ युवाच                     पूव          पृं वा             ु
                                                                                                        कशलं          चा ययं             च      ।
      इयं      सभा               व सभातु य पा                      ॅातॄणां           ते         पँय           तामे य        पुऽ          ॥०७॥
      समागम्य             ॅातृिभः               पाथर्         तःयां            सु         तं
                                                                                          ू           िबयतां         रम्यतां             च      ।
      ूीयामहे              भवतः                 संगमेन                समागताः                     करव व
                                                                                                   ु  ै                    सव            ॥०८॥
      दरोदरा
       ु                 िविहता            ये           तु           तऽ             महा मना                   धृतरा ेण          रा ा            ।
      तान्िआयसे                  िकतवान्संिनिव ािन यागतोऽहं                                     नृपते              त जुषःव               ॥०९॥
                                                                  युिधि र उवाच
       ू
       ते       क्ष ः            कलहो            िव ते              नः         को          वै           ूतं        रोचये ु यमानः                ।
      िकं     वा         भवान्मन्यते             यु          पं    भव ा ये                सवर्        एव       िःथताः        ःम          ॥१०॥
                                                                   िवदर उवाच
                                                                      ु
      जानाम्यहं                  ू      ू
                                 तमनथर्मलं                    कृ त                  य ोऽःय                 मया             िनवारणे              ।
      राजा          तु        मां       ूािहणो व सकाशं                         ौु वा             िव     ौेय          इहाचरःव                 ॥११॥
                                                                  युिधि र उवाच
      के      तऽान्ये               िकतवा             द यमाना                िवना              रा ो           धृतरा ःय                  ै
                                                                                                                                     पुऽः       ।
      पृ छािम             वां        िवदर
                                        ु          ॄूिह           नःतान्यैद यामः                      शतशः           संिनप य             ॥१२॥
                                                                   िवदर उवाच
                                                                      ु
      गान्धारराजः                  ु
                                 शकिनिवर्शां                  पते          राजाितदे वी                  कृ तहःतो            मताक्षः             ।
      िविवंशिति ऽसेन                            राजा               स योतः                       पुरुिमऽो             जय                  ॥१३॥
                                                                  युिधि र उवाच
      महाभयाः               िकतवाः                संिनिव ा                   मायोपधा                  दे िवतारोऽऽ            सिन्त              ।
      धाऽा          तु        िद ःय              वशे              िकलेदं            नादे वनं            िकतवैर             तैम           ॥१४॥
      नाहं      रा ो             धृतरा ःय               शासनान्न                    गन्तुिम छािम                   कवे      दरोदरम ्
                                                                                                                             ु                  ।
      इ ो      िह        पुऽःय          िपता          सदै व        तदिःम             कतार्        िवदरा थ
                                                                                                     ु               मां    यथा          ॥१५॥
      न       चाकामः               ु
                                 शकिनना               दे िवताहं          न          चेन्मां       धृंणुरा ियता              सभायाम ्            ।
      आहतोऽहं
        ू                 न          िनवत          कदा             िच दािहतं               शा तं              वै     ोतं        मे       ॥१६॥
                                                                  वैशंपायन उवाच
      एवमु      वा              िवदरं
                                   ु             धमर्राजः                ूायािऽकं                 सवर्मा ा य                    र्
                                                                                                                             तूणम ्             ।
      ूाया      वोभूते              सगणः                सानुयाऽः               सह                 ीिभि पद मािदकृ वा                      ॥१७॥
                दै वं               ू ां           तु               मुंणाित                     तेज क्षु रवापतत ्                    ।
                धातु                  वशमन्वेित                    पाशै रव                 नरः                िसतः          ॥१८॥
                इ यु          वा           ूययौ               राजा             सह              क्ष ऽा          युिधि रः              ।
                अमृंयमाणःत पाथर्ः                                            समा ानम रं दमः                                 ॥१९॥


                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 120 -                                                  Sabha Parva



                   े
              बाि कन                   रथं               द माःथाय                     परवीरहा                    ।
              प र छन्नो            ययौ         पाथ          ॅातृिभः           सह          पा डवः              ॥२०॥
              राजिौया                  द यमानो                  ययौ                 ॄ पुरःसरः                    ।
              धृतरा ेण             चाहतः
                                      ू               कालःय               समयेन                 च             ॥२१॥
              स          हािःतनपुरं                  ग वा            धृतरा गृहं                   ययौ            ।
              सिमयाय             च            धमार् मा          धृतरा ेण              पा डवः                  ॥२२॥
              तथा        िोणेन           भींमेण             कणन               च       कृ पेण              च      ।
              सिमयाय            यथान्यायं            िौिणना          च            िवभुः         सह            ॥२३॥
              समे य          च               महाबाहः
                                                   ु            सोमद ेन                   चैव         ह          ।
              दय धनेन
               ु                   श येन              सौबलेन              च          वीयर्वान ्            ॥२४॥
              ये       चान्ये           तऽ            राजानः             र्
                                                                      पूवमेव               समागताः               ।
              जयिथेन               च           तथा           ु
                                                            करुिभ ािप                 सवर्शः               ॥२५॥
              ततः                                  ृ
                                    सवमर्हाबाहॅार्तिभः
                                              ु                                   प रवा रतः                      ।
              ूिववेश            गृहं           रा ो            धृतरा ःय               धीमतः                   ॥२६॥
              ददशर्        तऽ                 गान्धार ं          दे वीं            पितमनुोताम ्                  ।
              ःनुषािभः                ृ
                                   संवतां            श      ारािभ रव                रोिहणीम ्              ॥२७॥
              अिभवा             स            गान्धार ं         तया            च           ूितनिन्दतः             ।
              ददशर्          िपतरं                वृ ं            ू ाचक्षुषमी रम ्                            ॥२८॥
              रा ा             र्
                            मूधन्युपायाताःते                     च                 कौरवनन्दनाः                   ।
              च वारः                 पा डवा                 राजन्भीमसेनपुरोगमाः                               ॥२९॥
              ततो          हषर्ः              समभव कौरवाणां                       िवशां             पते          ।
              तान्दृं वा                  पुरुष यायान्पा डवािन्ूयदशर्नान ्                                    ॥३०॥
              िविवशुःतेऽ यनु ाता                          र विन्त                    गृहा यथ                     ।
              ददृशु ोपयाताःतान्िौपद ूमुखाः                                     ि यः                           ॥३१॥
              या सेन्याः               परामृि ं             दृं वा                 ू विलतािमव                    ।
              ःनुषाःता                 धृतरा ःय                 नाितूमनसोऽभवन ्                               ॥३२॥
              ततःते         पुरुष याया                ग वा                ीिभःतु                संिवदम ्         ।
              कृ वा        यायामपूवार्िण                 कृ यािन              ूितकमर्            च            ॥३३॥
              ततः           कृ ताि काः                    सव              िद यचन्दन िषताः                        ।
                       ै
              क याणमनस व                       ॄा णान्ःविःत                   वा य              च          ॥३४॥
              मनो मशनं                   भु     वा             िविवशुः               शरणान्यथ                    ।
              उपगीयमाना                                       ु
                                                 नार िभरःवपन्करुनन्दनाः                                    ॥३५॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                           - 121 -                                              Sabha Parva



              जगाम               तेषां              सा       रािऽः            पु या            रितिवहा रणाम ्          ।
              ःतूयमाना                       िवौान्ताः                काले         िनिामथा यजन ्                   ॥३६॥
              सुखोिषताःतां                      रजनीं              ूातः            सव             कृ ताि काः           ।
              सभां               रम्यां                  ूिविवशुः               ृ
                                                                     िकतवैरिभसंवताम ्                              ॥३७॥
                                                               * * *
                                                                  ु
                                                           ५३. शकिनरुवाच
              उपःतीणार्                    सभा              राजुन्तुं               चैते           कृ तक्षणाः          ।
              अक्षानु वा                    दे वनःय                   समयोऽःतु                 युिधि र              ॥०१॥
                                                            युिधि र उवाच
              िनकृ ितदवनं                      पापं               न            क्षाऽोऽऽ            पराबमः              ।
              न        च               र्
                                 नीितीुवा                 राजिन्कं            वं         ू
                                                                                         तं      ूशंसिस            ॥०२॥
              न        िह             मानं           ूशंसिन्त                िनकृ तौ           िकतवःय           ह      ।
                ु
              शकने                   मैव            नो            जैषीरमागण                    नृशंसवत ्           ॥०३॥
                                                                   ु
                                                                 शकिनरुवाच
      योऽन्वेित        सं यां                िनकृ तौ              िविध         े ाःविखन्नः              िकतवोऽक्षजासु         ।
      महामितयर्             जानाित                   ू
                                                     तं      स          वै         सव          सहते        ूिबयासु         ॥०४॥
      अक्ष लहः             सोऽिभभवे परं                          नःतेनैव                कालो            भवतीदमा थ             ।
      द यामहे                            ु
                     पािथर्व मा िवश कां करुंव पाणं च िचरं                                             च मा कृ थाः ॥०५॥
                                                            युिधि र उवाच
              एवमाहायमिसतो                                   दे वलो                      मुिनस मः                      ।
              इमािन              लोक ारािण                   यो          वै         संचरते            सदा          ॥०६॥
              इदं          वै              दे वनं          पापं          मायया             िकतवैः             सह       ।
              धमण               तु          जयो           यु े         त परं         साधु         दे वनम ्         ॥०७॥
              नायार्            म्ले छिन्त                  भाषािभमार्यया                  न          चरन् युत         ।
              अिज मशठं                                      यु मेत स पुरुषोतम ्                                    ॥०८॥
              शि तो                          ॄा णान्वन् ाि शिक्षतुं                            ूयतामहे                 ।
              त ै          िव ं              माितदे वीमार्             जैषीः             ु
                                                                                       शकने           परम ्         ॥०९॥
              नाहं          िनकृ या                  कामये             सुखान्युत               धनािन          वा       ।
              िकतवःया यिनकृ तेवर्ृ मेतन्न                                           पू यते                          ॥१०॥
                                                                   ु
                                                                 शकिनरुवाच
              ौोिऽयोऽौोिऽयमुत                                    िनकृ यैव                       युिधि र                ।
              िव ानिवदषोऽ येित
                      ु                                    नाहःतां
                                                              ु                िनकृ ितं            जनाः             ॥११॥



                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 122 -                                                Sabha Parva



              एवं          वं            मािमहा ये य               िनकृ ितं              यिद         मन्यसे      ।
              दे वनाि िनवतर्ःव                  यिद           ते         िव ते                 भयम ्          ॥१२॥
                                                        युिधि र उवाच
              आहतो
                ू                    न          िनवतयिमित                    मे             ोतमािहतम ्           ।
              िविध               बलवाुाजिन्द ःयािःम                          वशे               िःथतः          ॥१३॥
              अिःमन्समागमे                       े
                                                कन            दे वनं              मे           भिवंयित           ।
              ूितपाण                     कोऽन्योऽिःत          ततो                 ू
                                                                                  तं       ूवतर्ताम ्         ॥१४॥
                                                        दय धन उवाच
                                                         ु
              अहं         दातािःम               र ानां        धनानां              च         िवशां       पते      ।
              मदथ               दे िवता          चायं             ु
                                                                शकिनमार्तुलो                    मम            ॥१५॥
                                                        युिधि र उवाच
              अन्येनान्यःय                     िवषमं          दे वनं              ूितभाित               मे       ।
              एति        न्नुपाद ःव                     काममेवं                        ूवतर्ताम ्             ॥१६॥
                                                        वैशंपायन उवाच
              उपो माने                    ू
                                          ते       तु        राजानः               सवर्          एव       ते      ।
              धृतरा ं            पुरःकृ य               िविवशुःतां                सभां          ततः           ॥१७॥
              भींमो              िोणः                     ै
                                                     कृ प व             िवदर
                                                                           ु                   महामितः           ।
              नातीवूीतमनसःतेऽन्ववतर्न्त                                           भारत                        ॥१८॥
              ते           ं शः                पृथ चैव               िसंहमीवा                   महौजसः           ।
              िसंहासनािन                  भूर िण          िविचऽािण                 च           भेिजरे         ॥१९॥
              शुशुभे            सा             सभा           राजुाजिभःतैः                       समागतैः          ।
              दे वै रव                    महाभागैः                  समवेतैि िव पम ्                           ॥२०॥
              सव            वेदिवदः                  शूराः              सव                        र्
                                                                                          भाःवरमूतयः             ।
              ूावतर्त                     महाराज                   सु        ू
                                                                             तमनन्तरम ्                       ॥२१॥
                                                        युिधि र उवाच
              अयं                        बहधनो
                                           ु                                      ं
                                                                   राजन्सागरावतर्सभवः                            ।
              मिणहार्रो रः                              ौीमान्कनको मभूषणः                                     ॥२२॥
              एतिाजन्धनं                       म ं            ूितपाणःतु                         कःतव             ।
              भव वेष                     बमःतात              जयाम्येनं                    दरोदरम ्
                                                                                           ु                  ॥२३॥
                                                        दय धन उवाच
                                                         ु
              सिन्त             मे             ै
                                           मणय व               धनािन                   िविवधािन          च       ।
              म सर                   न          मेऽथषु          जयाम्येनं                  दरोदरम ्
                                                                                            ु                 ॥२४॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                              - 123 -                                     Sabha Parva



                                                 वैशंपायन उवाच
              ततो                जमाह                     ु
                                                        शकिनःतानक्षानक्षत विवत ्                 ।
              िजतिम येव                          ु   र्
                                              शकिनयुिधि रमभाषत                                ॥२५॥
                                                   * * *
                                             ५४. युिधि र उवाच
              म ः             ै  े
                             कतवकनैव                    यि जतोऽिःम                दरोदरम ्
                                                                                   ु             ।
                ु
              शकने          हन्त        द यामो                लहमानाः           सहॐशः         ॥०१॥
              इमे          िनंकसहॐःय                 ु
                                                    कि डनो              भ रताः        शतम ्      ।
              कोशो                 िहर यमक्ष यं                     जात पमनेकशः                  ।
              एतिाजन्धनं             म ं          तेन         द याम्यहं            वया        ॥०२॥
                                                 वैशंपायन उवाच
              इ यु ः          ु
                            शकिनः          ूाह          िजतिम येव          तं      नृपम ्     ॥०३॥
                                                 युिधि र उवाच
              अयं               सहॐसिमतो                  वैयायः             सुूवितर्तः          ।
              सुचबोपःकरः                   ौीमािन्कि कणीजालमि डतः                             ॥०४॥
              सं॑ादनो               राजरथो               य              इहाःमानुपावहत ्          ।
              जैऽो          रथवरः               पु यो           मेघसागरिनःःवनः                ॥०५॥
              अ ौ           यं          ु
                                       करर छायाः                सद ा             रा संमताः       ।
              वहिन्त             नैषामु येत               पदा            भूिममुपःपृशन ्          ।
              एतिाजन्धनं             म ं          तेन          द याम्यहं           वया        ॥०६॥
                                                 वैशंपायन उवाच
              एत       वा             यविसतो                 िनकृ ितं           समुपािौतः        ।
              िजतिम येव                            ु   र्
                                                 शकिनयुिधि रमभाषत                             ॥०७॥
                                                 युिधि र उवाच
              सहॐसं या              नागा          मे          म ािःत िन्त            सौबल        ।
              हे मकक्षाः           कृ तापीडाः            पि नो           हे ममािलनः           ॥०८॥
              सुदान्ता             राजवहनाः                सवर्श दक्षमा             युिध         ।
              ईषादन्ता             महाकायाः               सव            चा करे णवः            ॥०९॥
              सव            च          पुरभे ारो              नगमेघिनभा              गजाः        ।
              एतिाजन्धनं             म ं          तेन          द याम्यहं           वया        ॥१०॥
                                                 वैशंपायन उवाच
              तमेवंवािदनं              पाथ                ूहसिन्नव                सौबलः          ।



                                           www.swargarohan.org
Mahabharata                                             - 124 -                                          Sabha Parva



              िजतिम येव                          ु   र्
                                               शकिनयुिधि रमभाषत                                   ॥११॥
                                               युिधि र उवाच
              शतं          दासीसहॐािण              तरु यो                मे        ूभििकाः           ।
                    े
              कम्बुकयूरधा र यो                िनंकक         यः                ःवलंकृताः           ॥१२॥
              महाहर् मा याभरणाः                          सुव ा न्दनोिक्षताः                          ।
              मणीन्हे म        च      िबॅ यः            सवार्       वै        सूआमवाससः           ॥१३॥
              अनुसेवां             चरन्तीमाः               ु
                                                          कशला                  नृ यसामसु            ।
              ःनातकानाममा यानां                रा ां            च        मम            शासनात ्      ।
              एतिाजन्धनं            म ं        तेन          द याम्यहं                  वया        ॥१४॥
                                               वैशंपायन उवाच
              एत      वा             यविसतो               िनकृ ितं              समुपािौतः            ।
              िजतिम येव                          ु   र्
                                               शकिनयुिधि रमभाषत                                   ॥१५॥
                                               युिधि र उवाच
              एतावन् येव            दासानां            सहॐा युत                सिन्त         मे      ।
              ूदिक्षणानुलोमा                   ूावारवसनाः                        सदा              ॥१६॥
              ूा ा           मेधािवनो          दक्षा            युवानो           मृ क डलाः
                                                                                     ु               ।
              पाऽीहःता                      िदवाराऽमितथीन्भोजयन् युत                                 ।
              एतिाजन्धनं            म ं        तेन          द याम्यहं                  वया        ॥१७॥
                                               वैशंपायन उवाच
              एत      वा             यविसतो               िनकृ ितं              समुपािौतः            ।
              िजतिम येव                          ु   र्
                                               शकिनयुिधि रमभाषत                                   ॥१८॥
                                               युिधि र उवाच
              रथाःतावन्त              एवेमे             हे मभा डाः                पतािकनः            ।
              हयैिवर्नीतैः           संपन्ना               रिथिभि ऽयोिधिभः                        ॥१९॥
                ै
              एकको            यऽ          लभते                  सहॐपरमां               भृितम ्       ।
              यु यतोऽयु यतो               वािप            वेतनं               मासकािलकम ्            ।
              एतिाजन्धनं            म ं        तेन          द याम्यहं                  वया        ॥२०॥
                                               वैशंपायन उवाच
              इ येवमु े              पाथन               कृ तवैरो                दरा मवान ्
                                                                                 ु                   ।
              िजतिम येव                          ु   र्
                                               शकिनयुिधि रमभाषत                                   ॥२१॥
                                               युिधि र उवाच
              अ ांिःति रक माषान्गान्धवार्न्हे ममािलनः                                                ।


