Docstoc

Adi- Parva

Document Sample
Adi- Parva Powered By Docstoc
					Mahabharata                   - 1-          Adi Parva




                    महिषर् व्यास कृ त




              महाभारत
                  (आिद पवर्)




              Sanskrit text of Ved Vyas’s




  Mahābhārat
                (1. Adi Parva)
                     www.swargarohan.org
 Mahabharata                                   - 2-                                  Adi Parva



                      MAHABHARATA : AN INTRODUCTION

        Mahabharat, which literally means ‘the great story of Bharat dynasty’ is part of the
Hindu Itihās, i.e. ‘that which happened’. It is an extraordinary story of sibling rivalry,
diplomatic maneuvering and shifting of human values culminating in a direct confrontation
on the battlefield of Kurukshetra between five sons of King Pandu (Pandavas) and hundred
sons of King Dhritarastra (Kauravas). It's a tale of tragic war which pitted brothers against
brothers, sons against fathers and students against teachers. Exceptional characters, in-
depth and complex set of interwoven relationships and dramatization on a grand scale
makes this epic a memorable one. It's also a saga which marks the end of an era (dvapar
Yuga) wherein characters lived up to morals, values and principles to the beginning of an
era (Kali Yuga), wherein selfishness, deceit and immorality rules the reins.
        Besides compelling drama and riveting plot, Mahabharata is unique in many ways.
Larger than life characters including that of Lord Krishna, considered as an incarnation of
Lord Vishnu; Bhisma - great grandfather of principle warriors, who pledged to serve the
kingdom of Hastinapur and ended up being a silent witness of its fall; Arjuna - unparalleled
archer of that time, who laid down his arms at the beginning of the war; Karna - son of
Kunti who ended up on the enemy camp due to misfortune; Yudhisthir - an icon of truth
who was compelled to lie to win over the battle; Duryodhan - son of blind king whose
unending ambitions became the root cause of trouble; Dronacharya - accomplished teacher
of that time, who was forced to fight against his favorite student Arjuna...all make this epic
spectacular and fascinating.
        Every single incident of Mahabharata is full of twists and turns - whether be it the
game of dice between brothers or be it the 13 years exile of Pandavas in the forest with a
condition of anonymity for the last year, or be it a mysterious fire in the house of wax and
Pandava's miraculous escape thereof or be it the laying down of arms by dishearten Arjuna
in the battlefield, which resulted in delivery of the message of Bhagavad-Gita (song of the
supreme) by Lord Krishna or be it the deftness of Krishna in navigating Pandavas to victory
and beyond. In a way, Ramayana and Mahabharata form the very basis of cultural
consciousness that symbolize Hinduism. It's not a surprise that Mahabharata has attracted
tremendous interest among literates and common man alike of India or East Asia but
pundits and philosophers all over the world.
        A timeless creation of Sage Ved Vyasa (who himself is one of the character of this
epic) and one of the longest poem of all times, Mahabharata is divided into eighteen books
or chapters (called Parvas) namely 01. Adi Parva; 02. Sabha Parva; 03. Aranyak Parva or
Van Parva; 04. Virat Parva; 05. Udyog Parva; 06. Bhishma Parva; 07. Drona Parva; 08.
Karna Parva; 09. Shalya Parva; 10. Sauptika Parva; 11. Stri Parva; 12. Shanti Parva; 13.
Anushashana Parva; 14. Ashwamegha Parva; 15. Ashramvasik Parva; 16. Musala Parva; 17.
Mahaprasthanika Parva and 18. Swargarohan Parva.
        It is interesting to note that Bhagavad-Gita, most sacred text of Hindus having great
philosophical impact, is part of Mahabharata (Bhishma Parva). Similarly, Vishnu
Sahasranama, the most famous hymn of Lord Vishnu containing thousand names of the
Supreme is part of Anusashana Parva. Other principal stories that are part of Mahabharata
includes the life and works of Lord Krishna (Krishnavatar) woven throughout various
chapters of Mahabharata, the love story of Nala and Damayanti as well as an abbreviated
Ramayana in Aranyak Parva.
        Here, you will find the Sanskrit text of Adi Parva, 1st chapter of Mahabharata. To read
principal stories of Mahabharata in Gujarati, please visit www.swargarohan.org, where you
will also find exclusive reference on Characters of Mahabharata [Glossary section].

                               ☼       ☼      ☼       ☼      ☼



                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 3-                                               Adi Parva



                                                            १.
              नारायणं           नमःकृ त्य                  नरं               चैव           नरो मम ्        ।
              दे वीं       सरःवतीं               चैव              ततो               जयमुद रयेत ्           ॥
              लोमहषर्णपुऽ            उमौवाः                सूतः              पौरािणको             नैिमषारण्ये
              शौनकःय                    ु
                                       कलपते ार्दशवािषर्के                            सऽे               ॥०१॥
              समासीनान यग छ ॄ ष न्संिशतोतान ्                                                              ।
              िवनयावनतो                   भूत्वा                 कदािचत्सूतनन्दनः                       ॥०२॥
              तमाौममनुूा ं                                 नैिमषारण्यवािसनः                                ।
              िचऽाः          ौोतुं          कथाःतऽ                    पिरवोुःतपिःवनः                    ॥०३॥
              अिभवा              मुनींःतांःतु                सवार्नेव                 कृ ता जिलः           ।
              अपृ छत्स               तपोवृि ं                    सि          ै
                                                                             वािभनिन्दतः                ॥०४॥
              अथ              तेषूपिव ेषु                   सवंवेव                    तपिःवषु              ।
              िनिदर् मासनं                भेजे               िवनया लोमहषर्िणः                           ॥०५॥
              सुखासीनं          ततःतं               तु            िवौान्तमुपलआय                     च      ।
              अथापृ छदृिषःतऽ                           कि त्ूःतावयन्कथाः                                ॥०६॥
               ु
              कत         आगम्यते            सौते            क्व          चायं             िव तःत्वया       ।
              कालः           कमलपऽाक्ष                      ै
                                                         शंसतत्पृ छतो                      मम           ॥०७॥
                                                     सूत उवाच
              जनमेजयःय                    राजषः                  सपर्सऽे                  महात्मनः         ।
              समीपे          पािथर्वेन्िःय               सम्यक्पािरिक्षतःय                    च         ॥०८॥
              कृ ंण ै पायनूो ाः               सुपुण्या                  िविवधाः               कथाः         ।
              किथता ािप                िविधव ा                   वैशंपायनेन                  वै         ॥०९॥
              ौुत्वाहं          ता            िविचऽाथार्                      महाभारतसंिौताः               ।
              बहिन
                ू            संपिरबम्य                   तीथार्न्यायतनािन                    च          ॥१०॥
              समन्तप चकं                  नाम               पुण्यं                 ि जिनषेिवतम ्           ।
              गतवानिःम               तं            दे शं              यु ं           यऽाभवत्पुरा           ।
              पाण्डवानां        ु
                               क णां          च            सवषां             च       मह िक्षताम ्       ॥११॥
              िददृक्षुरागतःतःमात्समीपं                                       भवतािमह                       ।
              आयुंमन्तः         सवर्        एव         ॄ भूता                िह      मे      मताः       ॥१२॥
              अिःमन्यज्ञे                 महाभागाः                              र्
                                                                             सूयपावकवचर्सः                 ।
              कृ तािभषेकाः             शुचयः                 कृ तजप्या                    हताग्नयः
                                                                                           ु               ।
              भवन्त        आसते           ःवःथा            ॄवीिम              िकमहं         ि जाः       ॥१३॥


                                            www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 4-                                               Adi Parva



              पुराणसंिौताः             पुण्याः            कथा                वा              ं
                                                                                        धमर्सिौताः           ।
              इितवृ ं         नरे न्िाणामृषीणां                   च               महात्मनाम ्             ॥१४॥
                                                     ऋषय ऊचुः
               ै पायनेन              यत्ूो ं                   पुराणं                परमिषर्णा               ।
                             ै
              सुरैॄर् िषर्िभ व                 ौुत्वा                      यदिभपूिजतम ्                   ॥१५॥
              तःया यानविर ःय                                      िविचऽपदपवर्णः                              ।
              सूआमाथर्न्याययु ःय                             र्
                                                      वेदाथभूिषतःय                         च              ॥१६॥
              भारतःयेितहासःय                        पुण्यां                            ं
                                                                              मन्थाथर्सयुताम ्               ।
              संःकारोपगतां                  ॄा ं               नानाशा ोपबृंिहताम ्                        ॥१७॥
              जनमेजयःय                यां           राज्ञो                वैशंपायन          उ वान ्          ।
              यथावत्स            ऋिषःतुं या                    सऽे                ै पायनाज्ञया            ॥१८॥
              वेदै तुिभर्ः                सिमतां                     व्यासःया तकमर्णः
                                                                              ु                              ।
              संिहतां        ौोतुिम छामो                  धम्या                पापभयापहाम ्               ॥१९॥
                                                      सूत उवाच
              आ ं             पुरुषमीशानं                      पुरुहतं
                                                                    ू                   पुरु ु तम ्          ।
              ऋतमेकाक्षरं            ॄ                व्य ाव्य ं                   सनातनम ्               ॥२०॥
              अस च           स चैव             च             यि       ं        सदसतः              परम ्      ।
              परावराणां             ॐ ारं               पुराणं                 परमव्ययम ्                 ॥२१॥
              मङ्ग यं         मङ्गलं                िवंणुं                वरे ण्यमनघं          शुिचम ्       ।
              नमःकृ त्य                   े
                                       षीकशं                 चराचरगुरुं                 हिरम ्            ॥२२॥
              महषः            पूिजतःयेह                       सवर्लोके                  महात्मनः             ।
              ूवआयािम            मतं           कृ त्ःनं           व्यासःयािमततेजसः                        ॥२३॥
              आच युः               कवयः                  े
                                                        किचत्संूत्याचक्षते                        परे        ।
              आ याःयिन्त               तथैवान्ये               इितहासिममं                  भुिव           ॥२४॥
              इदं       तु         िऽषु             े
                                                 लोकषु            महज्ज्ञानं              ूिति तम ्          ।
              िवःतरै             समासै                धायर्ते                यि     जाितिभः               ॥२५॥
              अलंकृतं                 ै
                                   शुभः              श दै ः                                   ै
                                                                             समयैिदर् व्यमानुषः              ।
              छन्दोवृ ै             िविवधैरिन्वतं                  िवदषां
                                                                      ु                 िूयम ्            ॥२६॥
              िनंूभेऽिःमिन्नरालोके                                 सवर्तःतमसावृते                            ।
              बृहदण्डमभूदेकं                   ूजानां                       बीजमक्षयम ्                   ॥२७॥
              युगःयादौ              िनिम ं                   तन्महि व्यं                  ूचक्षते            ।
              यिःमंःत        यते            सत्यं         ज्योितॄर्                 सनातनम ्              ॥२८॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 5-                                           Adi Parva



              अ तं
                ु         चाप्यिचन्त्यं                 च         सवर्ऽ         समतां           गतम ्      ।
              अव्य ं              कारणं            सूआमं             य त्सदसदात्मकम ्                   ॥२९॥
              यःमाित्पतामहो                   जज्ञे               ूभुरेकः             ूजापितः              ।
              ॄ ा        सुरगुरुः                  र्
                                             ःथाणुमनुः               कः          परमें यथ               ॥३०॥
              ूाचेतसःतथा                   दक्षो             दक्षपुऽा             स              ये        ।
              ततः         ूजानां                   पतयः              ूाभवन्नेकिवंशितः                   ॥३१॥
              पुरुष ाूमेयात्मा                     यं                   ृ
                                                                   सवर्मषयो               िवदः
                                                                                             ु             ।
              िव ेदेवाःतथािदत्या                              वसवोऽथाि नाविप                          ॥३२॥
              यक्षाः      सा याः              िपशाचा                   गु काः          िपतरःतथा            ।
              ततः        ूसूता              िव ांसः            िश ा          ॄ षर्योऽमलाः             ॥३३॥
              राजषर्य                बहवः               सवः             समुिदता                  ै
                                                                                              गुणः         ।
              आपो            ौः        पृिथवी               वायुरन्तिरक्षं        िदशःतथा             ॥३४॥
              संवत्सरतर्वो                 मासाः               पक्षाहोराऽयः              बमात ्            ।
              य चान्यदिप               तत्सव                    ू
                                                             संभतं           लोकसािक्षकम ्            ॥३५॥
              यिददं               दृँयते              ं
                                                    िकिच तं
                                                         ू                    ःथावरजङ्गमम ्                ।
              पुनः       संिक्षप्यते               सव            जगत्ूा े           युगक्षये            ॥३६॥
                     ृ
              यथतार्वतुिलङ्गािन                         नाना पािण                      पयर्ये              ।
              दृँयन्ते       तािन           तान्येव           तथा         भावा        युगािदषु        ॥३७॥
              एवमेतदना न्तं                                    भूतसंहारकारकम ्                             ।
              अनािदिनधनं                   लोके                चबं            संपिरवतर्ते             ॥३८॥
                  ं
              ऽयि शत्सहॐािण                                 ं
                                                        ऽयि श छतािन                         च              ।
                  ं
              ऽयि श च                  दे वानां              सृि ः            संक्षेपलक्षणा             ॥३९॥
              िदवःपुऽो                     बृह ानु क्षुरात्मा                     िवभावसुः                 ।
              सिवता          च         ऋचीकोऽक                    भानुराशावहो            रिवः         ॥४०॥
              पुऽा        िववःवतः                   सव               म ःतेषां            तथावरः            ।
              दे वॅा तनयःतःय                       तःमात्सुॅािडित                   ःमृतः               ॥४१॥
              सुॅाजःतु              ऽयः             पुऽाः            ूजावन्तो            बहौुताः
                                                                                           ु               ।
              दशज्योितः               शतज्योितः                  सहॐज्योितरात्मवान ्                  ॥४२॥
              दश                   पुऽसहॐािण                                  र्
                                                                     दशज्योतेमहात्मनः                      ।
              ततो            दशगुणा ान्ये                       शतज्योतेिरहात्मजाः                    ॥४३॥
              भूयःततो                दशगुणाः                   सहॐज्योितषः                  सुताः          ।
              ते योऽयं              ु
                                   करुवंश               यदनां
                                                          ू               भरतःय           च           ॥४४॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 6-                                                 Adi Parva



                       ु
              ययातीआवाकवंश                         राजष णां                   च              सवर्शः              ।
                 ू
              संभता           बहवो            वंशा           भूतसगार्ः              सिवःतराः                ॥४५॥
              भूतःथानािन             सवार्िण              रहःयं            िऽिवधं           च          यत ्      ।
              वेदयोगं         सिवज्ञानं           धम ऽथर्ः             काम             एव        च          ॥४६॥
              धमर्कामाथर्शा ािण                    शा ािण                   िविवधािन                   च         ।
              लोकयाऽािवधानं                   च                 ू
                                                             संभतं                 दृ वानृिषः               ॥४७॥
              इितहासाः            सवैया या                 िविवधाः                 ौुतयोऽिप             च        ।
              इह           सवर्मनुबान्तमु ं                    मन्थःय                  लक्षणम ्             ॥४८॥
              िवःतीयतन्महज्ज्ञानमृिषः                                      संक्षेपमॄवीत ्                        ।
              इ ं       िह          िवदषां
                                       ु                लोके           समासव्यासधारणम ्                     ॥४९॥
              मन्वािद               भारतं                 े
                                                         किचदाःतीकािद                        तथापरे              ।
              तथोपिरचरा न्ये                      िवूाः                    सम्यगधीयते                       ॥५०॥
              िविवधं             संिहताज्ञानं                  द पयिन्त                  मनीिषणः                 ।
              व्या यातुं          ु
                                 कशलाः                  े
                                                       किच मन्थं             धारियतुं            परे        ॥५१॥
              तपसा            ॄ चयण                      व्यःय              वेदं            सनातनम ्             ।
              इितहासिममं                चबे                पुण्यं            सत्यवतीसुतः                    ॥५२॥
              पराशरात्मजो                       िव ान्ॄ िषर्ः                       संिशतोतः                     ।
              मातुिनर्योगा मार्त्मा               गाङ्गेयःय                  च          धीमतः               ॥५३॥
              क्षेऽे          िविचऽवीयर्ःय                      कृ ंण ै पायनः                    पुरा            ।
              ऽीनग्नीिनव                कौरव्या जनयामास                             वीयर्वान ्              ॥५४॥
              उत्पा           धृतरा ं              च            पाण्डु ं           िवदरमेव
                                                                                      ु                 च        ।
              जगाम               तपसे                  धीमान्पुनरे वाौमं                 ूित                ॥५५॥
              तेषु         जातेषु            वृ े षु           गतेषु           परमां             गितम ्          ।
              अॄवी ारतं                 लोके                   मानुषेऽिःमन्महानृिषः                         ॥५६॥
              जनमेजयेन                  पृ ः                सन्ॄा णै                        सहॐशः                ।
              शशास                िशंयमासीनं                        वैशंपायनमिन्तके                         ॥५७॥
              स         सदःयैः               सहासीनः                 ौावयामास                   भारतम ्          ।
              कमार्न्तरे षु         यज्ञःय              चो मानः               पुनः           पुनः           ॥५८॥
              िवःतरं              ु
                                 करुवंशःय                   गान्धायार्                 धमर्शीलताम ्              ।
                  ु
              क्ष ः     ूज्ञां       धृितं         ु
                                                  कन्त्याः             सम्यग् ै पायनोऽॄवीत ्                ॥५९॥
              वासुदेवःय             माहात्म्यं             पाण्डवानां              च         सत्यताम ्           ।
              दवृर् ं
               ु                        धातर्रा ाणामु वान्भगवानृिषः                                           ॥६०॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 7-                                                 Adi Parva



