Docstoc

Anushasana- Parva

Document Sample
Anushasana- Parva Powered By Docstoc
					Mahabharata                 - 1-            Anushasana Parva




                    महिषर् व्यास कृ त




              महाभारत
              (अनुशासन पवर्)




              Sanskrit text of Ved Vyas’s




  Mahābhārat
          (13. Anushasana Parva)
                     www.swargarohan.org
 Mahabharata                                - 2-                           Anushasana Parva



                     MAHABHARATA : AN INTRODUCTION

        Mahabharat, which literally means ‘the great story of Bharat dynasty’ is part of the
Hindu Itihās, i.e. ‘that which happened’. It is an extraordinary story of sibling rivalry,
diplomatic maneuvering and shifting of human values culminating in a direct confrontation
on the battlefield of Kurukshetra between five sons of King Pandu (Pandavas) and hundred
sons of King Dhritarastra (Kauravas). It's a tale of tragic war which pitted brothers against
brothers, sons against fathers and students against teachers. Exceptional characters, in-
depth and complex set of interwoven relationships and dramatization on a grand scale
makes this epic a memorable one. It's also a saga which marks the end of an era (dvapar
Yuga) wherein characters lived up to morals, values and principles to the beginning of an
era (Kali Yuga), wherein selfishness, deceit and immorality rules the reins.
        Besides compelling drama and riveting plot, Mahabharata is unique in many ways.
Larger than life characters including that of Lord Krishna, considered as an incarnation of
Lord Vishnu; Bhisma - great grandfather of principle warriors, who pledged to serve the
kingdom of Hastinapur and ended up being a silent witness of its fall; Arjuna - unparalleled
archer of that time, who laid down his arms at the beginning of the war; Karna - son of
Kunti who ended up on the enemy camp due to misfortune; Yudhisthir - an icon of truth
who was compelled to lie to win over the battle; Duryodhan - son of blind king whose
unending ambitions became the root cause of trouble; Dronacharya - accomplished teacher
of that time, who was forced to fight against his favorite student Arjuna...all make this epic
spectacular and fascinating.
        Every single incident of Mahabharata is full of twists and turns - whether be it the
game of dice between brothers or be it the 13 years exile of Pandavas in the forest with a
condition of anonymity for the last year, or be it a mysterious fire in the house of wax and
Pandava's miraculous escape thereof or be it the laying down of arms by dishearten Arjuna
in the battlefield, which resulted in delivery of the message of Bhagavad-Gita (song of the
supreme) by Lord Krishna or be it the deftness of Krishna in navigating Pandavas to victory
and beyond. In a way, Ramayana and Mahabharata form the very basis of cultural
consciousness that symbolize Hinduism. It's not a surprise that Mahabharata has attracted
tremendous interest among literates and common man alike of India or East Asia but
pundits and philosophers all over the world.
        A timeless creation of Sage Ved Vyasa (who himself is one of the character of this
epic) and one of the longest poem of all times, Mahabharata is divided into eighteen books
or chapters (called Parvas) namely 01. Adi Parva; 02. Sabha Parva; 03. Aranyak Parva or
Van Parva; 04. Virat Parva; 05. Udyog Parva; 06. Bhishma Parva; 07. Drona Parva; 08.
Karna Parva; 09. Shalya Parva; 10. Sauptika Parva; 11. Stri Parva; 12. Shanti Parva; 13.
Anushashana Parva; 14. Ashwamegha Parva; 15. Ashramvasik Parva; 16. Musala Parva; 17.
Mahaprasthanika Parva and 18. Swargarohan Parva.
        It is interesting to note that Bhagavad-Gita, most sacred text of Hindus having great
philosophical impact, is part of Mahabharata (Bhishma Parva). Similarly, Vishnu
Sahasranama, the most famous hymn of Lord Vishnu containing thousand names of the
Supreme is part of Anusashana Parva. Other principal stories that are part of Mahabharata
includes the life and works of Lord Krishna (Krishnavatar) woven throughout various
chapters of Mahabharata, the love story of Nala and Damayanti as well as an abbreviated
Ramayana in Aranyak Parva.
        Here, you will find the Sanskrit text of Anushasana Parva, 13th chapter of
Mahabharata. To read principal stories of Mahabharata in Gujarati, please visit
www.swargarohan.org, where you will also find exclusive reference on Characters of
Mahabharata [Glossary section].

                               ☼      ☼      ☼       ☼      ☼


                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 3-                                            Anushasana Parva



                                                           १. युिधि र उवाच
              शमो                बहिवधाकारः
                                   ु                             सूआम             उ ः               िपतामह           ।
              न           च          मे           दये           शािन्तरिःत             कृ त्वेदमी शम ्            ॥०१॥
              अिःमन्नथ                       बहिवधा
                                               ु                        शािन्तरु ा              त्वयानघ              ।
              ःवकृ ते            का          नु            शािन्तः            ःया छमा हिवधादिप
                                                                                       ु                          ॥०२॥
              शरािचतशरीरं                            िह                तीोोणमुदीआय                      च            ।
              शमं             नोपलभे                 वीर           दंकृ तान्येव
                                                                    ु                        िचन्तयन ्            ॥०३॥
              रुिधरे णाविस ाङ्गं                                ूॐवन्तं                     यथाचलम ्                 ।
              त्वां            ं वा          पुरुषव्याय                सीदे       वषार्िःववाम्बुजम ्              ॥०४॥
              अतः              क तरं                 िकं          नु          मत्कृ ते         यित्पतामहः            ।
              इमामवःथां                       गिमतः                      ूत्यिमऽै               रणािजरे              ।
              तथैवान्ये                   नृपतयः                  सहपुऽाः                  सबान्धवाः              ॥०५॥
              वयं                   िह               धातर्रा ा                   कालमन्युवशानुगाः                    ।
              कृ त्वेदं        िनिन्दतं           कमर्          ूाप्ःयामः         कां        गितं      नृप        ॥०६॥
              अहं                    तव                     न्तकरः                    सु     धकरःतथा                 ।
              न        शािन्तमिधग छािम                          पँयंःत्वां         दःिखतं
                                                                                    ु               िक्षतौ        ॥०७॥
                                                                भींम उवाच
              परतन्ऽं                        कथं                        हे तुमात्मानमनुपँयिस                         ।
              कमर्ण्यिःमन्महाभाग                                सूआमं              ेतदतीिन्ियम ्                  ॥०८॥
              अऽाप्युदाहरन्तीमिमितहासं                                             पुरातनम ्                         ।
              संवादं                     मृत्युगौतम्योः                   काललुब्धकपन्नगैः                        ॥०९॥
              गौतमी                  नाम              कौन्तेय                 ःथिवरा            शमसंयुता             ।
              सपण                      द ं                ःवं            पुऽमपँय तचेतनम ्                         ॥१०॥
              अथ                तं           ःनायुपाशेन                   ब      वा           सपर्ममिषर्तः           ।
                        र्
              लुब्धकोऽजुनको                       नाम              गौतम्याः                समुपानयत ्             ॥११॥
              तां             चाॄवीदयं                ते           स           पुऽहा           पन्नगाधमः             ।
              ॄूिह            िक्षूं         महाभागे               व यतां              े
                                                                                      कन         हे तुना          ॥१२॥
              अग्नौ              ूिक्षप्यतामेष                   ि छ तां              खण्डशोऽिप              वा      ।
              न                यं            बालहा                पापि रं              जीिवतुमहर् ित              ॥१३॥
                                                                गौतम्युवाच
                   ै
              िवसृजनमबुि ःत्वं                             न                    र्
                                                                         व योऽजुनक                   त्वया           ।
              को              ात्मानं        गुरुं          ु
                                                           कयार्त्ूा व्ये         सित          िचन्तयन ्          ॥१४॥


                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 4-                                            Anushasana Parva



               प्लवन्ते            धमर्लघवो                े
                                                        लोकऽम्भिस                 यथा            प्लवाः           ।
               म जिन्त               पापगुरवः                श ं           ःकन्निमवोदके                   ॥१५॥
     न                र्
             चामृत्युभिवता           वै        हतेऽिःमन्को           वात्ययः          ःयादहतेऽिःमञ्जनःय                    ।
     अःयोत्सग           ूाणयु ःय                     र्
                                               जन्तोमृत्योल कं             को        नु        ग छे दनन्तम ्           ॥१६॥
                                                       लुब्धक उवाच
     जानाम्येवं         नेह         गुणागुण ाः           सव         िनयु ा           गुरवो         वै      भविन्त          ।
     ःवःथःयैते            तूपदे शा          भविन्त           तःमात्क्षुिं         सपर्मेनं             हिनंये          ॥१७॥
     समीप्सन्तः           कालयोगं              त्यजिन्त            स ः        शुचं        त्वथर्िवदःत्यजिन्त               ।
                                                    ं
     ौेयः क्षयः शोचतां िनत्यशो िह तःमा या यं जिह शोक हतेऽिःमन ् ॥१८॥
                                                        गौतम्युवाच
     न        चैवाितर्िवर् तेऽःमि धानां                 धमार्रामः           सततं               स जनो             िह        ।
     िनत्यायःतो         बालजनो             न      चािःत       धम           ेष     ूभवाम्यःय               नाहम ्       ॥१९॥
               न        ॄा णानां            कोपोऽिःत                ु
                                                                   कतः          कोपा च            यातना           ।
               मादर् वात्क्षम्यतां             साधो           मु यतामेष               पन्नगः              ॥२०॥
                                                       लुब्धक उवाच
     हत्वा      लाभः          ौेय         एवाव्ययं          ःयात्स ो        लाभो          बलवि ः            ूशःतः          ।
     कालाल्लाभो         यःतु        स ो        भवेत हते            ौेयः     ु
                                                                           कित्सते         त्वी शे        ःयात ् ॥२१॥
                                                        गौतम्युवाच
     काथर्ूाि गृर्        शऽुं       िनहत्य        का        वा     शािन्तः          ूाप्य       शऽुं      नमु त्वा        ।
                                             ं            ु
     कःमात्सौम्य भुजगे न क्षमेयं मोक्षं वा िक कारणं नाःय कयार्म ् ॥२२॥
                                                       लुब्धक उवाच
     अःमादे कःमा हवो                 रिक्षतव्या         नैको         बहभ्यो
                                                                       ु              गौतिम              रिक्षतव्यः        ।
     कृ तागसं          धमर्िवदःत्यजिन्त                सरीसृपं           पापिममं          जिह           त्वम ्         ॥२३॥
                                                        गौतम्युवाच
     नािःमन्हते          पन्नगे           पुऽको        मे        संूाप्ःयते          लुब्धक            जीिवतं         वै   ।
     गुणं     चान्यं     नाःय        वधे       ूपँये तःमात्सप                 लुब्धक           मुञ्च     जीवम ् ॥२४॥
                                                       लुब्धक उवाच
     वृऽं       हत्वा         दे वरा ौे भाग्वै               य ं          हत्वा           भागमवाप                चैव       ।
     शूली      दे वो    दे ववृ ं       ु
                                      करु       त्वं    िक्षूं      सप      जिह           मा      भूि शङ्का            ॥२५॥
                                                        भींम उवाच
               असकृ त्ूो यमानािप                       गौतमी               भुजगं                 ूित              ।
                     े
               लुब्धकन               महाभागा                पापे          नैवाकरोन्मितम ्                 ॥२६॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 5-                                             Anushasana Parva



              ईषद ु    वसमानःतु                            कृ लात्संःतभ्य                              पन्नगः          ।
              उत्ससजर्            िगरं              मन्दां              मानुषीं              पाशपीिडतः              ॥२७॥
              को              र्
                         न्वजुनक                   दोषोऽऽ               िव ते                मम           बािलश        ।
              अःवतन्ऽं             िह              मां             मृत्युिवर्वशं             यदचूचुदत ्             ॥२८॥
              तःयायं             वचना          ो              न          कोपेन               न          काम्यया        ।
              तःय        तित्किल्बषं                लुब्ध           िव ते              यिद       िकिल्बषम ्         ॥२९॥
                                                              लुब्धक उवाच
              य न्यवशगेनेदं                         कृ तं                   ते               पन्नगाशुभम ्              ।
              कारणं         वै          त्वमप्यऽ                   तःमा वमिप                     िकिल्बषी           ॥३०॥
              मृत्पाऽःय               िबयायां                     िह             दण्डचबादयो                 यथा        ।
              कारणत्वे            ूकल्प्यन्ते                     तथा             त्वमिप               पन्नग        ॥३१॥
              िकिल्बषी           चािप          मे         व यः              िकिल्बषी             चािस       पन्नग      ।
              आत्मानं            कारणं                   ऽ             त्वमा यािस                    ं
                                                                                                  भुजगम             ॥३२॥
                                                               सपर् उवाच
              सवर्         एते                     ःववशा                     दण्डचबादयो                    यथा         ।
              तथाहमिप                 तःमान्मे                         नैष                  ु र्
                                                                                        हे तमतःतव                   ॥३३॥
              अथ            वा                 मतमेत े                           तेऽप्यन्योन्यूयोजकाः                  ।
              कायर्कारणसंदेहो                                 भवत्यन्योन्यचोदनात ्                                  ॥३४॥
              एवं     सित         न       दोषो            मे        नािःम              व यो        न      िकिल्बषी     ।
              िकिल्बषं       समवाये                 ःयान्मन्यसे                    यिद           िकिल्बषम ्         ॥३५॥
                                                              लुब्धक उवाच
              कारणं        यिद            न          ःया ै              न          कतार्         ःयाःत्वमप्युत         ।
              िवनाशे       कारणं          त्वं           च         तःमा           योऽिस           मे      मतः       ॥३६॥
              असत्यिप             कृ ते             काय                 नेह             पन्नग            िलप्यते       ।
              तःमान्नाऽैव             हे तुः         ःया           यः            िकं       बहु         भाषसे        ॥३७॥
                                                               सपर् उवाच
              कायार्भावे          िबया                   न             ःयात्सत्यसत्यिप                     कारणे       ।
              तःमा वमिःमन्हे तौ                          मे            वा यो               हे तुिवर्शेषतः           ॥३८॥
              य हं           कारणत्वेन                         मतो                 लुब्धक               त वतः          ।
              अन्यः         ूयोगे              ःयादऽ                   िकिल्बषी              जन्तुनाशने             ॥३९॥
                                                              लुब्धक उवाच
              व यःत्वं             मम                    दबुर् े
                                                          ु                  बालघाती                      ं
                                                                                                       नृशसकृ त ्      ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 6-                                                 Anushasana Parva



              भाषसे            िकं             बहु            पुनवर् यः                सन्पन्नगाधम                  ॥४०॥
                                                               सपर् उवाच
              यथा         हवींिष                जु ाना              मखे               वै         लुब्धकित्वर्जः           ।
              न        फलं           ूाप्नुवन्त्यऽ                 परलोके                  तथा            हम ्         ॥४१॥
                                                             भींम उवाच
              तथा            ॄुवित               तिःमंःतु                   पन्नगे                मृत्युचोिदते            ।
              आजगाम               ततो                मृत्युः            पन्नगं              चाॄवीिददम ्             ॥४२॥
              कालेनाहं                ूणुिदतः                       पन्नग                      त्वामचूचुदम ्              ।
                       ु
              िवनाशहे तनार्ःय                  त्वमहं              वा        ूािणनः                  िशशोः          ॥४३॥
              यथा                         र्
                                     वायुजलधरािन्वकषर्ित                                        ततःततः                    ।
              त      जलदवत्सपर्                        कालःयाहं                            वशानुगः                  ॥४४॥
              साि वका                   ै
                                  राजसा व                      तामसा                  ये         च          े
                                                                                                           कचन            ।
              भावाः       कालात्मकाः                   सव           ूवतर्न्ते              िह        जन्तुषु        ॥४५॥
              जङ्गमाः                    ै
                                  ःथावरा व                   िदिव           वा             यिद       वा          भुिव     ।
              सव         कालात्मकाः                   सपर्          कालात्मकिमदं                     जगत ्          ॥४६॥
              ूवृ य                  या              लोके               तथैव               च            िनवृ यः           ।
              तासां      िवकृ तयो               या             सव          कालात्मकं                 ःमृतम ्        ॥४७॥
              आिदत्य न्िमा                       िवंणुरापो                       वायुः               शतबतुः               ।
              अिग्नः         खं       पृिथवी              िमऽ             ओष यो                 वसवःतथा             ॥४८॥
              स रतः                     ै
                                  सागरा व                      भावाभावौ                     च            पन्नग            ।
              सव        कालेन             सृ यन्ते             ि॑यन्ते            च         तथा           पुनः      ॥४९॥
              एवं        ात्वा            कथं          मां         त्वं          सदोषं           सपर्      मन्यसे         ।
              अथ         चैवंगते               दोषो            मिय           त्वमिप               दोषवान ्          ॥५०॥
                                                               सपर् उवाच
              िनद षं         दोषवन्तं            वा            न          त्वा         मृत्यो           ॄवीम्यहम ्        ।
              त्वयाहं           चोिदत                  इित                ॄवीम्येतावदे व                  तु        ॥५१॥
              यिद        काले             तु         दोषोऽिःत               यिद             तऽािप              नेंयते     ।
              दोषो       नैव         परीआयो              मे         न            ऽािधकृ ता              वयम ्       ॥५२॥
              िनम क्षःत्वःय                    दोषःय            मया              काय             यथा             तथा      ।
              मृत्यो      िवदोषः               ःयामेव              यथा           तन्मे           ूयोजनम ्           ॥५३॥
                                                             भींम उवाच
                      र् ं
              सप ऽथाजुनक                       ूाह             ौुतं              ते             मृत्युभािषतम ्            ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 7-                                         Anushasana Parva



              नानागसं                मां              पाशेन                 संतापियतुमहर् िस                  ॥५४॥
                                                          लुब्धक उवाच
              मृत्योः         ौुतं            मे          वचनं             तव           चैव           ं
                                                                                                   भुजगम         ।
              नैव        तावि दोषत्वं                     भवित              त्विय             पन्नग           ॥५५॥
              मृत्युःत्वं            चैव             हे तुिहर्           जन्तोरःय               िवनाशने          ।
              उभयं           कारणं                 मन्ये           न            कारणमकारणम ्                  ॥५६॥
                 ृ
              िध त्युं           च            दरात्मानं
                                               ु                      ू
                                                                     बरं          दःखकरं
                                                                                   ु                सताम ्       ।
              त्वां     चैवाहं           विधंयािम                पापं       पापःय             कारणम ्         ॥५७॥
                                                            मृत्युरुवाच
              िववशौ                      कालवशगावावां                              ति       का रणौ               ।
              नावां         दोषेण             गन्तव्यौ             यिद          सम्य ूपँयिस                   ॥५८॥
                                                          लुब्धक उवाच
              युवामुभौ             कालवशौ                      यिद           वै             मृत्युपन्नगौ         ।
              हषर्बोधौ            कथं                ःयातामेतिद छािम                        वेिदतुम ्         ॥५९॥
                                                            मृत्युरुवाच
              याः       काि िदह                चे ाः             ःयुः       सवार्ः          कालूचोिदताः          ।
                 र्
              पूवमेवैतद ु ं              िह            मया               लुब्धक               कालतः           ॥६०॥
              तःमादभौ
                   ु                          कालवशावावां                          ति       का रणौ               ।
              नावां      दोषेण           गन्तव्यौ                त्वया      लुब्धक            किहर् िचत ्     ॥६१॥
                                                           भींम उवाच
              अथोपगम्य                        कालःतु                                    र् ं
                                                                            तिःमन्धमार्थसशये                     ।
              अॄवीत्पन्नगं                 मृत्युं                  र् ं
                                                            लुब्धमजुनक                  च        तम ्         ॥६२॥
                                                           काल उवाच
              नैवाहं          नाप्ययं                मृत्युनार्यं            लुब्धक               पन्नगः         ।
              िकिल्बषी           जन्तुमरणे                 न         वयं        िह          ूयोजकाः           ॥६३॥
              अकरो दयं                     कमर्                          र्
                                                                 तन्नोऽजुनक                    चोदकम ्           ।
              ूणाशहे तुनार्न्योऽःय                         व यतेऽयं                  ःवकमर्णा                 ॥६४॥
              यदनेन              कृ तं             कमर्            तेनायं            िनधनं              गतः      ।
                       ु
              िवनाशहे तः             कमार्ःय                सव             कमर्वशा             वयम ्          ॥६५॥
              कमर्दायादवाँल्लोकः                                          ं
                                                                     कमर्सबन्धलक्षणः                             ।
              कमार्िण         चोदयन्तीह                    यथान्योन्यं             तथा          वयम ्         ॥६६॥
              यथा           मृित्पण्डतः                   कतार्             ु
                                                                           करुते              य िद छित           ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 8-                                           Anushasana Parva



              एवमात्मकृ तं                    कमर्                मानवः                ूितप ते                 ॥६७॥
              यथा              छायातपौ                   िनत्यं                  ं
                                                                              सुसब ौ          िनरन्तरम ्            ।
              तथा          कमर्           च          कतार्           च         संब ावात्मकमर्िभः               ॥६८॥
              एवं      नाहं        न          वै         मृत्युनर्        सप         न      तथा         भवान ्      ।
              न       चेयं          ॄा णी                  वृ ा           िशशुरेवाऽ         कारणम ्            ॥६९॥
              तिःमंःतथा                ॄुवाणे               तु           ॄा णी            गौतमी          नृप        ।
                                          र्
              ःवकमर्ूत्ययाँल्लोकान्मत्वाजुनकमॄवीत ्                                                            ॥७०॥
              नैव          कालो           न           भुजगो              न       मृत्यु रह         कारणम ्          ।
              ःवकमर्िभरयं                 बालः               कालेन              िनधनं           गतः            ॥७१॥
              मया          च       तत्कृ तं              कमर्         येनायं         मे     मृतः        सुतः        ।
              यातु           कालःतथा                              ुर्   र्
                                                           मृत्युमञ्चाजुनक                पन्नगम ्             ॥७२॥
                                                             भींम उवाच
              ततो            यथागतं                        र्ृ
                                                     जग्मुमत्युः                कालोऽथ            पन्नगः            ।
                          र्
              अभूि रोषोऽजुनको                         िवशोका                  चैव          गौतमी               ॥७३॥
              एत      त्वा          शमं              ग छ                 मा      भूि न्तापरो             नृप        ।
              ःवकमर्ूत्ययाँल्लोकां ीिन्वि                                        मनुजषर्भ                   ॥७४॥
              न       तु         त्वया             कृ तं         पाथर्        नािप        दय धनेन
                                                                                           ु                वै      ।
              कालेन            तत्कृ तं            िवि            िवहता          येन        पािथर्वाः       ॥७५॥
                                                           वैशंपायन उवाच
              इत्येत चनं                      ौुत्वा                  बभूव                िवगत वरः                  ।
              युिधि रो            महातेजाः                  पू छे दं   च                   धमर्िवत ्           ॥७६॥
                                                             * * *
                                                         २. युिधि र उवाच
              िपतामह                          महाूा                            सवर्शा िवशारद                        ।
              ौुतं          मे            महदा यानिमदं                         मितमतां            वर             ॥०१॥
              भूयःतु               ौोतुिम छािम                                  र्
                                                                          धमार्थसिहतं                 नृप           ।
              क यमानं               त्वया                    ं
                                                           िकिच न्मे             व्या यातुमहर् िस              ॥०२॥
               े
              कन                      र्ृ
                               मृत्युगहःथेन                          धमर्मािौत्य                िनिजर्तः            ।
              इत्येतत्सवर्माचआव                          त वेन                मम           पािथर्व             ॥०३॥
                                                             भींम उवाच
              अऽाप्युदाहरन्तीमिमितहासं                                              पुरातनम ्                       ।
              यथा                     र्ृ
                               मृत्युगहःथेन                      धमर्मािौत्य               िनिजर्तः            ॥०४॥



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                              - 9-                                         Anushasana Parva



              मनोः                ूजापते                                ु
                                                             राजिन्नआवाकरभवत्सुतः                       ।
              तःय          पुऽशतं             ज े             नृपतेः              र्
                                                                               सूयवचर्सः             ॥०५॥
              दशमःतःय                  पुऽःतु            दशा ो               नाम          भारत          ।
              मािहंमत्यामभूिाजा                      धमार्त्मा              सत्यिवबमः                ॥०६॥
              दशा ःय                   सुतःत्वासीिाजा                         परमधािमर्कः               ।
              सत्ये       तपिस       दाने       च        यःय        िनत्यं      रतं      मनः         ॥०७॥
              मिदरा              इित             यातः            पृिथव्यां          पृिथवीपितः          ।
              धनुवदे        च          वेदे       च          िनरतो            योऽभवत्सदा             ॥०८॥
              मिदरा ःय                 पुऽःतु                ु
                                                             ितमान्नाम                 पािथर्वः         ।
              महाभागो             महातेजा                महास वो                महाबलः               ॥०९॥
              पुऽो           ु
                             ितमतःत्वासीत्सुवीरो                       नाम             पािथर्वः         ।
              धमार्त्मा           कोशवां ािप                  दे वराज            इवापरः              ॥१०॥
              सुवीरःय                   तु                पुऽोऽभूत्सवर्समामदजर्यः
                                                                        ं   ु                           ।
              दजर्येत्यिभिव यातः
               ु                                             सवर्शा िवशारदः                          ॥११॥
              दजर्यःयेन्िवपुषः
               ु                                                       ु
                                                          पुऽोऽिग्नस श ितः                              ।
              दय धनो
               ु                       नाम                महाुाजासीिाजस म                            ॥१२॥
              तःयेन्िसमवीयर्ःय                               संमामेंविनवितर्नः                          ।
              िवषय                   ूभाव                        तुल्यमेवाभ्यवतर्त                   ॥१३॥
                  र्
              र ैधनै               पशुिभः                सःयै ािप                  पृथिग्वधैः           ।
              नगरं           िवषय ाःय                    ूितपूण                तदाभवत ्              ॥१४॥
              न        तःय           िवषये            चाभूत्कृ पणो            नािप          दगर्तः
                                                                                             ु          ।
              व्यािधतो      वा       कृ शो      वािप      तिःमन्नाभून्नरः               विचत ्       ॥१५॥
              सुदिक्षणो                          मधुरवागनसूयुिजर्तेिन्ियः                               ।
              धमार्त्मा           चानृशंस                    िवबान्तोऽथािवकत्थनः                     ॥१६॥
              य वा          वदान्यो             मेधावी            ॄ ण्यः              सत्यसंगरः         ।
              न        चावमन्ता               दाता           च         वेदवेदाङ्गपारगः               ॥१७॥
              तं       नमर्दा          दे वनदी           पुण्या         शीतजला                िशवा      ।
              चकमे           पुरुषौे ं            ःवेन             भावेन             भारत            ॥१८॥
              तःय          ज े          तदा           न ां         कन्या           राजीवलोचना           ।
              नाम्ना         सुदशर्ना            राजुूपेण               च          सुदशर्ना          ॥१९॥
              ता मूपा            न              नारीषु            भूतपूवार्            युिधि र          ।
              दय धनसुता
               ु                                     या गभव रविणर्नी                                 ॥२०॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 10 -                                            Anushasana Parva



              तामिग्न कमे                          साक्षािाजकन्यां                         सुदशर्नाम ्              ।
              भूत्वा        च         ॄा णः               साक्षा रयामास                   तं       नृपम ्        ॥२१॥
              द रि ासवणर्                               ममायिमित                               पािथर्वः             ।
              न         िदत्सित         सुतां        तःमै          तां       िवूाय             सुदशर्नाम ्       ॥२२॥
              ततोऽःय                  िवतते                   य े                 न ोऽभू व्यवाहनः                   ।
              ततो           दय धनो
                             ु                       राजा             वा यमाहित्वर्जःतदा                         ॥२३॥
              दंकृ तं
               ु               मम           िकं         नु         ःया वतां               वा        ि जषर्भाः       ।
              येन          नाशं             जगामािग्नः                   कृ तं           ु
                                                                                        कपुरुषेिंवव              ॥२४॥
              न            ल्पं          दंकृ तं
                                          ु                   नोऽिःत               येनािग्ननार्शमागतः               ।
              भवतां            वाथ            वा             म ं           त वेनैति मृँयताम ्                    ॥२५॥
              एतिा ो                 वचः                ौुत्वा             िवूाःते                भरतषर्भ           ।
              िनयता                       ै
                                  वाग्यता व                  पावकं                शरणं            ययुः           ॥२६॥
              तान्दशर्यामास                         तदा                      भगवान्हव्यवाहनः                        ।
              ःवं              पं           दीि मत्कृ त्वा                           र् ु
                                                                                 शरदकसम ितः                      ॥२७॥
              ततो           महात्मा                  तानाह                दहनो                 ॄा णषर्भान ्         ।
              वरयाम्यात्मनोऽथार्य                                  दय धनसुतािमित
                                                                    ु                                            ॥२८॥
              ततःते               काल्यमुत्थाय                   तःमै              रा े           न्यवेदयन ्        ।
              ॄा णा             िविःमताः                 सव              यद ु ं           िचऽभानुना              ॥२९॥
              ततः          स            राजा            त      त्वा              वचनं           ॄ वािदनाम ्         ।
              अवाप्य            परमं            हष           तथेित                ूाह          बुि मान ्         ॥३०॥
              ूायाचत                 नृपः            शुल्कं              भगवन्तं                 िवभावसुम ्         ।
              िनत्यं            सांिन यिमह                    ते           िचऽभानो                 भवेिदित          ।
              तमाह                  भगवानिग्नरे वमिःत्वित                               पािथर्वम ्               ॥३१॥
              ततः              सांिन यम यािप                       मािहंमत्यां                   िवभावसोः           ।
                    ं     िह          सहदे वेन               िदशो            िवजयता                तदा           ॥३२॥
              ततःतां                    समलंकृत्य                           कन्यामहतवाससम ्                         ।
              ददौ          दय धनो
                            ु                      राजा             पावकाय                 महात्मने              ॥३३॥
              ूितजमाह                   चािग्नःतां                    राजपुऽीं                  सुदशर्नाम ्         ।
              िविधना                    वेद        ेन                 वसोधार्रािमवा वरे                          ॥३४॥
              तःया                पेण             शीलेन              ु
                                                                    कलेन                वपुषा             िौया      ।
              अभवत्ूीितमानिग्नगर्भ                               तःयां                  समादधे                   ॥३५॥
              तःयां                 समभवत्पुऽो                     नाम्नाग्नेयः                   सुदशर्नः          ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 11 -                                           Anushasana Parva



              िशशुरेवा यगात्सव                   स            च            ॄ             सनातनम ्            ॥३६॥
              अथौघवान्नाम                        नृपो                     नृगःयासीित्पतामहः                     ।
              तःयाप्योघवती                      कन्या                  पुऽ ौघरथोऽभवत ्                       ॥३७॥
              तामोघवान्ददौ                     तःमै                ःवयमोघवतीं                     सुताम ्       ।
              सुदशर्नाय             िवदषे
                                       ु                    भायार्थ               दे व िपणीम ्               ॥३८॥
              स              गृहःथाौमरतःतया                                सह                सुदशर्नः           ।
               ु
              करुक्षेऽेऽवसिाजन्नोघवत्या                                     समिन्वतः                         ॥३९॥
              गृहःथ ावजेंयािम                         मृत्युिमत्येव                    स            ूभो         ।
              ूित ामकरो ीमान्दी तेजा                                   िवशां                पते              ॥४०॥
              तामथौघवतीं                        राजन्स                          पावकसुतोऽॄवीत ्                 ।
              अितथेः              ू
                              ूितकलं               ते          न           कतर्व्यं         कथंचन            ॥४१॥
              येन       येन             च          तुंयेत              िनत्यमेव              त्वयाितिथः         ।
              अप्यात्मनः            ूदानेन              न         ते        कायार्         िवचारणा           ॥४२॥
              एत ोतं                मम                सदा                   िद              संप रवतर्ते         ।
              गृहःथानां            िह          सुौोिण               नाितथेिवर् ते              परम ्         ॥४३॥
              ूमाणं          यिद               वामोरु              वचःते               मम          शोभने        ।
              इदं       वचनमव्यमा                     िद           त्वं          धारयेः         सदा          ॥४४॥
              िनंबान्ते            मिय             कल्यािण                 तथा             संिनिहतेऽनघे         ।
              नाितिथःतेऽवमन्तव्यः                       ूमाणं                   य हं           तव            ॥४५॥
              तमॄवीदोघवती                       यता                 मूि नर्                कृ ताञ्जिलः          ।
              न         मे                         ं
                                        त्व चनाित्किचदकतर्व्यं                             कथंचन             ॥४६॥
              िजगीषमाणं             तु           गृहे          तदा               मृत्युः        सुदशर्नम ्      ।
              पृ तोऽन्वगमिाजुन्ीान्वेषी                                तदा                 सदा               ॥४७॥
              इ माथ            तु              गते             तिःमन्निग्नपुऽे                    सुदशर्ने      ।
              अितिथॄार् णः                      ौीमांःतामाहौघवतीं                           तदा              ॥४८॥
              आित यं                द िम छािम                          त्वया                वरविणर्िन           ।
              ूमाणं           यिद                धमर्ःते                  गृहःथाौमसंमतः                      ॥४९॥
              इत्यु ा          तेन               िवूेण                 राजपुऽी               यशिःवनी            ।
              िविधना          ूितजमाह                       वेदो े न             िवशां          पते          ॥५०॥
              आसनं           चैव          पा ं          च           तःमै            द वा          ि जातये       ।
              ूोवाचौघवती                िवूं          े
                                                     कनाथर्ः              िकं        ददािम          ते       ॥५१॥
              तामॄवी तो                     िवूो                  राजपुऽीं                  सुदशर्नाम ्         ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 12 -                                                Anushasana Parva



              त्वया         ममाथर्ः            कल्यािण               िनिवर्शङ्के                 तदाचर           ॥५२॥
              यिद                ूमाणं                 धमर्ःते                     गृहःथाौमसंमतः                       ।
              ूदानेनात्मनो               राि                  र्
                                                           कतुमहर् िस                मे          िूयम ्          ॥५३॥
              तथा                                                 र्ृ
                                          संछन् मानोऽन्यैरीिप्सतैनपकन्यया                                              ।
              नान्यमात्मूदानात्स                      तःया            वोे            वरं          ि जः           ॥५४॥
              सा           तु           राजसुता                 ःमृत्वा                    र् र्
                                                                                        भतुवचनमािदतः                   ।
              तथेित             ल जमाना                सा           तमुवाच                  ि जषर्भम ्           ॥५५॥
              ततो          रहः          स           िवूिषर्ः             सा          चैवोपिववेश                 ह      ।
              संःमृत्य                    र् र्
                                       भतुवचनं                     गृहःथाौमकािङ्क्षणः                               ॥५६॥
              अथे मान्समुपादाय                             स                       पाविकरुपागमत ्                      ।
              मृत्युना            रौिभावेन                 िनत्यं                बन्धु रवािन्वतः                 ॥५७॥
              ततःत्वाौममागम्य                                 स                    पावकसुतःतदा                         ।
              तामाजुहावौघवतीं                      वािस              यातेित                 चासकृ त ्            ॥५८॥
              तःमै         ूितवचः              सा          तु        भऽ             न         ूददौ           तदा       ।
              कराभ्यां           तेन          िवूेण             ःपृ ा                र्
                                                                                   भतृोता          सती              ॥५९॥
              उि छ ाःमीित                    मन्वाना               लि जता                      र्
                                                                                            भतुरेव           च         ।
                     ू
              तूंणींभताभवत्सा वी                       न            चोवाचाथ                     ं
                                                                                              िकचन                  ॥६०॥
              अथ            तां           पुनरे वेदं              ूोवाच                 स          सुदशर्नः            ।
               व      सा        सा वी          व      सा      याता        गरीयः            िकमतो        मम          ॥६१॥
              पितोता                  सत्यशीला                  िनत्यं              चैवाजर्वे             रता          ।
              कथं          न          ूत्युदेत्य              ःमयमाना                   यथा          पुरा           ॥६२॥
              उटजःथःतु                  तं            िवूः               ूत्युवाच                 सुदशर्नम ्           ।
              अितिथं            िवि          संूा ं        पावके            ॄा णं            च       माम ्          ॥६३॥
              अनया                छन् मानोऽहं                     भायर्या               तव            स म              ।
              तैःतैरितिथसत्कारै राजर्वेऽःया                                 ढं               मनः                    ॥६४॥
              अनेन               िविधना                सेयं              मामचर्ित                 शुभानना              ।
              अनु पं                    यदऽा                         त वान्व ु महर् ित                              ॥६५॥
               ू
              कटमु रहःतःतु                         मृत्युःतं                  वै             समन्वयात ्                ।
              हीनूित मऽैनं                         विधंयामीित                         िचन्तयन ्                     ॥६६॥
              सुदशर्नःतु               मनसा                 कमर्णा                  चक्षुषा            िगरा            ।
              त्य े ंयर्ःत्य मन्यु                              ःमयमानोऽॄवीिददम ्                                   ॥६७॥
              सुरतं         तेऽःतु             िवूा य                ूीितिहर्               परमा            मम         ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 13 -                                            Anushasana Parva



              गृहःथःय                िह              धम ऽ यः                 संूा ाितिथपूजनम ्                      ॥६८॥
              अितिथः             पूिजतो              यःय              गृहःथःय                तु         ग छित          ।
              नान्यःतःमात्परो                        धमर्             इित            ूाहमर्नीिषणः
                                                                                        ु                           ॥६९॥
              ूाणा          िह            मम                दारा              य चान्यि            ते          वसु      ।
              अितिथभ्यो              मया               दे यिमित               मे        ोतमािहतम ्                  ॥७०॥
              िनःसंिदग्धं                 मया                   वा यमेत े                    समुदा तम ्                ।
              तेनाहं           िवू                   सत्येन                ःवयमात्मानमालभे                          ॥७१॥
              पृिथवी             वायुराकाशमापो                               योित                  पञ्चमम ्            ।
              बुि रात्मा          मनः                कालो                ै
                                                                     िदश व              गुणा           दश           ॥७२॥
              िनत्यमेते              िह              पँयिन्त                 दे िहनां             दे हसंिौताः          ।
              सुकृतं        दंकृ तं
                             ु                   चािप               कमर्           धमर्भतां
                                                                                        ृ              वर           ॥७३॥
              यथैषा              नानृता                 वाणी                 मया                  समुदा ता             ।
              तेन       सत्येन            मां         दे वाः         पालयन्तु           दहन्तु           वा         ॥७४॥
              ततो           नादः                     समभवि क्षु                    सवार्सु              भारत           ।
              असकृ त्सत्यिमत्येव                         नैतिन्म येित                        सवर्शः                 ॥७५॥
              उटजा ु             ततःतःमािन्न बाम                               स             वै          ि जः          ।
              वपुषा       खं         च          भूिमं          च        व्याप्य         वायु रवो तः                 ॥७६॥
              ःवरे ण              िवूः                  शैक्षेण                ऽील्लोकाननुनादयन ्                      ।
              उवाच          चैनं             धमर् ं                    र्
                                                                    पूवमामन् य                नामतः                 ॥७७॥
              धम ऽहमिःम                    भिं                 ते            िज ासाथ                   तवानघ           ।
              ूा ः      सत्यं        च          ते          ात्वा       ूीितम           परमा           त्विय        ॥७८॥
              िविजत                  त्वया                   मृत्युय ऽयं                त्वामनुग छित                   ।
              रन्ीान्वेषी         तव             सदा            त्वया         धृत्या          वशीकृ तः              ॥७९॥
              न          चािःत                   शि            ै
                                                               लो ये                कःयिचत्पुरुषो म                    ।
              पितोतािममां                        सा वीं                    तवो ीिक्षतुमप्युत                        ॥८०॥
              रिक्षता                     त्व णैरेषा
                                              ु                                       ै
                                                                              पितोतगुणःतथा                             ।
              अधृंया           यिदयं                 ॄूया था               तन्नान्यथा               भवेत ्          ॥८१॥
              एषा         िह             तपसा                ःवेन             संयु ा              ॄ वािदनी             ।
              पावनाथ             च          लोकःय                    स र ले ा                भिवंयित                ॥८२॥
              अधनौघवती                           नाम                         त्वामधनानुयाःयित                          ।
              शरीरे ण       महाभागा                   योगो              ःया          वशे          िःथतः             ॥८३॥
              अनया             सह               लोकां                  गन्तािस               तपसािजर्तान ्             ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 14 -                                              Anushasana Parva



              यऽ             नावृि मभ्येित                     शा तांःतान्सनातनान ्                        ॥८४॥
              अनेन             चैव                दे हेन               लोकांःत्वमिभपत्ःयसे                        ।
              िनिजर्त              त्वया          मृत्युरै य               च            तवो मम ्           ॥८५॥
              पञ्च           भूतान्यितबान्तः                    ःववीयार् च                    मनोभवः              ।
              गृहःथधमणानेन                     कामबोधौ                 च          ते          िजतौ         ॥८६॥
              ःनेहो       राग               तन्िी          च        मोहो               िोह          े
                                                                                                   कवलः           ।
              तव             ू
                          शुौषया                 राजुाजपु या                      िविनिजर्ताः              ॥८७॥
                                                      भींम उवाच
              शु लानां             तु            सहॐेण              वािजनां                  रथमु मम ्            ।
              यु ं       ूगृ               भगवान्व्यवसायो                   जगाम               तम ्        ॥८८॥
              मृत्युरात्मा         च        लोका               िजता         भूतािन             पञ्च       च       ।
              बुि ः      कालो            मनो        व्योम        कामबोधौ                तथैव          च    ॥८९॥
              तःमा हाौमःथःय
                   ृ                                       नान्य ै वतमिःत                         वै              ।
              ऋतेऽितिथं                    नरव्याय                      मनसैति चारय                        ॥९०॥
              अितिथः           पूिजतो            यःय               यायते           मनसा               शुभम ्      ।
              न              तत्बतुशतेनािप                         तुल्यमाहमर्नीिषणः
                                                                           ु                                   ॥९१॥
              पाऽं       त्वितिथमासा                  शीला यं               यो           न       पूजयेत ्         ।
              स       द वा              सुकृतं       तःय               क्षपयेत               निचर्तः       ॥९२॥
              एत े             किथतं                  पुऽ                  मया यानमनु मम ्                        ।
              यथा        िह             िविजतो                    र्ृ
                                                           मृत्युगहःथेन                  पुराभवत ्         ॥९३॥
              धन्यं                        यशःयमायुंयिमदमा यानमु मम ्                                             ।
                 ू
              बुभषतािभमन्तव्यं                               सवर्द ु       रतापहम ्                        ॥९४॥
              य              इदं                 कथयेि         ानहन्यहिन                       भारत               ।
              सुदशर्नःय                  च रतं          पुण्याँल्लोकानवाप्नुयात ्                          ॥९५॥
                                                      * * *
                                                  ३. युिधि र उवाच
              ॄा ण्यं               यिद               दंूापं
                                                       ु                       िऽिभवर्णनर्रािधप                   ।
              कथं         ूा ं             महाराज              क्षिऽयेण                 महात्मना               ॥०१॥
              िव ािमऽेण                        धमार्त्मन्ॄा णत्वं                            नरषर्भ               ।
              ौोतुिम छािम                 त वेन            तन्मे           ॄूिह          िपतामह            ॥०२॥
              तेन               िमतवीयण                        विस ःय                    महात्मनः                 ।
              हतं            पुऽशतं                 स ःतपसा                       ूिपतामह                  ॥०३॥



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 15 -                                        Anushasana Parva



              यातुधाना                   बहवो                         राक्षसािःतग्मतेजसः                   ।
              मन्युनािव दे हेन                 सृ ाः                  कालान्तकोपमाः                     ॥०४॥
                    ु
              महान्किशकवंश                                                   ु
                                                                  ॄ िषर्शतसंकलः                            ।
              ःथािपतो                       े
                                       नरलोकऽिःमिन्व ान्ॄा णसंःतुतः                                     ॥०५॥
                          ै
              ऋचीकःयात्मज व                               शुनःशेपो                   महातपाः               ।
              िवमोिक्षतो                     महासऽात्पशुतामभ्युपागतः                                    ॥०६॥
              ह र न्िबतौ                             दे वांःतोषियत्वात्मतेजसा                              ।
                       ं
              पुऽतामनुसूा ो                    िव ािमऽःय                         धीमतः                  ॥०७॥
              नािभवादयते                     ये ं                 दे वरातं            नरािधप               ।
              पुऽाः         पञ्चशता ािप                  श ाः              पचतां          गताः          ॥०८॥
                    ु       ं
              िऽशङ्कबर्न्धुसत्य                               ु
                                                         इआवाकः                         र्
                                                                                 ूीितपूवकम ्               ।
              अवाि शरा          िदवं         नीतो             दिक्षणामािौतो               िदशम ्        ॥०९॥
              िव ािमऽःय                 िवपुला                    नदी            राजिषर्सेिवता             ।
              कौिशकीित              िशवा                 पुण्या         ॄ िषर्गणसेिवता                  ॥१०॥
              तपोिव नकरी                 चैव                    पञ्चचूडा              सुसंमता              ।
              रम्भा          नामाप्सराः              शापा ःय                   शैलत्वमागता              ॥११॥
              तथैवाःय           भया           वा             विस ः              सिलले            पुरा      ।
              आत्मानं          म जयामास                      िवपाशः              पुनरुित्थतः            ॥१२॥
              तदाूभृित              पुण्या                 िह              िवपाशाभून्महानदी                ।
              िव याता          कमर्णा           तेन               विस ःय           महात्मनः             ॥१३॥
              वािग्भ             भगवान्येन                        दे वसेनामगः               ूभुः           ।
              ःतुतः                 ूीतमना ासी छापा चैनममोचयत ्                                         ॥१४॥
              ीुवःयौ ानपादःय                        ॄ ष णां                   तथैव              च          ।
              म ये           वलित        यो          िनत्यमुदीचीमािौतो                    िदशम ्        ॥१५॥
              तःयैतािन          च          कमार्िण                तथान्यािन           च         कौरव       ।
              क्षिऽयःयेत्यतो             जातिमदं                      कौतूहलं             मम            ॥१६॥
              िकमेतिदित                 त वेन                      ूॄूिह              भरतषर्भ              ।
              दे हान्तरमनासा                 कथं                  स          ॄा णोऽभवत ्                ॥१७॥
              एत      वेन               मे                      राजन्सवर्मा यातुमहर् िस                    ।
              मतंगःय             यथात वं                    तथैवैत ॄवीिह                   मे           ॥१८॥
              ःथाने            मतंगो                     ॄा ण्यं               नालभ रतषर्भ                 ।
              चण्डालयोनौ         जातो               िह        कथं            ॄा ण्यमाप्नुयात ्          ॥१९॥


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 16 -                                           Anushasana Parva



                                                       * * *
                                                    ४. भींम उवाच
              ौूयतां           पाथर्         त वेन            िव ािमऽो                यथा           पुरा      ।
              ॄा णत्वं             गतःतात               ॄ िषर्त्वं             तथैव            च           ॥०१॥
              भरतःयान्वये                    चैवाजमीढो                   नाम               पािथर्वः           ।
              बभूव             भरतौे                य वा                   ृ
                                                                      धमर्भतां             वरः             ॥०२॥
              तःय                पुऽो              महानासी ज ु नार्म                       नरे रः             ।
              दिहतृत्वमनुूा ा
               ु                               गङ्गा            यःय                 महात्मनः               ॥०३॥
              तःयात्मजःतुल्यगुणः                            िसन्धु ीपो                 महायशाः                ।
              िसन्धु ीपा च                            र्
                                              राजिषर्बलाका ो                       महाबलः                  ॥०४॥
              वल्लभःतःय                      तनयः               साक्षा मर्                 इवापरः             ।
               ु
              किशकःतःय                        तनयः                          ु
                                                                  सहॐाक्षसम ितः                            ॥०५॥
               ु
              किशकःयात्मजः                         ौीमान्गािधनार्म                        जने रः              ।
              अपुऽः                    स               महाबाहवर्नवासमुदावसत ्
                                                             ु                                             ॥०६॥
              कन्या          ज े           सुता      तःय             वने           िनवसतः           सतः       ।
              नाम्ना           सत्यवती             नाम            पेणाूितमा                 भुिव           ॥०७॥
              तां        वोे            भागर्वः          ौीमां यवनःयात्मजः                         ूभुः       ।
              ऋचीक           इित           िव यातो           िवपुले        तपिस            िःथतः           ॥०८॥
              स        तां         न        ूददौ         तःमै            ऋचीकाय               महात्मने        ।
              द रि           इित           मत्वा       वै       गािधः              शऽुिनबहर् णः            ॥०९॥
              ूत्या याय                              पुनयार्न्तमॄवीिाजस मः                                    ।
              शुल्कं     ूदीयतां            म ं      ततो        वेत्ःयिस             मे     सुताम ्        ॥१०॥
                                                     ऋचीक उवाच
              िकं       ूय छािम                राजेन्ि          तुभ्यं             शुल्कमहं         नृप       ।
              दिहतुॄूर् संस ो
               ु                                   माऽाभू े                   िवचारणा                      ॥११॥
                                                       गािधरुवाच
              चन्िरिँमूकाशानां                         हयानां                      वातरं हसाम ्               ।
              एकतः             ँयामकणार्नां              सहॐं              दे िह          भागर्व           ॥१२॥
                                                      भींम उवाच
              ततः              स                 ु
                                              भृगशादर् ल यवनःयात्मजः
                                                       ू                                       ूभुः           ।
              अॄवी रुणं                     दे वमािदत्यं                 पितमम्भसाम ्                      ॥१३॥
              एकतः               ँयामकणार्नां                  हयानां                चन्िवचर्साम ्            ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 17 -                                              Anushasana Parva



              सहॐं            वातवेगानां                  िभक्षे                  त्वां          दे वस म               ॥१४॥
              तथेित             वरुणो               दे व                   आिदत्यो                    ु
                                                                                                   भृगस मम ्              ।
              उवाच         यऽ           ते          छन्दःतऽोत्थाःयिन्त                             वािजनः              ॥१५॥
               यातमाऽे                     े
                                       ऋचीकन                           हयानां                   चन्िवचर्साम ्             ।
              गङ्गाजलात्समु ःथौ                             सहॐं                          िवपुलौजसाम ्                 ॥१६॥
              अदरे
                ू                     ु
                                 कन्यकब्जःय                                    गङ्गायाःतीरमु मम ्                         ।
              अ तीथ                   तद ािप                         मानवाः                    प रचक्षते               ॥१७॥
              त दा            गाधये               तात                 सहॐं                वािजनां           शुभम ्        ।
              ऋचीकः            ूददौ               ूीतः               शुल्काथ               जपतां          वरः          ॥१८॥
              ततः       स         िविःमतो                  राजा                गािधः            शापभयेन            च      ।
              ददौ       तां           समलंकृत्य                      कन्यां              ु
                                                                                      भृगसुताय              वै         ॥१९॥
              जमाह             पािणं               िविधना                         तःय             ॄ िषर्स मः              ।
              सा      च          तं          पितमासा                        परं            हषर्मवाप         ह          ॥२०॥
              स       तुतोष             च             िवूिषर्ःतःया                             वृ ेन        भारत          ।
              छन्दयामास                 चैवैनां                      वरे ण                 वरविणर्नीम ्                ॥२१॥
              माऽे        तत्सवर्माच यौ                          सा                कन्या               राजस मम ्          ।
              अथ          तामॄवीन्माता                           सुतां                 ं
                                                                                     िकिचदवा ुखीम ्                    ॥२२॥
              ममािप             पुिऽ              भतार्               ते             ूसादं                 र्
                                                                                                        कतुमहर् ित        ।
              अपत्यःय                ूदानेन                समथर्ः                    स           महातपाः               ॥२३॥
              ततः         सा           त्व रतं              गत्वा                  तत्सव               ूत्यवेदयत ्        ।
              मातुि कीिषर्तं                         राजन्नृचीकःतामथाॄवीत ्                                            ॥२४॥
              गुणवन्तमपत्यं                  वै           त्वं             च              सा        जनियंयथः              ।
              जनन्याःतव                कल्यािण                   मा           भू ै            ूणयोऽन्यथा               ॥२५॥
              तव          चैव           गुण ाघी                       पुऽ             उत्पत्ःयते                शुभे      ।
              अःम ं शकरः               ौीमांःतव                       ॅाता                च        वंशकृ त ्           ॥२६॥
              ऋतुःनाता            च               सा त्थं                  त्वं           च        वृक्षमुदम्बरम ्
                                                                                                           ु              ।
              प रंवजेथाः               कल्यािण                        तत                  इ मवाप्ःयथः                  ॥२७॥
              चरु यिमदं                  चैव                         मन्ऽपूतं                    शुिचिःमते                ।
              त्वं    च         सा       चोपयुञ्जीथां                       ततः            पुऽाववाप्ःयथः               ॥२८॥
              ततः             सत्यवती                            ा                मातरं            ूत्यभाषत               ।
                   े
              य चीकन                  किथतं                  त चाच यौ                           चरु यम ्               ॥२९॥
              तामुवाच            ततो               माता                सुतां               सत्यवतीं             तदा       ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 18 -                                                 Anushasana Parva



              पुिऽ          मू नार्          ूपन्नायाः                   ु
                                                                        करुंव                 वचनं           मम          ॥३०॥
              भऽार्              य            एष                 द ःते                       चरुमर्न्ऽपुरःकृ तः               ।
              एतं          ूय छ            म ं        त्वं            मदीयं            त्वं          गृहाण       च         ॥३१॥
              व्यत्यासं                   वृक्षयो ािप                      करवाव                      शुिचिःमते               ।
              यिद               ूमाणं             वचनं                  मम                  मातुरिनिन्दते              ॥३२॥
              व्य ं              भगवता                   चाऽ                    कृ तमेवं                भिवंयित               ।
              ततो           मे          त्व चरौ              भावः               पादपे            च           सुम यमे          ।
              कथं           िविश ो            ॅाता              ते          भवेिदत्येव                 िचन्तय          ॥३३॥
              तथा           च          कृ तवत्यौ          ते           माता             सत्यवती              च       सा       ।
              अथ            गभार्वनुूा े                 उभे               ते           वै            युिधि र          ॥३४॥
               ं वा              गभर्मनुूा ां                भाया                 स             च         महानृिषः            ।
              उवाच               तां          सत्यवतीं                     दमर्ना
                                                                            ु                      ु
                                                                                                भृगस मः                ॥३५॥
              व्यत्यासेनोपयु ःते                                चरुव्यर् ं                           भिवंयित                  ।
              व्यत्यासः              पादपे        चािप               सुव्य ं           ते        कृ तः       शुभे        ॥३६॥
              मया           िह            िव ं         य ॄ                      त्व चरौ                संिनवेिशतम ्           ।
              क्षऽवीय             च          सकलं            चरौ                तःया             िनवेिशतम ्            ॥३७॥
              िऽलोकिव यातगुणं                            त्वं                   िवूं                 जनियंयिस                 ।
              सा        च         क्षऽं      िविश ं             वै         तत           एतत्कृ तं            मया       ॥३८॥
              व्यत्यासःतु                 कृ तो        यःमा वया                        माऽा             तथैव         च        ।
              तःमात्सा                 ॄा णौे ं                 माता              ते            जनियंयित                 ॥३९॥
              क्षिऽयं                तूमकमार्णं                 त्वं              भिे                 जनियंयिस                ।
              न       िह         ते        तत्कृ तं          साधु           मातृःनेहेन                  भािमिन         ॥४०॥
              सा             ौुत्वा               शोकसंत ा                        पपात                  वरविणर्नी             ।
              भूमौ           सत्यवती                राजंिँछन्नेव                        रुिचरा            लता            ॥४१॥
              ूितलभ्य                 च       सा            सं ां           िशरसा                ूिणपत्य               च      ।
              उवाच               भायार्           भतार्रं              गाधेयी                  ॄा णषर्भम ्             ॥४२॥
              ूसादयन्त्यां                   भायार्यां                 मिय                   ॄ िवदां              वर          ।
              ूसादं           ु
                             करु           िवूष          न            मे         ःयात्क्षिऽयः                सुतः      ॥४३॥
              कामं               ममोमकमार्                      वै              पौऽो                  भिवतुमहर् ित            ।
              न       तु        मे        ःयात्सुतो          ॄ न्नेष               मे          दीयतां         वरः      ॥४४॥
              एवमिःत्वित                     होवाच               ःवां              भाया                 सुमहातपाः             ।
              ततः           सा            जनयामास                जमदिग्नं                     सुतं       शुभम ्        ॥४५॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 19 -                                       Anushasana Parva



              िव ािमऽं                  चाजनय ाधेभार्यार्                      यशिःवनी                  ।
              ऋषेः         ूभावािाजेन्ि                    ॄ िष             ॄ वािदनम ्               ॥४६॥
              ततो         ॄा णतां                 यातो           िव ािमऽो              महातपाः          ।
              क्षिऽयः        सोऽप्यथ                तथा         ॄ वंशःय            कारकः             ॥४७॥
              तःय             पुऽा                महात्मानो                ॄ वंशिववधर्नाः               ।
              तपिःवनो           ॄ िवदो                 गोऽकतार्र             एव          च           ॥४८॥
              मधु छन्द                       भगवान्दे वरात                        वीयर्वान ्            ।
              अक्षीण              ु
                                शकन्त                     बॅुः             कालपथःतथा                 ॥४९॥
              या वल् य                  िव यातःतथा                     ःथूणो           महाोतः           ।
              उलूको           यमदत
                                 ू                     तथिषर्ः             सैन्धवायनः                ॥५०॥
              कणर्जङ्घ                      भगवान्गालव                         महानृिषः                 ।
              ऋिषवर्ळःतथा यातः                      शालङ्कायन                एव          च           ॥५१॥
              लाला यो                ै
                                नारद व                    तथा          कचर्मखः
                                                                        ू   ु             ःमृतः         ।
                     र् ै
              वादिलमुसल व
                 ु                                  रक्षोमीवःतथैव                  च                 ॥५२॥
              अिङ्यको          नैकभृ चैव                  िशलायूपः           िसतः            शुिचः      ।
              चबको             मारुतन्तव्यो                     वात नोऽथा लायनः                      ॥५३॥
              ँयामायनोऽथ                  गाग्यर्               जाबािलः              ु
                                                                                  सुौतःतथा              ।
              कारीिषरथ                     ु
                                        संौत्यः                    परपौरवतन्तवः                      ॥५४॥
              महानृिष                               किपलःतथिषर्ःतारकायनः                                ।
              तथैव                                       र्
                                        चोपगहनःतथिषर् ाजुनायनः                                       ॥५५॥
              मागर्िमिऽिहर् रण्याक्षो                                      ु
                                                                जङ्घा रबर्ॅवाहनः                        ।
                       ू
              सूितिवर्भितः           सूत               सुरङ्ग              तथैव          िह          ॥५६॥
                          ै
              आराि नार्मय व                          चाम्पेयो जयनौ                     तथा              ।
                      र्
              नवतन्तुबकनखः                          शयोनरितरे व                   च                  ॥५७॥
              शयोरुह ारुमत्ःयः                      िशरीषी             चाथ             गादर् िभः        ।
              उ जयोिनरदापेक्षी                      नारदी              च           महानृिषः             ।
              िव ािमऽात्मजाः                 सव               मुनयो          ॄ वािदनः                ॥५८॥
              तन्नैष           क्षिऽयो                राजिन्व ािमऽो                 महातपाः             ।
                  े
              ऋचीकनािहतं                      ॄ                          ु
                                                                   परमेत िधि र                       ॥५९॥
              एत े             सवर्मा यातं                      त वेन              भरतषर्भ              ।
              िव ािमऽःय              वै             जन्म           सोमसूयार्िग्नतेजसः                ॥६०॥
              यऽ         यऽ             च            संदेहो           भूयःते          राजस म            ।


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 20 -                                            Anushasana Parva



              तऽ       तऽ       च      मां         ॄूिह   छे ािःम तव                      संशयान ्          ॥६१॥
                                                       * * *
                                                   ५. युिधि र उवाच
              आनृशंसःय                  धमर्ःय                   गुणान्भ जनःय                      च           ।
              ौोतुिम छािम              कात्ःन्यन                तन्मे        ॄूिह        िपतामह             ॥०१॥
                                                          भींम उवाच
              िवषये            कािशराजःय                    मामािन्नंबम्य                   लुब्धकः            ।
              सिवषं          काण्डमादाय                   मृगयामास                वै      मृगम ्            ॥०२॥
              तऽ               चािमषलुब्धेन                            े
                                                                 लुब्धकन                  महावने               ।
              अिवदरे
                  ू            मृगं           ं वा               बाणः            ूितसमािहतः                 ॥०३॥
              तेन                   दवार् रता ेण
                                     ु                                              ु
                                                                          िनिम चपलेषणा                         ।
              महान्वनतरुिवर् ो                 मृगं               तऽ               िजघांसता                 ॥०४॥
              स                तीआणिवषिदग्धेन                            शरे णाितबलात्कृ तः                    ।
              उत्सृ य             फलपऽािण                       पादपः              शोषमागतः                 ॥०५॥
              तिःमन्वृक्षे              तथाभूते                   कोटरे षु               िचरोिषतः              ।
              न       जहाित         शुको       वासं         तःय           भ त्या         वनःपतेः            ॥०६॥
              िनंूचारो                िनराहारो                  ग्लानः                 िशिथलवागिप              ।
              कृ त ः         सह         वृक्षेण           धमार्त्मा          स          व्यशुंयत            ॥०७॥
              तमुदारं                          महास वमितमानुषचेि तम ्                                          ।
              समदःखसुखं
                 ु                         ात्वा           िविःमतः                 पाकशासनः                 ॥०८॥
              तति न्तामुपगतः                        शबः                  कथमयं              ि जः               ।
              ितयर्ग्योनावसंभाव्यमानृशंःयं                                 समािःथतः                         ॥०९॥
              अथ         वा           नाऽ            िचऽं            हीत्यभव ासवःय                     तु      ।
              ूािणनािमह                सवषां               सव             सवर्ऽ            ँयते             ॥१०॥
              ततो              ॄा णवेषेण                        मानुषं                  पमािःथतः               ।
              अवतीयर्           महीं           शबःतं                 पिक्षणमुवाच              ह             ॥११॥
              शुक       भोः           पिक्षणां             ौे           दाक्षेयी         सुूजाःत्वया           ।
              पृ छे     त्वा      शुंकमेतं           वै     कःमान्न           त्यजिस         िमम ्
                                                                                              ु             ॥१२॥
              अथ        पृ ः          शुकः          ूाह          मू नार्          समिभवा            तम ्       ।
              ःवागतं            दे वराजाय                   िव ातःतपसा                    मया               ॥१३॥
              ततो           दशशताक्षेण                साधु               साि वित           भािषतम ्            ।
              अहो            िव ानिमत्येवं                      तपसा              पूिजतःततः                 ॥१४॥



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 21 -                                             Anushasana Parva



              तमेवं            शुभकमार्णं                     शुकं                  परमधािमर्कम ्                 ।
              िवजानन्निप              तां           ूाि ं           पू छ               बलसूदनः              ॥१५॥
              िनंपऽमफलं                        शुंकमशरण्यं                             पतिऽणाम ्                  ।
              िकमथ           सेवसे            वृक्षं         यदा            महिददं             वनम ्           ॥१६॥
              अन्येऽिप               बहवो                 वृक्षाः                पऽसंछन्नकोटराः                   ।
              शुभाः           पयार् संचारा                     िव न्तेऽिःमन्महावने                          ॥१७॥
              गतायुषमसाम य                              क्षीणसारं                      हतिौयम ्                   ।
              िवमृँय         ू या             धीर            जहीमं               िःथरं         िमम ्
                                                                                                ु              ॥१८॥
              तदपौुत्य
                ु                   धमार्त्मा              शुकः               े
                                                                            शबण                भािषतम ्           ।
              सुदीघर्मिभिनः ःय                      दीनो                 वा यमुवाच                  ह          ॥१९॥
              अनितबमणीयािन                               दै वतािन                          शचीपते                 ।
              यऽाभवःतऽ                       भवःतिन्नबोध                            सुरािधप                 ॥२०॥
              अिःमन्नहं              िमे
                                      ु                जातः              साधुिभ                   ै र्
                                                                                               गुणयुतः            ।
              बालभावे         च             संगु ः           शऽुिभ                 न         धिषर्तः           ॥२१॥
              िकमनुबोशवैफल्यमुत्पादयिस                                             मेऽनघ                          ।
              आनृशंःयेऽनुर ःय                          भ ःयानुगतःय                            च             ॥२२॥
              अनुबोशो                िह                 साधूनां                  सुमह मर्लक्षणम ्                 ।
              अनुबोश                साधूनां             सदा              ूीितं         ूय छित               ॥२३॥
              त्वमेव         दै वतैः               सवः              पृ     यसे                   ं
                                                                                            धमर्सशयान ्           ।
              अतःत्वं           दे व               दे वानामािधपत्ये                    ूिति तः              ॥२४॥
              नाहर् िस       त्वं            सहॐाक्ष                त्याजियत्वेह                   भि तः          ।
                    ु
              समथर्मपजीव्येमं                   त्यजेयं                   कथम                  वै           ॥२५॥
              तःय           वा येन                 सौम्येन               हिषर्तः            पाकशासनः              ।
              शुकं          ूोवाच                  धमर् मानृशंःयेन                         तोिषतः           ॥२६॥
              वरं        वृणींवेित           तदा          स          च           वोे         वरं        शुकः      ।
              आनृशंःयपरो               िनत्यं           तःय               वृक्षःय           संभवम ्         ॥२७॥
              िविदत्वा        च              ढां         शबःतां                शुके          शीलसंपदम ्           ।
              ूीतः             िक्षूमथो                       वृक्षममृतेनाविस वान ्                         ॥२८॥
              ततः          फलािन                पऽािण                शाखा ािप                  मनोरमाः            ।
              शुकःय            ढभि त्वा ल म वं                           चाप           स        िमः
                                                                                                 ु          ॥२९॥
              शुक             कमर्णा                   तेन               आनृशंःयकृ तेन                  ह         ।
              आयुषोऽन्ते             महाराज                  ूाप               शबसलोकताम ्                  ॥३०॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 22 -                                       Anushasana Parva