                                          www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 125 -                                               Sabha Parva



              ददौ                    िचऽरथःतु ो                   यांःतान्गा ड वधन्वने                          ।
              एतिाजन्धनं                म ं         तेन          द याम्यहं                   वया             ॥२२॥
                                                   वैशंपायन उवाच
              एत         वा              यविसतो                 िनकृ ितं             समुपािौतः                  ।
              िजतिम येव                              ु   र्
                                                   शकिनयुिधि रमभाषत                                          ॥२३॥
                                                    युिधि र उवाच
              रथानां             शकटानां           च           हयानां             चायुतािन              मे      ।
              यु ानामेव                  ित िन्त                                र्ृ
                                                                  वाहै रु चावचैवताः                          ॥२४॥
              एवं             वणर्ःय             वणर्ःय           समु चीय                    सहॐशः              ।
              क्षीरं      िपबन्तिःत िन्त                 भु जानाः            शािलत डु लान ्                  ॥२५॥
              षि ःतािन                   सहॐािण                  सव                 पृथुलवक्षसः                 ।
              एतिाजन्धनं                म ं         तेन          द याम्यहं                   वया             ॥२६॥
                                                   वैशंपायन उवाच
              एत         वा              यविसतो                 िनकृ ितं             समुपािौतः                  ।
              िजतिम येव                              ु   र्
                                                   शकिनयुिधि रमभाषत                                          ॥२७॥
                                                    युिधि र उवाच
              ताॆलोहै ः               प रवृता            िनधयो               मे          चतुःशताः               ।
              प चिौिणक                      ै
                                          एककः                  सुवणर्ःयाहतःय                      वै           ।
              एतिाजन्धनं                म ं         तेन          द याम्यहं                   वया             ॥२८॥
                                                   वैशंपायन उवाच
              एत         वा              यविसतो                 िनकृ ितं             समुपािौतः                  ।
              िजतिम येव                               ु    र्
                                                   शकिनयुिधि रमभाषत                                          ॥२९॥
                                                        * * *
                                                   ५५. िवदर उवाच
                                                              ु
              महाराज                 िवजानीिह           य वां           वआयािम                   ृ
                                                                                              त छणु             ।
                 ू
              मुमष रौषधिमव                   न          रोचेतािप             ते          ौुतम ्              ॥०१॥
      य ै        पुरा            जातमाऽो               रुराव          गोमायुवि ःवरं                     पापचेताः       ।
      दय धनो
       ु               भारतानां         ु
                                       कल नः            सोऽयं         यु ो         भिवता           कालहे तुः        ॥०२॥
              गृहे       वसन्तं         गोमायुं          वं      वै        म वा          न     बु यसे           ।
              दय धनःय
               ु                       पेण        शृणु          का यां            िगरं       मम              ॥०३॥
              मधु          वै         माि वको            ल वा              ूपातं         नावबु यते              ।
              आरु               तं     म जित            वा       पतनं             वािधग छित                  ॥०४॥



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 126 -                                               Sabha Parva



              सोऽयं              म ोऽक्षदे वेन                     मधुवन्न                पर क्षते             ।
              ूपातं         बु यते           नैव           वैरं         कृ वा         महारथैः           ॥०५॥
              िविदतं             ते             महाराज                  राजःवेवासम जसम ्                       ।
              अन्धका          यादवा             भोजाः             समेताः         ं
                                                                                कसम यजन ्               ॥०६॥
              िनयोगा च                  हते                  तिःमन्कृ ंणेनािमऽघाितना                           ।
              एवं      ते          ातयः         सव          मोदमानाः            शतं        समाः         ॥०७॥
               विन्नयु ः               स यसाची                     िनगृ ातु            सुयोधनम ्               ।
              िनमहादःय                पापःय           मोदन्तां              ु
                                                                           करवः           सुखम ्        ॥०८॥
                 े                             े
              काकनेमांि ऽबहार् शादर् लान्बो ु कन
                                     ू                                                च                        ।
              ब णींव            पा डवाुाजन्मा                     म जीः             शोकसागरे            ॥०९॥
                    ु
               यजे कलाथ                पुरुषं            मामःयाथ                 ु
                                                                                कलं           यजेत ्           ।
              मामं          जनपदःयाथ                 आ माथ               पृिथवीं           यजेत ्       ॥१०॥
              सवर् ः                   सवर्भाव ः                           सवर्शऽुभयंकरः                       ।
              इित      ःम          भाषते         का यो             जम्भ यागे          महासुरान ्         ॥११॥
              िहर य ीिवनः                       कि        पिक्षणो                  वनगोचरान ्                  ।
              गृहे           िकल                 कृ तावासाँ लोभािाजन्नपीडयत ्                           ॥१२॥
              सदोपभो याँ लोभान्धो                             िहर याथ                     परं तप               ।
              आयितं         च         तदा वं         च        उभे        स ो          यनाशयत ्          ॥१३॥
              तदा वकामः                पा डू ं ः वं               मा         िहो
                                                                              ु            भरतषर्भ             ।
              मोहा मा           त यसे            प ा पिक्षहा                 पुरुषो        यथा          ॥१४॥
              जातं          जातं          पा डवे यः                    पुंपमाद ःव             भारत             ।
              मालाकार            इवारामे              ःनेहं             ु
                                                                       कवर्न्पुनः          पुनः         ॥१५॥
              वृक्षान गारकार व                       मैनान्धाक्षीः                  समूलकान ्                  ।
              मा        गमः            ससुतामा यः                   सबल               पराभवम ्          ॥१६॥
              समवेतािन्ह                कः                पाथार्न्ूितयु येत                 भारत               ।
              मरुि ः            सिहतो            राजन्निप    साक्षान्मरु पितः                           ॥१७॥
                                                      * * *
                                                 ५६. िवदर उवाच
                                                          ु
       ू
       तं      मूलं         कलहःयानुपाित                  िमथोभेदाय                महते         वा        रणाय        ।
      यदािःथतोऽयं           धृतरा ःय               पुऽो           दय धनः
                                                                   ु               सृजते           वैरमुमम ्       ॥०१॥
              ूाितपीयाः                शांतनवा                    भैमसेनाः            सबाि काः                 ।
              दय धनापराधेन
               ु                           कृ लं              ूा ःयिन्त                सवर्शः           ॥०२॥



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 127 -                                                       Sabha Parva



                दय धनो
                 ु                       मदे नैव                    क्षेमं                  रा ादपोहित                       ।
                िवषाणं             गौ रव               मदा ःवयमारुजते                             बलात ्           ॥०३॥
      यि      मन्वेित           परःय           राजन्वीरः                  किवः              ःवामितप य                दृि म ्        ।
      नावं        समुि          इव          बालनेऽामारु                   घोरे            यसने            िनम जेत ्              ॥०४॥
      दय धनो
       ु                 लहते           पा डवेन               िूयायसे                  वं          जयतीित             त च           ।
      अितनमार् जायते                संूहारो            यतो           िवनाशः                 समुपैित            पुंसाम ्          ॥०५॥
      आकषर्ःतेऽवा फलः                    ु
                                        कूणीतो                 िद            ूौढो             मन्ऽपदः             समािधः            ।
      युिधि रे ण         सफलः           संःतवोऽःतु             साम्नः             सु र ोऽ रमतेः                सुधन्वा           ॥०६॥
      ूाितपीयाः           शांतनवा                  राजन्का यां                वाचं               ु
                                                                                              शृणत              मा यगा ः            ।
      वै ानरं             ू विलतं                   सुघोरमयु े न                       ूशमयतो पतन्तम ्                           ॥०७॥
      यदा              मन्युं               पा डवोऽजातशऽुनर्                             संय छे दक्षमयािभभूतः                       ।
      वृकोदरः         स यसाची           यमौ        च     कोऽऽ                पः            ु ु
                                                                                       ःया मले            वःतदानीम ्             ॥०८॥
      महाराज             ूभवः वं              धनानां               पुरा                ू
                                                                                       तान्मनसा                याविद छे ः           ।
      बहु      िव ं      पा डवां े जयेः वं               िकं        तेन           ःया सु           िवन्दे ह      पाथार्न ्       ॥०९॥
      जानीमहे            दे िवतं        सौबलःय                 वेद                ते
                                                                                  ू           िनकृ ितं           पावर्तीयः          ।
      यतः         ूा ः            ु
                                शकिनःतऽ                यातुमायायोधी                           भारत            पावर्तीयः          ॥१०॥
                                                        * * *
                                                    ५७. दय धन उवाच
                                                         ु
      परे षामेव        यशसा                 ाघसे         वं         सदा            छन्नः             ु
                                                                                                    क सयन्धातर्रा ान ्              ।
      जानीमः वां            िवदर
                               ु            यि ूयः वं               बालािनवाःमानवमन्यसे                            वम ्          ॥०१॥
      सुिव ेयः           पुरुषोऽन्यऽकामो                 िनन्दाूशंसे                     िह          तथा            युनि            ।
      िज ा      मनःते           दयं     िन यर्नि               यायो          िनराह          मनसः               ू
                                                                                                          ूाितक यम ् ॥०२॥
      उ स गेन                   याल           इवा तोऽिस                      माजार्रव पोषकं                     चोपहं िस            ।
      भतृर् न वान्न        िह       पापीय          आहःतःमा क्ष ः
                                                     ु                             िकं        न     िबभेिष       पापात ् ॥०३॥
      िज वा           शऽून्फलमा ं              महन्नो               माःमान्क्ष ः                  परुषाणीह            वोचः          ।
      ि षि ः वं           संूयोगािभनन्द                  मुहु षं             यािस             नः          संूमोहात ्             ॥०४॥
      अिमऽतां             याित              नरोऽक्षमं                ॄुविन्नगूहते                   गु मिमऽसंःतवे                   ।
      तदािौतापऽपा            िकं        न      बाधते          यिद छिस                  वं         तिदहा          भाषसे           ॥०५॥
      मा      नोऽवमंःथा            िव        मनःतवेदं          िशक्षःव             बुि ं          ःथिवराणां         सकाशात ्        ।
      यशो       रक्षःव          िवदर
                                   ु        संूणीतं           मा          यापृतः            परकायषु            भूः वम ्          ॥०६॥
      अहं       कतित         िवदर
                                ु           मावमंःथा           मा            नो        िन यं          परुषाणीह            वोचः      ।
      न       वां पृ छािम िवदर यि तं मे ःविःत क्ष मार् ितितक्षूिन्क्षणु
                             ु                                                                                        वम ् ॥०७॥



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 128 -                                                          Sabha Parva



      एकः      शाःता         न     ि तीयोऽिःत             शाःता गभ                  शयानं         पुरुषं       शािःत         शाःता     ।
      तेनानुिश ः            ूवणािदवाम्भो                 यथा           िनयु ोऽिःम                  तथा             वहािम            ॥०८॥
                िभनि               िशरसा                शैलमिहं              भोजयते                 च              यः           ।
                स           एव             तःय             ु
                                                          करुते              कायार्णामनुशासनम ्                         ॥०९॥
                यो           बलादनुशाःतीह                        सोऽिमऽं                 तेन            िवन्दित                 ।
                िमऽतामनुव ृ ं                     तु             समुपेक्षेत                    पि डतः                   ॥१०॥
                ूद य                  यः               ूद ाि नं                 ूा        वरन्नािभधावित                         ।
                भःमािप             न          स        िवन्दे त        िश ं               वचन            भारत           ॥११॥
      न         वासये पारव य                      ि षन्तं          िवशेषतः                  क्ष रिहतं                 मनुंयम ्         ।
      स       यऽे छिस        िवदर
                                ु          तऽ       ग छ सुसािन् वतािप                            सती           ी      जहाित         ॥१२॥
                                                             िवदर उवाच
                                                                ु
      एतावता           ये         पुरुषं           यजिन्त              तेषां             स यमन्तव ॄूिह                    राजन ्       ।
      रा ां     िह          िच ािन         प र लुतािन              सान् वं               द वा       मुसलैघार्तयिन्त                 ॥१३॥
      अबालः वं                मन्यसे                   राजपुऽ                बालोऽहिम येव                       सुमन्दबु े             ।
      यः       सौ दे         पुरुषं        ःथापिय वा               प ादे नं               दषयते
                                                                                           ू               स          बालः          ॥१४॥
      न        ौेयसे         नीयते            मन्दबुि ः                  ी          ौोिऽयःयेव                  गृहे       ूद ु ा       ।
      ीुवं      न           रोचे रतषर्भःय                   पितः             कमायार्
                                                                              ु                   इव           षि वषर्ः             ॥१५॥
      अनुिूयं           चेदनुका क्षसे                       वं         सवषु                कायषु                   िहतािहतेषु          ।
      ि य             राज जडप गुकां                     पृ छ            वं          वै              ै
                                                                                            तादृशां व                 मूढान ्       ॥१६॥
                ल यः                    खलु              ूाितपीय                     नरोऽनुिूयवािगह                             ।
                अिूयःय              तु        प यःय              व ा           ौोता         च          दलर्भः
                                                                                                        ु               ॥१७॥
                यःतु             धम           परा ःय               िह वा                    र्
                                                                                         भतुः          िूयािूये                 ।
                अिूया याह                  प यािन                तेन           राजा              सहायवान ्              ॥१८॥
      अ यािधजं                 ु ं
                             कटक              तीआणमुंणं                  यशोमुषं                 परुषं             पूितगिन्ध           ।
      सतां      पेयं        यन्न         िपबन् यसन्तो              मन्युं           महाराज             िपब          ूशाम्य          ॥१९॥
      वैिचऽवीयर्ःय               यशो          धनं           च          वा छाम्यहं                 सहपुऽःय                 श त्         ।
      यथा तथा वोऽःतु नम                            वोऽःतु ममािप च ःविःत िदशन्तु िवूाः ॥२०॥
                आशीिवषान्नेऽिवषान्कोपयेन्न                                     तु                 पि डतः                        ।
                एवं           तेऽहं               वदामीदं        ूयतः                        ु
                                                                                            करुनन्दन                    ॥२१॥
                                                             * * *
                                                               ु
                                                         ५८. शकिनरुवाच
                बहु              िव ं             पराजैषीः               पा डवानां                     युिधि र                  ।



                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 129 -                                      Sabha Parva



              आचआव                िव ं       कौन्तेय            यिद         तेऽः यपरािजतम ्          ॥०१॥
                                                         युिधि र उवाच
              मम             िव मसं येयं                       यदहं          वेद          सौबल          ।
              अथ             वं             ु
                                          शकने            कःमाि        ं      समनुप ृ छिस            ॥०२॥
              अयुतं           ूयुतं                चैव         खव            प ं              र्
                                                                                         तथाबुदम ्      ।
              श खं           चैव          िनखव             च      समुिं        चाऽ        प यताम ्      ।
              एतन्मम               धनं          राजंःतेन              द याम्यहं           वया        ॥०३॥
                                                         वैशंपायन उवाच
              एत        वा                यविसतो                 िनकृ ितं            समुपािौतः          ।
              िजतिम येव                                ु   र्
                                                     शकिनयुिधि रमभाषत                                ॥०४॥
                                                         युिधि र उवाच
              गवा ं                             बहधेनूकमसं येयमजािवकम ्
                                                  ु                                                     ।
                  ं
              यि किचदनुवणार्नां                           ूाि सन्धोरिप                   सौबल           ।
              एतन्मम               धनं          राजंःतेन              द याम्यहं           वया        ॥०५॥
                                                         वैशंपायन उवाच
              एत        वा                यविसतो                 िनकृ ितं            समुपािौतः          ।
              िजतिम येव                                    ु   र्
                                                         शकिनयुिधि रमभाषत                            ॥०६॥
                                                         युिधि र उवाच
              पुरं                जनपदो                    भूिमरॄा णधनैः                   सह           ।
              अॄा णा                      पुरुषा           राजि श ं                धनं       मम         ।
              एतिाजन्धनं                  म ं            तेन      द याम्यहं              वया         ॥०७॥
                                                         वैशंपायन उवाच
              एत        वा                यविसतो                 िनकृ ितं            समुपािौतः          ।
              िजतिम येव                                    ु   र्
                                                         शकिनयुिधि रमभाषत                            ॥०८॥
                                                         युिधि र उवाच
              राजपुऽा               इमे             राज शोभन्ते              येन          भूिषताः       ।
               ु
              क डलािन                च             िनंका              सव           चा गिवभूषणम ्        ।
              एतन्मम               धनं          राजंःतेन              द याम्यहं           वया        ॥०९॥
                                                         वैशंपायन उवाच
              एत        वा                यविसतो                 िनकृ ितं            समुपािौतः          ।
              िजतिम येव                                    ु   र्
                                                         शकिनयुिधि रमभाषत                            ॥१०॥
                                                         युिधि र उवाच


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 130 -                                         Sabha Parva