              चतुिवशितसाहॐीं                            चबे                     भारतसंिहताम ्                    ।
              उपा यानैिवर्ना                 ताव ारतं                    ूो यते               बुधैः           ॥६१॥
              ततोऽ यधर्शतं                    भूयः                 संक्षेपं              कृ तवानृिषः             ।
              अनुबमिणम यायं                          वृ ान्तानां                    सपवर्णाम ्                ॥६२॥
              इदं                ै पायनः                पूव                           ु
                                                                           पुऽम यापय छकम ्                       ।
              ततोऽन्ये योऽनु पे यः                      िशंये यः               ूददौ            ूभुः           ॥६३॥
              नारदोऽौावय े वानिसतो                                दे वलः                    िपतॄन ्              ।
              गन्धवर्यक्षरक्षांिस                 ौावयामास                     वै          शुकः               ॥६४॥
     दय धनो
      ु              मन्युमयो            महािमः
                                             ु          ःकन्धः             कणर्ः         शकिनःतःय
                                                                                           ु                   शाखाः    ।
     दःशासनः
      ु                पुंपफले             समृ े            मूलं           राजा            धृतरा ोऽमनीषी             ॥६५॥
     युिधि रो        धमर्मयो             महािमः
                                             ु                      र्
                                                           ःकन्धोऽजुनो                  भीमसेनोऽःय             शाखाः    ।
     माि सुतौ        पुंपफले             समृ े       मूलं         कृ ंणो            ॄ         च       ॄा णा          ॥६६॥
              पाण्डु िजर्त्वा             बहन्दे शान्युधा
                                            ू                                 िवबमणेन                  च         ।
              अरण्ये                मृगयाशीलो                      न्यवसत्सजनःतदा                             ॥६७॥
              मृगव्यवायिनधने                     कृ लां            ूाप              स             आपदम ्         ।
              जन्मूभृित                    पाथार्नां                  तऽाचारिविधबमः                           ॥६८॥
              माऽोर युपपि                               धम पिनषदं                             ूित                ।
              धमर्ःय            वायोः         शबःय                 दे वयो               तथाि नोः              ॥६९॥
              तापसैः              सह             संव ृ ा            मातृ यां               पिररिक्षताः           ।
              मे यारण्येषु                पुण्येषु              महतामाौमेषु                    च              ॥७०॥
              ऋिषिभ                      तदानीता                 धातर्रा ान्ूित                   ःवयम ्         ।
              िशशव ािभ पा                            जिटला                      ॄ चािरणः                      ॥७१॥
              पुऽा               ॅातर ेमे                  िशंया                    सु द               वः        ।
              पाण्डवा            एत          इत्युक्त्वा              मुनयोऽन्तिहर् ताःततः                    ॥७२॥
              तांःतैिनर्वेिदतान्दृं वा                             पाण्डवान्कौरवाःतदा                            ।
              िश ा              वणार्ः      पौरा           ये       ते                  ु  र्ृ
                                                                               हषार् चुबशुभशम ्               ॥७३॥
              आहः
                ु          किचन्न
                            े                    तःयैते             तःयैत               इित           चापरे      ।
              यदा        िचरमृतः             पाण्डु ः           कथं           तःयेित          चापरे           ॥७४॥
              ःवागतं            सवर्था       िदं या              पाण्डोः            पँयाम          संतितम ्      ।
              उ यतां             ःवागतिमित                      वाचोऽौूयन्त                सवर्शः             ॥७५॥
              तिःमन्नुपरते                 श दे            िदशः               सवार्           िवनादयन ्          ।
              अन्तिहर् तानां               भूतानां                         ु
                                                                  िनःवनःतुमलोऽभवत ्                           ॥७६॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                           - 8-                                            Adi Parva



              पुंपवृि ः             शुभा                 गन्धाः               शङ्खदन्दिभिनःवनाः
                                                                                   ु ु                            ।
              आसन्ूवेशे                    पाथार्नां                    तद तिमवाभवत ्
                                                                           ु                                ॥७७॥
              तत्ूीत्या             चैव                  सवषां               पौराणां               ं
                                                                                              हषर्सभवः            ।
              श द             आसीन्महांःतऽ                             िदवःपृक्क ितर्वधर्नः                 ॥७८॥
              तेऽप्यधीत्यािखलान्वेदा शा ािण                                   िविवधािन                 च          ।
              न्यवसन्पाण्डवाःतऽ                           पूिजता                    ु
                                                                                  अकतोभयाः                     ॥७९॥
              युिधि रःय                  शौचेन                       ूीताः             ूकृ तयोऽभवन ्              ।
              धृत्या        च          भीमसेनःय                                र्
                                                                      िवबमेणाजुनःय                च            ॥८०॥
                     ू
              गुरुशुौषया                   ु
                                          कन्त्या                      यमयोिवर्नयेन                    च          ।
              तुतोष          लोकः             सकलःतेषां                             ु
                                                                              शौयर्गणेन           च            ॥८१॥
              समवाये               ततो              राज्ञां            कन्यां              र्
                                                                                         भतृःवयंवराम ्            ।
                      र्
              ूा वानजुनः               कृ ंणां             कृ त्वा           कमर्        सुदंकरम ्
                                                                                            ु                  ॥८२॥
              ततः           ूभृित                   े
                                                 लोकऽिःमन्पूज्यः                        सवर्धनुंमताम ्            ।
              आिदत्य              इव         दंूेआयः
                                              ु                       समरे ंविप             चाभवत ्            ॥८३॥
              स          सवार्न्पािथर्वाि जत्वा                      सवा            महतो              गणान ्      ।
                      र्
              आजहाराजुनो                   राज्ञे               राजसूयं                महाबतुम ्               ॥८४॥
              अन्नवान्दिक्षणावां                          सवः                 समुिदतो                ै
                                                                                                  गुणः            ।
              युिधि रे ण               संूा ो                   राजसूयो                 महाबतुः             ॥८५॥
              सुनया ासुदेवःय                                     र्
                                                           भीमाजुनबलेन                            च               ।
              घातियत्वा             जरासंधं                   चै ं           च         बलगिवर्तम ्             ॥८६॥
              दय धनमुपाग छन्नहर् णािन
               ु                                                                  ततःततः                          ।
              मिणका चनर ािन                              गोहःत्य धनािन                        च             ॥८७॥
              समृ ां        तां        तथा           दृं वा            पाण्डवानां           तदा        िौयम ्     ।
              ईंयार्समुत्थः                  सुमहांःतःय                          मन्युरजायत                    ॥८८॥
              िवमानूितमां                 चािप                 मयेन               सुकृतां         सभाम ्          ।
              पाण्डवानामुप तां                   स                   दृं वा            पयर्तप्यत               ॥८९॥
              यऽावहिसत ासीत्ूःकन्दिन्नव                                                संॅमात ्                   ।
              ूत्यक्षं              वासुदेवःय                          भीमेनानिभजातवत ्                        ॥९०॥
              स            भोगािन्विवधान्भु जु ािन                                िविवधािन              च         ।
              किथतो               धृतरा ःय                 िववण                  हिरणः        कृ शः            ॥९१॥
              अन्वजाना तो                           ू
                                                    तं                धृतरा ः                सुतिूयः              ।
              त     त्वा           वासुदेवःय                    कोपः              समभवन्महान ्                 ॥९२॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                              - 9-                                                 Adi Parva



               नाितूीतमना ासीि वादां ान्वमोदत                                                                          ।
                 ू
                 ताद ननयान्घोरान्ूवृ ां ाप्युपैक्षत                                                                 ॥९३॥
               िनरःय                  िवदरं
                                         ु           िोणं               भींमं            शार तं          कृ पम ्       ।
               िवमहे                     ु
                                      तुमले                तिःमन्नहन्क्षऽं                  परःपरम ्                ॥९४॥
               जयत्सु                      पाण्डु पुऽेषु                ौुत्वा              सुमहदिूयम ्                ।
               दय धनमतं
                ु                               ज्ञात्वा                कणर्ःय                 ु
                                                                                             शकनेःतथा                  ।
               धृतरा ि रं                      यात्वा                संजयं             वाक्यमॄवीत ्                 ॥९५॥
               शृणु               संजय             मे             सव             न         मेऽसूियतुमहर् िस            ।
               ौुतवानिस                         मेधावी                     बुि मान्ूाज्ञसंमतः                       ॥९६॥
               न            िवमहे             मम              मितनर्             च         ूीये          ु
                                                                                                        करुक्षये       ।
               न            मे        िवशेषः            पुऽेषु          ःवेषु        पाण्डु सुतेषु       च          ॥९७॥
               वृ ं                  माम यसूयिन्त                        पुऽा              मन्युपरायणाः                ।
               अहं               त्वचक्षुः          कापर्ण्यात्पुऽूीत्या                   सहािम             तत ्      ।
               मु न्तं                      चानुमु ािम                          दय धनमचेतनम ्
                                                                                 ु                                  ॥९८॥
               राजसूये                 िौयं             दृं वा               पाण्डवःय                महौजसः            ।
               त चावहसनं                            ूाप्य                       सभारोहणदशर्ने                       ॥९९॥
               अमिषर्तः                      ःवयं                  जेतुमश ः                  पाण्डवाुणे                ।
               िनरुत्साह                         संूा ुं                 िौयमक्षिऽयो                    यथा            ।
               गान्धारराजसिहतँछ                         ू
                                                        तममन्ऽयत ्                                              ॥१००॥
               तऽ                य     था            ज्ञातं             मया            संजय               ृ
                                                                                                       त छणु           ।
               ौुत्वा            िह        मम        वाक्यािन              बु     या       यु ािन         त वतः        ।
               ततो               ज्ञाःयिस            मां           सौते           ूज्ञाचक्षुषिमत्युत            ॥१०१॥
     यदाौौषं           धनुरायम्य                िचऽं          िव ं         लआयं           पािततं        वै      पृिथव्याम ्    ।
     कृ ंणां          तां        पँयतां          सवर्राज्ञां       तदा           नाशंसे      िवजयाय           संजय         ॥१०२॥
     यदाौौषं                      ारकायां               सुभिां                  ूस ोढां                       र्
                                                                                                      माधवीमजुनेन              ।
     इन्िूःथं           वृिंणवीरौ             च        यातौ          तदा         नाशंसे      िवजयाय           संजय         ॥१०३॥
     यदाौौषं                     दे वराजं               ूवृ ं               शरै िदर् व्यैवार्िरतं            चाजुनेन
                                                                                                                 र्            ।
     अिग्नं     तथा              तिपर्तं      खाण्डवे          च      तदा         नाशंसे      िवजयाय           संजय        ॥१०४॥
     यदाौौषं                     तराज्यं            युिधि रं                परािजतं                 सौबलेनाक्षवत्याम ्         ।
     अन्वागतं                ॅातृिभरूमेयैःतदा                        नाशंसे            िवजयाय                संजय          ॥१०५॥
     यदाौौषं                िौपद मौुकण्ठ ं                       सभां            नीतां              दःिखतामेकव ाम ्
                                                                                                     ु                         ।
     रजःवलां                नाथवतीमनाथव दा                           नाशंसे            िवजयाय                संजय          ॥१०६॥


                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 10 -                                               Adi Parva



      यदाौौषं            िविवधाःतात                 चे ा           धमार्त्मनां         ूिःथतानां          वनाय           ।
      ज्ये ूीत्या         िक्लँयतां           पाण्डवानां         तदा      नाशंसे       िवजयाय          संजय          ॥१०७॥
      यदाौौषं               ःनातकानां                सहॐैरन्वागतं                   धमर्राजं           वनःथम ्           ।
      िभक्षाभुजां        ॄा णानां           महात्मनां          तदा       नाशंसे        िवजयाय          संजय          ॥१०८॥
               र्
      यदाौौषमजुनो                 दे वदे वं          िकरात पं                 यम्बकं            तोंय          यु े       ।
      अवाप          तत्पाशुपतं              महा ं         तदा          नाशंसे         िवजयाय           संजय          ॥१०९॥
      यदाौौषं             िऽिदवःथं               धनंजयं               शबात्साक्षाि व्यम ं               यथावत ्          ।
      अधीयानं            शंिसतं         सत्यसंधं           तदा         नाशंसे         िवजयाय           संजय          ॥११०॥
      यदाौौषं             वैौवणेन              साध            समागतं                भीममन्यां            पाथार्न ्       ।
      तिःमन्दे शे           मानुषाणामगम्ये                तदा          नाशंसे         िवजयाय           संजय          ॥१११॥
      यदाौौषं               घोषयाऽागतानां                  बन्धं             गन्धवम क्षणं                  र्
                                                                                                       चाजुनेन           ।
      ःवेषां      सुतानां       कणर्बु ौ         रतानां         तदा       नाशंसे        िवजयाय         संजय          ॥११२॥
      यदाौौषं               यक्ष पेण              धम               समागतं              धमर्राजेन           सूत           ।
      ू ानु ािन्वॄुवन्तं                च       सम्य दा                नाशंसे         िवजयाय           संजय          ॥११३॥
      यदाौौषं                 मामकानां                                  ै
                                                          विर ान्धनंजयेनकरथेन                      भग्नान ्              ।
      िवराटरा े          वसता           महात्मना           तदा          नाशंसे        िवजयाय           संजय          ॥११४॥
      यदाौौषं               सत्कृ तां            मत्ःयराज्ञा                सुतां                    र्
                                                                                          द ामु रामजुनाय                 ।
      तां          र्
               चाजुनः         ूत्यगृ ात्सुताथ               तदा         नाशंसे         िवजयाय          संजय          ॥११५॥
      यदाौौषं               िनिजर्तःयाधनःय                      ूोािजतःय                 ःवजनात्ू युतःय                  ।
      अक्षौिहणीः          स         युिधि रःय               तदा         नाशंसे         िवजयाय          संजय          ॥११६॥
      यदाौौषं             नरनारायणौ                  तौ                    र्
                                                                   कृ ंणाजुनौ           वदतो           नारदःय            ।
      अहं       ि ा         ॄ लोके            सदे ित        तदा         नाशंसे        िवजयाय           संजय          ॥११७॥
      यदाौौषं             माधवं             वासुदेवं          सवार्त्मना              पाण्डवाथ          िनिव म ्         ।
      यःयेमां         गां         िवबममेकमाहःतदा
                                            ु                         नाशंसे          िवजयाय           संजय          ॥११८॥
      यदाौौषं             कणर्दय धना यां
                               ु                           बुि ं         कृ तां         िनमहे           े
                                                                                                       कशवःय             ।
      तं       चात्मानं        बहधा
                                 ु            दशर्यानं       तदा         नाशंसे        िवजयाय          संजय          ॥११९॥
      यदाौौषं                 वासुदेवे                 ूयाते                रथःयैकाममतिःत मानाम ्                        ।
      आता        पृथां       सािन्त्वतां         े
                                                कशवेन           तदा       नाशंसे        िवजयाय         संजय          ॥१२०॥
      यदाौौषं         मिन्ऽणं            वासुदेवं          तथा         भींमं          शांतनवं      च          तेषाम ्    ।
      भार ाजं                      ु
                         चािशषोऽनुॄवाणं                तदा          नाशंसे          िवजयाय         संजय              ॥१२१॥
      यदाौौषं         कणर्        उवाच           भींमं         नाहं         योत्ःये      यु यमाने         त्वयीित        ।
      िहत्वा        सेनामपचबाम                 चैव         तदा         नाशंसे         िवजयाय        संजय             ॥१२२॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 11 -                                              Adi Parva