              एवमेव               मनुंयेन्ि                भि मन्तं                   समािौतः            ।
                    र्
              सवार्थिसि ं          लभते          शुकं    ूाप्य  यथा                       िमः
                                                                                           ु          ॥३१॥
                                                     * * *
                                                ६. युिधि र उवाच
              िपतामह                     महाूा                         सवर्शा िवशारद                     ।
              दै वे      पुरुषकारे         च         िकं            िःव ले तरं           भवेत ्       ॥०१॥
                                                     भींम उवाच
              अऽाप्युदाहरन्तीमिमितहासं                                    पुरातनम ्                      ।
              विस ःय               च          संवादं           ॄ ण                युिधि र             ॥०२॥
              दै वमानुषयोः              िकं            िःवत्कमर्णोः                   ौे िमत्युत         ।
              पुरा            विस ो                    भगवािन्पतामहमपृ छत                             ॥०३॥
              ततः             प ो वो                   राजन्दे वदे वः                 िपतामहः            ।
              उवाच                 मधुरं                             ु ू
                                                        वा यमथर्व े तभिषतम ्                          ॥०४॥
              नाबीजं        जायते               ं
                                              िकिचन्न             बीजेन          िवना        फलम ्       ।
              बीजा ीजं            ूभवित           बीजादे व              फलं           ःमृतम ्         ॥०५॥
              या शं           वपते              बीजं                क्षेऽमासा             कषर्कः         ।
              सुकृते       दंकृ ते
                            ु              वािप          ता शं           लभते           फलम ्         ॥०६॥
              यथा         बीजं          िवना           क्षेऽमु ं         भवित            िनंफलम ्        ।
              तथा         पुरुषकारे ण          िवना           दै वं       न        िस यित             ॥०७॥
              क्षेऽं         पुरुषकारःतु                    दै वं               बीजमुदा तम ्             ।
              क्षेऽबीजसमायोगा तः                        सःयं                  समृ यते                 ॥०८॥
              कमर्णः                   र्
                                  फलिनवृि ं                 ःवयम ाित                     कारकः           ।
              ूत्यक्षं           ँयते         लोके          कृ तःयाप्यकृ तःय                च         ॥०९॥
              शुभेन         कमर्णा            सौ यं            दःखं
                                                                ु             पापेन        कमर्णा        ।
              कृ तं      सवर्ऽ          लभते         नाकृ तं          भु यते            विचत ्        ॥१०॥
              कृ ती         सवर्ऽ             लभते             ूित ां             भाग्यिवक्षतः           ।
              अकृ ती         लभते              ॅ ः            क्षते          क्षारावसेचनम ्           ॥११॥
              तपसा                पसौभाग्यं             र ािन             िविवधािन                च      ।
              ूाप्यते         कमर्णा            सव             न          दै वादकृ तात्मना            ॥१२॥
              तथा         ःवगर्          भोग               िन ा         या        च       मनीिषता        ।
              सव                   पुरुषकारे ण                      कृ तेनेहोपप ते                    ॥१३॥
                योतींिष            िऽदशा               नागा                         र्
                                                                         यक्षा न्िाकमारुताः              ।



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                              - 23 -                                            Anushasana Parva



              सव                पुरुषकारे ण                         मानुंया े वतां                     गताः              ॥१४॥
              अथ           वा            िमऽवग                     वा          ऐ य            वा         ु
                                                                                                        कलािन्वतम ्         ।
              ौी ािप                   दलर्भा
                                        ु                      भो ुं               तथैवाकृ तकमर्िभः                      ॥१५॥
              शौचेन              लभते                 िवूः                 क्षिऽयो                 िवबमेण            च      ।
              वैँयः             पुरुषकारे ण                    शूिः                  ू
                                                                                  शुौषया                िौयम ्           ॥१६॥
              नादातारं            भजन्त्यथार्                  न               लीबं         नािप          िनिंबयम ्         ।
              नाकमर्शीलं                     नाशूरं                 तथा                नैवातपिःवनम ्                     ॥१७॥
              येन          लोका यः                    सृ ा                 दै त्याः           सवार्           दे वताः       ।
              स          एष             भगवािन्वंणुः                      समुिे            तप्यते           तपः          ॥१८॥
              ःवं          चेत्कमर्फलं                      न                ःयात्सवर्मेवाफलं                 भवेत ्        ।
              लोको            दै वं          समालम्ब्य                    उदासीनो              भवेन्न          तु        ॥१९॥
              अकृ त्वा                  मानुषं                  कमर्               यो                 दै वमनुवतर्ते         ।
              वृथा         ौाम्यित                संूाप्य                  पितं             लीबिमवाङ्गना                 ॥२०॥
              न          तथा                 मानुषे                लोके            भयमिःत                  शुभाशुभे         ।
              यथा             िऽदशलोके                       िह                भयमल्पेन                 जायते            ॥२१॥
              कृ तः                          पुरुषकारःतु                               दै वमेवानुवतर्ते                     ।
              न                 दै वमकृ ते                           ं
                                                                   िकिचत्कःयिच ातुमहर् ित                                ॥२२॥
              यदा               ःथानान्यिनत्यािन                                  ँयन्ते                दै वतेंविप          ।
              कथं         कमर्           िवना              दै वं         ःथाःयते              ःथापियंयित                 ॥२३॥
              न          दै वतािन                 े
                                               लोकऽिःमन्व्यापारं                           यािन्त          कःयिचत ्         ।
              व्यासङ्गं                        जनयन्त्युममात्मािभभवशङ्कया                                                ॥२४॥
              ऋषीणां                  दे वतानां              च               सदा            भवित              िवमहः         ।
              कःय             वाचा                 दै वं            ःया तो                 दै वं        ूवतर्ते          ॥२५॥
              कथं              चाःय                   समुत्पि यर्था                         दै वं          ूवतर्ते          ।
              एवं                    े
                              िऽदशलोकऽिप                            ूाप्यन्ते                 बहवँछलाः                   ॥२६॥
              आत्मैव                         ात्मनो                     बन्धुरात्मैव                   रपुरात्मनः           ।
              आत्मैव             चात्मनः               साक्षी                कृ तःयाप्यकृ तःय                 च          ॥२७॥
              कृ तं        च             िवकृ तं                ं
                                                              िकिचत्कृ ते                  कमर्िण           िस यित          ।
              सुकृते            दंकृ तं
                                 ु                  कमर्                 न         यथाथ                 ूप ते            ॥२८॥
              दे वानां                शरणं                 पुण्यं                 सव                पुण्यैरवाप्यते          ।
              पुण्यशीलं                नरं        ूाप्य                  िकं       दै वं            ूक रंयित             ॥२९॥
              पुरा              ययाितिवर्ॅ                 यािवतः                     पिततः                 िक्षतौ          ।


                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 24 -                                               Anushasana Parva



              पुनरारोिपतः              ःवग                दौिहऽैः                पुण्यकमर्िभः                  ॥३०॥
              पु रवा                                  ै
                                         राजिषर्ि र् जरिभिहतः                                 पुरा                ।
              ऐल       इत्यिभिव यातः                     ःवग              ूा ो           महीपितः               ॥३१॥
                            ै
              अ मेधािदिभयर् ः                          सत्कृ तः                      कोसलािधपः                    ।
              महिषर्शापात्सौदासः                                पुरुषादत्वमागतः                                ॥३२॥
              अ त्थामा              च              राम                    मुिनपुऽौ                  र्
                                                                                                धनुधरौ            ।
              न        ग छतः             ःवगर्लोकं                   सुकृतेनेह              कमर्णा             ॥३३॥
              वसुयर् शतै रं वा                     ि तीय                    इव                 वासवः              ।
                            े
              िम यािभधानेनैकन                          रसातलतलं                          गतः                   ॥३४॥
              बिलवरोचिनबर् ो                           धमर्पाशेन                            दै वतैः               ।
              िवंणोः           पुरुषकारे ण                  पातालशयनः                        कृ तः             ॥३५॥
              शबःयोदःय                   चरणं                    ूिःथतो                  जनमेजयः                  ।
              ि ज ीणां         वधं           कृ त्वा       िकं          दै वेन       न        वा रतः           ॥३६॥
              अ ाना ॄा णं                हत्वा                  ःपृ ो            बालवधेन                 च        ।
              वैशंपायनिवूिषर्ः                 िकं               दै वेन              िनवा रतः                  ॥३७॥
              गोूदानेन             िम या               च              ॄा णेभ्यो                 महामखे            ।
              पुरा          नृग                राजिषर्ः                 कृ कलासत्वमागतः                        ॥३८॥
              धुन्धुमार              राजिषर्ः               सऽेंवेव                  जरां             गतः         ।
              ूीितदायं            प रत्य य               सुंवाप              स           िग रोजे               ॥३९॥
              पाण्डवानां                तं               रा यं                           ै र्
                                                                                 धातर्रा महाबलैः                  ।
              पुनः          ूत्या तं            चैव              न          दै वा जसंौयात ्
                                                                                  ु                            ॥४०॥
              तपोिनयमसंयु ा                            मुनयः                      संिशतोताः                       ।
              िकं      ते          दै वबला छापमुत्सृजन्ते                        न           कमर्णा            ॥४१॥
              पापमुत्सृजते              लोके              सव               ूाप्य              सुदलर्भम ्
                                                                                                 ु                ।
              लोभमोहसमापन्नं                   न           दै वं           ऽायते              नरम ्            ॥४२॥
              यथािग्नः            पवनो तः
                                       ू                 सूआमोऽिप                 भवते                महान ्      ।
              तथा           कमर्समायु ं                 दै वं           साधु             िववधर्ते              ॥४३॥
              यथा                 तैलक्षया ीपः                          ूम्लािनमुपग छित                           ।
              तथा              कमर्क्षया ै वं                    ूम्लािनमुपग छित                               ॥४४॥
      िवपुलमिप धनौघं ूाप्य भोगािन् यो वा पुरुष इह न श ः कमर्हीनोऽिप भो ु म ् ।
      सुिनिहतमिप चाथ दै वतै रआयमाणं व्ययगुणमिप साधुं कमर्णा संौयन्ते ॥४५॥
      भवित     मनुजलोका े वलोको                िविश ो            बहतरसुसमृ
                                                                   ु                  या        मानुषाणां       गृहािण   ।


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 25 -                                       Anushasana Parva



      िपतृवनभवनाभं                                                े
                             ँयते चामराणां न च फलित िवकमार् जीवलोकन दै वम ् ॥४६॥
      व्यपनयित िवमाग नािःत दै वे ूभुत्वं गुरुिमव कृ तम यं कमर् संयाित दै वम ् ।
      अनुपहतमदीनं         कामकारे ण           दै वं     नयित          पुरुषकारः      संिचतःतऽ            तऽ       ॥४७॥
              एत े             सवर्मा यातं                   मया           वै         मुिनस म                 ।
              फलं         पुरुषकारःय                   सदा            सं ँय          त वतः              ॥४८॥
              अभ्युत्थानेन                दै वःय                   समारब्धेन              कमर्णा              ।
              िविधना            कमर्णा                चैव   ःवगर्मागर्मवाप्नुयात ्                      ॥४९॥
                                                      * * *
                                                 ००७. युिधि र उवाच
              कमर्णां           मे           समःतानां                  शुभानां            भरतषर्भ             ।
              फलािन             महतां             ौे               ूॄूिह          प रपृ छतः              ॥०१॥
                                                        भींम उवाच
              रहःयं            य षीणां                 तु              ृ
                                                                    त छणुंव               युिधि र             ।
              या        गितः         ूाप्यते           येन          ूेत्यभावे       िचरे िप्सता         ॥०२॥
              येन         येन           शरीरे ण               य त्कमर्            करोित           यः          ।
              तेन            तेन               शरीरे ण                 त त्फलमुपा ुते                   ॥०३॥
              यःयां            यःयामवःथायां                        यत्करोित           शुभाशुभम ्              ।
              तःयां       तःयामवःथायां                  भुङ् े         जन्मिन         जन्मिन            ॥०४॥
              न         नँयित            कृ तं              कमर्       सदा          पञ्चेिन्ियै रह            ।
              ते        ःय      सािक्षणो          िनत्यं        ष       आत्मा        तथैव       च       ॥०५॥
              चक्षुदर् ान्मनो                द ा ाचं                 द ा च                ृ
                                                                                       सूनताम ्               ।
              अनुोजेदपासीत
                     ु                        स               य ः               पञ्चदिक्षणः              ॥०६॥
              यो                द ादप रि ल मन्नम विन                                   वतर्ते                 ।
              ौान्ताया       पूवार्य           तःय                  पुण्यफलं          महत ्             ॥०७॥
              ःथिण्डले           शयमानानां                    गृहािण             शयनािन             च         ।
              चीरवल्कलसंवीते                       वासांःयाभरणािन                      च                ॥०८॥
              वाहनासनयानािन                            योगात्मिन                     तपोधने                   ।
              अग्नीनुपशयानःय                                    राजपौरुषमु यते                           ॥०९॥
              रसानां                   ूितसंहारे                      सौभाग्यमनुग छित                         ।
              आिमषूितसंहारे                         पशून्पुऽां                    िवन्दित                ॥१०॥
              अवाि शराःतु               यो            लम्बेददवासं
                                                            ु                च       यो         वसेत ्        ।
              सततं        चैकशायी              यः           स        लभेतेिप्सतां         गितम ्         ॥११॥



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 26 -                                             Anushasana Parva



              पा मासनमेवाथ                           दीपमन्नं                          ूितौयम ्                   ।
              द ादितिथपूजाथ                    स                  य ः               पञ्चदिक्षणः                ॥१२॥
              वीरासनं                 वीरश यां                              वीरःथानमुपासतः                        ।
              अक्षयाःतःय                वै           लोकाः                  सवर्कामगमाःतथा                     ॥१३॥
              धनं          लभेत              दानेन                मौनेना ां              िवशां           पते      ।
              उपभोगां                तपसा                    ॄ चयण                     जीिवतम ्                ॥१४॥
                पमै यर्मारोग्यमिहं साफलम ुते                                                                      ।
              फलमूलािशनां             रा यं               ःवगर्ः            पणार्िशनां           तथा           ॥१५॥
              ूायोपवेशनािा यं                             सवर्ऽ                      सुखमु यते                    ।
              ःवग           सत्येन             लभते                दीक्षया             ु
                                                                                      कलमु मम ्                ॥१६॥
              गवा यः              शाकदीक्षायां                     ःवगर्गामी                   तृणाशनः            ।
              ि यि षवणं             ःनात्वा               वायुं      पीत्वा          बतुं        लभेत ्        ॥१७॥
              सिललाशी             भवे                     सदािग्नः                 संःकृ तो         ि जः          ।
              मरुं          साधयतो                   रा यं                  नाकपृ मनाशके                       ॥१८॥
              उपवासं         च          दीक्षां           च          अिभषेकं               च       पािथर्व        ।
              कृ त्वा             ादशवषार्िण                        वीरःथानाि िशंयते                           ॥१९॥
              अधीत्य              सवर्वेदान्वै                    स ो                दःखात्ूमु यते
                                                                                      ु                           ।
              मानसं          िह              चरन्धम                  ःवगर्लोकमवाप्नुयात ्                      ॥२०॥
              या        दःत्यजा
                         ु                   दमर्ितिभयार्
                                              ु                         न          जीयर्ित         जीयर्तः        ।
              योऽसौ        ूाणािन्तको             रोगःतां           तृंणां         त्यजतः        सुखम ्        ॥२१॥
              यथा           धेनुसहॐेषु                वत्सो                 िवन्दित              मातरम ्          ।
              एवं              र्
                            पूवकृतं                 कमर्                कतार्रमनुग छित                         ॥२२॥
              अचो मानािन              यथा                 पुंपािण             च           फलािन           च       ।
              ःवकालं          नाितवतर्न्ते                 तथा              कमर्          पुराकृ तम ्          ॥२३॥
              जीयर्िन्त       जीयर्तः              े
                                                  कशा              दन्ता           जीयर्िन्त       जीयर्तः        ।
              चक्षुःौोऽे     च        जीयते               तृंणैका            तु       न        जीयर्ते         ॥२४॥
              येन          ूीणाित             िपतरं               तेन             ूीतः           ूजापितः          ।
              ूीणाित          मातरं               येन              पृिथवी            तेन          पूिजता          ।
              येन       ूीणात्युपा यायं                   तेन         ःया ॄ                 पूिजतम ्           ॥२५॥
              सव           तःया ता                धमार्            यःयैते             ऽय          आ ताः           ।
              अना ताःतु             यःयैते                 सवार्ःतःयाफलाः                      िबयाः           ॥२६॥
                                                     वैशंपायन उवाच


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 27 -                                                 Anushasana Parva



              भींमःय              त चः            ौुत्वा                   िविःमताः                   ु
                                                                                                     करुपुंगवाः        ।
              आसन्ू          मनसः                         ूीितमन्तोऽभवंःतदा                                       ॥२७॥
      यन्मन्ऽे        भवित       वृथा         ूयु यमाने                यत्सोमे            भवित           वृथािभषूयमाणे        ।
      य चाग्नौ        भवित          वृथािभहयमाने
                                           ू                    तत्सव               भवित             वृथािभधीयमाने         ॥२८॥
              इत्येत िषणा                       ूो मु वानिःम                                     यि भो                 ।
              शुभाशुभफलूा ौ                       िकमतः        ौोतुिम छिस                                         ॥२९॥
                                                      * * *
                                                  ८. युिधि र उवाच
              के       पू याः         के         नमःकायार्ः                    कान्नमःयिस                   भारत       ।
              एतन्मे          सवर्माचआव                   येषां                ःपृहयसे                नृप          ॥०१॥
              उ माप तःयािप                      यऽ                    ते              वतर्ते            मनः            ।
              मनुंयलोके                      सवर्िःमन्यदमुऽेह                            चाप्युत                  ॥०२॥
                                                        भींम उवाच
              ःपृहयािम              ि जातीनां                 येषां            ॄ               परं       धनम ्         ।
              येषां           ःवूत्ययः                   ःवगर्ःतपःःवा यायसाधनः                                    ॥०३॥
              येषां          वृ ा               बाला                       िपतृपैतामहीं                 धुरम ्         ।
              उ हिन्त         न         सीदिन्त               तेषां            वै      ःपृहयाम्यहम ्              ॥०४॥
              िव ाःविभिवनीतानां                          दान्तानां                      मृदभािषणाम ्
                                                                                           ु                           ।
              ौुतवृ ोपपन्नानां                    सदाक्षरिवदां                            सताम ्                  ॥०५॥
              संसत्सु            वदतां                येषां                हं सानािमव                  संघशः           ।
              मङ्गल्य पा                     रुिचरा                   िदव्यजीमूतिनःःवनाः                          ॥०६॥
              सम्यगु चा रता                   वाचः              ौूयन्ते                िह             युिधि र          ।
                 ू
              शुौषमाणे              नृपतौ              ूेत्य                चेह             सुखावहाः              ॥०७॥
              ये       चािप          तेषां       ौोतारः                    सदा          सदिस            संमताः         ।
              िव ानगुणसंपन्नाःतेषां                            च                    ःपृहयाम्यहम ्                 ॥०८॥
                 ं
              सुसःकृ तािन               ूयताः                  शुचीिन                 गुणविन्त               च         ।
              ददत्यन्नािन                    तृ यथ                    ॄा णेभ्यो                      युिधि र           ।
              ये       चािप         सततं          राजंःतेषां                   च        ःपृहयाम्यहम ्             ॥०९॥
              श यं               ेवाहवे           यो ं ु                   न            दातुमनसूियतम ्                 ।
              शूरा       वीरा                शतशः                सिन्त                लोके             युिधि र         ।
              तेषां          सं यायमानानां                      दानशूरो                   िविशंयते                 ॥१०॥
              धन्यः       ःयां          य हं          भूयः            सौम्य            ॄा णकोऽिप                 वा    ।



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 28 -                                                   Anushasana Parva



               ु
              कले                    जातो                       धमर्गितःतपोिव ापरायणः                                       ॥११॥
              न           मे              त्व ः             िूयतरो                      े
                                                                                     लोकऽिःमन्पाण्डु नन्दन                     ।
              त्व                    मे           िूयतरा                     ॄा णा                  भरतषर्भ                ॥१२॥
              यथा               मम                िूयतराःत्व ो                           िवूाः               कु       ह        ।
              तेन         सत्येन                ग छे यं             लोकान्यऽ                    स          शंतनुः          ॥१३॥
              न           मे               िपता              िूयतरो                    ॄा णेभ्यःतथाभवत ्                       ।
              न      मे        िपतुः           िपता         वािप        ये     चान्येऽिप              सु     जनाः          ॥१४॥
              न           िह              मे          वृिजनं              िकिचि
                                                                            ं              ते          ॄा णेिंवह               ।
              अणु         वा           यिद        वा            ःथूलं          िविदतं            साधुकमर्िभः               ॥१५॥
              कमर्णा                मनसा               वािप                  वाचा             वािप             परं तप          ।
              यन्मे            कृ तं           ॄा णेषु             तेना                न            तपाम्यहम ्              ॥१६॥
              ॄ ण्य                 इित            मामाहःतया
                                                        ु                            वाचािःम                 तोिषतः            ।
              एतदे व                पिवऽेभ्यः                सवभ्यः                  परमं             ःमृतम ्              ॥१७॥
              पँयािम                                         ु
                                                  लोकानमलाञ्छचीन्ॄा णयाियनः                                                    ।
              तेषु        मे           तात            गन्तव्यम ाय                    च          िचराय             च        ॥१८॥
              यथा              पत्याौयो                धमर्ः                  ीणां            लोके           युिधि र           ।
              स        दे वः         सा         गितनार्न्या              क्षिऽयःय               तथा         ि जाः           ॥१९॥
              क्षिऽयः               शतवष                    च            दशवष                   च            ॄा णः             ।
              िपतापुऽौ               च          िव ेयौ              तयोिहर्            ॄा णः                िपता           ॥२०॥
              नारी             तु          पत्यभावे                वै         दे वरं             ु
                                                                                                करुते             पितम ्       ।
              पृिथवी                ॄा णालाभे                   क्षिऽयं                ु
                                                                                      करुते             पितम ्             ॥२१॥
              पुऽव च                 ततो              रआया               उपाःया                 गुरुव च               ते       ।
              अिग्नव चोपचयार्                          वै               ॄा णाः                   ु
                                                                                                करुस म                     ॥२२॥
              ऋजून्सतः                                          ू
                                                 सत्यशीलान्सवर्भतिहते                                      रतान ्              ।
              आशीिवषािनव                                      ु
                                                             ब ािन् जानुपचरे त्सदा                                         ॥२३॥
                       ै
              तेजसःतपस व                                     िनत्यं                               ु
                                                                                           िबभ्ये िधि र                        ।
              उभे          चैते                प रत्या ये                        ै
                                                                             तेज व                  तपःतथा                 ॥२४॥
              व्यवसायःतयोः                                  शीयमुभयोरे व                               िव ते                   ।
              हन्युः            ु
                               ब ा             महाराज              ॄा णा                 ये         तपिःवनः                ॥२५॥
              भूयः                  ःयादभयं
                                        ु                          द ं                 ॄा णा दकोपनात ्                         ।
               ु
              कयार्दभयतःशेषं
                    ु                                 द शेषं                    न                   शेषयेत ्               ॥२६॥
              दण्डपािणयर्था                    गोषु          पालो             िनत्यं            िःथरो              भवेत ्      ।


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 29 -                                             Anushasana Parva



              ॄा णान्ॄ                 च           तथा            क्षिऽयः            प रपालयेत ्             ॥२७॥
              िपतेव                    पुऽाुक्षेथा                         ॄा णान्ॄ तेजसः                         ।
              गृहे         चैषामवेक्षेथाः             कि चदःतीह                        जीवनम ्               ॥२८॥
                                                        * * *
                                                   ९. युिधि र उवाच
              ॄा णानां            तु         ये           लोके             ूितौुत्य             िपतामह            ।
              न        ूय छिन्त              मोहा े              के        भविन्त            महामते          ॥०१॥
              एतन्मे            त वतो              ॄूिह               धम                ृ
                                                                                   धमर्भतां            वर         ।
              ूितौुत्य           दरात्मानो
                                  ु                  न           ूय छिन्त              ये       नराः         ॥०२॥
                                                       भींम उवाच
              यो       न       द ात्ूितौुत्य                ःवल्पं          वा       यिद        वा         बहु    ।
              आशाःतःय              हताः            सवार्ः             लीबःयेव              ूजाफलम ्          ॥०३॥
              यां      रािऽं      जायते            पापो          यां        च        रािऽं      िवनँयित           ।
              एतिःमन्नन्तरे                   य त्सुकृतं                       तःय              भारत              ।
              य च          तःय              हतं
                                             ु             ं
                                                         िकिचत्सव                 तःयोपहन्यते                ॥०४॥
              अऽैत चनं                              र्
                                             ूाहधर्मशा िवदो
                                                ु                                            जनाः                 ।
              िनशम्य               भरतौे                    बु        या          परमयु या                   ॥०५॥
              अिप               चोदाहरन्तीमं                     धमर्शा िवदो                    जनाः              ।
              अ ानां            ँयामकणार्नां                सहॐेण                स           मु यते          ॥०६॥
              अऽैवोदाहरन्तीमिमितहासं                                            पुरातनम ्                         ।
              सृगालःय             च         संवादं            वानरःय               च          भारत           ॥०७॥
              तौ         सखायौ              पुरा              ाःतां             मानुषत्वे           परं तप        ।
              अन्यां       योिनं           समापन्नौ              सागार्लीं        वानरीं        तथा          ॥०८॥
              ततः              परासून्खादन्तं                     सृगालं               वानरोऽॄवीत ्               ।
              ँमशानम ये                     संूेआय                        र्
                                                                       पूवजाितमनुःमरन ्                      ॥०९॥
              िकं        त्वया         पापकं           कमर्            कृ तं         पूव       सुदारुणम ्         ।
              यःत्वं           ँमशाने          मृतकान्पूितकानित्स                       ु
                                                                                       कित्सतान ्            ॥१०॥
              एवमु ः               ूत्युवाच                 सृगालो                वानरं              तदा          ।
              ॄा णःय               ूितौुत्य               न            मया            तदपाकृ तम ्
                                                                                        ु                    ॥११॥
              तत्कृ ते           पािपकां              योिनमापन्नोऽिःम                         प्लवंगम             ।
              तःमादे वंिवधं                भआयं               भक्षयािम                    ु
                                                                                       बुभिक्षतः             ॥१२॥
              इत्येत ॄुवतो                  राजन्ॄा णःय                          मया            ौुतम ्            ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 30 -                                              Anushasana Parva



              कथां        कथयतः                  पुण्यां           धमर् ःय                पुरातनीम ्             ॥१३॥
              ौुतं      चािप             मया          भूयः          कृ ंणःयािप               िवशां        पते       ।
              कथां       कथयतः                  पूव           ॄा णं              ूित         पाण्डव          ॥१४॥
              एवमेव          च           मां      िनत्यं            ॄा णाः               संिदशिन्त          वै      ।
              ूितौुत्य             भवे े यं          नाशा           कायार्          िह       ॄा णैः          ॥१५॥
              ॄा णो                     ाशया            पूव               कृ तया             पृिथवीपते              ।
              सुसिम ो              यथा           दी ः              पावकःति धः                 ःमृतः              ॥१६॥
              यं         िनरीक्षेत               संबु                 आशया                      र्
                                                                                             पूवजातया               ।
              ूदहे त               िह           तं            राजन्कक्षमक्ष यभुग्यथा                         ॥१७॥
              स         एव          िह          यदा           तु ो             वचसा          ूितनन्दित              ।
              भवत्यगदसंकाशो                       िवषये                   तःय              भारत                  ॥१८॥
                               ै
              पुऽान्पौऽान्पशूं व                              बान्धवान्सिचवांःतथा                                   ।
              पुरं       जनपदं                  चैव           शािन्त र ेव                  पुंयित                ॥१९॥
              एति                परमं                तेजो             ॄा णःयेह                       ँयते           ।
              सहॐिकरणःयेव                                           र्
                                                              सिवतुधरणीतले                                   ॥२०॥
              तःमा ातव्यमेवेह                           ूितौुत्य                          युिधि र                   ।
              यदी छे छोभनां                     जाितं               ूा ुं            भरतस म                      ॥२१॥
              ॄा णःय                िह          द ेन               ीुवं           ःवग                नु मः          ।
              श यं       ूा ुं           िवशेषेण            दानं          िह        महती       िबया          ॥२२॥
              इतो            द ेन               जीविन्त                   दे वताः          िपतरःतथा                 ।
              तःमा ानािन                  दे यािन             ॄा णेभ्यो                   िवजानता            ॥२३॥
              महि                        भरतौे                            ॄा णःतीथर्मु यते                          ।
              वेलायां          न          तु          कःयांिच छे ि ूो                        पूिजतः          ॥२४॥
                                                          * * *
                                                     १०. युिधि र उवाच
              िमऽसौ दभावेन                        उपदे शं                      करोित                 यः             ।
              जात्यावरःय                 राजष           दोषःतःय                     भवेन्न           वा          ॥०१॥
              एतिद छािम                   त वेन              व्या यातुं              वै         िपतामह              ।
              सूआमा          गितिहर्           धमर्ःय         यऽ               मु िन्त       मानवाः          ॥०२॥
                                                        भींम उवाच
              अऽ          ते             वतर्ियंयािम                  शृणु             राजन्यथागमम ्                ।
              ऋषीणां             वदतां            पूव              ौुतमासी था                 मया            ॥०३॥



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 31 -                                          Anushasana Parva



              उपदे शो        न              कतर्व्यो             जाितहीनःय                  कःयिचत ्          ।
              उपदे शे          महान्दोष                    उपा यायःय                  भांयते              ॥०४॥
              िनदशर्निमदं                   राजञ्शृणु                   मे                 भरतषर्भ            ।
              दरु वचने
               ु                       राजन्यथा                        पूव                 युिधि र            ।
              ॄ ाौमपदे               वृ ं             पा              िहमवतः                शुभे          ॥०५॥
              तऽाौमपदं                       पुण्यं                   नानावृक्षगणायुतम ्                      ।
              बहगुल्मलताकीण
                ु                                           मृगि जिनषेिवतम ्                              ॥०६॥
              िस चारणसंघु ं                         रम्यं                     पुिंपतकाननम ्                   ।
              ोितिभबर्हु िभः                 कीण                     तापसैरुपशोिभतम ्                     ॥०७॥
              ॄा णै                    महाभागैः                         सूयर् वलनसंिनभैः                      ।
              िनयमोतसंपन्नैः                          समाकीण                         तपिःविभः                 ।
                       र्
              दीिक्षतैभरतौे                       यताहारै ः                   कृ तात्मिभः                 ॥०८॥
              वेदा ययनघोषै                             नािदतं                        भरतषर्भ                  ।
              वालिखल्यै                     बहिभयर्ितिभ
                                              ु                                 िनषेिवतम ्                ॥०९॥
              तऽ        कि त्समुत्साहं                     कृ त्वा            शूिो          दयािन्वतः         ।
              आगतो                  ाौमपदं                  पूिजत                तपिःविभः                  ॥१०॥
              तांःतु                ं वा                   मुिनगणान्दे वकल्पान्महौजसः                         ।
              वहतो          िविवधा                दीक्षाः            संू ंयत                भारत           ॥११॥
              अथाःय                     बुि रभव पःये                                 भरतषर्भ                  ।
                        ु
              ततोऽॄवीत्कलपितं                      पादौ               संग ृ                भारत            ॥१२॥
              भवत्ूसादािद छािम                         धम                चतु                ि जषर्भ           ।
              तन्मां         त्वं             भगवन्व ुं                  ूोाजियतुमहर् िस                   ॥१३॥
              वणार्वरोऽहं            भगवञ्शूिो                       जात्यािःम                स म             ।
                 ू
              शुौषां           र्
                            कतुिम छािम                     ूपन्नाय              ूसीद           मे         ॥१४॥
                                                       ु
                                                      कलपितरुवाच
              न         श यिमह                शूिेण              िलङ्गमािौत्य                       ु
                                                                                              वितर्तम ्       ।
              आःयतां         यिद             ते        बुि ः             ू
                                                                      शुौषािनरतो              भव          ॥१५॥
                                                       भींम उवाच
              एवमु ःतु                मुिनना                  स               शूिोऽिचन्तयन्नृप                ।
              कथमऽ          मया             काय            ौ ा         धम            परा      च       मे      ।
              िव ातमेवं              भवतु                  क रंये               िूयमात्मनः                 ॥१६॥
              गत्वाौमपदा रमुटजं
                         ू                                   कृ तवांःतु                      सः               ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 32 -                                                 Anushasana Parva



              तऽ          वेिदं           च         भूिमं            च            दे वतायतनािन                    च      ।
              िनवेँय                  भरतौे                       िनयमःथोऽभवत्सुखम ्                                  ॥१७॥
              अिभषेकां                            िनयमान्दे वतायतनेषु                             च                      ।
              बिलं     च           कृ त्वा         हत्वा
                                                    ु            च         दे वतां       चाप्यपूजयत ्                 ॥१८॥
              संकल्पिनयमोपेतः                            फलाहारो                         िजतेिन्ियः                      ।
              िनत्यं          संिनिहतािभ                         ओषधीिभः                  फलैःतथा                     ॥१९॥
              अितथीन्पूजयामास                                        यथावत्समुपागतान ्                                   ।
              एवं      िह          सुमहान्कालो              व्यत्यबामत्स                  तःय           वै            ॥२०॥
              अथाःय                 मुिनराग छत्संगत्या                            वै         तमाौमम ्                    ।
              संपू य                  ःवागतेनिष                       िविधवत्पयर्तोषयत ्                              ॥२१॥
                  ू
              अनुकलाः                     कथाः              कृ त्वा                  यथावत्पयर्प ृ छत                    ।
              ऋिषः            परमतेजःवी                       धमार्त्मा                संयतेिन्ियः                    ॥२२॥
              एवं           स                 बहशःतःय
                                                ु                          शूिःय                 भरतषर्भ                 ।
              सोऽग छदाौममृिषः                            शूिं              ि ुं            नरषर्भ                     ॥२३॥
              अथ             तं                 तापसं             शूिः                 सोऽॄवी रतषर्भ                     ।
              िपतृकाय               क रंयािम                  तऽ               मेऽनुमहं            ु
                                                                                                  करु                 ॥२४॥
              बाढिमत्येव                   तं            िवू                उवाच                 भरतषर्भ                 ।
                    र्
              शुिचभूत्वा             स           शूिःतु            तःयषः                पा मानयत ्                    ॥२५॥
              अथ                  दभा                    वन्या                         ओषधीभर्रतषर्भ                     ।
              पिवऽमासनं                   चैव            बृसीं             च            समुपानयत ्                    ॥२६॥
              अथ              दिक्षणमावृत्य                        बृसीं                परमशीिषर्काम ्                   ।
              कृ तामन्यायतो                        ं वा                  ततःतमृिषरॄवीत ्                              ॥२७॥
               ु
              करुंवैतां                 र्
                                     पूवशीषा                भव                     ु
                                                                               चोद खः               शुिचः                ।
              स        च             तत्कृ तवाञ्शूिः                  सव               य िषरॄवीत ्                    ॥२८॥
              यथोपिद ं                        मेधावी                     दभार्दींःतान्यथातथम ्                           ।
              हव्यकव्यिविधं                     कृ त्ःनमु ं               तेन            तपिःवना                      ॥२९॥
              ऋिषणा           िपतृकाय                च           स         च           धमर्पथे        िःथतः              ।
              िपतृकाय             कृ ते         चािप        िवसृ ः              स        जगाम           ह             ॥३०॥
              अथ            दीघर्ःय                कालःय                  स             तप्यञ्शूितापसः                   ।
              वने           पञ्चत्वमगमत्सुकृतेन                              च            तेन                वै          ।
              अजायत                        महाराजराजवंशे                                   ु
                                                                                       महा ितः                        ॥३१॥
              तथैव            स                 ऋिषःतात                    कालधमर्मवाप्य                     ह           ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 33 -                                             Anushasana Parva



                      ु
              पुरोिहतकले                     िवू               आजातो                   भरतषर्भ                   ॥३२॥
              एवं         तौ              तऽ                   ू
                                                            संभतावुभौ               शूिमुनी               तदा       ।
              बमेण             विधर्तौ               चािप            िव ासु             ु
                                                                                       कशलावुभौ                  ॥३३॥
              अथवर्वेदे               वेदे              च               बभूविषर्ः               सुिनि तः            ।
              कल्पूयोगे               चोत्पन्ने                 योितषे           च             परं        गतः       ।
              स ये             चािप            परा           ूीितःतयो ािप                      व्यवधर्त          ॥३४॥
                   र्
              िपतयुपरते                   चािप                कृ तशौचः                स               भारत          ।
              अिभिष ः                 ूकृ ितभी                  राजपुऽः               स              पािथर्वः       ।
              अिभिष े न                   स             ऋिषरिभिष ः                      पुरोिहतः                 ॥३५॥
              स                तं                  पुरोधाय                    सुखमवस रतषर्भ                         ।
              रा यं            शशास               धमण                ूजा              प रपालयन ्                 ॥३६॥
              पुण्याहवाचने                     िनत्यं                धमर्कायषु                   चासकृ त ्          ।
              उत्ःमयन्ूाहस चािप                              ं वा             राजा               पुरोिहतम ्         ।
              एवं              स               बहशो
                                                 ु                   राजन्पुरोधसमुपाहसत ्                        ॥३७॥
              लक्षियत्वा                  पुरोधाःतु                  बहशःतं
                                                                       ु                       नरािधपम ्            ।
              उत्ःमयन्तं              च          सततं                ं वासौ           मन्युमानभूत ्              ॥३८॥
              अथ          शून्ये               पुरोधाःतु             सह             रा ा             समागतः         ।
                       ू
              कथािभरनुकलाभी                                    राजानमिभरामयत ्                                   ॥३९॥
              ततोऽॄवीन्नरे न्िं                         स               पुरोधा                  भरतषर्भ             ।
              वरिम छाम्यहं                     त्वेकं         त्वया           द ं                  ु
                                                                                               महा ते            ॥४०॥
                                                              राजोवाच
              वराणां            ते             शतं            द ां          िकमुतैकं                 ि जो म         ।
              ःनेहा च              बहमाना च
                                     ु                      नाःत्यदे यं          िह        मे          तव        ॥४१॥
                                                            पुरोिहत उवाच
              एकं         वै          वरिम छािम                      यिद         तु ोऽिस               पािथर्व      ।
              य दािस                 महाराज                 सत्यं          त द             मानृतम ्              ॥४२॥
                                                            भींम उवाच
              बाढिमत्येव                  तं            राजा               ूत्युवाच                  युिधि र        ।
              यिद          ाःयािम                वआयािम              अजानन्न              तु         संवदे       ॥४३॥
                                                            पुरोिहत उवाच
              पुण्याहवाचने                     िनत्यं                धमर्कृत्येषु                चासकृ त ्          ।
              शािन्तहोमेषु           च         सदा      िकं      त्वं      हसिस        वीआय           माम ्      ॥४४॥


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 34 -                                                 Anushasana Parva



              सोीडं       वै          भवित              िह        मनो           मे           हसता            त्वया    ।
              कामया              शािपतो                 राजन्नान्यथा                    व ु महर् िस                ॥४५॥
              भाव्यं        िह              कारणेनाऽ               न           ते            हाःयमकारणम ्             ।
              कौतूहलं            मे             ृ
                                             सुभशं            त वेन               कथयःव                 मे         ॥४६॥
                                                             राजोवाच
              एवमु े              त्वया                 िवू              यदवा यं                  भवेदिप              ।
              अवँयमेव                  व व्यं                    ु
                                                              शृणंवैकमना                       ि ज                 ॥४७॥
                 र्
              पूवदेहे            यथा                 वृ ं              तिन्नबोध                  ि जो म               ।
              जाितं         ःमराम्यहं                   ॄ न्नवधानेन                     मे        शृणु             ॥४८॥
              शूिोऽहमभवं                      पूव                  तापसो                     भृशसंयुतः                ।
              ऋिषरुमतपाःत्वं                          च                  तदाभूि र् जस म                            ॥४९॥
              ूीयता                   िह              तदा                  ॄ न्ममानुमहबुि ना                          ।
              िपतृकाय                  त्वया                     र् ु
                                                              पूवमपदे शः                       कृ तोऽनघ               ।
              बृःयां      दभषु              हव्ये       च          कव्ये            च        मुिनस म               ॥५०॥
              एतेन                     कमर्दोषेण                        पुरोधाःत्वमजायथाः                             ।
              अहं        राजा           च           िवूेन्ि         पँय              कालःय              पयर्यम ्      ।
              मत्कृ ते            ु
                                  पदे शेन               त्वया            ूा िमदं                फलम ्              ॥५१॥
              एतःमात्कारणा ॄ न्ूहसे                                    त्वां                  ि जो म                  ।
              न          त्वां              प रभवन्ॄ न्ूहसािम                            गुरुभर्वान ्              ॥५२॥
              िवपयर्येण                मे            मन्युःतेन                  संतप्यते                मनः           ।
              जाितं        ःमराम्यहं                 तुभ्यमतःत्वां                  ूहसािम              वै         ॥५३॥
              एवं         तवोमं               िह             तप            उपदे शेन               नािशतम ्            ।
              पुरोिहतत्वमुत्सृ य                     यतःव                  त्वं              पुनभर्वे              ॥५४॥
              इतःत्वमधमामन्यां                       मा            योिनं             ूाप्ःयसे                ि ज      ।
              गृ तां        ििवणं              िवू            पूतात्मा               भव         स म                ॥५५॥
                                                            भींम उवाच
              ततो         िवसृ ो              रा ा            तु           िवूो              दानान्यनेकशः             ।
              ॄा णेभ्यो           ददौ           िव ं          भूिमं            मामां            सवर्शः             ॥५६॥
              कृ लािण            चीत्वार्           च         ततो              यथो ािन              ि जो मः           ।
              तीथार्िन       चािभगत्वा                वै      दानािन                िविवधािन            च          ॥५७॥
              द वा            ै
                           गा व                िवूाणां               पूतात्मा                सोऽभवि           जः      ।
              तमेव         चाौमं               गत्वा           चचार                 िवपुलं        तपः              ॥५८॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 35 -                                        Anushasana Parva



              ततः         िसि ं               परां          ूा ो             ॄा णो          राजस म           ।
              संमत ाभव ेषामाौमेऽऽौमवािसनाम ्                                                              ॥५९॥
              एवं         ूा ो                   महत्कृ लमृिषः                  स          नृपस म            ।
              ॄा णेन               न             व व्यं             तःमा णार्वरे            जने           ॥६०॥
              वजर्येदपदे शं
                     ु                       च              सदै व             ॄा णो               नृप        ।
              उपदे शं         िह              ु
                                             कवार्णो          ि जः           कृ लमवाप्नुयात ्             ॥६१॥
              एिषतव्यं              सदा               वाचा              नृपेण           ि जस मात ्           ।
              न          ूव व्यिमह                     िह             ं
                                                                    िकिच णार्वरे            जने           ॥६२॥
              ॄा णाः            क्षिऽया                वैँया यो               वणार्        ि जातयः           ।
              एतेषु            कथयुाजन्ॄा णो                            न             ूदंयित
                                                                                        ु                 ॥६३॥
              तःमात्सि नर्                        व व्यं                          ं
                                                                         कःयिचित्किचदमतः                     ।
              सूआमा        गितिहर्               धमर्ःय             द ु या            कृ तात्मिभः         ॥६४॥
              तःमान्मौनािन                    मुनयो           दीक्षां          ु
                                                                              कवर्िन्त           चा ताः      ।
              दरु ःय
               ु                        भयािाजन्नानुभाषिन्त                              ं
                                                                                       िकचन               ॥६५॥
              धािमर्का                      गुणसंपन्नाः                     सत्याजर्वपरायणाः                 ।
              दरु वाचािभहताः
               ु                                      ूाप्नुवन्तीह                   दंकृ तम ्
                                                                                      ु                   ॥६६॥
              उपदे शो           न                कतर्व्यः           कदािचदिप               कःयिचत ्          ।
              उपदे शाि                 तत्पापं              ॄा णः               समवाप्नुयात ्             ॥६७॥
              िवमृँय               तःमात्ूा ेन                      व व्यं             धमर्िम छता            ।
              सत्यानृतेन               िह         कृ त        उपदे शो           िहनिःत            वै      ॥६८॥
              व व्यिमह                      पृ ेन             िविनि त्य                  िवपयर्यम ्          ।
              स         चोपदे शः              कतर्व्यो           येन            धमर्मवाप्नुयात ्          ॥६९॥
              एत े                 सवर्मा यातमुपदे शे                        कृ ते            सित            ।
              महान् लेशो               िह         भवित        तःमान्नोपिदशेत् विचत ्                      ॥७०॥
                                                          * * *
                                                     ११. युिधि र उवाच
              की शे            पुरुषे              तात               ीषु         वा          भरतषर्भ         ।
              ौीः       प ा         वसते             िनत्यं         तन्मे       ॄूिह      िपतामह          ॥०१॥
                                                         भींम उवाच
              अऽ          ते                वतर्ियंयािम                 यथा      ं        यथाौुतम ्          ।
              रुि मणी                       दे वकीपुऽसंिनधौ                     पयर्प ृ छत                ॥०२॥
      नारायणःयाङ्कगतां                       वलन्तीं           ं वा             िौयं         प समानव ऽाम ्          ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 36 -                                                Anushasana Parva



      कौतूहलाि िःमतचारुनेऽा                            पू छ                  माता                 मकर वजःय                        ॥०३॥
      कानीह          भूतान्युपसेवसे                त्वं       संित ती             कािन            न           सेवसे       त्वम ्     ।
      तािन                े
                     िऽलोक रभूतकान्ते                       त वेन            मे           ॄूिह            महिषर्कन्ये             ॥०४॥
      एवं         तदा              ौीरिभभांयमाणा                      दे व्या             समक्षं              गरुड वजःय              ।
      उवाच           वा यं            मधुरािभधानं                   मनोहरं           चन्िमुखी                  ूसन्ना             ॥०५॥
      वसािम           सत्ये           सुभगे            ूगल्भे           दक्षे        नरे           कमर्िण             वतर्माने       ।
      नाकमर्शीले             पुरुषे        वसािम               न         नािःतके                 सांक रके             कृ त ने        ।
      न        िभन्नवृ े          न       नृशंसवृ े           न        चािप           चौरे         न          गुरुंवसूये          ॥०६॥
      ये       चाल्पतेजोबलस वसारा                           ंयिन्त              कप्यिन्त
                                                                                 ु                    च         यऽ         तऽ        ।
      न          दे िव            ित ािम               तथािवधेषु                नरे षु            संसु मनोरथेषु                   ॥०७॥
      य ात्मिन               ूाथर्यते            न           िकं         िच                     ःवभावोपहतान्तरात्मा                  ।
      तेंवल्पसंतोषरतेषु                  िनत्यं            नरे षु        नाहं                  िनवसािम            दे िव           ॥०८॥
                वसािम                    धमर्शीलेषु                   धमर् ेषु                    महात्मसु                  ।
                वृ सेिवषु                 दान्तेषु                 स व े षु                    महात्मसु               ॥०९॥
                   ीषु             क्षान्तासु              दान्तासु               दे वि जपरासु                  च           ।
                वसािम                 सत्यशीलासु                     ःवभाविनरतासु                         च           ॥१०॥
      ूकीणर्भाण्डामनवेआयका रणीं                            सदा          च              र्
                                                                                    भतुः                  ू
                                                                                                      ूितकलवािदनीम ्                 ।
      परःय                वेँमािभरतामल जामेवंिवधां                                   ीं            प रवजर्यािम                    ॥११॥
      लोलामचोक्षामवलेिहनीं                         च               व्यपेतधैया                   कलहिूयां                  च          ।
      िनिािभभूतां                 सततं             शयानामेवंिवधां                         ीं          प रवजर्यािम                 ॥१२॥
      सत्यासु              िनत्यं          िूयदशर्नासु                  सौभाग्ययु ासु                         गुणािन्वतासु           ।
      वसािम               नारीषु          पितोतासु                   कल्याणशीलासु                      िवभूिषतासु                 ॥१३॥
      यानेषु         कन्यासु              िवभूषणेषु                 य े षु          मेघेषु             च          वृि मत्सु          ।
      वसािम            ु
                      फल्लासु             च          पि नीषु            नक्षऽवीथीषु                च           शारदीषु            ॥१४॥
      शैलेषु             गो ेषु          तथा                वनेषु            सरःसु                ु
                                                                                                 फल्लोत्पलपङ्कजेषु                   ।
      नदीषु                  हं सःवननािदतासु                            बौञ्चावघु ःवरशोिभतासु                                     ॥१५॥
               ू
      िवःतीणर्कल॑दशोिभतासु                                            तपिःविस ि जसेिवतासु                                            ।
      वसािम                  िनत्यं                  सुबहदकासु
                                                         ू                                र्   ु
                                                                                    िसंहैगजै ाकिलतोदकासु                             ।
      म े       गजे          गोवृषभे            नरे न्िे      िसंहासने             सत्पुरुषे           च        िनत्यम ्          ॥१६॥
      यिःमन्गृहे                  हयते
                                   ू               हव्यवाहो                  गोॄा ण ा यर्ते                      दे वता              ।
      काले       च               र्
                           पुंपैबलयः             िबयन्ते            तिःमन्गृहे            िनत्यमुपैिम             वासम ्          ॥१७॥
      ःवा यायिनत्येषु                 ि जेषु              िनत्यं       क्षऽे         च            धमार्िभरते              सदै व      ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 37 -                                                Anushasana Parva



      वैँये      च        कृ ंयािभरते                वसािम                 शूिे            च           ू
                                                                                                    शुौषणिनत्ययु े                  ॥१८॥
      नारायणे          त्वेकमना                     वसािम                    सवण                 भावेन                शरीरभूता         ।
      तिःमिन्ह        धमर्ः        सुमहािन्निव ो                    ॄ ण्यता                चाऽ       तथा            िूयत्वम ्       ॥१९॥
      नाहं      शरीरे ण            वसािम                 दे िव           नैवं       मया               श यिमहािभधातुम ्                 ।
      यिःमंःतु        भावेन              वसािम            पुंिस   स   वधर्ते                          धमर्यशोथर्कामैः               ॥२०॥
                                                               * * *
                                                        १२. युिधि र उवाच
                  ीपुंसयोः            संूयोगे                 ःपशर्ः              कःयािधको                      भवेत ्          ।
              एतन्मे                     संशयं                          राजन्यथाव              ु महर् िस                  ॥०१॥
                                                              भींम उवाच
              अऽाप्युदाहरन्तीमिमितहासं                                                 पुरातनम ्                                ।
              भङ्गा नेन                    शबःय                         यथा                वैरमभूत्पुरा                  ॥०२॥
              पुरा               भङ्गा नो                         नाम               राजिषर्रितधािमर्कः                          ।
              अपुऽः              स             नरव्याय                    पुऽाथ                य माहरत ्                 ॥०३॥
              अिग्न ु ं               नाम                     राजिषर् रन्िि            ं              महाबलः                    ।
              ूायि        े षु           मत्यार्नां                    पुऽकामःय                     चेंयते               ॥०४॥
              इन्िो              ात्वा         तु            तं          य ं        महाभागः                    सुरे रः          ।
              अन्तरं                 तःय                     राजषरिन्व छिन्नयतात्मनः                                     ॥०५॥
              कःयिच वथ                         कालःय                         मृगयामटतो                          नृप             ।
              इदमन्तरिमत्येव                                 शबो                   नृपममोहयत ्                           ॥०६॥
              एका ेन                 च              राजिषर्ॅार्न्त                 इन्िे ण                 मोिहतः               ।
              न           िदशोऽिवन्दत                        नृपः             क्षुित्पपासािदर् तःतदा                     ॥०७॥
              इत ेत                       वै                 धावञ्ौमतृंणािदर् तो                               नृपः             ।
              सरोऽपँयत्सुरुिचरं                                   पूण                       परमवा रणा                           ।
              सोऽवगा                     सरःतात                     पाययामास                     वािजनम ्                ॥०८॥
              अथ           पीतोदकं                  सोऽ ं                वृक्षे     ब          वा          नृपो मः              ।
              अवगा               ततः              ःनातो                राजा                ीत्वमवाप             ह        ॥०९॥
              आत्मानं                    ीकृ तं               ं वा                ोीिडतो                  नृपस मः               ।
              िचन्तानुगतसवार्त्मा                                           ु
                                                                       व्याकलेिन्ियचेतनः                                  ॥१०॥
              आरोिहंये               कथं          त्व ं                कथं        याःयािम                 वै        पुरम ्      ।
              अिग्न ु ं          नाम              इ ं             मे         पुऽाणां             शतमौरसम ्                ॥११॥
              जातं          महाबलानां                   वै          तान्ूवआयािम                     िकं         त्वहम ्         ।



                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 38 -                                                Anushasana Parva



              दारे षु             चाःमदीयेषु                     पौरजानपदे षु                     च                  ॥१२॥
              मृदत्वं
                 ु           च            तनुत्वं           च          िव लवत्वं                तथैव             च      ।
                 ीगुणा              ऋिषिभः                   ूो ा                 धमर्त वाथर्दिशर्िभः                   ।
              व्यायामः              र्
                                  ककशत्वं              च        वीय          च        पुरुषे         गुणाः           ॥१३॥
              पौरुषं         िवून ं               मे             ीत्वं             े
                                                                                  कनािप              मेऽभवत ्           ।
                 ीभावात्कथम ं                          तु                           ु
                                                                            पुनरारोढमुत्सहे                          ॥१४॥
              महता               त्वथ               खेदेन                आरु ा ं                 नरािधपः                ।
              पुनरायात्पुरं                 तात                      ीभूतो             नृपस म                        ॥१५॥
              पुऽा           दारा                   भृत्या                  पौरजानपदा                       ते          ।
              िकं       िन्वदं        ित्वित         िव ाय            िवःमयं           परमं          गताः            ॥१६॥
              अथोवाच               स            राजिषर्ः                 ीभूतो          वदतां            वरः            ।
              मृगयामिःम                    िनयार्तो             बलैः               प रवृतो               ढम ्           ।
              उ ॅान्तः                   ूािवशं             घोरामटवीं                 दै वमोिहतः                     ॥१७॥
              अटव्यां             च             सुघोरायां                तृंणात                  न चेतनः                ।
              सरः                 सुरुिचरू यमपँयं                                         र्
                                                                                  पिक्षिभवृतम ्                      ॥१८॥
              तऽावगाढः                     ीभूतो              व्य ं               दै वान्न            संशयः             ।
              अतृ           इव            पुऽाणां          दाराणां           च        धनःय              च            ॥१९॥
              उवाच               पुऽां              ततः                   ीभूतः                पािथर्वो मः              ।
              संूीत्या           भु यतां             रा यं            वनं          याःयािम             पुऽकाः           ।
              अिभिष य              स         पुऽाणां          शतं           राजा        वनं          गतः             ॥२०॥
              तामाौमे                    ि यं                तात                  तापसोऽभ्यवप त                         ।
              तापसेनाःय                             पुऽाणामाौमेऽप्यभव छतम ्                                          ॥२१॥
              अथ                 सा               तान्सुतान्गृ                       पूवपुऽानभाषत
                                                                                        र्                              ।
              पुरुषत्वे          सुता        यूयं            ीत्वे        चेमे        शतं         सुताः          ॥२२॥
              एकऽ                भु यतां               रा यं              ॅातृभावेन                  पुऽकाः             ।
              सिहता              ॅातरःतेऽथ                   रा यं               ु
                                                                              बुभिजरे             तदा            ॥२३॥
              तान् ं वा                    ॅातृभावेन                     भुञ्जानाुा यमु मम ्                            ।
              िचन्तयामास                        दे वेन्िो                    मन्युनािभप रप्लुतः                         ।
              उपकारोऽःय                   राजषः              कृ तो           नापकृ तं            मया             ॥२४॥
              ततो                 ॄा ण पेण                           दे वराजः                  शतबतुः                   ।
              भेदयामास                तान्गत्वा              नगरं            वै       नृपात्मजान ्               ॥२५॥
              ॅातॄणां        नािःत              सौॅाऽं           येऽप्येकःय                  िपतुः       सुताः          ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                               - 39 -                                                 Anushasana Parva



              रा यहे तोिवर्विदताः                                 कँयपःय                         सुरासुराः                     ॥२६॥
              यूयं                          भङ्गा नापत्याःतापसःयेतरे                                         सुताः                ।
              कँयपःय                                   ै
                                                  सुरा व                    असुरा                     सुताःतथा                    ।
              युंमाकं                     ृ ं
                                       पैतक               रा यं             भु यते           तापसात्मजैः                     ॥२७॥
              इन्िे ण                       भेिदताःते                  तु              यु े ऽन्योन्यमपातयन ्                      ।
              त       त्वा             तापसी                  चािप           संत ा           ूरुरोद                ह           ॥२८॥
              ॄा ण छ नाभ्येत्य                                              तािमन्िोऽथान्वपृ छत                                   ।
               े
              कन             दःखेन
                              ु                      संत ा                रोिदिष          त्वं          वरानने                 ॥२९॥
              ॄा णं               तु             ततो              ं वा            सा         ी          करुणमॄवीत ्               ।
              पुऽाणां                   े           शते               ॄ न्कालेन                  िविनपाितते                    ॥३०॥
              अहं             राजाभवं                        िवू             तऽ            पुऽशतं                   मया           ।
              समुत्पन्नं                      सु पाणां                    िवबान्तानां                ि जो म                    ॥३१॥
              कदािचन्मृगयां                           यात                 उ ॅान्तो                गहने                 वने        ।
              अवगाढ                               सरिस                        ीभूतो                  ॄा णो म                      ।
              पुऽाुा ये                      ूित ाप्य                 वनमिःम               ततो               गतः               ॥३२॥
              ि या                          मे               पुऽशतं               तापसेन                 महात्मना                 ।
              आौमे                 जिनतं                     ॄ न्नीताःते                 नगरं                मया               ॥३३॥
              तेषां           च                   वैरमुत्पन्नं               कालयोगेन                   वै           ि ज          ।
              एत छोचािम                                  िवूेन्ि                  दै वेनािभप रप्लुता                           ॥३४॥
              इन्िःतां                      दःिखतां
                                             ु                        ं वा             अॄवीत्परुषं                   वचः          ।
              पुरा       सुदःसहं
                            ु                       भिे           मम         दःखं
                                                                              ु           त्वया              कृ तम ्         ॥३५॥
              इन्िि      ेन                        यजता                     मामना त्य                         दमर्ते
                                                                                                               ु                  ।
              इन्िोऽहमिःम                          दबुर् े
                                                    ु              वैरं       ते         यािततं               मया              ॥३६॥
              इन्िं          तु                  ं वा         राजिषर्ः            पादयोः             िशरसा             गतः        ।
              ूसीद                     िऽदशौे                         पुऽकामेन                   स                 बतुः           ।
              इ ि दशशादर् ल
                          ू                                  तऽ              मे            क्षन्तुमहर् िस                    ॥३७॥
              ूिणपातेन                           तःयेन्िः                   प रतु ो               वरं               ददौ           ।
              पुऽा           वै              कतमे              राजञ्जीवन्तु                तव                शंस          मे      ।
                  ीभूतःय                    िह       ये        जाताः              पुरुषःयाथ             येऽभवन ्               ॥३८॥
              तापसी                    तु                ततः               शबमुवाच                   ूयताञ्जिलः                   ।
                  ीभूतःय                िह          ये        जाताःते             मे     जीवन्तु              वासव             ॥३९॥
              इन्िःतु              िविःमतो                        ः         ि यं         पू छ                तां        पुनः      ।


                                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 40 -                                                 Anushasana Parva



              पुरुषोत्पािदता              ये           ते        कथं              े ंयाः        सुताःतव             ॥४०॥
                ीभूतःय            िह           ये        जाताः            ःनेहःतेभ्योऽिधकः                 कथम ्           ।
              कारणं              ौोतुिम छािम                       तन्मे               व ु िमहाहर् िस                   ॥४१॥
                                                                   युवाच
              ि याःत्वभ्यिधकः                       ःनेहो             न        तथा              पुरुषःय            वै      ।
              तःमा े           शब         जीवन्तु            ये        जाताः                ीकृ तःय       वै        ॥४२॥
                                                             भींम उवाच
              एवमु े              ततिःत्वन्िः                     ूीतो              वा यमुवाच                  ह           ।
              सवर्        एवेह             जीवन्तु                 पुऽाःते                 सत्यवािदिन               ॥४३॥
              वरं         च        वृणु             राजेन्ि            यं          त्विम छिस               सुोत            ।
              पुरुषत्वमथ                       ीत्वं             म ो               यदिभकाङ्क्षिस                    ॥४४॥
                                                                   युवाच
                ीत्वमेव            वृणे             शब            ूसन्ने            त्विय         वासव              ॥४५॥
              एवमु ःतु                 दे वेन्िःतां                   ि यं             ूत्युवाच                ह           ।
              पुरुषत्वं         कथं            त्य त्वा                ीत्वं        रोचयसे           िवभो           ॥४६॥
              एवमु ः                   ूत्युवाच                           ीभूतो                 राजस मः                    ।
              ि याः                पुरुषसंयोगे                        ूीितरभ्यिधका                    सदा                  ।
              एतःमात्कारणा छब                                    ीत्वमेव               वृणोम्यहम ्                  ॥४७॥
              रमे         चैवािधकं                       ीत्वे            सत्यं            वै        दे वस म               ।
                ीभावेन            िह            तु ोऽिःम                  गम्यतां           िऽदशािधप                ॥४८॥
              एवमिःत्वित                  चो त्वा                तामापृ        य            िऽिदवं         गतः             ।
              एवं         ि या                 महाराज           अिधका    ूीितरु यते                                 ॥४९॥
                                                             * * *
                                                        १३. युिधि र उवाच
              िकं              कतर्व्यं                 मनुंयेण                    लोकयाऽािहतािथर्ना                       ।
              कथं         वै        लोकयाऽां                 तु             ं
                                                                          िकशील                 समाचरे त ्              ॥०१॥
                                                             भींम उवाच
              कायेन             िऽिवधं              कमर्           वाचा              चािप          चतुिवर्धम ्             ।
              मनसा              िऽिवधं                 चैव         दश              कमर्पथांःत्यजेत ्                    ॥०२॥
              ूाणाितपातं                  ःतैन्यं                 च            परदारमथािप                      च           ।
              ऽीिण             पापािन               कायेन                 सवर्तः            प रवजर्येत ्                ॥०३॥
              असत्ूलापं                    पारुंयं                     पैशुन्यमनृतं                   तथा                  ।



                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 41 -                                            Anushasana Parva



              चत्वा र       वाचा            राजेन्ि             न         जल्पेन्नानुिचन्तयेत ्             ॥०४॥
              अनिभ या                 परःवेषु                       सवर्स वेषु                 सौ दम ्         ।
              कमर्णां       फलमःतीित                      िऽिवधं              मनसा              चरे त ्     ॥०५॥
              तःमा ा कायमनसा                                नाचरे दशुभं                         नरः            ।
              शुभाशुभान्याचरिन्ह                 तःय       तःया ुते                           फलम ्         ॥०६॥
                                                      * * *
                                                 १४. युिधि र उवाच
              िपतामहे शाय                 िवभो                  नामान्याचआव                       शंभवे        ।
              बॅवे          िव मायाय                 महाभाग्यं                    च           त वतः         ॥०१॥
                                                         भींम उवाच
              सुरासुरगुरो            दे व            िवंणो                    त्वं            व ु महर् िस      ।
              िशवाय             िव        पाय              यन्मां                     ु
                                                                                 पृ छ िधि रः                ॥०२॥
              नाम्नां          सहॐं             दे वःय                  तिण्डना               ॄ योिनना         ।
              िनवेिदतं             ॄ लोके                  ॄ णो                      यत्पुराभवत ्           ॥०३॥
               ै पायनूभृतयःतथैवेमे                                           तपोधनाः                           ।
              ऋषयः          सुोता              दान्ताः              शृण्वन्तु           गदतःतव              ॥०४॥
              ीुवाय            निन्दने            होऽे               गोप्ऽे             िव सृजेऽग्नये          ।
              महाभाग्यं            िवभो          ॄूिह               मुिण्डनेऽथ               कपिदर् ने      ॥०५॥
                                                     वासुदेव उवाच
              न         गितः         कमर्णां             श या                 ु
                                                                           वे मीशःय                 त वतः      ।
              िहरण्यगभर्ूमुखा                   दे वाः               सेन्िा              महषर्यः            ॥०६॥
              न          िवदयर्ःय
                            ु                   िनधनमािदं                    वा           सूआमदिशर्नः          ।
              स       कथं       नरमाऽेण             श यो                  ातुं        सतां       गितः       ॥०७॥
              तःयाहमसुर नःय                              कांि        गवतो                      गुणान ्         ।
              भवतां            कीतर्ियंयािम                     ोतेशाय                 यथातथम ्             ॥०८॥
                                                   वैशंपायन उवाच
              एवमु त्वा              तु            भगवान्गुणांःतःय                            महात्मनः         ।
              उपःपृँय                    र्
                                   शुिचभूत्वा                   कथयामास                      धीमतः          ॥०९॥
                                                     वासुदेव उवाच
                 ू
              शुौष वं            ॄा णेन्िाःत्वं                     च             तात            युिधि र       ।
              त्वं       चापगेय             नामािन                  िनशामय               जगत्पतेः           ॥१०॥
              यदवा ं           च          मे          पूव               साम्बहे तोः             सुदंकरम ्
                                                                                                   ु           ।