                 ँयामो            युवा          लोिहताक्षः              िसंहःकन्धो           महाभुजः         ।
                   ु
                 नकलो               लह       एको          मे       य चैत ःवगतं               धनम ्      ॥११॥
                                                            ु
                                                          शकिनरुवाच
                 िूयःते                    ु
                                         नकलो                  राजुाजपुऽो                 युिधि र            ।
                 अःमाकं             धनतां         ूा ो         भूयः वं            े
                                                                                 कन       द यिस         ॥१२॥
                                                       वैशंपायन उवाच
                 एवमु      वा                तु                   ु
                                                                शकिनःतानक्षान्ू यप त                         ।
                 िजतिम येव                             शकिनयुिधि रमभाषत
                                                         ु   र्                                         ॥१३॥
                                                         युिधि र उवाच
      अयं          धमार्न्सहदे वोऽनुशािःत                 लोके                  िःमन्पि डता यां         गत          ।
      अनहर् ता            राजपुऽेण               तेन            वया              द याम्यिूयवि ूयेण               ॥१४॥
                                                       वैशंपायन उवाच
                 एत        वा               यविसतो                 िनकृ ितं            समुपािौतः             ।
                 िजतिम येव                               ु   र्
                                                       शकिनयुिधि रमभाषत                                ॥१५॥
                                                            ु
                                                          शकिनरुवाच
                 माि पुऽौ             िूयौ             राजंःतवेमौ                िविजतौ         मया          ।
                 गर यांसौ             तु          ते           मन्ये            भीमसेनधनंजयौ            ॥१६॥
                                                         युिधि र उवाच
                 अधम            चरसे         नूनं          यो           नावेक्षिस       वै      नयम ्        ।
                 यो        नः         सुमनसां            मूढ           िवभेदं          र्
                                                                                    कतुिम छिस          ॥१७॥
                                                            ु
                                                          शकिनरुवाच
                 गत             म ः          ूपतित                 ूम ः               ःथाणुम ृ छित           ।
                   ये ो             राजन्व र ोऽिस                  नमःते              भरतषर्भ           ॥१८॥
                 ःव ने          न        तािन          पँयिन्त           जामतो         वा     युिधि र        ।
                 िकतवा            यािन           द यन्तः               ूलपन् यु कटा           इव        ॥१९॥
                                                         युिधि र उवाच
      यो      नः          सं ये          नौ रव         पारनेता          जेता        रपूणां      राजपुऽःतरःवी        ।
      अनहर् ता          लोकवीरे ण            तेन           द याम्यहं                 ु
                                                                                   शकने         फ गुनेन          ॥२०॥
                                                       वैशंपायन उवाच
                 एत        वा               यविसतो                 िनकृ ितं            समुपािौतः             ।
                 िजतिम येव                               ु   र्
                                                       शकिनयुिधि रमभाषत                                 ॥२१॥
                                                            ु
                                                          शकिनरुवाच


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 131 -                                            Sabha Parva



      अयं        मया           पा डवानां                 धनुधरः
                                                             र्        परािजतः            पा डवः        स यसाची          ।
      भीमेन            राजन्दियतेन                   द य            ै
                                                                 य कत यं             पा डव         तेऽविश म ्       ॥२२॥
                                                            युिधि र उवाच
      यो      नो        नेता         यो          युधां      नः      ूणेता        यथा         वळी       दानवशऽुरेकः       ।
      ितयर् ूेक्षी                र्
                           संहतॅूमहा मा                       िसंहःकन्धो             य          सदा यमष             ॥२३॥
      बलेन         तु यो         यःय                 पुमान्न       िव ते         गदाभृताम य            इहा रमदर् नः      ।
      अनहर् ता          राजपुऽेण                 तेन           द याम्यहं             भीमसेनेन          राजन ्       ॥२४॥
                                                            वैशंपायन उवाच
                 एत        वा                    यविसतो               िनकृ ितं            समुपािौतः             ।
                 िजतिम येव                                   ु   र्
                                                           शकिनयुिधि रमभाषत                               ॥२५॥
                                                                 ु
                                                               शकिनरुवाच
                 बहु             िव ं                     पराजैषीॅार्तॄं                 सहयि पान ्             ।
                 आचआव                िव ं            कौन्तेय       यिद          तेऽः यपरािजतम ्           ॥२६॥
                                                            युिधि र उवाच
                 अहं            िविश ः                   सवषां             ॅातॄणां        दियतःतथा              ।
                  ु
                 कयार्मःते                िजताः             कमर्            ःवयमा मन्युप लवे              ॥२७॥
                                                            वैशंपायन उवाच
                 एत        वा                    यविसतो               िनकृ ितं            समुपािौतः             ।
                 िजतिम येव                                   ु   र्
                                                           शकिनयुिधि रमभाषत                               ॥२८॥
                                                                 ु
                                                               शकिनरुवाच
                 एत पािप मकरोयर्दा मानं                                          परािजतः                        ।
                 िश े          सित               धने           राजन्पाप              आ मपराजयः            ॥२९॥
                                                            वैशंपायन उवाच
                 एवमु      वा                    मताक्षःतान् लहे                     सवार्नविःथतान ्            ।
                 पराजय लोकवीरानाक्षेपेण                                      पृथ पृथक्                    ॥३०॥
                                                                 ु
                                                               शकिनरुवाच
                 अिःत           वै          ते         िूया        दे वी        लह        एकोऽपरािजतः           ।
                 पणःव            कृ ंणां              पा चालीं             तया मानं          पुनजर्य         ॥३१॥
                                                            युिधि र उवाच
                 नैव       ॑ःवा              न           महती         नाितकृ ंणा           न        रोिहणी      ।
                 सरागर नेऽा                      च         तया             द याम्यहं           वया        ॥३२॥
                 शारदो पलपऽाआया                                      शारदो पलगन्धया                             ।


                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 132 -                                           Sabha Parva



              शारदो पलसेिवन्या                                 पेण                ौीसमानया                 ॥३३॥
              तथैव                     ःयादानृशंःया था                              ःयािपसंपदा
                                                                                        ू                      ।
              तथा           ःया छ लसंप या                        यािम छे पुरुषः             ि यम ्         ॥३४॥
              चरमं               संिवशित                   या             ूथमं             ूितबु यते           ।
              आ           गोपालािवपाले यः                        सव         वेद        कृ ताकृ तम ्        ॥३५॥
              आभाित                   प व          ऽं            सःवेदं                 े
                                                                                   मि लकव              च       ।
              वेद म या                       े
                                       द घर्कशी                  ताॆाक्षी           नाितरोमशा              ॥३६॥
              तयैवंिवधया                         राजन्पा चा याहं                        सुम यया                ।
                   लहं     द यािम                चावर्     या         िौप ा         हन्त     सौबल          ॥३७॥
                                                          वैशंपायन उवाच
              एवमु े                  तु                वचने              धमर्राजेन            भारत            ।
              िधि धिग येव                   वृ ानां         स यानां             िनःसृता        िगरः        ॥३८॥
                   ु
              चुक्षभे           सा             सभा          राजुा ां               संजि रे        कथाः         ।
              भींमिोणकृ पाद नां                            ःवेद                     समजायत                 ॥३९॥
              िशरो              गृह वा                   िवदरो
                                                            ु             गतस व              इवाभवत ्          ।
              आःते               यायन्नधोव ऽो                      िनः सन्पन्नगो               यथा         ॥४०॥
              धृतरा ःतु                     सं      ः                पयर्प ृ छ पुनः             पुनः           ।
              िकं         िजतं         िकं          िजतिमित                 ाकारं      ना यरक्षत           ॥४१॥
              जहषर्               कण ऽितभृशं                         सह             दःशासनािदिभः
                                                                                     ु                         ।
              इतरे षां           तु         स यानां               नेऽे यः           ूापत जलम ्             ॥४२॥
              सौबलः विवचायव                                 िजतकाशी                    मदो कटः                 ।
              िजतिम येव                                  तानक्षान्पुनरे वान्वप त                           ॥४३॥
                                                             * * *
                                                        ५९. दय धन उवाच
                                                              ु
      एिह          क्ष ि पद मानयःव                       िूयां          भाया          संमतां          पा डवानाम ्      ।
      संमाजर्तां         वेँम         परै तु        शीयमानन्दो                नः      सह        दासीिभरःतु          ॥०१॥
                                                            िवदर उवाच
                                                               ु
      दिवर्भा यं
       ु                 भवित                वादृशेन             न        मन्द         संबु यिस            पाशब ः      ।
      ूपाते         वं    लम्बमानो             न        वेि स         यायान्मृगः       कोपयसेऽितबा यात ्            ॥०२॥
              आशीिवषाः                     िशरिस             ते              र्
                                                                          पूणकोशा            महािवषाः          ।
              मा          कोिप ाः            सुमन्दा मन्मा                गमः वं           यमक्षयम ्       ॥०३॥
              न           िह          दासी वमापन्ना                    कृ ंणा        भवित         भारत         ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 133 -                                                            Sabha Parva



                अनीशेन                िह         ै
                                              रा षा            पणे           न्यःतेित                   मे       मितः       ॥०४॥
      अयं           ध े             वेणु रवा मघाती                   फलं                  राजा               धृतरा ःय              पुऽः       ।
        ू
        तं         िह          वैराय         महाभयाय                 प वो                  न           बु य ययमन्तकाले                    ॥०५॥
      नारुं तुदः              ःयान्न                 ं
                                                  नृशसवाद                 न                     ह नतः                परम यादद त               ।
      ययाःय             वाचा           पर        उि जेत             न        तां               वदे िशतीं
                                                                                                    ु              पापलो याम ्             ॥०६॥
      समु चरन् यितवादा                        िह                   ै
                                                              व ऽा राहतः                               शोचित            रा यहािन              ।
      परःय              नाममर्सु            ते          पतिन्त               तान्पि डतो                       नावसृजे परे षु              ॥०७॥
      अजो          िह          श मखनि कलैकः                         श े             िवपन्ने                 पि रपाःय             भूिमम ्      ।
      िनकृ न्तनं             ःवःय           क ठःय             घोरं       त         ै रं         मा          खनीः       पा डु पुऽैः         ॥०८॥
      न         ं
              िकिचद यं                     ूवदिन्त            पापं            वनेचरं                   वा          गृहमेिधनं          वा      ।
      तपिःवनं                          र्
                               संप रपूणिव ं                  भषिन्त                 है वं                   नराः         सदै व             ॥०९॥
       ारं         सुघोरं            नरकःय                िज ं           न                बु यसे              धृतरा ःय               पुऽ      ।
       वामन्वेतारो                  बहवः            ु
                                                   क णां                  ू
                                                                          तोदये                        सह          दःशासनेन
                                                                                                                    ु                      ॥१०॥
      म जन् यलाबूिन                       िशलाः            लवन्ते            मु िन्त                    नावोऽम्भिस             श दे व         ।
      मूढो      राजा           धृतरा ःय               पुऽो      न        मे           वाचः              प य पाः            शृणोित          ॥११॥
      अन्तो             नूनं           भिवतायं               क णां
                                                              ु                सुदारुणः                      सवर्हरो        िवनाशः            ।
      वाचः         का याः            सु दां       प य पा         न ौूयन्ते                              वधर्ते       लोभ       एव          ॥१२॥
                                                                * * *
                                                          ६०. वैशंपायन उवाच
      िधगःतु                 क्ष ारिमित            ॄुवाणो               दपण                    म ो            धृतरा ःय             पुऽः       ।
      अवैक्षत                 ूाितकामीं                सभायामुवाच                              चैनं            परमायर्म ये                 ॥०१॥
       वं       ूाितकािमन्िौपद मानयःव                               न         ते               भयं           िव ते       पा डवे यः            ।
      क्ष ा             यं          िववद येव              भीरुनर्        चाःमाकं                       वृि कामः            सदै व           ॥०२॥
      एवमु ः                 ूाितकामी             स          सूतः          ूाया छ यं                         राजवचो          िनशम्य           ।
      ूिवँय             च            ेव       स        िसंहगो ं              समासदन्मिहषीं                         पा डवानाम ्             ॥०३॥
                                                              ूाितकाम्युवाच
      युिधि रे                  ू
                                तमदे न             म े               दय धनो
                                                                      ु                            िौपिद                वामजैषीत ्            ।
      सा      ूप               वं     धृतरा ःय             वेँम         नयािम                    वां        कमर्णे     या सेिन             ॥०४॥
                                                                        ु
                                                                    िौप वाच
      कथं           वेवं            वदिस           ूाितकािमन्को                           वै           द ये ायर्या          राजपुऽः           ।
      मूढो         राजा              ू
                                     तमदे न           म         आहो                       ै
                                                                                   नान्य कतवमःय                           ं
                                                                                                                        िकिचत ्           ॥०५॥
                                                              ूाितकाम्युवाच



                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 134 -                                            Sabha Parva



      यदा                             ै
                                नाभू कतवमन्यदःय                               तदादे वी पा डवोऽजातशऽुः                        ।
      न्यःताः            पूव         ॅातरःतेन             रा ा       ःवयं        चा मा         वमथो         राजपुिऽ       ॥०६॥
                                                                      ु
                                                                  िौप वाच
                   ग छ                वं          िकतवं      ग वा            सभायां        पृ छ         सूतज          ।
                   िकं          नु          पूव          पराजैषीरा मानं             मां        नु       भारत          ।
                   एत          ा वा           वमाग छ              ततो         मां       नय          सूतज       ॥०७॥
                                                             वैशंपायन उवाच
                   सभां               ग वा            स              चोवाच             िौप ाःत चःतदा                  ।
                   कःयेशो                   नः            पराजैषी रित               वामाह              िौपद           ।
                   िकं          नु          पूव      पराजैषीरा मानमथ                    वािप        माम ्      ॥०८॥
                   युिधि रःतु                       िन े ो               गतस व                 इवाभवत ्               ।
                   न       तं          सूतं         ू युवाच            वचनं         सा वसाधु           वा      ॥०९॥
                                                             दय धन उवाच
                                                              ु
                   इहै य               कृ ंणा             पा चाली             ू मेतं            ूभाषताम ्             ।
                   इहै व         सव           शृ वन्तु        तःया           अःय          च         य चः        ॥१०॥
                                                             वैशंपायन उवाच
                   स                  ग वा                 राजभवनं                     दय धनवशानुगः
                                                                                        ु                             ।
                   उवाच               िौपद ं          सूतः             ूाितकामी              यथिन्नव              ॥११॥
      स याः वमी                      राजपु या यिन्त               मन्ये          ूा ः        संक्षयः         कौरवाणाम ्      ।
      न       वै          समृि ं            पालयते           लघीयान्य वं            सभामेंयिस               राजपुिऽ       ॥१२॥
                                                                      ु
                                                                  िौप वाच
      एवं           नूनं              यदधा संिवधाता                    ःपशार्वुभौ          ःपृशतो             धीरबालौ        ।
      धम           वेकं        परमं         ूाह      लोके        स      नः       शमं      धाःयित        गो यमानः          ॥१३॥
                                                             वैशंपायन उवाच
                   युिधि रःतु                        त       वा                  दय धनिचक िषर्तम ्
                                                                                  ु                                   ।
                   िौप ाः                    संमतं               दतं
                                                                  ू              ूािहणो रतषर्भ                 ॥१४॥
                   एकव ा                      अधोनीवी                   रोदमाना                रजःवला                 ।
                   सभामागम्य                        पा चाली                  शुरःयामतोऽभवत ्                   ॥१५॥
      ततःतेषां                 मुखमालो य                    राजा          दय धनः
                                                                           ु                   सूतमुवाच               ः      ।
      इहै वैतामानय                         ूाितकािमन्ू यक्षमःयाः                         ु
                                                                                        करवो            ॄुवन्तु           ॥१६॥
      ततः                सूतःतःय                   वशानुगामी              भीत                कोपा िपदा मजायाः
                                                                                                   ु                         ।
      िवहाय              मानं          पुनरे व        स यानुवाच               कृ ंणां        िकमहं          ॄवीिम         ॥१७॥


                                                          www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 135 -                                                       Sabha Parva



                                                       दय धन उवाच
                                                        ु
      दःशासनैष
       ु                            मम               सूतपुऽो                    वृकोदरादि जतेऽ पचेताः
                                                                                        ु                                         ।
      ःवयं        ूगृ ानय             या सेनीं         िकं        ते       क रंयन् यवशाः                     सप ाः           ॥१८॥
      ततः            समु थाय             स        राजपुऽः           ौु वा              ॅातुः          कोपिवर दृि ः                ।
      ूिवँय               त े ँम             महारथानािम यॄवी िौपद ं                                 राजपुऽीम ्               ॥१९॥
      ए ेिह          पा चािल             िजतािस         कृ ंणे          दय धनं
                                                                         ु                   पँय           िवमु ल जा              ।
       ु
      क न्भजःवायतप नेऽे                       धमण                 ल धािस                 सभां               परै िह           ॥२०॥
      ततः            समु थाय             सुदमर्नाः
                                            ु               सा          िववणर्मामृ य                  मुखं           करे ण        ।
      आतार्          ूदिाव
                       ु            यतः        ि यःता              वृ ःय               रा ः          ु
                                                                                                    करुपुंगवःय               ॥२१॥
      ततो                      जवेनािभससार                        रोषा ःशासनःतामिभगजर्मानः
                                                                       ु                                                          ।
      द घषु             नीलेंवथ           चोिमर्म सु          जमाह                े
                                                                                 कशेषु           नरे न्िप ीम ्               ॥२२॥
      ये          राजसूयावभृथे               जलेन             महाबतौ                   मन्ऽपूतेन                िस ाः             ।
      ते         पा डवानां             प रभूय           वीय             बला ूमृ ा                  धृतरा जेन                 ॥२३॥
      स           तां           परामृँय            सभासमीपमानीय                                        े
                                                                                        कृ ंणामितकृ ंणकशीम ्                      ।
      दःशासनो
       ु                       नाथवतीमनाथव चकषर्                        वायुः             कदलीिमवातार्म ्                    ॥२४॥
      सा          कृ ंयमाणा                निमता गयि ः                   शनैरुवाचा                    रजःवलािःम                   ।
      एकं        च       वासो         मम      मन्दबु े           सभां      नेतुं         नाहर् िस          मामनायर्          ॥२५॥
      ततोऽॄवी ां               ूसभं        िनगृ         े
                                                       कशेषु            कृ ंणेषु          तदा          स         कृ ंणाम ्        ।
      कृ ंणं च िजंणुं च ह रं नरं च ऽाणाय िवबोश नयािम िह                                                              वाम ् ॥२६॥
      रजःवला              वा        भव       या सेिन             एकाम्बरा              वा यथ           वा            िवव ा        ।
           ू
           ते   िजता           चािस      कृ तािस       दासी        दासीषु          काम              यथोपजोषम ्               ॥२७॥
             े
      ूक णर्कशी                     पितताधर्व ा                   दःशासनेन
                                                                   ु                                यवधूयमाना                     ।
      ॑ म यमषण                  च         द माना             शनै रदं             वा यमुवाच                  कृ ंणा           ॥२८॥
      इमे            सभायामुपिद शा ाः                    िबयावन्तः                     सवर्           एवेन्िक पाः                 ।
      गुरुःथाना                 ै
                           गुरव व            सव          तेषाममे                नो सहे              ःथातुमेवम ्              ॥२९॥
      नृशंसकमः वमनायर्व ृ                    मा       मां         िवव ां               कृ िध          मा        िवकाष ः           ।
      न                ु
                मषर्येयःतव            राजपुऽाः       सेन्िािप           दे वा          यिद       ते         सहायाः           ॥३०॥
      धम          िःथतो                  ु
                                    धमर्सत           राजा          धमर्                सूआमो          िनपुणोपल यः                 ।
      वाचािप               र्
                        भतुः        परमाणुमाऽं          ने छािम                 दोषं          ःवगुणािन्वसृ य                 ॥३१॥
      इदं            वनाय              ु
                                      करुवीरम ये              रजःवलां                   य प रकषर्से                  माम ्        ।
      न         चािप           कि      ु
                                      करुतेऽऽ         पूजां         ीुवं         तवेदं          मतमन्वप न ्                  ॥३२॥
      िधगःतु             न ः        खलु       भारतानां            धमर्ःतथा              क्षऽिवदां           च         वृ म ्      ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 136 -                                                   Sabha Parva