      यदाौौषं                         र्
                            वासुदेवाजुनौ                तौ             तथा             धनुगार्िण्डवमूमेयम ्              ।
      ऽीण्युमवीयार्िण           समागतािन                तदा          नाशंसे           िवजयाय           संजय         ॥१२३॥
      यदाौौषं            कँमलेनािभपन्ने                       रथोपःथे                           र्
                                                                                      सीदमानेऽजुने             वै        ।
      कृ ंणं     लोकान्दशर्यानं              शर रे       तदा           नाशंसे         िवजयाय           संजय         ॥१२४॥
      यदाौौषं               भींममिमऽकशर्नं                      िन नन्तमाजावयुतं                       रथानाम ्          ।
      नैषां      कि          यते        दृँय पःतदा                   नाशंसे         िवजयाय             संजय         ॥१२५॥
      यदाौौषं                भींममत्यन्तशूरं                        हतं               पाथनाहवेंवूधृंयम ्                 ।
      िशखिण्डनं         पुरतः          ःथापियत्वा            तदा          नाशंसे       िवजयाय           संजय        ॥१२६॥
      यदाौौषं          शरत पे               शयानं            वृ ं          वीरं        सािदतं          िचऽपुङ्खैः        ।
      भींमं       कृ त्वा       सोमकान पशेषांःतदा                      नाशंसे         िवजयाय           संजय         ॥१२७॥
      यदाौौषं               शांतनवे              शयाने                 पानीयाथ                         र्
                                                                                             चोिदतेनाजुनेन               ।
      भूिमं     िभ वा        तिपर्तं        तऽ      भींमं       तदा          नाशंसे     िवजयाय          संजय        ॥१२८॥
      यदाौौषं           शुबसूय               च           यु ौ             कौन्तेयानामनुलोमौ                जयाय          ।
      िनत्यं     चाःमा          ापदा         व्याभषन्तःतदा                नाशंसे       िवजयाय           संजय        ॥१२९॥
      यदा              िोणो                 िविवधान मागार्िन्वदशर्यन्समरे                          िचऽयोधी               ।
      न        पाण्डवा ौे तमािन्नहिन्त                   तदा          नाशंसे          िवजयाय           संजय         ॥१३०॥
      यदाौौषं                                                     र्
                                    चाःमद यान्महारथान्व्यविःथतानजुनःयान्तकाय                                             ।
                      र्
      संश कािन्नहतानजुनेन                     तदा              नाशंसे             िवजयाय           संजय              ॥१३१॥
      यदाौौषं                      व्यूहमभे मन्यैभार्र ाजेना श ेण                                  गु म ्                ।
      िभ वा       सौभिं         वीरमेकं          ूिव ं         तदा        नाशंसे       िवजयाय           संजय        ॥१३२॥
      यदािभमन्युं            पिरवायर्            बालं          सव             हत्वा               पा        बभूवुः       ।
      महारथाः           पाथर्मशक्नुवन्तःतदा                     नाशंसे             िवजयाय           संजय            ॥१३३॥
      यदाौौषमिभमन्युं                    िनहत्य                 हषार्न्मूढान्बोशतो                 धातर्रा ान ्          ।
      बोधं      मु ं        सैन्धवे             र्
                                            चाजुनेन          तदा          नाशंसे       िवजयाय          संजय         ॥१३४॥
      यदाौौषं               सैन्धवाथ                ूितज्ञां              ूितज्ञातां                     र्
                                                                                                 त धायाजुनेन             ।
      सत्यां    िनःतीणा            शऽुम ये        च      तेन तदा             नाशंसे      िवजयाय         संजय        ॥१३५॥
      यदाौौषं           ौान्तहये              धनंजये                मुक्त्वा           हयान्पायियत्वोपवृ ान ्            ।
           र्
      पुनयुक्त्वा       वासुदेवं            ूयातं        तदा          नाशंसे          िवजयाय           संजय         ॥१३६॥
      यदाौौषं            वाहनेंवा सत्सु                      रथोपःथे                ित ता              गािण्डवेन         ।
                            र्
      सवार्न्योधान्वािरतानजुनेन                  तदा            नाशंसे             िवजयाय          संजय             ॥१३७॥
      यदाौौषं               नागबलैदर्रुत्सहं
                                     ु                       िोणानीकं                 युयुधानं           ूम य            ।
      यातं     वांणयं         यऽ       तौ     कृ ंणपाथ              तदा      नाशंसे      िवजयाय         संजय        ॥१३८॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 12 -                                             Adi Parva



      यदाौौषं            कणर्मासा                मु ं              वधा मं                 ु
                                                                                         कत्सियत्वा          वचोिभः        ।
      धनुंको या           तु          कणन             वीरं       तदा           नाशंसे       िवजयाय        संजय         ॥१३९॥
      यदा         िोणः             कृ तवमार्             कृ प               कण            िौिणमर्िराज            शूरः      ।
      अमषर्यन्सैन्धवं              व यमानं               तदा            नाशंसे           िवजयाय          संजय          ॥१४०॥
      यदाौौषं           दे वराजेन            द ां             िदव्यां           शि ं         व्यंिसतां       माधवेन        ।
      घटोत्कचे           राक्षसे       घोर पे                तदा            नाशंसे        िवजयाय          संजय         ॥१४१॥
      यदाौौषं            कणर्घटोत्कचा यां                       यु े           मु ां        सूतपुऽेण         शि म ्        ।
      यया        व यः          समरे       सव्यसाची                तदा          नाशंसे      िवजयाय         संजय         ॥१४२॥
      यदाौौषं               िोणमाचायर्मेकं                         धृ       ु
                                                                            म्नेना यितबम्य                  धमर्म ्        ।
      रथोपःथे           ूायगतं          िवशःतं               तदा            नाशंसे        िवजयाय         संजय          ॥१४३॥
      यदाौौषं            िौिणना                 ै रथःथं                 माि पुऽं             ु
                                                                                           नकलं           लोकम ये          ।
      समं       यु े      पाण्डवं        यु यमानं                तदा          नाशंसे       िवजयाय         संजय        ॥१४४॥
      यदा         िोणे          िनहते           िोणपुऽो                  नारायणं           िदव्यम ं             ु
                                                                                                             िवकवर्न ्     ।
      नैषामन्तं          गतवान्पाण्डवानां                 तदा            नाशंसे          िवजयाय          संजय         ॥१४५॥
      यदाौौषं                  कणर्मत्यन्तशूरं                          हतं               पाथनाहवेंवूधृंयम ्               ।
      तिःमन्ॅातॄणां            िवमहे         दे वगु े            तदा          नाशंसे       िवजयाय         संजय         ॥१४६॥
      यदाौौषं             िोणपुऽं              कृ पं              च            दःशासनं
                                                                                ु                   कृ तवमार्णमुमम ्       ।
      युिधि रं          शून्यमधषर्यन्तं                तदा              नाशंसे          िवजयाय           संजय         ॥१४७॥
      यदाौौषं            िनहतं            मिराजं                   रणे           शूरं         धमर्राजेन          सूत       ।
      सदा     संमामे       ःपधर्ते      यः       स        कृ ंणं तदा              नाशंसे     िवजयाय        संजय        ॥१४८॥
      यदाौौषं                   ू
                            कलह तमूलं                         मायाबलं                   सौबलं            पाण्डवेन          ।
      हतं     संमामे           सहदे वेन         पापं            तदा           नाशंसे       िवजयाय         संजय         ॥१४९॥
      यदाौौषं          ौान्तमेकं          शयानं                 ॑दं         गत्वा         ःतम्भियत्वा         तदम्भः       ।
      दय धनं
       ु               िवरथं          भग्नदप              तदा            नाशंसे          िवजयाय          संजय          ॥१५०॥
      यदाौौषं               पाण्डवांिःत मानान्गङ्गा॑दे                                  वासुदेवेन          साधर्म ्        ।
      अमषर्णं          धषर्यतः        सुतं          मे          तदा           नाशंसे       िवजयाय         संजय         ॥१५१॥
      यदाौौषं             िविवधांःतात                    मागार्न्गदायु े                  मण्डलं         संचरन्तम ्        ।
      िम या       हतं       वासुदेवःय            बु       या          तदा       नाशंसे      िवजयाय        संजय        ॥१५२॥
      यदाौौषं                  िोणपुऽािदिभःतैहर्तान्पा चालान्िौपदे यां                                    सु ान ्          ।
      कृ तं   बीभत्समयशःयं                च            कमर्        तदा         नाशंसे       िवजयाय        संजय        ॥१५३॥
      यदाौौषं             भीमसेनानुयातेन                        अ त्थाम्ना                 परमा ं           ूयु म ्        ।
       ु
      ब े नैषीकमवधी ेन                 गभ              तदा              नाशंसे          िवजयाय           संजय         ॥१५४॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 13 -                                                 Adi Parva



      यदाौौषं                      र्
                          ॄ िशरोऽजुनेन                    मु ं            ःवःतीत्य म ेण                     शान्तम ्        ।
      अ त्थाम्ना           मिणर ं           च        द ं         तदा       नाशंसे       िवजयाय            संजय          ॥१५५॥
      यदाौौषं             िोणपुऽेण              गभ          वैरा या             वै       पात्यमाने              महा े       ।
       ै पायनः              े
                           कशवो                 िोणपुऽं             परःपरे णािभशापैः                शशाप                ॥१५६॥
      शो या            गान्धार         पुऽपौऽैिवर्ह ना                 तथा           व वः                    ृ
                                                                                                  िपतृिभॅार्तिभ             ।
      कृ तं      काय         दंकरं
                              ु                 पाण्डवेयः
                                                        ै          ूा ं       राज्यमसप ं             पुनःतैः            ॥१५७॥
      क ं       यु े      दश      शेषाः           ौुता       मे        ऽयोऽःमाकं            पाण्डवानां          च   स       ।
       व्यूना        िवंशितराहताक्षौिहणीनां                तिःमन्संमामे               िवमहे      क्षिऽयाणाम ्           ॥१५८॥
                तमसा             त्व यवःतीण                        मोह          आिवशतीव                 माम ्       ।
                संज्ञां       नोपलभे               सूत           मनो          िव लतीव              मे           ॥५९॥
                इत्युक्त्वा             धृतरा ोऽथ                      िवलप्य               बहदःिखतः
                                                                                              ु ु                   ।
                मूि छर् तः            पुनरा ःतः                    संजयं         वाक्यमॄवीत ्               ॥१६०॥
                संजयैवंगते                      ूाणांःत्य ु िम छािम                         मािचरम ्                ।
                ःतोकं            िप         न         पँयािम              फलं         जीिवतधारणे            ॥१६१॥
                तं          तथावािदनं                 द नं               िवलपन्तं             मह पितम ्             ।
                गाव गिणिरदं                      धीमान्महाथ                     वाक्यमॄवीत ्                ॥१६२॥
                ौुतवानिस                   वै             राज्ञो             महोत्साहान्महाबलान ्                   ।
                  ै पायनःय             वदतो                नारदःय               च        धीमतः              ॥१६३॥
                महत्सु            राजवंशेषु                     ै
                                                             गुणः               समुिदतेषु               च           ।
                जातािन्दव्या िवदषः
                                ु                                   शबूितमतेजसः                             ॥१६४॥
                धमण               पृिथवीं                 िजत्वा              यज्ञैिरं वा दिक्षणैः                  ।
                अिःमँ लोके             यशः           ूाप्य          ततः         कालवशं          गताः        ॥१६५॥
                वैन्यं         महारथं              वीरं            सृ जयं             जयतां          वरम ्          ।
                सुहोऽं         रिन्तदे वं            च           कक्षीवन्तं           तथौिशजम ्             ॥१६६॥
                बा कं            दमनं                शै यं               शयार्ितमिजतं             िजतम ्            ।
                िव ािमऽमिमऽ नमम्बर षं                                        महाबलम ्                       ॥१६७॥
                मरु ं            मनुिमआवाकुं                       गयं           भरतमेव                 च           ।
                रामं          दाशरिथं              चैव             शशिबन्दं ु          भगीरथम ्             ॥१६८॥
                ययाितं           शुभकमार्णं                  दे वैय           यािजतः              ःवयम ्            ।
                चैत्ययूपािङ्कता                      भूिमयर्ःयेयं                    सवनाकरा                ॥१६९॥
                इित              राज्ञां                 चतुिवशन्नारदे न                      सुरिषर्णा             ।
                पुऽशोकािभत ाय                      पुरा             शै याय             क ितर्ताः            ॥१७०॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 14 -                                          Adi Parva



              ते य ान्ये            गताः               पूव          राजानो            बलव राः            ।
              महारथा         महात्मानः             सवः             समुिदता               ै
                                                                                      गुणः           ॥१७१॥
              पूरुः        ु
                          करुयर्दः
                                 ु             शूरो               िवंवग ो             महाधृितः           ।
              अनेना        युवना                   ु
                                                 ककत्ःथो               िवबमी           रघुः          ॥१७२॥
              िविजती             वीितहोऽ                 भवः                 ेतो          बृह रुः
                                                                                              ु          ।
              उशीनरः         शतरथः               कङ्को              दिलदहो
                                                                     ु  ु             िमः
                                                                                       ु             ॥१७३॥
              दम्भो वः             परो          वेनः              सगरः             संकृितिनर्िमः         ।
              अजेयः          परशुः             पुण्सः             शम्भुदवावृधोऽनघः                  ॥१७४॥
              दे वा यः              सुूितमः                    सुूतीको                बृहिथः             ।
              महोत्साहो            िवनीतात्मा                सुबतुनषधो               नलः            ॥१७५॥
              सत्योतः             शान्तभयः               सुिमऽः              सुबलः            ूभुः       ।
                                र्
              जानुजङ्घोऽनरण्योऽकः                      िूयभृत्यः                  शुभोतः             ॥१७६॥
              बलबन्धुिनर्रामदर् ः                   े  ृ
                                                   कतुशङ्गो                         बृह लः               ।
                  े  र्ृ े    े
              धृ कतुबहत्कतुद कतुिनर्रामयः                                                           ॥१७७॥
              अिविक्षत्ूबलो                       र्
                                               धूतः                   कृ तबन्धुदृर्ढेषुिधः               ।
              महापुराणः           संभाव्यः         ूत्यङ्गः             परहा         ौुितः           ॥१७८॥
              एते        चान्ये          च         बहवः               शतशोऽथ              सहॐशः          ।
              ौूयन्तेऽयुतश ान्ये                 सं याता ािप                       प शः              ॥१७९॥
              िहत्वा              सुिवपुलान्भोगान्बुि मन्तो                         महाबलाः              ।
              राजानो             िनधनं            ूा ाःतव                      र्
                                                                          पुऽैमह माः                 ॥१८०॥
              येषां      िदव्यािन            कमार्िण           िवबमःत्याग              एव           च    ।
              माहात्म्यमिप           चािःतक्यं               सत्यता          शौचमाजर्वम ्            ॥१८१॥
              िव ि ः          क यते               लोके             पुराणैः           किवस मैः            ।
                        ु
              सवर्ि र् गणसंपन्नाःते              चािप              िनधनं            गताः             ॥१८२॥
              तव          पुऽा           दरात्मानः
                                          ु                             ै
                                                                   ूत ा व               मन्युना          ।
              लु धा         दवृर् भूिय ा
                             ु                          न           ता शोिचतुमहर् िस                 ॥१८३॥
              ौुतवानिस                   मेधावी                     बुि मान्ूाज्ञसंमतः                   ।
              येषां      शा ानुगा            बुि नर्         ते       मु िन्त         भारत           ॥१८४॥
              िनमहानुमहौ             चािप               िविदतौ               ते        नरािधप            ।
                             ृ
              नात्यन्तमेवानुवि ः                       ौूयते              पुऽरक्षणे                  ॥१८५॥
              भिवतव्यं            तथा           त च                नातः            शोिचतुमहर् िस         ।
              दै वं       ूज्ञािवशेषेण                  को            िनवितर्तुमहर् ित               ॥१८६॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 15 -                                                 Adi Parva