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 42 -                                             Anushasana Parva



              यथा            च         भगवान्           ो          मया            पूव        समािधना               ॥११॥
              शम्बरे               िनहते             पूव                   रौि मणेयेन                धीमता             ।
              अतीते                 ादशे         वष                जाम्बवत्यॄवीि                    माम ्          ॥१२॥
                ु
              ू म्नचारुदे ंणादीुुि मण्या                                   वीआय                 पुऽकान ्               ।
              पुऽािथर्नी               मामुपेत्य                   वा यमाह                   युिधि र               ॥१३॥
              शूरं               बलवतां                     ौे ं                 कान्त पमकल्मषम ्                      ।
              आत्मतुल्यं              मम            सुतं            ूय छा युत                 मािचरम ्             ॥१४॥
              न          िह          तेऽूाप्यमःतीह                        िऽषु          लोकषु
                                                                                           े              ं
                                                                                                        िकचन           ।
                                        ु ु
              लोकान्सृजेःत्वमपरािन छन्यदकलो ह                                                                      ॥१५॥
              त्वया                 ादश             वषार्िण                      ू
                                                                            वायुभतेन                शुंयता             ।
              आरा य                पशुभतार्रं           रुि मण्या                 जिनताः            सुताः          ॥१६॥
              चारुदे ंणः                   सुचारु                     चारुवेषो                  यशोधरः                 ।
              चारुौवा ारुयशाः                         ु
                                                    ू म्नः                          ु
                                                                                 शंभरेव             च              ॥१७॥
              यथा             ते           जिनताः                  पुऽा           रुि मण्या ारुिवबमाः                  ।
              तथा             ममािप             तनयं                 ूय छ               बलशािलनम ्                 ॥१८॥
              इत्येवं              चोिदतो           दे व्या                तामवोचं            सुम यमाम ्               ।
              अनुजानीिह                मां          राि                   क रंये             वचनं             तव       ।
              सा         च           मामॄवी         छ              िवजयाय               िशवाय             च        ॥१९॥
              ॄ ा             िशवः           काँयप                    न ो            दे वा          मनोनुगाः           ।
              क्षेऽौष यो                   य वाहा छन्दांःयृिषगणा                                धरा                ॥२०॥
              समुिा            दिक्षणा           ःतोभा                ऋक्षािण             िपतरो             महाः       ।
              दे वप यो               दे वकन्या                 दे वमातर                 एव            च            ॥२१॥
              मन्वन्तरािण                  गाव                 चन्िमाः                  सिवता             ह रः         ।
              सािवऽी             ॄ िव ा             च          ऋतवो               वत्सराः           क्षपाः         ॥२२॥
              क्षणा              लवा             मुहू तार्                  िनमेषा              युगपयर्याः             ।
              रक्षन्तु             सवर्ऽ         गतं               त्वां          यादव            सुखावहम ्            ।
              अर ं                 ग छ                पन्थानमूम ो                            भवानघ                 ॥२३॥
      एवं            कृ तःवःत्ययनःतयाहं                              तामभ्यनु ाय                      कपीन्िपुऽीम ्           ।
      िपतुः        समीपे             नरस मःय                   मातु                रा                तथाहकःय
                                                                                                         ु                 ॥२४॥
      तमथर्मावे                यदॄवीन्मां                    िव ाधरे न्िःय                    सुता             भृशातार्       ।
      तानभ्यनु ाय                  तदाितदःखा दं
                                         ु                          तथैवाितबलं                च              रामम ्        ॥२५॥
              ूाप्यानु ां                    गुरुजनादहं                           ताआयर्मिचन्तयम ्                     ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 43 -                                       Anushasana Parva



              सोऽवहि मवन्तं              मां       ूाप्य           चैनं          व्यसजर्यम ्       ॥२६॥
              तऽाहम तान्भावानपँयं
                    ु                                                िग रस मे                            ।
              क्षेऽं      च         तपसां          ौे ं        पँयाम्याौममु मम ्                  ॥२७॥
              िदव्यं              वैयायप ःय                        उपमन्योमर्हात्मनः                     ।
              पूिजतं          दे वगन्धवॄार्अम्या            लआम्या               समिन्वतम ्        ॥२८॥
          ु          े
      धवककभकदम्बना रकलैः                                    ु   े
                                                           करबककतकजम्बुपाटलािभः                                 ।
      वटवरुणकवत्सनाभिबल्वैः                            सरलकिपत्थिूयालसालतालैः                                ॥२९॥
                   ु                       ै
              बदरीकन्दपुन्नागैरशोकाॆाितमु कः                                                             ।
                     ै
              भल्लातकमर्धूकै                          ै
                                                 चम्पकः                   पनसैःतथा                 ॥३०॥
                    र्      र्ृ ै
              वन्यैबहु िवधैवक्षः                                       ुर्
                                                            फलपुंपूदै यतम ्                              ।
              पुंपगुल्मलताकीण                           कदलीषण्डशोिभतम ्                           ॥३१॥
                    ु
              नानाशकिनसंभो यैः                                    र्ृ ै
                                                              फलैवक्षरलंकृतम ्                           ।
                              ै ूर्
              यथाःथानिविनिक्ष भिषतं                                वनरािजिभः                       ॥३२॥
                                         ु
              रुरुवारणशादर् लिसंह ीिपसमाकलम ्
                            ू                                                                            ।
               ु
              करङ्गबिहर् णाकीण                              माजार्रभुजगावृतम ्                           ।
              पूगै               मृगजातीनां                   मिहषक्षर्िनषेिवतम ्                  ॥३३॥
              नानापुंपरजोिमौो                               गजदानािधवािसतः                               ।
              िदव्य ीगीतबहलो
                          ु                    मारुतोऽऽ              सुखो            ववौ          ॥३४॥
      धारािननादै िवर्हगूणादै ः                 ै
                                            शुभःतथा                  बृंिहतैः               ु
                                                                                           कञ्जराणाम ्          ।
      गीतैःतथा         िकनराणामुदारै ः
                         ं                         ै
                                                शुभः        ःवनैः         सामगानां          च     वीर        ॥३५॥
      अिचन्त्यं               मनसाप्यन्यैः                    सरोिभः                   समलंकृतम ्               ।
                       ूर्
      िवशालै ािग्नशरणैभिषतं                                         ु   ृ
                                                                   कशसंवतम ्                                 ॥३६॥
      िवभूिषतं         पुण्यपिवऽतोयया            सदा          च           जु ं       नृप        ज ु कन्यया      ।
                  र् ृ
      महात्मिभधर्मभतां                                र्       र्
                                                व र ैमहिषर्िभभूिषतमिग्नकल्पैः                                ॥३७॥
                        र्
      वा वाहारै रम्बुपैजप्यिनत्यैः                                   र्
                                                           संूक्षालैयितिभ यार्निनत्यैः                          ।
      धूमाशनै ंमपैः            क्षीरपै           िवभूिषतं           ॄा णेन्िै ः            समन्तात ्         ॥३८॥
                            ु
              गोचा रणोऽथाँमक टा                               दन्तोलूखिलनःतथा                            ।
              मरीिचपाः               े
                                    फनपा                  तथैव              मृगचा रणः              ॥३९॥
              सुदःखािन्नयमांःतांःतान्वहतः
                 ु                                                    सुतपोिन्वतान ्                     ।
                        ु
              पँयन्नुत्फल्लनयनः                                     ु
                                                             ूवे ु मपचबमे                          ॥४०॥
              सुपूिजतं                र्
                              दे वगणैमहात्मिभः             िशवािदिभभार्रत            पुण्यकमर्िभः        ।
              रराज त चाौममण्डलं सदा िदवीव राजुिवमण्डलं यथा ॥४१॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                             - 44 -                                         Anushasana Parva



              बीडिन्त                    ु
                                   सपनर्कला                     ै
                                                             मृगव्यार्या               िमऽवत ्          ।
              ूभावा ी तपसः                                      ु
                                                       संिनकषर्गणािन्वताः                            ॥४२॥
              तऽाौमपदे                       ौे े                          ू
                                                                      सवर्भतमनोरमे                      ।
              सेिवते                               ू ै
                                          ि जशादर् लवदवेदाङ्गपारगैः                                  ॥४३॥
              नानािनयमिव यातैरृ िषिभ                                      महात्मिभः                     ।
              ूिवशन्नेव              चापँयं              जटाचीरधरं                   ूभुम ्          ॥४४॥
              तेजसा           तपसा             चैव             दीप्यमानं              यथानलम ्          ।
              िशंयम यगतं                   शान्तं              युवानं             ॄा णषर्भम ्           ।
              िशरसा                वन्दमानं                   मामुपमन्युरभाषत                        ॥४५॥
              ःवागतं            पुण्डरीकाक्ष           सफलािन                 तपांिस            नः      ।
              यत्पू यः          पूजयिस            नो          ि व्यो          ि ु िम छिस             ॥४६॥
              तमहं                          र्
                                   ूाञ्जिलभूत्वा                     मृगपिक्षंवथािग्नषु                 ।
              धम         च          िशंयवग              च            समपृ छमनामयम ्                  ॥४७॥
              ततो         मां            भगवानाह                   साम्ना            परमवल्गुना         ।
              लप्ःयसे             तनयं         कृ ंण               आत्मतुल्यमसंशयम ्                 ॥४८॥
              तपः                  सुमहदाःथाय                        तोषयेशानमी रम ्                    ।
              इह          दे वः           सप ीकः                    समाबीडत्यधोक्षज                  ॥४९॥
              इहै व          दे वताौे ं             दे वाः            सिषर्गणाः               पुरा      ।
              तपसा           ॄ चयण                  सत्येन            च           दमेन           च      ।
              तोषियत्वा              शुभान्कामान्ूाप्नुवंःते                     जनादर् न            ॥५०॥
              तेजसां         तपसां          चैव              िनिधः           स         भगवािनह          ।
              शुभाशुभािन्वतान्भावािन्वसृजन्संिक्षपन्निप                                                 ।
              आःते       दे व्या        सहािचन्त्यो           यं      ूाथर्यिस         शऽुहन ्       ॥५१॥
              िहरण्यकिशपुय ऽभू ानवो                                    मेरुकम्पनः                       ।
              तेन         सवार्मरै य                 शवार्त्ूा ं                   र्
                                                                              समाबुदम ्              ॥५२॥
              तःयैव             पुऽूवरो              मन्दरो               नाम            िवौुतः         ।
              महादे ववरा छबं                                   र्
                                                        वषार्बुदमयोधयत ्                             ॥५३॥
              िवंणो बं              च          त ोरं               वळमाखण्डलःय                   च      ।
              शीण            पुराभव ात                 महःयाङ्गेषु                    े
                                                                                     कशव             ॥५४॥
                र्
              अ माना                     िवबुधा               महे ण               सुबलीयसा              ।
              िशवद वराञ्ज नुरसुरेन्िान्सुरा                                 भृशम ्                   ॥५५॥
              तु ो                   ु
                                  िव त्ूभःयािप                            े
                                                                     िऽलोक रतामदात ्                    ।


                                            www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 45 -                                           Anushasana Parva



              शतं                    वषर्सहॐाणां                                  े
                                                                           सवर्लोक रोऽभवत ्                       ।
              ममैवानुचरो                 िनत्यं                भिवतासीित                 चाॄवीत ्              ॥५६॥
              तथा               पुऽसहॐाणामयुतं                         च            ददौ             ूभुः          ।
               ु
              कश ीपं            च          स             ददौ         रा येन             भगवानजः                ॥५७॥
              तथा           शतमुखो                  नाम              धाऽा          सृ ो           महासुरः         ।
              येन                    वषर्शतं                                 ै
                                                                 साममात्ममांसहुर् तोऽनलः                          ।
              तं       ूाह           भगवांःतु ः                िकं         करोमीित             शंकरः           ॥५८॥
              तं       वै           शतमुखः               ूाह           योगो         भवतु           मेऽ तः
                                                                                                       ु          ।
              बलं           च         दै वतौे                शा तं             संूय छ              मे          ॥५९॥
                    ु
              ःवायंभवः                       बतु ािप                          पुऽाथर्मभवत्पुरा                    ।
              आिवँय                 योगेनात्मानं                 ऽीिण              वषर्शतान्यिप                ॥६०॥
              तःय                    दे वोऽददत्पुऽान्सहॐं                               ं
                                                                                    बतुसिमतान ्                   ।
              योगे रं           दे वगीतं             वेत्थ           कृ ंण          न          संशयः           ॥६१॥
              वालिखल्या                  मघवता                 अव ाताः                  पुरा            िकल       ।
              तैः            ु   र्
                            ब ै भगवाुुिःतपसा                           तोिषतो                   भूत ्          ॥६२॥
              तां ािप               दै वतौे ः                ूाह             ूीतो              जगत्पितः           ।
              सुपण                   सोमहतार्रं                      तपसोत्पादियंयथ                            ॥६३॥
              महादे वःय               रोषा च                   आपो             न ाः             पुराभवन ्         ।
              ता                स कपालेन                       दे वैरन्याः            ूवितर्ताः                ॥६४॥
              अऽेभार्यार्िप                भतार्रं               संत्य य                   ॄ वािदनी               ।
              नाहं          तःय                  ूर्
                                            मुनेभयो                  वशगा           ःयां           कथंचन          ।
              इत्यु त्वा              सा             महादे वमग छ छरणं                          िकल             ॥६५॥
              िनराहारा                     भयादऽे ीिण                              वषर्शतान्यिप                   ।
              अशेत              मुसलेंवेव                 ूसादाथ               भवःय               सा           ॥६६॥
              तामॄवी सन्दे वो                        भिवता                    वै               सुतःतव             ।
              वंशे     तवैव         नाम्ना          तु         याितं       याःयित          चेिप्सताम ्         ॥६७॥
              शाकल्यः                संिशतात्मा                 वै           नव            वषर्शतान्यिप           ।
              आराधयामास                      भवं                 मनोय ेन                    े
                                                                                           कशव                 ॥६८॥
              तं        चाह              भगवांःतु ो                    मन्थकारो                भिवंयिस            ।
              वत्साक्षया             च         ते                ै
                                                          कीितर् लो ये                वै         भिवंयित          ।
              अक्षयं            च           ु
                                           कलं            तेऽःतु              महिषर्िभरलंकृतम ्                ॥६९॥
              साविणर् ािप                  िव यात                     ऋिषरासीत्कृ ते                    युगे      ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 46 -                                                Anushasana Parva



              इह         तेन            तपःत ं                       षि ं              वषर्शतान्यथ               ॥७०॥
              तमाह               भगवाुुिः                    साक्षा ु ोऽिःम                        तेऽनघ            ।
              मन्थकृ ल्लोकिव यातो                                    भिवताःयजरामरः                               ॥७१॥
              मयािप          च         यथा                   ो             दे वदे वः        पुरा         िवभुः      ।
              साक्षात्पशुपितःतात                    त चािप                      शृणु         माधव               ॥७२॥
              यदथ            च          महादे वः                     ूयतेन               मया             पुरा       ।
              आरािधतो             महातेजाःत चािप                             शृणु         िवःतरम ्              ॥७३॥
              यदवा ं             च             मे                    पूव            दे वदे वान्महे रात ्            ।
              तत्सवर्मिखलेना                        कथियंयािम                            तेऽनघ                  ॥७४॥
              पुरा           कृ तयुगे                 तात                       ऋिषरासीन्महायशाः                    ।
              व्यायपाद               इित                     यातो                   वेदवेदाङ्गपारगः                 ।
              तःयाहमभवं                पुऽो              धौम्य ािप                       ममानुजः                ॥७५॥
              कःयिच वथ                कालःय                      धौम्येन                सह           माधव           ।
              आग छमाौमं                    बीडन्मुनीनां                          भािवतात्मनाम ्                  ॥७६॥
              तऽािप          च          मया                      ा           द ु माना              पयिःवनी          ।
              लिक्षतं        च       मया            क्षीरं            ःवादतो
                                                                          ु               मृतोपमम ्             ॥७७॥
              ततः        िप ं           समालो य                        तोयेन             सह          माधव           ।
              आवयोः                  क्षीरिमत्येव                                   ु
                                                                            पानाथर्मपनीयते                      ॥७८॥
              अथ          गव्यं            पयःतात                          कदािचत्ूािशतं                 मया        ।
              ततः        िप रसं            तात               न             मे          ूीितमुदावहत ्             ॥७९॥
              ततोऽहमॄुवं                            बाल्या जननीमात्मनःतदा                                           ।
              क्षीरोदनसमायु ं              भोजनं                      च           ूय छ              मे           ॥८०॥
              ततो                मामॄवीन्माता                                दःखशोकसमिन्वता
                                                                              ु                                     ।
              पुऽःनेहात्प रंव य                  मूि नर्                    चायाय             माधव               ॥८१॥
               ु
              कतः         क्षीरोदनं            वत्स                   मुनीनां            भािवतात्मनाम ्             ।
              वने        िनवसतां                िनत्यं                     कन्दमूलफलािशनाम ्                     ॥८२॥
              अूसा                 िव पाक्षं                     वरदं                   ःथाणुमव्ययम ्               ।
               ु
              कतः        क्षीरोदनं         वत्स              सुखािन                 वसनािन           च           ॥८३॥
              तं        ूप            सदा               वत्स                    सवर्भावेन           शंकरम ्         ।
              तत्ूसादा च             कामेभ्यः                फलं             ूाप्ःयिस              पुऽक          ॥८४॥
              जनन्याःत चः                     ौुत्वा                   तदाूभृित                    शऽुहन ्          ।
              मम             भि मर्हादे वे                   नैि की                     समप त                   ॥८५॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 47 -                                              Anushasana Parva



              ततोऽहं              तप                आःथाय                    तोषयामास                शंकरम ्            ।
              िदव्यं              वषर्सहॐं                  तु               पादाङ्गु ामिवि तः                   ॥८६॥
              एकं                 वषर्शतं                   चैव                   फलाहारःतदाभवम ्                       ।
              ि तीयं                   शीणर्पणार्शी                    तृतीयं                 चाम्बुभोजनः               ।
              शतािन                 स                  चैवाहं                वायुभक्षःतदाभवम ्                   ॥८७॥
              ततः             ूीतो                  महादे वः                         े
                                                                              सवर्लोक रः                 ूभुः           ।
              शब पं                    स               कृ त्वा               तु                       र्ृ
                                                                                              सवदवगणैवतः                ।
              सहॐाक्षःतदा                         भूत्वा                     वळपािणमर्हायशाः                     ॥८८॥
              सुधावदातं                    र ाक्षं                ःतब्धकण                       मदोत्कटम ्              ।
              आवेि तकरं                      रौिं                 चतुद ं                  महागजम ्               ॥८९॥
              समािःथत                             भगवान्दीप्यमानः                               ःवतेजसा                 ।
              आजगाम                        िकरीटी                 तु                  े
                                                                                  हारकयूरभूिषतः                  ॥९०॥
              पाण्डु रे णातपऽेण                            िीयमाणेन                                र्
                                                                                                मूधिन                   ।
              सेव्यमानोऽप्सरोिभ                                     िदव्यगन्धवर्नािदतः                               ॥९१॥
              ततो             मामाह                  दे वेन्िः               ूीतःतेऽहं             ि जो म               ।
              वरं           वृणींव           म ःत्वं                   य े          मनिस           वतर्ते        ॥९२॥
              शबःय                तु         वचः             ौुत्वा               नाहं          ूीतमनाभवम ्             ।
              अॄुवं           च            तदा            कृ ंण              दे वराजिमदं            वचः          ॥९३॥
              नाहं          त्व ो           वरं           काङ्क्षे            नान्यःमादिप                दै वतात ्      ।
              महादे वा ते                   सौम्य                 सत्यमेत ॄवीिम                     ते           ॥९४॥
      पशुपितवचना वािम                       स ः              कृ िमरथ                     वा        तरुरप्यनेकशाखः              ।
      अपशुपितवरूसादजा                             मे                   िऽभुवनरा यिवभूितरप्यिन ा                             ॥९५॥
              अिप             कीटः             पतंगो                   वा          भवेयं          शंकरा या              ।
              न        तु      शब            त्वया               द ं         ऽैलो यमिप             कामये         ॥९६॥
      याव छशाङ्कशकलामलब मौिलनर्                                        ूीयते                  पशुपितभर्गवान्ममेशः              ।
      ताव जरामरणजन्मशतािभघातैदर्ःखािन
                                ु                                            दे हिविहतािन              समु हािम             ॥९७॥
      िदवसकरशशाङ्कवि दी ं                                              िऽभुवनसारमपारमा मेकम ्                                  ।
      अजरममरमूसा                    रुिं      जगित                पुमािनह            को         लभेत        शािन्तम ्       ॥९८॥
                                                             शब उवाच
              कः              पुनःतव                     हे तुव               ईशे              कारणकारणे                ।
              येन              दे वा तेऽन्यःमात्ूसादं                               नािभकाङ्क्षिस                ॥९९॥
                                                           उपमन्युरुवाच


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 48 -                                               Anushasana Parva



              हे तुिभवार्             िकमन्यैःते                       ईशः              कारणकारणम ्                    ।
              न            ु
                        शुौम            यदन्यःय                   िलङ्गमभ्य यर्ते                  सुरैः        ॥१००॥
              कःयान्यःय                 सुरैः             सविलर्ङ्गं             मु त्वा              महे रम ्         ।
              अ यर्तेऽिचर्तपूव                वा       ॄूिह            य िःत             ते        ौुितः         ॥१०१॥
              यःय           ॄ ा         च          िवंणु               त्वं       चािप          सह          दै वतैः    ।
              अचर्य वं           सदा          िलङ्गं           तःमा ले तमो                    िह       सः       ॥१०२॥
              तःमा रमहं                  काङ्क्षे              िनधनं                  वािप            कौिशक            ।
              ग छ           वा         ित            वा         शब             यथे ं          बलसूदन            ॥१०३॥
              काममेष              वरो           मेऽःतु                शापो            वािप           महे रात ्         ।
              न         चान्यां          दे वतां           काङ्क्षे           सवर्कामफलान्यिप                   ॥१०४॥
              एवमु त्वा                  तु               दे वेन्िं                    ु
                                                                                दःखादाकिलतेिन्ियः
                                                                                 ु                                     ।
              न         ूसीदित                मे           रुिः          िकमेतिदित                   िचन्तयन ्         ।
              अथापँयं                   क्षणेनैव                  तमेवैरावतं                   पुनः             ॥१०५॥
                   ु
              हं सकन्दे न्दस शं
                           ु                                                ु
                                                                      मृणालकमुदूभम ्                                   ।
              वृष पधरं                      साक्षात्क्षीरोदिमव                         सागरम ्                  ॥१०६॥
              कृ ंणपु छं                      महाकायं                         मधुिपङ्गललोचनम ्                         ।
              जाम्बूनदे न             दाम्ना              च           सवर्तः           समलंकृतम ्               ॥१०७॥
              र ाक्षं              सुमहानासं                          सुकण                   सुकटीतटम ्                ।
              सुपा                िवपुलःकन्धं                     सु पं               चारुदशर्नम ्              ॥१०८॥
                ु
              ककदं           तःय                   चाभाित               ःकन्धमापूयर्                 िवि तम ्          ।
                        ू
              तुषारिग रकटाभं                                  िसताॅिशखरोपमम ्                                   ॥१०९॥
              तमािःथत                              भगवान्दे वदे वः                            सहोमया                   ।
              अशोभत                     महादे वः                      पौणर्माःयािमवोडु रा                        ॥११०॥
              तःय            तेजोभवो                 वि ः               समेघः                 ःतनिय ुमान ्             ।
              सहॐिमव                   सूयार्णां                सवर्मावृत्य                   ित ित              ॥१११॥
              ई रः                 सुमहातेजाः                          संवतर्क                  इवानलः                 ।
              युगान्ते             सवर्भूतािन                     िदधक्षु रव                  चो तः              ॥११२॥
              तेजसा          तु             तदा            व्या े             दिनर्रीआये
                                                                               ु                     समन्ततः           ।
              पुनरुि ग्न दयः                        िकमेतिदित                         िचन्तयम ्                  ॥११३॥
              मुहू तर्िमव          त ेजो               व्याप्य                सवार्           िदशो          दश         ।
              ूशान्तं             च                 ै
                                              क्षणेनव                 दे वदे वःय              मायया             ॥११४॥
              अथापँयं                 िःथतं               ःथाणुं              भगवन्तं                महे रम ्          ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                             - 49 -                                       Anushasana Parva



              सौरभेयगतं               सौम्यं               िवधूमिमव                पावकम ्             ।
              सिहतं          चारुसवार्ङ्ग्या              पावर्त्या        परमे रम ्               ॥११५॥
              नीलकण्ठं            महात्मानमस ं                        तेजसां           िनिधम ्         ।
              अ ादशभुजं                 ःथाणुं                 सवार्भरणभूिषतम ्                    ॥११६॥
              शु लाम्बरधरं                  दे वं               शु लमाल्यानुलेपनम ्                    ।
              शु ल वजमनाधृंयं                           शु लय ोपवीितनम ्                           ॥११७॥
                    र्
              गायि नृत्यमानै                                उत्पति       रतःततः                        ।
              वृतं                  पा रषदै िदर् व्यैरात्मतुल्यपराबमैः                             ॥११८॥
                     ु ु
              बालेन्दमुकटं                पाण्डु ं               शर चन्ििमवोिदतम ्                     ।
              िऽिभनऽैः          कृ तो      ोतं          िऽिभः            सूय रवोिदतैः              ॥११९॥
              अशोभत           च          दे वःय             माला          गाऽे          िसतूभे         ।
              जात पमयैः                     ै र्
                                          प मिथता                       र भूिषता                   ॥१२०॥
              मूितर्मिन्त           तथा ािण                    सवर्तेजोमयािन                च          ।
              मया             ािन           गोिवन्द              भवःयािमततेजसः                     ॥१२१॥
              इन्िायुधसहॐाभं                        धनुःतःय                    महात्मनः                ।
              िपनाकिमित         िव यातं             स     च      वै     पन्नगो         महान ्      ॥१२२॥
              स शीष                   महाकायःतीआणदं ो                          िवषोल्बणः               ।
               यावेि तमहामीवः                       िःथतः               पुरुषिवमहः                 ॥१२३॥
              शर                     र् ं
                                  सूयसकाशः                                     ु
                                                                      कालानलसम ितः                     ।
              य द ं          महाघोरं             िदव्यं          पाशुपतं          महत ्            ॥१२४॥
              अि तीयमिनदँयं                                        ू
                                                              सवर्भतभयावहम ्                           ।
                 ु
              सःफिलङ्गं               महाकायं                 िवसृजन्तिमवानलम ्                    ॥१२५॥
              एकपादं                    महादं ं                       सहॐिशरसोदरम ्                    ।
              सहॐभुजिज ाक्षमुि रन्तिमवानलम ्                                                       ॥१२६॥
              ॄा ान्नारायणादै न्िादाग्नेयादिप                              वारुणात ्                   ।
              यि िश ं               महाबाहो                   सवर्श िवघातनम ्                      ॥१२७॥
              येन         तित्ऽपुरं          दग् वा              क्षणा ःमीकृ तं             पुरा       ।
                   ै े
              शरे णकन             गोिवन्द               महादे वेन              लीलया               ॥१२८॥
              िनदर् दाह         जगत्कृ त्ःनं                  ऽैलो यं            सचराचरम ्             ।
              महे रभुजोत्सृ ं                  िनमेषाधार्न्न                   संशयः               ॥१२९॥
              नाव यो              यःय                      े             ु
                                                        लोकऽिःमन्ॄ िवंणुसरेंविप                        ।
              तदहं                  वांःतात                   आ यार् तमु मम ्
                                                                     ु                             ॥१३०॥


                                            www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 50 -                                           Anushasana Parva



              गु म ं              परं            चािप               ु
                                                                  त ल्यािधकमेव                      वा         ।
              य       ू
                     छलिमित                 यातं                    े
                                                             सवर्लोकषु                 शूिलनः              ॥१३१॥
              दारये न्महीं               कृ त्ःनां              शोषये ा                 महोदिधम ्              ।
              संहरे ा         जगत्कृ त्ःनं                  िवसृ ं            शूलपािणना                  ॥१३२॥
              यौवना ो             हतो            येन            मांधाता           सबलः              पुरा       ।
              चबवत                     महातेजाि लोकिवजयी                               नृपः              ॥१३३॥
              महाबलो                     महावीयर्ः                      शबतुल्यपराबमः                          ।
              करःथेनैव                 गोिवन्द              लवणःयेह                    रक्षसः            ॥१३४॥
                 ू
              त छलमिततीआणामं                             सुभीमं                   लोमहषर्णम ्                  ।
              िऽिशखां           ु
                             ॅुकटीं         कृ त्वा          तजर्मानिमव                िःथतम ्           ॥१३५॥
              िवधूमं          सािचर्षं                 कृ ंणं                    र्
                                                                           कालसूयिमवोिदतम ्                    ।
              सपर्हःतमिनदँयं                                पाशहःतिमवान्तकम ्                                  ।
                  वानिःम                गोिवन्द              तद ं              रुिसंिनधौ                 ॥१३६॥
              परशुःतीआणधार                       द ो             रामःय                 यः        पुरा          ।
              महादे वेन                 तु ेन                क्षिऽयाणां                  क्षयंकरः              ।
              कातर्वीय            हतो            येन            चबवत               महामृधे               ॥१३७॥
              िऽःस कृ त्वः              पृिथवी            येन              िनःक्षिऽया            कृ ता         ।
              जामदग्न्येन                गोिवन्द                 रामेणाि ल कमर्णा                        ॥१३८॥
              दी धारः                    सुरौिाःयः                      सपर्कण्ठामवेि तः                       ।
                   ू
              अभव छिलनोऽभ्याशे                               दी वि िशखोपमः                               ॥१३९॥
              असं येयािन                चा ािण              तःय            िदव्यािन             धीमतः          ।
              ूाधान्यतो            मयैतािन                  कीितर्तािन             तवानघ                 ॥१४०॥
              सव्यदे शे           तु            दे वःय               ॄ ा           लोकिपतामहः                  ।
              िदव्यं        िवमानमाःथाय                      हं सयु ं             मनोजवम ्                 ॥१४१॥
                    र् ै
              वामपा गत व                        तथा               नारायणः                     िःथतः            ।
              वैनतेयं              समाःथाय                       शङ्खचबगदाधरः                            ॥१४२॥
              ःकन्दो         मयूरमाःथाय                  िःथतो              दे व्याः          समीपतः           ।
              शि ं        कण्ठे          समादाय             ि तीय            इव         पावकः            ॥१४३॥
              पुरःता चैव                दे वःय              निन्दं           पँयाम्यविःथतम ्                   ।
              शूलं        िव भ्य           ित न्तं              ि तीयिमव               शंकरम ्           ॥१४४॥
                    ु
              ःवायंभवा ा                 मनवो                 भृग्वा ा                 ऋषयःतथा                 ।
              शबा ा                 ै
                             दे वता व                सवर्            एव           समभ्ययुः               ॥१४५॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 51 -                                       Anushasana Parva



              तेऽिभवा               महात्मानं                   प रवायर्                 समन्ततः            ।
              अःतुविन्विवधैः                           र्
                                                 ःतोऽैमहादे वं                सुराःतदा                  ॥१४६॥
              ॄ ा            भवं                 तदा              ःतुन्वुथन्तरमुदीरयन ्                     ।
                ये साम्ना           च              दे वेशं        जगौ               नारायणःतदा              ।
              गृणञ्शबः             परं              ॄ                 शतरुिीयमु मम ्                    ॥१४७॥
              ॄ ा                    ै
                              नारायण व                        दे वराज                    कौिशकः             ।
              अशोभन्त               महात्मान य य                              इवाग्नयः                  ॥१४८॥
              तेषां       म यगतो                    दे वो         रराज                  भगवािञ्शवः          ।
              शर निविनमुर् ः                         प रिव                         इवांशुमान ्              ।
              ततोऽहमःतुवं                दे वं              ःतवेनानेन               सुोतम ्             ॥१४९॥
              नमो           दे वािधदे वाय                   महादे वाय              वै             नमः       ।
              शबाय              शब पाय                       शबवेषधराय                    च             ॥१५०॥
              नमःते             वळहःताय                        िपङ्गलायारुणाय                      च        ।
              िपनाकपाणये                िनत्यं               ख गशूलधराय                      च          ॥१५१॥
              नमःते                कृ ंणवासाय                                ु       र्
                                                                       कृ ंणकिञ्चतमूधजे                     ।
              कृ ंणािजनो रीयाय                      कृ ंणा िमरताय                        च              ॥१५२॥
              शु लवणार्य              शु लाय                    शु लाम्बरधराय                      च        ।
              शु लभःमाविल ाय                          शु लकमर्रताय                       च              ॥१५३॥
              त्वं        ॄ ा            सवर्देवानां              रुिाणां               नीललोिहतः           ।
              आत्मा       च             ू
                                   सवर्भतानां                सां ये       पुरुष          उ यसे          ॥१५४॥
              ऋषभःत्वं          पिवऽाणां                योिगनां              िनंकलः                िशवः     ।
              आौमाणां                    गृहःथःत्वमी राणां                               महे रः             ।
               ु
              कबेरः         सवर्यक्षाणां                बतूनां             िवंणुरु यसे                  ॥१५५॥
              पवर्तानां            महामेरुनर्क्षऽाणां                    च                चन्िमाः           ।
              विस ःत्वमृषीणां               च           महाणां           सूयर्          उ यसे           ॥१५६॥
              आरण्यानां            पशूनां               च             िसंहःत्वं            परमे रः          ।
              माम्याणां            गोवृष ािस                    भगवाँल्लोकपूिजतः                        ॥१५७॥
              आिदत्यानां                        र् ू
                                     भवािन्वंणुवसनां                         चैव              पावकः         ।
              पिक्षणां        वैनतेय                 अनन्तो              भुजगेषु              च         ॥१५८॥
              सामवेद                 वेदानां                  यजुषां                शतरुिियम ्              ।
                   ु
              सनत्कमारो          योगीनां             सां यानां           किपलो                िस        ॥१५९॥
              शबोऽिस            मरुतां               दे व             िपतॄणां             धमर्राडिस         ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 52 -                                           Anushasana Parva



              ॄ लोक                 लोकानां           गतीनां             मोक्ष           उ यसे           ॥१६०॥
              क्षीरोदः          सागराणां             च              शैलानां            िहमवािन्ग रः           ।
              वणार्नां          ॄा ण ािस                  िवूाणां             दीिक्षतो            ि जः        ।
              आिदःत्वमिस              लोकानां             संहतार्       काल            एव        च        ॥१६१॥
              य चान्यदिप                  े
                                       लोकषु              स वं           तेजोिधकं              ःमृतम ्        ।
              तत्सव          भगवानेव              इित         मे        िनि ता              मितः         ॥१६२॥
              नमःते                 भगवन्दे व                 नमःते                    भ वत्सल                ।
              योगे र             नमःतेऽःतु                  नमःते                िव संभव                 ॥१६३॥
              ूसीद           मम         भ ःय                  दीनःय               कृ पणःय             च       ।
              अनै यण                 यु ःय                 गितभर्व                सनातन               ॥१६४॥
              यं                चापराधं                        कृ तवान ानात्परमे र                            ।
              म               इित          दे वेश           तत्सव               क्षन्तुमहर् िस        ॥१६५॥
              मोिहत ािःम                   दे वेश              तुभ्यं                  पिवपयर्यात ्           ।
              तेन        ना य         मया           द ं        पा ं        चािप           सुरे र         ॥१६६॥
              एवं         ःतुत्वाहमीशानं                   पा म य                च           भि तः            ।
              कृ ताञ्जिलपुटो           भूत्वा           सव           तःमै             न्यवेदयम ्      ॥१६७॥
              ततः                         ं
                                 शीताम्बुसयु ा                        िदव्यगन्धसमिन्वता                       ।
              पुंपवृि ः         शुभा          तात           पपात             मम             र्
                                                                                         मूधिन           ॥१६८॥
              दन्दिभ
               ु ु                   ततो                िदव्यःतािडतो                          ं
                                                                                        दे विककरै ः           ।
              ववौ        च       मारुतः           पुण्यः         शुिचगन्धः              सुखावहः          ॥१६९॥
              ततः            ूीतो           महादे वः                 सप ीको                 वृष वजः           ।
              अॄवीित्ऽदशांःतऽ                     हषर्यिन्नव              मां            तदा          ॥१७०॥
              पँय वं                िऽदशाः                सव              उपमन्योमर्हात्मनः                   ।
              मिय            भि ं          परां           िदव्यामेकभावादविःथताम ्                        ॥१७१॥
              एवमु ाःततः                   कृ ंण               सुराःते                 शूलपािणना              ।
              ऊचुः        ूाञ्जलयः            सव            नमःकृ त्वा                वृष वजम ्       ॥१७२॥
              भगवन्दे वदे वेश                       लोकनाथ                            जगत्पते                 ।
              लभतां          सवर्कामेभ्यः             फलं            त्व ो            ि जो मः         ॥१७३॥
              एवमु ःततः                       शवर्ः                     सुरैॄर् ािदिभःतथा                     ।
              आह          मां         भगवानीशः                 ूहसिन्नव                 शंकरः         ॥१७४॥
              वत्सोपमन्यो              ूीतोऽिःम                पँय              मां               ं
                                                                                            मुिनपुगव          ।
               ढभ ोऽिस               िवूष           मया             िज ािसतो                 िस       ॥१७५॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 53 -                                              Anushasana Parva



              अनया            चैव           भ त्या                   ते           अत्यथ            ूीितमानहम ्           ।
              तःमात्सवार्न्ददाम्य                            कामांःतव                      यथेिप्शतान ्             ॥१७६॥
              एवमु ःय                     चैवाथ                    महादे वेन                 मे             िवभो         ।
              हषार्दौूण्यवतर्न्त                            लोमहषर्                         जायते                   ॥१७७॥
              अॄुवं           च                 तदा                दे वं           हषर्ग दया                 िगरा        ।
              जानुभ्यामविनं                गत्वा              ूणम्य               च         पुनः        पुनः        ॥१७८॥
              अ           जातो                  हं          दे व           अ          मे          सफलं           तपः     ।
              यन्मे                साक्षान्महादे वः                        ूसन्निःत तेऽमतः                          ॥१७९॥
              यं       न            पँयिन्त                  चारा य                दे वा           िमतिवबमम ्            ।
              तमहं                  वान्दे वं           कोऽन्यो                   धन्यतरो              मया          ॥१८०॥
              एवं           यायिन्त                   िव ांसः               परं            त वं        सनातनम ्          ।
              षि वंशकिमित                              यातं                    यत्परात्परमक्षरम ्                   ॥१८१॥
              स              एष                      भगवान्दे वः                      सवर्त वािदरव्ययः                   ।
              सवर्त विवधान ः                                         ूधानपुरुषे रः                                  ॥१८२॥
              योऽसृज िक्षणादङ्गा ॄ ाणं                                                लोकसंभवम ्                         ।
              वामपा ार् था                             िवंणुं                      लोकरक्षाथर्मी रः                      ।
              युगान्ते              चैव                संूा े                  रुिमङ्गात्सृजत्ूभुः                  ॥१८३॥
              स            रुिः                 संहरन्कृ त्ःनं                     जगत्ःथावरजङ्गमम ्                     ।
              कालो           भूत्वा                  महातेजाः                  संवतर्क            इवानलः            ॥१८४॥
              एष            दे वो               महादे वो                   जगत्सृं वा                  चराचरम ्          ।
              कल्पान्ते            चैव               सवषां          ःमृितमािक्षप्य                 ित ित            ॥१८५॥
              सवर्गः                            ू
                                           सवर्भतात्मा                                     ू
                                                                                      सवर्भतभवो वः                       ।
              आःते                 सवर्गतो                   िनत्यम ँयः                      सवर्दैवतैः             ॥१८६॥
              यिद          दे यो          वरो           म ं                यिद         तु              मे        ूभुः    ।
              भि भर्वतु              मे          िनत्यं            शा ती              त्विय            शंकर         ॥१८७॥
              अतीतानागतं                    चैव                    वतर्मानं                 च           यि भो            ।
              जानीयािमित                        मे                 बुि ःत्वत्ूसादात्सुरो म                          ॥१८८॥
              क्षीरोदनं              च                भुञ्जीयामक्षयं                       सह           बान्धवैः         ।
              आौमे           च            सदा          म ं           सांिन यं               परमःतु          ते      ॥१८९॥
              एवमु ः                 स                मां            ूाह               भगवाँल्लोकपूिजतः                  ।
              महे रो                       महातेजा राचरगुरुः                                    ूभुः                ॥१९०॥
                      ै
              अजर ामर व                                     भव                        दःखिवविजर्तः
                                                                                       ु                                 ।


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 54 -                                      Anushasana Parva



              शीलवान्गुणसंपन्नः                             सवर् ः                िूयदशर्नः               ॥१९१॥
              अक्षयं                यौवनं                   तेऽःतु                    ै
                                                                                  तेज वानलोपमम ्                ।
              क्षीरोदः                   ै
                                    सागर व                   यऽ             यऽे छसे           मुने        ॥१९२॥
              तऽ          ते        भिवता               कामं         सांिन यं             पयसो       िनधेः      ।
              क्षीरोदनं             च          भुङ्आव             त्वममृतेन             समिन्वतम ्        ॥१९३॥
              बन्धुिभः              सिहतः                  कल्पं            ततो           मामुपयाःयिस           ।
              सांिन यमाौमे                        िनत्यं          क रंयािम                ि जो म          ॥१९४॥
              ित               वत्स                 यथाकामं              नोत्कण्ठां             र्
                                                                                             कतुमहर् िस         ।
              ःमृतः        ःमृत                ते      िवू         सदा       दाःयािम         दशर्नम ्     ॥१९५॥
              एवमु त्वा                           स                          र्
                                                                    भगवान्सूयकोिटसमूभः                          ।
              ममेशानो                    वरं               द वा              तऽैवान्तरधीयत                ॥१९६॥
              एवं               ो            मया             कृ ंण            दे वदे वः       समािधना           ।
              तदवा ं            च            मे       सव           यद ु ं         तेन       धीमता         ॥१९७॥
              ूत्यक्षं         चैव             ते       कृ ंण         पँय          िस ान्व्यविःथतान ्           ।
              ऋषीिन्व ाधरान्यक्षान्गन्धवार्प्सरसःतथा                                                      ॥१९८॥
              पँय                   वृक्षान्मनोरम्यान्सदा                         पुंपफलािन्वतान ्              ।
                    र् ु ै
              सवर्तुकसुमयुर् ािन्ःनग्धपऽान्सुशािखनः                                                             ।
              सवर्मेतन्महाबाहो                            िदव्यभावसमिन्वतम ्                              ॥१९९॥
                                                           * * *
                                                       १५. उपमन्युरुवाच
              एतान्सहॐश ान्यान्समनु यातवान्हरः                                                                  ।
              कःमात्ूसादं                         भगवान्न               ु
                                                                       कयार् व              माधव             ॥०१॥
              त्वा शेन                  िह            दे वानां               ाघनीयः           समागमः            ।
                         ं
              ॄ ण्येनानृशसेन                                ौ धानेन                        चाप्युत              ।
              जप्यं       च         ते         ूदाःयािम             येन        िआयिस          शंकरम ्     ॥०२॥
                                                             कृ ंण उवाच
              अॄुवं                      तमहं                        ं
                                                                   ॄ ःत्वत्ूसादान्महामुने                       ।
              िआये              िदितजसंघानां                       मदर् नं          िऽदशे रम ्            ॥०३॥
              िदनेऽ मे                  च             िवूेण            दीिक्षतोऽहं            यथािविध           ।
              दण्डी       मुण्डी              ु
                                             कशी           चीरी      घृता ो         मेखली        तथा      ॥०४॥
              मासमेकं                    फलाहारो                    ि तीयं                सिललाशनः              ।
              तृतीयं           च             चतुथ           च        पञ्चमं             चािनलाशनः         ॥०५॥



                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 55 -                                           Anushasana Parva



                एकपादे न                     ित ं                       ऊ वर्बाहरतिन्ितः
                                                                                ु                              ।
                तेजः              र्
                               सूयसहॐःय                  अपँयं             िदिव            भारत             ॥०६॥
                तःय             म यगतं               चािप             तेजसः               पाण्डु नन्दन         ।
                इन्िायुधिपन ाङ्गं                                 ु
                                                               िव न्मालागवाक्षकम ्                             ।
                नीलशैलचयू यं                         बलाकाभूिषतं                      घनम ्                 ॥०७॥
                तमािःथत                     भगवान्दे व्या                 सह                   ु
                                                                                           महा ितः             ।
                तपसा           तेजसा         कान्त्या           दी या            सह         भायर्या         ॥०८॥
                रराज                भगवांःतऽ                दे व्या          सह              महे रः            ।
                सोमेन           सिहतः              सूय          यथा          मेघिःथतःतथा                    ॥०९॥
                सं     रोमा                 कौन्तेय                            ु
                                                                      िवःमयोत्फल्ललोचनः                        ।
                अपँयं                दे वसंघानां             गितमाितर्हरं                  हरम ्            ॥१०॥
      िकरीिटनं              गिदनं        शूलपािणं            व्यायािजनं               जिटलं           दण्डपािणम ्      ।
      िपनािकनं               विळणं          तीआणदं ं             शुभाङ्गदं               व्यालय ोपवीतम ्            ॥११॥
      िदव्यां               मालामुरसानेकवणा                   समु हन्तं                  गुल्फदे शावलम्बाम ्           ।
      चन्िं          यथा         प रिव ं            ससं यं            वषार्त्यये           त दपँयमेनम ्             ॥१२॥
                ूमथानां                         ै
                                            गणै व                     समन्तात्प रवा रतम ्                      ।
                शरदीव                सुदंूेआयं
                                        ु                    प रिव ं               िदवाकरम ्                ॥१३॥
                एकादश                 तथा            चैनं             रुिाणां             वृषवाहनम ्           ।
                अःतुविन्नयतात्मानः                       कमर्िभः                 शुभकिमर्णम ्               ॥१४॥
                आिदत्या                वसवः              सा या              िव ेदेवाःतथाि नौ                   ।
                िव ािभः               ःतुितिभदवं               िव दे वं            समःतुवन ्                ॥१५॥
                शतबतु                               भगवािन्वंणु ािदितनन्दनौ                                    ।
                ॄ ा            रथन्तरं            साम           ईरयिन्त               भवािन्तके             ॥१६॥
                योगी राः                सुबहवो               योगदं               िपतरं            गुरुम ्      ।
                ॄ षर्य                  ससुताःतथा                     दे वषर्य               वै             ॥१७॥
                पृिथवी              चान्त रक्षं          च            नक्षऽािण              महाःतथा            ।
                मासाधर्मासा             ऋतवो             रा यः          संवत्सराः           क्षणाः          ॥१८॥
                मुहू तार्               िनमेषा                    तथैव                   युगपयर्याः            ।
                िदव्या         राजन्नमःयिन्त                 िव ाः        सवार्          िदशःतथा            ॥१९॥
                     ु
                सनत्कमारो                   वेदा                 इितहासाःतथैव                       च          ।
                मरीिचरिङ्गरा              अिऽः           पुलःत्यः            पुलहः           बतुः           ॥२०॥
                मनवः                  स सोम                     अथवार्                सबृहःपितः                ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                           - 56 -                                              Anushasana Parva



                   ु
                भृगदर्क्षः             कँयप                  विस ः                 काँय            एव        च          ॥२१॥
                छन्दांिस               दीक्षा         य ा                   दिक्षणाः            पावको            हिवः        ।
                य ोपगािन                     िव्यािण                  मूितर्मिन्त                  युिधि र             ॥२२॥
                ूजानां                पतयः             सव                 स रतः             पन्नगा             नगाः          ।
                दे वानां              मातरः           सवार्               दे वप यः              सकन्यकाः               ॥२३॥
                सहॐािण                     मुनीनां               च                           र्
                                                                                   अयुतान्यबुदािन                च           ।
                नमःयिन्त                  ूभुं        शान्तं              पवर्ताः          सागरा        िदशः           ॥२४॥
                              ै
                गन्धवार्प्सरस व                                           गीतवािदऽकोिवदाः                                    ।
                िदव्यतानेन                       गायन्तः                   ःतुविन्त                 भवम तम ्
                                                                                                        ु                    ।
                िव ाधरा                    दानवा                     गु का                 राक्षसाःतथा                 ॥२५॥
                सवार्िण               चैव          भूतािन                 ःथावरािण                 चरािण           च         ।
                नमःयिन्त                          महाराज                                           ु
                                                                                   वा नःकमर्िभिवर्भम ्                       ।
                पुरःताि ि तः                          शव                        ममासीित्ऽदशे रः                         ॥२६॥
                पुरःताि ि तं                       ं वा                   ममेशानं               च          भारत              ।
                सूजापितशबान्तं                                       जगन्मामभ्युदैक्षत                                 ॥२७॥
                ईिक्षतुं              च           महादे वं                 न           मे           शि रभू दा                ।
                ततो             मामॄवी े वः               पँय                  कृ ंण           वदःव         च          ॥२८॥
                िशरसा                 विन्दते            दे वे             दे वी        ूीता            उमाभवत ्             ।
                ततोऽहमःतुवं                     ःथाणुं            ःतुतं             ॄ ािदिभः             सुरैः          ॥२९॥
      नमोऽःतु              ते          शा त            सवर्योने                 ॄ ािधपं             त्वामृषयो           वदिन्त      ।
      तप         स वं           च         रजःतम               त्वामेव              सत्यं       च       वदिन्त        सन्तः       ॥३०॥
                त्वं            वै          ॄ ा           च               रुि                               र्
                                                                                            वरुणोऽिग्नमर्नुभवः               ।
                धाता            त्व ा        िवधाता              च          त्वं       ूभुः        सवर्तोमुखः           ॥३१॥
                त्व ो                जातािन           भूतािन                ःथावरािण                चरािण          च         ।
                त्वमािदः                       ू
                                          सवर्भतानां               संहार                   त्वमेव         िह           ॥३२॥
      ये   चेिन्ियाथार्                 मन            कृ त्ःनं            ये        वायवः          स       तथैव          चािग्नः    ।
      ये   वा      िदिवःथा                दे वता ािप             पुंसां        तःमात्परं           त्वामृषयो      वदिन्त         ॥३३॥
                वेदा            य ा                सोम                    दिक्षणा              पावको           हिवः          ।
                य ोपगं                      च                      ं
                                                              यित्किच गवांःतदसंशयम ्                                   ॥३४॥
                इ ं             द मधीतं                  च                ोतािन                िनयमा              ये         ।
                ॑ीः         कीितर्ः                ुर्
                                                ौी ितःतुि ः                    िसि         ै
                                                                                           व        त्वदपर्णा          ॥३५॥
                कामः            बोधो            भयं       लोभो              मदः            ःतम्भोऽथ          मत्सरः          ।


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                           - 57 -                                          Anushasana Parva



                आधयो                               ै
                                            व्याधय व                       भगवंःतनयाःतव                             ॥३६॥
                कृ ितिवर्कारः                   ूलयः                     ूधानं                ूभवोऽव्ययः               ।
                मनसः                  परमा             योिनः               ःवभाव ािप                    शा तः          ।
                अव्य ः                पावन             िवभो              सहॐांशो              िहरण्मयः              ॥३७॥
                     र्
                आिदगुणानां                          सवषां                भवान्वै               जीवनाौयः                ।
                महानात्मा                  मितॄर् ा             िव ः                ु
                                                                                 शंभः               ु
                                                                                               ःवयंभवः              ॥३८॥
                बुि ः               ू ोपलिब्ध                                    र्
                                                                     संिवत् याितधृितः                   ःमृितः         ।
                          ै
                पयार्यवाचकः                                 र्
                                                     शब्दै महानात्मा                    िवभाव्यसे                   ॥३९॥
                त्वां          बु     वा        ॄा णो                िव ान्न         ूमोहं             िनग छित         ।
                  दयं                          ू
                                          सवर्भतानां                      क्षेऽ ःत्वमृिष ु तः                       ॥४०॥
                सवर्तःपािणपादःत्वं                                       सवर्तोिक्षिशरोमुखः                            ।
                सवर्तःौुितमाँल्लोके                           सवर्मावृत्य                     ित िस                 ॥४१॥
                फलं                 त्वमिस             ितग्मांशो                िनमेषािदषु               कमर्सु        ।
                त्वं           वै      ूभािचर्ः            पुरुषः         सवर्ःय              िद        संिःथतः        ।
                अिणमा                 लिघमा                 ूाि रीशानो                   योितरव्ययः                 ॥४२॥
                त्विय                बुि मर्ितल काः                   ूपन्नाः            संिौता                ये      ।
                  यािननो               िनत्ययोगा                      सत्यसंधा            िजतेिन्ियाः               ॥४३॥
      यःत्वां           ीुवं         वेदयते           गुहाशयं            ूभुं        पुराणं        पुरुषं        िव    पम ्   ।
      िहरण्मयं          बुि मतां             परां      गितं          स         बुि मान्बुि मतीत्य              ित ित       ॥४४॥
                िविदत्वा             स              सूआमािण            षडङ्गं         त्वां        च      मूितर्तः     ।
                ूधानिविधयोगःथःत्वामेव                                     िवशते                 बुधः                ॥४५॥
                एवमु े                   मया                पाथर्              भवे            चाितर्िवनाशने            ।
                चराचरं                       जगत्सव                       िसंहनादमथाकरोत ्                          ॥४६॥
                सिवूसंघा                    सुरासुरा          नागाः            िपशाचाः         िपतरो        वयांिस     ।
                रक्षोगणा             भूतगणा                सव         महषर्य व
                                                                             ै           तथा               ु
                                                                                                       ूणेमः        ॥४७॥
                मम              मूि नर्        च           िदव्यानां             ु
                                                                                कसुमानां           सुगिन्धनाम ्        ।
                राशयो               िनपतिन्त               ःम          वायु              ु
                                                                                      सुसखो             ववौ         ॥४८॥
                िनरीआय                 भगवान्दे वीमुमां                   मां           च              जगि तः          ।
                शतबतुं                चािभवीआय                  ःवयं             मामाह             शंकरः            ॥४९॥
                िव ः                कृ ंण           परां        भि मःमासु                     तव         शऽुहन ्       ।
                िबयतामात्मनः                        ौेयः            ूीितिहर्         परमा          त्विय            ॥५०॥
                वृणींवा ौ                   वरान्कृ ंण                दातािःम                 तव         स म           ।


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 58 -                                                 Anushasana Parva



              ॄूिह          यादवशादर् ल
                                      ू               यािन छिस                      सुदलर्भान ्
                                                                                       ु                        ॥५१॥
                                                        * * *
                                                    १६. कृ ंण उवाच
              मू नार्             िनपत्य              िनयतःतेजःसंिनचये                            ततः                ।
              परमं                 हषर्मागम्य                      भगवन्तमथाॄुवम ्                              ॥०१॥
              धम          ढत्वं    युिध       शऽुघातं          यशःतथा यं               परमं         बलं         च    ।
              योगिूयत्वं तव संिनकष वृणे सुतानां च शतं शतािन ॥०२॥
              एवमिःत्वित             त ा यं              मयो ः                ूाह          शंकरः                ॥०३॥
              ततो           मां          जगतो            माता             धरणी                सवर्पावनी              ।
              उवाचोमा             ूिणिहता              शवार्णी            तपसां            िनिधः                ॥०४॥
              द ो          भगवता              पुऽः            साम्बो               नाम          तवानघ                ।
              म ोऽप्य ौ             वरािन ान्गृहाण                     त्वं           ददािम               ते         ।
              ूणम्य          िशरसा           सा          च         मयो ा              पाण्डु नन्दन              ॥०५॥
      ि जेंवकोपं          िपतृतः            ूसादं            शतं         सुतानामुपभोगं                    परं         च      ।
       ु
      कले     ूीितं       मातृत             ूसादं        शमूाि ं              ूवृणे        चािप       दाआयम ्             ॥०६॥
                                                         दे व्युवाच
      एवं      भिवंयत्यमरूभाव                   नाहं            मृषा           जातु           वदे              कदािचत ्      ।
      भायार्सहॐािण          च       षोडशैव            तासु         िूयत्वं            च       तथाक्षयत्वम ्               ॥०७॥
      ूीितं    चा यां        बान्धवानां           सकाशा दािम                  ते       वपुषः        काम्यतां             च   ।
      भोआयन्ते       वै    स ितव            शतािन        गृहे       तुभ्यमितथीनां              च          िनत्यम ्        ॥०८॥
                                                      वासुदेव उवाच
              एवं         द वा           वरान्दे वो          मम           दे वी           च         भारत             ।
              अन्तिहर् तः           क्षणे             तिःमन्सगणो                            र्
                                                                                      भीमपूवज                   ॥०९॥
              एतदत्य तं
                     ु                        सव                       ॄा णायािततेजसे                                ।
              उपमन्यवे             मया              कृ त्ःनमा यातं                    कौरवो म                   ॥१०॥
              नमःकृ त्वा            तु          स             ूाह             दे वदे वाय            सुोत             ।
              नािःत           शवर्समो             दाने          नािःत               शवर्समो           रणे            ।
              नािःत          शवर्समो          दे वो          नािःत            शवर्समा          गितः             ॥११॥
              ऋिषरासीत्कृ ते                 तात                तिण्ड रत्येव                  िवौुतः                 ।
              दश            वषर्सहॐािण                   तेन             दे वः             समािधना                   ।
              आरािधतोऽभू            ेन                तःयोदक                       िनशामय                       ॥१२॥
              स                    वान्महादे वमःतौषी च                                       ु
                                                                                    ःतवैिवर्भम ्                     ।



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 59 -                                            Anushasana Parva



              पिवऽाणां                  पिवऽःत्वं                      गितगर्ितमतां                   वर            ।
              अत्युमं            तेजसां               तेजःतपसां                  परमं            तपः             ॥१३॥
              िव ावसुिहरण्याक्षपुरुहतनमःकृ त
                                    ू                                                                               ।
              भू रकल्याणद                 िवभो                पुरुसत्य           नमोऽःतु              ते         ॥१४॥
              जातीमरणभी णां                           यतीनां                  यततां               िवभो              ।
              िनवार्णद             सहॐांशो                     नमःतेऽःतु                 सुखाौय                  ॥१५॥
              ॄ ा                      शतबतुिवर्ंणुिवर् ेदेवा                            महषर्यः                    ।
              न       िवदःत्वां
                         ु              तु       त वेन             ु
                                                                  कतो         वेत्ःयामहे          वयम ्          ॥१६॥
              त्व ः             ूवतर्ते             कालःत्विय                    काल               लीयते            ।
              काला यः             पुरुषा य                     ॄ ा य                 त्वमेव           िह         ॥१७॥
              तनवःते                   ःमृतािःतॐः                            ै
                                                                       पुराण ः                 सुरिषर्िभः           ।
              अिधपौरुषम यात्ममिधभूतािधदै वतम ्                                                                      ।
              अिधलो यािधिव ानमिधय ःत्वमेव                                                 िह                     ॥१८॥
              त्वां             िविदत्वात्मदे हःथं                       दिवर्दं
                                                                          ु                    दै वतैरिप            ।
              िव ांसो           यािन्त            िनमुर् ाः             परं          भावमनामयम ्                 ॥१९॥
              अिन छतःतव                             िवभो                      जन्ममृत्युरनेकतः                      ।
                ारं     त्वं       ःवगर्मोक्षाणामाक्षे ा                  त्वं          ददािस         च          ॥२०॥
              त्वमेव           मोक्षः           ःवगर्             कामः             बोधःत्वमेव               िह      ।
              स वं                ै
                            रजःतम व                       अध ो व                   त्वमेव          िह            ॥२१॥
              ॄ ा          िवंणु                रुि              ःकन्दे न्िौ            सिवता              यमः      ।
              वरुणेन्द ू          मनुधार्ता              िवधाता               त्वं          धने रः               ॥२२॥
              भूवार्यु य ितराप                           वाग्बुि ःत्वं                    मितमर्नः                  ।
              कमर्      सत्यानृते            चोभे        त्वमेवािःत              च       नािःत          च        ॥२३॥
              इिन्ियाणीिन्ियाथार्                               तत्परं                          र्
                                                                                        ूकृ तेीुवम ्                ।
              िव ािव परो                     भावि न्त्यािचन्त्यःत्वमेव                           िह           ॥२४॥
              य चैतत्परमं                   ॄ                 य च              तत्परमं                पदम ्         ।
              या       गितः            सां ययोगानां               स       भवान्नाऽ              संशयः         ॥२५॥
              नूनम             कृ ताथार्ः        ःम             नूनं      ूा ाः           सतां         गितम ्       ।
              यां          गितं              ूाप्नुवन्तीह                      ानिनमर्लबु यः                     ॥२६॥
              अहो              मूढाः            ःम               सुिचरिममं                कालमचेतसः                 ।
              यन्न         िव ः           परं         दे वं       शा तं            यं          ु र्
                                                                                            िवदबुधाः          ॥२७॥
              सोऽयमासािदतः                                     साक्षा हिभजर्न्मिभमर्या
                                                                       ु                                            ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 60 -                                          Anushasana Parva



              भ ानुमहकृ े वो                      यं                     ात्वामृतम ुते                    ॥२८॥
              दे वासुरमनुंयाणां                  य च                    गु ं             सनातनम ्               ।
              गुहायां             िनिहतं             ॄ              दिवर् ेयं
                                                                     ु                   सुरैरिप           ॥२९॥
              स               एष               भगवान्दे वः                     सवर्कृत्सवर्तोमुखः               ।
              सवार्त्मा            सवर्दश                च         सवर्गः            सवर्वेिदता            ॥३०॥
              ूाणकृ त्ूाणभृत्ूाणी                     ूाणदः                ूािणनां              गितः            ।
              दे हकृ े हभृ े ही                  दे हभुग्दे िहनां                    गितः                    ॥३१॥
              अ यात्मगितिन ानां                                   यािननामात्मवेिदनाम ्                          ।
              अपुनमार्रकामानां                  या               गितः            सोऽयमी रः                ॥३२॥
              अयं                 च                  ू
                                                सवर्भतानां                     शुभाशुभगितूदः                    ।
              अयं             च             जन्ममरणे                 िवद यात्सवर्जन्तुषु                  ॥३३॥
              अयं            च          िसि कामानामृषीणां                       िसि दः             ूभुः         ।
              अयं         च        मोक्षकामानां               ि जानां          मोक्षदः         ूभुः       ॥३४॥
              भूरा ान्सवर्भुवनानुत्पा                                     सिदवौकसः                              ।
              िवभितर्              दे वःतनुिभर ािभ                        ददाित             च             ॥३५॥
              अतः                 ूवतर्ते                सवर्मिःमन्सव                    ूिति तम ्              ।
              अिःमं                ूलयं          याित              अयमेकः                सनातनः            ॥३६॥
              अयं         स           सत्यकामानां                सत्यलोकः            परः           सताम ्       ।
              अपवगर्                  मु ानां              ै
                                                          कवल्यं               चात्मवािदनाम ्             ॥३७॥
              अयं             ॄ ािदिभः                     ुर्
                                                     िस ै गहायां                गोिपतः             ूभुः         ।
              दे वासुरमनुंयाणां                  न               ूकाशो               भवेिदित              ॥३८॥
              तं          त्वां          दे वासुरनराःत वेन                      न          िवदभर्वम ्
                                                                                              ु                 ।
              मोिहताः                 खल्वनेनैव                    छयेन              ूवेिशताः              ॥३९॥
              ये          चैनं              संूप न्ते                भि योगेन                  भारत             ।
              तेषामेवात्मनात्मानं                        दशर्यत्येष                      छयः              ॥४०॥
              यं          ात्वा         न        पुनजर्न्म              मरणं         चािप          िव ते        ।
              यं        िविदत्वा         परं         वे ं         वेिदतव्यं          न      िव ते          ॥४१॥
              यं        लब् वा          परमं          लाभं          मन्यते           नािधकं           पुनः      ।
              ूाणसूआमां                 परां                 ूाि माग छत्यक्षयावहाम ्                      ॥४२॥
              यं          सां या                गुणत व ाः                  सां यशा िवशारदाः                     ।
              सूआम ानरताः                पूव             ात्वा         मु यिन्त           बन्धनैः         ॥४३॥
              यं         च            वेदिवदो             वे ं          वेदान्तेषु         ूिति तम ्            ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 61 -                                           Anushasana Parva