      यऽा यतीतां             ु
                            करुधमर्वेलां          ूेक्षिन्त            सव              ु
                                                                                      करवः          सभायाम ्            ॥३३॥
      िोणःय        भींमःय           च         नािःत            स वं      ीुवं         तथैवाःय           महा मनोऽिप           ।
      रा ःतथा                        ु
                            ह ममधमर्ममं                न           लक्षयन्ते                   ु
                                                                                              करुवृ मु याः              ॥३४॥
      तथा        ॄुवन्ती          करुणं          सुम यमा                काक्षेण                  र् ु
                                                                                              भतॄन्किपतानपँयत ्              ।
      सा             पा डवान्कोपपर तदे हान्संद पयामास                                       कटाक्षपातैः                 ॥३५॥
       तेन        रा येन           तथा          धनेन             र ै             मु यैनर्           तथा          बभूव        ।
      यथातर्या          कोपसमी रतेन                 कृ ंणाकटाक्षेण                        बभूव          दःखम ्
                                                                                                         ु              ॥३६॥
      दःशासन ािप
       ु                         समीआय                 कृ ंणामवेक्षमाणां                       कृ पणान्पतींःतान ्            ।
      आधूय           वेगेन          िवसं क पामुवाच                       दासीित                  हसिन्नवोमः             ॥३७॥
      कणर्ःतु          त ा यमतीव                           ः          संपूजयामास                   हसन्सश दम ्               ।
      गान्धारराजः               सुबलःय                 पुऽःतथैव                  दःशासनम यनन्दत ्
                                                                                  ु                                     ॥३८॥
      स याःतु          ये         तऽ          बभूवुरन्ये              ता यामृते                धातर्रा ेण         चैव        ।
      तेषामभू ःखमतीव
              ु                     कृ ंणां        दृं वा               सभायां                प रकृ ंयमाणाम ्           ॥३९॥
                                                        भींम उवाच
      न       धमर्सौआम्या सुभगे               िवव ुं           श नोिम                ते        ू िममं          यथावत ्       ।
      अःवो           श ः         पिणतुं         परःवं            ि य                    र् र्
                                                                                     भतुवशतां           समीआय           ॥४०॥
       यजेत        सवा          पृिथवीं       समृ ां            युिधि रः             स यमथो             न        ज ात ्      ।
      उ ं     िजतोऽःमीित            च      पा डवेन              तःमान्न          श नोिम             िववे ु मेतत ्       ॥४१॥
        ू
        तेऽि तीयः                  ु
                                 शकिननर्रेषु                     ु
                                                                कन्तीसुतःतेन                       िनसृ कामः                 ।
      न     मन्यते      तां     िनकृ ितं       महा मा           तःमान्न              ते       ू िममं        ॄवीिम       ॥४२॥
                                                               ु
                                                           िौप वाच
      आहय
        ू             राजा              ु
                                       कशलैः                   सभायां                            ै
                                                                                 द ु ा मिभनकृ ितकरनायः                       ।
        ू
        तिूयैनार्ितकृ तूय ः                   कःमादयं                    नाम                   िनसृ कामः                ॥४३॥
      स           शु भावो                  िनकृ ितूवृि मबु यमानः                                  ु
                                                                                                 करुपा डवा यः                ।
         ू
      संभय        सव               िजतोऽिप             यःमा प ा च                            ै
                                                                                          य कतवम युपेतः                 ॥४४॥
      ित िन्त        चेमे        ु
                                करवः        सभायामीशाः                 सुतानां            च       तथा       ःनुषाणाम ्       ।
      समीआय        सव         मम       चािप        वा यं         िवॄूत          मे        ू िममं         यथावत ्        ॥४५॥
                                                    वैशंपायन उवाच
      तथा            ॄुवन्तीं              करुणं                 रुदन्तीमवेक्षमाणामसकृ पतींःतान ्                            ।
      दःशासनः
       ु                    परुषा यिूयािण                      वा यान्युवाचामधुरािण                      चैव            ॥४६॥
      तां       कृ ंयमाणां          च           रजःवलां                 च            ॐःतो र यामतदहर् माणाम ्                 ।
      वृकोदरः         ूेआय         युिधि रं            च         चकार                कोपं         परमातर् पः            ॥४७॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 137 -                                               Sabha Parva



                                                              * * *
                                                          ६१. भीम उवाच
              भविन्त              दे शे            बन्ध यः                 िकतवानां                युिधि र          ।
              न         तािभरुत            द यिन्त               दया         चैवािःत          ताःविप            ॥०१॥
              काँयो                  य िलमाहाष ि यं                                य चान्यद ु मम ्                  ।
              तथान्ये              पृिथवीपाला                     यािन             र ान्युपाहरन ्              ॥०२॥
              वाहनािन                धनं                 चैव           कवचान्यायुधािन                      च        ।
              रा यमा मा                  वयं             चैव        ै
                                                                   कतवेन                तं         परै ः       ॥०३॥
              न       च     मे           तऽ         कोपोऽभू सवर्ःयेशो                  िह     नो           भवान ्   ।
              इदं         वितकृ तं                मन्ये           िौपद             यऽ         प यते            ॥०४॥
              एषा                नहर् ती            बाला               पा डवान्ूा य                 कौरवैः          ।
               व कृ ते                 ि लँयते                            र्ृ ै
                                                                   क्षुिैनशंसिनर्कृितिूयैः                     ॥०५॥
              अःयाः              कृ ते            मन्युरयं                विय           राजिन्नपा यते               ।
              बाहू          ते                संूधआयािम                     सहदे वाि नमानय                     ॥०६॥
                                                              र्
                                                           अजुन उवाच
              न           पुरा                भीमसेन                 वमीदृशीवर्िदता                   िगरः          ।
              परै ःते             नािशतं                   नूनं                ं ै र् र्
                                                                            नृशसधमगौरवम ्                      ॥०७॥
              न           सकामाः                   परे            कायार्              धमर्मेवाचरो मम ्              ।
              ॅातरं              धािमर्कं                  ये ं             नाितबिमतुमहर् ित                   ॥०८॥
              आहतो
                ू                 िह               परै            राजा             क्षाऽधमर्मनुःमरन ्               ।
              द यते              परकामेन                  तन्नः            क ितर्करं              महत ्        ॥०९॥
                                                          भीमसेन उवाच
              एवमिःमकृ तं                         िव ां             य ःयाहं                   धनंजय                 ।
              द ेऽ नौ               सिहतौ                 बाहू           िनदर् हेयं          बलािदव             ॥१०॥
                                                          वैशंपायन उवाच
              तथा                 तान्दःिखतान्दृं वा
                                       ु                                       पा डवान्धृतरा जः                     ।
              ि लँयमानां                  च         पा चालीं              िवकणर्            इदमॄवीत ्           ॥११॥
              या सेन्या                  यद ु ं            त ा यं               िवॄूत              पािथर्वाः        ।
                    े
              अिववेकन               वा यःय                 नरकः             स            एव          नः        ॥१२॥
              भींम                            धृतरा                            ु
                                                                              करुवृ तमावुभौ                         ।
              समे य                नाहतुः                   ं
                                                          िकिचि दर
                                                                 ु                      महामितः                ॥१३॥
              भार ाजोऽिप                      सवषामाचायर्ः                  कृ प             एव            च        ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 138 -                                          Sabha Parva



              अत                   एताविप                   ू ं              नाहतुि र् जस मौ                 ॥१४॥
              ये           वन्ये           पृिथवीपालाः                 समेताः          सवर्तो         िदशः      ।
              कामबोधौ                    समु सृ य             ते          ॄुवन्तु           यथामित           ॥१५॥
              यिददं                       िौपद                                     ु
                                                                    वा यमु व यसकृ छभा                           ।
              िवमृँय               कःय          कः          पक्षः         पािथर्वा          वदतो रम ्        ॥१६॥
              एवं              स                 बहशः
                                                   ु                    सवार्नु वांःतान्सभासदः                  ।
              न        च           ते         पृिथवीपालाःतमूचुः                   सा वसाधु         वा        ॥१७॥
              उ     वा                   तथासकृ सवार्िन्वकणर्ः                         पृिथवीपतीन ्             ।
              पािणं            पाणौ             िविनिंपंय                 िनः सिन्नदमॄवीत ्                  ॥१८॥
              िवॄूत            पृिथवीपाला                   वा यं            मा        वा         कथंचन         ।
              मन्ये         न्या यं            यदऽाहं             ति         वआयािम            कौरवाः        ॥१९॥
              च वायार्हु नर्रौे ा                        यसनािन                       मह िक्षताम ्              ।
              मृगयां               पानमक्षां                 माम्ये               चैवाितस ताम ्              ॥२०॥
              एतेषु            िह             नरः           स ो              धमर्मु सृ य            वतर्ते      ।
              तथायु े न              च        कृ तां        िबयां         लोको         न       मन्यते        ॥२१॥
              तदयं                 पा डु पुऽेण                यसने                वतर्ता          भृशम ्        ।
              समाहूतेन                        िकतवैरािःथतो                         िौपद पणः                  ॥२२॥
              साधारणी                     च             सवषां                पा डवानामिनिन्दता                  ।
              िजतेन            पूव            चानेन           पा डवेन               कृ तः       पणः          ॥२३॥
              इयं          च             क ितर्ता           कृ ंणा           सौबलेन             पणािथर्ना       ।
              एत सव                 िवचायार्हं          मन्ये            न         िविजतािममाम ्             ॥२४॥
              एत         वा                    महान्नादः                        स यानामुदित त                   ।
              िवकण             शंसमानानां                सौबलं               च        िविनन्दताम ्           ॥२५॥
              तिःमन्नुपरते                      श दे                   राधेयः              बोधमूिछर् तः         ।
              ूगृ                   रुिचरं              बाहिमदं
                                                           ु                      वचनमॄवीत ्                 ॥२६॥
              दृँयन्ते              वै         िवकण               िह         वैकृतािन            बहन्यिप
                                                                                                   ू            ।
              त जःतःय                         िवनाशाय                    यथाि नररिणूजः                       ॥२७॥
              एते              न                 ं
                                               िकिचद याहु ो मानािप                             कृ ंणया          ।
              धमण              िविजतां              मन्ये          मन्यन्ते          िपदा मजाम ्
                                                                                      ु                      ॥२८॥
               वं             तु              े
                                             कवलबा येन                     धातर्रा              िवद यर्से       ।
              य ॄवीिष                    सभाम ये              बालः                ःथिवरभािषतम ्              ॥२९॥
              न          च               धम            यथात वं               वेि स            दय धनावर
                                                                                               ु                ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 139 -                                                 Sabha Parva



              य ॄवीिष                  िजतां           कृ ंणामिजतेित                      सुमन्दधीः               ॥३०॥
              कथं               िविजतां                कृ ंणां            मन्यसे                     धृतरा ज         ।
              यदा          सभायां               सवर्ःवं             न्यःतवान्पा डवामजः                            ॥३१॥
              अ यन्तरा                  च             सवर्ःवे                 िौपद                   भरतषर्भ         ।
              एवं     धमर्िजतां             कृ ंणां        मन्यसे             न         िजतां        कथम ्        ॥३२॥
              क ितर्ता           िौपद               वाचा          अनु ाता                  च           पा डवैः       ।
              भव यिविजता                      े
                                             कन             हे तुनैषा              मता               तव           ॥३३॥
              मन्यसे                    वा                 सभामेतामानीतामेकवाससम ्                                   ।
              अधमणेित                  तऽािप            शृणु             मे             वा यमु रम ्               ॥३४॥
              एको              भतार्            ि या               दे वैिवर्िहतः                  ु
                                                                                                 करुनन्दन            ।
              इयं              वनेकवशगा                    बन्धक ित                      िविनि ता                ॥३५॥
              अःयाः            सभामानयनं                   न         िचऽिमित                    मे         मितः      ।
              एकाम्बरधर वं                     वा यथ                वािप                  िवव ता                  ॥३६॥
              य चैषां          ििवणं              ं
                                                िकिच ा             चैषा            ये       च          पा डवाः       ।
              सौबलेनेह                 त सव             धमण                   िविजतं                 वसु         ॥३७॥
              दःशासन
               ु                       सुबालोऽयं                  िवकणर्ः                  ूा वािदकः                 ।
              पा डवानां                 च             वासांिस                 िौप ा ा युपाहर                      ॥३८॥
              त      वा          पा डवाः              सव           ःवािन                वासांिस            भारत      ।
              अवक य र यािण                             सभायां                     समुपािवशन ्                     ॥३९॥
              ततो          दःशासनो
                            ु                         राजन्िौप ा                    वसनं               बलात ्        ।
              सभाम ये                   समािक्ष य                  यपब ु ं                 ूचबमे                  ॥४०॥
              आकृ ंयमाणे                    वसने            िौप ाःतु                     िवशां             पते       ।
              तिपमपरं
                ू                              व ं                  ूादरासीदनेकशः
                                                                       ु                                          ॥४१॥
              ततो                            हलहलाश दःतऽासी ोरिनःवनः                                                 ।
              तद ततमं
                 ु                      लोके               वीआय                   सवर्मह िक्षताम ्                ॥४२॥
              शशाप              तऽ              भीमःतु               राजम ये                     महाःवनः             ।
                      ु
              बोधाि ःफरमाणो ो                         िविनिंपंय                    करे           करम ्            ॥४३॥
              इदं         मे            वा यमाद            वं           क्षिऽया             लोकवािसनः                ।
              नो पूव               नरै रन्यैनर्                 चान्यो               य िदंयित                    ॥४४॥
              य ेतदे वमु         वा            तु           न              ु
                                                                          कया                   पृिथवी राः           ।
              िपतामहानां                 सवषां             नाहं               गितमवा नुयाम ्                     ॥४५॥
              अःय                 पापःय                    दजार्तेभार्रतापसदःय
                                                            ु                                              च         ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 140 -                                               Sabha Parva



              न       िपबेयं             बला क्षो                  िभ वा            चेििधरं
                                                                                       ु               युिध         ॥४६॥
              तःय               ते            वचनं                   ौु वा             सवर्लोकूहषर्णम ्                ।
                 ु
              ूचबबर्हु लां                 पूजां                   ु
                                                                  क सन्तो              धृतरा जम ्                   ॥४७॥
              यदा          तु          वाससां                रािशः           सभाम ये                समािचतः            ।
              ततो          दःशासनः
                            ु                       ौान्तो                ोीिडतः        समुपािवशत ्                 ॥४८॥
              िध श दःतु                            ततःतऽ                         समभू लोमहषर्णः                        ।
              स यानां                नरदे वानां                   दृं वा             ु
                                                                                    कन्तीसुतांःतदा                  ॥४९॥
              न        िवॄुविन्त                   कौर याः                ू मेतिमित                 ःम          ह      ।
              स       जनः             बोशित                 ःमाऽ            धृतरा ं             िवगहर् यन ्         ॥५०॥
              ततो          बाहू            समुि ल य                       िनवायर्           च          सभासदः          ।
              िवदरः
                 ु                   सवर्धमर्                       इदं             वचनमॄवीत ्                      ॥५१॥
                                                              िवदर उवाच
                                                                 ु
              िौपद                   ू मु          वैवं                 रोरवीित                    नाथवत ्             ।
              न      च         िवॄूत          तं        ू ं         स या            धम ऽऽ          पी यते           ॥५२॥
              सभां             ूप ते                      ातर्ः           ू वलिन्नव                    ह यवा           ।
              तं      वै         स येन              धमण                 स याः          ूशमयन् युत                   ॥५३॥
              धमर्ू मथो                       ॄूयादातर्ः                    स येषु                  मानवः              ।
              िवॄूयुःतऽ                  ते               ू ं               कामबोधवशाितगाः                          ॥५४॥
              िवकणन                      यथाू मु ः                          ू ो                  नरािधपाः              ।
              भवन्तोऽिप               िह           तं         ू ं          िवॄुवन्तु            यथामित              ॥५५॥
              यो         िह          ू ं            न             िवॄूया मर्दश                  सभां          गतः      ।
              अनृते           या           फलावाि ःतःयाः                         सोऽध            सम ुते             ॥५६॥
              यः              पुनिवर्तथं                  ॄूया मर्दश                   सभां               गतः          ।
              अनृतःय               फलं             कृ ःनं               संूा नोतीित              िन यः              ॥५७॥
              अऽा युदाहरन्तीमिमितहासं                                                पुरातनम ्                         ।
              ू ादःय                 च             संवादं               मुनेराि गरसःय                    च          ॥५८॥
              ू ादो              नाम                दै येन्िःतःय                     पुऽो           िवरोचनः            ।
              कन्याहे तोराि गरसं                                    सुधन्वानमुपािवत ्                               ॥५९॥
              अहं               यायानहं                    यायािनित                 कन्ये सया                 तदा      ।
              तयोदवनमऽासी ूाणयो रित                                         नः                  ौुतम ्              ॥६०॥
              तयोः                    ू िववादोऽभू ू ादं                                तावपृ छताम ्                    ।
               यायान्क               आवयोरे कः                    ू ं        ूॄूिह          मा           मृषा       ॥६१॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                                 - 141 -                                             Sabha Parva