              िवधातृिविहतं                      माग                    न                  कि दितवतर्ते                ।
              कालमूलिमदं                       सव             भावाभावौ                     सुखासुखे            ॥१८७॥
              कालः            पचित               भूतािन             कालः                  संहरित           ूजाः       ।
              िनदर् हन्तं       ूजाः             कालं             कालः               शमयते          पुनः       ॥१८८॥
              कालो                ु
                               िवकरुते                   भावान्सवा लोके                          शुभाशुभान ्          ।
              कालः            संिक्षपते              सवार्ः            ूजा                िवसृजते          पुनः       ।
              कालः            सवषु               भूतेषु            चरत्यिवधृतः                    समः          ॥१८९॥
              अतीतानागता                   भावा            ये           च             वतर्िन्त        सांूतम ्        ।
              तान्कालिनिमर्तान्बु               वा            न            संज्ञां         हातुमहर् िस         ॥१९०॥
                                                              सूत उवाच
              अऽोपिनषदं                         पुण्यां                     कृ ंण ै पायनोऽॄवीत ्                      ।
              भारता ययनात्पुण्यादिप                                            पादमधीयतः                              ।
              ौ धानःय                          पूयन्ते                  सवर्पापान्यशेषतः                          ॥१९१॥
              दे वषर्यो                    ऽ               पुण्या                     ॄ राजषर्यःतथा                   ।
              क त्यर्न्ते              शुभकमार्णःतथा                                 यक्षमहोरगाः               ॥१९२॥
              भगवान्वासुदेव                               क त्यर्तेऽऽ                        सनातनः                   ।
              स       िह        सत्यमृतं              चैव          पिवऽं              पुण्यमेव        च        ॥१९३॥
              शा तं            ॄ               परमं             ीुवं           ज्योितः              सनातनम ्          ।
              यःय           िदव्यािन             कमार्िण            कथयिन्त                 मनीिषणः            ॥१९४॥
              असत्सत्सदस चैव                                           यःमा े वात्ूवतर्ते                             ।
              संतित                 ूवृि                 जन्म               मृत्युः          पुनभर्वः          ॥१९५॥
              अ यात्मं                ौूयते                य च                   प चभूतगुणात्मकम ्                    ।
              अव्य ािद               परं         य च              स            एव           पिरगीयते           ॥१९६॥
              य     ितवरा                       यु ा                         यानयोगबलािन्वताः                         ।
              ूितिबम्बिमवादश                              पँयन्त्यात्मन्यविःथतम ्                              ॥१९७॥
              ौ धानः                           सदो ु ः                         सत्यधमर्परायणः                         ।
              आसेविन्नमम यायं                             नरः                  पापात्ूमु यते                   ॥१९८॥
              अनुबमिणम यायं                                         भारतःयेममािदतः                                    ।
              आिःतकः                 सततं              शृण्वन्न                 कृ ले ंववसीदित                 ॥१९९॥
              उभे           सं ये                ं
                                           जपिन्किचत्स ो                        मु येत             िकि बषात ्         ।
              अनुबमण्या               यावत्ःयाद ा                  रा या              च      संिचतम ्          ॥२००॥
              भारतःय                   वपु तत्सत्यं                           चामृतमेव                   च            ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 16 -                                              Adi Parva



              नवनीतं           यथा         द नो                ि पदां          ॄा णो          यथा          ॥२०१॥
              ॑दानामुदिधः                  ौे ो                    गौवर्िर ा               चतुंपदाम ्           ।
              यथैतािन              विर ािन                     तथा               भारतमु यते                ॥२०२॥
                ै
              य नं                 ौावये ला े                            ॄा णान्पादमन्ततः                       ।
              अक्ष यमन्नपानं                            तित्पतॄंःतःयोपित ित                                ॥२०३॥
              इितहासपुराणा यां                              वेदं                   समुपबृंहयेत ्                ।
              िबभेत्य पौुता े दो                        मामयं                    ूतिरंयित                  ॥२०४॥
              कांण                   वेदिममं                        िव ा ौावियत्वाथर्म ुते                      ।
              ॅूणहत्याकृ तं           चािप               पापं           ज ान्न             संशयः           ॥२०५॥
              य          इमं             शुिचर यायं                     पठे त्पवर्िण            पवर्िण          ।
              अधीतं       भारतं          तेन       कृ त्ःनं          ःयािदित          मे      मितः         ॥२०६॥
              य ेमं                   ु
                                   शृणयािन्नत्यमाष                                ौ ासमिन्वतः                   ।
              स       द घर्मायुः         क ित           च          ःवगर्ितं        चाप्नुयान्नरः           ॥२०७॥
              चत्वार            एकतो                    वेदा            भारतं              चैकमेकतः             ।
              समागतैः                     सुरिषर्िभःतुलामारोिपतं                              पुरा              ।
              मह वे       च        गुरुत्वे            च        िीयमाणं             ततोऽिधकम ्             ॥२०८॥
              मह वा ारव वा च                                         महाभारतमु यते                              ।
              िनरु मःय               यो            वेद             सवर्पापैः          ूमु यते              ॥२०९॥
      तपो     न     क कोऽ ययनं                 न         क कः           ःवाभािवको            वेदिविधनर्       क कः      ।
      ूस          िव ाहरणं           न         क कःतान्येव भावोपहतािन                                 क कः          ॥२१०॥
                                                     * * *
                                                 ००२. ऋषय ऊचुः
              समन्तप चकिमित                                 यद ु ं                   सूतनन्दन                   ।
              एतत्सव            यथान्यायं                      ौोतुिम छामहे                  वयम ्           ॥०१॥
                                                           सूत उवाच
                 ू
              शुौषा        यिद            वो            िवूा          ॄुवत            कथाः           शुभाः      ।
              समन्तप चका यं                        च               ौोतुमहर् थ           स माः               ॥०२॥
              ऽेता ापरयोः                संधौ               रामः                 श भृतां             वरः        ।
              असकृ त्पािथर्वं                   क्षऽं                 जघानामषर्चोिदतः                       ॥०३॥
              स            सव                  क्षऽमुत्सा                               ु
                                                                              ःववीयणानल ितः                     ।
              समन्तप चके                   प च                  चकार               रुिधर॑दान ्              ॥०४॥
              स         तेषु             रुिधराम्भःसु                   ॑दे षु         बोधमूि छर् तः            ।



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 17 -                                                 Adi Parva



              िपतॄन्संतपर्यामास                  रुिधरे णेित                  नः             ौुतम ्              ॥०५॥
              अथच कादयोऽ येत्य                            िपतरो                      ॄा णषर्भम ्                    ।
              तं       क्षमःवेित          िसिषधुःततः                     स          िवरराम               ह       ॥०६॥
              तेषां      समीपे            यो           दे शो             ॑दानां          रुिधराम्भसाम ्             ।
              समन्तप चकिमित                           पुण्यं              तत्पिरक ितर्तम ्                       ॥०७॥
              येन        िलङ्गेन            यो            दे शो              यु ः           समुपलआयते               ।
              तेनैव        नाम्ना           तं           दे शं            वा यमाहमर्नीिषणः
                                                                                 ु                               ॥०८॥
              अन्तरे             चैव                  संूा े                   किल ापरयोरभूत ्                      ।
              समन्तप चके                       यु ं                   ु
                                                                     करुपाण्डवसेनयोः                             ॥०९॥
              तिःमन्परमधिमर् े                           दे शे                      भूदोषविजर्ते                    ।
              अ ादश                समाजग्मुरक्षौिहण्यो                              युयुत्सया                    ॥१०॥
              एवं       नामािभिनवृर् ं                तःय                दे शःय             वै           ि जाः      ।
              पुण्य          रमणीय                 स             दे शो         वः           ूक ितर्तः            ॥११॥
              तदे तत्किथतं             सव                मया                  वो            मुिनस माः               ।
              यथा        दे शः        स        िव याति षु                        े
                                                                              लोकषु              िवौुतः          ॥१२॥
                                                        ऋषय ऊचुः
              अक्षौिहण्य           इित                ूो ं               य वया                   सूतनन्दन           ।
              एतिद छामहे                  ौोतुं                सवर्मेव               यथातथम ्                    ॥१३॥
              अक्षौिहण्याः                 पर माणं                         रथा नरदिन्तनाम ्                         ।
              यथाव चैव           नो        ॄूिह           सव             िह         िविदतं           तव          ॥१४॥
                                                         सूत उवाच
              एको          रथो         गज ैको                    नराः              प च              पदातयः          ।
              ऽय                 तुरगाःतज्ज्ञैः                      पि िरत्यिभधीयते                             ॥१५॥
              पि ं         तु          िऽगुणामेतामाहः
                                                    ु                         सेनामुखं                   बुधाः      ।
              ऽीिण           सेनामुखान्येको                    गु म                इत्यिभधीयते                   ॥१६॥
              ऽयो       गु मा          गणो             नाम           वािहनी            तु          गणा यः           ।
              ःमृतािःतॐःतु                वािहन्यः                पृतनेित              िवचक्षणैः                 ॥१७॥
              चमूःतु                      पृतनािःतॐिःतॐ म्वःत्वनीिकनी                                               ।
              अनीिकनीं             दशगुणां                     ूाहरक्षौिहणीं
                                                                  ु                              बुधाः           ॥१८॥
              अक्षौिहण्याः             ूसं यानं                     रथानां               ि जस माः                   ।
              सं यागिणतत वज्ञैः                                सहॐाण्येकिवंशितः                                  ॥१९॥
              शतान्युपिर              चैवा ौ               तथा                भूय                   स ितः           ।


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 18 -                                            Adi Parva



              गजानां           तु             पर माणमेतदे वाऽ                            िनिदर् शेत ्          ॥२०॥
              ज्ञेयं        शतसहॐं                तु            सहॐािण                   तथा             नव       ।
              नराणामिप              प चाश छतािन                             ऽीिण            चानघाः             ॥२१॥
              प चषि सहॐािण                            तथा ानां                   शतािन                  च         ।
              दशो रािण                     ष ूाहयर्थाविदह
                                                ु                                     सं यया                   ॥२२॥
              एतामक्षौिहणीं                ूाहः
                                              ु                 सं यात विवदो                       जनाः           ।
              यां      वः       किथतवानिःम                          िवःतरे ण             ि जो माः              ॥२३॥
              एतया                  सं यया                                  ु
                                                                       ासन्करुपाण्डवसेनयोः                        ।
              अक्षौिहण्यो           ि जौे ाः                   िपण्डे ना ादशैव                   ताः           ॥२४॥
              समेताःतऽ              वै         दे शे                तऽैव             िनधनं              गताः      ।
              कौरवान्कारणं                   कृ त्वा                   कालेना तकमर्णा
                                                                              ु                                ॥२५॥
              अहािन              ु
                              युयधे                   भींमो                 दशैव            परमा िवत ्            ।
              अहािन          प च             िोणःतु                   ररक्ष            ु
                                                                                      करुवािहनीम ्             ॥२६॥
              अहनी           युयुधे               े            तु            कणर्ः            परबलादर् नः         ।
              श योऽधर्िदवसं                   त्वासी दायु मतः                              परम ्               ॥२७॥
              तःयैव           तु             िदनःयान्ते                       हािदर् क्यिौिणगौतमाः                ।
              ूसु ं         िनिश           िव ःतं                   ज नुय िधि रं               बलम ्           ॥२८॥
              य ु            शौनकसऽे                      ते                 भारता यानिवःतरम ्                    ।
              आ याःये          तऽ            पौलोममा यानं                      चािदतः            परम ्         ॥२९॥
              िविचऽाथर्पदा यानमनेकसमयािन्वतम ्                                                                    ।
              अिभपन्नं             नरै ः              ूाज्ञैवराग्यिमव                    मोिक्षिभः             ॥३०॥
              आत्मेव          वेिदतव्येषु                  िूयेिंवव                  च          जीिवतम ्          ।
              इितहासः              ूधानाथर्ः                   ौे ः             सवार्गमेंवयम ्                 ॥३१॥
              इितहासो मे                          िःमन्निपर्ता                           बुि रु मा                ।
              ःवरव्य जनयोः                  कृ त्ःना                लोकवेदाौयेव                 वाक्           ॥३२॥
              अःय                   ूज्ञािभपन्नःय                              िविचऽपदपवर्णः                      ।
              भारतःयेितहासःय                             ौूयतां                           ं
                                                                                     पवर्समहः                  ॥३३॥
              पवार्नुबमणी                   पूव                     ि तीयं                       ं
                                                                                            पवर्समहः              ।
              पौंयं                   पौलोममाःतीकमािदवंशावतारणम ्                                              ॥३४॥
              ततः                   संभवपव             म तं
                                                         ु                           दे विनिमर्तम ्               ।
              दाहो              ृ
                            जतुगहःयाऽ                    है िडम्बं            पवर्         चो यते              ॥३५॥
              ततो           बकवधः                 पवर्               पवर्            चैऽरथं             ततः       ।


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 19 -                                           Adi Parva



              ततः       ःवयंवरं         दे व्याः             पा चा याः            पवर्       चो यते        ॥३६॥
              क्षऽधमण           िनिजर्त्य                    ततो              वैवािहकं         ःमृतम ्        ।
              िवदरागमनं
                 ु                    पवर्                 राज्यलम्भःतथैव                     च            ॥३७॥
                 र्
              अजुनःय              वने                 वासः                सुभिाहरणं               ततः         ।
              सुभिाहरणाद ू व                        ज्ञेयं                    हरणहािरकम ्                  ॥३८॥
              ततः           खाण्डवदाहा यं                              तऽैव              मयदशर्नम ्           ।
              सभापवर्       ततः              ूो ं             मन्ऽपवर्            ततः         परम ्        ॥३९॥
              जरासंधवधः                 पवर्                   पवर्               िदिग्वजयःतथा                ।
              पवर्          िदिग्वजयाद ू व                             राजसूियकमु यते                      ॥४०॥
              तत ाघार्िभहरणं                                     िशशुपालवधःततः                                ।
                ू
                तपवर्         ततः                            ू
                                                      ूो मनु तमतः                         परम ्            ॥४१॥
              तत          आरण्यकं                पवर्              िकम रवध                एव           च      ।
                    र्
              ई राजुनयोयुर् ं                       पवर्                   ै
                                                                          करातसंिज्ञतम ्                   ॥४२॥
              इन्िलोकािभगमनं                         पवर्                ज्ञेयमतः              परम ्          ।
              तीथर्याऽा       ततः               पवर्              ु
                                                                 करुराजःय                 धीमतः            ॥४३॥
              जटासुरवधः                  पवर्                    यक्षयु मतः                    परम ्          ।
              तथैवाजगरं               पवर्                  िवज्ञेयं              तदनन्तरम ्               ॥४४॥
                 र्
              माकण्डे यसमःया                    च                  पव ं                  तदनन्तरम ्           ।
              संवाद             ततः                  पवर्               िौपद सत्यभामयोः                    ॥४५॥
              घोषयाऽा           ततः                   पवर्             मृगःवप्नभयं                ततः         ।
              ोीिहिौिणकमा यानं                                 ततोऽनन्तरमु यते                             ॥४६॥
              िौपद हरणं                 पवर्                   सैन्धवेन                   वना तः              ।
               ु
              कण्डलाहरणं                पवर्                 ततः                 परिमहो यते                ॥४७॥
              आरणेयं            ततः                   पवर्              वैराटं           तदनन्तरम ्           ।
              क चकानां        वधः               पवर्           पवर्           गोमहणं          ततः          ॥४८॥
              अिभमन्युना          च            वैरा याः                पवर्       वैवािहकं        ःमृतम ्     ।
              उ ोगपवर्            िवज्ञेयमत                      ऊ व                महा तम ्
                                                                                        ु                  ॥४९॥
              ततः          संजययाना यं                        पवर्             ज्ञेयमतः           परम ्       ।
              ूजागरं         ततः               पवर्              धृतरा ःय                िचन्तया           ॥५०॥
              पवर्         सानत्सुजातं                       च                गु म यात्मदशर्नम ्              ।
              यानसंिधःततः                    पवर्                भगव ानमेव                    च            ॥५१॥
              ज्ञेयं       िववादपवार्ऽ                        कणर्ःयािप                   महात्मनः            ।


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 20 -                                              Adi Parva