              ूाणायामपरा             िनत्यं       यं        िवशिन्त            जपिन्त            च     ॥४४॥
              अयं             स               दे वयानानामािदत्यो                       ारमु यते             ।
              अयं         च          िपतृयानानां             चन्िमा                  ारमु यते          ॥४५॥
              एष                  कालगिति ऽा                             संवत्सरयुगािदषु                    ।
              भावाभावौ             तदात्वे         च            अयने             दिक्षणो रे            ॥४६॥
              एवं         ूजापितः                   र्
                                                 पूवमारा य                 बहिभः
                                                                             ु                ःतवैः         ।
              वरयामास                  पुऽत्वे               नीललोिहतसंि तम ्                          ॥४७॥
              ऋिग्भयर्मनुशंसिन्त                  तन्ऽे               कमर्िण                 ब ृ चः         ।
              यजुिभर्य            िऽधा            वे ं           जु त्य वयर्वोऽ वरे                    ॥४८॥
              सामिभय              च            गायिन्त             सामगाः               शु बु यः            ।
              य ःय            परमा       योिनः           पित ायं               परः       ःमृतः         ॥४९॥
              रा यहःौोऽनयनः                                  पक्षमासिशरोभुजः                                ।
              ऋतुवीयर्ःतपोधैय                               ब्दगु ोरुपादवान ्                          ॥५०॥
                     र्
              मृत्युयमो               हताश
                                       ु                     कालः                संहारवेगवान ्              ।
              कालःय            परमा            योिनः            काल ायं              सनातनः            ॥५१॥
              चन्िािदत्यौ             सनक्षऽौ               समहौ               सह            वायुना         ।
              ीुवः               ै
                          स षर्य व               भुवनाः            स             एव           च        ॥५२॥
              ूधानं               महदव्य ं                  िवशेषान्तं                 सवैकृतम ्            ।
              ॄ ािद           ःतम्बपयर्न्तं            भूतािद            सदस च            यत ्         ॥५३॥
              अ ौ                     ै
                               ूकृ तय व                   ूकृ ितभ्य                     यत्परम ्            ।
              अःय            दे वःय           य ागं           कृ त्ःनं          संप रवतर्ते            ॥५४॥
              एतत्परममानन्दं                       य        छा तमेव                          च              ।
              एषा         गितिवर्र ानामेष                भावः             परः          सताम ्          ॥५५॥
              एतत्पदमनुि ग्नमेत ॄ                                         सनातनम ्                          ।
              शा वेदाङ्गिवदषामेत
                           ु                   यानं                परं               पदम ्             ॥५६॥
              इयं     सा          परमा          का ा         इयं          सा         परमा            कला    ।
              इयं     सा          परमा         िसि रयं           सा           परमा       गितः          ॥५७॥
              इयं      सा         परमा           शािन्त रयं              सा         र्
                                                                                 िनवृितः             परा    ।
              यं     ूाप्य        कृ तकृ त्याः         ःम        इत्यमन्यन्त             वेधसः         ॥५८॥
              इयं         तुि रयं              िसि रयं                   ौुित रयं            ःमृितः         ।
              अ यात्मगितिन ानां                        िवदषां
                                                          ु                   ूाि रव्यया               ॥५९॥
              यजतां                   य कामानां                            ै
                                                                         य िवर्पुलदिक्षणैः                  ।


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 62 -                                           Anushasana Parva



              या        गितदवतैिदर् व्या                सा           गितःत्वं               सनातन           ॥६०॥
              जप्यहोमोतैः                                 कृ लै िनर्यमैदहपातनैः                                 ।
              तप्यतां           या       गितदव               वैराजे          सा         गितभर्वान ्          ॥६१॥
              कमर्न्यासकृ तानां                 च                 िवर ानां                  ततःततः              ।
              या        गितॄर् भवने                  सा            गितःत्वं                 सनातन           ॥६२॥
              अपुनमार्रकामानां                      वैराग्ये                 वतर्तां              परे           ।
              िवकृ तीनां         लयानां         च            सा         गितःत्वं            सनातन           ॥६३॥
                   ानिव ानिन ानां                       िनरुपा या                      िनरञ्जना                 ।
               ै
              कवल्या            या       गितदव               परमा            सा        गितभर्वान ्          ॥६४॥
              वेदशा पुराणो ाः                     पञ्चैता                   गतयः               ःमृताः           ।
              त्वत्ूसादाि              लभ्यन्ते          न         लभ्यन्तेऽन्यथा              िवभो         ॥६५॥
              इित                        तिण्डःतपोयोगा ु ावेशानमव्ययम ्                                         ।
              जगौ           च        परमं           ॄ             यत्पुरा          लोककृ जगौ                ॥६६॥
              ॄ ा                    शतबतुिवर्ंणुिवर् ेदेवा                             महषर्यः                 ।
              न       िवदःत्वािमित
                         ु                      ततःतु ः                ूोवाच           तं      िशवः         ॥६७॥
                          ै
              अक्षय ाव्यय व                             भिवता                      दःखविजर्तः
                                                                                    ु                           ।
              यशःवी               तेजसा             यु ो               िदव्य ानसमिन्वतः                     ॥६८॥
              ऋषीणामिभगम्य                                सूऽकतार्                      सुतःतव                  ।
              मत्ूसादाि          जौे              भिवंयित                     न             संशयः           ॥६९॥
              कं       वा        कामं          ददाम्य                ॄूिह         य त्स          काङ्क्षसे      ।
              ूाञ्जिलः           स        उवाचेदं            त्विय           भि     र् ढाःतु        मे      ॥७०॥
              एवं           द वा         वरं            दे वो          वन् मानः                सुरिषर्िभः       ।
              ःतूयमान                               िवबुधैःतऽैवान्तरधीयत                                    ॥७१॥
              अन्तिहर् ते                भगवित                     सानुगे                   यादवे र             ।
              ऋिषराौममागम्य                                  ममैतत्ूो वािनह                                 ॥७२॥
              यािन              च           ूिथतान्यादौ                      तिण्डरा यातवान्मम                  ।
              नामािन            मानवौे              तािन             त्वं      शृणु          िस ये          ॥७३॥
              दश                नामसहॐािण                         वेदेंवाह                  िपतामहः             ।
              शवर्ःय            शा ेषु         तथा              दश          नामशतािन              वै        ॥७४॥
              गु ानीमािन                    नामािन                          तिण्डभर्गवतोऽ युत                   ।
              दे वूसादा े वेश                पुरा              ूाह                महात्मने                  ॥७५॥
                                                             * * *


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 63 -                                          Anushasana Parva



                                                       १७. वासुदेव उवाच
              ततः          स        ूयतो                 भूत्वा            मम            तात         युिधि र       ।
              ूाञ्जिलः                   ूाह                     िवूिषर्नार्मसंहारमािदतः                        ॥०१॥
                                                           उपमन्युरुवाच
              ॄ ूो ै रिषूो ै वदवेदाङ्गसंभवैः
                      ृ                                                                                            ।
                     े
              सवर्लोकषु           िव यातैः               ःथाणुं            ःतोंयािम             नामिभः          ॥०२॥
              महि िवर्िहतैः                सत्यैः                    िस ै ः               सवार्थसाधकः
                                                                                                र्  ै              ।
              ऋिषणा               तिण्डना                 भ त्या                 कृ तैदवकृ तात्मना              ॥०३॥
                               ुर्
              यथो ै ल किव यातैमिनिभःत वदिशर्िभः                                                                    ।
              ूवरं              ूथमं            ःवग्य                           ू
                                                                           सवर्भतिहतं                शुभम ्        ।
              ौुतैः             सवर्ऽ                  जगित                  ॄ लोकावता रतैः                    ॥०४॥
              य िहःयं                    परमं                       ॄ ूो ं                     सनातनम ्            ।
              वआये                 ु ु
                                 यदकलौे                            ु
                                                                शृणंवाविहतो                     मम            ॥०५॥
              परत्वेन              भवं                 दे वं           भ ःत्वं                  परमे रम ्          ।
              तेन         ते        ौावियंयािम                        य          ॄ          सनातनम ्            ॥०६॥
              न         श यं        िवःतरात्कृ त्ःनं                      व ुं        शवर्ःय          े
                                                                                                     कनिचत ्       ।
              यु े नािप                  िवभूतीनामिप                                 वषर्शतैरिप               ॥०७॥
              यःयािदमर् यमन्त                              सुरैरिप                   न            गम्यते           ।
              कःतःय               श नुया          ुं            गुणान्कात्ःन्यन                  माधव           ॥०८॥
              िकं          तु            दे वःय                  महतः                 संिक्ष ाथर्पदाक्षरम ्        ।
              शि त         रतं           वआये                  ूसादा ःय                  चैव         िह         ॥०९॥
              अूाप्येह            ततोऽनु ां                     न           श यः               ःतोतुमी रः          ।
              यदा          तेनाभ्यनु ातः                       ःतुवत्येव              सदा         भवम ्         ॥१०॥
              अनािदिनधनःयाहं                                                   र्
                                                                      सवर्योनेमहात्मनः                             ।
              नाम्नां            किचत्समु े शं
                                  ं                                 वआये                 व्य योिननः             ॥११॥
              वरदःय                 वरे ण्यःय                        िव          पःय              धीमतः            ।
              शृणु              नामसमु े शं                      यद ु ं                प योिनना                 ॥१२॥
              दश                नामसहॐािण                            यान्याह                   ूिपतामहः            ।
              तािन         िनमर् य             मनसा                  द नो              घृतिमवो तम ्
                                                                                               ृ                ॥१३॥
              िगरे ः       सारं          यथा              हे म         पुंपात्सारं             यथा        मधु      ।
              घृतात्सारं                यथा                      मण्डःतथैतत्सारमु तम ्
                                                                                  ृ                             ॥१४॥
              सवर्पाप्मापहिमदं                                       चतुवदसमिन्वतम ्                               ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 64 -                                             Anushasana Parva



              ूय ेनािधगन्तव्यं                        धाय                 च              ूयतात्मना                  ।
              शािन्तकं         पौि कं                चैव        रक्षो नं          पावनं           महत ्         ॥१५॥
              इदं          भ ाय                 दातव्यं               ौ धानािःतकाय                        च         ।
              नाौ धान पाय                                  नािःतकायािजतात्मने                                    ॥१६॥
              य ाभ्यसूयते                    दे वं             भूतात्मानं                 िपनािकनम ्                ।
              स       कृ ंण        नरकं               याित           सह        पूवः               ै
                                                                                            सहानुगः             ॥१७॥
              इदं             यानिमदं                       योगिमदं                    येयमनु मम ्                  ।
              इदं             जप्यिमदं                        ानं              रहःयिमदमु मम ्                       ।
              इदं          ात्वान्तकालेऽिप                   ग छे ि              परमां           गितम ्         ॥१८॥
              पिवऽं            मङ्गलं                      पुण्यं             कल्याणिमदमु मम ्                      ।
              िनगिदंये             महाबाहो                    ःतवानामु मं                   ःतवम ्               ॥१९॥
              इदं           ॄ ा              पुरा              कृ त्वा            सवर्लोकिपतामहः                    ।
              सवर्ःतवानां           िदव्यानां                  राजत्वे             समकल्पयत ्                   ॥२०॥
              तदाूभृित                       चैवायमी रःय                               महात्मनः                     ।
              ःतवराजेित                       िव यातो                         जगत्यमरपूिजतः                         ।
              ॄ लोकादयं                       चैव                    ःतवराजोऽवता रतः                            ॥२१॥
              यःमा िण्डः            पुरा               ूाह             तेन            तिण्डकृ तोऽभवत ्              ।
              ःवगार् चैवाऽ              भूलोकं                 तिण्डना                   वता रतः                ॥२२॥
              सवर्मङ्गलमङ्गल्यं                                      सवर्पापूणाशनम ्                                ।
              िनगिदंये             महाबाहो                   ःतवानामु मं                    ःतवम ्              ॥२३॥
              ॄ णामिप                   य ॄ                         पराणामिप                   यत्परम ्             ।
              तेजसामिप                       य ेजःतपसामिप                              य पः                     ॥२४॥
              शान्तीनामिप               या                    ुर्
                                                       शािन्त तीनामिप                     या              ु
                                                                                                          ितः       ।
              दान्तानामिप          यो         दान्तो          धीमतामिप             या       च       धीः         ॥२५॥
              दे वानामिप           यो            दे वो              मुनीनामिप             यो         मुिनः          ।
              य ानामिप             यो          य ः            िशवानामिप                यः         िशवः          ॥२६॥
              रुिाणामिप             यो                 रुिः               ूभुः            ूभवतामिप                  ।
              योिगनामिप            यो          योगी            कारणानां            च        कारणम ्             ॥२७॥
              यतो          लोकाः         संभविन्त               न         भविन्त            यतः           पुनः      ।
                   ू
              सवर्भतात्मभूतःय                                  हरःयािमततेजसः                                    ॥२८॥
              अ ो रसहॐं                 तु            नाम्नां             शवर्ःय            मे        शृणु          ।
              य     त्वा           मनुजौे                           सवार्न्कामानवाप्ःयिस                        ॥२९॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 65 -                                       Anushasana Parva



              िःथरः          ःथाणुः            ूभुभार्नुः          ूवरो          वरदो         वरः       ।
              सवार्त्मा         सवर्िव यातः              सवर्ः         सवर्करो          भवः          ॥३०॥
              जटी          चम          िशखण्डी            च         सवार्ङ्गः        सवर्भावनः          ।
              हर                ह रणाक्ष                       ू
                                                          सवर्भतहरः                 ूभुः             ॥३१॥
              ूवृि              िनवृि                  िनयतः               शा तो            ीुवः        ।
              ँमशानचारी                  भगवान्खचरो                       गोचरोऽदर् नः               ॥३२॥
              अिभवा ो                 महाकमार्                  तपःवी              भूतभावनः             ।
              उन्म वेशू छन्नः                             सवर्लोकूजापितः                             ॥३३॥
              महा पो                 महाकायः                    सवर् पो            महायशाः              ।
              महात्मा                ू
                                सवर्भत                िव पो            वामनो         मनुः            ॥३४॥
              लोकपालोऽन्तिहर् तात्मा                      ूसादो                  हयगदर् िभः             ।
              पिवऽ                    ै
                                 महां व                 िनयमो              िनयमाौयः                  ॥३५॥
              सवर्कमार्             ःवयंभू                    आिदरािदकरो                िनिधः           ।
              सहॐाक्षो              िव पाक्षः             सोमो             नक्षऽसाधकः                ॥३६॥
                     र्
              चन्िसूयगितः                        े  र्
                                                कतुमहो                      महपितवर्रः                  ।
              अििर यालयः                     कतार्               मृगबाणापर्णोऽनघः                    ॥३७॥
              महातपा                 घोरतपा                   अदीनो              दीनसाधकः               ।
              संवत्सरकरो              मन्ऽः            ूमाणं              परमं       तपः             ॥३८॥
              योगी          यो यो              महाबीजो              महारे ता         महातपाः            ।
              सुवणर्रेताः             सवर् ः              सुबीजो              वृषवाहनः               ॥३९॥
              दशबाहःत्विनिमषो
                   ु                                   नीलकण्ठ                    उमापितः               ।
              िव      पः        ःवयंौे ो               बलवीरो             बलो        गणः             ॥४०॥
              गणकतार्            गणपितिदर् ग्वासाः                 काम्य           एव            च      ।
              पिवऽं          परमं             मन्ऽः             सवर्भावकरो            हरः            ॥४१॥
              कमण्डलुधरो                धन्वी                 बाणहःतः              कपालवान ्            ।
              अशनी          शत नी            ख गी        पि टशी           चायुधी        महान ्       ॥४२॥
              ॐुवहःतः                सु प                 तेजःतेजःकरो                    िनिधः          ।
              उंणीषी            च        सुव ऽ                  उदमो          िवनतःतथा               ॥४३॥
              दीघर्              े
                             ह रकश                   सुतीथर्ः         कृ ंण         एव           च      ।
              सृगाल पः              सवार्थ           मुण्डः         ु
                                                                   कण्डी         कमण्डलुः            ॥४४॥
              अज                    मृग प                     गन्धधारी                 र्
                                                                                    कप िप               ।
              ऊ वर्रेता         ऊ वर्िलङ्ग               ऊ वर्शायी               नभःतलः              ॥४५॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                              - 66 -                                     Anushasana Parva



              िऽजट ीरवासा                           रुिः                            ु
                                                                        सेनापितिवर्भः                ।
              अह रोऽथ             न ं          च           ितग्ममन्युः          सुवचर्सः          ॥४६॥
              गजहा          दै त्यहा           लोको              लोकधाता             गुणाकरः         ।
              िसंहशादर् ल प
                        ू                               आिर् चमार्म्बरावृतः                       ॥४७॥
              कालयोगी                   महानादः                      सवर्वास तुंपथः                  ।
              िनशाचरः             ूेतचारी                  भूतचारी             महे रः             ॥४८॥
              बहभूतो
                ु                 बहधनः
                                    ु                    सवार्धारोऽिमतो               गितः           ।
              नृत्यिूयो           िनत्यनत                  नतर्कः            सवर्लासकः            ॥४९॥
              घोरो        महातपाः            पाशो           िनत्यो        िग रचरो           नभः      ।
              सहॐहःतो             िवजयो                 व्यवसायो               िनिन्दतः           ॥५०॥
              अमषर्णो             मषर्णात्मा                 य हा              कामनाशनः              ।
              दक्षय ापहारी               च              सुसहो           म यमःतथा                  ॥५१॥
              तेजोपहारी           बलहा              मुिदतोऽथ                 िजतो           वरः      ।
              गम्भीरघोषो                गम्भीरो                  गम्भीरबलवाहनः                    ॥५२॥
              न्यमोध पो                  न्यमोधो                                       ु
                                                                    वृक्षकणर्िःथितिवर्भः             ।
              तीआणताप               हयर् ः              सहायः            कमर्कालिवत ्             ॥५३॥
              िवंणुूसािदतो                य ः                 समुिो                वडवामुखः          ।
              हताशनसहाय
               ु                              ूशान्तात्मा                    हताशनः
                                                                              ु                   ॥५४॥
              उमतेजा              महातेजा                  जयो               िवजयकालिवत ्            ।
               योितषामयनं               िसि ः           संिधिवर्मह            एव        च         ॥५५॥
              िशखी        दण्डी     जटी             वाली          मूितर्जो      मूधगो
                                                                                   र्        बली     ।
              वैणवी        पणवी              ताली           कालः          कालकटं कटः              ॥५६॥
                             र्
              नक्षऽिवमहिविधगुणवृि लर्योऽगमः                                                          ।
              ूजापितिदर् शाबाहिवर्भागः
                              ु                                   सवर्तोमुखः                      ॥५७॥
              िवमोचनः                   सुरगणो                       िहरण्यकवचो वः                   ।
              मेहजो        बलचारी              च           महाचारी            ःतुतःतथा            ॥५८॥
                     र्
              सवर्तूयिननादी                     च                     सवर्वा प रमहः                  ।
              व्याल पो            िबलावासी                 हे ममाली           तरं गिवत ्          ॥५९॥
              िऽदशि कालधृ कमर्सवर्बन्धिवमोचनः                                                        ।
              बन्धनःत्वसुरेन्िाणां                  युिध               शऽुिवनाशनः                 ॥६०॥
              सां यूसादो                     दवार्साः
                                              ु                      सवर्साधुिनषेिवतः                ।
              ूःकन्दनो            िवभाग                  अतुल्यो             य भागिवत ्           ॥६१॥


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 67 -                                         Anushasana Parva



              सवार्वासः             सवर्चारी                 दवार्सा
                                                              ु                   वासवोऽमरः                 ।
              हे मो         हे मकरो          य ः               सवर्धारी           धरो मः                 ॥६२॥
              लोिहताक्षो              महाक्ष                  िवजयाक्षो                 िवशारदः             ।
              संमहो           िनमहः                 कतार्             सपर्चीरिनवासनः                     ॥६३॥
              मु योऽमु य                    दे ह                दे हि र् ः         सवर्कामदः                ।
              सवर्कालूसाद                          सुबलो                     बल पधृक्                  ॥६४॥
              आकाशिनिध प                           िनपाती                उरगः               खगः             ।
              रौि प ऽशुरािदत्यो                     वसुरिँमः                   सुवचर्सी                ॥६५॥
              वसुवेगो            महावेगो                     मनोवेगो                   िनशाचरः              ।
              सवार्वासी             िौयावासी                  उपदे शकरो                 हरः              ॥६६॥
              मुिनरात्मपितल के                         संभो य                      सहॐदः                    ।
              पक्षी     च      पिक्ष पी            च        अितदी ो            िवशां        पितः       ॥६७॥
              उन्मादो                  मदनाकारो                               र्
                                                                        अथार्थकररोमशः                       ।
              वामदे व            वाम                   ूाग्दिक्षण्य                वामनः                 ॥६८॥
              िस योगापहारी                  च                िस ः                     र्
                                                                                सवार्थसाधकः                 ।
              िभक्षु           िभक्षु प                    िवषाणी              मृदरव्ययः
                                                                                  ु                      ॥६९॥
              महासेनो           िवशाख                      षि भागो             गवां           पितः          ।
              वळहःत              िवंकम्भी               चमूःतम्भन                एव           च        ॥७०॥
              ऋतुरृ तुकरः                   कालो                          र्
                                                                      मधुमधुकरोऽचलः                         ।
              वानःपत्यो                वाजसेनो                  िनत्यमाौमपूिजतः                          ॥७१॥
              ॄ चारी             लोकचारी                      सवर्चारी             सुचारिवत ्               ।
              ईशान          ई रः         कालो               िनशाचारी            िपनाकधृक्              ॥७२॥
              नन्दी र               नन्दी              च          नन्दनो               निन्दवधर्नः          ।
              भगःयािक्षिनहन्ता              च           कालो            ॄ िवदां             वरः        ॥७३॥
                  ुर्
              चतुमखो                  महािलङ्ग ारुिलङ्गःतथैव                                  च             ।
              िलङ्गा यक्षः            सुरा यक्षो            लोका यक्षो             युगावहः             ॥७४॥
              बीजा यक्षो              बीजकतार्                अ यात्मानुगतो                   बलः           ।
              इितहासकरः               कल्पो                गौतमोऽथ               जले रः                ॥७५॥
              दम्भो          दम्भो          वैदम्भो           वँयो            वँयकरः              किवः      ।
              लोककतार्                पशुपितमर्हाकतार्                        महौषिधः                  ॥७६॥
              अक्षरं         परमं           ॄ               बलवाञ्शब                   एव          च        ।
                   र्
              नीित नीितः            शु ात्मा           शु ो         मान्यो        मनोगितः              ॥७७॥


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                           - 68 -                                       Anushasana Parva



              बहूसादः
                ु                  ःवपनो              दपर्णोऽथ              त्विमऽिजत ्             ।
              वेदकारः              सूऽकारो                  िव ान्समरमदर् नः                     ॥७८॥
              महामेघिनवासी                  च           महाघोरो                 वशीकरः              ।
              अिग्न वालो          महा वालो            अितधूॆो            हतो
                                                                          ु        हिवः          ॥७९॥
              वृषणः         शंकरो            िनत्यो            वचर्ःवी               े
                                                                                 धूमकतनः            ।
              नीलःतथाङ्गलुब्ध                    शोभनो                   िनरवमहः                 ॥८०॥
              ःविःतदः            ःविःतभाव               भागी         भागकरो               लघुः      ।
              उत्सङ्ग            महाङ्ग              महागभर्ः        परो           युवा          ॥८१॥
              कृ ंणवणर्ः           सुवणर्              इिन्ियः              सवर्देिहनाम ्           ।
              महापादो            महाहःतो              महाकायो             महायशाः                ॥८२॥
              महामूधार्           महामाऽो               महानेऽो                 िदगालयः             ।
              महादन्तो            महाकण               महामेहो              महाहनुः               ॥८३॥
              महानासो                        र्
                                    महाकम्बुमहामीवः                       ँमशानधृक्                 ।
              महावक्षा           महोरःको             अन्तरात्मा            मृगालयः               ॥८४॥
              लम्बनो             लिम्बतो                महामायः                 पयोिनिधः            ।
              महादन्तो            महादं ो            महािज ो              महामुखः                ॥८५॥
              महानखो              महारोमा                   े
                                                        महाकशो                  महाजटः              ।
              असप ः              ूसाद                ूत्ययो          िग रसाधनः                   ॥८६॥
                           ै
              ःनेहनोऽःनेहन व                     अिजत                       महामुिनः                ।
              वृक्षाकारो                   े
                                     वृक्षकतुरनलो                  वायुवाहनः                     ॥८७॥
              मण्डली              मेरुधामा              च                दे वदानवदपर्हा             ।
              अथवर्शीषर्ः           सामाःय                ऋ सहॐािमतेक्षणः                        ॥८८॥
              यजुःपादभुजो             गु ः             ूकाशो               जङ्गमःतथा                ।
              अमोघाथर्ः           ूसाद               अिभगम्यः               सुदशर्नः             ॥८९॥
              उपहारिूयः            शवर्ः         कनकः             काञ्चनः            िःथरः          ।
              नािभनर्िन्दकरो         भाव्यः           पुंकरःथपितः                िःथरः           ॥९०॥
               ादश ासन ा ो                       य ो                 य समािहतः                      ।
              न ं          किल             काल           मकरः             कालपूिजतः              ॥९१॥
              सगणो                 गणकार                        भूतभावनसारिथः                       ।
              भःमशायी               भःमगो ा                 भःमभूतःतरुगर्णः                      ॥९२॥
                  ै
              अगण व                लोप                 महात्मा                 सवर्पूिजतः           ।
                  ु     ु
              शङ्कि शङ्कः                  संपन्नः                   र्
                                                               शुिचभूतिनषेिवतः                   ॥९३॥


                                            www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 69 -                                    Anushasana Parva



              आौमःथः                कपोतःथो                      िव कमार्            पितवर्रः         ।
              शाखो         िवशाखःताॆो ो                         म्बुजालः       सुिन यः            ॥९४॥
              किपलोऽकिपलः                     शूर                    ै
                                                                 आयु व              परोऽपरः           ।
              गन्धव            िदितःताआयर्ः                 सुिव ेयः           सुसारिथः           ॥९५॥
              पर धायुधो                दे व                अथर्कारी                सुबान्धवः          ।
              तुम्बवीणी           महाकोप                  ऊ वर्रेता            जलेशयः              ॥९६॥
              उमो          वंशकरो              वंशो              वंशनादो             िनिन्दतः         ।
              सवार्ङ्ग पो          मायावी                 सु दो             िनलोऽनलः              ॥९७॥
              बन्धनो             बन्धकतार्                 च             सुबन्धनिवमोचनः               ।
              स         य ा रः          स             कामा रमर्हादं ो           महायुधः           ॥९८॥
              बाहःत्विनिन्दतः
                 ु                            शवर्ः              शंकरः          शंकरोऽधनः             ।
              अमरे शो            महादे वो                िव दे वः             सुरा रहा             ॥९९॥
              अिहबुर् नो           िनरित
                                      ृ                         चेिकतानो            ह रःतथा           ।
              अजैकपा च             कापाली                      ु
                                                         िऽशङ्करिजतः                िशवः          ॥१००॥
                         र् े
              धन्वन्त रधूमकतुः                      ःकन्दो                  वैौवणःतथा                 ।
              धाता       शब            िवंणु             िमऽःत्व ा           ीुवो      धरः        ॥१०१॥
              ूभावः           सवर्गो            वायुरयर्मा                 सिवता           रिवः       ।
              उदम           िवधाता             च          मान्धाता           भूतभावनः             ॥१०२॥
              रिततीथर्              वाग्मी                  च              सवर्कामगुणावहः             ।
              प गभ                 महागभर् न्िव ऽो                          मनोरमः                ॥१०३॥
              बलवां ोपशान्त                           पुराणः                 पुण्यचञ्चुरी             ।
               ु
              करुकतार्           काल पी                    ु
                                                          करुभूतो             महे रः              ॥१०४॥
              सवार्शयो           दभर्शायी              सवषां             ूािणनां           पितः       ।
              दे वदे वमुखोऽस ः                          सदसत्सवर्र िवत ्                          ॥१०५॥
               ै
              कलासिशखरावासी                                     िहमवि रसंौयः                          ।
               ू
              कलहारी              ू
                                 कलकतार्                  बहिव ो
                                                            ु                 बहूदः
                                                                                ु                 ॥१०६॥
              विणजो              वधर्नो                वृक्षो              ु
                                                                         नकल न्दनँछदः                 ।
              सारमीवो               महाजऽुरलोल                             महौषधः                 ॥१०७॥
              िस ाथर्कारी                       िस ाथर्ँछन्दोव्याकरणो रः                              ।
              िसंहनादः           िसंहदं ः                िसंहगः             िसंहवाहनः             ॥१०८॥
              ूभावात्मा                जगत्कालःतालो                         लोकिहतःतरुः               ।
              सारङ्गो         नवचबाङ्गः                    े
                                                          कतुमाली             सभावनः              ॥१०९॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                            - 70 -                                  Anushasana Parva



              भूतालयो                           भूतपितरहोराऽमिनिन्दतः                            ।
              वािहता            सवर्भूतानां            िनलय                     र्
                                                                           िवभुभवः           ॥११०॥
              अमोघः            संयतो               ो           भोजनः          ूाणधारणः           ।
              धृितमान्मितमान्दक्षः                सत्कृ त                 युगािधपः           ॥१११॥
              गोपािलग पितमार्मो                    गोचमर्वसनो                    हरः             ।
              िहरण्यबाहु               तथा         गुहापालः             ूवेिशनाम ्           ॥११२॥
              ूित ायी             महाहष                 िजतकामो              िजतेिन्ियः          ।
              गन्धार                 सुराल                    तपःकमर्रितधर्नुः               ॥११३॥
              महागीतो                   महानृ ो                    प्सरोगणसेिवतः                 ।
                  े  र्
              महाकतुधनुधार्तुनकसानुचर लः                                                     ॥११४॥
              आवेदनीय                    आवेशः                   सवर्गन्धसुखावहः                 ।
              तोरणःतारणो                वायुः           प रधावित             चैकतः           ॥११५॥
              संयोगो           वधर्नो           वृ ो          महावृ ो          गणािधपः           ।
              िनत्य           आत्मसहाय                   दे वासुरपितः         पितः           ॥११६॥
              यु                 यु बाहु                 ि िवध                सुपवर्णः           ।
              आषाढ              सुषाढ             ीुवो          ह रहणो           हरः         ॥११७॥
              वपुरावतर्मानेभ्यो                   वसुौे ो                   महापथः               ।
              िशरोहारी              िवमषर्                    सवर्लक्षणभूिषतः                ॥११८॥
              अक्ष             रथयोगी             च            सवर्योगी          महाबलः          ।
              समाम्नायोऽसमाम्नायःतीथर्देवो                           महारथः                  ॥११९॥
              िनज वो            जीवनो           मन्ऽः           शुभाक्षो         ु र्
                                                                               बहककशः            ।
              र ूभूतो               र ाङ्गो                महाणर्विनपानिवत ्                 ॥१२०॥
              मूलो            िवशालो             मृतो            व्य ाव्य ःतपोिनिधः              ।
              आरोहणो              िनरोह                शैलहारी             महातपाः           ॥१२१॥
              सेनाकल्पो             महाकल्पो                  युगायुगकरो             ह रः        ।
              युग पो           महा पः            पवनो            गहनो          नगः           ॥१२२॥
              न्यायिनवार्पणः              पादः             पिण्डतो             चलोपमः            ।
              बहमालो
                ु                महामालः               सुमालो           बहलोचनः
                                                                          ु                  ॥१२३॥
              िवःतारो           लवणः              ू
                                                 कपः             ु
                                                                कसुमः         सफलोदयः            ।
              वृषभो           वृषभाङ्काङ्गो            मिणिबल्वो            जटाधरः           ॥१२४॥
              इन्दिवर्सगर्ः
                  ु                 सुमखः
                                       ु               सुरः        सवार्यधः
                                                                         ु             सहः       ।
              िनवेदनः           सुधाजातः               सुगन्धारो           महाधनुः           ॥१२५॥


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 71 -                                  Anushasana Parva



              गन्धमाली                  च             भगवानुत्थानः              सवर्कमर्णाम ्         ।
              मन्थानो            बहलो
                                   ु             बाहः
                                                    ु          सकलः          सवर्लोचनः            ॥१२६॥
              तरःताली                   करःताली                       ं
                                                                ऊ वर्सहननो                 वहः        ।
              छऽं         सु छऽो            िव यातः           सवर्लोकाौयो            महान ्       ॥१२७॥
              मुण्डो        िव पो               िवकृ तो          दिण्डमुण्डो              ु
                                                                                       िवकवर्णः       ।
              हयर्क्षः        ु
                            ककभो               वळी           दी िज ः            सहॐपात ्          ॥१२८॥
              सहॐमूधार्                  दे वेन्िः             सवर्देवमयो                 गुरुः       ।
              सहॐबाहः
                    ु              सवार्ङ्गः               शरण्यः         सवर्लोककृ त ्           ॥१२९॥
              पिवऽं                    र्
                                 िऽमधुमन्ऽः                 किन ः            कृ ंणिपङ्गलः             ।
              ॄ दण्डिविनमार्ता                       शत नी               शतपाशधृक्                ॥१३०॥
              प गभ                  महागभ                     ॄ गभ                  जलो वः            ।
              गभिःतॄर् कृ ॄ ा                        ॄ िव ॄा णो                    गितः           ॥१३१॥
              अनन्त पो                  नैकात्मा              ितग्मतेजाः                  ु
                                                                                     ःवयंभवः          ।
              ऊ वर्गात्मा                   पशुपितवार्तरं हा              मनोजवः                  ॥१३२॥
              चन्दनी               प माला यः                    सुरभ्यु रणो                नरः        ।
              किणर्कारमहाॐग्वी                       नीलमौिलः             िपनाकधृक्               ॥१३३॥
              उमापितरुमाकान्तो                                         ु
                                                               जा वीधृगमाधवः                          ।
              वरो          वराहो             वरदो            वरे शः       सुमहाःवनः               ॥१३४॥
              महाूसादो                   दमनः                शऽुहा                 ेतिपङ्गलः          ।
              ूीतात्मा           ूयतात्मा             च      संयतात्मा          ूधानधृक्          ॥१३५॥
                     र् ु
              सवर्पा सतःताआय                              धमर्साधारणो                  वरः            ।
              चराचरात्मा                सूआमात्मा                ृ
                                                              सुवषो         गोवृषे रः             ॥१३६॥
                       र् ु
              सा यिषर्वसरािदत्यो                          िववःवान्सिवता                   मृडः        ।
              व्यासः        सवर्ःय           संक्षेपो       िवःतरः        पयर्यो       नयः        ॥१३७॥
              ऋतुः          संवत्सरो                 मासः        पक्षः          सं यासमापनः           ।
              कला         का ा      लवो         माऽा        मुहू त ऽहः     क्षपाः     क्षणाः      ॥१३८॥
              िव क्षेऽं                 ूजाबीजं                 िलङ्गमा ःत्विनिन्दतः                  ।
              सदस व्य मव्य ं                     िपता           माता           िपतामहः            ॥१३९॥
              ःवगर् ारं             ूजा ारं                  मोक्ष ारं              िऽिव पम ्         ।
              िनवार्णं           ादनं        चैव          ॄ लोकः          परा         गितः        ॥१४०॥
              दे वासुरिविनमार्ता                               दे वासुरपरायणः                         ।
              दे वासुरगुरुदवो                             दे वासुरनमःकृ तः                        ॥१४१॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 72 -                                         Anushasana Parva



              दे वासुरमहामाऽो                                     दे वासुरगणाौयः                                ।
              दे वासुरगणा यक्षो                             दे वासुरगणामणीः                                ॥१४२॥
              दे वाितदे वो                                दे विषर्दवासुरवरूदः                                   ।
              दे वासुरे रो                  दे वो                      दे वासुरमहे रः                      ॥१४३॥
              सवर्देवमयोऽिचन्त्यो                                    दे वतात्मात्मसंभवः                         ।
              उि दि बमो                    वै ो            िवरजो               िवरजोम्बरः                  ॥१४४॥
              ई यो           हःती                 सुरव्यायो                दे विसंहो           नरषर्भः          ।
              िवबुधामवरः                    ौे ः                      सवर्देवो मो मः                       ॥१४५॥
              ूयु ः              शोभनो               वळ                  ईशानः              ूभुरव्ययः           ।
              गुरुः      कान्तो          िनजः            सगर्ः           पिवऽः         सवर्वाहनः           ॥१४६॥
              शृङ्गी         शृङ्गिूयो                  बॅू              राजराजो             िनरामयः            ।
              अिभरामः              सुरगणो                  िवरामः                सवर्साधनः                 ॥१४७॥
              ललाटाक्षो                 िव दे हो                     ह रणो                 ॄ वचर्सः             ।
              ःथावराणां                      ै
                                         पित व                       िनयमेिन्ियवधर्नः                      ॥१४८॥
              िस ाथर्ः                ू
                                 सवर्भताथ ऽिचन्त्यः                        सत्योतः                 शुिचः        ।
              ोतािधपः            परं        ॄ             मु ानां            परमा           गितः           ॥१४९॥
              िवमु ो              मु तेजा                        ौीमाञ्ौीवधर्नो                 जगत ्           ।
              यथाूधानं            भगवािनित                 भ त्या             ःतुतो          मया           ॥१५०॥
              यं       न         ॄ ादयो                 दे वा          िवदय
                                                                          ु            न           महषर्यः      ।
              तं      ःतव्यम य          वन् ं       च      कः         ःतोंयित          जगत्पितम ् ॥१५१॥
              भि मेव                   पुरःकृ त्य                    मया                        ु
                                                                                       य पितवर्सः               ।
              ततोऽभ्यनु ां              ूाप्यैव           ःतुतो            मितमतां            वरः          ॥१५२॥
              िशवमेिभः                 ःतुवन्दे वं                   नामिभः                पुि वधर्नैः          ।
              िनत्ययु ः                  र्
                                   शुिचभूत्वा                   ूाप्नोत्यात्मानमात्मना                     ॥१५३॥
              एति            परमं            ॄ                  ःवयं          गीतं                 ु
                                                                                              ःवयंभवा           ।
                  ै
              ऋषय व                दे वा                ःतुवन्त्येतेन                तत्परम ्              ॥१५४॥
              ःतूयमानो                  महादे वः                 ूीयते             चात्मनामिभः                  ।
              भ ानुकम्पी                 भगवानात्मसंःथान्करोित                             तान ्           ॥१५५॥
              तथैव           च           मनुंयेषु               ये         मनुंयाः             ूधानतः           ।
              आिःतकाः              ौ धाना                   बहिभजर्न्मिभः
                                                              ु                            ःतवैः           ॥१५६॥
              जामत               ःवपन्त                   ोजन्तः              पिथ             संिःथताः          ।
              ःतुविन्त           ःतूयमाना                 तुंयिन्त             च           रमिन्त          च    ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 73 -                                      Anushasana Parva



              जन्मकोिटसहॐेषु                               नानासंसारयोिनषु                           ॥१५७॥
              जन्तोिवर्शु पापःय                      भवे              भि ः               ूजायते           ।
              उत्पन्ना        च            भवे           भि रनन्या               सवर्भावतः            ॥१५८॥
              कारणं           भािवतं                तःय              सवर्मु ःय              सवर्तः        ।
              एत े वेषु           दंूापं
                                   ु                 मनुंयेषु              न        लभ्यते            ॥१५९॥
              िनिवर् ना             िन ला                  रुिे              भि रव्यिभचा रणी              ।
              तःयैव           च             ूसादे न                भि रुत्प ते              नृणाम ्       ।
              यया         यािन्त            परां           िसि ं           त ावगतचेतसः                ॥१६०॥
              ये              सवर्भावोपगताः                            परत्वेनाभवन्नराः                   ।
              ूपन्नवत्सलो                    दे वः                 संसारा ान्समु रे त ्               ॥१६१॥
              एवमन्ये             न            ु
                                              कवर्िन्त              दे वाः         संसारमोचनम ्           ।
              मनुंयाणां                महादे वादन्यऽािप                        तपोबलात ्              ॥१६२॥
              इित                 तेनेन्िकल्पेन                       भगवान्सदसत्पितः                     ।
              कृ ि वासाः          ःतुतः            कृ ंण          तिण्डना          शु बुि ना          ॥१६३॥
              ःतवमेतं                 भगवतो                    ॄ ा               ःवयमधारयत ्              ।
              ॄ ा         ूोवाच         शबाय               शबः          ूोवाच           मृत्यवे       ॥१६४॥
              मृत्युः         ूोवाच                  रुिाणां            रुिे भ्यःतिण्डमागमत ्             ।
              महता            तपसा                 ूा ःतिण्डना                   ॄ स िन               ॥१६५॥
              तिण्डः          ूोवाच                शुबाय             गौतमायाह               भागर्वः       ।
              वैवःवताय              मनवे                गौतमः              ूाह       माधव             ॥१६६॥
              नारायणाय                 सा याय                      मनु र ाय               धीमते           ।
              यमाय          ूाह            भगवान्सा यो                     नारायणोऽ युतः              ॥१६७॥
                   े
              नािचकताय                  भगवानाह                      वैवःवतो                यमः           ।
                 र्
              माकण्डे याय               वांणय                          े
                                                                  नािचकतोऽभ्यभाषत                     ॥१६८॥
                 र्
              माकण्डे यान्मया                 ूा ं                 िनयमेन                जनादर् न         ।
              तवाप्यहमिमऽ न                        ःतवं              द य                 िवौुतम ्         ।
              ःवग्यर्मारोग्यमायुंयं                धन्यं           बल्यं         तथैव       च         ॥१६९॥
              न         तःय           िव नं              ु
                                                        कवर्िन्त           दानवा         यक्षराक्षसाः     ।
              िपशाचा          यातुधाना                   गु का             भुजगा         अिप          ॥१७०॥
              यः          पठे त                  र्
                                           शुिचभूत्वा               ॄ चारी              िजतेिन्ियः        ।
              अभग्नयोगो               वष           तु       सोऽ मेधफलं                  लभेत ्        ॥१७१॥
                                                           * * *


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 74 -                                            Anushasana Parva



                                                     १८. वैशंपायन उवाच
              महायोगी                    ततः            ूाह                कृ ंण ै पायनो                  मुिनः       ।
              पठःव                पुऽ         भिं           ते          ूीयतां            ते       महे रः          ॥०१॥
              पुरा          पुऽ           मया               मेरौ          तप्यता                परमं         तपः      ।
              पुऽहे तोमर्हाराज                       ःतव                     एषोऽनुकीितर्तः                        ॥०२॥
              लब्धवानिःम                       तान्कामानहं                       वै              पाण्डु नन्दन         ।
              तथा             त्वमिप                शवार्ि                सवार्न्कामानवाप्ःयिस                     ॥०३॥
              चतुःशीषर्ःततः                    ूाह                शबःय                  दियतः              सखा        ।
              आलम्बायन                     इत्येव                  िवौुतः               करुणात्मकः                 ॥०४॥
              मया             गोकणर्मासा                          तपःत वा                  शतं            समाः        ।
              अयोिनजानां                   दान्तानां                   धमर् ानां               सुवचर्साम ्         ॥०५॥
              अजराणामदःखानां
                      ु                                                  शतवषर्सहिॐणाम ्                              ।
              लब्धं                पुऽशतं               शवार्त्पुरा                   पाण्डु नृपात्मज              ॥०६॥
              वाल्मीिक ािप                                       भगवान्युिधि रमभाषत                                   ।
              िववादे               सािम्न             मुिनिभॄर्            नो             वै         भवािनित          ।
              उ ः                 क्षणेन              चािव ःतेनाधमण                               भारत             ॥०७॥
              सोऽहमीशानमनघमःतौषं                                          शरणं                      गतः               ।
              मु       ाःम्यवशः                        पापा तो                            दःखिवनाशनः
                                                                                           ु                          ।
              आह            मां         िऽपुर नो             वै         यशःतेऽ यं                भिवंयित           ॥०८॥
              जामदग्न्य                        कौन्तेयमाह                             ृ
                                                                                 धमर्भतां                 वरः         ।
              ऋिषम ये                    िःथतःतात                      तपिन्नव                 िवभावसुः            ॥०९॥
              िपतृिवूवधेनाहमात                                     वै                     पाण्डवामज                   ।
                    र्
              शुिचभूत्वा                   महादे वं                    गतवाञ्शरणं                   नृप            ॥१०॥
              नामिभ ाःतुवं                             दे वं                    ततःतु ोऽभव वः                         ।
              परशुं         च           ददौ         दे वो          िदव्यान्य ािण                  चैव        मे    ॥११॥
              पापं           न            भिवता                  तेऽ            अजेय                भिवंयिस           ।
              न        ते          ूभिवता                     र्
                                                       मृत्युयशःवी                    च         भिवंयिस            ॥१२॥
              आह                मां            भगवानेवं                   िशखण्डी                 िशविवमहः            ।
              यदवा ं               च          मे        सव               ूसादा ःय                  धीमतः           ॥१३॥
              अिसतो                           ै
                                        दे वल व                  ूाह             पाण्डु सुतं              नृपम ्      ।
              शापा छबःय                        कौन्तेय                   िचतो                  धम ऽनशन्मम             ।
              तन्मे                     धम                              ै
                                                             यश ा यमायु वादद वः                                    ॥१४॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                           - 75 -                                              Anushasana Parva



                  र्
              ऋिषगृत्समदो                       नाम                  शबःय               दियतः                सखा            ।
              ूाहाजमीढं                                                  ु
                                                         भगवान्बृहःपितसम ितः                                         ॥१५॥
              विस ो                नाम                   भगवां ाक्षुषःय                     मनोः             सुतः           ।
              शतबतोरिचन्त्यःय                                        सऽे                    वषर्सहिॐके                      ।
              वतर्मानेऽॄवी ा यं                          सािम्न                    ु चा रते          मया                 ॥१६॥
              रथन्तरं                ि जौे                        न               सम्यिगित                  वतर्ते          ।
              समीक्षःव                   पुनबुर्     या               हष           त्य त्वा             ि जो म              ।
              अय वािहनं                             पापमकाष ःत्वं                            सुदमर्ते
                                                                                                ु                    ॥१७॥
              एवमु त्वा                      महाबोधात्ूाह                           रु ः             पुनवर्चः               ।
              ू या                रिहतो              दःखी
                                                      ु                   िनत्यं            भीतो           वनेचरः           ।
              दश            वषर्सहॐािण                     दशा ौ              च            शतािन            च        ॥१८॥
              न पानीययवसे                                       ै
                                                             मृगरन्यै                             विजर्ते                   ।
              अय ीयिमे
                    ु                                    दे शे                      रुरुिसंहिनषेिवते                        ।
              भिवता               त्वं             मृगः               ू
                                                                     बरो           महादःखसमिन्वतः
                                                                                       ु                                 ॥१९॥
              तःय           वा यःय                   िनधने                पाथर्      जातो             हं          मृगः      ।
              ततो           मां          शरणं             ूा ं            ूाह         योगी         महे रः            ॥२०॥
                      ै
              अजर ामर व                                     भिवता                           दःखविजर्तः
                                                                                             ु                              ।
              साम्यं         समःतु                  ते           सौ यं                     र्
                                                                                  युवयोवर्धतां          बतुः         ॥२१॥
              अनुमहानेवमेष                                 करोित                        भगवािन्वभुः                         ।
              परं       धाता              िवधाता                 च         सुखदःखे
                                                                               ु              च       सवर्दा         ॥२२॥
              अिचन्त्य                   एष              भगवान्कमर्णा                       मनसा             िगरा           ।
              न        मे         तात              युिधौे             िव या           पिण्डतः           समः          ॥२३॥
                                                            जैगीषव्य उवाच
              ममा गुणमै य                                 द ं                     भगवता                    पुरा             ।
              य ेनाल्पेन                    बिलना                     वाराणःयां               युिधि र                ॥२४॥
                                                                 गाग्यर् उवाच
              चतुःषं यङ्गमददात्काल ानं                                                  ममा तम ्
                                                                                            ु                               ।
              सरःवत्याःतटे                          तु ो                  मनोय ेन                 पाण्डव             ॥२५॥
              तुल्यं          मम                सहॐं                 तु           सुतानां          ॄ वािदनाम ्              ।
                  ै
              आयु व                         सपुऽःय                           संवत्सरशतायुतम ्                        ॥२६॥
                                                                 पराशर उवाच
              ूसा ाहं                    पुरा              शव                 मनसािचन्तयं                    नृप            ।


                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 76 -                                                  Anushasana Parva



              महातपा                महातेजा                         महायोगी                       महायशाः               ।
              वेदव्यासः            िौयावासो                   ॄ ण्यः                      करुणात्मकः                 ॥२७॥
              अिप         नामेिप्सतः               पुऽो                मम            ःया ै              महे रात ्       ।
              इित       मत्वा             िद           मतं             ूाह          मां          सुरस मः             ॥२८॥
              मिय             संभवतःतःय                        फलात्कृ ंणो                            भिवंयित           ।
              सावणर्ःय             मनोः            सग                  स िषर्                  भिवंयित               ॥२९॥
              वेदानां         च           स            वै              व्यःता                  ु
                                                                                              करुवंशकरःतथा              ।
              इितहासःय              कतार्          च           पुऽःते               जगतो                िहतः         ॥३०॥
              भिवंयित               महे न्िःय                  दियतः                      स            महामुिनः         ।
                      ै
              अजर ामर व                              पराशर                            सुतःतव                         ॥३१॥
              एवमु त्वा                       स                        भगवांःतऽैवान्तरधीयत                              ।
              युिधि र                महायोगी                           वीयर्वानक्षयोऽव्ययः                           ॥३२॥
                                                       माण्डव्य उवाच
              अचौर ौरशङ्कायां                     शूले                 िभन्नो                    हं            यदा      ।
              तऽःथेन           ःतुतो           दे वः          ूाह            मां          वै          महे रः         ॥३३॥
              मोक्षं         ूाप्ःयिस             शूला च                 जीिवंयिस                           र्
                                                                                                       समाबुदम ्        ।
              रुजा        शूलकृ ता             चैव            न           ते              िवू          भिवंयित          ।
                              ै
              आिधिभव्यार्िधिभ व                         विजर्तःत्वं                       भिवंयिस                    ॥३४॥
                               ू
              पादा चतुथार्त्संभत                     आत्मा                     यःमान्मुने                      तव       ।
              त्वं      भिवंयःयनुपमो                    जन्म                 वै       सफलं                ु
                                                                                                         करु         ॥३५॥
              तीथार्िभषेकं               सफलं                  त्वमिव नेन                             चाप्ःयिस          ।
              ःवग            चैवाक्षयं            िवू             िवदधािम                      तवोिजर्तम ्           ॥३६॥
              एवमु त्वा                  तु                 भगवान्वरे ण्यो                        वृषवाहनः              ।
              महे रो                महाराज                      कृ ि वासा                             ु
                                                                                                  महा ितः               ।
              सगणो                             दै वतौे ःतऽैवान्तरधीयत                                                ॥३७॥
                                                        गालव उवाच
              िव ािमऽाभ्यनु ातो                                   हं                      िपतरमागतः                     ।
              अॄवीन्मां           ततो          माता            दःिखता
                                                                ु                    रुदती             भृशम ्        ॥३८॥
                   े
              कौिशकनाभ्यनु ातं                               पुऽं                     वेदिवभूिषतम ्                     ।
              न        तात        तरुणं        दान्तं          िपता               त्वां         पँयतेऽनघ             ॥३९॥
              ौुत्वा           जनन्या                  वचनं                  िनराशो                    गुरुदशर्ने       ।
              िनयतात्मा             महादे वमपँयं                        सोऽॄवी च                       माम ्         ॥४०॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 77 -                                                Anushasana Parva



               िपता         माता            च           ते         त्वं      च          पुऽ         मृत्युिवविजर्ताः              ।
               भिवंयथ               िवश               िक्षूं              ि ािस              िपतरं         क्षये           ॥४१॥
               अनु ातो                   भगवता                      गृहं               गत्वा              युिधि र                 ।
               अपँयं            िपतरं            तात               इि ं          कृ त्वा          िविनःसृतम ्           ॥४२॥
               उपःपृँय                    गृहीत्वे मं                       ु
                                                                           कशां                      शरणा ु न ्                   ।
               तािन्वसृ य               च           मां          ूाह         िपता            साॐािवलेक्षणः              ॥४३॥
               ूणमन्तं                  प रंव य                     मूि नर्              चायाय                पाण्डव              ।
               िदं या                   ोऽिस              मे        पुऽ          कृ तिव              इहागतः             ॥४४॥
                                                               वैशंपायन उवाच
               एतान्यत्य तान्येव
                         ु                                         कमार्ण्यथ                       महात्मनः                       ।
               ूो ािन            मुिनिभः                  ौुत्वा           िवःमयामास                    पाण्डवः         ॥४५॥
               ततः               कृ ंणोऽॄवी ा यं                              पुनमर्ितमतां                     वरः                ।
               युिधि रं                      धमर्िनत्यं                           पुरुहतिमवे रः
                                                                                       ू                                ॥४६॥
      आिदत्यचन्िाविनलानलौ                             च                      र्
                                                                          ौभूिमरापो                 वसवोऽथ                   िव े         ।
      धातायर्मा       शुबबृहःपती                    च           रुिाः        ससा या                वरुणो        िव गोपः               ॥४७॥
      ॄ ा      शबो             मारुतो           ॄ               सत्यं        वेदा          य ा           दिक्षणा           वेदवाहाः       ।
      सोमो     य ा        य च       हव्यं        हिव               रक्षा     दीक्षा        िनयमा         ये    च        े
                                                                                                                       किचत ् ॥४८॥
      ःवाहा        वष ॄा णाः                   सौरभेया                  धम             चबं          कालचबं             चरं            च   ।
      यशो       दमो            बुि मती               िःथित                   शुभाशुभं                    ै
                                                                                                    मुनय व             स              ॥४९॥
      अ या      बुि मर्नसा              दशर्ने        च         ःपश          िसि ः            कमर्णां         या       च      िसि ः       ।
      गणा      दे वानामूंमपाः               सोमपा                   लेखाः          सुयामाःतुिषता                ॄ कायाः               ॥५०॥
      आभाःवरा              गन्धपा                    ि पा                  वाचा              िवरु ा                मनोिवरु ाः             ।
      शु ा          िनवार्णरता                   दे वाः             ःपशार्शना                दशर्पा           आ यपा                   ॥५१॥
      िचन्तागता           ये        च         दे वेषु            मु या            ये         चाप्यन्ये         दे वता ाजमीढ               ।
      सुपणर्गन्धवर्िपशाचदानवा                                  यक्षाःतथा                      पन्नगा ारणा                             ॥५२॥
      सूआमं       ःथूलं         मृद ु        य चाप्यसूआमं                    सुखं            दःखं
                                                                                              ु          सुखदःखान्तरं
                                                                                                             ु                        च   ।
      सां यं      योगं      यत्पराणां            परं           च     शवार् जातं              िवि         यत्कीितर्तं         मे       ॥५३॥
            ू
      तत्संभता            भूतकृ तो            वरे ण्याः              सव            दे वा           भुवनःयाःय                 गोपाः        ।
      आिवँयेमां           धरणीं             येऽभ्यरक्षन्पुरातनीं                    तःय             दे वःय         सृि म ्            ॥५४॥
      िविचन्वन्तं              मनसा                 तो ु वीिम                  ं
                                                                             िकिच            वं          ूाणहे तोनर्तोऽिःम                ।
      ददातु       दे वः         स           वरािनहे ानिभ ु तो                       नः            ूभुरव्ययः            सदा            ॥५५॥
      इमं      ःतवं             संिनयम्येिन्ियािण                         शुिचभूत्वा
                                                                                र्                 यः         पुरुषः          पठे त       ।


                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 78 -                                            Anushasana Parva



      अभग्नयोगो          िनयतोऽब्दमेकं                स         ूाप्नुयाद मेधे               फलं            यत ्        ॥५६॥
      वेदान्कृ त्ःनान्ॄा णः       ूाप्नुया च                जयेिाजा           पृिथवीं        चािप            कृ त्ःनाम ्   ।
      वैँयो   लाभं      ूाप्नुयान्नैपुणं         च      शूिो       गितं       ूेत्य        तथा        सुखं      च       ॥५७॥
              ःतवराजिममं                कृ त्वा               रुिाय            दिधरे                 मनः            ।
              सवर्दोषापहं         पुण्यं              पिवऽं            च         यशिःवनम ्                   ॥५८॥
              यावन्त्यःय                शरीरे षु                     ू
                                                                 रोमकपािण                       भारत                ।
              ताव षर्सहॐािण                     ःवग       वसित                        मानवः                  ॥५९॥
                                                      * * *
                                                 १९. युिधि र उवाच
              यिददं              सहधमित                         ूो यते                   भरतषर्भ                    ।
              पािणमहणकाले                  तु                 ीणामेतत्कथं               ःमृतम ्               ॥०१॥
              आषर्          एष          भवे मर्ः                 ूाजापत्योऽथ                     वासुरः             ।
              यदे तत्सहधमित                             र्
                                                     पूवमु ं                  महिषर्िभः                      ॥०२॥
              संदेहः        सुमहानेष                 िवरु              इित            मे             मितः           ।
              इह       यः     सहधम              वै      ूेत्यायं           िविहतः           व         नु     ॥०३॥
              ःवग           मृतानां               भवित                 सहधमर्ः              िपतामह                  ।
                 र्
              पूवमेकःतु           िॆयते                   व        चैकिःत ते                    वद           ॥०४॥
              नानाकमर्फलोपेता                                  नानाकमर्िनवािसनः                                     ।
              नानािनरयिन ान्ता                       मानुषा             बहवो               यदा               ॥०५॥
              अनृताः          ि य                इत्येवं           सूऽकारो                 व्यवःयित                 ।
              यदानृताः        ि यःतात                     सहधमर्ः             ु
                                                                             कतः            ःमृतः            ॥०६॥
              अनृताः         ि य            इत्येवं              वेदेंविप           िह               प यते          ।
              धम ऽयं         पौिवर्की           सं ा            उपचारः            िबयािविधः                  ॥०७॥
              ग रं               ूितभात्येतन्मम                            िचन्तयतोऽिनशम ्                          ।
              िनःसंदेहिमदं          सव                िपतामह                यथा            ौुितः             ॥०८॥
              यदे त ा शं                    चैत था                          चैतत्ूवितर्तम ्                         ।
              िनिखलेन             महाूा                       भवानेत ॄवीतु                      मे           ॥०९॥
                                                       भींम उवाच
              अऽाप्युदाहरन्तीमिमितहासं                                        पुरातनम ्                             ।
              अ ावबःय              संवादं               िदशया               सह             भारत               ॥१०॥
              िनवे ु कामःतु                पुरा                 अ ावबो                     महातपाः                  ।
              ऋषेरथ          वदान्यःय                  कन्यां           वोे           महात्मनः                ॥११॥



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 79 -                                                   Anushasana Parva



              सुूभां           नाम              वै          नाम्ना            पेणाूितमां                      भुिव         ।
              गुणूबहा                   शीलेन               सा वीं            चा रऽशोभनाम ्                             ॥१२॥
              सा            तःय             ं वैव               मनो          जहार                 शुभलोचना                 ।
              वनराजी               यथा               िचऽा          वसन्ते               ु
                                                                                       कसुमािचता                        ॥१३॥
              ऋिषःतमाह                  दे या         मे        सुता         तुभ्यं                 ु
                                                                                                 शृणंव             मे      ।
              ग छ              तावि शं               पुण्यामु रां            िआयसे                     ततः              ॥१४॥
                                                           अ ावब उवाच
              िकं           ि व्यं        मया              तऽ          व ु महर् ित               मे          भवान ्        ।
              तथेदानीं          मया         काय            यथा         वआयित               मां         भवान ्        ॥१५॥
                                                           वदान्य उवाच
              धनदं              समितबम्य                      िहमवन्तं                 तथैव                   च            ।
              रुिःयायतनं                         ं वा                  िस चारणसेिवतम ्                                  ॥१६॥
              ू     ै
                    ः                   पाषर्दैजुर् ं                    नृत्यि िवर्िवधाननैः                               ।
              िदव्याङ्गरागैः                                  र्
                                                       पैशाचैवन्यैनार्नािवधैःतथा                                     ॥१७॥
              पािणतालसतालै                                 शम्यातालैः                       समैःतथा                        ।
              संू       ै
                        ः            ूनृत्यि ः                  शवर्ःतऽ                    िनषेव्यते                    ॥१८॥
              इ ं             िकल               िगरौ             ःथानं                          ु
                                                                                    ति व्यमनुशुौम                          ।
              िनत्यं           संिनिहतो               दे वःतथा              पा रषदाः                  शुभाः             ॥१९॥
              तऽ              दे व्या            तपःत ं                    शंकराथ                     सुद ु रम ्           ।
              अतःतिद ं                  दे वःय             तथोमाया                इित                 ौुितः          ॥२०॥
              तऽ                ू
                               कपो                   महान्पा                      दे वःयो रतःतथा                           ।
              ऋतवः            कालरािऽ                 ये      िदव्या         ये        च          मानुषाः               ॥२१॥
              सव             दे वमुपासन्ते                  िपणः             िकल                 तऽ             ह          ।
              तदितबम्य                  भवनं               त्वया           यातव्यमेव                    िह           ॥२२॥
              ततो              नीलं             वनो े शं               िआयसे                 मेघसंिनभम ्                   ।
              रमणीयं            मनोमािह               तऽ           िआयिस              वै          ि यम ्             ॥२३॥
              तपिःवनीं                   महाभागां                  वृ ां            दीक्षामनुि ताम ्                       ।
              ि व्या          सा         त्वया          तऽ         संपू या          चैव               य तः           ॥२४॥
              तां           ं वा          िविनवृ ःत्वं               ततः           पािणं               महींयिस             ।
              य ेष           समयः           सत्यः         सा यतां तऽ                         गम्यताम ्               ॥२५॥
                                                           * * *
                                                      २०. अ ावब उवाच



                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 80 -                                              Anushasana Parva



              तथाःतु                  साधियंयािम                       तऽ                याःयाम्यसंशयम ्                ।
              यऽ         त्वं           वदसे           साधो            भवान्भवतु               सत्यवाक्              ॥०१॥
                                                             भींम उवाच
              ततोऽग छत्स                              भगवानु रामु मां                              िदशम ्               ।
              िहमवन्तं                        िग रौे ं                  िस चारणसेिवतम ्                            ॥०२॥
              स          गत्वा                 ि जशादर् लो
                                                        ू                िहमवन्तं                महािग रम ्             ।
              अभ्यग छन्नदीं                      पुण्यां           बाहदां
                                                                      ु                  धमर्दाियनीम ्             ॥०३॥
              अशोके             िवमले            तीथ             ःनात्वा            तप्यर्      च          दे वताः      ।
              तऽ         वासाय                  शयने             कौँये             सुखमुवास            ह           ॥०४॥
              ततो         रा यां               व्यतीतायां               ूातरुत्थाय              स          ि जः         ।
              ःनात्वा            ूाद ु कारािग्नं                 हत्वा
                                                                  ु                चैव         िवधानतः             ॥०५॥
                     ू
              रुिाणीकपमासा                             ॑दे                तऽ                   समा सत ्                 ।
              िवौान्त                     समुत्थाय                  ै
                                                                   कलासमिभतो                         ययौ           ॥०६॥
              सोऽपँयत्काञ्चन ारं                                 दीप्यमानिमव                         िौया               ।
              मन्दािकनीं                च           निलनीं             धनदःय                  महात्मनः             ॥०७॥
              अथ          ते             राक्षसाः            सव          येऽिभरक्षिन्त                पि नीम ्          ।
              ूत्युित्थता                       भगवन्तं                     मिणभिपुरोगमाः                          ॥०८॥
              स                 तान्ूत्यचर्यामास                            राक्षसान्भीमिवबमान ्                        ।
              िनवेदयत                   मां         िक्षूं             धनदायेित                चाॄवीत ्            ॥०९॥
              ते                 राक्षसाःतदा                            राजन्भगवन्तमथाॄुवन ्                            ।
              असौ          वैौवणो                राजा            ःवयमायाित                    तेऽिन्तकम ्            ॥१०॥
              िविदतो               भगवानःय                       कायर्मागमने                   च            यत ्        ।
              पँयैनं             त्वं           महाभागं                 वलन्तिमव                   तेजसा             ॥११॥
              ततो                     वैौवणोऽभ्येत्य                         अ ावबमिनिन्दतम ्                           ।
                      ु
              िविधवत्कशलं                       पृं वा             ततो                  ॄ िषर्मॄवीत ्              ॥१२॥
              सुखं         ूा ो                 भवान्कि चित्कं                     वा          म ि कीषर्िस              ।
              ॄूिह      सव            क रंयािम               यन्मां         त्वं         वआयिस         ि ज         ॥१३॥
              भवनं              ूिवश                त्वं          मे         यथाकामं                 ि जो म             ।
              सत्कृ तः                  कृ तकायर्                      भवान्याःयत्यिव नतः                          ॥१४॥
              ूािवश वनं                   ःवं          वै          गृहीत्वा              तं        ि जो मम ्            ।
              आसनं              ःवं           ददौ          चैव         पा म य                 तथैव         च       ॥१५॥
              अथोपिव योःतऽ                                             मिणभिपुरोगमाः                                    ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 81 -                                           Anushasana Parva