              स            वै               िववदना तः                         सुधन्वानं                यलोकयत ्             ।
              तं                   ु
                       सुधन्वाॄवी ब ो                               ॄ द ड                इव             वलन ्            ॥६२॥
              यिद           वै         वआयिस                      मृषा            ू ादाथ           न          वआयिस         ।
              शतधा               ते          िशरो                 वळी             वळेण          ूह रंयित                 ॥६३॥
              सुधन्वना                       तथो ः                            सन् यिथतोऽ             थपणर्वत ्              ।
              जगाम                कँयपं                      दै यः            प रू ु ं          महौजसम ्                 ॥६४॥
                                                                   ू ाद उवाच
               वं          वै           धमर्ःय                     िव ाता             दै वःयेहासुरःय                 च      ।
              ॄा णःय                        महाूा                        धमर्कृ लिमदं                  शृणु              ॥६५॥
              यो       वै             ू ं              न           िवॄूयाि तथं                वािप        िनिदर् शेत ्      ।
              के      वै          तःय                  परे         लोकाःतन्ममाचआव                      पृ छतः            ॥६६॥
                                                                   कँयप उवाच
              जानन्न                   िवॄुवन्ू ं                         कामा बोधा था                    भयात ्            ।
              सहॐं                    वारुणान्पाशाना मिन                                 ूितमु चित                       ॥६७॥
              तःय                संव सरे                     पूण             पाश          एकः             ूमु यते           ।
              तःमा स यं                     तु           व         यं        जानता             स यम जसा                  ॥६८॥
              िव ो               धम                      धमण                  सभां             यऽ          ूप ते            ।
              न      चाःय               श यं                 कृ न्तिन्त           िव ाःतऽ            सभासदः              ॥६९॥
              अध            हरित                  वै              ौे ः         पादो            भवित              र्
                                                                                                               कतृषु        ।
                  ै
              पाद व              सभास सु                     ये         न      िनन्दिन्त            िनिन्दतम ्           ॥७०॥
              अनेना              भवित                    ौे ो               मु यन्ते           च          सभासदः            ।
              एनो          ग छित                   कतार्रं               िनन्दाह          यऽ           िनन् ते           ॥७१॥
              िवतथं               तु                   ु
                                                  वदे यय                    धम           ू ाद             पृ छते            ।
              इ ापूत             च          ते               निन्त            स          चैव        परावरान ्            ॥७२॥
               तःवःय                   िह               य ःखं
                                                          ु                  हतपुऽःय               चािप           यत ्      ।
              ऋिणनं             ूित          य चैव                 रा ा        मःतःय            चािप          यत ्       ॥७३॥
              ि याः              प या             िवह नायाः                   साथार् ॅ ःय               चैव          यत ्   ।
              अ यूढाया                           य ःखं
                                                   ु                     सािक्षिभिवर्हतःय                 च              ॥७४॥
              एतािन                    वै                    समान्याहदर् ःखािन
                                                                     ु ु                            िऽदशे राः               ।
              तािन          सवार्िण               दःखािन
                                                   ु                     ूा नोित          िवतथं          ॄुवन ्        ॥७५॥
              समक्षदशर्ना साआयं                                    ौवणा चेित                         धारणात ्               ।
              तःमा स यं                     ॄुवन्साक्षी                  धमार्थार् यां         न        ह यते            ॥७६॥


                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 142 -                                                   Sabha Parva



                                                             िवदर उवाच
                                                                ु
              कँयपःय                  वचः               ौु वा             ू ादः                पुऽमॄवीत ्             ।
              ौेयान्सुधन्वा                व ो          वै      म ः            ौेयांःतथाि गराः                ॥७७॥
              माता              सुधन्वन ािप                           ौेयसी                मातृतःतव                   ।
              िवरोचन                   सुधन्वायं                      ूाणानामी रःतव                            ॥७८॥
                                                             सुधन्वोवाच
              पुऽःनेहं              पर य य                    यः वं               धम             ूिति तः              ।
              अनुजानािम               ते         पुऽं         जीव वेष              शतं           समाः             ॥७९॥
                                                             िवदर उवाच
                                                                ु
              एवं         वै         परमं             धम              ौु वा        सव             सभासदः              ।
              यथाू ं           तु      कृ ंणाया              मन्य वं          तऽ         िकं      परम ्           ॥८०॥
                                                        वैशंपायन उवाच
              िवदरःय
                 ु                  वचः          ौु वा            नोचुः           िकचन
                                                                                    ं                 पािथर्वाः       ।
              कण          दःशासनं
                           ु                     वाह           कृ ंणां         दासीं           गृहान्नय            ॥८१॥
              तां       वेपमानां              सोीडां           ूलपन्तीं             ःम            पा डवान ्           ।
              दःशासनः
               ु                      सभाम ये              िवचकषर्                 तपिःवनीम ्                     ॥८२॥
                                                           * * *
                                                                ु
                                                        ६२. िौप वाच
              पुरःता करणीयं                      मे           न           कृ तं            कायर्मु रम ्               ।
              िव लािःम                कृ तानेन               कषर्ता           बिलना             बलात ्             ॥०१॥
              अिभवादं                  करोम्येषां                     गु णां                ु
                                                                                           करुसंसिद                   ।
              न      मे        ःयादपराधोऽयं                   यिददं           न        कृ तं      मया             ॥०२॥
                                                        वैशंपायन उवाच
              सा        तेन           च          समु ता
                                                     ू                 दःखेन
                                                                        ु              च         तपिःवनी              ।
              पितता                   िवललापेदं                        सभायामतथोिचता                              ॥०३॥
                                                                 ु
                                                             िौप वाच
              ःवयंवरे               यािःम                नृपैदृर् ा            र गे             समागतैः               ।
              न       दृ पूवार्            चान्यऽ              साहम               सभां           गता              ॥०४॥
              यां       न           वायुनर्           चािद यो            दृ वन्तौ              पुरा        गृहे       ।
              साहम                   सभाम ये                   दृँयािम                  ु
                                                                                       करुसंसिद                   ॥०५॥
              यां     न             मृंयिन्त            वातेन           ःपृँयमानां              पुरा        गृहे      ।
              ःपृँयमानां               सहन्तेऽ                 पा डवाःतां                दरा मना
                                                                                          ु                       ॥०६॥



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 143 -                                                        Sabha Parva



              मृंयन्ते                ु
                                     करव ेमे                 मन्ये              कालःय                       पयर्यम ्         ।
              ःनुषां              दिहतरं
                                   ु                 चैव                ि लँयमानामनहर् तीम ्                            ॥०७॥
              िकं         वतः            कृ पणं         भूयो            यदहं              ी          सती           शुभा      ।
              सभाम यं              िवगाहे ऽ                 व          नु      धम              मह िक्षताम ्             ॥०८॥
              धम्यार्ः      ि यः             सभां          पूव         न       नयन्तीित                   नः       ौुतम ्    ।
              स          न ः             कौरवेयेषु               पूव           धमर्ः               सनातनः               ॥०९॥
              कथं         िह         भायार्         पा डू नां               पाषर्तःय               ःवसा            सती       ।
              वासुदेवःय               च           सखी             पािथर्वानां                 सभािमयाम ्                 ॥१०॥
              तािममां                 धमर्राजःय                        भाया                   सदृशवणर्जाम ्                  ।
              ॄूत         दासीमदासीं                   वा          त क रंयािम                         कौरवाः              ॥११॥
              अयं          िह         मां           दृढं          क्षुिः        कौरवाणां                     यशोहरः          ।
              ि ल ाित              नाहं       त सोढंु             िचरं         शआयािम                     कौरवाः        ॥१२॥
              िजतां        वा यिजतां               वािप           मन्य वं                वा          यथा           नृपाः     ।
              तथा           ू यु िम छािम                          त क रंयािम                         कौरवाः             ॥१३॥
                                                            भींम उवाच
              उ वानिःम                   क यािण                 धमर्ःय              तु             परां        गितम ्        ।
              लोके          न            श यते               गन्तुमिप                      र्
                                                                                      िवूैमहा मिभः                      ॥१४॥
              बलवांःतु               यथा            धम                 लोके              पँयित                 पूरुषः        ।
              स          धम               धमर्वेलायां                  भव यिभिहतः                          परै ः        ॥१५॥
              न         िववे ुं          च        ते         ू मेतं              श नोिम                     िन यात ्         ।
              सूआम वा हन वा च                          कायर्ःयाःय                    च               गौरवात ्            ॥१६॥
              नूनमन्तः                    ु
                                         कलःयाःय                            भिवता                   निचरािदव                 ।
              तथा            िह              ु
                                            करवः                सव             लोभमोहपरायणाः                            ॥१७॥
               ु
              कलेषु            जाताः              क यािण                     यसना याहता                        भृशम ्        ।
              धम्यार्न्मागार्न्न             यवन्ते          यथा            नः वं         वधूः            िःथता         ॥१८॥
              उपपन्नं                च            पा चािल                     तवेदं                 वृ मीदृशम ्              ।
              य कृ लमिप                        संूा ा                        धमर्मेवान्ववेक्षसे                          ॥१९॥
              एते                   ै
                             िोणादय व                        वृ ा              धमर्िवदो                        जनाः          ।
              शून्यैः             शर रै िःत िन्त                    गतासव                      इवानताः                  ॥२०॥
              युिधि रःतु                  ू ेऽिःमन्ूमाणिमित                                   मे               मितः          ।
              अिजतां            वा         िजतां            वािप             ःवयं                  र्
                                                                                              याहतुमहर् ित              ॥२१॥
                                                           वैशंपायन उवाच


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 144 -                                                  Sabha Parva



      तथा             तु           दृं वा           बहु            त दे वं          रो यमाणां                ु
                                                                                                            करर िमवातार्म ्         ।
           र्
      नोचुवचः              सा वथ                 वा यसाधु              मह िक्षतो            धातर्रा ःय           भीताः          ॥२२॥
      दृं वा                 तु                                            ू
                                                तान्पािथर्वपुऽपौऽांःतूंणींभतान्धृतरा ःय                              पुऽः           ।
      ःमयिन्नवेदं                  वचनं           बभाषे            पा चालराजःय                  सुतां         तदानीम ्          ॥२३॥
      ित      वयं                 ू               उदारस वे                भीमेऽजुने
                                                                                 र्                 सहदे वे          तथैव           ।
      प यौ          च         ते          ु
                                        नकले         या सेिन              वदन् वेते           वचनं            व ूसूतम ्         ॥२४॥
      अनी रं               िवॄुवन् वायर्म ये                      युिधि रं            तव            पा चािल           हे तोः        ।
       ु
      कवर्न्तु        सव           चानृतं        धमर्राजं         पा चािल             वं     मोआयसे           दासभावात ्        ॥२५॥
      धम          िःथतो                धमर्राजो           महा मा              ःवयं          चेदं        कथयि वन्िक पः               ।
      ईशो         वा         ते        य नीशोऽथ                  वैष      वा यादःय             िक्षूमेकं         भजःव           ॥२६॥
      सव              ह मे              कौरवेयाः                 सभायां           दःखान्तरे
                                                                                   ु                     वतर्मानाःतवैव              ।
      न          िवॄुवन् यायर्स वा                  यथाव पतीं                    ते         समवेआया पभा यान ्                   ॥२७॥
      ततः           स याः                ु
                                        करुराजःय                  तऽ         वा यं           सव              ु
                                                                                                        ूशशंसःतदो चैः               ।
      चेलावेधां ािप                      ु
                                       चबनर्दन्तो                 हा          हे यासीदिप                चैवाऽ         नादः          ।
      सव          चासन्पािथर्वाः                  ूीितमन्तः               करुौे ं
                                                                           ु                धािमर्कं          पूजयन्तः          ॥२८॥
                  युिधि रं                  च        ते            सव            समुदैक्षन्त            पािथर्वाः           ।
                  िकं         नु            वआयित           धमर्             इित           साचीकृ ताननाः             ॥२९॥
                  िकं             नु        वआयित                बीभ सुरिजतो                 युिध           पा डवः          ।
                  भीमसेनो                   यमौ           चेित            भृशं         कौतूहलािन्वताः                ॥३०॥
                  तिःमन्नुपरते                            श दे                   भीमसेनोऽॄवीिददम ्                          ।
                  ूगृ                  िवपुलं             वृ ं           भुजं              चन्दन िषतम ्              ॥३१॥
                  य ेष                      गुरुरःमाकं                    धमर्राजो                  युिधि रः                ।
                  न          ूभुः                ु
                                            ःया कलःयाःय                      न        वयं          मषर्येमिह         ॥३२॥
                  ईशो                  नः           पु यतपसां                   ूाणानामिप                   चे रः           ।
                  मन्यते               िजतमा मानं                  य ेष            िविजता              वयम ्         ॥३३॥
                  न           िह            मु येत           जीवन्मे              पदा          भूिममुपःपृशन ्               ।
                  म यर्धमार्                परामृँय               पा चा या                    र्
                                                                                           मूधजािनमान ्              ॥३४॥
                  पँय वमायतौ                        वृ ौ               भुजौ            मे            प रघािवव               ।
                  नैतयोरन्तरं                     ूा य                 मु येतािप              शतबतुः                ॥३५॥
                  धमर्पाशिसतः वेवं                               नािधग छािम                         संकटम ्                 ।
                  गौरवेण                     िनरु                              र्
                                                                       िनमहादजुनःय                      च            ॥३६॥
                  धमर्राजिनसृ ःतु                                 िसंहः                     क्षुिमृगािनव                    ।


                                                          www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 145 -                                                     Sabha Parva



               धातर्रा ािनमान्पापािन्निंपषेयं                                तलािसिभः                          ॥३७॥
               तमुवाच             तदा          भींमो               िोणो           िवदर
                                                                                     ु            एव         च           ।
              क्षम्यतामेविम येवं                        सव       संभवित                         विय               ॥३८॥
                                                            * * *
                                                         ६३. कणर् उवाच
      ऽयः      िकलेमे           अधना           भविन्त            दासः        िशंय ाःवतन्ऽा                   च        नार         ।
      दासःय       प ी            वं       धनमःय              भिे      ह ने रा           दासधनं          च         दासी       ॥०१॥
      ूिवँय       सा            नः                 र्
                                          प रचारै भजःव               त े          काय           िश मावेँय             वेँम        ।
      ईशाः     ःम         सव         तव      राजपुिऽ          भविन्त         ते        धातर्रा ा        न     पाथार्ः        ॥०२॥
      अन्यं      वृणींव          पितमाशु             भािमिन           यःमा ाःयं               न        लभसे        दे वनेन        ।
      अनव ा          वै     पितषु          कामवृि िनर् यं             दाःये            िविदतं      वै       तवाःतु           ॥०३॥
      परािजतो                ु
                           नकलो                    भीमसेनो                युिधि रः                           र्
                                                                                                   सहदे वोऽजुन                    ।
      दासीभूता            ूिवश         या सेिन             परािजताःते                  पतयो        न        सिन्त            ॥०४॥
      ूयोजनं         चा मिन            िकं         नु        मन्यते        पराबमं             पौरुषं        चेह       पाथर्ः      ।
      पा चा यःय             िपदःया मजािममां
                             ु                                      सभाम ये               योऽितदे वी         लहे षु          ॥०५॥
                                                         वैशंपायन उवाच
      त ै        ौु वा               भीमसेनोऽ यमष                     भृशं             िनश ास               तदातर् पः             ।
      राजानुगो              धमर्पाशानुब ो                     दहिन्नवैनं                  कोपिवर दृि ः                       ॥०६॥
                                                             भीम उवाच
      नाहं        ु
                 क ये            सूतपुऽःय                राजन्नेष            स यं             दासधमर्ः            ूिव ः           ।
      िकं     िवि षो            वा           मां        धारयेयनार्देवीः वं
                                                              ु                           य नया             नरे न्ि          ॥०७॥
                                                         वैशंपायन उवाच
               राधेयःय                वचः               ौु वा           राजा              दय धनःतदा
                                                                                           ु                             ।
               युिधि रमुवाचेदं                                       ू
                                                              तूंणींभतमचेतसम ्                                    ॥०८॥
                     र्
               भीमाजुनौ               यमौ          चैव           िःथतौ            ते       नृप          शासने            ।
               ू ं         ूॄूिह           कृ ंणां           वमिजतां              यिद           मन्यसे            ॥०९॥
               एवमु        वा          स             कौन्तेयमपो                    वसनं            ःवकम ्                ।
               ःमयिन्नवैक्ष पा चालीमै यर्मदमोिहतः                                                                 ॥१०॥
               कदलीद डसदृशं                                        सवर्लक्षणपूिजतम ्                                     ।
              गजहःतूतीकाशं                                       वळूितमगौरवम ्                                    ॥११॥
               अ यु ःमिय वा                             राधेयं               भीममाधषर्यिन्नव                             ।
               िौप ाः                  ूेक्षमाणायाः                     स यमूरुमदशर्यत ्                          ॥१२॥



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 146 -                                                Sabha Parva