              िनयार्णं      पवर्            च                  ततः               ु
                                                                                करुपाण्डवसेनयोः                  ॥५२॥
              रथाितरथसं या                        च                  पव ं                    तदनन्तरम ्             ।
              उलूकदतागमनं
                   ू                                           पवार्मषर्िववधर्नम ्                               ॥५३॥
              अम्बोपा यानमिप                      च               पवर्            ज्ञेयमतः               परम ्      ।
              भींमािभषेचनं                    पवर्                       ज्ञेयम तकारणम ्
                                                                                ु                                ॥५४॥
              जम्बूखण्डिविनमार्णं                              पव ं                     तदनन्तरम ्                  ।
              भूिमपवर्         ततो                    ज्ञेयं                 पिवःतरक तर्नम ्                     ॥५५॥
              पव ं             भगव ता                             पवर्                 भींमवधःततः                   ।
              िोणािभषेकः                    पव ं                         संश कवधःततः                             ॥५६॥
              अिभमन्युवधः                    पवर्                   ूितज्ञापवर्                   चो यते            ।
              जयिथवधः                      पवर्                      घटोत्कचवधःततः                               ॥५७॥
              ततो          िोणवधः                     पवर्               िवज्ञेयं             लोमहषर्णम ्           ।
              मोक्षो           नारायणा ःय                                 पवार्नन्तरमु यते                       ॥५८॥
              कणर्पवर्      ततो               ज्ञेयं              श यपवर्                ततः             परम ्      ।
              ॑दूवेशनं              पवर्                     गदायु मतः                        परम ्              ॥५९॥
              सारःवतं              ततः                     पवर्                 तीथर्वंशगुणािन्वतम ्                ।
              अत         ऊ व         तु           बीभत्सं                पवर्          सौि कमु यते               ॥६०॥
              ऐषीकं         पवर्             िनिदर् मत                       ऊ व                 सुदारुणम ्         ।
              जलूदािनकं             पवर्                 ीपवर्           च             ततः         परम ्         ॥६१॥
              ौा पवर्              ततो                   ज्ञेयं                  ु
                                                                                क णामौ वर्देिहकम ्                  ।
              आिभषेचिनकं                   पवर्                धमर्राजःय                     धीमतः               ॥६२॥
              चावार्किनमहः                   पवर्                    रक्षसो                  ॄ     िपणः             ।
              ूिवभागो          गृहाणां                 च             पव ं               तदनन्तरम ्               ॥६३॥
              शािन्तपवर्            ततो                        यऽ                राजधमार्नुक तर्नम ्                ।
              आप मर्                पव ं                       मोक्षधमर्ःततः                     परम ्           ॥६४॥
              ततः           पवर्                   पिरज्ञेयमानुशासिनकं                              परम ्           ।
              ःवगार्रोहिणकं          पवर्               ततो              भींमःय                  धीमतः           ॥६५॥
              ततोऽ मेिधकं                          पवर्                      सवर्पापूणाशनम ्                        ।
              अनुगीता          ततः                    पवर्               ज्ञेयम यात्मवाचकम ्                     ॥६६॥
              पवर्         चाौमवासा यं                                   पुऽदशर्नमेव                     च          ।
              नारदागमनं               पवर्                     ततः                परिमहो यते                     ॥६७॥
              मौसलं         पवर्            च                  ततो              घोरं          समनुवण्यर्ते          ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 21 -                                          Adi Parva



              महाूःथािनकं                   पवर्            ःवगार्रोहिणकं                 ततः              ॥६८॥
              हिरवंशःततः                    पवर्             पुराणं                 िखलसंिज्ञतम ्             ।
              भिवंयत्पवर्             चाप्यु ं               िखलेंवेवा तं
                                                                       ु                  महत ्            ॥६९॥
              एतत्पवर्शतं                  पूण              व्यासेनो ं                  महात्मना              ।
              यथावत्सूतपुऽेण                       लोमहषर्िणना                        पुनः                 ॥७०॥
              किथतं              नैिमषारण्ये                       पवार्ण्य ादशैव                 तु          ।
              समासो            भारतःयायं                      तऽो ः                      ं
                                                                                    पवर्समहः               ॥७१॥
              पौंये            पवर्िण                     माहात्म्यमु ङ्कःयोपविणर्तम ्                        ।
              पौलोमे             ु
                              भृगवंशःय                    िवःतारः               पिरक ितर्तः                ॥७२॥
              आःतीके             सवर्नागानां                 गरुडःय                 च            संभवः        ।
              क्षीरोदमथनं                  चैव                जन्मो छै ःौवसःतथा                            ॥७३॥
              यजतः            सपर्सऽेण                   राज्ञः            पािरिक्षतःय                 च      ।
              कथेयमिभिनवृर् ा                      भारतानां                 महात्मनाम ्                    ॥७४॥
              िविवधाः               संभवा                  राज्ञामु ाः                संभवपवर्िण              ।
              अन्येषां          चैव                िवूाणामृषे पायनःय                         च             ॥७५॥
              अंशावतरणं                    चाऽ               दे वानां               पिरक ितर्तम ्             ।
              दै त्यानां     दानवानां              च       यक्षाणां         च        महौजसाम ्             ॥७६॥
              नागानामथ                सपार्णां                गन्धवार्णां               पतिऽणाम ्             ।
              अन्येषां        चैव            भूतानां              िविवधानां             समु वः             ॥७७॥
              वसूनां             पुनरुत्पि भार्गीर यां                              महात्मनाम ्               ।
              शंतनोवँमिन                   पुनःतेषां                चारोहणं              िदिव              ॥७८॥
              तेज शानां             च               संघाता ंमःयाप्यऽ                         संभवः            ।
              राज्यािन्नवतर्नं              चैव             ॄ चयर्ोते                 िःथितः               ॥७९॥
              ूितज्ञापालनं              चैव               रक्षा            िचऽाङ्गदःय                  च      ।
              हते          िचऽाङ्गदे               चैव            रक्षा              र्
                                                                                ॅातुयवीयसः                 ॥८०॥
              िविचऽवीयर्ःय                  तथा                   राज्ये            संूितपादनम ्              ।
              धमर्ःय                नृषु                    ू
                                                         संभितरणीमाण्डव्यशापजा                             ॥८१॥
              कृ ंण ै पायना चैव                                    ूसूितवर्रदानजा                             ।
              धृतरा ःय           पाण्डो                  पाण्डवानां             च        संभवः             ॥८२॥
              वारणावतयाऽा                  च              मन्ऽो             दय धनःय
                                                                             ु                         च      ।
              िवदरःय
                 ु               च               वाक्येन               सुरुङ्गोपबमिबया                     ॥८३॥
              पाण्डवानां         वने               घोरे             िहिडम्बाया               दशर्नम ्         ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 22 -                                            Adi Parva



              घटोत्कचःय                   चोत्पि रऽैव                         पिरक ितर्ता                  ॥८४॥
              अज्ञातचयार्              पाण्डू नां                   वासो            ॄा णवेँमिन                ।
              बकःय          िनधनं          चैव              नागराणां            च        िवःमयः            ॥८५॥
              अङ्गारपण                   िनिजर्त्य                            ू    र्
                                                                        गङ्गाकलेऽजुनःतदा                      ।
              ॅातृिभः        सिहतः            सवः               पा चालानिभतो                   ययौ         ॥८६॥
              तापत्यमथ                    वािस मौव                            चा यानमु मम ्                   ।
              प चेन्िाणामुपा यानमऽैवा तमु यते
                                      ु                                                                    ॥८७॥
              प चानामेकप ीत्वे                          िवमश                  िपदःय
                                                                               ु                   च          ।
              िौप ा               दे विविहतो                         िववाह ाप्यमानुषः                      ॥८८॥
              िवदरःय
                 ु                च                      र्
                                              संूाि दर् शनं                     कशवःय
                                                                                 े                   च        ।
              खाण्डवूःथवास                          तथा                    राज्याधर्शासनम ्                ॥८९॥
              नारदःयाज्ञया                 चैव                  िौप ाः                  समयिबया               ।
              सुन्दोपसुन्दयोःतऽ                         उपा यानं                ूक ितर्तम ्                ॥९०॥
              पाथर्ःय            वनवास                      उलूप्या             पिथ             संगमः         ।
                            ं
              पुण्यतीथार्नुसयानं                        बॅुवाहनजन्म                        च               ॥९१॥
               ारकायां            सुभिा                 च             कामयानेन                 कािमनी         ।
              वासुदेवःयानुमते                ूा ा                    चैव            िकर िटना               ॥९२॥
              हरणं          गृ              संूा े                   कृ ंणे             दे विकनन्दने          ।
              संूाि      बधनुषोः              खाण्डवःय                      च            दाहनम ्           ॥९३॥
              अिभमन्योः                सुभिायां                     जन्म                चो मतेजसः             ।
              मयःय           मोक्षो           ज्वलना जंगःय
                                                     ु                              च          मोक्षणम ्      ।
              महषमर्न्दपालःय                        शाङ्ग्य                   तनयसंभवः                     ॥९४॥
              इत्येतदािधपव ं                             ूथमं                    बहिवःतरम ्
                                                                                   ु                          ।
              अ यायानां            शते              े         तु           सं याते          परमिषर्णा         ।
              अ ादशैव                  चा याया                       व्यासेनो मतेजसा                       ॥९५॥
              स             ोकसहॐािण                     तथा            नव            शतािन            च      ।
                  ोका            चतुराशीितदृर् ो                    मन्थो           महात्मना               ॥९६॥
              ि तीयं              तु                सभापवर्                   बहवृ ान्तमु यते
                                                                                ु                             ।
              सभािबया            पाण्डवानां                 ं
                                                          िककराणां              च         दशर्नम ्         ॥९७॥
              लोकपालसभा यानं                                         नारदा े वदशर्नात ्                       ।
              राजसूयःय                   चारम्भो                       जरासंधवधःतथा                        ॥९८॥
              िगिरोजे            िनरु ानां                राज्ञां           कृ ंणेन         मोक्षणम ्         ।


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 23 -                                             Adi Parva



                          ं
              राजसूयेऽघर्सवादे                               िशशुपालवधःतथा                                    ॥९९॥
              यज्ञे       िवभूितं           तां        दृं वा            दःखामषार्िन्वतःय
                                                                          ु                               च      ।
              दय धनःयावहासो
               ु                                   भीमेन                च          सभातले                 ॥१००॥
              यऽाःय                  मन्युरु तो
                                             ू                     येन               ू
                                                                                     तमकारयत ्                   ।
              यऽ               ु
                          धमर्सतं                 ते
                                                  ू            ु
                                                             शकिनः            िकतवोऽजयत ्                  ॥१०१॥
              यऽ              ू
                              ताणर्वे                  मग्नान्िौपद                  नौिरवाणर्वात ्               ।
              तारयामास                तांःतीणार् ज्ञात्वा                   दय धनो
                                                                             ु                     नृपः          ।
              पुनरे व        ततो                  ू
                                                  ते         समा यत                 पाण्डवान ्            ॥१०२॥
              एतत्सव                 सभापवर्                  समा यातं                   महात्मना                ।
              अ यायाः            स ितज्ञयाःतथा                      ौ       चाऽ         सं यया            ॥१०३॥
                ोकानां           े      सहॐे            तु          प च            ोकशतािन                च      ।
                    ै
                ोका कादश                    ज्ञेयाः               पवर्ण्यिःमन्ूक ितर्ताः                  ॥१०४॥
              अतः          परं          तृतीयं               तु          ज्ञेयमारण्यकं             महत ्         ।
              पौरानुगमनं                चैव                     ु
                                                           धमर्पऽःय                 धीमतः                 ॥१०५॥
              वृंणीनामागमो                  यऽ             पा चालानां               च           सवर्शः           ।
              यऽ           सौभवधा यानं                        िकम रवध                एव              च           ।
              अ हे तोिवर्वास                               पाथर्ःयािमततेजसः                               ॥१०६॥
              महादे वेन              यु ं              च                िकरातवपुषा                 सह            ।
              दशर्नं         लोकपालानां                      ःवगार्रोहणमेव                  च             ॥१०७॥
              दशर्नं                  बृहद ःय                            महषभार्िवतात्मनः                        ।
              युिधि रःय                चातर्ःय                व्यसने              पिरदे वनम ्             ॥१०८॥
              नलोपा यानमऽैव                             धिमर् ं                   करुणोदयम ्                     ।
              दमयन्त्याः              िःथितयर्ऽ                   नलःय            व्यसनागमे               ॥१०९॥
              वनवासगतानां                    च               पाण्डवानां              महात्मनाम ्                 ।
              ःवग           ूवृि रा याता                               र्
                                                              लोमशेनाजुनःय                   वै            ॥११०॥
              तीथर्याऽा              तथैवाऽ                  पाण्डवानां              महात्मनाम ्                 ।
              जटासुरःय                 तऽैव                  वधः             समुपवण्यर्ते                  ॥१११॥
              िनयु ो                 भीमसेन                        िौप ा             गन्धमादने                   ।
              यऽ           मन्दारपुंपाथ                    निलनीं             तामधषर्यत ्                 ॥११२॥
              यऽाःय                     सुमह ु मभवत्सह                                  राक्षसैः                 ।
              यक्षै ािप                       महावीयमर्िणमत्ूमुखैःतथा                                     ॥११३॥
              आगःत्यमिप                     चा यानं                 यऽ             वातािपभक्षणम ्                ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 24 -                                            Adi Parva



                                     ृ
              लोपामुिािभगमनमपत्याथर्मषेरिप                                                                ॥११४॥
              ततः                        ँयेनकपोतीयमुपा यानमनन्तरम ्                                          ।
              इन्िोऽिग्नयर्ऽ          धमर्                 अिजज्ञासि शिबं                  नृपम ्         ॥११५॥
              ऋँयशृङ्गःय                         चिरतं                     कौमारॄ चािरणः                      ।
              जामदग्न्यःय                रामःय                  चिरतं              भूिरतेजसः              ॥११६॥
              कातर्वीयर्वधो              यऽ                  है हयानां            च            वण्यर्ते       ।
              सौकन्यमिप              चा यानं                  यवनो            यऽ          भागर्वः         ॥११७॥
              शयार्ितयज्ञे                नासत्यौ                        कृ तवान्सोमपीिथनौ                    ।
              ता यां         च       यऽ           स           मुिनय वनं             ूितपािदतः             ॥११८॥
              जन्तूपा यानमऽैव                         यऽ                 पुऽेण             सोमकः              ।
              पुऽाथर्मयजिाजा                   लेभे            पुऽशतं             च            सः         ॥११९॥
              अ ावब यमऽैव                       िववादे                   यऽ               बिन्दनम ्           ।
              िविजत्य            सागरं           ूा ं              िपतरं          ल धवानृिषः              ॥१२०॥
              अवाप्य             िदव्यान्य ािण                          र्
                                                                     गुवथ                सव्यसािचना           ।
              िनवातकवचैयुर् ं                              िहरण्यपुरवािसिभः                               ॥१२१॥
              समागम                       पाथर्ःय                          ॅातृिभगर्न्धमादने                  ।
              घोषयाऽा            च             गन्धवयर्ऽ               यु ं         िकर िटनः              ॥१२२॥
              पुनरागमनं               चैव                  तेषां                ै तवनं              सरः       ।
              जयिथेनापहारो                              िौप ा ाौमान्तरात ्                                ॥१२३॥
              यऽैनमन्वया मो                             वायुवेगसमो                          जवे               ।
                 र्
              माकण्डे यसमःयायामुपा यानािन                                       भागशः                     ॥१२४॥
              संदशर्नं           च             कृ ंणःय                       ै
                                                                       संवाद व                 सत्यया         ।
                                   ु
              ोीिहिौिणकमा यानमैन्ि म्नं                                  तथैव              च              ॥१२५॥
              सािव यौ ालक यं                     च                 वैन्योपा यानमेव                   च        ।
              रामायणमुपा यानमऽैव                                     बहिवःतरम ्
                                                                       ु                                  ॥१२६॥
              कणर्ःय              पिरमोषोऽऽ                       ु
                                                                 कण्डला यां                 पुरंदरात ्        ।
              आरणेयमुपा यानं                           यऽ                   धम ऽन्वशात्सुतम ्                 ।
              जग्मुलर् धवरा           यऽ              पाण्डवाः           पि मां           िदशम ्          ॥१२७॥
              एतदारण्यकं                 पवर्                  तृतीयं               पिरक ितर्तम ्             ।
              अऽा यायशते                   े            तु             सं याते             परमिषर्णा          ।
                       ै
              एकोनस ित व                        तथा यायाः                        ूक ितर्ताः               ॥१२८॥
              एकादश              सहॐािण                       ोकानां            ष शतािन               च       ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 25 -                                               Adi Parva