              िनषेदःतऽ
                   ु                       कौबेरा                 यक्षगन्धवर्राक्षसाः                     ॥१६॥
              ततःतेषां              िनषण्णानां                 धनदो               वा यमॄवीत ्                ।
              भव छन्दं                समा ाय                    नृत्येरन्नप्सरोगणाः                       ॥१७॥
              आित यं            परमं                काय                ू
                                                                    शुौषा              भवतःतथा               ।
              संवतर्तािमत्युवाच                     मुिनमर्धुरया                      िगरा                ॥१८॥
              अथोवर्रा              े
                                िमौकशी                    रम्भा            चैवोवर्शी             तथा         ।
              अलम्बुसा         घृताची          च          िचऽा          िचऽाङ्गदा            रुिचः        ॥१९॥
              मनोहरा             े
                              सुकशी              च           सुमखी
                                                                ु               हािसनी             ूभा       ।
                 ु
              िव ता         ूशमा             दान्ता          िव ोता             रितरे व        च          ॥२०॥
              एता ान्या               वै         बअव्यः               ूनृ ाप्सरसः                शुभाः       ।
              अवादयं            गन्धवार्              वा ािन             िविवधािन              च          ॥२१॥
              अथ            ूवृ े           गान्धव                िदव्ये             ऋिषरुपावसत ्            ।
              िदव्यं        संवत्सरं             तऽ            रमन्वै            सुमहातपाः                ॥२२॥
              ततो           वैौवणो                राजा              भगवन्तमुवाच                      ह       ।
              सामः          संवत्सरो             यातःतव                 िवूेह          पँयतः              ॥२३॥
              हाय ऽयं          िवषयो             ॄ न्गान्धव                   नाम            नामतः           ।
              छन्दतो        वतर्तां        िवू           यथा       वदित          वा       भवान ्          ॥२४॥
              अितिथः           पूजनीयःत्विमदं                     च           भवतो               गृहम ्      ।
              सवर्मा ाप्यतामाशु                  परवन्तो                वयं            त्विय              ॥२५॥
              अथ              वैौवणं                  ूीतो                 भगवान्ूत्यभाषत                    ।
              अिचर्तोऽिःम             यथान्यायं                गिमंयािम                धने र              ॥२६॥
              ूीतोऽिःम              स शं            चैव           तव            सव           धनािधप          ।
              तव                ूसादा गवन्महष                                    महात्मनः                    ।
              िनयोगाद                  याःयािम                    वृि मानृि मान्भव                        ॥२७॥
              अथ                िनंबम्य                        भगवान्ूययावु रामुखः                           ।
               ै
              कलासं           मन्दरं             है मं          सवार्ननुचचार                 ह            ॥२८॥
              तानतीत्य                           ै
                                       महाशैलान्करातं                           ःथानमु मम ्                  ।
              ूदिक्षणं          तत बे                    ूयतः              िशरसा              नमन ्          ।
              धरणीमवतीयार्थ                      पूतात्मासौ                     तदाभवत ्                  ॥२९॥
              स        तं     ूदिक्षणं           कृ त्वा          िऽः         शैलं        चो रामुखः          ।
              समेन            भूिमभागेन                   ययौ              ूीितपुरःकृ तः                  ॥३०॥
              ततोऽपरं                      वनो े शं                     रमणीयमपँयत                           ।


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 82 -                                          Anushasana Parva



                    र्  र्
              सवर्तुिभमूलफलैः                       पिक्षिभ                           समिन्वतम ्              ।
                     र्
              रमणीयैवनो े शैःतऽ                          तऽ                    िवभूिषतम ्                  ॥३१॥
              तऽाौमपदं                  िदव्यं                    ददशर्                 भगवानथ                ।
              शैलां                      िविवधाकारान्काञ्चनाु भूिषतान ्                                       ।
              मिणभूमौ               िनिव ा                   पुंक रण्यःतथैव                  च             ॥३२॥
              अन्यान्यिप                सुरम्यािण                   ददशर्                सुबहन्यथ
                                                                                             ू                ।
              भृशं        तःय            मनो              रे मे         महषभार्िवतात्मनः                   ॥३३॥
              स         तऽ           काञ्चनं             िदव्यं           सवर्र मयं              गृहम ्       ।
              ददशार् तसंकाशं
                     ु                              धनदःय                       गृहा रम ्                  ॥३४॥
              महान्तो           यऽ             िविवधाः                 ूासादाः            पवर्तोपमाः          ।
              िवमानािन           च      रम्यािण              र ािन             िविवधािन          च         ॥३५॥
              मन्दारपुंपैः            संकीणार्            तथा                मन्दािकनी               नदी      ।
              ःवयंूभा                 मणयो                   वळैभिम
                                                                 ूर्                    भूिषता             ॥३६॥
              नानािवधै                                  भवनैिवर्िचऽमिणतोरणैः                                  ।
                             ै र्
              मु ाजालप रिक्ष मिणर िवभूिषतैः                                                                   ।
              मनो ि हरै              रम्यैः             सवर्तः               ृ
                                                                          संवतं              ै
                                                                                          शुभः             ॥३७॥
              ऋिषः              समन्ततोऽपँय ऽ                           तऽ               मनोरमम ्             ।
              ततोऽभव ःय               िचन्ता             व        मे         वासो        भवेिदित           ॥३८॥
              अथ          ारं        समिभतो              गत्वा            िःथत्वा          ततोऽॄवीत ्         ।
              अितिथं              मामनुूा मनुजानन्तु                           येऽऽ         वै             ॥३९॥
              अथ                 कन्याप रवृता                          गृहा ःमाि िनःसृताः                     ।
              नाना पाः          स         िवभो            कन्याः             सवार्       मनोहराः           ॥४०॥
              यां     यामपँयत्कन्यां                स        सा         सा       तःय        मनोऽहरत ्         ।
              नाश नुव ारियतुं                            मनोऽथाःयावसीदित                                   ॥४१॥
              ततो         धृितः         समुत्पन्ना                तःय           िवूःय            धीमतः        ।
              अथ           तं           ूमदाः                 ूाहभर्गवान्ूिवशित्वित
                                                                 ु                                         ॥४२॥
              स       च         तासां          सु पाणां             तःयैव              भवनःय           च      ।
              कौतूहलसमािव ः                        ूिववेश               गृहं             ि जः              ॥४३॥
              तऽापँय जरायु ामरजोम्बरधा रणीम ्                                                                 ।
              वृ ां             पयर्ङ्कमासीनां                     सवार्भरणभूिषताम ्                       ॥४४॥
              ःवःतीित             चाथ          तेनो ा              सा             ी       ूत्यवद दा           ।
              ूत्युत्थाय          च           तं        िवूमाःयतािमत्युवाच                       ह         ॥४५॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 83 -                                          Anushasana Parva



                                                          अ ावब उवाच
              सवार्ः              ःवानालयान्यान्तु                       एका                मामुपित तु            ।
              सुू ाता              सुूशान्ता              शेषा           ग छन्तु             छन्दतः            ॥४६॥
              ततः             ूदिक्षणीकृ त्य                     कन्याःताःतमृिषं                     तदा          ।
              िनराबामन्गृहा ःमात्सा                              वृ ाथ               व्यित त                   ॥४७॥
              अथ            तां         संिवशन्ूाह                  शयने             भाःवरे             तदा       ।
              त्वयािप              सुप्यतां              भिे          रजनी                  ितवतर्ते           ॥४८॥
              संलापा ेन                िवूेण              तथा             सा          तऽ          भािषता          ।
              ि तीये              शयने              िदव्ये            संिववेश               महाूभे             ॥४९॥
              अथ            सा          वेपमानाङ्गी                 िनिम ं             शीतजं            तदा       ।
              व्यपिदँय                  महषव                     शयनं               चा यरोहत                   ॥५०॥
              ःवागतं                    ःवागतेनाःतु                            भगवांःतामभाषत                      ।
              सोपागूह जाभ्यां
                      ु                        तु           ऋिषं            ूीत्या            नरषर्भ           ॥५१॥
              िनिवर्कारमृिषं                  चािप                     ु
                                                                   का क योपमं                     तदा             ।
              दःिखता
               ु                   ूेआय                  संजल्पमकाष िषणा                       सह              ॥५२॥
              ॄ न्न               कामकारोऽिःत                       ीणां            पुरुषतो            धृितः      ।
              कामेन         मोिहता           चाहं        त्वां     भजन्तीं          भजःव          माम ्        ॥५३॥
              ू     ो         भव              िवूष               समाग छ                  मया            सह        ।
              उपगूह          च         मां       िवू             कामातार्हं          भृशं      त्विय           ॥५४॥
              एति                 तव           धमार्त्मंःतपसः                   पू यते            फलम ्           ।
              ूािथर्तं           दशर्नादे व              भजमानां               भजःव            माम ्           ॥५५॥
              स             चेदं         वनं              चेदं           य चान्यदिप               पँयिस           ।
              ूभुत्वं        तव          सवर्ऽ            मिय             चैव        न        संशयः            ॥५६॥
              सवार्न्कामािन्वधाःयािम                           रमःव              सिहतो               मया          ।
              रमणीये                   वने                िवू              सवर्कामफलूदे                        ॥५७॥
              त्व शाहं             भिवंयािम                    रं ःयसे          च           मया          सह       ।
              सवार्न्कामानुपा ानो                   ये       िदव्या        ये        च        मानुषाः          ॥५८॥
              नातः          परं         िह           नारीणां             काय            ं
                                                                                      िकचन             िव ते      ।
              यथा            पुरुषसंसगर्ः                 परमेति                नः           फलम ्             ॥५९॥
              आत्म छन्दे न                    वतर्न्ते             नाय                मन्मथचोिदताः                ।
              न         च         द िन्त            ग छन्त्यः              सुत रिप
                                                                               ै                  ु
                                                                                              पांसिभः          ॥६०॥
                                                          अ ावब उवाच


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 84 -                                               Anushasana Parva



              परदारानहं                 भिे                   न                  ग छे यं             कथंचन               ।
              दिषतं
               ू                      धमर्शा ेषु                            परदारािभमशर्नम ्                          ॥६१॥
              भिे        िनवे ु कामं               मां            िवि               सत्येन           वै        शपे       ।
              िवषयेंवनिभ ोऽहं                        धमार्थ                      िकल             संतितः               ॥६२॥
              एवं         लोकान्गिमंयािम                              पुऽै रित              न             संशयः          ।
              भिे        धम            िवजानींव                       ात्वा          चोपरमःव               ह          ॥६३॥
                                                                     युवाच
              नािनलोऽिग्ननर्                वरुणो              न             चान्ये         िऽदशा              ि ज       ।
              िूयाः            ीणां     यथा               कामो          रितशीला             िह       योिषतः          ॥६४॥
              सहॐैका                  यता                 नारी               ूाप्नोतीह               कदाचन               ।
              तथा              शतसहॐेषु                       यिद                  कािचत्पितोता                   ॥६५॥
              नैता       जानिन्त                िपतरं            न          कलं
                                                                             ु          न        च        मातरम ्        ।
              न       ॅातॄन्न          च         भतार्रं          न          पुऽान्न        च        दे वरान ्        ॥६६॥
              लीलायन्त्यः                ु
                                        कलं                   निन्त                 ू
                                                                                   कलानीव             स र राः            ।
              दोषां                   मन्दान्मन्दासु                             ूजापितरभाषत                      ॥६७॥
                                                              भींम उवाच
              ततः          स                ऋिषरे कामःतां                          ि यं           ूत्यभाषत               ।
              आःयतां           रुिचरं           छन्दः         िकं           वा     काय       ॄवीिह          मे        ॥६८॥
              सा               ी            ूोवाच                 भगवन्िआयसे                      दे शकालतः              ।
              वस           तावन्महाूा                            कृ तकृ त्यो                गिमंयिस                   ॥६९॥
              ॄ िषर्ःतामथोवाच                             स                  तथेित                युिधि र                ।
              वत्ःयेऽहं             यावदत्साहो
                                        ु                        भवत्या               नाऽ         संशयः           ॥७०॥
              अथिषर्रिभसंूेआय                       ि यं                     तां            जरयािन्वताम ्                ।
              िचन्तां       परिमकां                 भेजे             संत               इव         चाभवत ्             ॥७१॥
              य दङ्गं                  िह                 सोऽपँय ःया                        िवूषर्भःतदा                  ।
              नारम ऽ                   तऽाःय                            ी                 पपरािजता                ॥७२॥
              दे वतेयं                गृहःयाःय                        शापान्नूनं                  िव िपता                ।
              अःया                 कारणं          वे ुं        न            यु ं       सहसा           मया         ॥७३॥
              इित              िचन्तािवष ःय                             तमथ                      ातुिम छतः               ।
              व्यगम दहःशेषं                       मनसा                            ु
                                                                             व्याकलेन                तु           ॥७४॥
              अथ          सा                ी       तदोवाच                   भगवन्पँय                वै        रवेः      ।
                पं         सं याॅसंयु ं                          िकमुपःथाप्यतां                      तव           ॥७५॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 85 -                                                 Anushasana Parva



              स         उवाच                 तदा          तां                    ीं             ःनानोदकिमहानय             ।
              उपािसंये             ततः             सं यां    वाग्यतो                             िनयतेिन्ियः           ॥७६॥
                                                           * * *
                                                       २१. भींम उवाच
              अथ         सा              ी         तमु त्वा                 तु             िवूमेवं        भवित्वित        ।
              तैलं                िदव्यमुपादाय                          ःनानशाटीमुपानयत ्                              ॥०१॥
              अनु ाता              च          मुिनना              सा                   ी         तेन      महात्मना        ।
              अथाःय                    तैलेनाङ्गािन                     सवार्ण्येवाभ्यमृक्षयत ्                        ॥०२॥
              शनै ोत्सािदतःतऽ                                          ःनानशालामुपागमत ्                                  ।
              भिासनं                    तति ऽं                         ऋिषरन्वािवशन्नवम ्                              ॥०३॥
              अथोपिव                          यदा                  तिःमन्भिासने                            तदा            ।
              ःनापयामास                               ै
                                                   शनकःतमृिषं                                   सुखहःतवत ्                ।
              िदव्यं          च          िविधव चबे                      सोपचारं                    मुनेःतदा            ॥०४॥
              स         तेन                ु
                                        सुसखोंणेन                      तःया                     हःतसुखेन          च       ।
              व्यतीतां         रजनीं               कृ त्ःनां            नाजानात्स                      महाोतः          ॥०५॥
              तत             उत्थाय                स              मुिनःतदा                        परमिविःमतः              ।
                 र्
              पूवःयां          िदिश            सूय            च             सोऽपँयदिदतं
                                                                                   ु                      िदिव         ॥०६॥
              तःय            बुि रयं               िकं            नु             मोहःत विमदं                  भवेत ्      ।
              अथोपाःय              सहॐांशुं               िकं           करोमीत्युवाच                     ताम ्         ॥०७॥
              सा                              चामृतरसू यमृषेरन्नमुपाहरत ्                                                 ।
              तःय            ःवादतयान्नःय
                                 ु                                न              ूभूतं             चकार           सः      ।
              व्यगम चाप्यहःशेषं                           ततः                         सं यागमत्पुनः                    ॥०८॥
              अथ               ी             भगवन्तं                   सा                  सुप्यतािमत्यचोदयत ्            ।
              तऽ        वै        शयने         िदव्ये             तःय                  तःया             किल्पते        ॥०९॥
                                                          अ ावब उवाच
              न          भिे             परदारे षु                मनो                      मे          संूस जित           ।
              उि             भिे        भिं          ते         ःवप                   वै        िवरमःव        च        ॥१०॥
                                                          भींम उवाच
              सा        तदा            तेन          िवूेण               तथा                  धृत्या       िनवितर्ता       ।
              ःवतन्ऽाःमीत्युवाचैनं                        न             धमर् छलमिःत                        ते          ॥११॥
                                                          अ ावब उवाच
              नािःत            ःवतन्ऽता                       ीणामःवतन्ऽा                         िह       योिषतः         ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 86 -                                                      Anushasana Parva



              ूजापितमतं                      ेतन्न                   ी              ःवातन् यमहर् ित                       ॥१२॥
                                                                युवाच
              बाधते         मैथुनं           िवू          मम              भि ं            च             पँय          वै      ।
              अधम           ूाप्ःयसे           िवू            यन्मां           त्वं        नािभनन्दिस                    ॥१३॥
                                                        अ ावब उवाच
              हरिन्त             दोषजातािन                    नरं              जातं               यथे छकम ्                  ।
              ूभवािम             सदा         धृत्या            भिे            ःवं         शयनं               ोज          ॥१४॥
                                                                युवाच
              िशरसा                ूणमे                 िवू                   ूसादं                   र्
                                                                                                   कतुमहर् िस                ।
              भूमौ          िनपतमानायाः                       शरणं               भव               मेऽनघ                  ॥१५॥
              यिद           वा           दोषजातं                त्वं             परदारे षु               पँयिस               ।
              आत्मानं            ःपशर्याम्य               पािणं               गृ ींव          मे             ि ज          ॥१६॥
              न        दोषो              भिवता                  चैव                       ै
                                                                                    सत्येनत ॄवीम्यहम ्                       ।
              ःवतन्ऽां       मां        िवजानीिह              योऽधमर्ः          सोऽःतु             वै        मिय         ॥१७॥
                                                        अ ावब उवाच
              ःवतन्ऽा            त्वं         कथं             भिे             ॄूिह         कारणमऽ                   वै       ।
              नािःत      लोके           िह     कािचत् ी                  या     वै       ःवातन् यमहर् ित                  ॥१८॥
              िपता          रक्षित             कौमारे                भतार्               रक्षित              यौवने           ।
              पुऽा           ःथिवरीभावे                  न                ी           ःवातन् यमहर् ित                     ॥१९॥
                                                                युवाच
              कौमारं          ॄ चय                 मे           कन्यैवािःम                    न              संशयः           ।
               ु
              करु      मा        िवमितं         िवू            ौ ां            िवजिह            मा           मम          ॥२०॥
                                                        अ ावब उवाच
              यथा        मम             तथा          तुभ्यं              यथा          तव           तथा             मम        ।
              िज ासेयमृषेःतःय                   िव नः            सत्यं              नु     िकं           भवेत ्          ॥२१॥
              आ य           परमं         हीदं           िकं         नु        ौेयो         िह           मे        भवेत ्     ।
              िदव्याभरणव ा                    िह               कन्येयं                   मामुपिःथता                      ॥२२॥
              िकं      त्वःयाः               परमं               पं            जीणर्मासीत्कथं                   पुनः          ।
                          ै
              कन्या पिमहा व                             िकिमहाऽो रं                           भवेत ्                     ॥२३॥
              यथा            परं             शि धृतेनर्                   व्युत्थाःये                   कथंचन                ।
              न       रोचये         िह        व्युत्थानं         धृत्यैवं                 साधयाम्यहम ्                ॥२४॥
                                                              * * *


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 87 -                                                   Anushasana Parva



                                                        २२. युिधि र उवाच
              न        िबभेित               कथं               सा            ी              शापःय                 ु
                                                                                                             परम तेः            ।
              कथं               िनवृ ो                   भगवांःत वान्ूॄवीतु                                 मे               ॥०१॥
                                                               भींम उवाच
              अ ावबोऽन्वपृ छ ां                                 पं                         ु
                                                                                        िवकरुषे              कथम ्              ।
              न        चानृतं              ते          व व्यं              ॄूिह             ॄा णकाम्यया                   ॥०२॥
                                                                         युवाच
                   ावापृिथवीमाऽैषा                            काम्या                            ॄा णस म                         ।
              शृणंवाविहतः
                 ु                               सव                  यिददं                     सत्यिवबम                   ॥०३॥
              उ रां           मां         िदशं           िवि                    ं              ीचापलं          च        ते      ।
              अव्युत्थानेन                 ते          लोका               िजताः                 सत्यपराबम                 ॥०४॥
              िज ासेयं                    ूयु ा                मे               िःथरीकतु                    तवानघ               ।
              ःथिवराणामिप                              ीणां              बाधते                  मैथुन वरः                 ॥०५॥
              तु ः             िपतामहःतेऽ                            तथा                  दे वाः          सवासवाः               ।
              स        त्वं          येन         च            कायण                  संूा ो          भगवािनह               ॥०६॥
              ूेिषतःतेन                     िवूेण                        कन्यािपऽा                        ि जषर्भ               ।
              तवोपदे शं              कतु          वै          त च               सव              कृ तं       मया           ॥०७॥
              क्षेमी           गिमंयिस                        गृहाञ्ौम                       न            भिवंयित               ।
              कन्यां          ूाप्ःयिस            तां         िवू          पुिऽणी              च        भिवंयित           ॥०८॥
              काम्यया                पृ वांःत्वं                   मां              ततो             व्या तमु रम ्               ।
              अनितबमणीयैषा                                          ै
                                                         कृ त्ःनैल कि िभः                                सदा              ॥०९॥
              ग छःव                  सुकृतं             कृ त्वा            िकं             वान्य लोतुिम छिस                     ।
              याव ॄवीिम                         िवूष                 अ ावब                         यथातथम ्                  ॥१०॥
              ऋिषणा                  ूसािदता                   चािःम                      तव            हे तोि र् जषर्भ         ।
              तःय             संमाननाथ                 मे          त्विय                वा यं           ूभािषतम ्            ॥११॥
              ौुत्वा      तु         वचनं         तःयाः              स          िवूः            ूाञ्जिलः           िःथतः        ।
              अनु ातःतया                         चािप                    ःवगृहं                  पुनराोजत ्               ॥१२॥
              गृहमागम्य                    िवौान्तः                  ःवजनं                     ूितपू य              च           ।
              अभ्यग छत                     तं           िवूं              न्यायतः                    ु
                                                                                                    करुनन्दन              ॥१३॥
              पृ                    तेन            िवूेण                            ं           त्वेतिन्नदशर्नम ्               ।
              ूाह             िवूं          तदा                िवूः                     सुूीतेनान्तरात्मना                ॥१४॥
              भवताहमनु ातः                                  ूिःथतो                             गन्धमादनम ्                      ।


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                              - 88 -                                            Anushasana Parva



              तःय          चो रतो            दे शे            ं           त ै वतं          महत ्         ॥१५॥
              तया           चाहमनु ातो                       भवां ािप                  ूकीितर्तः            ।
              ौािवत ािप                  त ा यं           गृहमभ्यागतः                      ूभो           ॥१६॥
              तमुवाच           ततो          िवूः          ूितगृ ींव                  मे        सुताम ्      ।
              नक्षऽितिथसंयोगे               पाऽं         िह               परमं            भवान ्         ॥१७॥
                                                      भींम उवाच
              अ ावबःतथेत्यु त्वा                     ूितगृ                च          तां           ूभो      ।
              कन्यां              परमधमार्त्मा                     ूीितमां ाभव दा                        ॥१८॥
              कन्यां        तां                  ै
                                           ूितगृ व                 भाया             परमशोभनाम ्             ।
              उवास         मुिदतःतऽ              आौमे       ःवे                      गत वरः              ॥१९॥
                                                    * * *
                                               २३. युिधि र उवाच
              िकमाहभर्रतौे
                   ु                         पाऽं                 िवूाः                सनातनम ्             ।
              ॄा णं        िलिङ्गनं           चैव         ॄा णं               वाप्यिलिङ्गनम ्            ॥०१॥
                                                      भींम उवाच
              ःववृि मिभपन्नाय                      िलिङ्गने                   वेतराय               वा       ।
              दे यमाहमर्हाराज
                     ु                            उभावेतौ                     तपिःवनौ                    ॥०२॥
                                                     युिधि र उवाच
              ौ या          परया               पूतो           यः               ूय छे ि       जातये          ।
              हव्यं    कव्यं        तथा       दानं       को         दोषः         ःयाित्पतामह             ॥०३॥
                                                      भींम उवाच
              ौ ापूतो             नरःतात               ददार्न्तोऽिप
                                                        ु                        न           संशयः          ।
              पूतो      भवित              सवर्ऽ        िकं          पुनःत्वं           महीपते            ॥०४॥
                                                     युिधि र उवाच
              न         ॄा णं              परीक्षेत           दै वेषु            सततं              नरः      ।
              कव्यूदाने           तु       बुधाः        परीआयं             ॄा णं            िवदः
                                                                                               ु         ॥०५॥
                                                      भींम उवाच
              न         ॄा णः              साधयते                 हव्यं          दै वात्ूिस यित             ।
              दे वूसादािद यन्ते                   यजमाना                  न            संशयः             ॥०६॥
              ॄा णा                भरतौे                     सततं                   ॄ वािदनः                ।
                 र्
              माकण्डे यः          पुरा       ूाह        इह              े
                                                                     लोकषु           बुि मान ्           ॥०७॥
                                                     युिधि र उवाच



                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 89 -                                              Anushasana Parva



               अपूव ऽप्यथ                वा          िव ान्संबन्धी               वाथ             यो         भवेत ्      ।
               तपःवी            य शीलो                वा        कथं           पाऽं        भवे ु         सः         ॥०८॥
                                                             भींम उवाच
                ु
               कलीनः                     कमर्कृ ै ःतथा                           चाप्यानृशंःयवान ्                      ।
                      ु
               ॑ीमानृजः             सत्यवादी               पाऽं        पूव           च      ते         ऽयः         ॥०९॥
               तऽेदं          शृणु            मे        पाथर्          चतुणा              तेजसां            मतम ्       ।
               पृिथव्याः                              र्
                                     काँयपःयाग्नेमार्कण्डे यःय                            चैव          िह            ॥१०॥
                                                              पृिथव्युवाच
               यथा            महाणर्वे              िक्ष ः           िक्षूं          लो ो             िवनँयित           ।
               तथा            दु     रतं             सव           ऽ यावृ या                 िवनँयित                  ॥११॥
                                                             काँयप उवाच
      सव       च      वेदाः        सह        षि भरङ्गैः           सां यं         पुराणं         च       ु
                                                                                                       कले      च       जन्म     ।
      नैतािन          सवार्िण           गितभर्विन्त               शीलव्यपेतःय                   नरःय           राजन ्       ॥१२॥
                                                             अिग्नरुवाच
      अधीयानः           पिण्डतं          मन्यमानो               यो        िव या           हिन्त         यशः          परे षाम ्   ।
      ॄ न्स          तेनाचरते            ॄ हत्यां             लोकाःतःय                    न्तवन्तो           भविन्त         ॥१३॥
                                                              र्
                                                           माकण्डे य उवाच
               अ मेधसहॐं                      च         सत्यं             च              तुलया            धृतम ्        ।
               नािभजानािम                      य ःय                   सत्यःयाधर्मवाप्नुयात ्                       ॥१४॥
                                                             भींम उवाच
               इत्यु त्वा                ते             जग्मुराशु                चत्वारोऽिमततेजसः                       ।
               पृिथवी              काँयपोऽिग्न                        ूकृ ायु                   भागर्वः            ॥१५॥
                                                           युिधि र उवाच
               यिददं            ॄा णा                लोके            ोितनो               भुञ्जते            हिवः        ।
               भु ं           ॄा णकामाय                      कथं              तत्सुकृतं             भवेत ्           ॥१६॥
                                                             भींम उवाच
               आिदि नो                  ये             राजेन्ि                ॄा णा              वेदपारगाः              ।
               भुञ्जते             ॄ कामाय                    ोतलु ा              भविन्त               ते          ॥१७॥
                                                           युिधि र उवाच
               अनेकान्तं                           बहु ारं                    धमर्माहमर्नीिषणः
                                                                                     ु                                  ।
               िकं        िनि तं               भवे ऽ              तन्मे          ॄूिह           िपतामह              ॥१८॥
                                                             भींम उवाच


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 90 -                                              Anushasana Parva



              अिहं सा                सत्यमबोध                            आनृशंःयं                      दमःतथा             ।
              आजर्वं           चैव                राजेन्ि                िनि तं                 धमर्लक्षणम ्           ॥१९॥
              ये         तु             धम                ूशंसन्त रिन्त                             पृिथवीिममाम ्         ।
              अनाचरन्तःत म                              संकरे                     िनरताः               ूभो             ॥२०॥
              तेभ्यो          र ं          िहरण्यं             वा            गाम ान्वा                ददाित       यः      ।
              दश         वषार्िण             िव ां               स           भुङ् े            िनरयमािौतः              ॥२१॥
              मेदानां               पुल्कसानां                       च                 तथैवान्तावसाियनाम ्                ।
              कृ तं          कमार्कृतं                 चािप              रागमोहे न                  जल्पताम ्          ॥२२॥
              वै दे वं          च                 ये             मूढा               िवूाय               ॄ चा रणे          ।
              ददतीह            न            राजेन्ि               ते              लोकान्भुञ्जतेऽशुभान ्                ॥२३॥
                                                             युिधि र उवाच
              िकं        परं               ॄ चयर्ःय                      िकं             परं          धमर्लक्षणम ्        ।
              िकं        च          ौे तमं              शौचं             तन्मे           ॄूिह         िपतामह           ॥२४॥
                                                               भींम उवाच
              ॄ चय                   परं                तात                  मधुमांसःय                    वजर्नम ्        ।
              मयार्दायां        िःथतो                  धमर्ः         शमः            शौचःय              लक्षणम ्        ॥२५॥
                                                             युिधि र उवाच
              किःमन्काले                          चरे म                        किःमन्कालेऽथर्माचरे त ्                    ।
              किःमन्काले               सुखी              च           ःया न्मे             ॄूिह         िपतामह          ॥२६॥
                                                               भींम उवाच
              काल्यमथ                      िनषेवेत                       ततो                    धमर्मनन्तरम ्             ।
              प ात्कामं               िनषेवेत                न           च             ग छे त्ूसिङ्गताम ्              ॥२७॥
              ॄा णां ािभमन्येत                                             गु ं     ाप्यिभपूजयेत ्                        ।
                   ू
              सवर्भतानुलोम                                मृदशीलः
                                                             ु                                 िूयंवदः                 ॥२८॥
              अिधकारे                  यदनृतं                    राजगािम                       च          पैशुनम ्        ।
              गुरो ालीककरणं                               समं                          त ॄ हत्यया                      ॥२९॥
              ूहरे न्न              नरे न्िे षु              न              गां           हन्या थैव               च       ।
              ॅूणहत्यासमं                         चैतदभयं
                                                      ु                           यो               िनषेवते             ॥३०॥
              नािग्नं          प रत्यजे जातु                           न            च              वेदान्प रत्यजेत ्      ।
              न          च                 ॄा णमाबोशेत्समं                                त ॄ हत्यया                   ॥३१॥
                                                             युिधि र उवाच
              की शाः            साधवो                   िवूाः               े
                                                                           कभ्यो               द ं       महाफलम ्         ।


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 91 -                                         Anushasana Parva



              की शानां        च            भो व्यं               तन्मे         ॄूिह            िपतामह          ॥३२॥
                                                            भींम उवाच
              अबोधना              धमर्पराः                  सत्यिनत्या                   दमे          रताः        ।
              ता शाः        साधवो               िवूाःतेभ्यो                   द ं            महाफलम ्        ॥३३॥
              अमािननः                 सवर्सहा                        ाथार्               िविजतेिन्ियाः            ।
                   ू
              सवर्भतिहता              मैऽाःतेभ्यो                      द ं               महाफलम ्            ॥३४॥
              अलुब्धाः        शुचयो                    वै ा            ॑ीमन्तः                सत्यवािदनः          ।
              ःवकमर्िनरता             ये           च          तेभ्यो          द ं            महाफलम ्        ॥३५॥
              साङ्गां             चतुरो                     वेदान्योऽधीयीत                      ि जषर्भः          ।
              ष भ्यो       िनवृ ः              कमर्भ्यःतं                    पाऽमृषयो             िवदः
                                                                                                     ु         ॥३६॥
              ये                ु
                         त्वेवंगणजातीयाःतेभ्यो                               द ं               महाफलम ्           ।
              सहॐगुणमाप्नोित                            गुणाहार्य                      ूदायकः                ॥३७॥
              ू ाौुताभ्यां              वृ ेन                 शीलेन                च            समिन्वतः          ।
              तारयेत           ु
                              कलं                  कृ त्ःनमेकोऽपीह                        ि जषर्भः             ॥३८॥
              गाम ं          िव मन्नं                       वा            ति धे               ूितपादयेत ्         ।
              िव्यािण      चान्यािन                तथा            ूेत्यभावे              न      शोचित          ॥३९॥
              तारयेत               ु
                                  कलं                   कृ त्ःनमेकोऽपीह                        ि जो मः            ।
              िकमङ्ग         पुनरे कं              वै            तःमात्पाऽं                  समाचरे त ्        ॥४०॥
              िनशम्य          च                गुणोपेतं                ॄा णं                       ं
                                                                                              साधुसमतम ्          ।
              दरादानाययेत्कृ त्ये
               ू                                         सवर्त ािभपूजयेत ्                                     ॥४१॥
                                                        * * *
                                                   २४. युिधि र उवाच
              ौा काले         च            दै वे            च        धम              चािप          िपतामह         ।
              इ छामीह             त्वया यातं                      िविहतं               यत्सुरिषर्िभः           ॥०१॥
                                                            भींम उवाच
              दै वं       पूवार्ि के                   कयार्दपरा े
                                                        ु                           तु               ृ
                                                                                                  पैतकम ्         ।
              मङ्गलाचारसंपन्नः                          कृ तशौचः                       ूय वान ्                ॥०२॥
              मनुंयाणां               तु                    म या े                  ूद ादपपि तः
                                                                                         ु                        ।
              कालहीनं        तु         य ानं               तं      भागं            रक्षसां       िवदः
                                                                                                     ु         ॥०३॥
              लिङ्घतं        चावलीढं                   च           किलपूव                च        यत्कृ तम ्      ।
              रजःवलािभ र् ं                च           तं         भागं          रक्षसां           िवदः
                                                                                                     ु         ॥०४॥
              अवघु ं              च                य ु मोतेन                         च             भारत           ।



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 92 -                                          Anushasana Parva



              परामृ ं        शुना             चैव           तं           भागं         रक्षसां       िवदः
                                                                                                       ु          ॥०५॥
               े
              कशकीटावपिततं                                 क्षुतं                       िभरवेिक्षतम ्                 ।
              रुिदतं        चावधूतं             च           तं           भागं          रक्षसां       िवदः
                                                                                                        ु         ॥०६॥
              िनर कारे ण                 य ु ं                   सश ेण                     च          भारत            ।
              दरात्मना
               ु                 च            य ु ं          तं           भागं         रक्षसां      िवदः
                                                                                                       ु          ॥०७॥
              परोि छ ं               च           य ु ं                   प रभु ं            च         य वेत ्         ।
              दै वे      िप ये        च         सततं              तं       भागं         रक्षसां      िवदः
                                                                                                        ु         ॥०८॥
              गिहर् तं           िनिन्दतं                  चैव                प रिव ं              समन्युना           ।
              दै वं      वाप्यथ          वा         पै यं           तं        भागं       रक्षसां     िवदः
                                                                                                        ु         ॥०९॥
              मन्ऽहीनं                 िबयाहीनं                          य ला ं                 प रिवंयते             ।
              िऽिभवर्णनर्रौे                   तं             भागं               रक्षसां           िवदः
                                                                                                      ु            ॥१०॥
              आ याहितं
                   ु                      िवना                   चैव                  ं
                                                                                 यित्किचत्प रिवंयते                   ।
              दराचारै
               ु                  य ु ं               तं               भागं           रक्षसां       िवदः
                                                                                                       ु           ॥११॥
              ये         भागा             रक्षसां                ूो ाःत                उ ा           भरतषर्भ          ।
              अत          ऊ व             िवसगर्ःय                   परीक्षां          ॄा णे         शृणु          ॥१२॥
              यावन्तः             पितता                िवूा                   जडोन्म ाःतथैव                   च       ।
              दै वे      वाप्यथ           वा          िप ये              राजन्नाहर् िन्त            े
                                                                                                   कतनम ्          ॥१३॥
              ि ऽी          ु
                           क ी            च            लीब                    तथा         यआमहत               यः      ।
              अपःमारी             च           य ान्धो               राजन्नाहर् िन्त             सत्कृ ितम ्       ॥१४॥
              िचिकत्सका                         दे वलका                          वृथािनयमधा रणः                       ।
                        ै
              सोमिवबियण व                           ौा े                 नाहर् िन्त              े
                                                                                                कतनम ्            ॥१५॥
              गायना                       ै
                                   नतर्का व                          प्लवका                    वादकाःतथा              ।
              कथका                     ै
                                 योधका व                         राजन्नाहर् िन्त                  े
                                                                                                 कतनम ्            ॥१६॥
              होतारो              वृषलानां                       च               वृषला यापकाःतथा                      ।
              तथा           वृषलिशंया                            राजन्नाहर् िन्त                 े
                                                                                                कतनम ्            ॥१७॥
              अनुयो ा              च             यो              िवूो              अनुयु                भारत          ।
              नाहर् तःताविप               ौा ं               ॄ िवबियणौ                     िह         तौ           ॥१८॥
              अमणीयर्ः                    कृ तः                     पूव                 वणार्वरप रमहः                 ।
              ॄा णः              सवर्िव ोऽिप                        राजन्नाहर् ित                 े
                                                                                                 कतनम ्            ॥१९॥
              अनग्नय                     ये           िवूा                    मृतिनयार्तका                  ये        ।
              ःतेना                     ै
                                  पितता व                        राजन्नाहर् िन्त                  े
                                                                                                 कतनम ्           ॥२०॥
              अप र ातपूवार्                                 गणपूवार्                             भारत                 ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 93 -                                         Anushasana Parva



                       र्
              पुिऽकापूवपुऽा                        ौा े                 नाहर् िन्त            े
                                                                                             कतनम ्               ॥२१॥
              ऋणकतार्                च            यो             राजन्य                   र्
                                                                                      वाधुिषको           ि जः        ।
              ूािणिवबयवृि                                राजन्नाहर् िन्त                    े
                                                                                           कतनम ्               ॥२२॥
                  ीपूवार्ः                काण्डपृ ा                      यावन्तो                भरतषर्भ              ।
              अजपा                    ै
                                ॄा णा व                      ौा े           नाहर् िन्त          े
                                                                                               कतनम ्           ॥२३॥
              ौा े           दै वे           च               िनिदर् ा               ॄा णा          भरतषर्भ           ।
              दातुः             ूितमहीतु                              ु
                                                                   शृणंवानुमहं                  पुनः            ॥२४॥
              चीणर्ोता                       ै
                                          गुणयुर् ा                     भवेयुयऽिप                कषर्काः             ।
              सािवऽी ाः                     िबयावन्तःते                               े
                                                                                राजन्कतनक्षमाः                  ॥२५॥
              क्षाऽधिमर्णमप्याजौ                                  े     ु
                                                                 कतयेत्कलजं                      ि जम ्              ।
              न         त्वेव             विणजं              तात          ौा े षु          प रकल्पयेत ्         ॥२६॥
              अिग्नहोऽी              च       यो          िवूो           मामवासी            च      यो      भवेत ्     ।
              अःतेन ाितिथ                                    स                       े
                                                                               राजन्कतनक्षमः                    ॥२७॥
              सािवऽीं                जपते                    यःतु              िऽकालं             भरतषर्भ            ।
              िभक्षावृि ः                 िबयावां                    स                    े
                                                                                    राजन्कतनक्षमः               ॥२८॥
              उिदताःतिमतो                                य                      तथैवाःतिमतोिदतः                      ।
              अिहं ॐ ाल्पदोष                                 स                       े
                                                                               राजन्कतनक्षमः                    ॥२९॥
              अकल्कको                             तकर्                   ॄा णो                  भरतषर्भ              ।
              ससं ो                  भैआयवृि                        स                     े
                                                                                    राजन्कतनक्षमः               ॥३०॥
              अोती              िकतवः                   ःतेनः            ूािणिवब यथो                    विणक्        ।
              प ा च                  पीतवान्सोमं                     स                    े
                                                                                    राजन्कतनक्षमः                 ॥३१॥
              अजर्ियत्वा                  धनं                पूव           दारुणैः             कृ िषकमर्िभः          ।
              भवेत्सवार्ितिथः                       प ात्स                            े
                                                                                राजन्कतनक्षमः                   ॥३२॥
              ॄ िवबयिनिदर् ं                           ि या                य चािजर्तं                  धनम ्         ।
              अदे यं            िपतृदेवेभ्यो                  य च                   लैब्यादपािजर्तम ्
                                                                                           ु                    ॥३३॥
              िबयमाणेऽपवग                          तु              यो               ि जो          भरतषर्भ            ।
              न          व्याहरित                 य ु ं              तःयाधम                 गवानृतम ्           ॥३४॥
              ौा ःय             ॄा णः                  कालः             ूा ं         दिध        घृतं      तथा        ।
              सोमक्षय                     मांसं              च           यदारण्यं            युिधि र            ॥३५॥
              ौा ापवग                 िवूःय                  ःवधा              वै      ःविदता            भवेत ्      ।
              क्षिऽयःयाप्यथो                       ॄूयात्ूीयन्तां                    िपतरिःत्वित                ॥३६॥
              अपवग                   तु             वैँयःय                   ौा कमर्िण                 भारत          ।


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 94 -                                        Anushasana Parva



              अक्ष यमिभधातव्यं                    ःविःत                 शूिःय            भारत          ॥३७॥
              पुण्याहवाचनं                दै वे                  ॄा णःय                  िवधीयते           ।
              एतदे व              िनर कारं                   क्षिऽयःय                    िवधीयते           ।
              वैँयःय         चैव         व व्यं             ूीयन्तां            दे वता       इित        ॥३८॥
              कमर्णामानुपूव                    च                           र्
                                                                    िविधपूवकृतं              शृणु          ।
              जातकमार्िदकान्सवाि षु                                 वणषु                  भारत             ।
              ॄ क्षऽे        िह         मन्ऽो ा             वैँयःय              च        युिधि र        ॥३९॥
              िवूःय           रशना                मौञ्जी              मौव           राजन्यगािमनी           ।
              बाल्वजीत्येव              वैँयःय              धमर्           एष         युिधि र           ॥४०॥
              दातुः           ूितमहीतु                           धमार्धमार्िवमौ               शृणु         ।
              ॄा णःयानृतेऽधमर्ः                        ूो ः                     पातकसंि तः                 ।
                  ुर्
              चतुगणः              क्षिऽयःय                 वैँयःया गुणः                  ःमृतः          ॥४१॥
              नान्यऽ              ॄा णोऽ ीयात्पूव                          िवूेण             े
                                                                                            किततः          ।
              यवीयान्पशुिहं सायां                 तुल्यधम                  भवेत्स           िह          ॥४२॥
              अथ             राजन्यवैँयाभ्यां                       य      ीया ु             े
                                                                                            किततः          ।
              यवीयान्पशुिहं सायां                   भागाध                   समवाप्नुयात ्               ॥४३॥
              दै वं     वाप्यथ             वा              िप यं            योऽ ीया ॄा णािदषु              ।
              अःनातो              ॄा णो             राजंःतःयाधम                      गवानृतम ्         ॥४४॥
              आशौचो                 ॄा णो                        राजन्योऽ ीया ॄा णािदषु                    ।
                      र्
                 ानपूवमथो                 लोभा ःयाधम                            गवानृतम ्              ॥४५॥
              अन्नेनान्नं           च       यो             िलप्सेत्कमार्थ             चैव        भारत      ।
              आमन्ऽयित              राजेन्ि                तःयाधम ऽनृतं                  ःमृतम ्        ॥४६॥
                                    र्
              अवेदोतचा रऽाि िभवर्णयुिधि र                                                                  ।
              मन्ऽवत्प रिवंयन्ते                     तेंवधम                     गवानृतम ्              ॥४७॥
                                                    युिधि र उवाच
              िप यं         वाप्यथ             वा           दै वं          दीयते          यित्पतामह        ।
              एतिद छाम्यहं               ौोतुं             द ं          येषु        महाफलम ्            ॥४८॥
                                                      भींम उवाच
              येषां         दाराः          ूतीक्षन्ते                      ृ
                                                                        सुवि िमव             कषर्काः       ।
              उ छे षप रशेषं               िह               तान्भोजय                  युिधि र            ॥४९॥
              चा रऽिनयता                  राजन्ये                    कृ शाः              कृ शवृ यः         ।
              अिथर्न ोपग छिन्त                      तेषु             द ं            महाफलम ्            ॥५०॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 95 -                                                Anushasana Parva



              त       ाःत हा
                          ृ                                राजंःत नाःतदपाौयाः                                               ।
              अिथर्न                भवन्त्यथ                   तेषु                  द ं            महाफलम ्             ॥५१॥
              तःकरे भ्यः              परे भ्यो            वा               ये              भयातार्          युिधि र         ।
              अिथर्नो           भो ु िम छिन्त                       तेषु              द ं            महाफलम ्         ॥५२॥
              अकल्ककःय                           िवूःय                               भैक्षोत्करकृ तात्मनः                   ।
              बटवो            यःय             िभक्षिन्त             तेभ्यो                द ं         महाफलम ्        ॥५३॥
               तःवा                   तदारा                     ये                   िवूा              दे शसंप्लवे          ।
                    र्
              अथार्थमिभग छिन्त                          तेभ्यो                   द ं                महाफलम ्          ॥५४॥
              ोितनो             िनयमःथा                             ये                िवूाः            ौुतसंमताः            ।
              तत्समा यथर्िम छिन्त                         तेषु                   द ं                महाफलम ्          ॥५५॥
              अव्युत्बान्ता                       धमषु                          पाषण्डसमयेषु                      च         ।
              कृ शूाणाः                  कृ शधनाःतेषु                         द ं                महाफलम ्             ॥५६॥
              कृ तसवर्ःवहरणा                            िनद षाः                                 ूभिवंणुिभः                  ।
              ःपृहयिन्त              च          भु ान्नं              तेषु             द ं           महाफलम ्         ॥५७॥
              तपिःवनःतपोिन ाःतेषां                                         भैक्षचरा                          ये             ।
              अिथर्नः             ं
                                िकिचिद छिन्त                        तेषु              द ं            महाफलम ्         ॥५८॥
              महाफलिविधदार्ने                              ौुतःते                                   भरतषर्भ                 ।
              िनरयं           येन        ग छिन्त               ःवग               चैव            िह         ृ
                                                                                                        त छणु         ॥५९॥
                 र्
              गुवथ              वाभयाथ                    वा                    वजर्ियत्वा                 युिधि र          ।
              येऽनृतं          कथयिन्त                ःम              ते             वै         िनरयगािमनः               ॥६०॥
              परदारािभहतार्रः                                            परदारािभमिशर्नः                                    ।
              परदारूयो ारःते                              वै                          िनरयगािमनः                         ॥६१॥
              ये          परःवापहतार्रः                    परःवानां                             च          नाशकाः           ।
              सूचका                 परे षां        ये           ते               वै             िनरयगािमनः               ॥६२॥
              ूपाणां           च           सभानां              च                संबमाणां               च          भारत      ।
              अगाराणां               च            भे ारो                  नरा                िनरयगािमनः                  ॥६३॥
              अनाथां            ूमदां             बालां              वृ ां                भीतां         तपिःवनीम ्          ।
              वञ्चयिन्त              नरा         ये       च              ते           वै        िनरयगािमनः            ॥६४॥
              वृि     छे दं            गृह छे दं                दार छे दं                         च          भारत           ।
              िमऽ छे दं               तथाशायाःते                           वै               िनरयगािमनः                ॥६५॥
              सूचकाः                       संिधभे ारः                                 परवृ युपजीवकाः                        ।
              अकृ त ा                    िमऽाणां               ते               वै           िनरयगािमनः                  ॥६६॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 96 -                                                 Anushasana Parva



              पाषण्डा                 ै
                                 दषका व
                                  ू                         समयानां                       च            दषकाः
                                                                                                        ू              ।
              ये                    ै
                          ूत्यविसता व                  ते                वै              िनरयगािमनः                 ॥६७॥
              कृ ताशं             कृ तिनवशं                         कृ तभ ं                     कृ तौमम ्              ।
              भेदैय          व्यपकषर्िन्त              ते                वै              िनरयगािमनः                 ॥६८॥
              पयर् िन्त            च             ये                   दारानिग्नभृत्याितथींःतथा                         ।
              उत्सन्निपतृदेवे याःते                         वै                      िनरयगािमनः                      ॥६९॥
                        ै
              वेदिवबियण व                       वेदानां                            चैव                दषकाः
                                                                                                       ू               ।
              वेदानां               ै
                              लेखका व                  ते                वै              िनरयगािमनः                 ॥७०॥
              चातुराौम्यबा ा                         ौुितबा ा                             ये            नराः           ।
              िवकमर्िभ             जीविन्त                  ते            वै             िनरयगािमनः                 ॥७१॥
               े
              कशिवबियका                       राजिन्वषिवबियका                                           ये             ।
                           ै
              क्षीरिवबियका व                    ते                  वै               िनरयगािमनः                     ॥७२॥
              ॄा णानां           गवां           चैव                 कन्यानां               च           युिधि र         ।
              येऽन्तरं        यािन्त        कायषु                ते            वै         िनरयगािमनः                ॥७३॥
                       ै
              श िवबयका व                               कतार्र                                  युिधि र                 ।
              शल्यानां         धनुषां         चैव              ते             वै         िनरयगािमनः                 ॥७४॥
              शल्यैवार्               ु
                                  शङ्किभवार्िप                                 ॅैवार्             भरतषर्भ              ।
              ये          मागर्मनुरुन्धिन्त               ते             वै              िनरयगािमनः                 ॥७५॥
              उपा यायां                   भृत्यां                        भ ां                     भरतषर्भ              ।
              ये          त्यजन्त्यसमथाःतांःते                           वै              िनरयगािमनः                 ॥७६॥
                       ै
              अूा दमका व                             नासानां                              वेधकाःतथा                    ।
              बन्धका             पशूनां         ये             ते             वै         िनरयगािमनः                 ॥७७॥
              अगो ारँछलिव्या                                        बिलष भागतत्पराः                                    ।
              समथार् ाप्यदातारःते                         वै                       िनरयगािमनः                       ॥७८॥
              क्षान्तान्दान्तांःतथा                  ूा ान्दीघर्कालं                            सहोिषतान ्             ।
              त्यजिन्त          कृ तकृ त्या          ये             ते         वै         िनरयगािमनः                ॥७९॥
              बालानामथ             वृ ानां             दासानां                      चैव          ये          नराः      ।
              अद वा            भक्षयन्त्यमे               ते              वै             िनरयगािमनः                 ॥८०॥
              एते                र्
                              पूविषर्िभ र् ाः                    ूो ा                      िनरयगािमनः                  ।
              भािगनः             ःवगर्लोकःय                         वआयािम                     भरतषर्भ              ॥८१॥
              सवंवेव              तु            कायषु                          दै वपूवषु               भारत            ।
              हिन्त            पुऽान्पशून्कृ त्ःनान्ॄा णाितबमः                                    कृ तः             ॥८२॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 97 -                                           Anushasana Parva



              दानेन            तपसा              चैव                    सत्येन          च           युिधि र          ।
              ये           धमर्मनुवतर्न्ते               ते               नराः         ःवगर्गािमनः                ॥८३॥
                 ू
              शुौषािभःतपोिभ                                    ौुतमादाय                           भारत               ।
              ये           ूितमहिनःःनेहाःते                             नराः          ःवगर्गािमनः                 ॥८४॥
              भयात्पापा थाबाधा ा र या व्यािधधषर्णात ्                                                                ।
              यत्कृ ते         ूितमु यन्ते                    ते            नराः       ःवगर्गािमनः                ॥८५॥
              क्षमावन्त                   धीरा                          धमर्कायषु               चोित्थताः            ।
              मङ्गलाचारयु ा                       ते                    नराः          ःवगर्गािमनः                 ॥८६॥
              िनवृ ा             मधुमांसेभ्यः                           परदारे भ्य             एव             च      ।
                     ै
              िनवृ ा व                म ेभ्यःते                         नराः          ःवगर्गािमनः                 ॥८७॥
              आौमाणां                च         कतार्रः                       ु
                                                                            कलानां          चैव          भारत        ।
              दे शानां        नगराणां            च             ते            नराः       ःवगर्गािमनः               ॥८८॥
              व ाभरणदातारो                                          भक्षपानान्नदाःतथा                                ।
               ु ु
              कटम्बानां           च           दातारःते                      नराः       ःवगर्गािमनः                ॥८९॥
              सवर्िहं सािनवृ ा                       नराः                        सवर्सहा                 ये          ।
              सवर्ःयाौयभूता                      ते                     नराः          ःवगर्गािमनः                 ॥९०॥
              मातरं             िपतरं            चैव                        ू
                                                                         शुौषिन्त              िजतेिन्ियाः           ।
              ॅातॄणां           चैव         सःनेहाःते                        नराः       ःवगर्गािमनः               ॥९१॥
              आ या                     बलवन्त                               यौवनःथा                 भारत             ।
              ये      वै       िजतेिन्िया              धीराःते                 नराः        ःवगर्गािमनः            ॥९२॥
              अपरा े षु                  सःनेहा                         मृदवो              िमऽवत्सलाः                ।
              आराधनसुखा ािप                       ते                    नराः          ःवगर्गािमनः                 ॥९३॥
              सहॐप रवे ारःतथैव                                          च                  सहॐदाः                    ।
              ऽातार                सहॐाणां                     पुरुषाः                ःवगर्गािमनः                 ॥९४॥
              सुवणर्ःय             च           दातारो                       गवां       च            भरतषर्भ          ।
              यानानां          वाहनानां           च                ते          नराः     ःवगर्गािमनः               ॥९५॥
              वैवािहकानां                कन्यानां                  ूेंयाणां            च            युिधि र          ।
              दातारो          वाससां           चैव             ते            नराः       ःवगर्गािमनः               ॥९६॥
                            ू
              िवहारावसथो ानकपारामसभाूदाः                                                                             ।
              वूाणां           चैव           कतार्रःते                      नराः       ःवगर्गािमनः                ॥९७॥
              िनवेशनानां                 क्षेऽाणां                 वसतीनां                 च         भारत            ।
              दातारः          ूािथर्तानां            च             ते          नराः        ःवगर्गािमनः            ॥९८॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 98 -                                                      Anushasana Parva



              रसानामथ                बीजानां                  धान्यानां                     च          युिधि र                ।
              ःवयमुत्पा                   दातारः                 पुरुषाः                ःवगर्गािमनः                     ॥९९॥
                           ु
              यिःमन्किःमन्कले                          जाता                     बहपुऽाः
                                                                                  ु                    शतायुषः                ।
              सानुबोशा               िजतबोधाः                    पुरुषाः                ःवगर्गािमनः                    ॥१००॥
              एतद ु ममुऽाथ                     दै वं              िप यं                     च            भारत                 ।
              धमार्धम            च         दानःय        यथा        र्
                                                                पूविषर्िभः                             कृ तौ           ॥१०१॥
                                                       * * *
                                                   २५. युिधि र उवाच
              इदं          मे              त वतो                      राजन्व ु महर् िस                   भारत                 ।
              अिहं सियत्वा                  े
                                           कनेह                   ॄ हत्या                       िवधीयते                 ॥०१॥
                                                            भींम उवाच
              व्यासमामन् य                     राजेन्ि                     पुरा             यत्पृ वानहम ्                     ।
              त ेऽहं             संूवआयािम                        तिदहै कमनाः                       शृणु                ॥०२॥
                  र्
              चतुथःत्वं              विस ःय                   त वमा यािह                          मे            मुने          ।
              अिहं सियत्वा                  े
                                           कनेह                  ॄ हत्या                        िवधीयते                 ॥०३॥
              इित                पृ ो                   महाराज                          पराशरशरीरजः                           ।
              अॄवीिन्नपुणो                      धम                          िनःसंशयमनु मम ्                             ॥०४॥
              ॄा णं               ःवयमाहय
                                        ू                             िभक्षाथ                    कृ शवृि नम ्                 ।
              ॄूयान्नाःतीित                यः               प ा ं                िव ा ॄ घाितनम ्                       ॥०५॥
              म यःथःयेह                    िवूःय                       योऽनूचानःय                        भारत                 ।
              वृि ं         हरित                 ु र्
                                                दबुि ःतं                        िव ा ॄ घाितनम ्                         ॥०६॥
                 ु
              गोकलःय                    तृषातर्ःय                          जलाथ                   वसुधािधप                    ।
              उत्पादयित              यो         िव नं                 तं          िव ा ॄ घाितनम ्                      ॥०७॥
              यः        ूवृ ां       ौुितं        सम्य शा ं                       वा        मुिनिभः             कृ तम ्       ।
              दषयत्यनिभ ाय
               ू                                       तं                   िव ा ॄ घाितनम ्                             ॥०८॥
              आत्मजां                   पसंपन्नां                     महतीं                 स शे                वरे           ।
              न        ूय छित             यः           कन्यां              तं        िव ा ॄ घाितनम ्                    ॥०९॥
              अधमर्िनरतो                मूढो            िम या                   यो          वै         ि जाितषु               ।
              द ान्ममार्ितगं               शोकं                  तं              िव ा ॄ घाितनम ्                        ॥१०॥
              चक्षुषा            िवूहीनःय                    पङ्गुलःय                       जडःय                 वा           ।
              हरे त       यो         वै         सवर्ःवं                तं         िव ा ॄ घाितनम ्                        ॥११॥
              आौमे         वा        वने        वा          यो         मामे            वा        यिद       वा         पुरे    ।



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 99 -                                         Anushasana Parva



              अिग्नं             समुत्सृजेन्मोहा ं               िव ा ॄ घाितनम ्                                ॥१२॥
                                                           * * *
                                                      २६. युिधि र उवाच
              तीथार्नां          दशर्नं            ौेयः              ःनानं          च          भरतषर्भ             ।
              ौवणं          च             महाूा                   ौोतुिम छािम               त वतः               ॥०१॥
              पृिथव्यां             यािन              तीथार्िन             पुण्यािन           भरतषर्भ              ।
              व ु महर् िस           मे         तािन          ौोतािःम             िनयतः             ूभो          ॥०२॥
                                                           भींम उवाच
              इममिङ्गरसा                        ूो ं                 तीथर्वंशं                  ु
                                                                                            महा ते                 ।
              ौोतुमहर् िस               भिं           ते          ूाप्ःयसे          धमर्मु मम ्                 ॥०३॥
              तपोवनगतं                          िवूमिभगम्य                          महामुिनम ्                     ।
              पू छािङ्गरसं                      वीर               गौतमः             संिशतोतः                 ॥०४॥
              अिःत                 मे             भगवन्कि             ीथभ्यो                    ं
                                                                                           धमर्सशयः                ।
              तत्सव            ौोतुिम छािम                    तन्मे           शंस          महामुने           ॥०५॥
              उपःपृँय               फलं          िकं         ःया ेषु           तीथषु          वै         मुने      ।
              ूेत्यभावे             महाूा                   त थािःत              तथा           वद               ॥०६॥
                                                           अिङ्गरा उवाच
              स ाहं              चन्िभागां                   वै            िवतःतामूिमर्मािलनीम ्                   ।
              िवगा             वै             िनराहारो              िनमर्मो         मुिनव वेत ्              ॥०७॥
              काँमीरमण्डले                     न ो           याः            पतिन्त           महानदम ्              ।
              ता          नदीः           िसन्धुमासा                   शीलवान्ःवगर्माप्नुयात ्                   ॥०८॥
              पुंकरं           च              ूभासं           च            नैिमषं          सागरोदकम ्              ।
              दे िवकािमन्िमाग                    च           ःवणर्िबन्दं ु            िवगा               च         ।
              िवबो यते                   िवमानःथः                     सोऽप्सरोिभरिभ ु तः                        ॥०९॥
              िहरण्यिबन्दं ु                  िवक्षोभ्य              ूयत ािभवा                      तम ्           ।
               ु
              कशेशयं           च           दे वत्वं         पूयते          तःय          िकिल्बषम ्              ॥१०॥
              इन्ितोयां                       समासा                         गन्धमादनसंिनधौ                         ।
              करतोयां                     ु
                                         करङ्गेषु                   िऽराऽोपोिषतो                   नरः             ।
              अ मेधमवाप्नोित                          िवगा                 िनयतः            शुिचः               ॥११॥
              गङ्गा ारे                   ु
                                         कशावत                      िबल्वके                नेिमपवर्ते              ।
              तथा         कनखले                ःनात्वा            धूतपाप्मा         िदवं       ोजेत ्           ॥१२॥
              अपां           ॑द                 उपःपृँय                वाजपेयफलं                   लभेत ्          ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 100 -                                          Anushasana Parva



              ॄ चारी                    िजतबोधः                      सत्यसंधःत्विहं सकः                      ॥१३॥
              यऽ              भागीरथी               गङ्गा               भजते              िदशमु राम ्           ।
              महे रःय                    िन ाने                 यो              नरःत्विभिष यते                  ।
              एकमासं                िनराहारः             ःवयं             पँयित             दे वताः          ॥१४॥
              स गङ्गे               िऽगङ्गे             च           इन्िमाग            च          तपर्यन ्      ।
              सुधां      वै         लभते       भो ुं           यो       नरो         जायते         पुनः       ॥१५॥
              महाौम                  उपःपृँय                    योऽिग्नहोऽपरः                  शुिचः            ।
              एकमासं            िनराहारः             िसि ं           मासेन           स        ोजेत ्         ॥१६॥
              महा॑द                  उपःपृँय                       ु
                                                                भृगतुङ्गे                 त्वलोलुपः             ।
              िऽराऽोपोिषतो                  भूत्वा              मु यते              ॄ हत्यया                 ॥१७॥
                    ू
              कन्याकप                    उपःपृँय                    बलाकायां                कृ तोदकः            ।
              दे वेषु         कीित           लभते              यशसा             च         िवराजते            ॥१८॥
              दे शकाल                   उपःपृँय                     तथा              सुन्द रका॑दे               ।
              अि भ्यां               पवचर्ःयं            ूेत्य          वै       लभते           नरः          ॥१९॥
              महागङ्गामुपःपृँय                               कृ ि काङ्गारके                    तथा              ।
              पक्षमेकं              िनराहारः                 ःवगर्माप्नोित               िनमर्लः             ॥२०॥
              वैमािनक                   उपःपृँय                 िकिङ्कणीकाौमे                      तथा          ।
              िनवासेऽप्सरसां                  िदव्ये             कामचारी                 महीयते              ॥२१॥
              कािलकाौममासा                                   िवपाशायां                   कृ तोदकः               ।
              ॄ चारी                    िजतबोधि राऽान्मु यते                             भवात ्              ॥२२॥
              आौमे             कृ ि कानां               तु          ःनात्वा          यःतपर्येित्पतॄन ्          ।
              तोषियत्वा                 महादे वं             िनमर्लः           ःवगर्माप्नुयात ्              ॥२३॥
              महापुर                 उपःपृँय                     िऽराऽोपोिषतो                     नरः           ।
              ऽसानां          ःथावराणां             च          ि पदानां          भयं        त्यजेत ्         ॥२४॥
              दे वदारुवने                 ःनात्वा                धूतपाप्मा                 कृ तोदकः             ।
              दे वलोकमवाप्नोित                         स राऽोिषतः                      शुिचः                 ॥२५॥
              कौशन्ते               च           ु
                                               कशःतम्बे                      िोणशमर्पदे             तथा         ।
              आपःूपतने                    ःनातः               सेव्यते           सोऽप्सरोगणैः                 ॥२६॥
                  ू
              िचऽकटे                 जनःथाने                     तथा                मन्दािकनीजले                ।
              िवगा             वै         िनराहारो              राजलआमीं             िनग छित                 ॥२७॥
              ँयामायाःत्वाौमं                  गत्वा             उंय            चैवािभिष य               च      ।
              ऽींि राऽान्स                 संधाय                गन्धवर्नगरे                वसेत ्            ॥२८॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 101 -                                            Anushasana Parva