                  वृकोदरःतदालो य                     नेऽे               उ फा य              लोिहते              ।
                  ूोवाच           राजम ये              तं          सभां        िवौावयिन्नव               ॥१३॥
                  िपतृिभः          सह         सालो यं              मा        ःम         ग छे कोदरः
                                                                                             ृ                  ।
                  य ेतमूरुं         गदया            न            िभन् ां       ते        महाहवे          ॥१४॥
                   ु
                  ब ःय             तःय          ॐोतो यः                  सव यः           पावकािचर्षः            ।
                  वृक्षःयेव          िविन ेरुः                   कोटरे यः             ूद तः              ॥१५॥
                                                            िवदर उवाच
                                                               ु
      परं         भयं         पँयत          भीमसेना ु य वं                  रा ो       वरुणःयेव            पाशात ्         ।
      दै वे रतो               नूनमयं                पुरःता परोऽनयो                      भरतेषूदपािद                     ॥१६॥
          ू
      अित तं            कृ तिमदं         धातर्रा ा          येऽःयां         ि यं       िववद वं          सभायाम ्           ।
      योगक्षेमो          दृँयते        वो      महाभयः                            ु
                                                                   पापान्मन्ऽान्करवो            मन्ऽयिन्त             ॥१७॥
      इमं              धम           ु
                                   करवो              जानताशु                 ददृर् ेऽिःमन्प रष संूदंयेत ्
                                                                              ु                    ु                       ।
      इमां              चे पूव              िकतवोऽ लह ंयद शोऽभिवंयदपरािजता मा                                           ॥१८॥
      ःव ने         यथैति          धनं        िजतं          ःया दे वं        मन्ये      यःय        द य यनीशः               ।
      गान्धा रपुऽःय                वचो         िनशम्य                          ु
                                                                    धमार्दःमा करवो               मापयात                 ॥१९॥
                                                        दय धन उवाच
                                                         ु
      भीमःय              वा ये                    र्
                                         त दे वाजुनःय               िःथतोऽहं           वै            ै
                                                                                                यमयो वमेव                  ।
      युिधि रं              चे ूवदन् यनीशमथो                      दाःयान्मोआयसे               या सेिन                 ॥२०॥
                                                            र्
                                                         अजुन उवाच
      ईशो           राजा           र्
                                पूवमासी       लहे           नः           ु
                                                                        कन्तीपुऽो       धमर्राजो         महा मा            ।
      ईशः वयं              कःय       परािजता मा               त जानी वं              करवः
                                                                                      ु         सवर्     एव             ॥२१॥
                                                       वैशंपायन उवाच
      ततो              रा ो          धृतरा ःय                    गेहे         गोमायुरु चै यार्हरदि नहोऽे                   ।
      तं        रासभाः          ू यभाषन्त               राजन्समन्ततः                        ै
                                                                                     पिक्षण व          रौिाः          ॥२२॥
      तं        च        श दं        िवदरःत ववेद
                                        ु                         शुौाव        घोरं         सुबला मजा               च      ।
      भींमिोणौ              गौतम ािप           िव ान्ःविःत                 ःवःती यिप          चैवाहरु चैः
                                                                                                   ु                  ॥२३॥
      ततो           गान्धार             ु ै
                                     िवदर व                 िव ांःतमु पातं             घोरमालआय                रा े        ।
      िनवेदयामासतुरातर्व दा                   ततो             राजा            वा यिमदं             बभाषे              ॥२४॥
      हतोऽिस               दय धन
                            ु               मन्दबु े             यः वं         सभायां            ु
                                                                                                करुपुंगवानाम ्             ।
      ि यं             समाभाषिस             दिवर्नीत
                                             ु                िवशेषतो           िौपद ं        धमर्प ीम ्              ॥२५॥
      एवमु        वा          धृतरा ो           मनीषी               िहतान्वेषी           बान्धवानामपायात ्                 ।
      कृ ंणां           पा चालीमॄवी सान् वपूव                      िवमृँयैत ू या              त वबुि ः                ॥२६॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 147 -                                              Sabha Parva



                                                       धृतरा              उवाच
              वरं        वृणींव                 पा चािल                      म ो           यदिभका क्षिस              ।
              वधूनां        िह          िविश ा         मे               वं         धमर्परमा         सती        ॥२७॥
                                                                ु
                                                            िौप वाच
              ददािस                चे रं              म ं                    वृणोिम               भरतषर्भ            ।
              सवर्धमार्नुगः                  ौीमानदासोऽःतु                             युिधि रः                ॥२८॥
              मनिःवनमजानन्तो                          मा             वै            ॄूयुः           ु
                                                                                                  कमारकाः            ।
              एष         वै             दासपुऽेित              ूितिवन् यं                  तमागतम ्            ॥२९॥
              राजपुऽः            पुरा        भू वा             यथा             नान्यः           पुमान् विचत ्        ।
              लािलतो                दासपुऽ वं                  पँयन्नँयेि                       भारत           ॥३०॥
                                                       धृतरा              उवाच
              ि तीयं          ते          वरं         भिे               ददािम             वरयःव           माम ्      ।
              मनो        िह          मे         िवतरित                  नैकं         वं         वरमहर् िस         ॥३१॥
                                                                ु
                                                            िौप वाच
              सरथौ                  सधनुंकौ                         च                भीमसेनधनंजयौ                    ।
                ु
              नकलं            सहदे वं             च            ि तीयं               वरये          वरम ्        ॥३२॥
                                                       धृतरा              उवाच
              तृतीयं          वरयाःम ो                     नािस                    ा यां          सुस कृ ता          ।
               वं      िह          सवर्ःनुषाणां                मे            ौेयसी         धमर्चा रणी          ॥३३॥
                                                                ु
                                                            िौप वाच
              लोभो                 धमर्ःय                  नाशाय                     भगवन्नाहमु सहे                  ।
              अनहार्               वरमादातुं                    तृतीयं                 राजस म                  ॥३४॥
              एकमाहवँयवरं
                   ु                              ौ             तु              क्षऽि या               वरौ           ।
              ऽयःतु           रा ो          राजेन्ि             ॄा णःय                    शतं      वराः        ॥३५॥
              पापीयांस             इमे            भू वा              संतीणार्ः             पतयो           मम         ।
              वे ःयिन्त             चैव           भिािण     राजन्पु येन                          कमर्णा        ॥३६॥
                                                         * * *
                                                      ६४. कणर् उवाच
              या       नः           ौुता          मनुंयेषु                ि यो              पेण        संमताः        ।
              तासामेतादृशं                 कमर्            न              कःयांचन                   ु
                                                                                                 शुौमः            ॥०१॥
              बोधािव ेषु                   पाथषु                     धातर्रा ेषु                 चा यित              ।
              िौपद            पा डु पुऽाणां                 कृ ंणा                 शािन्त रहाभवत ्             ॥०२॥



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 148 -                                           Sabha Parva



              अ लवेऽम्भिस                    म नानामूित े                          िनम जताम ्              ।
              पा चाली                पा डु पुऽाणां           नौरे षा              पारगाभवत ्            ॥०३॥
                                                     वैशंपायन उवाच
              त ै           ौु वा                भीमसेनः                    ु
                                                                           करुम येऽ यमषर्णः                ।
                  ी      गितः               पा डु पुऽाणािम युवाच                    सुदमर्नाः
                                                                                       ु               ॥०४॥
              ऽीिण             योतींिष           पुरुष          इित          वै       दे वलोऽॄवीत ्        ।
              अप यं         कमर्        िव ा         च       यतः          सृ ाः      ूजाःततः           ॥०५॥
              अमे ये            वै          गतूाणे              शून्ये              ाितिभरुि झते           ।
              दे हे                      िऽतयमेवैत पुरुषःयोपजायते                                       ॥०६॥
              तन्नो                    योितरिभहतं                     दाराणामिभमशर्नात ्                   ।
              धनंजय                  कथं             िःव ःयादप यमिभमृ जम ्                             ॥०७॥
                                                         र्
                                                      अजुन उवाच
              न       चैवो ा            न        चानु ा            ह नतः            परुषा        िगरः      ।
              भारताः            ूितज पिन्त                      सदा           तू मपूरुषाः               ॥०८॥
              ःमरिन्त           सुकृतान्येव              न         वैरािण           कृ तािन        च       ।
              सन्तः         ूितिवजानन्तो                  ल वा              ू ययमा मनः                  ॥०९॥
                                                         भीम उवाच
              इहै वैतांःतुरा                 सवार्न्हिन्म                   शऽून्समागतान ्                 ।
              अथ        िनंबम्य              राजेन्ि            समूलान्कृ िन्ध             भारत         ॥१०॥
              िकं      नो            िवविदतेनेह           िकं         नः           लेशेन         भारत      ।
                ै
              अ वैतािन्नहन्मीह                       ूशािध                 वसुधािममाम ्                 ॥११॥
                                                     वैशंपायन उवाच
              इ यु     वा                  भीमसेनःतु                                ृ  र्
                                                                          किन ैॅार्तिभवृतः                 ।
              मृगम ये                यथा         िसंहो           मुहु ः           प रघमैक्षत            ॥१२॥
              सान् यमानो                    वी यमानः                      पाथनाि ल कमर्णा                  ।
              िःव ते               च           महाबाहरन्तदार्हेन
                                                     ु                              वीयर्वान ्          ॥१३॥
               ु
              ब ःय             तःय             ॐोतो यः                कणार्िद यो            नरािधप         ।
              सधूमः               ु
                               सःफिल गािचर्ः                    पावकः              समजायत               ॥१४॥
                 ु
              ॅुकट पुटदंूेआयमभव ःय
                       ु                                                    तन्मुखम ्                      ।
              युगान्तकाले               संूा े            कृ तान्तःयेव                 िपणः             ॥१५॥
              युिधि रःतमावायर्                        बाहना
                                                         ु                    बाहशािलनम ्
                                                                                 ु                         ।
              मैविम यॄवी चैनं                        जोषमाःःवेित                     भारत               ॥१६॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 149 -                                         Sabha Parva



              िनवायर्               तं               महाबाहंु                 कोपसंर लोचनम ्                ।
              िपतरं                 समुपाित           तरा ं
                                                      ृ           कृ ता जिलः                             ॥१७॥
                                                         * * *
                                                    ६५. युिधि र उवाच
              राजिन्कं                   करवामःते                    ूशा यःमांः वमी रः                      ।
              िन यं         िह           ःथातुिम छामःतव                       भारत          शासने        ॥०१॥
                                                         धृतरा       उवाच
              अजातशऽो                 भिं           ते          अर ं           ःविःत           ग छत         ।
              अनु ाताः                    सहधनाः                     ःवरा यमनुशासत                       ॥०२॥
              इदं           वेवावबो            यं          वृ ःय               मम            शासनम ्        ।
              िधया        िनगिदतं              कृ ःनं           प यं          िनःौेयसं        परम ्      ॥०३॥
              वे थ         वं         तात            धमार्णां        गितं        सूआमां        युिधि र      ।
              िवनीतोऽिस                  महाूा                  वृ ानां                र्
                                                                                    पयुपािसता            ॥०४॥
              यतो         बुि ःततः                  शािन्तः          ूशमं            ग छ         भारत       ।
              नादारौ        बमते               श ं          दारौ          श ं            िनपा यते        ॥०५॥
              न           वैरा यिभजानिन्त                       गुणान्पँयिन्त               नागुणान ्       ।
              िवरोधं         नािधग छिन्त                      ये          त         उ मपूरुषाः           ॥०६॥
              संवादे                              ु र्
                                         परुषा याहयुिधि र                            नराधमाः                ।
              ू याहमर् यमाः वेतानु ाः
                   ु                                                    परुषमु रम ्                      ॥०७॥
              नैवो ा            नैव            चानु ा              अिहताः           परुषा         िगरः      ।
              ूितज पिन्त                  वै          धीराः          सदा            उ मपूरुषाः           ॥०८॥
              ःमरिन्त               सुकृतान्येव               न           वैरािण           कृ तान्यिप       ।
              सन्तः         ूितिवजानन्तो                      ल वा             ू ययमा मनः                ॥०९॥
              तथाच रतमायण                                       वयािःमन्स समागमे                            ।
              दय धनःय
               ु                    पारुंयं              त ात           िद          मा       कृ थाः      ॥१०॥
              मातरं        चैव            गान्धार ं           मां         च          व णकाि क्षणम ्
                                                                                       ु                    ।
              उपिःथतं               वृ मन्धं               िपतरं              पँय          भारत          ॥११॥
              ूेक्षापूव                   मया                        ू
                                                                     तिमदमासीदपेिक्षतम ्
                                                                              ु                             ।
              िमऽािण             ि ु कामेन                पुऽाणां          च          बलाबलम ्           ॥१२॥
              अशो याः                  ु
                                      करवो                 राजन्येषां                वमनुशािसता             ।
              मन्ऽी             च              िवदरो
                                                  ु                धीमान्सवर्शा िवशारदः                  ॥१३॥
               विय                    र्
                                धम ऽजुने                 वीय           भीमसेने              पराबमः          ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 150 -                                          Sabha Parva



              ौ ा        च               ू
                                  गुरुशुौषा                 यमयोः               पुरुषा ययोः           ॥१४॥
              अजातशऽो              भिं                 ते                  खा डवूःथमािवश                 ।
              ॅातृिभःतेऽःतु        सौॅाऽं             धम              ते     धीयतां       मनः         ॥१५॥
                                                वैशंपायन उवाच
              इ यु ो             भरतौे ो                     धमर्राजो                 युिधि रः           ।
              कृ वायर्समयं         सव                ूतःथे                 ॅातृिभः        सह          ॥१६॥
              ते         रथान्मेघसंकाशानाःथाय                              सह           कृ ंणया          ।
              ूययु र् मनस                  इन्िूःथं      पुरो मम ्                                    ॥१७॥
                                                 * * *
                                           ६६. जनमेजय उवाच
              अनु ातांःतािन्विद वा                                 सर धनसंचयान ्                         ।
              पा डवान्धातर्रा ाणां                         कथमासीन्मनःतदा                             ॥०१॥
                                                वैशंपायन उवाच
              अनु ातांःतािन्विद वा                         धृतरा ेण                    धीमता             ।
              राजन्दःशासनः
                    ु                िक्षूं           जगाम                  ॅातरं        ूित          ॥०२॥
              दय धनं
               ु                 समासा                       सामा यं                  भरतषर्भ            ।
              दःखात
               ु                 भरतौे                     इदं              वचनमॄवीत ्                ॥०३॥
              दःखेनैत समानीतं
               ु                                     ःथिवरो                     नाशय यसौ                 ।
              शऽुसा मय ि यं                    त ु य वं                         महारथाः               ॥०४॥
              अथ         दय धनः
                          ु                   कणर्ः                  ु
                                                                   शकिन ािप               सौबलः          ।
              िमथः       संगम्य          सिहताः              पा डवान्ूित              मािननः          ॥०५॥
              वैिचऽवीय             राजानं                   धृतरा ं                  मनीिषणम ्           ।
              अिभगम्य             वरायु ाः                       आणं            वचनमॄुवन ्            ॥०६॥
                                                 दय धन उवाच
                                                  ु
              न          वयेदं         ौुतं            राजन्य जगाद                     बृहःपितः          ।
              शबःय               नीितं                 ूवदिन्व ान्दे वपुरोिहतः                        ॥०७॥
              सव पायैिनर्हन्त याः                      शऽवः                         शऽुकषर्ण             ।
              पुरा       यु ा ला ािप                    ु
                                                      ूकवर्िन्त                  तवािहतम ्            ॥०८॥
              ते       वयं        पा डवधनैः                      सवार्न्संपू य          पािथर्वान ्      ।
              यिद      तान्योधियंयामः                िकं         वा        नः       प रहाःयित         ॥०९॥
                            ु
              अह नाशीिवषान्ब ान्दं शाय                                     समुपिःथतान ्                  ।
              कृ वा      क ठे      च          पृ े         च          कः        समु ॐ ु महर् ित       ॥१०॥



                                          www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 151 -                                               Sabha Parva



              आ श ा                    रथगताः                   ु
                                                               किपताःतात                      पा डवाः            ।
              िनःशेषं         नः        क रंयिन्त               ु
                                                               ब ा               ाशीिवषा         यथा          ॥११॥
              संन ो                   र्
                                    जुनो             याित                 िववृ य              परमेषुधी           ।
              गा ड वं               मुहु राद े               िनः सं                   िनर क्षते               ॥१२॥
              गदां            गुव               समु म्य                   व रत                 वृकोदरः           ।
              ःवरथं           योजिय वाशु              िनयार्त             इित         नः       ौुतम ्         ॥१३॥
                ु
              नकलः                 ख गमादाय                        चमर्           चा य चन्िकम ्                  ।
              सहदे व                  राजा              च               ु
                                                                      चबराकारिमि गतैः                         ॥१४॥
              ते              वाःथाय                 रथान्सव                    बहश प र छदान ्
                                                                                  ु                              ।
              अिभ नन्तो                     रथोातान्सेनायोगाय                                ु
                                                                                       िनयर्यः                ॥१५॥
              न          क्षंःयन्ते         तथाःमािभजार्तु                  िवूकृ ता           िह        ते      ।
              िौप ा                   प र लेशं                कःतेषां              क्षन्तुमहर् ित             ॥१६॥
              पुनद याम                  भिं             ते            वनवासाय                  पा डवैः           ।
              एवमेतान्वशे                   कतु               शआयामो                  भरतषर्भ                 ॥१७॥
              ते         वा           ादश          वषार्िण           वयं         वा           ू
                                                                                              तिनिजर्ताः         ।
              ूिवशेम                   महार यमिजनैः                            ूितवािसताः                     ॥१८॥
              ऽयोदशं               च            सजने                अ ाताः                  प रव सरम ्           ।
                   ाता          पुनरन्यािन                   वने           वषार्िण             ादश            ॥१९॥
              िनवसेम            वयं           ते        वा           तथा              ू
                                                                                      तं       ूवतर्ताम ्        ।
              अक्षानु वा                   ूर्
                                       पुन तिमदं                   द यन्तु             पा डवाः                ॥२०॥
              एत कृ यतमं                           राजन्नःमाकं                         भरतषर्भ                   ।
              अयं             िह                ु
                                              शकिनवद                      सिव ामक्षसंपदम ्                    ॥२१॥
              दृढमूला           वयं             रा ये              िमऽािण             प रगृ             च        ।
              सारवि पुलं               सैन्यं         स कृ य                च              दरासदम ्
                                                                                            ु                 ॥२२॥
              ते         च          ऽयोदशे            वष             पारियंयिन्त               चे ोतम ्          ।
              जेंयामःतान्वयं                    राजुोचतां                   ते             परं तप             ॥२३॥
                                                        धृतरा        उवाच
              तूण                  ू यानयःवैतान्कामं                              य वगतानिप                      ।
              आग छन्तु                      ूर्
                                        पुन तिमदं                    ु
                                                                    कवर्न्तु           पा डवाः                ॥२४॥
                                                     वैशंपायन उवाच
              ततो             िोणः              सोमद ो                    बा क                 महारथः            ।
              िवदरो
                 ु              िोणपुऽ                      वैँयापुऽ                  वीयर्वान ्            ॥२५॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 152 -                                               Sabha Parva