              चतुःषि ःतथा                          ोकाः               पवतत्पिरक ितर्तम ्                       ॥१२९॥
              अतः            परं             िनबोधेदं                  वैराटं               पवर्िवःतरम ्            ।
              िवराटनगरं                गत्वा               ँमशाने                 िवपुलां          शमीम ्           ।
              दृं वा            संिनदधुःतऽ                       पाण्डवा            आयुधान्युत                 ॥१३०॥
              यऽ           ूिवँय                   नगरं               छ िभन्यर्वसन्त                      ते        ।
              दरात्मनो
               ु                     वधो           यऽ             क चकःय                 वृकोदरात ्             ॥१३१॥
              गोमहे         यऽ              पाथन                  िनिजर्ताः              ु
                                                                                        करवो             युिध       ।
              गोधनं        च           िवराटःय               मोिक्षतं             यऽ          पाण्डवैः         ॥१३२॥
              िवराटे नो रा                 द ा              ःनुषा                 यऽ           िकर िटनः             ।
              अिभमन्युं                  समुि ँय                     सौभिमिरघाितनम ्                           ॥१३३॥
                  र्
              चतुथमेति पुलं                        वैराटं                  पवर्               विणर्तम ्             ।
              अऽािप                  पिरसं यातम यायानां                             महात्मना                   ॥१३४॥
              स षि रथो                   पूणार्                  ोकाममिप                 मे          शृणु           ।
                ोकानां           े         सहॐे             तु         ोकाः             प चाशदे व              तु   ।
              पवर्ण्यिःमन्समा याताः                          सं यया                    परमिषर्णा               ॥१३५॥
              उ ोगपवर्                िवज्ञेयं              प चमं                 शृण्वतः            परम ्          ।
              उपप्लव्ये                 िनिव ेषु                    पाण्डवेषु                 िजगीषया               ।
                       र् ै
              दय धनोऽजुन व
               ु                                                 वासुदेवमुपिःथतौ                               ॥१३६॥
              साहा यमिःमन्समरे                               भवान्नौ                         र्
                                                                                          कतुमहर् ित                ।
              इत्यु े        वचने                 कृ ंणो            यऽोवाच              महामितः                ॥१३७॥
              अयु यमानमात्मानं                               मिन्ऽणं                      पुरुषषर्भौ                ।
              अक्षौिहणीं        वा       सैन्यःय            कःय         वा        िकं     ददाम्यहम ्           ॥१३८॥
              वोे        दय धनः
                          ु                      सैन्यं           मन्दात्मा              यऽ         दमर्ितः
                                                                                                     ु              ।
              अयु यमानं                सिचवं               वोे         कृ ंणं             धनंजयः               ॥१३९॥
              संजयं                  ूेषयामास                     शमाथ                  पाण्डवान्ूित                ।
              यऽ          दतं
                           ू               महाराजो                 धृतरा ः              ूतापवान ्              ॥१४०॥
              ौुत्वा            च                 पाण्डवान्यऽ                      वासुदेवपुरोगमान ्                ।
              ूजागरः                 संूजज्ञे                धृतरा ःय                   िचन्तया                 ॥१४१॥
              िवदरो
                 ु         यऽ              वाक्यािन                िविचऽािण               िहतािन               च    ।
              ौावयामास                  राजानं                   धृतरा ं            मनीिषणम ्                  ॥१४२॥
              तथा                    सनत्सुजातेन                           यऽा यात्ममनु मम ्                        ।
              मनःतापािन्वतो                  राजा                ौािवतः             शोकलालसः                   ॥१४३॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 26 -                                           Adi Parva



              ूभाते          राजसिमतौ                      संजयो               यऽ            चािभभोः          ।
              ऐकात्म्यं            वासुदेवःय                           र्
                                                               ूो वानजुनःय                    च         ॥१४४॥
              यऽ           कृ ंणो             दयापन्नः                    संिधिम छन्महायशाः                   ।
              ःवयमागा छमं                   कतु                नगरं            नागसा यम ्               ॥१४५॥
              ूत्या यानं            च         कृ ंणःय                 राज्ञा         दय धनेन
                                                                                      ु                 वै    ।
              शमाथ                 याचमानःय                         पक्षयोरुभयोिहर् तम ्                  ॥१४६॥
              कणर्दय धनाद नां
                   ु                               दु ं             िवज्ञाय                मिन्ऽतम ्          ।
              योगे रत्वं           कृ ंणेन                यऽ          राजसु            दिशर्तम ्        ॥१४७॥
              रथमारोप्य                 कृ ंणेन                  यऽ               कण ऽनुमिन्ऽतः               ।
              उपायपूव          शौण्ड यार्त्ूत्या यात                            तेन          सः           ॥१४८॥
              तत ाप्यिभिनयार्ऽा                                  रथा नरदिन्तनाम ्                             ।
              नगरा ािःतनपुरा लसं यानमेव                                            च                      ॥१४९॥
              यऽ          राज्ञा           उलूकःय                     ूेषणं            पाण्डवान्ूित           ।
                ोभािविन                 महायु े                   दत्येन
                                                                   ू                       ू
                                                                                          बरवािदना            ।
              रथाितरथसं यानमम्बोपा यानमेव                                             च                   ॥१५०॥
              एतत्सुबहवृ ान्तं
                      ु                            प चमं                   पवर्              भारते            ।
              उ ोगपवर्                  िनिदर् ं                 संिधिवमहसंिौतम ्                         ॥१५१॥
              अ यायाः              सं यया                 त्वऽ         षडशीितशतं                  ःमृतम ्     ।
                ोकानां       ष सहॐािण                     तावन्त्येव            शतािन            च      ॥१५२॥
                ोका                नवितः                  ूो ाःतथैवा ौ                     महात्मना           ।
              व्यासेनोदारमितना                             पवर्ण्यिःमंःतपोधनाः                          ॥१५३॥
              अत           ऊ व               िविचऽाथ                   भींमपवर्               ूचक्षते         ।
              जम्बूखण्डिविनमार्णं                   यऽो ं               संजयेन               ह          ॥१५४॥
              यऽ                   यु मभू ोरं                         दशाहान्यितदारुणम ्                      ।
              यऽ          यौिधि रं                 सैन्यं             िवषादमगमत्परम ्                   ॥१५५॥
              कँमलं           यऽ              पाथर्ःय                 वासुदेवो              महामितः           ।
              मोहजं                नाशयामास                                          ै
                                                                    हे तुिभम क्षदशर्नः                    ॥१५६॥
              िशखिण्डनं             पुरःकृ त्य                 यऽ              पाथ           महाधनुः          ।
              िविन निन्निशतैबार्णै                             रथा ंममपातयत ्                           ॥१५७॥
              ष मेतन्महापवर्                         भारते                      पिरक ितर्तम ्                 ।
              अ यायानां             शतं             ूो ं            स दश                  तथापरे        ॥१५८॥
              प च            ोकसहॐािण                       सं यया ौ                 शतािन            च       ।


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 27 -                                         Adi Parva



                ोका                   चतुराशीितः                       पवर्ण्यिःमन्ूक ितर्ताः                  ।
              व्यासेन            वेदिवदषा
                                       ु                    सं याता              भींमपवर्िण                ॥१५९॥
              िोणपवर्                       तति ऽं                           बहवृ ान्तमु यते
                                                                               ु                               ।
              यऽ           संश काः                   पाथर्मपिनन्यू                रणािजरात ्               ॥१६०॥
              भगद ो                  महाराजो                 यऽ               शबसमो                 युिध       ।
                    े
              सुूतीकन                नागेन              सह            शःतः            िकर िटना             ॥१६१॥
              यऽािभमन्युं                         बहवो                   ज नुल कमहारथाः                        ।
              जयिथमुखा                           बालं                 शूरमूा यौवनम ्                       ॥१६२॥
              हतेऽिभमन्यौ                    ु
                                            ब ेन               यऽ              पाथन             संयुगे         ।
              अक्षौिहणीः              स             हत्वा            हतो         राजा          जयिथः           ।
              संश कावशेषं                     च              कृ तं             िनःशेषमाहवे                 ॥१६३॥
              अलम्बुसः                     ौुतायु                   जलसंध                  वीयर्वान ्          ।
              सौमदि िवर्राट                               िपद
                                                           ु                          महारथः                   ।
              घटोत्कचादय ान्ये                            िनहता                 िोणपवर्िण                  ॥१६४॥
              अ त्थामािप                    चाऽैव             िोणे             युिध         िनपाितते           ।
              अ ं                ूाद ु कारोमं                         नारायणममिषर्तः                       ॥१६५॥
              स मं                   भारते                   पवर्               महदे तददा तम ्
                                                                                       ु                       ।
              अऽ          ते          पृिथवीपालाः                   ूायशो         िनधनं             गताः       ।
              िोणपवर्िण               ये           शूरा         िनिदर् ाः             पुरुषषर्भाः          ॥१६६॥
              अ यायानां                    शतं            ूो म यायाः                    स ितःतथा               ।
              अ ौ              ोकसहॐािण                 तथा           नव         शतािन         च           ॥१६७॥
                ोका             नव                  तथैवाऽ                   सं याताःत वदिशर्ना                ।
              पाराशयण                 मुिनना                संिचन्त्य             िोणपवर्िण                ॥१६८॥
              अतः              परं               कणर्पवर्             ूो यते             परमा तम ्
                                                                                              ु                ।
              सार ये                 िविनयोग                         मिराजःय                 धीमतः             ।
              आ यातं             यऽ              पौराणं             िऽपुरःय           िनपातनम ्            ॥१६९॥
              ूयाणे                  परुष ाऽ                   संवादः                 कणर्श ययोः               ।
              हं सकाक यमा यानमऽैवाक्षेपसंिहतम ्                                                            ॥१७०॥
              अन्योन्यं              ूित            च           बोधो             युिधि रिकर िटनोः              ।
               ै रथे      यऽ               पाथन             हतः          कण             महारथः             ॥१७१॥
              अ मं                     पवर्                                        ै
                                                               िनिदर् मेत ारतिचन्तकः                           ।
              एकोनस ितः                       ूो ा              अ यायाः                  कणर्पवर्िण            ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 28 -                                          Adi Parva



              चत्वायव             सहॐािण                नव                 ोकशतािन             च         ॥१७२॥
              अतः           परं                िविचऽाथ              श यपवर्                 ूक ितर्तम ्       ।
              हतूवीरे             सैन्ये          तु          नेता           मिे रोऽभवत ्                ॥१७३॥
              वृ ािन             रथयु ािन                क त्यर्न्ते             यऽ            भागशः          ।
              िवनाशः              ु
                                 करुमु यानां                 श यपवर्िण                क त्यर्ते          ॥१७४॥
              श यःय                 िनधनं                चाऽ                 धमर्राजान्महारथात ्              ।
              गदायु ं                तु                   ु
                                                       तुमलमऽैव                     पिरक ितर्तम ्             ।
              सरःवत्या                   तीथार्नां           पुण्यता             पिरक ितर्ता             ॥१७५॥
              नवमं                       पवर्                     िनिदर् मेतद तमथर्वत ्
                                                                              ु                               ।
              एकोनषि र यायाःतऽ                                     सं यािवशारदै ः                         ॥१७६॥
              सं याता             बहवृ ान्ताः
                                    ु                             ोकामं           चाऽ           शःयते         ।
              ऽीिण               ोकसहॐािण                     े           शते           िवंशितःतथा            ।
              मुिनना             संूणीतािन                  कौरवाणां             यशोभृताम ्              ॥१७७॥
              अतः          परं            ूवआयािम                 सौि कं            पवर्        दारुणम ्      ।
              भग्नोरुं            यऽ              राजानं              दय धनममषर्णम ्
                                                                       ु                                 ॥१७८॥
              व्यपयातेषु                  पाथषु               ऽयःतेऽ याययू                      रथाः          ।
              कृ तवमार्          कृ पो          िौिणः             साया े         रुिधरोिक्षताः            ॥१७९॥
              ूितजज्ञे               दृढबोधो                      िौिणयर्ऽ                  महारथः            ।
              अहत्वा                            सवर्पा चालान्धृ            ु
                                                                           म्नपुरोगमान ्                      ।
              पाण्डवां            सहामात्यान्न                    िवमोआयािम                दं शनम ्       ॥१८०॥
              ूसु ािन्निश                   िव ःतान्यऽ                      ते             पुरुषषर्भाः        ।
              पा चालान्सपर वारा ज नुि िणपुरोगमाः                                                          ॥१८१॥
              यऽामु यन्त                   पाथार्ःते              प च               कृ ंणबलाौयात ्            ।
              सात्यिक               महे ंवासः            शेषा               िनधनं            गताः         ॥१८२॥
              िौपद                       पुऽशोकातार्                       िपतृॅातृवधािदर् ता                 ।
              कृ तानशनसंक पा                           यऽ                    र्
                                                                          भतॄनुपािवशत ्                   ॥१८३॥
              िौपद वचना ऽ                              भीमो                      भीमपराबमः                    ।
              अन्वधावत                 ु
                                    संब ो              भार ाजं              गुरोः           सुतम ्        ॥१८४॥
              भीमसेनभया ऽ                                         दै वेनािभूचोिदतः                            ।
              अपाण्डवायेित                      रुषा               िौिणर मवासृजत ्                       ॥१८५॥
              मैविमत्यॄवीत्कृ ंणः                           शमयंःतःय                         त चः             ।
              यऽा म ेण                     च           त छमयामास                     फा गुनः              ॥१८६॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 29 -                                         Adi Parva



              िौिण ै पायनाद नां                                  शापा ान्योन्यकािरताः                         ।
              तोयकमर्िण                           सवषां              राज्ञामुदकदािनके                     ॥१८७॥
              गूढोत्पन्नःय                    चा यानं                कणर्ःय                पृथयात्मनः         ।
              सुतःयैतिदह                    ूो ं           दशमं           पवर्          सौि कम ्          ॥१८८॥
              अ ादशािःमन्न यायाः                                 पवर्ण्यु ा                महात्मना           ।
                 ोकाममऽ                    किथतं            शतान्य ौ                तथैव       च          ॥१८९॥
                 ोका                   स ितः                 ूो ा                यथावदिभसं यया                ।
                   ै
              सौि कषीकसंबन्धे                                    पवर्ण्यिमतबुि ना                         ॥१९०॥
              अत               ऊ वर्िमदं                  ूाहः
                                                             ु              ीपवर्          करुणोदयम ्         ।
              िवलापो                   वीरप ीनां                   यऽाितकरुणः                  ःमृतः          ।
              बोधावेशः                      ूसाद                     गान्धार धृतरा योः                    ॥१९१॥
              यऽ                            तान्क्षिऽया शूरािन्द ान्तानिनवितर्नः                              ।
                                ै
              पुऽान्ॅातॄिन्पतॄं व                                 ददृशुिनर्हताुणे                         ॥१९२॥
              यऽ               राजा                महाूाज्ञः                       ृ
                                                                          सवर्धमर्भतां             वरः        ।
              राज्ञां      तािन                   शर रािण          दाहयामास                शा तः          ॥१९३॥
              एतदे कादशं                      ूो ं                 पवार्ितकरुणं                महत ्          ।
              स िवंशितर यायाः                                पवर्ण्यिःमन्नुदा ताः                         ॥१९४॥
                 ोकाः                 स शतं                  चाऽ                 प चस ितरु यते                ।
              सं यया              भारता यानं                      कऽार्             ऽ        महात्मना         ।
              ूणीतं                          सज्जनमनोवैक्लव्याौुूवतर्कम ्                                 ॥१९५॥
              अतः               परं               शािन्तपवर्               ादशं            बुि वधर्नम ्       ।
              यऽ                िनवदमापन्नो                        धमर्राजो                 युिधि रः          ।
              घातियत्वा                       िपतॄन्ॅातॄन्पुऽान्संबिन्धबान्धवान ्                         ॥१९६॥
              शािन्तपवर्िण                   धमार्               व्या याताः                शरति पकाः          ।
              राजिभविदतव्या                          ये                       ु
                                                                   सम्यङ्नयबुभत्सुिभः                     ॥१९७॥
              आप मार्                               तऽैव                    कालहे तुूदशर्काः                  ।
              यान्बु      वा                 पुरुषः                सम्यक्सवर्ज्ञत्वमवाप्नुयात ्               ।
              मोक्षधमार्                   किथता                 िविचऽा             बहिवःतराः
                                                                                      ु                   ॥१९८॥
                ादशं                       पवर्                  िनिदर् मेतत्ूाज्ञजनिूयम ्                    ।
              पवर्ण्यऽ                       पिरज्ञेयम यायानां                          शतऽयम ्               ।
              िऽंश चैव                तथा याया               नव            चैव          तपोधनाः           ॥१९९॥
                 ोकानां               तु            सहॐािण                क ितर्तािन           चतुदर्श        ।