              रमण्यां         च           उपःपृँय                 तथा             वै      गन्धता रके            ।
              एकमासं                  िनराहारःत्वन्तधार्नफलं                            लभेत ्               ॥२९॥
              कौिशकी ारमासा                                      वायुभक्षःत्वलोलुपः                             ।
              एकिवंशितराऽेण                        ःवगर्मारोहते                         नरः                  ॥३०॥
              मतङ्गवाप्यां                  यः          ःनायादे कराऽेण                      िस यित              ।
              िवगाहित                  नालम्बमन्धकं                     वै             सनातनम ्              ॥३१॥
              नैिमषे          ःवगर्तीथ              च              उपःपृँय                िजतेिन्ियः            ।
              फलं           पुरुषमेधःय                      लभेन्मासं                  कृ तोदकः              ॥३२॥
              गङ्गा॑द                 उपःपृँय                     तथा                  चैवोत्पलावने             ।
              अ मेधमवाप्नोित                      तऽ               मासं                कृ तोदकः              ॥३३॥
              गङ्गायमुनयोःतीथ                       तथा                  कालंजरे                 िगरौ           ।
              षि ॑द                उपःपृँय              दानं                 नान्यि िशंयते                   ॥३४॥
              दश            तीथर्सहॐािण                      ितॐः                 को यःतथापराः                  ।
              समाग छिन्त                 मा यां             तु        ूयागे              भरतषर्भ             ॥३५॥
              माघमासं                ूयागे             तु            िनयतः                संिशतोतः              ।
              ःनात्वा         तु         भरतौे               िनमर्लः              ःवगर्माप्नुयात ्           ॥३६॥
              मरु ण                 उपःपृँय                      िपतॄणामाौमे                   शुिचः            ।
              वैवःवतःय                तीथ          च                    ू
                                                                  तीथर्भतो              भवेन्नरः             ॥३७॥
              तथा           ॄ िशरो                गत्वा              भागीर यां                कृ तोदकः          ।
              एकमासं                  िनराहारः                    सोमलोकमवाप्नुयात ्                         ॥३८॥
              कपोतके               नरः           ःनात्वा                अ ावबे                कृ तोदकः          ।
               ादशाहं               िनराहारो                 नरमेधफलं                    लभेत ्              ॥३९॥
              मुञ्जपृ ं              गयां           चैव              िनरितं
                                                                        ृ                 दे वपवर्तम ्          ।
              तृतीयां        बौञ्चपादीं             च             ॄ हत्या              िवशु यित              ॥४०॥
              कलँयां               वाप्युपःपृँय              वे ां            च          बहशोजलाम ्
                                                                                           ु                    ।
              अग्नेः        पुरे         नरः        ःनात्वा              िवशालायां             कृ तोदकः         ।
              दे व॑द               उपःपृँय                   ॄ भूतो                    िवराजते               ॥४१॥
              पुरापवतर्नं            नन्दां        महानन्दां                  च          सेव्य          वै      ।
              नन्दने                सेव्यते             दान्तःत्वप्सरोिभरिहं सकः                             ॥४२॥
              उवर्शीकृ ि कायोगे                   गत्वा               यः                सुसमािहतः               ।
              लौिहत्ये         िविधवत्ःनात्वा                     पुण्डरीकफलं              लभेत ्            ॥४३॥
              राम॑द                 उपःपृँय                      िवशालायां                कृ तोदकः              ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 102 -                                            Anushasana Parva



               ादशाहं               िनराहारः                    कल्मषाि ूमु यते                        ॥४४॥
              महा॑द             उपःपृँय                   शु े न             मनसा                नरः          ।
              एकमासं              िनराहारो             जमदिग्नगितं                     लभेत ्          ॥४५॥
              िवन् ये           संताप्य             चात्मानं               सत्यसंधःत्विहं सकः                 ।
              षण्मासं           पदमाःथाय                           े
                                                            मासेनैकन                 शु यित                ॥४६॥
              नमर्दायामुपःपृँय                        तथा                         सूपार्रकोदके                ।
              एकपक्षं             िनराहारो                राजपुऽो                   िवधीयते            ॥४७॥
              जम्बूमाग                       ै
                                    िऽिभमार्सः                  संयतः                 सुसमािहतः               ।
              अहोराऽेण                 े
                                    चैकन              िसि ं                समिधग छित                   ॥४८॥
              कोकामुखे              िवगा ापो                  गत्वा               चण्डािलकाौमम ्              ।
              शाकभक्ष ीरवासाः                         ु
                                                     कमारीिवर्न्दते                    दश                  ॥४९॥
              वैवःवतःय               सदनं              न              स             ग छे त्कदाचन              ।
              यःय         कन्या॑दे           वासो           दे वलोकं            स      ग छित           ॥५०॥
              ूभासे             त्वेकराऽेण                  अमावाःयां                   समािहतः               ।
              िस यतेऽऽ            महाबाहो            यो         नरो          जायते           पुनः          ॥५१॥
              उ जानक                 उपःपृँय                      र्
                                                               आि षेणःय                     चाौमे             ।
              िपङ्गाया ाौमे                 ःनात्वा            सवर्पापैः             ूमु यते           ॥५२॥
               ु
              कल्यायां            समुपःपृँय                    ज वा                 चैवाघमषर्णम ्             ।
              अ मेधमवाप्नोित                        िऽराऽोपोिषतः                     शुिचः             ॥५३॥
              िपण्डारक               उपःपृँय                    एकराऽोिषतो                     नरः            ।
              अिग्न ोममवाप्नोित                     ूभातां              शवर्रीं         शुिचः          ॥५४॥
              तथा           ॄ सरो                   गत्वा                 धमार्रण्योपशोिभतम ्                 ।
              पुण्डरीकमवाप्नोित                 ूभातां                शवर्रीं          शुिचः           ॥५५॥
              मैनाके       पवर्ते           ःनात्वा           तथा            सं यामुपाःय               च      ।
              कामं       िजत्वा         च      वै      मासं             सवर्मेधफलं        लभेत ्       ॥५६॥
              िव यातो               िहमवान्पुण्यः                  शंकर शुरो                  िग रः           ।
              आकरः                  सवर्र ानां                  िस चारणसेिवतः                          ॥५७॥
              शरीरमुत्सृजे ऽ                                         र्
                                                              िविधपूवमनाशके                                   ।
              अीुवं      जीिवतं             ात्वा      यो       वै        वेदान्तगो         ि जः       ॥५८॥
              अभ्य यर्            दे वताःतऽ                   नमःकृ त्य                 मुनींःतथा             ।
              ततः        िस ो           िदवं          ग छे ॄ लोकं                    सनातनम ्          ॥५९॥
              कामं       बोधं       च        लोभं         च        यो       िजत्वा       तीथर्मावसेत ्        ।


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 103 -                                         Anushasana Parva



              न         तेन           ं
                                    िकिचन्न                  ूा ं         तीथार्िभगमना वेत ्                ॥६०॥
              यान्यगम्यािन                तीथार्िन             दगार्िण
                                                                ु                  िवषमािण              च      ।
              मनसा                तािन               गम्यािन               सवर्तीथर्समासतः                  ॥६१॥
              इदं         मे यिमदं                   धन्यिमदं             ःवग्यर्िमदं           सुखम ्         ।
              इदं       रहःयं             दे वानामाप्लाव्यानां                 च        पावनम ्             ॥६२॥
              इदं          द ाि       जातीनां                   साधूनामात्मजःय                      वा         ।
              सु दां          च          जपेत्कण               िशंयःयानुगतःय                   वा           ॥६३॥
              द वान्गौतमःयेदमिङ्गरा                                  वै               महातपाः                  ।
              गुरुिभः          समनु ातः                  काँयपेन               च        धीमता               ॥६४॥
              महष णािमदं                      जप्यं             पावनानां                तथो मम ्               ।
              जपं ाभ्युित्थतः                   श िन्नमर्लः                 ःवगर्माप्नुयात ्                ॥६५॥
              इदं             य ािप                      ु
                                                      शृणयािहःयं                   त्विङ्गरोमतम ्              ।
              उ मे        च         ु
                                   कले          जन्म    लभे जाितं   च                      संःमरे त ्       ॥६६॥
                                                       * * *
                                                  २७. वैशंपायन उवाच
              बृहःपितसमं                 बु     या            क्षमया           ॄ णः             समम ्          ।
              पराबमे                           शबसममािदत्यसमतेजसम ्                                         ॥०१॥
                        र्
              गाङ्गेयमजुनेनाजौ                           िनहतं                     भू रवचर्सम ्                ।
              ॅातृिभः             सिहतोऽन्यै                       र्
                                                                पयुपाःते             युिधि रः               ॥०२॥
              शयानं                 वीरशयने                         कालाकािङ्क्षणम युतम ्                      ।
                     र्
              आजग्मुभरतौे ं                           ि ु कामा                     महषर्यः                  ॥०३॥
              अिऽवर्िस ोऽथ                       ु
                                              भृगः           पुलःत्यः              पुलहः            बतुः       ।
              अिङ्गरा          गौतमोऽगःत्यः                    सुमितः          ःवायुरात्मवान ्              ॥०४॥
              िव ािमऽः                ःथूलिशराः                      संवतर्ः            ूमितदर् मः             ।
              उशना            बृहःपितव्यार्स यवनः                         काँयपो             ीुवः           ॥०५॥
              दवार्सा
               ु                  जमदिग्न                          र्
                                                                माकण्डे योऽथ                 गालवः             ।
              भर ाज                      रै भ्य                     यवबीति तःतथा                            ॥०६॥
              ःथूलाक्षः           शकलाक्ष                    कण्वो          मेधाितिथः               कृ शः      ।
              नारदः                     ै
                                  पवर्त व                सुधन्वाथैकतो                   ि तः                ॥०७॥
                   ू ुर्
              िनतंभभवनो                         धौम्यः                    शतानन्दोऽकृ तोणः                     ।
              जामदग्न्यःतथा                           रामः                काम्य ेत्येवमादयः                    ।
              समागता              महात्मानो                  भींमं          ि ुं        महषर्यः             ॥०८॥



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 104 -                                             Anushasana Parva



              तेषां            महात्मनां                 पूजामागतानां                      युिधि रः                ।
              ॅातृिभः                  सिहत बे                                    र्
                                                                        यथावदनुपूवशः                          ॥०९॥
              ते           पूिजताः                  सुखासीनाः                         ु
                                                                                 कथा बमर्हषर्यः                    ।
              भींमािौताः                     सुमधुराः                   सविन्ियमनोहराः                        ॥१०॥
              भींमःतेषां           कथाः             ौुत्वा         ऋषीणां              भािवतात्मनाम ्              ।
              मेने         िदिवःथमात्मानं                 तुं या              परमया            युतः             ॥११॥
              ततःते               भींममामन् य                      पाण्डवां                  महषर्यः               ।
              अन्तधार्नं          गताः              सव           सवषामेव                पँयताम ्              ॥१२॥
              तानृषीन्सुमहाभागानन्तधार्नगतानिप                                                                     ।
              पाण्डवाःतु ु वुः                सव                ूणेमु                         र्
                                                                                       मुहु मुहु ः            ॥१३॥
              ूसन्नमनसः                      सव                 गाङ्गेयं                 ु
                                                                                        करुस माः                   ।
                     र्
              उपतःथुयथो न्तमािदत्यं                                     मन्ऽकोिवदाः                           ॥१४॥
              ूभावा पसःतेषामृषीणां                              वीआय                     पाण्डवाः                  ।
              ूकाशन्तो            िदशः          सवार्          िवःमयं             परमं         ययुः         ॥१५॥
              महाभाग्यं                परं              तेषामृषीणामनुिचन्त्य                          ते           ।
              पाण्डवाः            सह            भींमेण                       ु
                                                                        कथा बःतदाौयाः                         ॥१६॥
              कथान्ते          िशरसा          पादौ            ःपृं वा            भींमःय              पाण्डवः       ।
              धम्य                   ु
                                धमर्सतः               ू ं                          ु
                                                                         पयर्प ृ छ िधि रः                   ॥१७॥
              के      दे शाः      के         जनपदा              आौमाः             के       च          पवर्ताः      ।
              ूकृ ाः           पुण्यतः         का                े या         न ः         िपतामह              ॥१८॥
                                                        भींम उवाच
              अऽाप्युदाहरन्तीमिमितहासं                                        पुरातनम ्                            ।
              िशलोञ्छवृ ेः             संवादं            िस ःय                च          युिधि र              ॥१९॥
              इमां             कि त्प रबम्य                      पृिथवीं               शैलभूिषताम ्                ।
              असकृ ि       पदां              ौे ः             ौे ःय               गृहमेिधनः                 ॥२०॥
                      र्ृ
              िशलवृ ेगहं               ूा ः              स              तेन             िविधनािचर्तः               ।
              कृ तकृ त्य           उपाित ित्स ं                     तमितिथं                  तदा              ॥२१॥
              तौ       समेत्य            महात्मानौ              सुखासीनौ               कथाः           शुभाः        ।
              चबतुवदसंब ाःत छे षकृ तलक्षणाः                                                                 ॥२२॥
              िशलवृि ः             कथान्ते               तु         िस मामन् य                       य तः          ।
              ू ं        पू छ            मेधावी           यन्मां          त्वं         प रपृ छिस            ॥२३॥
                                                     िशलवृि रुवाच


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 105 -                                                       Anushasana Parva



              के        दे शाः        के        जनपदाः                    कऽऽौमाः
                                                                           े                    के           च       पवर्ताः        ।
              ूकृ ाः               पुण्यतः               का                   े या         न ःतद ु यताम ्                    ॥२४॥
                                                                   िस         उवाच
              ते             दे शाःते             जनपदाःतेऽऽौमाःते                                  च              पवर्ताः          ।
              येषां            भागीरथी                   गङ्गा                     ै
                                                                              म येनित                   स र रा               ॥२५॥
              तपसा                  ॄ चयण                            ै
                                                                   य ःत्यागेन                       वा              पुनः            ।
              गितं           तां      न        लभे जन्तुगङ्गां
                                                         र्                          संसेव्य          यां         लभेत ्         ॥२६॥
              ःपृ ािन                  येषां               गाङ्गेयैःतोयैगार्ऽािण                              दे िहनाम ्            ।
              न्यःतािन                न         पुनःतेषां                 त्यागः            ःवगार्ि धीयते                    ॥२७॥
              सवार्िण               येषां            गाङ्गेयैःतोयैः                    कृ त्यािन                  दे िहनाम ्        ।
              गां      त्य त्वा             मानवा             िवू         िदिव         ित िन्त               तेऽचलाः           ॥२८॥
              पूव            वयिस             कमार्िण                कृ त्वा           पापािन                ये        नराः         ।
              प ा ङ्गां               िनषेवन्ते                   तेऽिप          यान्त्यु मां                गितम ्              ॥२९॥
              ःनातानां                      शुिचिभःतोयैगार्ङ्गेयैः                              ूयतात्मनाम ्                        ।
              व्युि भर्वित                या             पुंसां           न           सा           बतुशतैरिप                     ॥३०॥
              यावदिःथ                       मनुंयःय                           गङ्गातोयेषु                       ित ित               ।
              ताव षर्सहॐािण                           ःवग                     ूाप्य                   महीयते                     ॥३१॥
              अपहत्य                   तमःतीों                      यथा                 भात्युदये                   रिवः            ।
              तथापहत्य                      पाप्मानं                भाित                गङ्गाजलोिक्षतः                         ॥३२॥
              िवसोमा                  इव                 शवर्य                  िवपुंपाःतरवो                        यथा             ।
              त       े शा              ै
                                    िदश व                     हीना              गङ्गाजलैः                       ै
                                                                                                             शुभः              ॥३३॥
              वणार्ौमा                      यथा                    सव                  ःवधमर् ानविजर्ताः                            ।
              बतव                   यथासोमाःतथा                         गङ्गां             िवना              जगत ्           ॥३४॥
              यथा            हीनं         नभोऽकण                    भूः         शैलः
                                                                                   ै           खं           च        वायुना         ।
              तथा             दे शा              ै
                                             िदश व                  गङ्गाहीना                  न            संशयः            ॥३५॥
              िऽषु               े
                              लोकषु            ये             किचत्ूािणनः
                                                               े                               सवर्           एव            ते      ।
              तप्यर्माणाः             परां           तृि ं          यािन्त             गङ्गाजलैः                     ै
                                                                                                                  शुभः           ॥३६॥
              यःतु                 सूयण             िन        ं           गाङ्गेयं             िपबते                जलम ्           ।
              गवां                           िनहार्रिनमुर् ा ावका ि िशंयते                                                   ॥३७॥
              इन्दोतसहॐं
                  ु                                 तु                  चरे ः                    कायशोधनम ्                         ।
              िपबे           ािप      गङ्गाम्भः               समौ             ःयातां        न           वा         समौ         ॥३८॥
                   ु
              ित े गसहॐं                        तु                 पादे नकन
                                                                         ै े                   यः                 पुमान ्           ।


                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 106 -                                                Anushasana Parva



              मासमेकं       तु        गङ्गायां           समौ        ःयातां          न       वा       समौ          ॥३९॥
              लम्बेतावाि शरा                     यःतु               युगानामयुतं                     पुमान ्          ।
              ित े थे ं           य ािप                 गङ्गायां             स             िविशंयते               ॥४०॥
              अग्नौ         ूा ं                ूधूयेत            यथा               तूलं           ि जो म            ।
              तथा          गङ्गावगाढःय                       सव              पापं            ूधूयते               ॥४१॥
              भूतानािमह                         सवषां                       दःखोपहतचेतसाम ्
                                                                             ु                                       ।
              गितमन्वेषमाणानां                     न             गङ्गास शी                    गितः                ॥४२॥
              भविन्त        िनिवर्षाः              सपार्         यथा            ताआयर्ःय             दशर्नात ्       ।
              गङ्गाया                     दशर्ना        त्सवर्पापैः                  ूमु यते                      ॥४३॥
              अूित ा                       ये                े
                                                            किचदधमर्शरणा                                  ये         ।
              तेषां      ूित ा             गङ्गेह           शरणं             शमर्          वमर्          च        ॥४४॥
                  ै   ै र्    ै
              ूकृ रशुभमःताननेकः                                             पुरुषाधमान ्                             ।
              पततो          नरके             गङ्गा              संिौतान्ूेत्य                तारयेत ्             ॥४५॥
              ते          संिवभ ा                          र्
                                                   मुिनिभनूनं                   दे वैः            सवासवैः            ।
              येऽिभग छिन्त                   सततं                गङ्गामिभगतां                     सुरैः           ॥४६॥
              िवनयाचारहीना                               अिशवा                             नराधमाः                   ।
              ते       भविन्त     िशवा             िवू      ये      वै       गङ्गां         समािौताः              ॥४७॥
              यथा          सुराणाममृतं                   िपतॄणां            च            यथा              ःवधा       ।
              सुधा       यथा          च      नागानां          तथा           गङ्गाजलं              नृणाम ्         ॥४८॥
              उपासते             यथा                बाला              मातरं                 क्षुधयािदर् ताः          ।
              ौेयःकामाःतथा                         गङ्गामुपासन्तीह                         दे िहनः                ॥४९॥
                    ु
              ःवायंभवं             यथा                  ःथानं               सवषां             ौे मु यते              ।
              ःनातानां           स रतां             ौे ा           गङ्गा             त िदहो यते                   ॥५०॥
              यथोपजीिवनां                          ु
                                                धेनदवादीनां                     धरा                ःमृता             ।
              तथोपजीिवनां                        गङ्गा                   सवर्ूाणभृतािमह                           ॥५१॥
              दे वाः              र्
                             सोमाकसंःथािन                           यथा                             ै
                                                                                         सऽािदिभमर्खः                ।
              अमृतान्युपजीविन्त                     तथा               गङ्गाजलं                    नराः            ॥५२॥
              जा वीपुिलनोत्थािभः                           िसकतािभः                         समुिक्षतः                ।
              मन्यते            पुरुषोऽऽत्मानं                िदिव िमव                     शोिभतम ्               ॥५३॥
                         ू
              जा वीतीरसंभतां                     मृदं            मू नार्             िबभितर्                 यः      ।
              िबभितर्            पं                 र्
                                                सोऽकःय                तमोनाशात्सुिनमर्लम ्                        ॥५४॥
              गङ्गोिमर्िभरथो                    िदग्धः             पुरुषं            पवनो                 यदा        ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 107 -                                               Anushasana Parva



              ःपृशते             सोऽिप            पाप्मानं             स              एवापमाजर्ित                ॥५५॥
              व्यसनैरिभत ःय                              नरःय                         िवनिशंयतः                     ।
              गङ्गादशर्नजा                              ूीितव्यर्सनान्यपकषर्ित                                   ॥५६॥
              हं सारावैः                 कोकरवै                  रवैरन्यै                     पिक्षणाम ्            ।
              पःपधर्             गङ्गा            गन्धवार्न्पुिलनै                    िशलो चयान ्                ॥५७॥
              हं सािदिभः                     सुबहिभिवर्िवधैः
                                                 ु                                            र्
                                                                                      पिक्षिभवृताम ्                ।
              गङ्गां           ु
                            गोकलसंबाधां                   ं वा          ःवग ऽिप               िवःमृतः            ॥५८॥
              न             सा               ूीितिदर् िव ःय                       सवर्कामानुपा तः                   ।
              अभव ा               परा            ूीितगर्ङ्गायाः              पुिलने             नृणाम ्          ॥५९॥
                        ै र्
              वा नःकमर्जमःतः                                पापैरिप                         पुमािनह                 ।
              वीआय          गङ्गां          भवेत्पूतःतऽ                मे        नािःत           संशयः           ॥६०॥
              स ावरान्स                       परािन्पतॄंःतेभ्य                         ये              परे          ।
              पुमांःतारयते               गङ्गां           वीआय              ःपृं वावगा                 च         ॥६१॥
              ौुतािभलिषता                           ा             ःपृ ा                पीतावगािहता                  ।
              गङ्गा              तारयते             नॄणामुभौ                वंशौ             िवशेषतः             ॥६२॥
              दशर्नात्ःपशर्नात्पाना था                            गङ्गेित                     कीतर्नात ्            ।
              पुनात्यपुण्यान्पुरुषाञ्शतशोऽथ                                      सहॐशः                           ॥६३॥
              य         इ छे त्सफलं                  जन्म           जीिवतं                  ौुतमेव           च      ।
              स              िपतॄंःतपर्ये ङ्गामिभगम्य                                 सुरांःतथा                  ॥६४॥
              न        सुतैनर्        च          िव ेन         कमर्णा             न         च        तत्फलम ्       ।
              ूाप्नुयात्पुरुषोऽत्यन्तं                  गङ्गां         ूाप्य               यदाप्नुयात ्          ॥६५॥
              जात्यन्धै रह                तुल्याःते               मृतैः            पङ्गुिभरे व               च      ।
              समथार्        ये       न       पँयिन्त           गङ्गां           पुण्यजलां        िशवाम ्         ॥६६॥
                           ै र्
              भूतभव्यभिवंय महिषर्िभरुपिःथताम ्                                                                      ।
              दे वैः       सेन्िै            को          गङ्गां           नोपसेवेत              मानवः            ॥६७॥
                      र्ृ
              वानूःथैगहःथै                                        यितिभॄर् चा रिभः                                  ।
              िव ावि ः              िौतां        गङ्गां        पुमान्को            नाम          नाौयेत ्         ॥६८॥
              उत्बामि                       यः           ूाणैः              ूयतः                िश संमतः            ।
              िचन्तयेन्मनसा                 गङ्गां         स        गितं           परमां            लभेत ्       ॥६९॥
              न        भयेभ्यो           भयं         तःय           न         पापेभ्यो           न       राजतः       ।
              आ             दे हपतना ङ्गामुपाःते                           यः              पुमािनह               ॥७०॥
              गगना ां                महापुण्यां                पतन्तीं                वै            महे रः          ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 108 -                                                 Anushasana Parva



                दधार            िशरसा            दे वीं         तामेव              िदिव              सेवते         ॥७१॥
                अलंकृता यो                       लोकाः                      पिथिभिवर्मलैि िभः                           ।
                यःतु          तःया           जलं           सेवेत्कृ तकृ त्यः              पुमान्भवेत ्             ॥७२॥
                िदिव             योितयर्थािदत्यः                   िपतॄणां              चैव           चन्िमाः           ।
                दे वेश           यथा          नॄणां            गङ्गेह             स रतां             तथा           ॥७३॥
                माऽा             िपऽा             सुतैदार्रैिवर्यु ःय                    धनेन                वा         ।
                न        भवेि           तथा          दःखं
                                                      ु            यथा            गङ्गािवयोगजम ्                   ॥७४॥
                नारण्यैन िवषयैनर्                             सुतैनर्                    धनागमैः                        ।
                तथा        ूसादो          भवित            गङ्गां         वीआय           यथा          नृणाम ्       ॥७५॥
                   र्
                पूणिमन्दं ु           यथा            ं वा               नृणां            ि ः           ूसीदित           ।
                गङ्गां        िऽपथगां              ं वा            तथा             ि ः         ूसीदित              ॥७६॥
                त ावःत तमनाःतिन्न ःतत्परायणः                                                                            ।
                गङ्गां      योऽनुगतो          भ त्या           स        तःयाः           िूयतां        ोजेत ् ॥७७॥
                भूःःथैः                   खःथैिदर् िव ै                           भूतैरु चावचैरिप                       ।
                गङ्गा            िवगा ा               सततमेतत्कायर्तमं                         सताम ्              ॥७८॥
                िऽषु             े
                              लोकषु              पुण्यत्वा ङ्गायाः                      ूिथतं             यशः           ।
                यत्पुऽान्सगरःयैषा                             भःमा याननयि वम ्                                     ॥७९॥
      वा वी रतािभः                            सुमहाःवनािभिर् तािभरत्यथर्समुि लतािभः
                                                             ु                                                                   ।
      गङ्गोिमर्िभभार्नुमतीिभ र ः                           सहॐरिँमूितमो                               िवभाित                 ॥८०॥
      पयिःवनीं             घृितनीमत्युदारां                   समृि नीं                  वेिगनीं              दिवर्गा ाम ्
                                                                                                              ु                  ।
      गङ्गां      गत्वा       यैः     शरीरं       िवसृ ं         गता        धीराःते            िवबुधैः         समत्वम ्      ॥८१॥
      अन्धाञ्जडान्िव्यहीनां                      गङ्गा             यशिःवनी                     बृहती              िव    पा       ।
      दे वैः                   ुर्
                       सेन्िै मिनिभमार्नवै                      िनषेिवता                             र्
                                                                                           सवर्कामैयुनि                      ॥८२॥
      ऊजार्वतीं                     मधुमतीं                      महापुण्यां                          िऽवत्मर्गाम ्               ।
      िऽलोकगोप्ऽीं               ये          गङ्गां              संिौताःते                    िदवं           गताः            ॥८३॥
      यो       वत्ःयित        िआयित           वािप         मत्यर्ःतःमै                 ूय छिन्त          सुखािन         दे वाः   ।
      त ािवताः           ःपशर्ने        दशर्ने        यःतःमै              दे वा         गितिम ां             िदशिन्त         ॥८४॥
      दक्षां      पृ वीं         बृहतीं          िवूकृ ां               िशवामृतां             सुरसां           सुूसन्नाम ्       ।
      िवभावरीं                ू
                         सवर्भतूित ां            गङ्गां            गता            ये      िऽिदवं             गताःते          ॥८५॥
        याितयर्ःयाः         खं        िदवं    गां         च        िनत्यं       पुरा       िदशो          िविदश ावतःथे            ।
      तःया        जलं       सेव्य         स र राया            मत्यार्ः          सव       कृ तकृ त्या           भविन्त        ॥८६॥
      इयं       गङ्गेित          िनयतं           ूित ा             गुहःय               रु मःय            च         गभर्योषा      ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 109 -                                               Anushasana Parva



      ूाति मागार्           घृतवहा              िवपाप्मा      गङ्गावतीणार्              िवयतो         िव तोया             ॥८७॥
      सुतावनीीःय                 हरःय              भायार्           िदवो           भुव ािप             कआयानु पा              ।
      भव्या पृिथव्या भािवनी भाित राजन्गङ्गा लोकानां पुण्यदा वै ऽयाणाम ् ॥८८॥
      मधुूवाहा                  घृतरागो तािभमर्होिमर्िभः
                                        ृ                                          शोिभता                ॄा णै                ।
      िदव युता              िशरसा ा               भवेन             गङ्गावनीीाि िदवःय                        माला          ॥८९॥
      योिनवर् र ा           िवरजा               िवतन्वी        शुंमा              इरा          वा रवहा          यशोदा         ।
      िव ावती              चाकृ ित रि र ा                 गङ्गोिक्षतानां             भुवनःय              पन्थाः           ॥९०॥
      क्षान्त्या      म ा         गोपने            धारणे           च       दी या         कृ शानोःतपनःय               चैव      ।
      तुल्या       गङ्गा        संमता           ॄा णानां       गुहःय             ॄ ण्यतया         च         िनत्यम ्      ॥९१॥
      ऋिष ु तां            िवंणुपदीं              पुराणीं           सुपुण्यतोयां               मनसािप              लोके       ।
      सवार्त्मना           जा वीं          ये      ूपन्नाःते             ॄ णः            सदनं         संूयाताः            ॥९२॥
      लोकािनमान्नयित                   या          जननीव                पुऽान्सवार्त्मना                  ु
                                                                                                     सवर्गणोपपन्ना            ।
      ःवःथानिम िमह                                    र्
                                        ॄा मभीप्समानैगङ्गा                         सदै वात्मवशैरुपाःया                    ॥९३॥
      उॐां         जु ां        िमषतीं             िव तोयािमरां               वळीं         रे वतीं          भूधराणाम ्        ।
      िश ाौयाममृतां                   ॄ कान्तां              गङ्गां              ौयेदात्मवािन्सि कामः                     ॥९४॥
      ूसा                   दे वान्सिवभून्समःतान्भगीरथःतपसोमेण                                         गङ्गाम ्               ।
      गामानय ामिभगम्य                        श न्पुमान्भयं                 नेह          नामुऽ          िव ात ्            ॥९५॥
      उदा तः           सवर्था           ते         गुणानां             मयैकदे शः           ूसमीआय              बु    या       ।
      शि नर्         मे         कािचिदहािःत                 व ुं         गुणान्सवार्न्प रमातुं              तथैव          ॥९६॥
      मेरोः         समुिःय                 च         सवर्र ैः              सं योपलानामुदकःय                      वािप         ।
      व ुं         श यं         नेह        गङ्गाजलानां                 गुणा यानं          प रमातुं           तथैव         ॥९७॥
      तःमािदमान्परया                                ौ यो ान्गुणान्सवार्ञ्जा वीजांःतथैव                                        ।
      भजे ाचा         मनसा            कमर्णा         च       भ त्या           यु ः         परया        ौ धानः             ॥९८॥
      लोकािनमां ीन्यशसा                    िवतत्य           िसि ं          ूाप्य        महतीं         तां       दरापाम ्
                                                                                                                 ु            ।
                       ै
      गङ्गाकृ तानिचरे णव                        लोकान्यथे िम ािन्वच रंयिस                             त्वम ्              ॥९९॥
      तव       मम           च            ै र्
                                      गुणमहानुभावा                 जुषतु         मितं          सततं         ःवधमर्यु ै ः      ।
      अिभगतजनवत्सला                   िह        गङ्गा      भजित          युनि           सुखै         भि मन्तम ् ॥१००॥
                                                            भींम उवाच
      इित                          र्
                           परममितगुणाननेकािञ्शलरतये                                     िऽपथानुयोग पान ्                      ।
      बहिवधमनुशाःय
        ु                             त य पान्गगनतलं                          ु
                                                                              ितमािन्ववेश                िस ः             ॥१०१॥
               िशलवृि ःतु                       िस ःय               वा यैः              संबोिधतःतदा                  ।
               गङ्गामुपाःय                   िविधवित्सि ं                ूा ः           सुदलर्भाम ्
                                                                                           ु                  ॥१०२॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 110 -                                            Anushasana Parva



              तःमा वमिप                    कौन्तेय            भ त्या             परमया             युतः         ।
              गङ्गामभ्येिह                 सततं            ूाप्ःयसे           िसि मु माम ्                ॥१०३॥
                                                       वैशंपायन उवाच
              ौुत्वेितहासं              भींमो ं                 गङ्गायाः                ःतवसंयुतम ्             ।
              युिधि रः              परां              ूीितमग छ ॅातृिभः                     सह            ॥१०४॥
              इितहासिममं                   पुण्यं              ु
                                                            शृणया ः                पठे त           वा           ।
              गङ्गायाः             ःतवसंयु ं            स      मु येत्सवर्िकिल्बषैः                      ॥१०५॥
                                                         * * *
                                                    २८. युिधि र उवाच
              ू ाौुताभ्यां              वृ ेन           शीलेन            च         यथा            भवान ्        ।
                 ै
              गुणः           समुिदतः                   सववर्यसा              च            समिन्वतः              ।
              तःमा वन्तं                पृ छािम               धम                ृ
                                                                           धमर्भतां          वर              ॥०१॥
              क्षिऽयो         यिद            वा         वैँयः         शूिो         वा       राजस म              ।
              ॄा ण्यं                        े
                                  ूाप्नुयात्कन              तन्मे            व्या यातुमहर् िस                ॥०२॥
              तपसा           वा         सुमहता              कमर्णा           वा          ौुतेन          वा      ।
              ॄा ण्यमथ                  चेिद छे न्मे                ॄूिह             िपतामह                  ॥०३॥
                                                        भींम उवाच
              ॄा ण्यं             तात             दंूापं
                                                   ु               वणः            क्षऽािदिभि िभः                ।
              परं            िह                  ू
                                            सवर्भतानां                        ु
                                                                      ःथानमेत िधि र                          ॥०४॥
              ब ीःतु               संसरन्योनीजार्यमानः                        पुनः               पुनः           ।
              पयार्ये        तात            किःमंि         ॄा णो             नाम          जायते              ॥०५॥
              अऽाप्युदाहरन्तीमिमितहासं                                       पुरातनम ्                          ।
              मतङ्गःय               च             संवादं         गदर् भ्या              युिधि र              ॥०६॥
              ि जातेः             कःयिच ात                   तुल्यवणर्ः            सुतः           ूभुः          ।
              मतङ्गो          नाम             नाम्नाभूत्सवः              समुिदतो            गुणः
                                                                                               ै             ॥०७॥
              स         य कारः                 कौन्तेय            िपऽा            सृ ः           परं तप         ।
              ूाया दर् भयु े न                              रथेनेहाशुगािमना                                  ॥०८॥
              स          बालं               गदर् भं           राजन्वहन्तं               मातुरिन्तके             ।
              िनरिव यत्ूतोदे न                      नािसकायां              पुनः            पुनः              ॥०९॥
              तं        तु          तीोोणं                 ं वा          गदर् भी           पुऽगृि नी            ।
              उवाच           मा            शुचः         पुऽ         चण्डालःत्वािधित ित                       ॥१०॥
              ॄा णे           दारुणं              नािःत           मैऽो         ॄा ण              उ यते          ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 111 -                                             Anushasana Parva



              आचायर्ः                   ू
                                   सवर्भतानां              शाःता                िकं          ूह रंयित              ॥११॥
              अयं         तु             पापूकृ ितबार्ले                    न           ु
                                                                                       करुते           दयाम ्         ।
              ःवयोिनं              मानयत्येष                  भावो          भावं             िनग छित               ॥१२॥
              एत     त्वा                मतङ्गःतु                      दारुणं                 रासभीवचः                ।
              अवतीयर्                      ू
                                       रथा ण                     रासभीं                ूत्यभाषत                    ॥१३॥
              ॄूिह       रासिभ              कल्यािण                माता           मे          येन       दिषता
                                                                                                         ू            ।
              कथं       मां        वेित्स        चण्डालं           िक्षूं        रासिभ         शंस        मे       ॥१४॥
               े
              कन         जातोऽिःम                चण्डालो              ॄा ण्यं            येन          मेऽनशत ्        ।
              त वेनैतन्महाूा े                            ॄूिह                    सवर्मशेषतः                       ॥१५॥
                                                              गदर् भ्युवाच
              ॄा ण्यां              वृषलेन             त्वं          म ायां              नािपतेन               ह      ।
              जातःत्वमिस                  चण्डालो                ॄा ण्यं          तेन          तेऽनशत ्            ॥१६॥
              एवमु ो                   मतङ्गःतु                      ूत्युपाया हं
                                                                               ृ                      ूित             ।
              तमागतमिभूेआय                             िपता                     वा यमथाॄवीत ्                      ॥१७॥
              मया             त्वं             य संिस ौ                     िनयु ो              गुरुकमर्िण            ।
              कःमात्ूितिनवृ ोऽिस                          कि चन्न                  ु
                                                                                  कशलं               तव            ॥१८॥
                                                          मतङ्ग उवाच
              अयोिनर ययोिनवार्                       यः           ःयात्स                ु
                                                                                       कशली             भवेत ्        ।
               ु
              कशलं            तु        कतःतःय
                                         ु                        यःयेयं              जननी           िपतः          ॥१९॥
              ॄा ण्यां                 वृषला जातं                     िपतवदयतीह                       माम ्           ।
              अमानुषी                गदर् भीयं            तःमा प्ःये                  तपो           महत ्          ॥२०॥
              एवमु त्वा                 स             िपतरं               ूतःथे                कृ तिन यः              ।
              ततो              गत्वा                 महारण्यमतप्यत                            मह पः                ॥२१॥
              ततः                     संतापयामास                            िवबुधांःतपसािन्वतः                        ।
              मतङ्गः                  ु
                                   सुसखं             ूेप्सुः         ःथानं              सुच रतादिप                 ॥२२॥
              तं          तथा                  तपसा                  यु मुवाच                  ह रवाहनः               ।
              मतङ्ग           तप्यसे           िकं        त्वं       भोगानुत्सृ य              मानुषान ्           ॥२३॥
              वरं       ददािन             ते         हन्त            वृणींव            त्वं         यिद छिस           ।
              य चाप्यवाप्यमन्य े                          सव           ूॄूिह                 मािचरम ्              ॥२४॥
                                                          मतङ्ग उवाच
              ॄा ण्यं                            कामयानोऽहिमदमारब्धवांःतपः                                            ।
              ग छे यं              तदवाप्येह              वर          एष              वृतो          मया            ॥२५॥


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 112 -                                           Anushasana Parva



              एत       त्वा           तु           वचनं               तमुवाच                पुरंदरः           ।
              ॄा ण्यं                   ूाथर्यानःत्वमूाप्यमकृ तात्मिभः                                     ॥२६॥
              ौे ं                     ू
                               यत्सवर्भतेषु                    तपो              यन्नाितवतर्ते                 ।
              तद यं                     ूाथर्यानःत्वमिचराि निशंयिस                                     ॥२७॥
              दे वतासुरमत्यषु                 यत्पिवऽं                  परं                ःमृतम ्            ।
              चण्डालयोनौ              जातेन            न           तत्ूाप्यं           कथंचन           ॥२८॥
                                                     भींम उवाच
              एवमु ो              मतङ्गःतु                     संिशतात्मा                  यतोतः              ।
              अित दे कपादे न                      वषार्णां                  शतम युत                        ॥०१॥
              तमुवाच              ततः              शबः                पुनरे व           महायशाः               ।
              मतङ्ग             परमं              ःथानं              ूाथर्यन्नितदलर्भम ्
                                                                                 ु                         ॥०२॥
              मा         कृ थाः            साहसं            पुऽ          नैष           धमर्पथःतव              ।
              अूाप्यं           ूाथर्यानो              िह            निचराि निशंयिस                        ॥०३॥
              मतङ्ग            परमं         ःथानं              वायर्माणो             मया         सकृ त ्      ।
              िचकीषर्ःयेव             तपसा            सवर्था            न            भिवंयिस           ॥०४॥
              ितयर्ग्योिनगतः               सव              मानुंयं            यिद           ग छित             ।
              स      जायते        पुल्कसो            वा        चण्डालो          वा      कदाचन          ॥०५॥
              पुं लः           पापयोिनवार्                यः           कि िदह                लआयते            ।
              स          तःयामेव              सुिचरं              मतङ्ग              प रवतर्ते             ॥०६॥
              ततो             दशगुणे               काले              लभते              शूितामिप               ।
              शूियोनाविप                   ततो               बहशः
                                                               ु                 प रवतर्ते             ॥०७॥
                  ं ु
              तति श णे                     काले                लभते                  वैँयतामिप                ।
              वैँयतायां           िचरं             कालं              तऽैव            प रवतर्ते             ॥०८॥
              ततः          षि गुणे            काले             राजन्यो           नाम          जायते           ।
              राजन्यत्वे          िचरं             कालं              तऽैव            प रवतर्ते             ॥०९॥
              ततः             षि गुणे             काले             लभते              ॄ बन्धुताम ्             ।
              ॄ बन्धुि रं                  कालं                तऽैव              प रवतर्ते                 ॥१०॥
              ततःतु            ि शते              काले             लभते              काण्डपृ ताम ्            ।
              काण्डपृ ि रं                 कालं                तऽैव              प रवतर्ते                 ॥११॥
              ततःतु             िऽशते              काले              लभते              ि जतामिप               ।
              तां      च        ूाप्य         िचरं          कालं         तऽैव          प रवतर्ते           ॥१२॥
              तत तुःशते                काले               ौोिऽयो              नाम            जायते            ।


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 113 -                                          Anushasana Parva



              ौोिऽयत्वे                 िचरं           कालं             तऽैव               प रवतर्ते           ॥१३॥
              तदै व              बोधहष                च             काम े षौ               च          पुऽक          ।
              अितमानाितवादौ                         तमािवशिन्त                       ि जाधमम ्                 ॥१४॥
              तां े जयित                   शऽून्स             तदा             ूाप्नोित             स ितम ्          ।
              अथ            ते       वै        जयन्त्येनं             तालामािदव                 पात्यते        ॥१५॥
              मतङ्ग                        संूधायत दहं                              त्वामचूचुदम ्                   ।
              वृणींव             काममन्यं             त्वं  ॄा ण्यं  िह                        सुदलर्भम ्
                                                                                                  ु            ॥१६॥
                                                           * * *
                                                       ३०. भींम उवाच
              एवमु ो                    मतङ्गःतु                     भृशं               शोकपरायणः                   ।
              अित त               गयां         गत्वा              सोऽङ्गु ेन         शतं          समाः         ॥०१॥
              सुदंकरं
                 ु                        वहन्योगं                  कृ शो               धमिनसंततः                   ।
              त्वगिःथभूतो                 धमार्त्मा          स        पपातेित           नः        ौुतम ्       ॥०२॥
              तं                 पतन्तमिभित्य
                                          ु                          प रजमाह                     वासवः              ।
              वराणामी रो                       दाता                     ू
                                                                   सवर्भतिहते                   रतः            ॥०३॥
                                                             शब उवाच
              मतङ्ग                ॄा णत्वं                  ते            ृ
                                                                        संवतं              प रपिन्थिभः              ।
              पूजयन्सुखमाप्नोित                                   दःखमाप्नोत्यपूजयन ्
                                                                   ु                                           ॥०४॥
              ॄा णे                      ू
                                    सवर्भतानां                      योगक्षेमः                  समािहतः              ।
                           ृ
              ॄा णेभ्योऽनुतप्यिन्त                           िपतरो                  दे वताःतथा                 ॥०५॥
              ॄा णः                 सवर्भतानां
                                         ू                        मतङ्ग              पर            उ यते            ।
              ॄा णः                ु
                                  करुते        ति             यथा            य      च          वाञ्छित         ॥०६॥
              ब ीःतु                 संसरन्योनीजार्यमानः                            पुनः              पुनः          ।
              पयार्ये             तात           किःमंि             ॄा ण्यिमह               िवन्दित             ॥०७॥
                                                          मतङ्ग उवाच
              िकं          मां     तुदिस         दःखात
                                                  ु                  मृतं          मारयसे         च        माम ्    ।
              तं      तु         शोचािम        यो        लब् वा         ॄा ण्यं            न        ू
                                                                                                 बुभषते        ॥०८॥
              ॄा ण्यं               यिद             दंूापं
                                                     ु                  िऽिभवर्णः                 शतबतो             ।
              सुदलर्भं
                 ु                  तदावाप्य                  नानुित िन्त                  मानवाः              ॥०९॥
              यः             पापेभ्यः            पापतमःतेषामधम                             एव             सः        ।
              ॄा ण्यं             योऽवजानीते                 धनं            लब् वेव             दलर्भम ्
                                                                                                 ु             ॥१०॥
              दंूापं
               ु                   खलु              िवूत्वं                 ूा ं           दरनुपालनम ्
                                                                                            ु                       ।



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 114 -                                           Anushasana Parva



              दरवापमवाप्यैतन्नानुित िन्त
               ु                                                                   मानवाः                        ॥११॥
              एकारामो                  हं            शब                   िन       ो          िनंप रमहः             ।
              अिहं सादमदानःथः                      कथं                 नाहार्िम              िवूताम ्            ॥१२॥
              यथाकामिवहारी                        ःयां                 काम पी                     िवहं गमः          ।
              ॄ क्षऽािवरोधेन                      पूजां                   च              ूाप्नुयामहम ्              ।
              यथा            ममाक्षया                             र्
                                                           कीितर्भवे चािप                        पुरंदर          ॥१३॥
                                                            इन्ि उवाच
              छन्दोदे व      इित              यातः                 ीणां        पू यो         भिवंयिस             ॥१४॥
                                                           भींम उवाच
              एवं         तःमै                वरं                द वा                  वासवोऽन्तरधीयत               ।
              ूाणांःत्य त्वा                मतङ्गोऽिप                  ूाप         तत्ःथानमु मम ्                ॥१५॥
              एवमेतत्परं               ःथानं                    ॄा ण्यं                नाम              भारत        ।
              त च          दंूापिमह
                            ु                              वै महे न्िवचनं                          यथा           ॥१६॥
                                                         * * *
                                                    ३१. युिधि र उवाच
              ौुतं                मे                                      ु ु
                                                            महदा यानमेतत्करुकलो ह                                   ।
              सुदंूापं
                 ु            ॄवीिष                 त्वं          ॄा ण्यं               वदतां           वर       ॥०१॥
              िव ािमऽेण                च              पुरा              ॄा ण्यं               ूा िमत्युत            ।
              ौूयते          वदसे             त च                  दंूापिमित
                                                                    ु                             स म            ॥०२॥
              वीतहव्य               राजिषर्ः                ौुतो              मे         िवूतां            गतः      ।
              तदे व          ताव ाङ्गेय                     ौोतुिम छाम्यहं                        िवभो           ॥०३॥
              स          े
                        कन             कमर्णा                   ूा ो           ॄा ण्यं             राजस म           ।
              वरे ण       तपसा                वािप               तन्मे             व्या यातुमहर् ित              ॥०४॥
                                                           भींम उवाच
              शृणु        राजन्यथा                    राजा                वीतहव्यो                 महायशाः          ।
              क्षिऽयः        सन्पुनः              ूा ो             ॄा ण्यं              लोकसत्कृ तम ्            ॥०५॥
              मनोमर्हात्मनःतात                                  ूजाधमण                           शासतः              ।
              बभूव         पुऽो             धमार्त्मा               शयार्ित रित                  िवौुतः          ॥०६॥
              तःयान्ववाये                     ौ                  राजुाजानौ                       संबभूवतुः          ।
              हे हयःतालजङ्घ                         वत्सेषु                   जयतां                वर            ॥०७॥
              हे हयःय          तु             पुऽाणां                  दशसु                ीषु            भारत      ।
              शतं          बभूव               ू यातं                      शूराणामिनवितर्नाम ्                    ॥०८॥



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 115 -                                     Anushasana Parva



              तुल्य पूभावाणां                             िवदषां
                                                             ु                     यु शािलनाम ्                ।
              धनुवदे              च            वेदे           च         सवर्ऽैव           कृ तौमाः          ॥०९॥
              कािशंविप                          नृपो                  राजिन्दवोदासिपतामहः                      ।
              हयर्           इित              िव यातो               बभूव          जयतां           वरः       ॥१०॥
              स                       वीतहव्यदायादै रागत्य                               पुरुषषर्भ             ।
              गङ्गायमुनयोमर् ये                           संमामे                 िविनपािततः                 ॥११॥
              तं        तु             हत्वा             नरवरं               हे हयाःते          महारथाः        ।
              ूितजग्मुः                पुरीं            रम्यां                       ु
                                                                            वत्सानामकतोभयाः                 ॥१२॥
              हयर् ःय                  तु              दायादः                कािशराजोऽभ्यिष यत                 ।
              सुदेवो              दे वसंकाशः                      साक्षा मर्             इवापरः             ॥१३॥
              स         पालयन्नेव                      महीं           धमार्त्मा           कािशनन्दनः           ।
              तैव तहव्यैरागत्य                          युिध                  सविवर्िनिजर्तः                ॥१४॥
              तमप्याजौ                        िविनिजर्त्य                              र्
                                                                              ूितजग्मुयथागतम ्                 ।
              सौदे िवःत्वथ                     काशीशो                 िदवोदासोऽभ्यिष यत                     ॥१५॥
              िदवोदासःतु                    िव ाय              वीय             तेषां          महात्मनाम ्      ।
              वाराणसीं                 महातेजा                    िनमर्मे          शबशासनात ्               ॥१६॥
              िवूक्षिऽयसंबाधां                                                 ु
                                                                    वैँयशूिसमाकलाम ्                           ।
              नैकिव्यो चयवतीं                                     समृ िवपणापणाम ्                           ॥१७॥
              गङ्गाया                 उ रे                ू
                                                         कले                वूान्ते            राजस म          ।
              गोमत्या                 दिक्षणे             चैव               शबःयेवामरावतीम ्                ॥१८॥
              तऽ             तं             राजशादर् लं
                                                     ू                िनवसन्तं                महीपितम ्        ।
              आगत्य               हे हया               भूयः            पयर्धावन्त              भारत         ॥१९॥
              स        िनंपत्य                ददौ         यु ं         तेभ्यो          राजा       महाबलः       ।
              दे वासुरसमं                   घोरं              िदवोदासो                     ु
                                                                                       महा ितः              ॥२०॥
              स         तु             यु े             महाराज               िदनानां            दशतीदर् श      ।
              हतवाहनभूिय ःततो                                         दै न्यमुपागमत ्                       ॥२१॥
              हतयोधःततो                               राजन्क्षीणकोश                           भूिमपः           ।
              िदवोदासः                 पुरीं             िहत्वा              पलायनपरोऽभवत ्                 ॥२२॥
              स              त्वाौममुपागम्य                          भर ाजःय                    धीमतः          ।
              जगाम                शरणं                   राजा               कृ ताञ्जिलर रं दम               ॥२३॥
                                                              राजोवाच
              भगवन्वैतहव्यैम                           यु े             वंशः               ूणािशतः             ।


                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 116 -                                               Anushasana Parva



              अहमेकः                     ू
                                     प र नो                    भवन्तं              शरणं                गतः             ॥२४॥
              िशंयःनेहेन                       भगवन्स                        मां                 रिक्षतुमहर् िस           ।
              िनःशेषो           िह          कृ तो       वंशो          मम            तैः          पापकमर्िभः            ॥२५॥
              तमुवाच                    महाभागो                      भर ाजः                        ूतापवान ्              ।
              न      भेतव्यं            न         भेतव्यं          सौदे व          व्येतु        ते      भयम ्         ॥२६॥
              अहिमि ं                करोम्य                    पुऽाथ               ते            िवशां           पते      ।
              वैतहव्यसहॐािण                          यथा                त्वं              ूसिहंयिस                     ॥२७॥
              तत            इि ं              चकारिषर्ःतःय                         वै             पुऽकािमकीम ्            ।
              अथाःय              तनयो                ज े             ूतदर् न              इित            ौुतः          ॥२८॥
              स             जातमाऽो                    ववृधे                 समाः                 स        योदश           ।
              वेदं       चािधजगे                    कृ त्ःनं          धनुवदं                 च          भारत           ॥२९॥
              योगेन              च                  समािव ो                    भर ाजेन                    धीमता           ।
              तेजो       लौ यं               स         संग ृ          तिःमन्दे शे                 समािवशत ्            ॥३०॥
              ततः           स           कवची             धन्वी               बाणी            दी            इवानलः         ।
              ूययौ                  स                     र्
                                                     धनुधुन्विन्ववषुर् रव                         तोयदः                ॥३१॥
              तं            ं वा                 परमं              हष              सुदेवतनयो                   ययौ        ।
              मेने          च           मनसा                दग्धान्वैतहव्यान्स                        पािथर्वः         ॥३२॥
              ततःतं                  यौवरा येन                       ःथापियत्वा                        ूतदर् नम ्         ।
              कृ तकृ त्यं            तदात्मानं                 स           राजा              अभ्यनन्दत                 ॥३३॥
              ततःतु                 वैतहव्यानां                    वधाय                  स             महीपितः            ।
              पुऽं               ूःथापयामास                                  ूतदर् नम रं दमम ्                         ॥३४॥
              सरथः              स            तु          संतीयर्               गङ्गामाशु                  पराबमी          ।
              ूययौ                   वीतहव्यानां                     पुरीं                परपुरंजयः                    ॥३५॥
              वैतहव्याःतु                        ु
                                              संौत्य                    रथघोषं                        समु तम ्            ।
                      र्
              िनयर्युनगराकारै                            रथैः                       पररथारुजैः                         ॥३६॥
              िनंबम्य                   ते              नरव्याया                     दं िशताि ऽयोिधनः                     ।
              ूतदर् नं                  समाज नुः                               शरवषरुदायुधाः                           ॥३७॥
              अ ै                     िविवधाकारै                        रथौघै                         युिधि र             ।
              अभ्यवषर्न्त                     राजानं                    िहमवन्तिमवाम्बुदाः                             ॥३८॥
                ै
              अ र ािण                        संवायर्               तेषां                राजा             ूतदर् नः         ।
              जघान                  तान्महातेजा                     वळानलसमैः                          शरै ः           ॥३९॥
              कृ ो माङ्गाःते                            राजन्भल्लैः                          शतसहॐशः                      ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 117 -                                          Anushasana Parva



              अपतुुिधरािार्ङ्गा                         िनकृ ा            इव               ं
                                                                                         िकशुकाः            ॥४०॥
              हतेषु             तेषु                सवषु                वीतहव्यः             सुतेंवथ             ।
              ूािवन्नगरं                        िहत्वा                   भृगोराौममप्युत                       ॥४१॥
              ययौ           भृगुं             च           शरणं             वीतहव्यो            नरािधपः           ।
              अभयं             च              ददौ         तःमै            रा े                   ु
                                                                                         राजन्भृगःतथा            ।
              ततो       ददावासनं                    च      तःमै           िशंयो            भृगोःतदा         ॥४२॥
              अथानुपदमेवाशु                                        तऽाग छत्ूतदर् नः                              ।
              स         ूाप्य                 चाौमपदं                  िदवोदासात्मजोऽॄवीत ्                 ॥४३॥
              भो      भोः           े
                                   कऽऽाौमे               सिन्त          भृगोः        िशंया       महात्मनः        ।
              ि ु िम छे                 मुिनमहं                तःयाचक्षत                 मािमित             ॥४४॥
              स         तं               िविदत्वा                तु            ु
                                                                            भृगिनर् बामाौमा दा                   ।
              पूजयामास                  च           ततो          िविधना             परमेण           ह       ॥४५॥
              उवाच             चैनं           राजेन्ि            िकं        कायर्िमित            पािथर्वम ्      ।
              स           चोवाच                     नृपःतःमै               यदागमनकारणम ्                    ॥४६॥
              अयं         ॄ िन्नतो                      राजा            वीतहव्यो            िवस यर्ताम ्         ।
              अःय            पुऽैिहर्          मे         ॄ न्कृ त्ःनो              वंशः       ूणािशतः           ।
              उत्सािदत                      िवषयः                 काशीनां               र संचयः             ॥४७॥
              एतःय                  वीयर्      ःय                हतं             पुऽशतं             मया          ।
              अःयेदानीं                  वधा ॄ न्भिवंयाम्यनृणः                              िपतुः           ॥४८॥
              तमुवाच                     कृ पािव ो                          र् र् ृ
                                                                       भृगुधमभतां                 वरः            ।
              नेहािःत            क्षिऽयः                कि त्सव             हीमे           ि जातयः          ॥४९॥
              एवं         तु            वचनं              ौुत्वा           भृगोःत यं             ूतदर् नः        ।
              पादावुपःपृँय                        शनैः                 ूहसन्वा यमॄवीत ्                     ॥५०॥
              एवमप्यिःम                        भगवन्कृ तकृ त्यो                     न          संशयः             ।
              यदे ष       राजा              वीयण           ःवजाितं              त्यािजतो         मया          ॥५१॥
              अनुजानीिह                 मां         ॄ न् यायःव                  च        िशवेन          माम ्    ।
              त्यािजतो             िह          मया          जाितमेष              राजा        भृगू ह         ॥५२॥
              ततःतेनाभ्यनु ातो                            ययौ               राजा              ूतदर् नः           ।
              यथागतं                  महाराज                मु त्वा                 िवषिमवोरगः              ॥५३॥
              भृगोवर्चनमाऽेण                        स             च             ॄ िषर्तां           गतः          ।
              वीतहव्यो                  महाराज                   ॄ वािदत्वमेव                 च             ॥५४॥
              तःय               गृत्समदः                   पुऽो              पेणेन्ि           इवापरः            ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 118 -                                      Anushasana Parva



              शबःत्विमित                यो                       ृ
                                                     दै त्यैिनर्गहीतः            िकलाभवत ्             ॥५५॥
              ऋग्वेदे       वतर्ते            चा या               ौुितरऽ          िवशां          पते      ।
              यऽ         गृत्समदो                 ॄ न्ॄा णैः              स         महीयते             ॥५६॥
              स          ॄ चारी                   िवूिषर्ः            ौीमान्गृत्समदोऽभवत ्                ।
              पुऽो        गृत्समदःयािप                      सुचेता            अभवि        जः           ॥५७॥
              वचार्ः      सुतेजसः                 पुऽो            िवहव्यःतःय              चात्मजः         ।
              िवहव्यःय        तु         पुऽःतु              िवतत्यःतःय             चात्मजः            ॥५८॥
              िवतत्यःय        सुतः            सत्यः           सन्तः          सत्यःय        चात्मजः        ।
              ौवाःतःय                   सुत िषर्ः                    ौवस ाभव मः                        ॥५९॥
              तमस                       ूकाशोऽभू नयो                             ि जस मः                  ।
              ूकाशःय          च          वािगन्िो                 बभूव        जयतां        वरः         ॥६०॥
              तःयात्मज                                   ूमितवदवेदाङ्गपारगः                               ।
              घृता यां            तःय                  पुऽःतु             रुरुनार्मोदप त               ॥६१॥
              ूम रायां             तु               रुरोः             पुऽः            समुदप त             ।
              शुनको        नाम                       र्
                                             िवूिषर्यःय               पुऽोऽथ          शौनकः            ॥६२॥
              एवं              िवूत्वमगम ीतहव्यो                                  नरािधपः                 ।
              भृगोः         ूसादािाजेन्ि                     क्षिऽयः             क्षिऽयषर्भ            ॥६३॥
              तथैव         किथतो                   वंशो             मया           गात्सर्मदःतव            ।
              िवःतरे ण               महाराज                िकमन्यदनुप ृ छिस                            ॥६४॥
                                                       * * *
                                                  ३२. युिधि र उवाच
              के         पू याः              के           नमःकायार्                    र्
                                                                                 मानवैभरतषर्भ             ।
              िवःतरे ण      तदाचआव                 न         िह       तृप्यािम        क यताम ्         ॥०१॥
                                                       भींम उवाच
              अऽाप्युदाहरन्तीमिमितहासं                                       पुरातनम ्                    ।
              नारदःय          च              संवादं           वासुदेवःय             चोभयोः             ॥०२॥
              नारदं        ूाञ्जिलं                 ं वा              पूजयानं          ि जषर्भान ्        ।
               े
              कशवः                प रपू छ                         भगवन्कान्नमःयिस                      ॥०३॥
              बहमानः
                ु             परः                  े
                                                  कषु              भवतो           यान्नमःयिस              ।
              श यं           चे लोतुिम छािम                              ॄू ेत मर्िव म                 ॥०४॥
                                                       नारद उवाच
              शृणु            गोिवन्द                         यानेतान्पूजयाम्य रमदर् न                    ।



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 119 -                                           Anushasana Parva



              त्व ोऽन्यः              कः              पुमाँल्लोके                 ौोतुमेतिदहाहर् ित          ॥०५॥
              वरुणं                वायुमािदत्यं                        पजर्न्यं             जातवेदसम ्            ।
              ःथाणुं         ःकन्दं         तथा          लआमीं            िवंणुं         ॄ ाणमेव        च      ॥०६॥
              वाचःपितं                 चन्िमसमपः                           पृ वीं             सरःवतीम ्           ।
              सततं           ये       नमःयिन्त                      तान्नमःयाम्यहं               िवभो         ॥०७॥
              तपोधनान्वेदिवदो                             िनत्यं                         वेदपरायणान ्             ।
              महाहार्न्वृिंणशादर् ल
                                  ू                       सदा                    संपूजयाम्यहम ्                ॥०८॥
              अभु त्वा                दे वकायार्िण                       ु
                                                                        कवर्ते             येऽिवकत्थनाः           ।
              संतु ा                  क्षमायु ाःतान्नमःयाम्यहं                                िवभो             ॥०९॥
              सम्यग्ददित              ये          चे ान्क्षान्ता                  दान्ता        िजतेिन्ियाः       ।
              सःयं        धनं          िक्षितं           गा              तान्नमःयािम               यादव        ॥१०॥
              ये        ते           तपिस                वतर्न्ते               वने          मूलफलाशनाः           ।
              असंचयाः                 िबयावन्तःतान्नमःयािम                                    यादव             ॥११॥
              ये         भृत्यभरणे                    स ाः                सततं              चाितिथिूयाः           ।
              भुञ्जन्ते             दे वशेषािण                    तान्नमःयािम                   यादव           ॥१२॥
              ये        वेदं          ूाप्य              दधर्षार्
                                                          ु                 वािग्मनो            ॄ वािदनः          ।
              याजना यापने                     यु ा            िनत्यं               तान्पूजयाम्यहम ्            ॥१३॥
                        ै
              ूसन्न दया व                                सवर्स वेषु                         िनत्यशः               ।
              आ              पृ तापात्ःवा याये                          यु ाःतान्पूजयाम्यहम ्                  ॥१४॥
              गुरुूसादे             ःवा याये                  यतन्ते                  ये        िःथरोताः          ।
                 ू
              शुौषवोऽनसूयन्तःतान्नमःयािम                                                 यादव                  ॥१५॥
              सुोता            मुनयो             ये           च            ॄ ण्याः              सत्यसंगराः        ।
              वोढारो              हव्यकव्यानां                    तान्नमःयािम                   यादव           ॥१६॥
              भैआयचयार्सु                   िनरताः                      कृ शा                   ु
                                                                                           गुरुकलाौयाः            ।
              िनःसुखा             िनधर्ना        ये           च          तान्नमःयािम              यादव         ॥१७॥
              िनमर्मा               िनंूित ं ा                         िन॑ का               िनंूयोजनाः            ।
              अिहं सािनरता               ये          च            ये        च            सत्योता        नराः      ।
              दान्ताः                    ै
                                   शमपरा व                    तान्नमःयािम                        े
                                                                                                कशव            ॥१८॥
              दे वताितिथपूजायां                            ूस ा                            गृहमेिधनः              ।
              कपोतवृ यो                  िनत्यं               तान्नमःयािम                       यादव           ॥१९॥
              येषां            िऽवगर्ः                कृ त्येषु                 वतर्ते          नोपहीयते          ।
              िश ाचारूवृ ा                            तान्नमःयाम्यहं                          सदा              ॥२०॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 120 -                                                    Anushasana Parva



              ॄा णाि षु                        े
                                            लोकषु                         ये              िऽवगर्मनुि ताः                      ।
              अलोलुपाः                   पुण्यशीलाःतान्नमःयािम                                    े
                                                                                                 कशव                       ॥२१॥
              अब्भक्षा               वायुभक्षा                        सुधाभक्षा                 ये            सदा             ।
              ोतै                   िविवधैयुर् ाःतान्नमःयािम                                   माधव                    ॥२२॥
              अयोनीनिग्नयोनीं                                    ॄ योनींःतथैव                           च                     ।
                   ू
              सवर्भतात्मयोनीं                         तान्नमःयाम्यहं                           ि जान ्                 ॥२३॥
              िनत्यमेतान्नमःयािम                                  कृ ंण                   लोककरानृषीन ्                       ।
              लोक ये ाञ् ानिन ांःतमो नाँल्लोकभाःकरान ्                                                                 ॥२४॥
              तःमा वमिप                     वांणय                         ि जान्पूजय                  िनत्यदा                 ।
              पूिजताः           पूजनाहार्         िह              सुखं          दाःयिन्त              तेऽनघ            ॥२५॥
              अिःमँल्लोके                 सदा                   ेते            परऽ         च           सुखूदाः                ।
              त        एते          मान्यमाना              वै          ूदाःयिन्त               सुखं      तव                ॥२६॥
              ये       सवार्ितथयो               िनत्यं                 गोषु           च        ॄा णेषु                 च      ।
              िनत्यं         सत्ये         च          िनरता                 दगार्ण्यिततरिन्त
                                                                             ु                               ते        ॥२७॥
              िनत्यं          शमपरा              ये             च           तथा           ये         चानसूयकाः                ।
              िनत्यं         ःवा याियनो               ये              च        दगार्ण्यिततरिन्त
                                                                                ु                             ते       ॥२८॥
              सवार्न्दे वान्नमःयिन्त                        ये                 चैकं             दे वमािौताः                   ।
              ौ धाना                     दान्ता                       दगार्ण्यिततरिन्त
                                                                       ु                                ते                 ॥२९॥
              तथैव                       िवूूवरान्नमःकृ त्य                                    यतोतान ्                       ।
              भविन्त                ये      दानरता                        दगार्ण्यिततरिन्त
                                                                           ु                             ते                ॥३०॥
              अग्नीनाधाय                    िविधवत्ूयता                              धारयिन्त                     ये          ।
              ूा ाः            सोमाहितं
                                    ु                 चैव                 दगार्ण्यिततरिन्त
                                                                           ु                             ते                ॥३१॥
                        र्
              मातािपऽोगुरुषु                 च                  सम्यग्वतर्िन्त                  ये            सदा             ।
              यथा            त्वं        वृिंणशादर् लेत्यु त्वैवं
                                                    ू                                 िवरराम            सः             ॥३२॥
              तःमा वमिप                         कौन्तेय                          िपतृदेवि जाितथीन ्                           ।
              सम्य पूजय                   येन              त्वं गितिम ामवाप्ःयिस                                       ॥३३॥
                                                           * * *
                                                      ३३. युिधि र उवाच
              िकं        रा ः              सवर्कृत्यानां                       गरीयः            ःयाित्पतामह                   ।
              िकं         ु
                         कवर्न्कमर्               नृपितरुभौ                     लोकौ             सम ुते                    ॥०१॥
                                                            भींम उवाच
              एतिा ः                       कृ त्यतममिभिष ःय                                          भारत                     ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 121 -                                      Anushasana Parva