              भू रौवाः                  शांतनवो                      िवकणर्                   महारथः              ।
              मा          ू
                          तिम यभाषन्त                        शमोऽिः वित                च        सवर्शः         ॥२६॥
              अकामानां                  च                    सवषां             सु दामथर्दिशर्नाम ्                ।
              अकरो पा डवा ानं                              धृतरा ः                 सुतिूयः                   ॥२७॥
              अथाॄवीन्महाराज                                  धृतरा ं                   जने रम ्                  ।
              पुऽहादार् मर्यु ं                   गान्धार                      शोककिशर्ता                      ॥२८॥
              जाते                दय धने
                                   ु                           क्ष ा              महामितरभाषत                     ।
              नीयतां              परलोकाय                       सा वयं               ु
                                                                                    कलपांसनः                   ॥२९॥
               यनद जातमाऽो                            िह               गोमायु रव                  भारत            ।
              अन्तो             नूनं             ु
                                                कलःयाःय                     ु
                                                                           करवःतिन्नबोधत                       ॥३०॥
              मा           बालानामिश ानामिभमंःथा                                  मितं              ूभो           ।
              मा        ु
                       कलःय             क्षये          घोरे       कारणं           वं        भिवंयिस            ॥३१॥
              ब ं       सेतुं       को           नु          िभन् ा मे छान्तं               च       पावकम ्       ।
              शमे         धृतान्पुनः              पाथार्न्कोपये को                 नु           भारत           ॥३२॥
              ःमरन्तं                  वामाजमीढ                      ःमारियंयाम्यहं                 पुनः          ।
              शा ं        न        शािःत               दबुि ं
                                                        ु र्           ौेयसे        वेतराय          वा         ॥३३॥
              न             वै                  वृ ो                 बालमितभर्वेिाजन्कथंचन                        ।
               वन्नेऽाः         सन्तु     ते          पुऽा      मा       वां     द णार्ः      ूहािसषुः         ॥३४॥
      शमेन     धमण         परःय           बु      या          जाता       बुि ः         साःतु       ते     मा     ूतीपा    ।
      ू वंिसनी           ू
                        बरसमािहता                         र् ु
                                                       ौीमृदूौढा               ग छित               पुऽपौऽान ्         ॥३५॥
              अथाॄवीन्महाराजो                                गान्धार ं                 धमर्दिशर्नीम ्             ।
              अन्तः       कामं           ु
                                        कलःयाःतु                 न       शआयािम             िनवा रतुम ्        ॥३६॥
              यथे छिन्त                 तथैवाःतु                  ू याग छन्तु                    पा डवाः          ।
                  ूर्
              पुन तं               ु
                                 ूकवर्न्तु          मामकाः      पा डवैः                          सह          ॥३७॥
                                                        * * *
                                                  ०६७. वैशंपायन उवाच
              ततो               य वगतं                 पाथ              ूाितकामी                युिधि रम ्        ।
              उवाच               वचनािा ो                       धृतरा ःय                   धीमतः               ॥०१॥
              उपःतीणार्                 सभा                   राजन्नक्षानु वा                   युिधि र           ।
              एिह        पा डव            द येित                 िपता          वामाह            भारत           ॥०२॥
                                                         युिधि र उवाच
              धातुिनर्योगा तािन
                           ू                                 ूा नुविन्त                    शुभाशुभम ्             ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 153 -                                                Sabha Parva



              न           िनवृि ःतयोरिःत                    दे िवत यं                 पुनयर्िद              ॥०३॥
                   ू
              अक्ष ते            समा ानं                   िनयोगा ःथिवरःय                            च         ।
              जानन्निप                 क्षयकरं                 नाितबिमतुमु सहे                              ॥०४॥
                                                 वैशंपायन उवाच
              इित          ॄुविन्नववृते               ॅातृिभः                सह                पा डवः          ।
              जानं               ु
                               शकनेमार्यां              पाथ                  ू
                                                                             तिमया पुनः                     ॥०५॥
              िविवशुःते          सभां           तां           तु           पुनरे व             महारथाः         ।
               यथयिन्त           ःम           चेतांिस              सु दां            भरतषर्भाः              ॥०६॥
              यथोपजोषमासीनाः                                           ूर्
                                                                   पुन तूवृ ये                                 ।
              सवर्लोकिवनाशाय                               दै वेनोपिनपीिडताः                                ॥०७॥
                                                        ु
                                                      शकिनरुवाच
              अमु च ःथिवरो                 य ो              धनं             पूिजतमेव                 तत ्      ।
              महाधनं            लहं          वेकं           शृणु            मे         भरतषर्भ              ॥०८॥
              वयं              ादश            वषार्िण                            ूर्
                                                                         युंमािभ तिनिजर्ताः                    ।
              ूिवशेम                  महार यं                      रौरवािजनवाससः                            ॥०९॥
              ऽयोदशं            च           सजने               अ ाताः                  प रव सरम ्              ।
                   ाता         पुनरन्यािन               वने              वषार्िण               ादश          ॥१०॥
              अःमािभवार्            िजता         यूयं              वने           वषार्िण             ादश       ।
              वस वं            कृ ंणया           साधर्मिजनैः                     ूितवािसताः                 ॥११॥
              ऽयोदशे            च            िनवृर् े              पुनरे व              यथोिचतम ्              ।
              ःवरा यं                 ूितप       यिमतरै रथ                           वेतरै ः                ॥१२॥
              अनेन                    यवसायेन                                  र्
                                                                     सहाःमािभयुिधि र                           ।
              अक्षानु वा                 ूर्
                                     पुन तमेिह                 द यःव                    भारत                ॥१३॥
                                                    सभासद ऊचुः
              अहो          िध बान्धवा               नैनं            बोधयिन्त                   मह यम ्         ।
              बु     या    बो यं       न      बु यन्ते             ःवयं          च      भरतषर्भाः           ॥१४॥
                                                 वैशंपायन उवाच
              जनूवादान्सुबहिनित
                           ू                                       शृ वन्नरािधपः                               ।
              ि॑या        च         धमर्स गा च                पाथ                 ू
                                                                                  तिमया पुनः                ॥१५॥
              जानन्निप                     महाबुि ः                            ूर्
                                                                           पुन तमवतर्यत ्                      ।
              अ ययं        न         िवनाशः                ु
                                                      ःया क णािमित                      िचन्तयन ्           ॥१६॥
                                                 युिधि र उवाच


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 154 -                                               Sabha Parva



               कथं          वै             मि धो               राजा            ःवधमर्मनुपालयन ्                 ।
               आहतो
                 ू              िविनवतत                  द यािम              ु
                                                                           शकने              वया           ॥१७॥
                                                            ु
                                                          शकिनरुवाच
               गवा ं                               बहधेनूकमपयर्न्तमजािवकम ्
                                                     ु                                                          ।
               गजाः       कोशो             िहर यं         च        दासीदासं          च       सवर्शः         ॥१८॥
               एष         नो              लह             एवैको           वनवासाय              पा डवाः           ।
               यूयं       वयं            वा        िविजता            वसेम            वनमािौताः              ॥१९॥
               अनेन                  यवसायेन                       द याम                   भरतषर्भ              ।
               समु क्षेपेण                    े
                                           चैकन                वनवासाय                    भारत             ॥२०॥
                                                        वैशंपायन उवाच
               ूितजमाह               तं            पाथ             लहं          जमाह             सौबलः          ।
               िजतिम येव                                ु    र्
                                                     शकिनयुिधि रमभाषत                                       ॥२१॥
                                                          * * *
                                                   ६८. वैशंपायन उवाच
               वनवासाय                  ु
                                      चबःते                मितं           पाथार्ः           परािजताः            ।
               अिजनान्यु र यािण                          जगृहु                  यथाबमम ्                    ॥०१॥
               अिजनैः                       ृ
                                         संवतान्दृं वा                     तरा यान रं दमान ्                    ।
               ूिःथतान्वनवासाय                          ततो              दःशासनोऽॄवीत ्
                                                                          ु                                ॥०२॥
               ूवृ ं           धातर्रा ःय                 चबं             रा ो             महा मनः              ।
               पराभूताः            पा डु पुऽा             िवपि ं          परमां             गताः           ॥०३॥
               अ                दे वाः             संूयाताः                समैवर् मर्िभरःथलैः                   ।
               गुण ये ाःतथा                     ये ा          भूयांसो          य यं          परै ः         ॥०४॥
               नरकं              पाितताः                  पाथार्           द घर्कालमनन्तकम ्                    ।
               सुखा च          ह ना           रा या च          िवन ाः        शा तीः          समाः          ॥०५॥
               बलेन          म ा              ये         ते         ःम          धातर्रा ान्ूहािसषुः             ।
               ते       िनिजर्ता               तधना              वनमेंयिन्त               पा डवाः           ॥०६॥
      िचऽान्संनाहानवमु चन्तु                   चैषां      वासांिस          िद यािन            च           भानुमिन्त      ।
      िनवाःयन्तां         रुरुचमार्िण              सव         यथा         लहं            सौबलःया युपेताः            ॥०७॥
      न       सिन्त        े
                        लोकषु             पुमांस         ईदृशा      इ येव           ये     भािवतबु यः           सदा      ।
          ाःयिन्त      तेऽऽ मानिममेऽ                   पा डवा       िवपयर्ये        ष ढितला          इवाफलाः        ॥०८॥
      अयं       िह       वासोदय               ईदृशानां           मनिःवनां            कौरव            मा      भवे ः       ।
      अद िक्षतानामिजनािन                      य        लीयसां            पँयत               पा डवानाम ्               ॥०९॥



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 155 -                                                  Sabha Parva



      महाूा ः            सोमको            य सेनः              कन्यां        पा चालीं         पा डवे यः           ूदाय         ।
      अकाष ै          दंकृ तं
                       ु             नेह       सिन्त            लीबाः       पाथार्ः      पतयो       या सेन्याः             ॥१०॥
      सूआमान्ूावारानिजनािन                           चोिदतान्दृं वार ये                     िनधर्नानूित ान ्                  ।
      कां     वं      ूीितं      ल ःयसे             या सेिन पितं               वृणींव       यिमहान्यिम छिस                 ॥११॥
      एते       िह       सव           ु
                                     करवः            समेताः        क्षान्ता        दान्ताः        सुििवणोपपन्नाः              ।
      एषां         वृणींवैकतमं             पित वे             न          वां       तपे कालिवपयर्योऽयम ्                    ॥१२॥
      यथाफलाः                    ष ढितला                        यथा               चमर्मया                 मृगाः               ।
      तथैव             पा डवाः                 सव                 यथा            काकयवा                 अिप                ॥१३॥
      िकं       पा डवांः वं              पिततानुपाःसे                  मोघः           ौमः       ष ढितलानुपाःय                 ।
      एवं            नृशंसः              परुषािण                पाथार्नौावय तरा ःय
                                                                            ृ                            पुऽः          ॥१४॥
      त ै       ौु वा           भीमसेनोऽ यमष                      िनभर् ःय चैःतं                    ै
                                                                                               िनगृ व           रोषात ्       ।
      उवाचेदं          सहसैवोपगम्य                   िसंहो            यथा         है मवतः           शृगालम ्           ॥१५॥
                                                          भीमसेन उवाच
                 ू
                बर                       पापजनैजुर् मकृ ताथ                             ूभाषसे                     ।
                गान्धारिव या                  िह           वं          राजम ये           िवक थसे              ॥१६॥
                यथा             तुदिस           ममार्िण            वा शरै रह              नो        भृशम ्         ।
                तथा           ःमारियता                तेऽहं        कृ न्तन्ममार्िण             संयुगे         ॥१७॥
                ये              च                  वामनुवतर्न्ते                कामलोभवशानुगाः                     ।
                गो ारः                सानुबन्धांःतान्नेंयािम                       यमसादनम ्                  ॥१८॥
                                                          वैशंपायन उवाच
      एवं            ॄुवाणमिजनैिवर्वािसतं                       दःखािभभूतं
                                                                 ु                      प रनृ यित               ःम            ।
      म ये            ु
                     क णां            धमर्िनब माग                 गौग रित               ःमा यन्मु ल जः                     ॥१९॥
                                                          भीमसेन उवाच
                नृशंसं           परुषं              ू
                                                   बरं           श यं            दःशासन
                                                                                  ु                     वया        ।
                िनकृ या             िह        धनं        ल वा           को        िवकि थतुमहर् ित             ॥२०॥
                मा          ह            ःम          सुकृताँ लोकान्ग छे पाथ                       वृकोदरः          ।
                यिद         वक्षिस         िभ वा           ते      न           िपबे छोिणतं         रणे        ॥२१॥
                धातर्रा ाुणे                   ह वा               िमषतां                सवर्धिन्वनाम ्             ।
                शमं             गन्तािःम                 निचरा स यमेत ॄवीिम                       वः          ॥२२॥
                                                          वैशंपायन उवाच
      तःय            राजा           िसंहगतेः             सखेलं          दय धनो
                                                                         ु                भीमसेनःय              हषार्त ्      ।
      गितं         ःवग यानुचकार                 मन्दो           िनगर् छतां            पा डवानां         सभायाः         ॥२३॥


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 156 -                                                Sabha Parva



      नैतावता              कृ तिम यॄवी ं                         वृकोदरः               संिनवृ ाधर्कायः                 ।
      शीयं    िह      वा       िनहतं        सानुबन्धं             संःमायार्हं        ूितवआयािम           मूढ       ॥२४॥
      एत समीआया मिन                चावमानं             िनयम्य              मन्युं       बलवान्स           मानी         ।
      राजानुगः        संसिद           कौरवाणां              िविनंबमन्वा यमुवाच                     भीमः            ॥२५॥
              अहं       दय धनं
                         ु                  हन्ता                कण         हन्ता            धनंजयः            ।
                ु
              शकिनं              चाक्षिकतवं                 सहदे वो               हिनंयित               ॥२६॥
              इदं       च          भूयो          वआयािम                   सभाम ये             बृह चः           ।
              स यं      दे वाः        क रंयिन्त              यन्नो         यु ं       भिवंयित           ॥२७॥
              सुयोधनिममं               पापं            हन्तािःम                 गदया            युिध           ।
              िशरः          पादे न            चाःयाहमिध ाःयािम                         भूतले            ॥२८॥
              वा यशूरःय                 चैवाःय                    परुषःय               दरा मनः
                                                                                        ु                      ।
              दःशासनःय
               ु                       रुिधरं               पातािःम                 मृगरािडव            ॥२९॥
                                                         र्
                                                      अजुन उवाच
              नैव       वाचा            यविसतं                   भीम        िव ायते            सताम ्          ।
              इत तुदर्शे              वष                ि ारो                य िवंयित                   ॥३०॥
              दय धनःय
               ु                       कणर्ःय                       ु
                                                                  शकने                 दरा मनः
                                                                                        ु                      ।
              दःशासनचतुथार्नां
               ु                              भूिमः               पाःयित             शोिणतम ्            ॥३१॥
              असूियतारं                व ारं                     ूॐ ारं              दरा मनाम ्
                                                                                      ु                        ।
              भीमसेन              िनयोगा े                   हन्ताहं              कणर्माहवे             ॥३२॥
                 र्
              अजुनः              ूितजानीते                   भीमःय                   िूयकाम्यया                ।
              कण                    ै
                         कणार्नुगां व                 रणे          हन्तािःम            पिऽिभः           ॥३३॥
              ये      चान्ये         ूितयो ःयिन्त                   बुि मोहे न         मां       नृपाः         ।
              तां                             ै
                               सवार्ि शतैबार्णनतािःम                         यमसादनम ्                  ॥३४॥
              चलेि                िहमवान्ःथानािन्नंूभः                              ःयाि वाकरः                 ।
              शै यं         सोमा ूणँयेत                      म स यं               िवचले िद              ॥३५॥
              न         ूदाःयित                 चेिा यिमतो                      वष           चतुदर्शे          ।
              दय धनो
               ु                 िह           स कृ य                   स यमेत िवंयित                    ॥३६॥
                                                  वैशंपायन उवाच
              इ यु वित                 पाथ                  तु             ौीमान्मािवतीसुतः                    ।
              ूगृ           िवपुलं            बाहंु              सहदे वः            ूतापवान ्           ॥३७॥
              सौबलःय                  वधं               ूे सु रदं                   वचनमॄवीत ्                 ।
              बोधसंर नयनो                       िनः सिन्नव                          पन्नगः              ॥३८॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 157 -                                           Sabha Parva



              अक्षान्यान्मन्यसे                      मूढ               गान्धाराणां                यशोहर           ।
              नैतेऽक्षा            िनिशता             बाणाः वयैते                  समरे          वृताः         ॥३९॥
              यथा                   चैवो वान्भीमः वामुि ँय                                 सबान्धवम ्             ।
              कतार्हं          कमर्णःतःय                      ु
                                                             करु           कायार्िण             सवर्शः         ॥४०॥
              हन्तािःम                तरसा           यु े            वां      िवबम्य             सबान्धवम ्       ।
              यिद            ःथाःयिस                  संमामे               क्षऽधमण              सौबल           ॥४१॥
              सहदे ववचः                    ौु वा               ु
                                                             नकलोऽिप                    िवशां            पते      ।
              दशर्नीयतमो                       नॄणािमदं                       वचनमॄवीत ्                       ॥४२॥
              सुतेयं                       य सेनःय                          ू
                                                                            तेऽिःमन्धृतरा जैः                     ।
              यैवार्चः              ौािवता                  क्षाः           िःथतैदर्य धनिूये
                                                                                    ु                          ॥४३॥
                                            र्
              तान्धातर्रा ान्दवृर् ान्मुमूषून्कालचोिदतान ्
                              ु                                                                                   ।
              दशर्ियंयािम                      भूिय महं                       वैवःवतक्षयम ्                    ॥४४॥
              िनदे शा मर्राजःय                         िौप ाः                   पदवीं              चरन ्          ।
                     र्
              िनधार्तरा ां                 पृिथवीं            कतार्िःम                  निचरािदव               ॥४५॥
              एवं             ते            पुरुष यायाः                    सव              यायतबाहवः              ।
              ूित ा                 बहलाः
                                      ु                कृ वा      धृतरा मुपागमन ्                              ॥४६॥
                                                          * * *
                                                     ६९. युिधि र उवाच
              आमन्ऽयािम                       भरतांःतथा                     वृ ं            िपतामहम ्             ।
              राजानं           सोमद ं              च          महाराजं              च        बाि कम ्           ॥०१॥
              िोणं                 कृ पं             नृपां ान्यान             थामानमेव                   च        ।
              िवदरं
                 ु              धृतरा ं               च              धातर्रा ां             सवर्शः             ॥०२॥
              युयु सुं                 संजयं                चैव               तथैवान्यान्सभासदः                   ।
              सवार्नामन् य                 ग छािम             ि ािःम               पुनरे य          वः         ॥०३॥
                                                        वैशंपायन उवाच
              न          च            ं
                                    िकिच दोचुःते                    ि॑या           सन्तो         युिधि रम ्       ।
              मनोिभरे व                क याणं               द युःते             तःय           धीमतः            ॥०४॥
                                                            िवदर उवाच
                                                               ु
              आयार्                पृथा            राजपुऽी                 नार यं            गन्तुमहर् ित         ।
                 ु
              सुकमार               च        वृ ा       च        िन यं             चैव      सुखोिचता            ॥०५॥
              इह          व ःयित               क याणी                 स कृ ता            मम         वेँमिन        ।
              इित            पाथार्          िवजानी वमगदं                     वोऽःतु            सवर्शः         ॥०६॥