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 30 -                                             Adi Parva



              प च            चैव           शतान्याहः
                                                   ु                  प चिवंशितसं यया                      ॥२००॥
              अत               ऊ व                तु                 िवज्ञेयमानुशासनमु मम ्                    ।
              यऽ             ूकृ ितमापन्नः                     ौुत्वा              धमर्िविन यम ्               ।
                                 ु
              भींमा ागीरथीपुऽात्करुराजो                                    युिधि रः                        ॥२०१॥
              व्यवहारोऽऽ                कात्ःन्यन                    धमार्थ यो             िनदिशर्तः           ।
              िविवधानां             च         दानानां          फलयोगाः               पृथिग्वधाः          ॥२०२॥
              तथा           पाऽिवशेषा                  दानानां             च         परो          िविधः        ।
              आचारिविधयोग                       सत्यःय               च         परा         गितः          ॥२०३॥
              एतत्सुबहवृ ान्तमु मं
                      ु                                                  चानुशासनम ्                           ।
              भींमःयाऽैव                संूाि ः              ःवगर्ःय             पिरक ितर्ता             ॥२०४॥
              एतत्ऽयोदशं                        पवर्                     धमर्िन यकारकम ्                       ।
              अ यायानां                 शतं            चाऽ               ष चत्वािरं शदे व            च         ।
                   ोकानां      तु        सहॐािण                  ै
                                                             ष स व              शतािन           च        ॥२०५॥
              ततोऽ मेिधकं                  नाम                पवर्          ूो ं           चतुदर्शम ्          ।
              तत्संवतर्मरु ीयं                           यऽा यानमनु मम ्                                   ॥२०६॥
              सुवणर्कोशसंूाि जर्न्म                            चो ं                   पिरिक्षतः                ।
              दग्धःया ािग्नना                   पूव           कृ ंणात्संजीवनं              पुनः          ॥२०७॥
              चयार्यां                  हयमुत्सृ ं                     पाण्डवःयानुग छतः                        ।
              तऽ            तऽ            च             यु ािन                           ै
                                                                            राजपुऽैरमषर्णः               ॥२०८॥
              िचऽाङ्गदायाः                    पुऽेण                 पुिऽकाया               धनंजयः              ।
              संमामे              बॅुवाहे न              संशयं                 चाऽ             दिशर्तः         ।
              अ मेधे                 महायज्ञे               ु
                                                          नकला यानमेव                       च             ॥२०९॥
              इत्या मेिधकं                       पवर्                    ूो मेतन्महा तम ्
                                                                                     ु                         ।
              अऽा यायशतं                   िऽंशत्ऽयोऽ याया                           शि दताः               ॥२१०॥
              ऽीिण                ोकसहॐािण                   तावन्त्येव              शतािन            च        ।
              िवंशित                तथा               ोकाः           सं याताःत वदिशर्ना                    ॥२११॥
              तत            आौमवासाक्यं                      पवर्          प चदशं               ःमृतम ्        ।
              यऽ            राज्यं            पिरत्यज्य               गान्धार सिहतो                 नृपः       ।
              धृतरा ाौमपदं                     िवदर
                                                  ु                      जगाम              ह               ॥२१२॥
              यं         दृं वा         ूिःथतं            सा वी             पृथाप्यनुययौ             तदा       ।
              पुऽराज्यं              पिरत्यज्य                        ू
                                                               गुरुशुौषणे                रता               ॥२१३॥
              यऽ             राजा              हतान्पुऽान्पौऽानन्यां                       पािथर्वान ्         ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 31 -                                          Adi Parva



              लोकान्तरगतान्वीरानपँयत्पुनरागतान ्                                                      ॥२१४॥
              ऋषेः                ूसादात्कृ ंणःय                       दृं वा यर्मनु मम ्                 ।
              त्यक्त्वा         शोकं       सदार            िसि ं        परिमकां          गतः          ॥२१५॥
              यऽ          धम            समािौत्य               िवदरः
                                                                  ु            सुगितं           गतः       ।
              संजय                 महामाऽो                    िव ान्गाव गिणवर्शी                      ॥२१६॥
              ददशर्             नारदं             यऽ            धमर्राजो               युिधि रः           ।
              नारदा चैव            शुौाव            वृंणीनां            कदनं           महत ्          ॥२१७॥
              एतदाौमवासा यं                            पूव ं                  सुमहा तम ्
                                                                                    ु                     ।
              ि चत्वािरं शद यायाः                          पवतदिभसं यया                               ॥२१८॥
              सहॐमेकं                   ोकानां          प च                  ोकशतािन              च       ।
              षडे व        च       तथा              ोकाः        सं याताःत वदिशर्ना                    ॥२१९॥
              अतः           परं          िनबोधेदं             मौसलं           पवर्           दारुणम ्     ।
              यऽ           ते            पुरुषव्यायाः             श ःपशर्सहा                   युिध       ।
              ॄ दण्डिविनिंप ाः                      समीपे               लवणाम्भसः                     ॥२२०॥
              आपाने                     पानगिलता                       दै वेनािभूचोिदताः                  ।
                           ै
              एरका िपिभवर्ळिनर्ज नुिरतरे तरम ्                                                        ॥२२१॥
              यऽ            सवर्क्षयं            कृ त्वा           तावुभौ                 े
                                                                                      रामकशवौ             ।
              नाितचबमतुः                 कालं          ूा ं         सवर्हरं           समम ्           ॥२२२॥
                   र्
              यऽाजुनो                     ारवतीमेत्य                    वृिंणिवनाकृ ताम ्                 ।
              दृं वा             िवषादमगमत्परां                 चाित            नरषर्भः               ॥२२३॥
              स           सत्कृ त्य          यदौे ं
                                               ु                मातुलं               शौिरमात्मनः          ।
              ददशर्             यदवीराणामापाने
                                  ु                             वैशसं                महत ्            ॥२२४॥
              शर रं             वासुदेवःय              रामःय              च            महात्मनः           ।
              संःकारं           लम्भयामास              वृंणीनां          च       ूधानतः               ॥२२५॥
              स            वृ बालमादाय                        ारवत्याःततो                जनम ्            ।
              ददशार्पिद            क ायां              गाण्ड वःय               पराभवम ्               ॥२२६॥
              सवषां                चैव                 िदव्यानाम ाणामूसन्नताम ्                           ।
              नाशं             वृिंणकलऽाणां                   ूभावानामिनत्यताम ्                      ॥२२७॥
              दृं वा               िनवदमापन्नो                      व्यासवाक्यूचोिदतः                     ।
              धमर्राजं            समासा                 संन्यासं             समरोचयेत ्               ॥२२८॥
              इत्येतन्मौसलं                 पवर्              षोडशं             पिरक ितर्तम ्             ।
              अ याया ौ            समा याताः                ोकानां         च          शतऽयम ्          ॥२२९॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 32 -                                            Adi Parva



                 महाूःथािनकं                   तःमाद ू व                     स दशं            ःमृतम ्          ।
                 यऽ           राज्यं          पिरत्यज्य                  पाण्डवाः            पुरुषषर्भाः       ।
                 िौप ा        सिहता           दे व्या           िसि ं        परिमकां         गताः          ॥२३०॥
                 अऽा याया यः                 ूो ाः                  ोकानां        च         शतं      तथा       ।
                 िवंशित               तथा              ोकाः             सं याताःत वदिशर्ना                 ॥२३१॥
                 ःवगर्पवर्            ततो              ज्ञेयं           िदव्यं          य दमानुषम ्            ।
                 अ यायाः               प च                सं याताः                 पवतदिभसं यया                ।
                     ोकानां       े        शते          चैव          ूसं याते          तपोधनाः            ॥२३२॥
                 अ ादशैवमेतािन                                      पवार्ण्यु ान्यशेषतः                        ।
                 िखलेषु          हिरवंश                      भिवंय च               ूक ितर्तम ्            ॥२३३॥
                 एतदिखलमा यातं                               भारतं                         ं
                                                                                      पवर्समहात ्              ।
                 अ ादश                     समाजग्मुरक्षौिहण्यो                          युयुत्सया              ।
                 तन्मह ारुणं                           यु महान्य ादशाभवत ्                                ॥२३४॥
                 यो             िव ा चतुरो                          वेदान्साङ्गोपिनषदािन् जः                   ।
                 न        चा यानिमदं                िव ान्नैव            स         ःयाि चक्षणः            ॥२३५॥
                 ौुत्वा          ित्वदमुपा यानं                       ौाव्यमन्यन्न                रोचते        ।
                 पुंःकोिकलरुतं             ौुत्वा            क्षा        वाङ्क्षःय          वािगव          ॥२३६॥
                 इितहासो मादःमाज्जायन्ते                                          किवबु यः                     ।
                 प च य                इव            भूते यो              लोकसंिवधय यः                     ॥२३७॥
                 अःया यानःय                   िवषये                 पुराणं         वतर्ते         ि जाः        ।
                 अन्तिरक्षःय               िवषये             ूजा          इव          चतुिवर्धाः          ॥२३८॥
                 िबयागुणानां                             सवषािमदमा यानमाौयः                                    ।
                 इिन्ियाणां           समःतानां               िचऽा            इव       मनःिबयाः             ॥२३९॥
                 अनािौत्यैतदा यानं                      कथा              भुिव          न          िव ते        ।
                 आहारमनपािौत्य                          शर रःयेव                   धारणम ्                ॥२४०॥
                 इदं                  सवः                       किववरै रा यानमुपजीव्यते                        ।
                             र्
                 उदयूेप्सुिभभृत्यैरिभजात                                     इवे रः                        ॥२४१॥
       ै पायनौ पुटिनःसृतमूमेयं                      पुण्यं          पिवऽमथ             पापहरं        िशवं      च       ।
                                    ं
      यो भारतं समिधग छित वा यमानं िक तःय पुंकरजलैरिभषेचनेन ॥२४२॥
      आ यानं              तिददमनु मं                महाथ             िवन्यःतं           महिदह              ं
                                                                                                      पवर्समहे ण       ।
      ौुत्वादौ        भवित     नृणां       सुखावगाहं िवःतीण                     लवणजलं        यथा     प्लवेन       ॥२४३॥
                                                     * * *


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 33 -                                                Adi Parva



                                                           ३. सूत उवाच
      जनमेजयः              पािरिक्षतः             सह          ॅातृिभः              ु
                                                                                  करुक्षेऽे       द घर्सऽमुपाःते          ।
      तःय            ॅातर यः                 ौुतसेन                उमसेनो             भीमसेन              इित          ॥०१॥
      तेषु              तत्सऽमुपासीनेषु                           तऽ                  ा याग छत्सारमेयः                    ।
      स      जनमेजयःय              ॅातृिभरिभहतो              रो यमाणो            मातुः        समीपमुपाग छत ् ॥०२॥
                तं         माता             रो यमाणमुवाच                    ।         िकं        रोिदिष           ।
                 े
                कनाःयिभहत                                               इित                                  ॥०३॥
                स                  एवमु ो                         मातरं                  ूत्युवाच                 ।
                जनमेजयःय                                   ॅातृिभरिभहतोऽःमीित                               ॥०४॥
                तं                          माता                                ूत्युवाच                          ।
                व्य ं            त्वया        तऽापरा ं                 येनाःयिभहत               इित         ॥०५॥
                स          तां           पुनरुवाच             ।         नापरा यािम                 ं
                                                                                                 िकिचत ्          ।
                नावेक्षे                 हवींिष                   नाविलह                  इित                ॥०६॥
      त      त्वा          तःय              माता             सरमा             पुऽशोकातार्             तत्सऽमुपाग छ ऽ
      स                 जनमेजयः                        सह                 ॅातृिभद घर्सऽमुपाःते                         ॥०७॥
                       ु                           ं
                स तया ब या तऽो ः । अयं मे पुऽो न िकिचदपरा यित ।
                िकमथर्मिभहत                    इित                ।           यःमा चायमिभहतोऽनपकार
                तःमाददृ ं                     त्वां                   भयमागिमंयतीित                          ॥०८॥
                स                        जनमेजय                            एवमु ो                         दे वशुन्या
                सरमया                दृढं              संॅान्तो                 िवषण्ण ासीत ्                ॥०९॥
      स      तिःमन्सऽे            समा े       हािःतनपुरं              ूत्येत्य      पुरोिहत       मनु पमिन्व छमानः
      परं            य मकरो ो                         मे              पापकृ त्यां              शमयेिदित                ॥१०॥
                स           कदािचन्मृगयां                    यातः                पािरिक्षतो           जनमेजयः
                किःमंि त्ःविवषयो े शे                                   आौममपँयत ्                           ॥११॥
                तऽ               कि दृिषरासां                 चबे               ौुतौवा            नाम             ।
                तःयािभमतः                   पुऽ            आःते            सोमौवा              नाम           ॥१२॥
                तःय तं पुऽमिभगम्य जनमेजयः पािरिक्षतः पौरोिहत्याय वोे ॥१३॥
                स                        नमःकृ त्य                              तमृिषमुवाच                        ।
                भगवन्नयं             तव            पुऽो           मम            पुरोिहतोऽिःत्वित             ॥१४॥
                स एवमु ः ूत्युवाच । भो जनमेजय पुऽोऽयं मम सप्या जातः ।
                महातपःवी                           ःवा यायसंपन्नो                              म पोवीयर्सभतो
                                                                                                         ं ृ
                   ु ं
                म छब                     पीतवत्याःतःयाः                        ु
                                                                              कक्षौ             संव ृ ः           ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 34 -                                           Adi Parva



              समथ ऽयं भवतः सवार्ः पापकृ त्याः शमियतुमन्तरे ण महादे वकृ त्याम ् ।
              अःय                                   त्वेकमुपांशुोतम ्                                    ।
              यदे नं    कि      ॄा णः           ं
                                               किचदथर्मिभयाचे ं                   तःमै     द ादयम ्      ।
              य ेतदत्सहसे
                   ु                          ततो                     नयःवैनिमित                      ॥१५॥
              तेनैवमुत्को जनमेजयःतं ूत्युवाच । भगवंःतथा भिवंयतीित ॥१६॥
              स तं पुरोिहतमुपादायोपावृ ो ॅातॄनुवाच । मयायं वृत उपा यायः ।
              यदयं                    ॄूया त्कायर्मिवचारयि िरित                                       ॥१७॥
              तेनैवमु ा               ॅातरःतःय                         तथा                  ु
                                                                                          चबः            ।
              स         तथा       ॅातॄन्संिदँय                 तक्षिशलां             ूत्यिभूतःथे         ।
              तं          च           दे शं               वशे               ःथापयामास                 ॥१८॥
              एतिःमन्नन्तरे                   कि दृिषध म्यो                          नामायोदः            ।
              तःय             िशंया यो                बभूवुरुपमन्युरारुिणवद ेित                       ॥१९॥
              स         एकं        िशंयमारुिणं                   पा चा यं                ूेषयामास        ।
              ग छ                   े
                                   कदारखण्डं                               बधानेित                    ॥२०॥
              स          उपा यायेन               संिद                  आरुिणः              पा चा यःतऽ
              गत्वा                े
                               तत्कदारखण्डं                    ब ंु             नाशक्नोत ्            ॥२१॥
              स     िक्लँयमानोऽपँयदपायम ्
                                   ु                       ।     भवत्वेवं         किरंयामीित          ॥२२॥
                            े
              स तऽ संिववेश कदारखण्डे । शयाने तिःमंःतददक तःथौ ॥२३॥
                                                     ु ं
              ततः       कदािचदपा याय
                              ु                    आयोदो              धौम्यः         िशंयानपृ छत ्       ।
              क्व         आरुिणः              पा चा यो                     गत            इित          ॥२४॥
                       ु                      े
              ते ूत्यूचः । भगवतैव ूेिषतो ग छ कदारखण्डं बधानेित ॥२५॥
              स                          एवमु ःताि शंयान्ूत्युवाच                                        ।
              तःमात्सव           तऽ           ग छामो                  यऽ         स        इित         ॥२६॥
              स         तऽ        गत्वा             तःया ानाय                    श दं          चकार      ।
              भो        आरुणे      पा चा य                क्वािस            ।        वत्सैह ित        ॥२७॥
              स                       त        त्वा                               आरुिणरुपा यायवाक्यं
                     े
              तःमात्कदारखण्डात्सहसोत्थाय                              तमुपा यायमुपतःथे                   ।
              ूोवाच             चैनम ्                ।               अयमःम्यऽ                    े
                                                                                                 कदारखण्डे
              िनःसरमाणमुदकमवारणीयं                         संरो ं ु             संिव ो          भगव छ दं
              ौुत्वैव     सहसा           िवदायर्           े
                                                          कदारखण्डं               भवन्तमुपिःथतः          ।
                                                         ं
              तदिभवादये भगवन्तम ् । आज्ञापयतु भवान ् । िक करवाणीित ॥२८॥
              तमुपा यायोऽॄवीत ्                                                                          ।