              ॄा णानामनु ानमत्यन्तं                                     सुखिम छता                          ।
              ौोिऽयान्ॄा णान्वृ ािन्नत्यमेवािभपूजयेत ्                                                ॥०२॥
              पौरजानपदां ािप                          ॄा णां                         बहौुतान ्
                                                                                       ु                   ।
              सान्त्वेन                 भोगदानेन                  नमःकारै ःतथाचर्येत ्                ॥०३॥
              एतत्कृ त्यतमं                   रा ो               िनत्यमेवेित             लक्षयेत ्         ।
              यथात्मानं                    यथा               पुऽांःतथैतान्प रपालयेत ्                 ॥०४॥
              ये           चाप्येषां              पू यतमाःतान् ढं                     ूितपूजयेत ्          ।
              तेषु         शान्तेषु              तिा ं            सवर्मेव            िवराजते          ॥०५॥
              ते       पू याःते             नमःकायार्ःते              रआयाः          िपतरो        यथा      ।
              तेंवेव         याऽा             लोकःय               भूतानािमव             वासवे         ॥०६॥
              अिभचारै रुपायै                            दहे युरिप                     तेजसा                ।
              िनःशेषं            ु
                                किपताः                 ु र्
                                                      कयुरुमाः                सत्यपराबमाः             ॥०७॥
              नान्तमेषां                ूपँयािम                  न             िदश ाप्यपावृताः             ।
               ु
              किपताः             समुदीक्षन्ते                दावेंविग्निशखा               इव          ॥०८॥
              िव न्तेषां                साहिसका                  गुणाःतेषामतीव                   िह        ।
               ू
              कपा          इव              तृण छन्ना               िवशु ा             ौ रवापरे        ॥०९॥
              ूस का रणः                                    े
                                                          किचत्कापार्समृदवोऽपरे                            ।
              सिन्त                     चैषामितशठाःतथान्येऽिततपिःवनः                                    ॥१०॥
              कृ िषगोरआयमप्यन्ये                                 भैक्षमन्येऽप्यनुि ताः                     ।
              चोरा ान्येऽनृता ान्ये                       तथान्ये               नटनतर्काः               ॥११॥
              सवर्कमर्सु                   ँयन्ते                ूशान्तेिंवतरे षु                च         ।
              िविवधाचारयु ा                           ॄा णा                     भरतषर्भ                 ॥१२॥
              नानाकमर्सु                      यु ानां                  बहकम पजीिवनाम ्
                                                                         ु                                 ।
              धमर् ानां                सतां          तेषां           िनत्यमेवानुकीतर्येत ्              ॥१३॥
              िपतॄणां              दे वतानां                 च            मनुंयोरगरक्षसाम ्                ।
              पुरोिहता           महाभागा                  ॄा णा           वै          नरािधप          ॥१४॥
              नैते          दे वैनर्             िपतृिभनर्             गन्धवनर्            राक्षसैः        ।
              नासुरैनर्        िपशाचै                श या              जेतुं         ि जातयः          ॥१५॥
              अदै वं              दै वतं                 ु र्
                                                        कयुदवतं                  चाप्यदै वतम ्             ।
              यिम छे युः         स         राजा      ःया ं           ि ंयुः      स      पराभवेत ्       ॥१६॥
              प रवादं                  च             ये                 ु र्
                                                                       कयुॄार् णानामचेतसः                  ।
                          ु
              िनन्दाूशंसाकशलाः                                   कीत्यर्कीितर्परावराः                      ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 122 -                                          Anushasana Parva



                  ु
              प रकप्यिन्त                ते       राजन्सततं                 ि षतां         ि जाः           ॥१७॥
              ॄा णा              यं           ूशंसिन्त              पुरुषः            स        ूवधर्ते        ।
                    र्
              ॄा णैयः                     ु
                                      पराब ः               पराभूयात्क्षणाि                   सः            ॥१८॥
              शका                 यवनकाम्बोजाःताःताः                              क्षिऽयजातयः                 ।
              वृषलत्वं                   प रगता                     ॄा णानामदशर्नात ्                      ॥१९॥
              ििमळा                      किलङ्गा                        पुिलन्दा ाप्युशीनराः                  ।
              कौलाः             सपार्         मािहषकाःताःताः                     क्षिऽयजातयः               ॥२०॥
              वृषलत्वं                    प रगता                       ॄा णानामदशर्नात ्                      ।
              ौेयान्पराजयःतेभ्यो                     न          जयो             जयतां         वर           ॥२१॥
              यःतु         सवर्िमदं             हन्या ॄा णं                 च         न       तत्समम ्        ।
              ॄ व या                    महान्दोष                इत्याहः
                                                                      ु              परमषर्यः              ॥२२॥
              प रवादो              ि जातीनां                न               ौोतव्यः          कथंचन            ।
              आसीताधोमुखःतूंणीं                          समुत्थाय               ोजेत          वा           ॥२३॥
              न        स         जातो          जिनंयो             वा         पृिथव्यािमह             क न      ।
              यो           ॄा णिवरोधेन                     सुखं                     ु
                                                                             जीिवतुमत्सहे त ्              ॥२४॥
              दमर्हो
               ु                मुि ना            वायुदर्ःःपशर्ः
                                                         ु                      पािणना             शशी        ।
              दधर्रा
               ु           पृिथवी             मू नार्     दजर्या
                                                           ु     ॄा णा                       भुिव          ॥२५॥
                                                         * * *
                                                     ३४. भींम उवाच
              ॄा णानेव                    सततं                  भृशं              संूितपूजयेत ्               ।
              एते          िह            सोमराजान                ई राः            सुखदःखयोः
                                                                                      ु                    ॥०१॥
              एते                                    ै
                                   भोगैरलंकारै रन्यै व                                  ै
                                                                                 िकिम छकः                     ।
              सदा          पू या              नमःकायार्                रआया               िपतृवन्नृपैः        ।
              अतो          रा ःय              शािन्तिहर्          भूतानािमव               वासवात ्         ॥०२॥
              जायतां            ॄ वचर्ःवी                रा े          वै        ॄा णः             शुिचः      ।
              महारथ                     राजन्य              ए व्यः                शऽुतापनः                 ॥०३॥
              ॄा णं                जाितसंपन्नं                    धमर् ं               संिशतोतम ्             ।
              वासयेत             गृहे          राजन्न             तःमात्परमिःत                  वै         ॥०४॥
              ॄा णेभ्यो                   हिवदर् ं               ूितगृ िन्त                  दे वताः          ।
              िपतरः                  ू
                                सवर्भतानां               नैतेभ्यो            िव ते          परम ्          ॥०५॥
              आिदत्य न्िमा                                ूर्
                                                     वायुभिमरापोऽम्बरं                      िदशः              ।
              सव                 ॄा णमािवँय                          सदान्नमुपभुञ्जते                      ॥०६॥



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 123 -                                                Anushasana Parva



              न        तःया िन्त             िपतरो           यःय             िवूा         न            भुञ्जते      ।
              दे वा ाप्यःय                ना िन्त             पापःय                 ॄा णि षः                    ॥०७॥
              ॄा णेषु            तु         तु ेषु           ूीयन्ते               िपतरः                सदा         ।
              तथैव            दे वता          राजन्नाऽ               कायार्             िवचारणा                 ॥०८॥
              तथैव            तेऽिप          ूीयन्ते              येषां         भवित               त िवः            ।
              न       च       ूेत्य       िवनँयिन्त           ग छिन्त             परमां          गितम ्         ॥०९॥
              येन               येनैव               हिवषा                  ॄा णांःतपर्येन्नरः                       ।
              तेन            तेनैव          ूीयन्ते            िपतरो                दे वताःतथा                  ॥१०॥
              ॄा णादे व                त तं
                                         ू                ूभविन्त                 यतः              ूजाः             ।
              यत ायं             ूभवित             ूेत्य           यऽ           च             ग छित              ॥११॥
              वेदैष           माग           ःवगर्ःय               तथैव              नरकःय                  च        ।
              आगतानागते                    चोभे             ॄा णो                 ि पदां               वरः          ।
              ॄा णो              भरतौे                ःवधम                  वेद               मेधया             ॥१२॥
              ये           चैनमनुवतर्न्ते            ते        न             यािन्त             पराभवम ्            ।
              न       ते      ूेत्य       िवनँयिन्त           ग छिन्त               न         पराभवम ्          ॥१३॥
              ये           ॄा णमुखात्ूा ं                   ूितगृ िन्त                   वै            वचः          ।
              कृ तात्मानो             महात्मानःते             न           यािन्त          पराभवम ्              ॥१४॥
              क्षिऽयाणां              ूतपतां              तेजसा            च             बलेन              च        ।
              ॄा णेंवेव              शाम्यिन्त            तेजांिस         च         बलािन              च        ॥१५॥
              भृगवोऽजयंःतालजङ्घान्नीपानिङ्गरसोऽजयन ्                                                                ।
              भर ाजो                      वैतहव्यानैलां                           भरतषर्भ                       ॥१६॥
              िचऽायुधां ाप्यजयन्नेते                                 कृ ंणािजन वजाः                                 ।
              ूिक्षप्याथ              च            ु
                                                  कम्भान्वै               पारगािमनमारभेत ्                      ॥१७॥
                   ं
              यित्किचत्क यते                  लोके            ौूयते             पँयतेऽिप                   वा       ।
              सव              त ॄा णेंवेव                   गूढोऽिग्न रव                      दारुषु            ॥१८॥
              अऽाप्युदाहरन्तीमिमितहासं                                         पुरातनम ्                            ।
              संवादं             वासुदेवःय                  पृ व्या                     भरतषर्भ                 ॥१९॥
                                                      वासुदेव उवाच
              मातरं                ू
                              सवर्भतानां             पृ छे            त्वा          संशयं               शुभे        ।
               े
              कन           िःवत्कमर्णा            पापं        व्यपोहित              नरो           गृही          ॥२०॥
                                                          पृिथव्युवाच
              ॄा णानेव                    सेवेत                पिवऽं                      ेतद ु मम ्                ।


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 124 -                                        Anushasana Parva



              ॄा णान्सेवमानःय                          रजः              सव              ूणँयित              ॥२१॥
              अतो            भूितरतः                   कीितर्रतो                बुि ः            ूजायते        ।
              अपरे षां           परे षां           च                   ै
                                                               परे भ्य व                ये       परे        ॥२२॥
              ॄा णा              यं          ूशंसिन्त                  पुरुषः           स         ूवधर्ते      ।
              अथ           यो                 ु
                                        ॄा णाब ः                 पराभवित                 सोऽिचरात ्         ॥२३॥
              यथा           महाणर्वे                िक्ष               आमलो ो                  िवनँयित         ।
              तथा           दु        रतं          कमर्            पराभावाय                   कल्पते        ॥२४॥
              पँय          चन्िे            कृ तं          लआम             समुिे              लवणोदकम ्        ।
              तथा               भगसहॐेण                    महे न्िं              प रिचि तम ्                ॥२५॥
              तेषामेव                   ूभावेन                     सहॐनयनो                         सौ          ।
              शतबतुः                  समभवत्पँय                     माधव                 या शम ्            ॥२६॥
              इ छन्भूितं               च        कीित               च         लोकां                   ू
                                                                                                 मधुसदन        ।
              ॄा णानुमते                     ित ेत्पुरुषः                    शुिचरात्मवान ्                 ॥२७॥
              इत्येत चनं                    ौुत्वा                मेिदन्या                        ू
                                                                                              मधुसदनः          ।
              साधु         साि वत्यथेत्यु त्वा                     मेिदनीं          ूत्यपूजयत ्             ॥२८॥
              एतां          ौुत्वोपमां                 पाथर्            ूयतो                 ॄा णषर्भान ्      ।
              सततं              पूजयेथाःत्वं              ततः     ौेयोऽिभपत्ःयसे                            ॥२९॥
                                                           * * *
                                                       ३५. भींम उवाच
              जन्मनैव                 महाभागो                  ॄा णो              नाम             जायते        ।
              नमःयः                         ू
                                       सवर्भतानामितिथः                           ूसृतामभुक्                 ॥०१॥
              सवार्न्नः               सु दःतात                    ॄा णाः                     सुमनोमुखाः        ।
                     र्
              गीिभर्मङ्गलयु ािभरनु यायिन्त                                       पूिजताः                    ॥०२॥
              सवार्न्नो               ि षतःतात                     ॄा णा                     जातमन्यवः         ।
              गीिभर्दार्रुणयु ािभरिभहन्युरपूिजताः                                                           ॥०३॥
              अऽ           गाथा                ॄ गीताः                  कीतर्यिन्त               पुरािवदः      ।
              सृं वा            ि जातीन्धाता               िह          यथापूव                समादधत ्       ॥०४॥
              न           वोऽन्यिदह                 कतर्व्यं              ं
                                                                        िकिचद ू व               यथािविध        ।
              गु ा        गोपायत               ॄ            ौेयो          वःतेन               शोभनम ्       ॥०५॥
              ःवमेव              ु
                                कवर्तां         कमर्            ौीव             ॄा ी            भिवंयित        ।
              ूमाणं                   ू
                                 सवर्भतानां                ूमहं            च             गिमंयथ             ॥०६॥
              न          शौिं           कमर्            कतर्व्यं          ॄा णेन                िवपि ता        ।



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 125 -                                        Anushasana Parva



              शौिं         िह           ु
                                       कवर्तः          कमर्          धमर्ः          समुपरु यते          ॥०७॥
              ौी                बुि              तेज                 िवभूित                   ूतािपनी      ।
              ःवा यायेनैव                 माहात्म्यं           िवमलं               ूितपत्ःयथ            ॥०८॥
              हत्वा
               ु                 चाहवनीयःथं                    महाभाग्ये                     ूिति ताः      ।
              अमभो याः                 ूसूतीनां           िौया          ॄाअम्यानुकिल्पताः               ॥०९॥
              ौ या                    परया              यु ा                   निभिोहलब्धया                ।
              दमःवा यायिनरताः                              सवार्न्कामानवाप्ःयथ                          ॥१०॥
              य चैव              मानुषे          लोके           य च                दे वेषु         ं
                                                                                                 िकचन      ।
              सव           त पसा              सा यं             ानेन           िवनयेन             च     ॥११॥
              इत्येता                 ॄ गीताःते                समा याता                       मयानघ        ।
              िवूानुकम्पाथर्िमदं                तेन           ूो ं            िह             धीमता      ॥१२॥
              भूयःतेषां               बलं          मन्ये            यथा              रा ःतपिःवनः           ।
              दरासदा
               ु                       चण्डा               रभसाः               िक्षूका रणः              ॥१३॥
              सन्त्येषां                  िसंहस वा                      व्यायस वाःतथापरे                   ।
              वराहमृगस वा                                  गजस वाःतथापरे                                ॥१४॥
              कपार्समृदवः                        े
                                                किच थान्ये                          मकरःपृशः               ।
              िवभांयघाितनः                        े
                                                 किच था                      चक्षुहर्णोऽपरे             ॥१५॥
              सिन्त              चाशीिवषिनभाः                   सिन्त                मन्दाःतथापरे          ।
              िविवधानीह                   वृ ािन              ॄा णानां                 युिधि र          ॥१६॥
              मेकला             ििमडाः           काशाः           पौण्साः             कोल्लिगराःतथा         ।
              शौिण्डका                 दरदा             दवार् ौराः                 शबरबबर्राः           ॥१७॥
              िकराता                       ै
                                      यवना व                  ताःताः                 क्षिऽयजातयः           ।
              वृषलत्वमनुूा ा                               ॄा णानामदशर्नात ्                            ॥१८॥
              ॄा णानां                        प रभवादसुराः                         सिललेशयाः               ।
              ॄा णानां                ूसादा च              दे वाः            ःवगर्िनवािसनः              ॥१९॥
              अश यं                    ःू ु माकाशमचाल्यो                           िहमवािन्ग रः            ।
              अवायार्        सेतुना            गङ्गा          दजर्या
                                                               ु              ॄा णा             भुिव    ॥२०॥
              न            ॄा णिवरोधेन                    श या               शाःतुं               ं
                                                                                               वसुधरा      ।
              ॄा णा              िह          महात्मानो           दे वानामिप                  दे वताः    ॥२१॥
              तान्पूजयःव                      सततं               दानेन                   प रचयर्या         ।
              यदी छिस                  महीं          भो ु िममां               सागरमेखलाम ्              ॥२२॥
              ूितमहे ण                तेजो           िह          िवूाणां                 शाम्यतेऽनघ        ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 126 -                                                Anushasana Parva



              ूितमहं                ये         ने छे युःतेऽिप रआयाःत्वयानघ                                    ॥२३॥
                                                        * * *
                                                  ०३६. भींम उवाच
              अऽाप्युदाहरन्तीमिमितहासं                                           पुरातनम ्                           ।
              शबशम्बरसंवादं                          तिन्नबोध                       युिधि र                   ॥०१॥
              शबो                        ात पेण            जटी                भूत्वा           रजोरुणः               ।
              िव पं                 पमाःथाय               ू ं           पू छ               शम्बरम ्           ॥०२॥
               े
              कन                शम्बर                 वृ ेन                  ःवजात्यानिधित िस                        ।
              ौे ं      त्वां         े
                                     कन         मन्यन्ते             तन्मे       ूॄूिह        पृ छतः          ॥०३॥
                                                          शम्बर उवाच
              नासूयािम                   सदा         िवूान्ॄ ाणं                  च           िपतामहम ्              ।
              शा ािण                वदतो             िवूान्संमन्यािम                   यथासुखम ्              ॥०४॥
              ौुत्वा            च          नावजानािम                   नापरा यािम               किहर् िचत ्          ।
              अभ्य यार्ननुप ृ छािम                    पादौ              गृ ािम             धीमताम ्           ॥०५॥
              ते       िवौब्धाः            ूभाषन्ते           संय छिन्त                च       मां          सदा      ।
              ूम ेंवूम ोऽिःम                         सदा                सु ेषु             जागृिम             ॥०६॥
              ते          मा               शा पथे                यु ं            ॄ ण्यमनसूयकम ्                      ।
              समािसञ्चिन्त                 शाःतारः           क्षौिं          मि वव          मिक्षकाः          ॥०७॥
              य च               भाषिन्त              ते              तु ाःत       ृ ािम              मेधया           ।
              समािधमात्मनो                            िनत्यमनुलोममिचन्तयन ्                                   ॥०८॥
              सोऽहं                       वागमसृ ानां                         रसानामवलेहकः                           ।
              ःवजात्यानिधित ािम                           नक्षऽाणीव                    चन्िमाः                ॥०९॥
              एतत्पृिथव्याममृतमेत चक्षुरनु मम ्                                                                      ।
              य ॄा णमुखा छा िमह                                  ौुत्वा                   ूवतर्ते             ॥१०॥
              एतत्कारणमा ाय                            ं वा                   दे वासुरं              पुरा            ।
              यु ं       िपता             मे          ात्मा            िविःमतः             ूत्यप त                ॥११॥
               ं वा             च          ॄा णानां             तु       मिहमानं              महात्मनाम ्            ।
              पयर्प ृ छत्कथिममे                     िस ा               इित             िनशाकरम ्              ॥१२॥
                                                          सोम उवाच
              ॄा णाःतपसा                       सव         िस यन्ते                वाग्बलाः             सदा           ।
              भुजवीयार्             िह          राजानो               वाग ा                 ि जातयः            ॥१३॥
              ूवसन्वाप्यधीयीत                                                ु र्
                                                                      ब ीदर् वसतीवर्सन ्                             ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 127 -                                       Anushasana Parva



              िनमर्न्युरिप            िनमार्नो            यितः            ःयात्समदशर्नः               ॥१४॥
              अिप                 चे जाितसंपन्नः                                         र्ृ
                                                                       सवार्न्वेदािन्पतुगहे              ।
                ाघमान             इवाधीये माम्य                इत्येव          तं       िवदः
                                                                                           ु          ॥१५॥
              भूिमरे तौ               िनिगरित                  सप               िबलशयािनव                ।
              राजानं          चाप्ययो ारं                 ॄा णं               चाूवािसनम ्             ॥१६॥
              अितमानः                 िौयं           हिन्त                पुरुषःयाल्पमेधसः               ।
              गभण           दंयते
                             ु             कन्या           गृहवासेन            च        ि जः          ॥१७॥
              इत्येतन्मे              िपता            ौुत्वा              सोमाद तदशर्नात ्
                                                                                ु                        ।
              ॄा णान्पूजयामास                       तथैवाहं                   महाोतान ्               ॥१८॥
                                                    भींम उवाच
              ौुत्वैत चनं                    शबो                 दानवेन्िमुखा          युतम ्            ।
              ि जान्संपूजयामास                    महे न्ित्वमवाप                       च              ॥१९॥
                                                    * * *
                                                ३७. युिधि र उवाच
              अपूव           वा           भवेत्पाऽमथ                   वािप           िचरोिषतम ्         ।
              दरादभ्यागतं
               ू                       वािप         िकं         पाऽं          ःयाित्पतामह             ॥०१॥
                                                    भींम उवाच
              िबया                    भवित                   े
                                                            कषांिचदपांशुोतमु मम ्
                                                                   ु                                     ।
              यो       यो      याचेत                 ं
                                                यित्किचत्सव               द ाम         इत्युत         ॥०२॥
                                           ु
              अपीडयन्भृत्यवगर्िमत्येवमनुशुौम                                                             ।
              पीडयन्भृत्यवग                    िह               आत्मानमपकषर्ित                        ॥०३॥
              अपूव          वािप          यत्पाऽं           य चािप              ःयाि चरोिषतम ्           ।
              दरादभ्यागतं
               ू                       चािप          तत्पाऽं            च              ु र्
                                                                                    िवदबुधाः          ॥०४॥
                                                    युिधि र उवाच
              अपीडया              च           भृत्यानां          धमर्ःयािहं सया                 तथा      ।
              पाऽं     िव ाम            त वेन        यःमै           द ं        न      संतपेत ्        ॥०५॥
                                                    भींम उवाच
              ऋित्व पुरोिहताचायार्ः                  िशंयाः                   संबिन्धबान्धवाः            ।
              सव            पू या                मान्या                ौुतवृ ोपसंिहताः                ॥०६॥
              अतोऽन्यथा               वतर्मानाः           सव        नाहर् िन्त         सित्बयाम ्        ।
              तःमािन्नत्यं              परीक्षेत            पुरुषान्ूिणधाय                 वै         ॥०७॥
              अबोधः                सत्यवचनमिहं सा                      दम             आजर्वम ्           ।



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 128 -                                             Anushasana Parva



              अिोहो        नाितमान                   ॑ीिःतितक्षा                 तपः           शमः           ॥०८॥
              यिःमन्नेतािन                  ँयन्ते              न          चाकायार्िण             भारत          ।
              भावतो              िविनिव ािन                 तत्पाऽं                मानमहर् ित                ॥०९॥
              तथा          िचरोिषतं                चािप                संूत्यागतमेव                      च      ।
              अपूव        चैव           पूव            च            तत्पाऽं            मानमहर् ित            ॥१०॥
              अूामाण्यं           च           वेदानां               शा ाणां             चाितलङ्घनम ्            ।
              सवर्ऽ                    चानवःथानमेतन्नाशनमात्मनः                                              ॥११॥
              भवेत्पिण्डतमानी                   यो               ॄा णो                  वेदिनन्दकः              ।
              आन्वीिक्षकीं                र्
                                        तकिव ामनुर ो                             िनरिथर्काम ्                ॥१२॥
              हे तुवादान्ॄुवन्सत्सु                              िवजेताहे तुवािदकः                              ।
              आबो ा          चाितव ा               च            ॄा णानां           सदै व         िह          ॥१३॥
              सवार्िभशङ्की                  मूढ                     बालः                 ु
                                                                                       कटकवागिप                 ।
              बो व्यःता शःतात                     नर ानं              िह          तं           िवदः
                                                                                                  ु          ॥१४॥
              यथा            ा         भिषतुं              चैव          हन्तुं           चैवावसृ यते            ।
              एवं            संभाषणाथार्य                        सवर्शा वधाय                         च          ।
              अल्पौुताः            ु
                                  कतकार्                   ाः         ःपृ ाः            ु
                                                                                       कपिण्डताः             ॥१५॥
              ौुितःमृतीितहासािदपुराणारण्यवेिदनः                                                                 ।
              अनुरुन् या हु ां                              ै
                                                     सार ां व                     पिण्डतान ्                 ॥१६॥
              लोकयाऽा             च           ि व्या                 धमर् ात्मिहतािन                     च      ।
              एवं        नरो           वतर्मानः                  शा तीरे धते                  समाः           ॥१७॥
              ऋणमुन्मु य               दे वानामृषीणां                  च               तथैव              च      ।
              िपतॄणामथ               िवूाणामितथीनां                        च           पञ्चमम ्              ॥१८॥
              पयार्येण               िवशु े न                   सुिनिणर् े न                  कमर्णा            ।
              एवं        गृहःथः             कमार्िण         ु
                                                           कवर्न्धमार्न्न                     हीयते          ॥१९॥
                                                       * * *
                                                  ३८. युिधि र उवाच
                ीणां             ःवभाविम छािम                         ौोतुं              भरतस म                 ।
              ि यो        िह         मूलं         दोषाणां            लघुिच ाः             िपतामह             ॥०१॥
                                                       भींम उवाच
              अऽाप्युदाहरन्तीमिमितहासं                                         पुरातनम ्                        ।
              नारदःय             च          संवादं              पुं ल्या           पञ्चचूडया                 ॥०२॥
              लोकाननुचरन्धीमान्दे विषर्नार्रदः                                         पुरा                     ।



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 129 -                                                    Anushasana Parva



              ददशार्प्सरसं                    ॄा ीं                   पञ्चचूडामिनिन्दताम ्                                ॥०३॥
              तां           ं वा              चारुसवार्ङ्गीं                 पू छाप्सरसं                     मुिनः           ।
              संशयो               िद          मे         कि          न्मे          ॄूिह        सुम यमे                    ॥०४॥
              एवमु ा               तु          सा              िवूं           ूत्युवाचाथ                    नारदम ्          ।
              िवषये         सित          वआयािम                समथा           मन्यसे           च        माम ्             ॥०५॥
                                                               नारद उवाच
              न            त्वामिवषये                    भिे            िनयोआयािम                      कथंचन                 ।
                  ीणां          ःवभाविम छािम                         त्व ः          ौोतुं            वरानने               ॥०६॥
                                                               भींम उवाच
              एत         त्वा                  वचःतःय                               दे वषरप्सरो मा                           ।
              ूत्युवाच           न       शआयािम                  ी     सती          िनिन्दतुं          ि यः               ॥०७॥
              िविदताःते                  ि यो               या               या शा                    ःवभावतः                ।
              न           मामहर् िस            दे वष             िनयो ुं              ू               ई शे                ॥०८॥
              तामुवाच                स             दे विषर्ः          सत्यं           वद               सुम यमे               ।
              मृषावादे             भवे ोषः               सत्ये              दोषो          न           िव ते               ॥०९॥
              इत्यु ा                     सा                         कृ तमितरभव चारुहािसनी                                   ।
                  ीदोषाञ्शा तान्सत्यान्भािषतुं                                      संूचबमे                               ॥१०॥
                                                               पञ्चचूडोवाच
               ु
              कलीना                      पवत्य                        नाथवत्य                         योिषतः                 ।
              मयार्दासु           न          ित िन्त             स          दोषः              ीषु       नारद              ॥११॥
              न                 ीभ्यः            ं
                                               िकिचदन्य ै                    पापीयःतरमिःत                            वै      ।
              ि यो         िह         मूलं         दोषाणां           तथा        त्वमिप              वेत्थ        ह        ॥१२॥
              समा ातानृि मतः                                ूित पान्वशे                         िःथतान ्                     ।
              पतीनन्तरमासा                           नालं              नायर्ः             ूतीिक्षतुम ्                    ॥१३॥
              अस मर्ःत्वयं                           ीणामःमाकं                      भवित                    ूभो              ।
              पापीयसो              नरान्य ै              ल जां               त्य त्वा               भजामहे                ॥१४॥
              ि यं          िह           यः           ूाथर्यते              संिनकष             च            ग छित            ।
              ईष च                ु
                                 करुते              सेवां            तमेवे छिन्त                    योिषतः                ॥१५॥
              अनिथर्त्वान्मनुंयाणां                              भयात्प रजनःय                                च               ।
              मयार्दायाममयार्दाः                            ि यिःत िन्त                           र्
                                                                                                भतृषु                     ॥१६॥
              नासां             कि दगम्योऽिःत                        नासां          वयिस               संिःथितः              ।
              िव पं                पवन्तं              वा             पुमािनत्येव                   भुञ्जते               ॥१७॥


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 130 -                                          Anushasana Parva



              न                 भयान्नाप्यनुबोशान्नाथर्हेतोः                                  कथंचन                 ।
              न                     ु
                                ाितकलसंबन्धाित् यिःत िन्त                                       र्
                                                                                              भतृषु           ॥१८॥
              यौवने                          वतर्मानानां                     मृ ाभरणवाससाम ्                        ।
              नारीणां                ःवैरवृ ानां                 ःपृहयिन्त                  ु
                                                                                           कलि यः                ॥१९॥
              या               श          हमता
                                           ु                 रआयन्ते               दियताः             ि यः          ।
              अिप              ताः             संूस जन्ते                     ु
                                                                             कब्जान्धजडवामनैः                 ॥२०॥
              पङ्गुंविप               च         दे वष         ये         चान्ये           ु
                                                                                         कित्सता          नराः      ।
                  ीणामगम्यो                       े
                                               लोकऽिःमन्नािःत                          कि न्महामुने           ॥२१॥
              यिद                   पुंसां               गितॄर्                    कथंिचन्नोपप ते                   ।
              अप्यन्योन्यं              ूवतर्न्ते            न       िह           ित िन्त          र्
                                                                                                 भतृषु        ॥२२॥
              अलाभात्पुरुषाणां                          िह           भयात्प रजनःय                        च          ।
              वधबन्धभया चािप                       ःवयं             गु ा           भविन्त          ताः        ॥२३॥
              चलःवभावा                         दःसेव्या
                                                ु                    दमार् ा
                                                                      ु                     भावतःतथा                ।
              ूा ःय                 पुरुषःयेह                यथा          वाचःतथा              ि यः          ॥२४॥
              नािग्नःतृप्यित                     का ानां                 नापगानां              महोदिधः              ।
              नान्तकः                     ू
                                     सवर्भतानां               न          पुंसां          वामलोचनाः           ॥२५॥
              इदमन्य च                         दे वष               रहःयं                  सवर्योिषताम ्             ।
               ं वैव            पुरुषं              ं        योिनः           ूि ल ते            ि यः          ॥२६॥
              कामानामिप                        दातारं              कतार्रं               मानसान्त्वयोः              ।
              रिक्षतारं         न              मृंयिन्त            भतार्रं         परमं         ि यः         ॥२७॥
              न                           कामभोगान्बहलान्नालंकाराथर्संचयान ्
                                                     ु                                                              ।
              तथैव             बहु             मन्यन्ते             यथा                रत्यामनुमहम ्          ॥२८॥
              अन्तकः                 शमनो                मृत्युः             पातालं           वडवामुखम ्            ।
              क्षुरधारा             िवषं           सप              वि रत्येकतः                 ि यः           ॥२९॥
      यत          भूतािन            महािन्त             पञ्च         यत                लोका      िविहता          िवधाऽा    ।
      यतः     पुमांसः          ूमदा                िनिमर्ताःतदै व दोषाः                       ूमदासु         नारद       ॥३०॥
                                                           * * *
                                                    ३९. युिधि र उवाच
              इमे         वै          मानवा              लोके              ीषु          स जन्त्यभीआणशः              ।
              मोहे न                  परमािव ा                       दै वािद ेन                 पािथर्व             ।
              ि य                    पुरुषेंवेव               ूत्यक्षं                 लोकसािक्षकम ्             ॥०१॥
              अऽ               मे               संशयःतीोो                         िद          संप रवतर्ते           ।



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 131 -                                                Anushasana Parva



              कथमासां                      नराः                सङ्गं                ु
                                                                                   कवर्ते            ु
                                                                                                    करुनन्दन                 ।
              ि यो             वा         तेषु       र यन्ते              िवर यन्तेऽथ              वा      पुनः         ॥०२॥
              इित             ताः          पुरुषव्याय               कथं         श याः             ःम        रिक्षतुम ्       ।
              ूमदाः                    पुरुषेणेह                तन्मे               व्या यातुमहर् िस                    ॥०३॥
              एता                   िह              मयमायािभवर्ञ्चयन्तीह                                मानवान ्             ।
              न               चासां               मु यते               कि त्पुरुषो                 हःतमागतः                  ।
              गावो                 नवतृणानीव                        गृ न्त्येव              नवान्नवान ्                ॥०४॥
              शम्बरःय                    च         या          माया            या           माया          नमुचेरिप           ।
              बलेः              ु       ै
                               कम्भीनसे व                      सवार्ःता             योिषतो               िवदः
                                                                                                            ु          ॥०५॥
              हसन्तं                  ूहसन्त्येता                     रुदन्तं              ूरुदिन्त               च          ।
              अिूयं                    िूयवा यै                        गृ ते                कालयोगतः                    ॥०६॥
              उशना                  वेद            य छा ं                 य च               वेद          बृहःपितः            ।
                  ीबु     या         न         िविशंयेते         ताः        ःम       रआयाः         कथं         नरै ः   ॥०७॥
              अनृतं                 सत्यिमत्याहः
                                               ु                     सत्यं           चािप               तथानृतम ्            ।
              इित             याःताः               कथं              वीर         संरआयाः            पुरुषै रह            ॥०८॥
                  ीणां                    बु      युपिनंकषार्दथर्शा ािण                                 शऽुहन ्              ।
              बृहःपितूभृितिभमर्न्ये                             सि ः                 कृ तािन              वै            ॥०९॥
              संपू यमानाः                                      ु
                                                    पुरुषैिवर्कवर्िन्त                  मनो                 नृषु             ।
              अपाःता                      तथा                    ु
                                                         राजिन्वकवर्िन्त                मनः              ि यः           ॥१०॥
              कःताः                श ो            रिक्षतुं       ःयािदित              मे          संशयो          महान ्      ।
              तन्मे                ॄूिह             महाबाहो                    ु
                                                                              क णां               वंशवधर्न              ॥११॥
              यिद              श या                   ु
                                                     करुौे                 रक्षा           तासां          कथंचन              ।
              कतु             वा          कृ तपूवार्           वा   तन्मे   व्या यातुमहर् िस                            ॥१२॥
                                                                  * * *
                                                              ४०. भींम उवाच
              एवमेतन्महाबाहो                             नाऽ                िम यािःत                       ं
                                                                                                         िकचन                ।
              यथा              ॄवीिष               कौरव्य             नारीं          ूित           जनािधप               ॥०१॥
              अऽ                ते               वतर्ियंयािम                    इितहासं                 पुरातनम ्            ।
              यथा              रक्षा             कृ ता         पूव           िवपुलेन              महात्मना              ॥०२॥
              ूमदा                        यथा                 सृ ा                 ॄ णा                 भरतषर्भ              ।
              यदथ               त च                ते          तात            ूवआये               वसुधािधप              ॥०३॥
              न          िह               ीभ्य          परं      पुऽ          पापीयः            ं
                                                                                              िकिचदिःत                 वै    ।



                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                           - 132 -                                           Anushasana Parva



              अिग्निहर्            ूमदा                 दी ो            माया                  मयजा            िवभो       ।
              क्षुरधारा            िवषं               सप              मृत्यु रत्येकतः                 ि यः           ॥०४॥
              इमाः           ूजा              महाबाहो             धािमर्का             इित            नः       ौुतम ्    ।
              ःवयं           ग छिन्त                   दे वत्वं           ततो             दे वािनया यम ्             ॥०५॥
              अथाभ्यग छन्दे वाःते                                           िपतामहम रं दम                                ।
              िनवे                मानसं                 चािप               तूंणीमासन्नवा ुखाः                         ॥०६॥
              तेषामन्तगर्तं                      ात्वा                दे वानां            स            िपतामहः           ।
              मानवानां                  ूमोहाथ                  कृ त्या               नाय ऽसृजत्ूभुः                 ॥०७॥
                 र्
              पूवसग               तु           कौन्तेय                सा व्यो             नायर्            इहाभवन ्      ।
              असा व्यःतु                      समुत्पन्ना               कृ त्या            सगार्त्ूजापतेः              ॥०८॥
              ताभ्यः              कामान्यथाकामं                         ूादाि              स           िपतामहः           ।
              ताः           कामलुब्धाः                 ूमदाः             ूाम नन्त                 नरांःतदा            ॥०९॥
              बोधं                कामःय                     दे वेशः            सहायं              चासृजत्ूभुः            ।
              अस जन्त                    ूजाः               सवार्ः         कामबोधवशं                   गताः           ॥१०॥
              न         च              ीणां       िबया            कािचिदित                धम           व्यविःथतः         ।
              िन रिन्िया                   अमन्ऽा                     ि योऽनृतिमित                     ौुितः          ॥११॥
              श यासनमलंकारमन्नपानमनायर्ताम ्                                                                             ।
              दवार्ग्भावं
               ु                       रितं           चैव         ददौ              ीभ्यः          ूजापितः             ॥१२॥
              न         तासां               रक्षणं            कतु          श यं               पुंसा         कथंचन        ।
              अिप             िव कृ ता                      तात             ु
                                                                           कतःतु                  पुरुषै रह           ॥१३॥
              वाचा            वा                वधबन्धैवार्                    लेशैवार्           िविवधैःतथा             ।
              न         श या               रिक्षतुं          नायर्ःता            िह       िनत्यमसंयताः                ॥१४॥
              इदं                 तु                  पुरुषव्याय                      पुरःता       तवानहम ्              ।
              यथा            रक्षा             कृ ता           पूव          िवपुलेन               गुरुि यः            ॥१५॥
              ऋिषरासीन्महाभागो                                    दे वशमित                         िवौुतः                ।
              तःय             भायार्              रुिचनार्म                    पेणास शी                भुिव           ॥१६॥
              तःय                        पेण                   संम ा                   दे वगन्धवर्दानवाः                 ।
              िवशेषतःतु                       राजेन्ि                  वृऽहा              पाकशासनः                    ॥१७॥
              नारीणां                    च रत                            दे वशमार्                 महामुिनः              ।
              यथाशि                      यथोत्साहं                     भाया               तामभ्यरक्षत                 ॥१८॥
              पुरंदरं                  च                जानीते                     पर ीकामचा रणम ्                       ।
              तःमा           ेन            भायार्या             रक्षणं           स            चकार           ह        ॥१९॥


                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 133 -                                           Anushasana Parva



              स              कदािच िषःतात                          य ं                 र्
                                                                                    कतुमनाःतदा                  ।
                     ं
              भायार्सरक्षणं             काय            कथं                ःयािदत्यिचन्तयत ्                  ॥२०॥
              रक्षािवधानं              मनसा               स             िविचन्त्य            महातपाः            ।
              आहय
                ू            दियतं           िशंयं            िवपुलं         ूाह         भागर्वम ्           ॥२१॥
              य कारो              गिमंयािम                    रुिचं           चेमां              सुरे रः        ।
              पुऽ       ूाथर्यते            िनत्यं        तां           रक्षःव         यथाबलम ्              ॥२२॥
              अूम ेन              ते          भाव्यं               सदा           ूित             पुरंदरम ्      ।
              स         िह         पािण               ु
                                                     करुते             िविवधािन           भृगू ह             ॥२३॥
              इत्यु ो             िवपुलःतेन                     तपःवी                 िनयतेिन्ियः               ।
              सदै वोमतपा                                      र्  ु
                                                  राजन्नग्न्यकस श ितः                                        ॥२४॥
              धमर् ः             सत्यवादी                 च             तथेित            ूत्यभाषत               ।
              पुन ेदं            महाराज              पू छ                 ूिथतं           गुरुम ्            ॥२५॥
              कािन               पािण            शबःय                  भवन्त्याग छतो                 मुने       ।
              वपुःतेज                  की ग्वै            तन्मे             व्या यातुमहर् िस                 ॥२६॥
              ततः            स           भगवांःतःमै                     िवपुलाय             महात्मने            ।
              आचचक्षे            यथात वं               मायां              शबःय            भारत               ॥२७॥
              बहमायः
                ु                 स               िवूष                 बलहा             पाकशासनः                ।
                         ु
              तांःतािन्वकरुते                     भावान्बहनथ
                                                          ू                               र्
                                                                                   मुहु मुहु ः               ॥२८॥
              िकरीटी               वळभृ न्वी                          ु
                                                                   मुकटी                  ु
                                                                                       ब कण्डलः                 ।
              भवत्यथ                     मुहू तन                       चण्डालसमदशर्नः                        ॥२९॥
              िशखी             जटी             चीरवासाः                    पुनभर्वित              पुऽक          ।
              बृह छरीर                 पुनः           पीवरोऽथ                पुनः           कृ शः            ॥३०॥
              गौरं      ँयामं           च        कृ ंणं            च      वण             ु
                                                                                      िवकरुते         पुनः      ।
              िव पो                    ै
                                  पवां व               युवा               वृ ःतथैव               च           ॥३१॥
              ूा ो           जड               मूक                  ॑ःवो          दीघर्ःतथैव            च        ।
              ॄा णः                     ै
                                 क्षिऽय व                 वैँयः               शूिःतथैव                च         ।
              ूितलोमानुलोम                            भवत्यथ                     शतबतुः                      ॥३२॥
              शुकवायस पी                          च                      हं सकोिकल पवान ्                       ।
              िसंहव्यायगजानां                 च               पं          धारयते            पुनः             ॥३३॥
              दै वं          दै त्यमथो               रा ां              वपुधार्रयतेऽिप                च         ।
              सुकृशो              वायुभग्नाङ्गः                          ु
                                                                       शकिनिवर्कृतःतथा                       ॥३४॥
              चतुंपा हु प                             पुनभर्वित                       बािलशः                    ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 134 -                                              Anushasana Parva



              मिक्षकामशकादीनां                           वपुधार्रयतेऽिप                      च                   ॥३५॥
              न         श यमःय                      महणं           कतु           िवपुल              े
                                                                                                   कनिचत ्          ।
              अिप         िव कृ ता                तात          येन          सृ िमदं            जगत ्             ॥३६॥
              पुनरन्तिहर् तः                    शबो                  ँयते                    ानचक्षुषा              ।
                   ू
              वायुभत                        स            पुनदवराजो                     भवत्युत                   ॥३७॥
              एवं               पािण                  सततं               ु
                                                                        करुते            पाकशासनः                   ।
              तःमाि पुल                     य ेन             रक्षेमां            तनुम यमाम ्                     ॥३८॥
              यथा                   रुिचं               नाविलहे े वेन्िो                       ु
                                                                                            भृगस म                  ।
              बतावुपिहतं                न्यःतं             हिवः             ेव         दरात्मवान ्
                                                                                        ु                        ॥३९॥
              एवमा याय                            स                  मुिनयर् कारोऽगम दा                             ।
              दे वशमार्                     महाभागःततो                           भरतस म                          ॥४०॥
              िवपुलःतु                 वचः               ौुत्वा             गुरोि न्तापरोऽभवत ्                     ।
              रक्षां       च                परमां          चबे           दे वराजान्महाबलात ्                     ॥४१॥
              िकं         नु           श यं             मया             कतु            गुरुदारािभरक्षणे             ।
              मायावी            िह           सुरेन्िोऽसौ             दधर्षर् ािप
                                                                      ु                     वीयर्वान ्           ॥४२॥
              नािपधायाौमं                       श यो                 रिक्षतुं            पाकशासनः                   ।
              उटजं             वा            तथा              ःय            नानािवधस पता                         ॥४३॥
              वायु पेण                 वा              शबो               गुरुप ीं              ूधषर्येत ्           ।
              तःमािदमां               संूिवँय              रुिचं         ःथाःयेऽहम                  वै           ॥४४॥
              अथ               वा               पौरुषेणेयमश या                   रिक्षतुं           मया             ।
              बहु पो                 िह                भगवाञ् यते                   ह रवाहनः                     ॥४५॥
              सोऽहं                योगबलादे नां                  रिक्षंये              पाकशासनात ्                  ।
              गाऽािण                   गाऽैरःयाहं                    संूवेआयेऽिभरिक्षतुम ्                       ॥४६॥
                ु
              य ि छ ािममां                      प ीं         रुिचं         पँयेत             मे          गुरुः      ।
              शप्ःयत्यसंशयं                       कोपाि व्य ानो                     महातपाः                      ॥४७॥
              न        चेयं          रिक्षतुं          श या          यथान्या            ूमदा             नृिभः      ।
              मायावी           िह           सुरेन्िोऽसावहो              ूा ोऽिःम             संशयम ्             ॥४८॥
              अवँयकरणीयं                        िह           गुरो रह              िह              शासनम ्           ।
              यिद          त्वेतदहं               ु
                                                 कयार्मा य                ःयात्कृ तं              मया            ॥४९॥
              योगेनानुूिवँयेह                            गुरुप याः                      कलेवरम ्                    ।
              िनमुर् ःय                      रजो पान्नापराधो                        भवेन्मम                      ॥५०॥
              यथा             िह            शून्यां          पिथकः               सभाम यावसेत्पिथ                    ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 135 -                                      Anushasana Parva



              तथा ावासियंयािम                          गुरुप याः                कलेवरम ्               ॥५१॥
              अस ः                 प पऽःथो                    जलिबन्दयर्था
                                                                     ु                     चलः            ।
              एवमेव              शरीरे ऽःया             िनवत्ःयािम                समािहतः              ॥५२॥
              इत्येवं             धमर्मालो य                     वेदवेदां               सवर्शः            ।
              तप            िवपुलं             ं वा          गुरोरात्मन           एव       च           ॥५३॥
              इित         िनि त्य            मनसा            रक्षां       ूित       स        भागर्वः      ।
              आित त्परमं                 य ं           यथा               ृ
                                                                      त छणु         पािथर्व            ॥५४॥
              गुरुप ीमुपासीनो                     िवपुलः                स            महातपाः              ।
              उपासीनामिनन् ाङ्गीं                      कथािभः               समलोभयत ्                  ॥५५॥
              नेऽाभ्यां           नेऽयोरःया                  रँमीन्संयो य               रिँमिभः           ।
              िववेश          िवपुलः             कायमाकाशं                 पवनो          यथा            ॥५६॥
              लक्षणं              लक्षणेनैव                 वदनं            वदनेन              च          ।
              अिवचे न्नित            ै               छायेवान्तगर्तो               मुिनः                ॥५७॥
              ततो           िव भ्य              िवपुलो                गुरुप याः         कलेवरम ्          ।
              उवास         रक्षणे         यु ो          न       च        सा       तमबु यत              ॥५८॥
              यं          कालं           नागतो              राजन्गुरुःतःय               महात्मनः          ।
              बतुं        समाप्य           ःवगृहं        तं   कालं              सोऽभ्यरक्षत            ॥५९॥
                                                         * * *
                                                     ४१. भींम उवाच
              ततः                   कदािच े वेन्िो                                  र्
                                                                         िदव्य पवपुधरः                    ।
              इदमन्तरिमत्येवं                            ततोऽभ्यागादथाौमम ्                            ॥०१॥
                पमूितमं                   कृ त्वा             लोभनीयं                जनािधप               ।
              दशर्नीयतमो                 भूत्वा             ूिववेश              तमाौमम ्               ॥०२॥
              स           ददशर्            तमासीनं                 िवपुलःय              कलेवरम ्          ।
              िन े ं             ःतब्धनयनं                  यथाले यगतं                 तथा             ॥०३॥
              रुिचं          च              रुिचरापाङ्गीं                 पीनौोिणपयोधराम ्                ।
              प पऽिवशालाक्षीं                            संपूणन्दिनभाननाम ्
                                                                 ु                                     ॥०४॥
              सा          तमालो य                    सहसा             ूत्युत्थातुिमयेष             ह      ।
                पेण         िविःमता                  कोऽसीत्यथ              व ु िमहे छती               ॥०५॥
              उत्थातुकामािप                    सती              व्यित ि पुलेन                 सा          ।
              िनगृहीता            मनुंयेन्ि             न          शशाक           िवचेि तुम ्          ॥०६॥
              तामाबभाषे                  दे वेन्िः            साम्ना              परमवल्गुना              ।



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 136 -                                               Anushasana Parva



              त्वदथर्मागतं                   िवि               दे वेन्िं          मां         शुिचिःमते                 ॥०७॥
              ि लँयमानमनङ्गेन                                     त्वत्संकल्पो वेन                           वै            ।
              तत्पयार्प्नुिह                 मां           सुॅु            पुरा           कालोऽितवतर्ते                 ॥०८॥
              तमेवंवािदनं                     शबं                शुौाव                  िवपुलो            मुिनः            ।
              गुरुप याः               शरीरःथो                     ददशर्            च            सुरािधपम ्              ॥०९॥
              न          शशाक                      च           सा               राजन्ूत्युत्थातुमिनिन्दता                  ।
              व ुं           च           नाशकिाजिन्व ब्धा                               िवपुलेन           सा            ॥१०॥
              आकारं               गुरुप याःतु                        िव ाय                  स            भृगू हः           ।
              िनजमाह                     महातेजा                           योगेन                  बलवत्ूभो                 ।
              बबन्ध              योगबन्धै                     तःयाः               सविन्ियािण                 सः         ॥११॥
              तां        िनिवर्कारां                     ं वा              तु           पुनरे व          शचीपितः           ।
              उवाच               ोीिडतो                    राजंःतां                योगबलमोिहताम ्                       ॥१२॥
              ए ेहीित                ततः                 सा           तं            ूितव ु िमयेष                   च       ।
              स        तां        वाचं             गुरोः         प या             िवपुलः          पयर्वतर्यत ्          ॥१३॥
              भोः            िकमागमने                      कृ त्यिमित               तःया                  िनःसृता          ।
              व ऽा छशाङ्कूितमा ाणी                                               संःकारभूिषता                           ॥१४॥
              ोीिडता             सा                तु         त ा यमु त्वा                   परवशा                तदा      ।
              पुरंदर                   संऽःतो                       बभूव                 िवमनाःतदा                      ॥१५॥
              स              त ै कृतमालआय                           दे वराजो                िवशां             पते          ।
              अवैक्षत                 सहॐाक्षःतदा                           िदव्येन                चक्षुषा              ॥१६॥
              ददशर्              च             मुिनं                तःयाः                 शरीरान्तरगोचरम ्                 ।
              ूितिबम्बिमवादश                                  गुरुप याः                     शरीरगम ्                    ॥१७॥
              स         तं           घोरे ण               तपसा              यु ं             ं वा            पुरंदरः       ।
              ूावेपत                    ं
                                     सुसऽःतः                        शापभीतःतदा                      िवभो                ॥१८॥
              िवमु य                 गुरुप ीं                  तु               िवपुलः              सुमहातपाः              ।
              ःवं            कलेवरमािवँय                            शबं                 भीतमथाॄवीत ्                    ॥१९॥
              अिजतेिन्िय                                पापात्मन्कामात्मक                            पुरंदर                ।
              न        िचरं           पूजियंयिन्त                     दे वाःत्वां            मानुषाःतथा                 ॥२०॥
              िकं      नु        ति ःमृतं                 शब          न          तन्मनिस            ते       िःथतम ्       ।
              गौतमेनािस                        यन्मु ो                      भगाङ्कप रिचि तः                             ॥२१॥
              जाने                   त्वां                  बािलशमितमकृ तात्मानमिःथरम ्                                    ।
              मयेयं           रआयते                 मूढ           ग छ              पाप            यथागतम ्              ॥२२॥


                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 137 -                                           Anushasana Parva



              नाहं            त्वाम                 मूढात्मन्दहे यं               िह           ःवतेजसा              ।
              कृ पायमाणःतु                  न          ते          दग्धुिम छािम               वासव               ॥२३॥
              स              च            घोरतपा                 धीमान्गुरुम                पापचेतसम ्              ।
               ं वा              त्वां           िनदर् हेद            बोधदी ेन               चक्षुषा             ॥२४॥
              नैवं       तु          शब            कतर्व्यं          पुनमार्न्या             ते          ि जाः      ।
              मा             गमः             ससुतामात्योऽत्ययं                        ॄ बलािदर् तः               ॥२५॥
              अमरोऽःमीित                            य ि मेतामाःथाय
                                                      ु                                        वतर्से               ।
              मावमंःथा                न           तपसामसा यं                    नाम            ं
                                                                                             िकचन                ॥२६॥
              त       त्वा           वचनं              शबो              िवपुलःय               महात्मनः              ।
                 ं
              अिकिचद ु त्वा                             ोीिडतःतऽैवान्तरधीयत                                      ॥२७॥
              मुहू तर्याते               शबे                तु          दे वशमार्             महातपाः               ।
              कृ त्वा            य ं             यथाकाममाजगाम                          ःवमाौमम ्                 ॥२८॥
              आगतेऽथ                      गुरौ               राजिन्वपुलः                  िूयकमर्कृत ्              ।
              रिक्षतां              गुरवे            भाया               न्यवेदयदिनिन्दताम ्                      ॥२९॥
              अिभवा                 च            शान्तात्मा             स         गुरुं       गुरुवत्सलः            ।
              िवपुलः                                र्
                                                 पयुपाित               र्
                                                                  थापूवमशिङ्कतः                                  ॥३०॥
              िवौान्ताय                     ततःतःमै                   सहासीनाय                    भायर्या           ।
              िनवेदयामास                    तदा             िवपुलः            शबकमर्               तत ्          ॥३१॥
              त       त्वा           स            मुिनःतु ो               िवपुलःय                 ूतापवान ्         ।
              बभूव               शीलवृ ाभ्यां                तपसा              िनयमेन                च           ॥३२॥
              िवपुलःय                गुरौ          वृि ं          भि मात्मिन                 च            ूभुः      ।
              धम         च         िःथरतां            ं वा         साधु        साि वत्युवाच               ह      ॥३३॥
              ूितनन्                  च            धमार्त्मा             िशंयं             धमर्परायणम ्             ।
              वरे ण                  छन्दयामास                      स                 तःमा रुवत्सलः
                                                                                           ु                        ।
              अनु ात                        गुरुणा               चचारानु मं                  तपः                 ॥३४॥
              तथैव                 दे वशमार्िप               सभायर्ः              स            महातपाः              ।
              िनभर्यो                बलवृऽ ना चचार      िवजने                                 वने                ॥३५॥
                                                  * * *
                                              ४२. भींम उवाच
              िवपुलःत्वकरो ीों                         तपः                  कृ त्वा           गुरोवर्चः             ।
              तपोयु मथात्मानममन्यत                                   च                  वीयर्वान ्               ॥०१॥
              स              तेन            कमर्णा                ःपधर्न्पृिथवीं              पृिथवीपते             ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 138 -                                           Anushasana Parva



              चचार           गतभीः              ूीतो                         र्
                                                                  लब्धकीितर्वरो             नृषु            ॥०२॥
              उभौ         लोकौ           िजतौ               चािप            तथैवामन्यत               ूभुः      ।
              कमर्णा         तेन          कौरव्य                 तपसा         िवपुलेन            च          ॥०३॥
              अथ             काले            व्यितबान्ते                              ु
                                                                            किःमंि त्करुनन्दन                  ।
              रु या       भिगन्या          दानं             वै      बभूव          धनधान्यवत ्               ॥०४॥
              एतिःमन्नेव              काले             तु           िदव्या          कािच राङ्गना               ।
              िबॅती            परमं              पं              जगामाथ             िवहायसा                 ॥०५॥
              तःयाः             शरीरात्पुंपािण                      पिततािन                महीतले              ।
              तःयाौमःयािवदरे
                          ू                           िदव्यगन्धािन                   भारत                   ॥०६॥
              तान्यगृ ा तो                                  राजुुिचनर्िलनलोचना                                 ।
              तदा        िनमन्ऽकःतःया                       अङ्गेभ्यः             िक्षूमागमत ्              ॥०७॥
              तःया        िह        भिगनी             तात            ये ा         नाम्ना      ूभावती           ।
              भायार्           िचऽरथःयाथ                      बभूवाङ्गे रःय                 वै              ॥०८॥
              िपन              तािन             पुंपािण                    े
                                                                          कशेषु         वरविणर्नी              ।
              आमिन्ऽता                                           र्ृ
                                               ततोऽग छििचरङ्गपतेगहान ्
                                                       ु                                                    ॥०९॥
              पुंपािण            तािन                  ं वाथ                 तदाङ्गेन्िवराङ्गना                ।
              भिगनीं            चोदयामास                      पुंपाथ              चारुलोचना                 ॥१०॥
              सा          भऽ              सवर्माच                   रुिचः            सुरुिचरानना               ।
              भिगन्या               भािषतं                        ृ
                                                             सवर्मिषःत चाभ्यनन्दत                           ॥११॥
              ततो              िवपुलमाना य                        दे वशमार्             महातपाः                ।
              पुंपाथ           चोदयामास                ग छ                ग छे ित          भारत             ॥१२॥
              िवपुलःतु                   गुरोवार् यमिवचायर्                         महातपाः                    ।
              स         तथेत्यॄवीिाजंःतं                  च         दे शं         जगाम           ह          ॥१३॥
              यिःमन्दे शे           तु           तान्यासन्पिततािन                     नभःतलात ्                ।
              अम्लानान्यिप                              ु
                                                 तऽासन्कसुमान्यपराण्यिप                                     ॥१४॥
              ततः        स         तािन         जमाह               िदव्यािन         रुिचरािण            च      ।
              ूा ािन           ःवेन          तपसा                िदव्यगन्धािन              भारत             ॥१५॥
              संूाप्य            तािन                 ूीतात्मा                 गुरोवर्चनकारकः                  ।
              ततो        जगाम            तूण          च          चम्पां       चम्पकमािलनीम ्                ॥१६॥
              स        वने         िवजने          तात              ददशर्          िमथुनं         नृणाम ्       ।
              चबवत्प रवतर्न्तं                 गृहीत्वा              पािणना             करम ्               ॥१७॥
                      र्
              तऽैकःतूणमगम त्पदे                                           प रवतर्यन ्                          ।


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 139 -                                                   Anushasana Parva



              एकःतु            न             तथा              राजं बतुः                 कलहं              ततः               ॥१८॥
              त्वं            शीयं               ग छसीत्येकोऽॄवीन्नेित                                    तथापरः               ।
              नेित        नेित               च           तौ                तात         परःपरमथोचतुः                         ॥१९॥
              तयोिवर्ःपधर्तोरे वं                                           शपथोऽयमभू दा                                       ।
              मनसोि ँय                       िवपुलं                 ततो                वा यमथोचतुः                      ॥२०॥
              आवयोरनृतं                  ूाह                  यःतःयाथ                       ि जःय                 वै           ।
              िवपुलःय              परे        लोके                या         गितः       सा           भवेिदित                ॥२१॥
              एत       त्वा              तु                  िवपुलो                   िवषण्णवदनोऽभवत ्                         ।
              एवं             तीोतपा ाहं                               क      ायं               प रमहः                  ॥२२॥
              िमथुनःयाःय                 िकं            मे         ःयात्कृ तं          पापं         यतो          गितः          ।
              अिन ा                  ू
                                सवर्भतानां                    कीितर्तानेन                   मेऽ             वै          ॥२३॥
              एवं              संिचन्तयन्नेव                                िवपुलो                 राजस म                      ।
              अवा ुखो                न्यःतिशरा                         द यौ            दंकृ तमात्मनः
                                                                                        ु                               ॥२४॥
              ततः                    षडन्यान्पुरुषानक्षैः                               काञ्चनराजतैः                           ।
              अपँय ीव्यमानान्वै                                        लोभहषार्िन्वतांःतथा                              ॥२५॥
               ु
              कवर्तः          शपथं             तं            वै         यः          कृ तो         िमथुनेन              वै      ।
              िवपुलं          वै         समुि ँय                        तेऽिप          वा यमथाॄुवन ्                    ॥२६॥
              यो          लोभमाःथायाःमाकं                                     िवषमं                  र् ु
                                                                                                  कतुमत्सहे त ्                ।
              िवपुलःय              परे           लोके                  या        गितःतामवाप्नुयात ्                     ॥२७॥
              एत       त्वा              तु                   िवपुलो                             ं
                                                                                       नापँय मर्सकरम ्                         ।
              जन्मूभृित                        कौरव्य                                र्
                                                                              कृ तपूवमथात्मनः                           ॥२८॥
              स           ूद यौ                       तदा                    राजन्नग्नाविग्न रवािहतः                           ।
              द मानेन                मनसा                    शापं             ौुत्वा            तथािवधम ्               ॥२९॥
              तःय             िचन्तयतःतात                           बअव्यो             िदनिनशा                   ययुः          ।
              इदमासीन्मनिस                          च               रु या              रक्षणका रतम ्                    ॥३०॥
              लक्षणं               लक्षणेनैव                           वदनं             वदनेन                    च             ।
              िवधाय             न             मया                  चो ं             सत्यमेत रोःतदा
                                                                                            ु                               ॥३१॥
              एतदात्मिन                       कौरव्य                        दंकृ तं
                                                                             ु                    िवपुलःतदा                    ।
              अमन्यत               महाभाग                    तथा             त च            न        संशयः              ॥३२॥
              स         चम्पां               नगरीमेत्य                      पुंपािण               गुरवे          ददौ           ।
              पूजयामास                   च            गुरुं          िविधवत्स                     गुरुिूयः              ॥३३॥
                                                                   * * *


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 140 -                                                     Anushasana Parva



                                                             ४३. भींम उवाच
              तमागतमिभूेआय                                    िशंयं                     वा यमथाॄवीत ्                            ।
              दे वशमार्                     महातेजा                  य         ृ
                                                                              छणु                 नरािधप                      ॥०१॥
                                                                   दे वशम वाच
              िकं          ते           िवपुल                  ं         वै         तिःमन्न                   महावने             ।
              ते       त्वा      जानिन्त                िनपुण            आत्मा          च         रुिचरे व         च       ॥०२॥
                                                               िवपुल उवाच
              ॄ ष             िमथुनं             िकं          तत्के            च        ते         पुरुषा          िवभो          ।
              ये        मां       जानिन्त                त वेन             तां             मे       व ु महर् िस            ॥०३॥
                                                                   दे वशम वाच
              य ै             तिन्मथुनं                 ॄ न्नहोराऽं                   िह           िवि              तत ्         ।
              चबवत्प रवतत                              त े               जानाित                   दंकृ तम ्
                                                                                                   ु                       ॥०४॥
              ये         च             ते        पुरुषा             िवू            अक्षैद व्यिन्त                      वत ्      ।
              ऋतूंःतानिभजानीिह                          ते          ते         जानिन्त              दंकृ तम ्
                                                                                                     ु                     ॥०५॥
              न         मां        कि ि जानीत                        इित           कृ त्वा          न         िव सेत ्           ।
              नरो          रहिस               पापात्मा              पापकं           कमर्           वै       ि ज            ॥०६॥
               ु
              कवार्णं            िह              नरं           कमर्            पापं             रहिस           सवर्दा            ।
              पँयिन्त                   ऋतव ािप                       तथा               िदनिनशेऽप्युत                      ॥०७॥
              ते        त्वां           हषर्िःमतं                   ं वा           गुरोः           कमार्िनवेदकम ्                ।
              ःमारयन्तःतथा                         ूाहःते
                                                      ु                   यथा              ौुतवान्भवान ्                   ॥०८॥
              अहोराऽं                       िवजानाित                     ऋतव ािप                         िनत्यशः                 ।
              पुरुषे            पापकं             कमर्              शुभं           वा            शुभकमर्णः                 ॥०९॥
              त वया                    मम                यत्कमर्                   व्यिभचारा यात्मकम ्                           ।
              ना यातिमित                         जानन्तःते                    त्वामाहःतथा
                                                                                     ु                    ि ज                 ॥१०॥
              ते        चैव             िह         भवेयुःते                   लोकाः             पापकृ तो           यथा           ।
              कृ त्वा         नाचक्षतः             कमर्            मम          य च              त्वया       कृ तम ्           ॥११॥
              तथा             श या                च           दवृर् ा
                                                               ु               रिक्षतुं           ूमदा             ि ज           ।
              न        च        त्वं         कृ तवािन्किचदागः
                                                       ं                         ूीतोऽिःम               तेन        ते      ॥१२॥
              यिद                त्वहं                 त्वा              दवृर् मिाक्षं
                                                                          ु                             ि जस म                   ।
              शपेयं             त्वामहं               बोधान्न                 मेऽऽािःत              िवचारणा                ॥१३॥
              स जिन्त                   पुरुषे          नायर्ः           पुंसां         सोऽथर्                पुंकलः             ।
              अन्यथा               रक्षतः               शापोऽभिवंय े                       गित                सा           ॥१४॥


                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 141 -                                            Anushasana Parva