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 158 -                                             Sabha Parva



              युिधि र                       िवजानीिह                           ममेदं                  भरतषर्भ           ।
              नाधमण                   िजतः              कि              यथते           वै         पराजयात ्          ॥०७॥
               वं          वै              धमार्िन्वजानीषे                   युधां           वे ा         धनंजयः        ।
              हन्तार णां                      भीमसेनो                            ु       ं
                                                                               नकलः वथर्समह                          ॥०८॥
              संयन्ता                      सहदे वःतु                     धौम्यो                   ॄ िवद ु मः            ।
                    र् ु
              धमार्थकशला                          चैव                   िौपद                 धमर्चा रणी              ॥०९॥
              अन्योन्यःय                     िूयाः                 सव                तथैव             िूयवािदनः         ।
              परै रभे ाः               संतु ाः            को              वो           न          ःपृहयेिदह          ॥१०॥
              एष                वै           सवर्क याणः                         समािधःतव                    भारत        ।
              नैनं               शऽुिवर्षहते                     े
                                                               शबणािप                         समोऽ युत               ॥११॥
              िहमव यनुिश ोऽिस                                      मेरुसाविणर्ना                          पुरा          ।
               ै पायनेन                      कृ ंणेन                     नगरे                 वारणावते               ॥१२॥
                 ु
              भृगतु गे                 च            रामेण                 दृष        यां          च            ु
                                                                                                            शंभना       ।
              अौौषीरिसतःयािप                                  महषर जनं                              ूित              ॥१३॥
              ि ा               सदा               नारदःय                     धौम्यःतेऽयं                  पुरोिहतः      ।
              मा       हाष ः               सांपराये                वं        बुि ं          तामृिषपूिजताम ्          ॥१४॥
              पु रवसमैलं                       वं             बु        या             जयिस                पा डव        ।
              श       या               जयिस                    रा ोऽन्यानृषीन्धम पसेवया                              ॥१५॥
              ऐन्िे              जये                धृतमना                     याम्ये             कोपिवधारणे            ।
              िवसग                   चैव          कौबेरे                वारुणे              चैव        संयमे         ॥१६॥
              आ मूदानं                                   सौम्य वम                  ै
                                                                                 य वोपजीवनम ्                           ।
              भूमेः         क्षमा             च          तेज                 सममं                र्
                                                                                              सूयम डलात ्            ॥१७॥
              वायोबर्लं                िवि               स                वं            भूते य ा मसंभवम ्               ।
              अगदं          वोऽःतु                भिं         वो             िआयािम               पुनरागतान ्        ॥१८॥
                      र्
              आप मार्थकृ ले षु                            सवर्कायषु                         वा             पुनः         ।
              यथाव ूितप ेथाः                             काले                  काले               युिधि र            ॥१९॥
              आपृ ोऽसीह                      कौन्तेय                ःविःत                   ूा नुिह          भारत       ।
              कृ ताथ             ःविःतमन्तं                   वां            िआयामः               पुनरागतम ्         ॥२०॥
                                                             वैशंपायन उवाच
              एवमु ःतथे यु                   वा                    पा डवः                        स यिवबमः               ।
              भींमिोणौ                      नमःकृ य                   ूाित त                      युिधि रः           ॥२१॥
                                                                    * * *


                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 159 -                                           Sabha Parva



                                               ७०. वैशंपायन उवाच
              तिःमन्संूिःथते                कृ ंणा             पृथां          ूा य         यशिःवनीम ्        ।
              आपृ छ शदःखातार्
                    ृ ु                             या ान्याःतऽ                          योिषतः           ॥०१॥
              यथाह            वन्दना ेषान्कृ वा                           गन्तुिमयेष              सा         ।
              ततो             िननादः                 सुमहान्पा डवान्तःपुरेऽभवत ्                          ॥०२॥
               ु
              कन्ती      च           भृशसंत ा                   िौपद ं          ूेआय         ग छतीम ्        ।
              शोकिव लया                     वाचा                      कृ ला चनमॄवीत ्                     ॥०३॥
              व से     शोको          न         ते        कायर्ः           ूा येदं         यसनं      महत ्    ।
                  ीधमार्णामिभ ािस                        शीलाचारवती                       तथा             ॥०४॥
              न         वां           संदे ु महार्िम                     र्
                                                                      भतॄन्ूित             शुिचिःमते         ।
                              ूर्
              सा वीगुणसमाधानैभिषतं                               ते               ु
                                                                                 कल यम ्                  ॥०५॥
              सभा याः             ु
                                 करव ेमे                  ये              न          द धाः वयानघे            ।
              अर ं            ोज                पन्थानं                   मदनु यानबृंिहता                 ॥०६॥
              भािवन्यथ           िह            स         ीणां             वै ल यं           नोपजायते         ।
              गुरुधमार्िभगु ा              च             ौेयः                 िक्षूमवा ःयिस               ॥०७॥
              सहदे व            मे           पुऽः              सदावेआयो              वने          वसन ्      ।
              यथेदं       यसनं              ूा य                नाःय            सीदे न्महन्मनः            ॥०८॥
              तथे यु    वा            तु            सा            दे वी          ॐवन्नेऽजलािवला              ।
              शोिणता ै कवसना                                   े
                                                           मु कँयिभिनयर्यौ                                ॥०९॥
              तां      बोशन्तीं              पृथा               दःखादनुवोाज
                                                                 ु                          ग छतीम ्         ।
              अथापँय सुतान्सवार्न् ताभरणवाससः                                                             ॥१०॥
                        ृ
              रुरुचमार्वततनूिन्॑या                                      ं     ु
                                                                      िकिचदवा खान ्                          ।
              परै ः           पर तान्सं         ै
                                                ः                 सु ि         ानुशोिचतान ्               ॥११॥
              तदवःथान्सुतान्सवार्नुपसृ याितव सला                                                             ।
              सःवजानावद छोका                 ि लपती                                 बहु                   ॥१२॥
              कथं                          स मर्चा रऽवृ िःथितिवभूिषतान ्                                     ।
              अक्षुिान्दृढभ ां                             दै वते यापरान्सदा                              ॥१३॥
               यसनं            वः              सम यागा कोऽयं                          िविधिवपयर्यः           ।
              कःयाप यानजं                  चेदमागः              पँयािम              वो       िधया         ॥१४॥
              ःया ु           म ा यदोषोऽयं                        याहं              युंमानजीजनम ्            ।
              दःखायासभुजोऽ यथ
               ु                                                            ुर् ै
                                                                यु ान यु मैगणः                            ॥१५॥
              कथं             व ःयथ                  दगषु
                                                      ु                       वनेंवृि िवनाकृ ताः             ।


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 160 -                                            Sabha Parva



              वीयर्स वबलो साहतेजोिभरकृ शाः                               कृ शाः                       ॥१६॥
              य ेतदहम ाःयं                 वनवासो                िह           वो            ीुवम ्       ।
              शतशृ गान्मृते             पा डौ           नागिमंयं               गजा यम ्               ॥१७॥
              धन्यं       वः         िपतरं          मन्ये         तपोमेधािन्वतं               तथा        ।
              यः          पुऽािधमसंूा य                   ःवग छामकरोि ूयाम ्                          ॥१८॥
              धन्यां       चातीिन्िय ानािममां                   ूा ां         परां          गितम ्       ।
              मन्येऽ         माि ं       धमर् ां          क याणीं            सवर्थैव         िह       ॥१९॥
              र या        म या           च          ग या          च          ययाहमिभसंिधता               ।
              जीिवतिूयतां              म ं          िधिगमां              लेशभािगनीम ्                 ॥२०॥
              एवं        िवलपतीं              ु
                                             कन्तीमिभसान् य                   ूणम्य               च      ।
              पा डवा            िवगतानन्दा                  वनायैव              ूवोजुः                ॥२१॥
              िवदरादय
                 ु                   तामाता                ु
                                                          कन्तीमा ाःय                   हे तुिभः         ।
              ूावेशयन्गृहं                 ु
                                       क्ष ः            ःवयमातर्तराः                 शनैः             ॥२२॥
              राजा         च            धृतरा ः             स                ु
                                                                        शोकाकिलतचेतनः                    ।
                  ु
              क्ष ः            संूेषयामास                   शीयमागम्यतािमित                           ॥२३॥
              ततो              जगाम                 िवदरो
                                                       ु                धृतरा िनवेशनम ्                  ।
              तं         पयर्प ृ छ संिव नो             धृतरा ो                नरािधपः                 ॥२४॥
                                                    * * *
                                                ७१. धृतरा उवाच
              कथं         ग छित                कौन्तेयो           धमर्राजो             युिधि रः          ।
              भीमसेनः          स यसाची                 माि पुऽौ          च           तावुभौ           ॥०१॥
                    ै
              धौम्य व            कथं             क्ष ि पद               वा           तपिःवनी             ।
              ौोतुिम छाम्यहं                   सव            तेषाम गिवचेि तम ्                        ॥०२॥
                                                    िवदर उवाच
                                                       ु
              व ेण           संव ृ य            मुखं           ु
                                                              कन्तीपुऽो                युिधि रः          ।
              बाहू     िवशालौ        कृ वा        तु      भीमो        ग छित            पा डवः         ॥०३॥
              िसकता              वपन्स यसाची                          राजानमनुग छित                      ।
              माि पुऽः          सहदे वो                मुखमािल य               ग छित                  ॥०४॥
                  ू
              पांसपिल सवार् गो                                ु
                                                            नकलि         िव लः                           ।
              दशर्नीयतमो                 लोके                राजानमनुग छित                            ॥०५॥
              कृ ंणा            े
                               कशैः              ूित छा                 मुखमायतलोचना                     ।
              दशर्नीया                ूरुदती                 राजानमनुग छित                            ॥०६॥



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 161 -                                          Sabha Parva



              धौम्यो        याम्यािन                सामािन            रौिािण        च        िवशां     पते      ।
              गायन्ग छित                   मागषु                  ु
                                                                 कशानादाय               पािणना              ॥०७॥
                                                         धृतरा        उवाच
              िविवधानीह                  पािण             कृ वा              ग छिन्त            पा डवाः         ।
              तन्ममाचआव                  िवदर
                                            ु            कःमादे वं              ोजिन्त           ते         ॥०८॥
                                                          िवदर उवाच
                                                             ु
              िनकृ तःयािप                 ते          पुऽै र् ते           रा ये        धनेषु          च        ।
              न           धमार् चलते                            र्
                                                        बुि धर्मराजःय                   धीमतः                ॥०९॥
              योऽसौ           राजा              घृणी             िन यं         धातर्रा ेषु           भारत       ।
              िनकृ या              बोधसंत ो                      नोन्मीलयित                 लोचने            ॥१०॥
              नाहं         जनं             िनदर् हेयं              दृं वा          घोरे ण        चक्षुषा        ।
              स       िपधाय              मुखं        राजा             तःमा      छित          पा डवः          ॥११॥
              यथा         च         भीमो             ोजित              तन्मे        िनगदतः            शृणु      ।
              बा ोबर्ले            नािःत               समो             ममेित            भरतषर्भ              ॥१२॥
              बाहू        िवशालौ           कृ वा            तु        तेन       भीमोऽिप          ग छित          ।
              बाहू              दशर्यमानो                        िह             बाहििवणदिपर्तः
                                                                                   ु                            ।
              िचक षर्न्कमर्                     शऽु यो                     बाहुि यानु पतः                    ॥१३॥
                              ु          र्
              ूिदश शरसंपातान्कन्तीपुऽोऽजुनःतदा                                                                  ।
              िसकता                 वपन्स यसाची                            राजानमनुग छित                     ॥१४॥
              अस ाः                िसकताःतःय                        यथा            संूित         भारत           ।
              अस ं              शरवषार्िण                तथा               मोआयित            शऽुषु          ॥१५॥
              न            मे                  कि ि जानीयान्मुखम ेित                            भारत            ।
              मुखमािल य                   तेनासौ                 सहदे वोऽिप             ग छित                ॥१६॥
              नाहं         मनांःयाददे यं                    माग                ीणािमित               ूभो        ।
                  ू
              पांसपिचतसवार् गो                            ु
                                                        नकलःतेन                      ग छित                  ॥१७॥
              एकव ा                 तु              रुदती                  े
                                                                       मु कशी                रजःवला             ।
              शोिणता ािर् वसना                          िौपद                   वा यमॄवीत ्                   ॥१८॥
              य कृ तेऽहिममां                    ूा ा               तेषां           वष          चतुदर्शे         ।
              हतप यो                      हतसुता                       हतबन्धुजनिूयाः                        ॥१९॥
              बन्धुशोिणतिद धा                  यो                    े
                                                                 मु कँयो                 रजःवलाः                ।
              एवं         कृ तोदका              नायर्ः             ूवेआयिन्त            गजा यम ्            ॥२०॥
              कृ वा           तु          नैरृ तान्दभार्न्धीरो                 धौम्यः          पुरोिहतः         ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 162 -                                          Sabha Parva



              सामािन              गायन्याम्यािन                  पुरतो           याित         भारत         ॥२१॥
              हतेषु                भारतेंवाजौ                       ु
                                                                   क णां                 गुरवःतदा             ।
              एवं      सामािन            गाःयन्ती यु             वा         धौम्योऽिप      ग छित           ॥२२॥
              हा       हा          ग छिन्त              नो           नाथाः           समवेक्ष वमीदृशम ्        ।
              इित         पौराः        सुदःखातार्ः
                                          ु                  बोशिन्त             ःम      समन्ततः           ॥२३॥
              एवमाकारिल गैःते                                यवसायं                     मनोगतम ्              ।
              कथयन्तः               ःम          कौन्तेया              वनं             र्
                                                                                 ज मुमनिःवनः               ॥२४॥
              एवं           तेषु              नरा येषु               िनयर् सु            गजसा यात ्           ।
              अनॅे                       ु
                                      िव त ासन्भूिम                              समकम्पत                 ॥२५॥
              राहरमसदािद यमपवर्िण
                 ु                                                      िवशां                 पते             ।
              उ का           चा यपस यं               तु          पुरं        कृ वा        यशीयर्त          ॥२६॥
              ू याहरिन्त                        ब यादा                       गृीगोमायुवायसाः                  ।
              दे वायतनचै येषु                                 े
                                                   ूाकारा टालकषु                          च              ॥२७॥
              एवमेते               महो पाता                  वनं             ग छित              पा डवे        ।
              भारतानामभावाय                          राजन्दमर्िन्ऽते
                                                           ु                              तव               ॥२८॥
              नारद                    सभाम ये                     ु
                                                                 क णाममतः                      िःथतः          ।
              महिषर्िभः               प रवृतो             रौिं            वा यमुवाच             ह          ॥२९॥
              इत तुदर्शे                  वष                 िवन आयन्तीह                      कौरवाः          ।
              दय धनापराधेन
               ु                                           र्
                                                     भीमाजुनबलेन                          च                ॥३०॥
              इ यु     वा                  िदवमाबम्य                            िक्षूमन्तरधीयत                ।
              ॄा ं                िौयं            सुिवपुलां                  िबॅ े विषर्स मः               ॥३१॥
              ततो            दय धनः
                              ु                    कणर्ः                   ु
                                                                         शकिन ािप               सौबलः         ।
              िोणं               पममन्यन्त              रा यं             चाःमै         न्यवेदयन ्         ॥३२॥
              अथाॄवी तो                          िोणो                        दय धनममषर्णम ्
                                                                              ु                               ।
              दःशासनं
               ु                  च       कण            च         सवार्नेव        च       भारतान ्         ॥३३॥
              अव यान्पा डवानाहदवपुऽािन् जातयः
                              ु                                                                               ।
              अहं           तु           शरणं           ूा ान्वतर्मानो                  यथाबलम ्           ॥३४॥
              गतान्सवार् मना                     भ        या                 धातर्रा ान्सराजकान ्             ।
              नो सहे                समिभ य ुं                    दै वमूलमतः               परम ्          ॥३५॥
              धमर्तः             पा डु पुऽा        वै          वनं           ग छिन्त           िनिजर्ताः      ।
              ते      च           ादश         वषार्िण          वने          व ःयिन्त       कौरवाः          ॥३६॥
              च रतॄ चयार्                                        बोधामषर्वशानुगाः                             ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 163 -                                             Sabha Parva



              वैरं        ू यानियंयिन्त                             मम          दःखाय
                                                                                 ु               पा डवाः            ॥३७॥
              मया                  तु           ॅंिशतो                रा या िपदः
                                                                             ु                       सिखिवमहे          ।
              पुऽाथर्मयज बोधा धाय                                        मम                     भारत                ॥३८॥
              याजोपयाजतपसा                              पुऽं             लेभे           स              पावकात ्        ।
              धृ       ु
                       म्नं              िौपद ं                च             वेद म या सुम यमाम ्                    ॥३९॥
                वालावण                          दे वद ो                  धनुंमान्कवची                     शर