              रिक्षता        सा          त्वया               पुऽ        मम             चािप         िनवेिदता        ।
              अहं       ते        ूीितमांःतात                   ःविःत          ःवग            गिमंयिस          ॥१५॥
                                                             भींम उवाच
              इत्यु त्वा             िवपुलं                  ूीतो             दे वशमार्           महानृिषः          ।
              मुमोद               ःवगर्माःथाय                      सहभायर्ः               सिशंयकः              ॥१६॥
              इदमा यातवां ािप                                ममा यानं                         महामुिनः              ।
                 र्
              माकण्डे यः              पुरा                          ू
                                                         राजन्गङ्गाकले                     कथान्तरे            ॥१७॥
              तःमा ॄवीिम                पाथर्            त्वा        ि यः            सवार्ः       सदै व        च    ।
              उभयं            ँयते             तासु             सततं            सा वसाधु              च        ॥१८॥
              ि यः            सा व्यो               महाभागाः                  संमता               लोकमातरः          ।
              धारयिन्त               महीं                राजिन्नमां                सवनकाननाम ्                 ॥१९॥
              असा व्य ािप                     दवृर् ाः
                                               ु                     ु
                                                                    कल न्यः                   पापिन याः             ।
              िव ेया                                ै
                                        लक्षणैदर् ु ः                              र्ृ
                                                                         ःवगाऽसहजैनप                           ॥२०॥
              एवमेतासु              रक्षा           वै            श या            कतु             महात्मिभः         ।
              अन्यथा          राजशादर् ल
                                       ू                 न         श या           रिक्षतुं         ि यः        ॥२१॥
              एता            िह              मनुजव्याय                    तीआणाःतीआणपराबमाः                         ।
              नासामिःत              िूयो            नाम             मैथुने         संगमे           नृिभः       ॥२२॥
              एताः            कृ त्या                    कायार्                कृ ता               भरतषर्भ          ।
              न          चैकिःमुमन्त्येताः                           पुरुषे            पाण्डु नन्दन            ॥२३॥
              नासु           ःनेहो              नृिभः                कायर्ःतथैवेंयार्               जने र           ।
              खेदमाःथाय               भुञ्जीत                   धमर्माःथाय                चैव        िह        ॥२४॥
              िवहन्येतान्यथा                              ु
                                                         कवर्न्नरः                     कौरवनन्दन                    ।
              सवर्था          राजशादर् ल
                                       ू                   युि ः              सवर्ऽ            पू यते          ॥२५॥
                   े
              तेनैकन          तु            रक्षा          वै        िवपुलेन              कृ ता       ि याः         ।
              नान्यः         श ो                  े
                                             नृलोकऽिःमुिक्षतुं  नृप                             योिषतः         ॥२६॥
                                                     * * *
                                                 ४४. युिधि र उवाच
              यन्मूलं              सवर्धमार्णां                 ूजनःय                   गृहःय              च        ।
              िपतृदेवाितथीनां                 च              तन्मे            ॄूिह            िपतामह           ॥०१॥
                                                             भींम उवाच
              अयं            िह             सवर्धमार्णां               धमर्ि न्त्यतमो                   मतः         ।
              की शाय                ूदे या                ःयात्कन्येित                    वसुधािधप             ॥०२॥



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 142 -                                                  Anushasana Parva



              शीलवृ े        समा ाय                     िव ां              योिनं          च           कमर्         च       ।
              अि रे व            ूदातव्या                        कन्या                गुणवते                 वरे           ।
              ॄा णानां             सतामेष                   धम               िनत्यं              युिधि र                ॥०३॥
              आवा मावहे देवं                              यो                                ू
                                                                                     द ादनुकलतः                            ।
              िश ानां       क्षिऽयाणां                  च            धमर्            एष          सनातनः                 ॥०४॥
              आत्मािभूेतमुत्सृ य                            कन्यािभूेत                      एव               यः            ।
              अिभूेता         च               या          यःय               तःमै            दे या         युिधि र          ।
              गान्धवर्िमित               तं          धम                          र्
                                                                          ूाहधर्मिवदो
                                                                             ु                        जनाः              ॥०५॥
              धनेन         बहना
                             ु                बीत्वा              संूलोभ्य                 च           बान्धवान ्          ।
              असुराणां               नृपैतं                 वै               धमर्माहमर्नीिषणः
                                                                                    ु                                   ॥०६॥
              हत्वा      िछ वा                च         शीषार्िण             रुदतां           रुदतीं         गृहात ्       ।
              ूस            हरणं                   तात               राक्षसं              धमर्लक्षणम ्                  ॥०७॥
              पञ्चानां        तु              ऽयो           धम्यार्                  ावधम्य              युिधि र           ।
              पैशाच              ै
                            आसुर व                         न               कतर्व्यौ              कथंचन                  ॥०८॥
              ॄा ः         क्षाऽोऽथ                गान्धवर्                एते            धम्यार्         नरषर्भ           ।
              पृथग्वा      यिद           वा         िमौाः             कतर्व्या            नाऽ          संशयः            ॥०९॥
              ितॐो       भायार्           ॄा णःय                      े        भाय            क्षिऽयःय             तु      ।
              वैँयः      ःवजाितं               िवन्दे त           ताःवपत्यं                समं           भवेत ्         ॥१०॥
              ॄा णी         तु            भवे        ये ा                 क्षिऽया          क्षिऽयःय                तु      ।
              रत्यथर्मिप              शूिा                  ःयान्नेत्याहरपरे
                                                                        ु                           जनाः                ॥११॥
              अपत्यजन्म                  शूिायां                 न             ूशंसिन्त                  साधवः             ।
              शूिायां         जनयिन्वूः                           ूायि           ी            िवधीयते                   ॥१२॥
              िऽंश ष             दशवषा                    भाया                िवन्दे त                निग्नकाम ्           ।
              एकिवंशितवष                           वा                     स वषार्मवाप्नुयात ्                           ॥१३॥
              यःयाःतु            न             भवे ॅाता                    िपता             वा           भरतषर्भ           ।
              नोपय छे त            तां            जातु           पुिऽकाधिमर्णी                   िह       सा            ॥१४॥
              ऽीिण          वषार्ण्युदीक्षेत                   कन्या                 ऋतुमती                  सती           ।
              चतुथ         त्वथ                   संूा े             ःवयं              भतार्रमजर्येत ्                  ॥१५॥
              ूजनो            हीयते                     तःया                   रित                    भरतषर्भ              ।
              अतोऽन्यथा                  वतर्माना                 भवे ा या                     ूजापतेः                  ॥१६॥
              असिपण्डा           च            या           मातुरसगोऽा                  च            या       िपतुः         ।
              इत्येतामनुग छे त                       तं               धम                  मनुरॄवीत ्                    ॥१७॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 143 -                                          Anushasana Parva



                                                       युिधि र उवाच
              शुल्कमन्येन                  द ं                ःया दानीत्याह                    चापरः            ।
              बलादन्यः                 ूभाषेत                  धनमन्यः                 ूदशर्येत ्            ॥१८॥
              पािणमहीता                त्वन्यः          ःयात्कःय                  कन्या         िपतामह          ।
              त वं            िज ासमानानां                        र्
                                                            चक्षुभवतु             नो         भवान ्          ॥१९॥
                                                        भींम उवाच
                   ं
              यित्किचत्कमर्                 मानुंयं                    संःथानाय               ूकृ ंयते          ।
              मन्ऽवन्मिन्ऽतं                तःय                   मृषावादःतु                पातकः            ॥२०॥
              भायार्पत्यृित्वगाचायार्ः                  िशंयोपा याय                     एव              च       ।
              मृषो े                दण्डमहर् िन्त                 नेत्याहरपरे
                                                                         ु                  जनाः             ॥२१॥
              न                कामेन                 संवादं                मनुरेवं            ूशंसित            ।
              अयशःयमधम्य                        च             यन्मृषा             धमर्कोपनम ्                ॥२२॥
              नैकान्तदोष                        एकिःमंःत ानं                          नोपलभ्यते                 ।
              धमर्तो          यां     ूय छिन्त              यां        च      बीणिन्त          भारत          ॥२३॥
              बन्धुिभः                समनु ातो                     मन्ऽहोमौ                 ूयोजयेत ्           ।
              तथा         िस यिन्त              ते      मन्ऽा           नाद ायाः             कथंचन           ॥२४॥
              यःत्वऽ                 मन्ऽसमयो                     भायार्पत्योिमर्थः                  कृ तः      ।
              तमेवाहगर्रीयांसं
                    ु                           य ासौ                    ाितिभः              कृ तः           ॥२५॥
              दे वद ां              पितभार्या            वेि                धमर्ःय            शासनात ्          ।
              सा          दै वीं         मानुषीं              वाचमनृतां                  र्
                                                                                      पयुदःयित               ॥२६॥
                                                       युिधि र उवाच
              कन्यायां                   ूा शुल्कायां                         यायां ेदाोजे रः                   ।
              धमर्कामाथर्संपन्नो                     वा यमऽानृतं                  न            वा            ॥२७॥
              तिःमन्नुभयतो                      दोषे                ु
                                                                   कवर्ञ्ले यः              समाचरे त ्          ।
              अयं             नः       सवर्धमार्णां               धमर्ि न्त्यतमो               मतः           ॥२८॥
              त वं             िज ासमानानां                          र्
                                                               चक्षुभवतु               नो           भवान ्      ।
              तदे तत्सवर्माचआव                  न       िह             तृप्यािम         क यताम ्             ॥२९॥
                                                        भींम उवाच
              न          वै         िन ाकरं            शुल्कं               ात्वासी ेन           ना तम ्        ।
              न      िह        शुल्कपराः            सन्तः         कन्यां       ददित         किहर् िचत ्      ॥३०॥
                    ुर् ै
              अन्यैगणरुपेतं                तु          शुल्कं              याचिन्त             बान्धवाः         ।
              अलंकृत्वा                वहःवेित                    यो                  ू
                                                                               द ादनुकलतः                    ॥३१॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 144 -                                                     Anushasana Parva



              त च          तां        च         ददात्येव          न       शुल्कं             िवबयो           न     सः      ।
              ूितगृ                    भवे े यमेष                     धमर्ः                  सनातनः                    ॥३२॥
              दाःयािम                 भवते              कन्यािमित                      पूव            नभािषतम ्            ।
              ये        चैवाहय
                             ु                च         नाहय
                                                           ु              चावँयं                 वदन्त्युत             ॥३३॥
              तःमादा                        महणात्पाणेयार्चयिन्त                                 परःपरम ्                  ।
              कन्यावरः               पुरा         द ो        मरुि         रित            नः            ौुतम ्          ॥३४॥
              नािन ाय                   ूदातव्या                  कन्या                  इत्यृिषचोिदतम ्                   ।
              तन्मूलं            काममूलःय                   ूजनःयेित                     मे            मितः            ॥३५॥
              समीआय                         च                बहन्दोषान्संवासाि ि षाणयोः
                                                               ू                                                           ।
              यथा          िन ाकरं                शुल्कं      न           जात्वासी था                      शृणु        ॥३६॥
              अहं               िविचऽवीयार्य                  े               कन्ये               समुदावहम ्               ।
              िजत्वा             च            मागधान्सवार्न्काशीनथ                           च             कोसलान ्        ।
              गृहीतपािणरे कासीत्ूा शुल्कापराभवत ्                                                                      ॥३७॥
              पाणौ            गृहीता            तऽैव         िवसृ या                   इित            मे         िपता      ।
              अॄवीिदतरां                      कन्यामावहत्स                        तु             कौरवः                 ॥३८॥
              अप्यन्यामनुपू छ                               शङ्कमानः                                  र्
                                                                                                 िपतुवचः                   ।
              अतीव                   ःय             धमप्सा                िपतुमऽभ्यिधकाभवत ्                           ॥३९॥
              ततोऽहमॄुवं                            राजन्नाचारे प्सु रदं                               वचः                 ।
              आचारं              त वतो                 ु
                                                    वे िम छामीित                        पुनः            पुनः           ॥४०॥
              ततो             मयैवमु े                तु          वा ये                      ृ
                                                                                        धमर्भतां                 वरः       ।
              िपता            मम              महाराज              बा ीको                 वा यमॄवीत ्                    ॥४१॥
              यिद          वः          शुल्कतो              िन ा           न            पािणमहणं                  तथा      ।
              लाजान्तरमुपासीत                        ूा शुल्का                    पितं                वृतम ्           ॥४२॥
              न       िह          धमर्िवदः            ूाहः
                                                         ु            ूमाणं             वा यतः                 ःमृतम ्     ।
              येषां        वै         शुल्कतो              िन ा           न            पािणमहणा था                     ॥४३॥
              ूिस ं              भािषतं              दाने             तेषां             ूत्यसनं                 पुनः       ।
              ये      मन्यन्ते            बयं       शुल्कं        न       ते           धमर्िवदो            जनाः        ॥४४॥
              न         चैतेभ्यः                ूदातव्या              न           वोढव्या               तथािवधा            ।
              न          ेव          भायार्         े
                                                   बतव्या             न           े
                                                                               िवबया                  कथंचन            ॥४५॥
              ये       च          बीणिन्त               दासीव े               च          िवबीणते                 जनाः      ।
              भवे ेषां            तथा              िन ा           लुब्धानां                  पापचेतसाम ्               ॥४६॥
              अिःमन्धम                    सत्यवन्तं               पयर्प ृ छन्त                   वै            जनाः        ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 145 -                                           Anushasana Parva



              कन्यायाः             ूा शुल्कायाः                 शुल्कदः          ूशमं         गतः            ॥४७॥
              पािणमहीता                चान्यः               ःयादऽ               नो               ं
                                                                                            धमर्सशयः            ।
              तन्निँछिन्ध              महाूा                 त्वं         िह         वै      ूा संमतः           ।
              त वं        िज ासमानानां                            र्
                                                            चक्षुभवतु            नो         भवान ्           ॥४८॥
              तानेवं                ॄुवतः                    सवार्न्सत्यवान्वा यमॄवीत ्                         ।
              यऽे ं           तऽ         दे या          ःयान्नाऽ                कायार्        िवचारणा           ।
               ु
              कवर्ते          जीवतोऽप्येवं              मृते              नैवािःत          संशयः             ॥४९॥
              दे वरं            ूिवशेत्कन्या                        तप्ये ािप               मह पः               ।
              तमेवानुोता               भूत्वा          पािणमाहःय                  नाम           सा           ॥५०॥
              िलखन्त्येव                  तु                 े
                                                            कषांिचदपरे षां                  शनैरिप              ।
              इित        ये        संवदन्त्यऽ               त        एतं        िन यं          िवदः
                                                                                                  ु          ॥५१॥
              तत्पािणमहणात्पूवमु रं
                              र्                                    यऽ                     वतर्ते               ।
              सवर्मङ्गलमन्ऽं                    वै           मृषावादःतु                   पातकः              ॥५२॥
              पािणमहणमन्ऽाणां                         िन ा                ःयात्स मे                  पदे        ।
              पािणमाहःय                भायार्         ःया ःय                चाि ः          ूदीयते            ॥५३॥
                  ू
              अनुकलामनुवंशां                          ॅाऽा                     द ामुपािग्नकाम ्                 ।
              प रबम्य              यथान्यायं             भाया     िवन्दे ि                 जो मः             ॥५४॥
                                                         * * *
                                                     ४५. युिधि र उवाच
              कन्यायाः              ूा शुल्कायाः                    पित ेन्नािःत                क न             ।
              तऽ        का          ूितपि ः              ःया न्मे              ॄूिह        िपतामह            ॥०१॥
                                                        भींम उवाच
              यापुऽकःयाप्य र थःय                         ूितपत्सा                    तदा            भवेत ्      ।
              अथ                    ु ं
                         चेत्साहरे छल्क                  बीता              शुल्कूदःय            सा           ॥०३॥
              तःयाथऽपत्यमीहे त                        येन             न्यायेन               श नुयात ्           ।
              न         तःया           मन्ऽवत्काय                         ु
                                                                    कि त्कव त                 ं
                                                                                            िकचन             ॥०४॥
              ःवयं            वृतेित            सािवऽी              िपऽा          वै         ूत्यप त            ।
              त ःयान्ये             ूशंसिन्त                धमर् ा             नेतरे        जनाः             ॥०५॥
              एत ु            नापरे               ु
                                                चबनर्               परे          जातु          साधवः            ।
              साधूनां              पुनराचारो                 गरीयो               धमर्लक्षणम ्                ॥०६॥
              अिःमन्नेव                        ूकरणे                       सुबतुवार् यमॄवीत ्                   ।
              न ा             िवदे हराजःय                   जनकःय                     महात्मनः               ॥०७॥



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 146 -                                               Anushasana Parva



              असदाच रते                     माग                  कथं                  ःयादनुकीतर्नम ्                 ।
              अनुू ः                 संशयो                 वा                 सतामेतदपालभेत ्
                                                                                     ु                             ॥०८॥
              असदे व            िह           धमर्ःय                   ूमादो            धमर्          आसुरः            ।
                     ु
              नानुशुौम                जात्वेतािममां                         पूवषु          जन्मसु                  ॥०९॥
              भायार्पत्योिहर्          संबन्धः                        ीपुंसोःतुल्य            एव              सः      ।
              रितः      साधारणो                  धमर्        इित             चाह       स        पािथर्वः           ॥१०॥
                                                         युिधि र उवाच
              अथ            े
                           कन                ूमाणेन                           ं
                                                                            पुसामादीयते              धनम ्            ।
              पुऽवि              िपतुःतःय                        कन्या                भिवतुमहर् ित                 ॥११॥
                                                          भींम उवाच
              यथैवात्मा              तथा            पुऽः               पुऽेण           दिहता
                                                                                        ु                 समा         ।
              तःयामात्मिन              ित न्त्यां                कथमन्यो               धनं          हरे त ्        ॥१२॥
              मातु              यौतकं                        ु
                                                    यत्ःयात्कमारीभाग                          एव              सः      ।
              दौिहऽ         एव               वा                र थमपुऽःय                   िपतुहर्रेत ्            ॥१३॥
              ददाित        िह          स            िपण्डं             वै       िपतुमार्तामहःय                 च      ।
              पुऽदौिहऽयोनह                       िवशेषो                 धमर्तः                ःमृतः                ॥१४॥
              अन्यऽ         जातया                 सा            िह            ूजया            पुऽ         ईहते        ।
              दिहतान्यऽ
               ु                       जातेन                   पुऽेणािप                िविशंयते                    ॥१५॥
                    े
              दौिहऽकण                धमण                  नाऽ                 पँयािम                कारणम ्           ।
              िवबीतासु           च          ये          पुऽा          भविन्त           िपतुरेव          ते         ॥१६॥
              असूयवःत्वधिमर् ाः                            परःवादाियनः                           शठाः                 ।
                         ू
              आसुरादिधसंभता                                      धमार्ि षमवृ यः                                    ॥१७॥
              अऽ          गाथा               यमो ीताः                       कीतर्यिन्त              पुरािवदः          ।
              धमर् ा             धमर्शा ेषु                      िनब ा                  धमर्सेतुषु                 ॥१८॥
              यो       मनुंयः               ःवकं               पुऽं           िवबीय           धनिम छित                ।
              कन्यां      वा         जीिवताथार्य                 यः                े
                                                                              शुल्कन          ूय छित               ॥१९॥
              स ावरे                 महाघोरे                      िनरये                    कालसा ये                   ।
              ःवेदं       मूऽं         पुरीषं             च            तिःमन्ूेत              उपा ुते              ॥२०॥
              आष           गोिमथुनं                     शुल्कं               किचदाहमृषैव
                                                                              े    ु र्                   तत ्        ।
              अल्पं       वा          बहु          वा           राजिन्वबयःतावदे व                     सः           ॥२१॥
              य प्याच रतः                     ै
                                             कि न्नैष                         धमर्ः             कथंचन                 ।
              अन्येषामिप                    ँयन्ते                लोभतः                 संूवृ यः                   ॥२२॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 147 -                                             Anushasana Parva



              वँयां            ु
                              कमारीं           िविहतां           ये          च           तामुपभुञ्जते           ।
              एते             पापःय               कतार्रःतमःयन्धेऽथ                        शेरते             ॥२३॥
              अन्योऽप्यथ            न            े
                                              िवबयो            मनुंयः          िकं        पुनः         ूजाः     ।
                    ू ै
              अधमर्मलिहर्                  धनैनर्        तैरथ ऽिःत                       क न                 ॥२४॥
                                                        * * *
                                                    ४६. भींम उवाच
              ूाचेतसःय                     वचनं                कीतर्यिन्त                  पुरािवदः             ।
              यःयाः             ं
                              िकिचन्नाददते                 ातयो          न        स          िवबयः           ॥०१॥
              अहर् णं                ु
                                 तत्कमारीणामानृशंःयतमं                               च               तत ्       ।
              सव         च             ूितदे यं           ःयात्कन्यायै                तदशेषतः                ॥०२॥
                         ृ  ै
              िपतृिभॅार्तिभ व                              शुरैरथ                         दे वरै ः              ।
              पू या             लालियतव्या                       बहकल्याणमीप्सुिभः
                                                                   ु                                         ॥०३॥
              यिद        वै            ी      न       रोचेत            पुमांसं        न          ूमोदयेत ्      ।
              अमोदनात्पुनः                  पुंसः         ूजनं               न            ूवधर्ते            ॥०४॥
              पू या           लालियतव्या                   ि यो              िनत्यं            जनािधप           ।
              अपूिजता                      यऽैताः              सवार्ःतऽाफलाः                     िबयाः          ।
              तदै व          ु
                         तत्कलं             नािःत          यदा           शोचिन्त           जामयः             ॥०५॥
              जामीश ािन                     गेहािन              िनकृ ानीव                    कृ त्यया           ।
              नैव       भािन्त         न       वधर्न्ते        िौया          हीनािन           पािथर्व        ॥०६॥
              ि यः               पुंसां              प रददे                मनुिजर्गिमषुिदर् वम ्                ।
              अबलाः             ःवल्पकौपीनाः                   सु दः             सत्यिजंणवः                  ॥०७॥
              ईंयर्वो            मानकामा                        चण्डा                असु दोऽबुधाः               ।
              ि यो            माननमहर् िन्त               ता          मानयत               मानवाः             ॥०८॥
                ीूत्ययो           िह           वो         धम             रितभोगा                      े
                                                                                                     कवलाः      ।
              प रचयार्न्नसंःकाराःतदाय ा                               भवन्तु                वः               ॥०९॥
              उत्पादनमपत्यःय                             जातःय                    प रपालनम ्                    ।
              ूीत्यथ           लोकयाऽा               च         पँयत                  ीिनबन्धनम ्             ॥१०॥
                          ै
              संमान्यमाना तािभः                                 सवर्कायार्ण्यवाप्ःयथ                            ।
              िवदे हराजदिहता
                        ु                           चाऽ                      ोकमगायत                         ॥११॥
              नािःत           य ः           ि यः          कि न्न             ौा ं          नोपवासकम ्           ।
              धमर्ःतु             र् ू
                                भतृशुौषा                 तया           ःवग               जयत्युत             ॥१२॥
              िपता            रक्षित          कौमारे             भतार्           रक्षित              यौवने      ।



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 148 -                                              Anushasana Parva



              पुऽाःतु           ःथिवरीभावे               न            ी             ःवातन् यमहर् ित             ॥१३॥
              िौय         एताः           ि यो            नाम          सत्कायार्               भूितिम छता           ।
              लािलता            िनगृहीता           च      ी    ौीभर्वित                         भारत            ॥१४॥
                                                      * * *
                                                  ४७. युिधि र उवाच
              सवर्शा िवधान                                               र्
                                                                राजधमार्थिव म                                      ।
              अतीव              संशय छे ा                भवान्वै               ूिथतः            िक्षतौ          ॥०१॥
              कि      ु         संशयो           मेऽिःत              तन्मे             ॄूिह        िपतामह           ।
              अःयामापिद              क ायामन्यं                पृ छाम                  कं       वयम ्           ॥०२॥
              यथा          नरे ण              कतर्व्यं         य                    धमर्ः        सनातनः            ।
              एतत्सव                 महाबाहो                   भवान्व्या यातुमहर् ित                            ॥०३॥
              चतॐो               िविहता             भायार्            ॄा णःय                     िपतामह            ।
              ॄा णी            क्षिऽया         वैँया         शूिा              च        रितिम छतः               ॥०४॥
              तऽ            जातेषु                पुऽेषु             सवार्सां                  ु
                                                                                              करुस म               ।
              आनुपूव्यण               कःतेषां                 िप यं                 दाया महर् ित                ॥०५॥
               े
              कन          वा         िकं           ततो              हाय              िपतृिव ाित्पतामह              ।
              एतिद छािम              किथतं               िवभागःतेषु                  यः         ःमृतः           ॥०६॥
                                                         भींम उवाच
              ॄा णः              क्षिऽयो            वैँय यो                     वणार्           ि जातयः            ।
              एतेषु         िविहतो               धम            ॄा णःय                       युिधि र             ॥०७॥
              वैषम्यादथ                  वा               लोभात्कामा ािप                         परं तप            ।
              ॄा णःय                   ू
                                  भवे छिा            न         तु                  ान्ततः       ःमृता           ॥०८॥
              शूिां         शयनमारोप्य                     ॄा णः                    पीिडतो             भवेत ्      ।
              ूायि        ीयते             चािप               िविध             ेन            हे तुना            ॥०९॥
              तऽ                जातेंवपत्येषु                  ि गुणं                           ु
                                                                                            ःया िधि र              ।
              अतःते              िनयमं            िव े          संूवआयािम                      भारत             ॥१०॥
              लक्षण्यो            गोवृषो             यानं             यत्ूधानतमं                       भवेत ्      ।
              ॄा ण्याःत रे त्पुऽ                   एकांशं                 वै                 र्
                                                                                        िपतुधनात ्              ॥११॥
              शेषं        तु         दशधा                काय               ॄा णःवं                युिधि र          ।
              तऽ           तेनैव              हतर्व्या त्वार ऽशाः                            र्
                                                                                        िपतुधनात ्              ॥१२॥
              क्षिऽयायाःतु               यः         पुऽो            ॄा णः                    सोऽप्यसंशयः           ।
              स            तु            मातृिवशेषेण                                 र्
                                                                          ऽीनंशान्हतुमहर् ित                    ॥१३॥



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 149 -                                                  Anushasana Parva



              वण           तृतीये                जातःतु                    वैँयायां                 ॄा णादिप                 ।
              ि रं शःतेन                      हतर्व्यो                             ु
                                                                           ॄा णःवा िधि र                                  ॥१४॥
              शूिायां           ॄा णा जातो                               िनत्यादे यधनः                    ःमृतः              ।
              अल्पं           वािप               ूदातव्यं                  शूिापुऽाय                 भारत                 ॥१५॥
              दशधा                  ूिवभ ःय                             धनःयैष                      भवेत्बमः                 ।
              सवणार्सु              तु           जातानां                  समान्भागान्ूकल्पयेत ्                           ॥१६॥
              अॄा णं                     तु                मन्यन्ते                     शूिापुऽमनैपुणात ्                    ।
              िऽषु       वणषु             जातो             िह            ॄा णा ॄा णो                     भवेत ्           ॥१७॥
              ःमृता           वणार्                 चत्वारः                    पञ्चमो               नािधगम्यते               ।
              हरे ु           दशमं               भागं                   शूिापुऽः                   र्
                                                                                              िपतुधनात ्                  ॥१८॥
              त ु             द ं                हरे ित्पऽा                    नाद ं                    र्
                                                                                                     हतुमहर् ित              ।
              अवँयं            िह             धनं               दे यं          शूिापुऽाय                 भारत             ॥१९॥
              आनृशंःयं               परो                 धमर्            इित             तःमै             ूदीयते             ।
              यऽ              तऽ                समुत्पन्नो                      गुणायैवोपकल्पते                           ॥२०॥
              यिद          वाप्येकपुऽः                    ःयादपुऽो               यिद                वा       भवेत ्          ।
              नािधकं                      दशमा               ू
                                                          ा छिापुऽाय                           भारत                       ॥२१॥
              ऽैवािषर्का दा                   भ ादिधकं                         ःयाि       जःय                   तु           ।
              यजेत            तेन             िव्येण              न            वृथा           साधये नम ्                  ॥२२॥
              िऽसाहॐपरो                   दायः              ि यो                दे यो          धनःय                  वै      ।
              त च          भऽार्              धनं           द ं            नाद ं              भो ु महर् ित                ॥२३॥
                ीणां            तु                  पितदाया मुपभोगफलं                                    ःमृतम ्             ।
              नापहारं               ि यः                    ु र्
                                                           कयुः                 पितिव ात्कथंचन                            ॥२४॥
              ि याःतु                    य वेि       ं              िपऽा                द ं              युिधि र             ।
              ॄा ण्याःत रे त्कन्या                         यथा              पुऽःतथा                  िह           सा         ।
              सा         िह              पुऽसमा                 राजिन्विहता                    ु
                                                                                              करुनन्दन                    ॥२५॥
              एवमेतत्समुि            ं                          धमषु                          भरतषर्भ                        ।
              एत मर्मनुःमृत्य                       न                   वृथा             साधये नम ्                       ॥२६॥
                                                           युिधि र उवाच
              शूिायां               ॄा णा जातो                            य दे यधनः                       ःमृतः              ।
               े
              कन              ूितिवशेषेण                         दशमोऽप्यःय                         दीयते                 ॥२७॥
              ॄा ण्यां          ॄा णा जातो                          ॄा णः                ःयान्न             संशयः            ।
              क्षिऽयायां            तथैव                 ःया ै ँयायामिप                       चैव          िह             ॥२८॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 150 -                                             Anushasana Parva



              कःमा े                    िवषमं                   भागं                 भजेरन्नृपस म                    ।
              यदा          सव           ऽयो            वणार्ःत्वयो ा                ॄा णा           इित        ॥२९॥
                                                          भींम उवाच
              दारा              इत्यु यते                लोके                       े
                                                                             नाम्नैकन               परं तप           ।
              ूो े न             चैकनाम्नायं                    िवशेषः               सुमहान्भवेत ्             ॥३०॥
              ितॐः           कृ त्वा           पुरो       भायार्ः            प ाि न्दे त            ॄा णीम ्         ।
              सा       ये ा सा च पू या ःयात्सा च ताभ्यो गरीयसी ॥३१॥
              ःनानं                     ूसाधनं                            र्
                                                                       भतुदर्न्तधावनमञ्जनम ्                         ।
              हव्यं          कव्यं              च             य चान्य मर्यु ं                भवे हे
                                                                                                 ृ             ॥३२॥
              न            तःयां           जातु               ित न्त्यामन्या                      र्
                                                                                            तत्कतुमहर् ित            ।
              ॄा णी                त्वेव                  ु
                                                      तत्कयार् ॄा णःय                      युिधि र             ॥३३॥
              अन्नं         पानं           च          माल्यं          च        वासांःयाभरणािन                 च      ।
              ॄा ण्यै           तािन           दे यािन         भतुः
                                                                  र्         सा      िह      गरीयसी           ॥३४॥
              मनुनािभिहतं                       शा ं                  य चािप                 ु
                                                                                            करुनन्दन                 ।
              तऽाप्येष               महाराज                     ो           धमर्ः          सनातनः             ॥३५॥
              अथ                 चेदन्यथा                      ु
                                                              कयार् िद                       ु
                                                                                        कामा िधि र                   ।
              यथा               ॄा णचण्डालः                         पूवर्     ःतथैव               सः           ॥३६॥
              ॄा ण्याः             स शः                पुऽः           क्षिऽयाया              यो          भवेत ्      ।
              राजिन्वशेषो                      नाःत्यऽ                       वणर्योरुभयोरिप                   ॥३७॥
              न       तु        जात्या         समा        लोके              ॄा ण्याः       क्षिऽया         भवेत ्    ।
              ॄा ण्याः                  ूथमः                   पुऽो               भूयान्ःयािाजस म                    ।
              भूयोऽिप                भूयसा                हाय                          ु
                                                                              िपतृिव ा िधि र                   ॥३८॥
              यथा           न        स शी              जातु           ॄा ण्याः            क्षिऽया        भवेत ्      ।
              क्षिऽयायाःतथा                वैँया          न            जातु         स शी          भवेत ्       ॥३९॥
              ौी             रा यं             च          कोश                 क्षिऽयाणां            युिधि र          ।
              िविहतं               ँयते             राजन्सागरान्ता                  च        मेिदनी            ॥४०॥
              क्षिऽयो           िह         ःवधमण                    िौयं          ूाप्नोित          भूयसीम ्         ।
              राजा           दण्डधरो                राजुक्षा                नान्यऽ          क्षिऽयात ्            ॥४१॥
              ॄा णा                िह              महाभागा                   दे वानामिप             दे वताः          ।
              तेषु          राजा               ूवतत                 पूजया                   र्
                                                                                     िविधपूवकम ्              ॥४२॥
              ूणीतमृिषिभ ार्त्वा                              धम                    शा तमव्ययम ्                     ।
              लुप्यमानाः                ःवधमण                 क्षिऽयो             रक्षित          ूजाः        ॥४३॥


                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 151 -                                         Anushasana Parva



              दःयुिभि॑र् यमाणं                  च                  धनं            दारा            सवर्शः       ।
              सवषामेव              वणार्नां              ऽाता                 भवित           पािथर्वः       ॥४४॥
              भूयान्ःयात्क्षिऽयापुऽो                          वैँयापुऽान्न                     संशयः           ।
              भूयःतेनािप                      हतर्व्यं                             ु
                                                                          िपतृिव ा िधि र                    ॥४५॥
                                                         युिधि र उवाच
              उ ं             ते               िविधविाजन्ॄा णःवे                               िपतामह          ।
              इतरे षां      तु           वणार्नां          कथं                िविनयमो           भवेत ्      ॥४६॥
                                                         भींम उवाच
              क्षिऽयःयािप                 भाय                  े              िविहते            ु
                                                                                               करुनन्दन        ।
              तृतीया       च                 ू
                                        भवे छिा           न          तु             ान्ततः      ःमृता       ॥४७॥
              एष         एव             बमो           िह             ःयात्क्षिऽयाणां              युिधि र      ।
              अ धा            तु          भवेत्काय                   क्षिऽयःवं             युिधि र          ॥४८॥
              क्षिऽयाया                                                     र्
                                                    हरे त्पुऽ तुर ऽशािन्पतुधनात ्                              ।
              यु ावहा रकं               य च         िपतुः            ःयात्स            हरे च        तत ्    ॥४९॥
              वैँयापुऽःतु                            भागां ीन्शूिापुऽःतथा मम ्                                 ।
              सोऽिप            द ं            हरे ित्पऽा                  नाद ं             र्
                                                                                         हतुमहर् ित         ॥५०॥
                ै
              एकव             िह              भवे ायार्                   वैँयःय                ु
                                                                                               करुनन्दन        ।
              ि तीया       वा                ू
                                        भवे छिा            न             तु         ान्ततः       ःमृता      ॥५१॥
              वैँयःय                    वतर्मानःय                        वैँयायां              भरतषर्भ         ।
              शूिायां         चैव          कौन्तेय                  तयोिवर्िनयमः               ःमृतः        ॥५२॥
              पञ्चधा               तु           भवेत्काय                      वैँयःवं           भरतषर्भ        ।
              तयोरपत्ये              वआयािम               िवभागं                च          जनािधप           ॥५३॥
              वैँयापुऽेण                   हतर्व्या त्वार ऽशाः                                  र्
                                                                                           िपतुधनात ्          ।
              पञ्चमःतु                  भवे ागः                     शूिापुऽाय                भारत           ॥५४॥
              सोऽिप              द ं             हरे ित्पऽा                   नाद ं               र्
                                                                                               हतुमहर् ित      ।
              िऽिभवर्णःतथा                जातः              शूिो              दे यधनो          भवेत ्       ॥५५॥
              शूिःय            ःयात्सवणव                      भायार्              नान्या          कथंचन        ।
              शूिःय            समभागः                ःया िद                    पुऽशतं          भवेत ्       ॥५६॥
              जातानां                     समवणार्सु                            पुऽाणामिवशेषतः                  ।
              सवषामेव              वणार्नां              समभागो                  धने          ःमृतः         ॥५७॥
               ये ःय           भागो              ये ः              ःयादे कांशो           यः        ूधानतः      ।
              एष         दायिविधः                 पाथर्                 र्
                                                                     पूवमु ः                  ु
                                                                                         ःवयंभवा            ॥५८॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 152 -                                       Anushasana Parva



              समवणार्सु                जातानां               िवशेषोऽःत्यपरो                 नृप            ।
              िववाहवैशेंयकृ तः                     र्
                                                पूवः           पूव             िविशंयते             ॥५९॥
              हरे     ये ः                  ूधानांशमेकं                   तुल्यासुतेंविप                   ।
              म यमो            म यमं             चैव         कनीयांःतु            कनीयसम ्           ॥६०॥
              एवं        जाितषु             सवार्सु          सवणार्ः           ौे तां        गताः          ।
              महिषर्रिप             चैत ै          मारीचः      काँयपोऽॄवीत ्                         ॥६१॥
                                                      * * *
                                                 ४८. युिधि र उवाच
              अथार्ौया ा               कामा ा                वणार्नां           वाप्यिन यात ्              ।
              अ ाना ािप                 वणार्नां             जायते                  ं
                                                                               वणर्सकरः              ॥०१॥
              तेषामेतेन                िविधना                 जातानां                    ं
                                                                                    वणर्सकरे               ।
              को      धमर्ः     कािन            कमार्िण        तन्मे       ॄूिह      िपतामह         ॥०२॥
                                                        भींम उवाच
                   र्
              चातुवण्यर्ःय             कमार्िण              चातुवण्य
                                                                 र्            च          े
                                                                                         कवलम ्            ।
              असृजत्स              ह          य ाथ                र्
                                                               पूवमेव             ूजापितः           ॥०३॥
              भायार् तॐो                िवूःय                  योरात्माःय                जायते             ।
              आनुपूव्यार्     योह नौ                  मातृजात्यौ                ूसूयतः              ॥०४॥
      परं          शवा ॄा णःयैष                  पुऽः          शूिापुऽं            पारशवं           तमाहः
                                                                                                        ु         ।
         ू
      शुौषकः        ःवःय       ु
                              कलःय          स      ःयात्ःवं      चा रऽं     िनत्यमथो          न   ज ात ् ॥०५॥
      सवार्नुपायानिप           संूधायर्               समु रे त्ःवःय                 ु
                                                                                   कलःय             तन्तुम ्      ।
       ये ो        यवीयानिप            यो       ि जःय              ू
                                                                शुौषवान्दानपरायणः                 ःयात ्       ॥०६॥
              ितॐः                 क्षिऽयसंबन्धा          योरात्माःय                    जायते              ।
              हीनवणर्ःतृतीयायां                 शूि         उम           इित         ःमृतः          ॥०७॥
               े      चािप          भाय            वैँयःय               योरात्माःय          जायते          ।
              शूिा           शूिःय           चाप्येका            शूिमेव            ूजायते           ॥०८॥
              अतो                  िविश ःत्वधमो                           गुरुदारूधषर्कः                   ।
              बा ं            वण             जनयित                     र्
                                                                  चातुवण्यर्िवगिहर् तम ्             ॥०९॥
              अया यं           क्षिऽयो             ोात्यं         सूतं         ःतोमिबयापरम ्               ।
              वैँयो           वैदेहकं              चािप            मौ ल्यमपविजर्तम ्                 ॥१०॥
              शूि ण्डालमत्युमं                        व य नं                बा वािसनम ्                    ।
              ॄा ण्यां             संूजायन्त                   इत्येते              ु
                                                                                   कलपांसनाः               ।
              एते           मितमतां              ौे                 ं
                                                               वणर्सकरजाः               ूभो          ॥११॥



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 153 -                                     Anushasana Parva



              बन्दी          तु             जायते             वैँयान्मागधो              वा यजीवनः          ।
              शूिािन्नषादो                 मत्ःय नः                क्षिऽयायां       व्यितबमात ्         ॥१२॥
              शूिादायोगव ािप                               वैँयायां                मामधिमर्णः              ।
              ॄा णैरूितमा ःतक्षा                               स                  वनजीवनः               ॥१३॥
              एतेऽिप              स शं               वण               जनयिन्त               ःवयोिनषु       ।
              मातृजात्यां                  ूसूयन्ते                ूवरा            हीनयोिनषु            ॥१४॥
              यथा            चतुषुर्               वणषु                  योरात्माःय           जायते        ।
              आनन्तयार् ु              जायन्ते              तथा            बा ाः       ूधानतः           ॥१५॥
              ते        चािप               स शं             वण            जनयिन्त           ःवयोिनषु       ।
              परःपरःय                  वतर्न्तो               जनयिन्त               िवगिहर् तान ्       ॥१६॥
              यथा        च            शूिो           ॄा ण्यां            जन्तुं      बा ं      ूसूयते      ।
              एवं                          बा तरा ा                र्
                                                               ातुवण्यार्त्ूसूयते                       ॥१७॥
              ूितलोमं                 तु            वतर्न्तो              बा ा ा तरं             पुनः      ।
              हीना        हीनात्ूसूयन्ते                     वणार्ः          पञ्चदशैव          ते       ॥१८॥
              अगम्यागमना चैव                                 वतर्ते                      ं
                                                                                    वणर्सकरः               ।
              ोात्यानामऽ                   जायन्ते             सैरन्ीा             मागधेषु          च      ।
              ूसाधनोपचार मदासं                                           दासजीवनम ्                     ॥१९॥
              अत ायोगवं                             सूते                   वागुरावनजीवनम ्                 ।
              मैरेयकं             च           वैदेहः               संूसूतेऽथ          माधुकम ्          ॥२०॥
              िनषादो              मु रं              सूते             दाशं          नावोपजीिवनम ्          ।
              मृतपं          चािप                  चण्डालः                        ु
                                                                           पाकमितकित्सतम ्              ॥२१॥
              चतुरो               मागधी                     सूते              ू
                                                                             बरान्मायोपजीिवनः              ।
              मांसःवादकरं
                      ु                     सूदं            सौगन्धिमित                संि तम ्          ॥२२॥
              वैदेहका च                     पािप ं                  ू
                                                                   बरं             भाय पजीिवनम ्           ।
              िनषादान्मिनाभं                         च                   खरयानूयाियनम ्                 ॥२३॥
              चण्डालात्पुल्कसं                       चािप                    खरा गजभोिजनम ्                ।
              मृतचेलूित छन्नं                                िभन्नभाजनभोिजनम ्                          ॥२४॥
              आयोगवीषु                     जायन्ते             हीनवणार्सु             ते         ऽयः       ।
              क्षुिो              वैदेहकादन्ीो                           बिहमार्मूितौयः                 ॥२५॥
              कारावरो                  िनषा ां                 तु               चमर्कारात्ूजायते           ।
              चण्डालात्पाण्डु सौपाकःत्व सारव्यवहारवान ्                                                 ॥२६॥
              आिहिण्डको                     िनषादे न                  वैदे ां           संूजायते           ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 154 -                                          Anushasana Parva



              चण्डालेन                तु          सौपाको                मौ ल्यसमवृि मान ्                   ॥२७॥
              िनषादी                   चािप                    चण्डालात्पुऽमन्तावसाियनम ्                        ।
              ँमशानगोचरं                      सूते                ै
                                                               बा रिप              बिहंकृ तम ्              ॥२८॥
              इत्येताः                संकरे             जात्यः              िपतृमातृव्यितबमात ्                  ।
              ू छन्ना            वा        ूकाशा            वा      वेिदतव्याः        ःवकमर्िभः             ॥२९॥
              चतुणार्मेव               वणार्नां             धम             नान्यःय                 िव ते         ।
              वणार्नां       धमर्हीनेषु                सं ा           नाःतीह          कःयिचत ्              ॥३०॥
              य        छयोपसंपन्नैयर् साधुबिहंकृ तैः                                                             ।
              बा ा             ै
                            बा ःतु              जायन्ते             यथावृि            यथाौयम ्               ॥३१॥
              चतुंपथँमशानािन                                     शैलां ान्यान्वनःपतीन ्                          ।
              युञ्जन्ते                चाप्यलंकारांःतथोपकरणािन                               च              ॥३२॥
              गोॄा णाथ                 साहा यं               ु
                                                            कवार्णा          वै          न         संशयः         ।
              आनृशंःयमनुबोशः                           सत्यवा यमथ                        क्षमा              ॥३३॥
              ःवशरीरै ः                प रऽाणं                   बा ानां            िसि कारकम ्                  ।
              मनुजव्याय               भवित             तऽ          मे       नािःत            संशयः          ॥३४॥
      यथोपदे शं          प रकीितर्तासु                नरः           ूजायेत            िवचायर्              बुि मान ्      ।
      िवहीनयोिनिहर्           सुतोऽवसादयेि तीषर्माणं                         सिलले               यथोपलम ्              ॥३५॥
              अिव ांसमलं                    लोके             िव ांसमिप               वा             पुनः         ।
              नयन्ते                  ु
                                      त्पथं            नायर्ः            कामबोधवशानुगम ्                    ॥३६॥
                    ै
              ःवभाव व                      नारीणां                 नराणािमह                  दषणम ्
                                                                                              ू                  ।
              इत्यथ           न             ूस जन्ते               ूमदासु            िवपि तः                ॥३७॥
                                                        युिधि र उवाच
              वणार्पेतमिव ातं                            नरं                   कलुषयोिनजम ्                      ।
              आयर् पिमवानाय                          कथं                िव ामहे              नृप            ॥३८॥
                                                           भींम उवाच
              योिनसंकलुषे                         जातं                    नानाचारसमािहतम ्                       ।
              कमर्िभः                  स जनाचीणिवर् ेया                           योिनशु ता                 ॥३९॥
              अनायर्त्वमनाचारः                            ू
                                                         बरत्वं                   िनिंबयात्मता                   ।
              पुरुषं         व्यञ्जयन्तीह                      लोके          कलुषयोिनजम ्                   ॥४०॥
              िप यं         वा         भजते            शीलं           मातृजं        वा        तथोभयम ्           ।
              न         कथंचन              संकीणर्ः         ूकृ ितं        ःवां       िनय छित               ॥४१॥
              यथैव               स शो                  पे             मातािपऽोिहर्               जायते           ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 155 -                                           Anushasana Parva



              व्यायि ऽैःतथा                  योिनं         पुरुषः           ःवां          िनय छित             ॥४२॥
               ु
              कलॐोतिस                      संछन्ने               यःय                 ःया ोिनसंकरः                 ।
              संौयत्येव               त छ लं              नरोऽल्पमिप                 वा          बहु          ॥४३॥
              आयर् पसमाचारं                          चरन्तं                 कृ तके                पिथ              ।
              ःववणर्मन्यवण                    वा        ःवशीलं              शािःत              िन ये          ॥४४॥
              नानावृ ेषु                    भूतेषु                नानाकमर्रतेषु                     च              ।
              जन्मवृ समं                   लोके          सुि       ं        न             िवर यते             ॥४५॥
              शरीरिमह                      स वेन                  नरःय                    प रकृ ंयते              ।
               ये म यावरं                     स वं               तुल्यस वं                ूमोदते              ॥४६॥
               यायांसमिप                    शीलेन              िवहीनं               नैव          पूजयेत ्         ।
              अिप          शूिं               तु         स ृ ं           धमर् मिभपूजयेत ्                     ॥४७॥
      आत्मानमा याित                   िह           कमर्िभनर्रः           ःवशीलचा रऽकृ तैः                           ै
                                                                                                             शुभाशुभः      ।
                  ु
      ून मप्यात्मकलं             तथा             नरः      पुनः         ूकाशं           ु
                                                                                      करुते         ःवकमर्िभः           ॥४८॥
              योिनंवेतासु                   सवार्सु               संकीणार्िःवतरासु                      च         ।
              यऽात्मानं                न             जनये धःताः
                                                            ु         प रवजर्येत ्                            ॥४९॥
                                                          * * *
                                                     ४९. युिधि र उवाच
              ॄूिह                ु
                           पुऽान्करुौे                   वणार्नां             त्वं             पृथ पृथक्          ।
              की ँयां       की शा ािप                  पुऽाः      कःय           च         के    च       ते    ॥०१॥
              िवूवादाः                     सुबहशः
                                               ु                  ौूयन्ते                 पुऽका रताः              ।
              अऽ           नो              मु तां           राजन्संशयं                   ु
                                                                                      छे महर् िस              ॥०२॥
                                                         भींम उवाच
              आत्मा                  पुऽःतु             िव ेयःतःयानन्तरज                                यः         ।
              िनयु ज                       िव ेयः              सुतः              ूसृतजःतथा                    ॥०३॥
              पिततःय                  च              भायार्यां           भऽार्             सुसमवेतया              ।
              तथा               द कृ तौ                 पुऽाव यूढ                     तथापरः                  ॥०४॥
              षडप वंसजा ािप                                       कानीनापसदाःतथा                                  ।
              इत्येते           ते          समा याताःतािन्वजानीिह                              भारत           ॥०५॥
                                                        युिधि र उवाच
              षडप वंसजाः                    के          ःयुः           के            वाप्यपसदाःतथा                ।
              एतत्सव             यथात वं                व्या यातुं            मे           त्वमहर् िस         ॥०६॥
                                                         भींम उवाच



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 156 -                                                Anushasana Parva



              िऽषु            वणषु                  ये               पुऽा               ॄा णःय              युिधि र            ।
              वणर्यो                   योः          ःयातां                 यौ           राजन्यःय           भारत           ॥०७॥
              एको                      ि वणर्                    एवाथ                        तथाऽैवोपलिक्षतः                   ।
              षडप वंसजाःते                                 िह                      तथैवापसदाञ्शृणु                          ॥०८॥
              चण्डालो                 ोात्यवेनौ                  च            ॄा ण्यां              क्षिऽयासु         च        ।
              वैँयायां                 चैव               शूिःय                     लआयन्तेऽपसदा यः                          ॥०९॥
              मागधो                          ै
                                        वामक व                                ौ               वैँयःयोपलिक्षतौ                  ।
              ॄा ण्यां               क्षिऽयायां                 च           क्षिऽयःयैक               एव         तु          ॥१०॥
              ॄा ण्यां                 लआयते                    सूत               इत्येतेऽपसदाः               ःमृताः           ।
              पुऽरे तो            न         श यं                िह          िम या             कतु       नरािधप              ॥११॥
                                                                 युिधि र उवाच
              क्षेऽजं                 े
                                     किचदे वाहः
                                              ु                       सुतं               किच ु
                                                                                          े                शुबजम ्             ।
              तुल्यावेतौ               सुतौ              कःय                तन्मे            ॄूिह       िपतामह              ॥१२॥
                                                                    भींम उवाच
              रे तजो              वा           भवेत्पुऽःत्य ो                           वा       क्षेऽजो           भवेत ्      ।
              अ यूढः                   समयं               िभ वेत्येतदे व                      िनबोध           मे            ॥१३॥
                                                                 युिधि र उवाच
              रे तोजं             िव                वै              पुऽं           क्षेऽजःयागमः                 कथम ्          ।
              अ यूढं           िव              वै        पुऽं         िहत्वा            च        समयं       कथम ्           ॥१४॥
                                                                    भींम उवाच
              आत्मजं                           पुऽमुत्पा                               यःत्यजेत्कारणान्तरे                     ।
              न         तऽ             कारणं             रे तः          स              क्षेऽःवािमनो         भवेत ्          ॥१५॥
              पुऽकामो                  िह           पुऽाथ               यां             वृणीते        िवशां          पते       ।
              तऽ         क्षेऽं         ूमाणं              ःयान्न                 वै         तऽात्मजः         सुतः          ॥१६॥
              अन्यऽ                    क्षेऽजः                   पुऽो                  लआयते               भरतषर्भ             ।
              न           ात्मा             श यते                हन्तुं                  ान्तोपगतो              सौ          ॥१७॥
              कि        च               कृ तकः                   पुऽः                   संमहादे व           लआयते              ।
              न         तऽ             रे तः         क्षेऽं           वा           ूमाणं                ु
                                                                                                    ःया िधि र               ॥१८॥
                                                                 युिधि र उवाच
              की शः                    कृ तकः                    पुऽः                  संमहादे व            लआयते              ।
              शुबं          क्षेऽं          ूमाणं                वा           यऽ             लआयेत         भारत             ॥१९॥
                                                                    भींम उवाच


                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 157 -                                            Anushasana Parva



              मातािपतृभ्यां             संत्य ं             पिथ         यं           तु         ूलक्षयेत ्      ।
              न        चाःय         मातािपतरौ                 ायेते     स           िह       कृ िऽमः         ॥२०॥
              अःवािमकःय                        ःवािमत्वं                यिःमन्संूितलक्षयेत ्                    ।
              सवणर्ःतं             च           पोषेत            सवणर्ःतःय                   जायते            ॥२१॥
                                                      युिधि र उवाच
              कथमःय                ूयो व्यः             संःकारः            कःय             वा        कथम ्      ।
              दे या     कन्या           कथं          चेित       तन्मे         ॄूिह          िपतामह           ॥२२॥
                                                        भींम उवाच
              आत्मव ःय                      ु
                                           कव त                 संःकारं                  ःवािमव था              ।
              त्य ो         मातािपतृभ्यां                यः           सवण                ूितप ते             ॥२४॥
              त ोऽवणर्तःतःय                                    ु
                                                              कयार्त्संःकारम युत                                ।
              अथ          दे या           तु          कन्या           ःया       णन               युिधि र        ।
              संःकतु               मातृगोऽं              च            मातृवणर्िविन ये                      ॥२५॥
              कानीना यूढजौ                     चािप             िव ेयौ                    पुऽिकिल्बषौ           ।
              ताविप         ःवािवव              सुतौ          संःकायार्िवित                 िन यः            ॥२६॥
              क्षेऽजो              वाप्यपसदो                  येऽ यूढाःतेषु                     चाप्यथ          ।
              आत्मव ै                   ूयुञ्जीरन्संःकारं                     ॄा णादयः                     ॥२७॥
              धमर्शा ेषु                  वणार्नां              िन योऽयं                     ू ँयते             ।
              एत े         सवर्मा यातं                िकं  भूयः    ौोतुिम छिस                                ॥२८॥
                                                       * * *
                                                  ५०. युिधि र उवाच
              दशर्ने       की शः                ःनेहः             संवासे            च           िपतामह          ।
              महाभाग्यं            गवां         चैव          तन्मे           ॄूिह          िपतामह            ॥०१॥
                                                        भींम उवाच
              हन्त            ते            कथियंयािम                   पुरावृ ं                    ु
                                                                                                महा ते          ।
              नहषःय
                ु                  च           संवादं           महष यवनःय                        च           ॥०२॥
              पुरा             महिषर् यवनो                        भागर्वो                  भरतषर्भ              ।
              उदवासकृ तारम्भो                         बभूव                   सुमहाोतः                        ॥०३॥
              िनहत्य          मानं             बोधं         च         ूहष             शोकमेव             च      ।
              वषार्िण               ादश               मुिनजर्लवासे                    धृतोतः                 ॥०४॥
                        ू
              आदधत्सवर्भतेषु                     िवॐम्भं                 परमं                   शुभम ्          ।
              जलेचरे षु                स वेषु               शीतरिँम रव                     ूभुः              ॥०५॥



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 158 -                                        Anushasana Parva



                    ू
              ःथाणुभतः                       र्
                                       शुिचभूत्वा             दै वतेभ्यः          ूणम्य             च      ।
              गङ्गायमुनयोमर् ये                     जलं               संूिववेश             ह            ॥०६॥
              गङ्गायमुनयोवगं                         सुभीमं                  भीमिनःःवनम ्                  ।
              ूितजमाह                     िशरसा               वातवेगसमं                 जवे             ॥०७॥
              गङ्गा           च             यमुना             चैव           स रत ानुगाःतयोः                ।
              ूदिक्षणमृिषं                    ु
                                            चबनर्              चैनं            पयर्पीडयन ्              ॥०८॥
              अन्तजर्ले               स        सुंवाप                 का भूतो           महामुिनः           ।
              तत ो वर्िःथतो                               धीमानभव रतषर्भ                                ॥०९॥
              जलौकसां                 स           स वानां               बभूव           िूयदशर्नः           ।
              उपािजयन्त                च          तदा            मत्ःयाःतं                 मानसाः          ।
              तऽ          तःयासतः                   कालः              समतीतोऽभवन्महान ्                 ॥१०॥
              ततः                 कदािचत्समये                    किःमंि न्मत्ःयजीिवनः                      ।
              तं          दे शं             समुपाजग्मुजार्लहःता                           ु
                                                                                      महा ते            ॥११॥
              िनषादा                   बहवःतऽ                       मत्ःयो रणिनि ताः                       ।
              व्यायता                 बिलनः              शूराः             सिललेंविनवितर्नः                ।
              अभ्याययु                 तं       दे शं         िनि ता            जालकमर्िण               ॥१२॥
              जालं                च            योजयामासुिवर्शेषेण                      जनािधप              ।
              मत्ःयोदकं                   समासा                 तदा             भरतस म                  ॥१३॥
              ततःते               बहिभय गैः
                                    ु                         ै
                                                             कवतार्            मत्ःयकािङ्क्षणः             ।
              गङ्गायमुनयोवार् र                              जालैरभ्यिकरं ःततः                          ॥१४॥
              जालं            सुिवततं                तेषां             नवसूऽकृ तं              तथा         ।
              िवःतारायामसंपन्नं                     य ऽ               सिलले            क्षमम ्          ॥१५॥
              ततःते                   सुमह चैव                 बलव च                  सुवितर्तम ्          ।
              ूकीयर्         सवर्तः           सव             जालं          चकृ िषरे        तदा          ॥१६॥
              अभीत पाः                              सं     ाःतेऽन्योन्यवशवितर्नः                           ।
              बबन्धुःतऽ                   मत्ःयां                तथान्याञ्जलचा रणः                      ॥१७॥
              तथा          मत्ःयैः             प रवृतं                 यवनं              ु
                                                                                      भृगनन्दनम ्          ।
              आकषर्न्त                 महाराज                जालेनाथ              य     छया             ॥१८॥
              नदीशैवलिदग्धाङ्गं                                  ह रँमौुजटाधरम ्                           ।
              लग्नैः               शङ्खगणैगार्ऽैः                     को ैि ऽै रवावृतम ्                ॥१९॥
              तं       जालेनो तं
                              ृ                   ं वा           ते         तदा         वेदपारगम ्         ।
              सव        ूाञ्जलयो               दाशाः           िशरोिभः            ूापतन्भुिव            ॥२०॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 159 -                                           Anushasana Parva



              प रखेदप रऽासा जालःयाकषर्णेन                                             च                       ।
              मत्ःया             बभूवुव्यार्पन्नाः               ःथलसंकषर्णेन                 च            ॥२१॥
              स      मुिनःत दा                   ं वा           मत्ःयानां            कदनं          कृ तम ्    ।
              बभूव         कृ पयािव ो                िनः सं                  पुनः           पुनः          ॥२२॥
                                                       िनषादा ऊचुः
              अ ाना त्कृ तं              पापं             ूसादं           तऽ           नः            ु
                                                                                                    करु       ।
              करवाम         िूयं          िकं        ते         तन्नो        ॄूिह       महामुने           ॥२३॥
                                                         भींम उवाच
              इत्यु ो              मत्ःयम यःथ यवनो                              वा यमॄवीत ्                   ।
              यो     मेऽ           परमः             कामःतं           शृणु वं          समािहताः            ॥२४॥
              ूाणोत्सग             िवबयं             वा           मत्ःयैयार्ःयाम्यहं                सह        ।
              संवासान्नोत्सहे              त्य ुं               सिलला युिषतािनमान ्                       ॥२५॥
              इत्यु ाःते                िनषादाःतु                    ृ
                                                                  सुभशं              भयकिम्पताः               ।
              सव           िवषण्णवदना                   नहषाय
                                                           ु                    न्यवेदयन ्                 ॥२६॥
                                                        * * *
                                                    ५१. भींम उवाच
              नहषःतु
                ु                ततः            ौुत्वा            यवनं          तं          तथागतम ्          ।
              त्व रतः             ूययौ               तऽ               सहामात्यपुरोिहतः                     ॥०१॥
              शौचं       कृ त्वा         यथान्यायं               ूाञ्जिलः            ूयतो           नृपः      ।
              आत्मानमाचचक्षे                    च               यवनाय                महात्मने              ॥०२॥
              अचर्यामास             तं          चािप            तःय           रा ः           पुरोिहतः         ।
              सत्योतं            महाभागं                 दे वकल्पं           िवशां          पते            ॥०३॥
                                                         नहष उवाच
                                                           ु
              करवािण             िूयं       िकं            ते        तन्मे           व्या यातुमहर् िस         ।
              सव          कतार्िःम               भगवन्य िप                 ःयात्सुदंकरम ्
                                                                                   ु                      ॥०४॥
                                                          यवन उवाच
              ौमेण           महता                यु ाः             ै
                                                                  कवतार्             मत्ःयजीिवनः              ।
              मम        मूल्यं      ूय छै भ्यो              मत्ःयानां          िवबयैः         सह          ॥०५॥
                                                         नहष उवाच
                                                           ु
              सहॐं          दीयतां                मूल्यं             िनषादे भ्यः            पुरोिहत           ।
              िनंबयाथ                भगवतो                  यथाह                  ु
                                                                               भृगनन्दनः                   ॥०६॥
                                                          यवन उवाच



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 160 -                                           Anushasana Parva



              सहॐं         नाहमहार्िम           िकं          वा         त्वं         मन्यसे          नृप      ।
              स शं        दीयतां        मूल्यं           ःवबु      या          िन यं           ु
                                                                                              करु      ॥०७॥
                                                      नहष उवाच
                                                        ु
              सहॐाणां            शतं            िक्षूं            िनषादे भ्यः             ूदीयताम ्           ।
              ःयादे त ु       भवेन्मूल्यं          िकं          वान्यन्मन्यते             भवान ्           ॥०८॥
                                                         यवन उवाच
              नाहं           शतसहॐेण                         िनमेयः                   पािथर्वषर्भ             ।
              दीयतां        स शं           मूल्यममात्यैः                 सह            िचन्तय              ॥०९॥
                                                      नहष उवाच
                                                        ु
              कोिटः         ूदीयतां               मूल्यं            िनषादे भ्यः             पुरोिहत           ।
              यदे तदिप             नौपम्यमतो                    भूयः                ूदीयताम ्              ॥१०॥
                                                         यवन उवाच
              राजन्नाहार्म्यहं           कोिटं              भूयो            वािप               ु
                                                                                           महा ते             ।
              स शं         दीयतां        मूल्यं            ॄा णैः              सह       िचन्तय             ॥११॥
                                                      नहष उवाच
                                                        ु
              अधर्रा यं          सममं              वा             िनषादे भ्यः             ूदीयताम ्           ।
              एतन्मूल्यमहं            मन्ये         िकं           वान्यन्मन्यसे            ि ज             ॥१२॥
                                                         यवन उवाच
              अधर्रा यं            सममं               वा            नाहमहार्िम              पािथर्व           ।
              स शं         दीयतां        मूल्यमृिषिभः                सह             िचन्त्यताम ्           ॥१३॥
                                                      भींम उवाच
              महषवर्चनं                ौुत्वा                नहषो
                                                               ु                    दःखकिशर्तः
                                                                                     ु                        ।
              स           िचन्तयामास                तदा              सहामात्यपुरोिहतः                      ॥१४॥
              तऽ            त्वन्यो              वनचरः                   कि न्मूलफलाशनः                       ।
              नहषःय
                ु                  समीपःथो                      गिवजातोऽभवन्मुिनः                          ॥१५॥
              स              समाभांय                         राजानमॄवीि               जस मः                   ।
              तोषियंयाम्यहं             िवूं             यथा         तु ो            भिवंयित               ॥१६॥
              नाहं        िम यावचो               ॄूयां            ःवैरेंविप              ु
                                                                                        कतोऽन्यथा             ।
              भवतो            यदहं              ॄूयां              तत्कायर्मिवशङ्कया                       ॥१७॥
                                                      नहष उवाच
                                                        ु
              ॄवीतु          भगवान्मूल्यं                  महषः                स शं           भृगोः           ।
              प रऽायःव           मामःमाि षयं                   च          ु
                                                                         कलं          च         मे         ॥१८॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 161 -                                           Anushasana Parva



              हन्याि                     भगवान्बु                   ैलो यमिप                      े
                                                                                                 कवलम ्                ।
              िकं           पुनमा                 तपोहीनं                       बाहवीयर्परायणम ्
                                                                                   ु                                ॥१९॥
              अगाधेऽम्भिस                    मग्नःय                    सामात्यःय                  सहित्वर्जः           ।
              प्लवो         भव           महष              त्वं           ु
                                                                        करु         मूल्यिविन यम ्                  ॥२०॥
                                                             भींम उवाच
              नहषःय
                ु                 वचः                 ौुत्वा                 गिवजातः              ूतापवान ्            ।
              उवाच              हषर्यन्सवार्नमात्यान्पािथर्वं                           च          तम ्             ॥२१॥
              अनघया                     महाराज                        ि जा                  वणर्मह माः                 ।
              गाव               पृिथवीपाल                         र्
                                                              गौमूल्यं             प रकल्प्यताम ्                ॥२२॥
              नहषःतु
                ु                   ततः                   ौुत्वा                महषवर्चनं                 नृप          ।
              हषण               महता                   यु ः                  सहामात्यपुरोिहतः                    ॥२३॥
              अिभगम्य                   भृगोः                पुऽं               यवनं             संि