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 35 -                                            Adi Parva



                                    े
                          यःमा वान्कदारखण्डमवदाय ित्थतःतःमा वानु ालक
              एव                      नाम्ना                     भिवंयतीित                              ॥२९॥
              स                                              ृ
                                                उपा यायेनानुगह तः                                          ।
              यःमा वया                म चोऽनुि तं                तःमा ले योऽवाप्ःयसीित                     ।
              सव च ते वेदाः ूितभाःयिन्त सवार्िण च धमर्शा ाणीित ॥३०॥
              स           एवमु             उपा यायेने ं                  दे शं           जगाम           ॥३१॥
              अथापरः           िशंयःतःयैवायोदःय                      धौम्यःयोपमन्युनार्म                ॥३२॥
              तमुपा यायः         ूेषयामास              । वत्सोपमन्यो               गा    रक्षःवेित      ॥३३॥
              स                                उपा यायवचनादरक्ष ाः                                         ।
              स     चाहिन         गा       रिक्षत्वा        िदवसक्षयेऽ यागम्योपा यायःयामतः
              िःथत्वा                                       नम बे                                       ॥३४॥
              तमुपा यायः               पीवानमपँयत ्                  ।           उवाच          चैनम ्      ।
                           े
              वत्सोपमन्यो कन वृि ं क पयिस । पीवानिस दृढिमित ॥३५॥
              स     उपा यायं          ूत्युवाच         । भैक्षेण         वृि ं      क पयामीित           ॥३६॥
              तमुपा यायः ूत्युवाच । ममािनवे                          भैक्षं नोपयो व्यिमित ॥३७॥
              स                    तथेत्युक्त्वा                           पुनररक्ष ाः                     ।
                                                             े
              रिक्षत्वा चागम्य तथैवोपा यायःयामतः िःथत्वा नम ब ॥३८॥
              तमुपा यायःतथािप                           पीवानमेव                    दृं वोवाच              ।
              वत्सोपमन्यो                 सवर्मशेषतःते                    भैक्षं            गृ ािम         ।
               े
              कनेदानीं                    वृि ं                      क पयसीित                           ॥३९॥
              स                एवमु                    उपा यायेन                        ूत्युवाच           ।
              भगवते िनवे              र्
                                   पूवमपरं चरािम । तेन वृि ं क पयामीित ॥४०॥
              तमुपा यायः           ूत्युवाच             ।     नैषा           न्या या          गुरुवृि ः    ।
              अन्येषामिप वृ युपरोधं करोंयेवं वतर्मानः । लु धोऽसीित ॥४१॥
              स                 तथेत्युक्त्वा                   गा                      अरक्षत ्           ।
              रिक्षत्वा               च                 पुनरुपा यायगृहमागम्योपा यायःयामतः
              िःथत्वा                                       नम बे                                       ॥४२॥
              तमुपा यायःतथािप                     पीवानमेव               दृं वा            पुनरुवाच        ।
              अहं         ते      सव          भैक्षं        गृ ािम           न          चान्य चरिस         ।
              पीवानिस             ।            े
                                              कन             वृि ं               क पयसीित               ॥४३॥
              स                       उपा यायं                              ूत्युवाच                       ।
              भो      एतासां           गवां        पयसा          वृि ं             क पयामीित            ॥४४॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 36 -                                                Adi Parva



              तमुपा यायः                                                ूत्युवाच                                    ।
              नैतन्न्या यं          पय         उपयो ुं            भवतो             मयाननुज्ञातिमित             ॥४५॥
              स तथेित ूितज्ञाय गा रिक्षत्वा पुनरुपा यायगृहानेत्य गुरोरमतः
              िःथत्वा          नम बे                 तमुपा यायः                    पीवानमेवापँयत ्              ॥४६॥
              उवाच        चैनम ्           ।         भैक्षं        ना ािस                न         चान्य चरिस       ।
              पयो               न                    िपबिस                     ।               पीवानिस              ।
               े
              कन                         वृि ं                           क पयसीित                              ॥४७॥
              स                एवमु                           उपा यायं                        ूत्युवाच              ।
              भोः              े
                              फनं              िपबािम                    यिममे                 वत्सा           मातॄणां
              ःतनं                       िपबन्त                            उि रन्तीित                          ॥४८॥
              तमुपा यायः                                                ूत्युवाच                                    ।
              एते    त्वदनुकम्पया              गुणवन्तो            वत्साः           ूभूततरं          े
                                                                                                    फनमुि रिन्त ।
              तदे वमिप           वत्सानां                 वृ युपरोधं               करोंयेवं          वतर्मानः       ।
               े
              फनमिप                        भवान्न                             पातुमहर् तीित                     ॥४९॥
              स       तथेित              ूितज्ञाय                 िनराहारःता                  गा       अरक्षत ्     ।
              तथा         ूितिष ो                भैक्षं        ना ाित                  न        चान्य चरित          ।
              पयो          न             िपबित                ।            े
                                                                          फनं                नोपयुङ् े         ॥५०॥
              स            कदािचदरण्ये                                   र्
                                                               क्षुधात ऽकपऽाण्यभक्षयत ्                         ॥५१॥
                    र्  र्             ू
              स तैरकपऽैभिक्षतैः क्षारकटंणिवपािकिभ क्षुंयुपहतोऽन्धोऽभवत ् ।
              सोऽन्धोऽिप                   चङ्बम्यमाणः                                ू
                                                                                     कपेऽपतत ्                 ॥५२॥
              अथ              तिःमन्ननाग छत्युपा यायः                                        िशंयानवोचत ्           ।
              मयोपमन्युः            सवर्तः           ूितिष ः              ।        स         िनयतं         ु
                                                                                                          किपतः     ।
              ततो                    नाग छित                               िचरगत ेित                           ॥५३॥
              स           एवमुक्त्वा                  गत्वारण्यमुपमन्योरा ानं                            चबे        ।
              भो          उपमन्यो                    क्वािस                ।               वत्सैह ित           ॥५४॥
              स               तदा ानमुपा याया                     त्वा                   ूत्युवाचो चैः              ।
              अयमिःम                भो         उपा याय                   ू
                                                                        कपे          पितत            इित       ॥५५॥
              तमुपा यायः            ूत्युवाच           । कथमिस                      ू
                                                                                   कपे       पितत        इित   ॥५६॥
              स      तं       ूत्युवाच           ।          र्
                                                          अकपऽािण                  भक्षियत्वान्धीभूतोऽिःम           ।
              अतः                     ू
                                     कपे                      पितत                           इित               ॥५७॥
              तमुपा यायः                 ूत्युवाच                   ।              अि नौ               ःतुिह        ।
              तौ      त्वां         चक्षुंमन्तं               किरंयतो                दे विभषजािवित             ॥५८॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 37 -                                                          Adi Parva



      स       एवमु          उपा यायेन          ःतोतुं       ूचबमे              दे वावि नौ                वािग्भरिग्भः
                                                                                                                ृ             ॥५९॥
      ू           र्
               पूवगौ           र्
                            पूवजौ          िचऽभानू          िगरा              वा             शंसािम         तपनावनन्तौ            ।
      िदव्यौ         सुपण         िवरजौ             िवमानाविधिक्षयन्तौ                        भुवनािन            िव ा         ॥६०॥
      िहरण्मयौ             ु
                         शकनी              सांपरायौ             नासत्यदॐौ                      सुनसौ             वैजयन्तौ        ।
      शुबं       वयन्तौ           तरसा          सुवेमाविभ                 व्ययन्ताविसतं                     िववःवत ्          ॥६१॥
      मःतां            सुपणर्ःय            बलेन             वितर्काममु चतामि नौ                                  सौभगाय          ।
      तावत्सुव ृ ावनमन्त              मायया             स मा              गा             अरुणा              उदावहन ्          ॥६२॥
      षि             गावि शता                धेनव           एकं           वत्सं               सुवते         तं      दहिन्त
                                                                                                                     ु            ।
      नानागो ा           िविहता            एकदोहनाःतावि नौ                         दहतो
                                                                                    ु                      ु
                                                                                                      घमर्मक् यम ्            ॥६३॥
      एकां      नािभं       स शता           अराः        िौताः         ूिधंवन्या                  िवंशितरिपर्ता            अराः   ।
      अनेिम           चबं         पिरवतर्तेऽजरं             मायाि नौ                     समनि                  चषर्णी         ॥६४॥
      एकं        चबं         वतर्ते         ादशारं          ूिधषण्णािभमेकाक्षममृतःय                                 धारणम ्       ।
      यिःमन्दे वा       अिध        िव े      िवष ाःतावि नौ                        मु चतो            मा      िवषीदतम ्         ॥६५॥
      अि नािवन्िममृतं                      वृ भूयौ                ितरोध ामि नौ                               दासप ी              ।
      िभ वा          िगिरमि नौ             गामुदाचरन्तौ            त ृ म ा                     ूिथता             वलःय         ॥६६॥
      युवां      िदशो         जनयथो            दशामे            समानं              मूि नर्            रथया          िवयिन्त       ।
      तासां          यातमृषयोऽनुूयािन्त                 दे वा         मनुंयाः                   िक्षितमाचरिन्त                ॥६७॥
      युवां                   ु
                    वणार्िन्वकरुथो             िव      पांःतेऽिधिक्षयिन्त                        भुवनािन             िव ा         ।
      ते                   ृ
               भानवोऽप्यनुसता रिन्त                     दे वा          मनुंयाः                  िक्षितमाचरिन्त                ॥६८॥
      तौ       नासत्यावि नावामहे                वां       ॐजं             च            यां       िबभृथः           पुंकरःय         ।
      तौ             नासत्यावमृतावृतावृधावृते                         दे वाःतत्ूपदे न                        सूते             ॥६९॥
      मुखेन            गभ             लभतां             युवानौ                 गतासुरेतत्ूपदे न                      सूते         ।
      स ो       जातो         मातरमि             गभर्ःतावि नौ                   मु चथो                 जीवसे         गाः       ॥७०॥
                एवं          तेनािभ ु तावि नावाजग्मतुः                             ।                 ै
                                                                                                आहतु नम ्                 ।
                ूीतौ        ःवः        ।       एष        तेऽपूपः              ।         अशानैनिमित                  ॥७१॥
                स           एवमु ः             ूत्युवाच               ।                       र्
                                                                                   नानृतमूचतुभवन्तौ                       ।
                न       त्वहमेतमपूपमुपयो ु मुत्सहे                 अिनवे                     गुरव        इित        ॥७२॥
                ततःतमि नावूचतुः                         ।                 आवा यां                           पुरःता वत
                उपा यायेनैवमेवािभ ु ता यामपूपः                                ूीता यां                    द ः             ।
                उपयु                       स                    तेनािनवे                            गुरवे                 ।
                त्वमिप         तथैव           ु
                                             करुंव              यथा           कृ तमुपा यायेनेित                     ॥७३॥
                स               एवमु ः                      पुनरे व                          ूत्युवाचैतौ                  ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 38 -                                              Adi Parva



              ूत्यनुनये                                   भवन्तावि नौ                                        ।
              नोत्सहे ऽहमिनवे ोपा यायायोपयो ु िमित                                                        ॥७४॥
              तमि नावाहतुः              ।          ूीतौ          ःवःतवानया                    गुरुवृ या      ।
              उपा यायःय                     ते               कांणार्यसा                     दन्ताः           ।
              भवतो       िहरण्मया            भिवंयिन्त            ।      चक्षुंमां            भिवंयिस        ।
              ौेय ावाप्ःयसीित                                                                          ॥७५॥
              स                       एवमु ोऽि            यां                           ल धचक्षुरुपा याय
              सकाशमागम्योपा यायमिभवा ाचचक्षे                                                                 ।
              स                     चाःय                         ूीितमानभूत ्                             ॥७६॥
              आह       चैनम ् ।        यथाि नावाहतुःतथा                   त्वं       ौेयोऽवाप्ःयसीित         ।
              सव          च            ते            वेदाः             ूितभाःयन्तीित                   ॥७७॥
              एषा                  तःयािप                        पर क्षोपमन्योः                           ॥७८॥
              अथापरः       िशंयःतःयैवायोदःय                     धौम्यःय              वेदो      नाम        ॥७९॥
              तमुपा यायः            संिददे श          ।         वत्स          वेद           इहाःयताम ्       ।
              भवता         म हे
                             ृ            किचत्कालं
                                           ं                    शुौषमाणेन
                                                                   ू                        भिवतव्यम ्       ।
              ौेयःते                                  भिवंयतीित                                           ॥८०॥
              स      तथेत्युक्त्वा               ु
                                            गुरुकले       द घर्कालं                ू
                                                                            गुरुशुौषणपरोऽवसत ्               ।
              गौिरव                िनत्यं              गुरुषु               धूषुर्              िनयुज्यमानः
                         ृ
              शीतोंणक्षु ंणादःखसहः
                             ु                                              ू
                                                                  सवर्ऽाूितकलः                            ॥८१॥
              तःय          महता             कालेन            गुरुः         पिरतोषं              जगाम         ।
              तत्पिरतोषा च                    ौेयः               सवर्ज्ञतां                  चावाप           ।
              एषा              तःयािप                     पर क्षा                वेदःय                    ॥८२॥
                                               ु ु
              स उपा यायेनानुज्ञातः समावृ ःतःमा रुकलवासा हाौमं ूत्यप त
                                                        ृ
              तःयािप          ःवगृहे              वसत यः                िशंया               बभूवुः        ॥८३॥
              स                      िशंयान्न                              ं
                                                                         िकिचदवाच
                                                                              ु                              ।
              कमर्            वा             िबयतां                          ू
                                                                      गुरुशुौषा                वेित          ।
              दःखािभज्ञो
               ु                                          िह                                       ु
                                                                                              गुरुकलवासःय
              िशंयान्पिरक्लेशेन                       योजियतुं                       नेयेष                ॥८४॥
              अथ        कःयिचत्कालःय                  वेदं        ॄा णं              जनमेजयः          पौंय
              क्षिऽयावुपेत्योपा यायं                      वरयां                  चबतुः                    ॥८५॥
              स                                                        कदािच ाज्यकायणािभूिःथत
              उ ङ्कं                नाम                िशंयं                  िनयोजयामास                     ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 39 -                                              Adi Parva



              भो                 उ ङ्क                                 ं
                                                                  यित्किचदःम हे
                                                                             ृ                            पिरह यते
              तिद छाम्यहमपिरह णं                          भवता                       िबयमाणिमित                ॥८६॥
              स      एवं       ूितसमािदँयो ङ्कं                         वेदः           ूवासं      जगाम         ॥८७॥
              अथो ङ्को                                                    ू ुर्
                                                                   गुरुशुौषुगरुिनयोगमनुित मानःतऽ
                   ु
              गुरुकले                          वसित                                    ःम                      ॥८८॥
              स             वसंःतऽोपा याय ीिभः                                    सिहतािभराहयो ः
                                                                                            ू                     ।
              उपा याियनी             ते        ऋतुमती                   ।        उपा याय             ूोिषतः       ।
              अःया                   र्
                            यथायमृतुवन् यो                    न         भवित             तथा        िबयताम ्      ।
              एति षीदतीित                                                                                      ॥८९॥
              स                एवमु ःताः                           ि यः                        ूत्युवाच           ।
              न          मया                  ीणां                वचनािददमकाय                       कायर्म ्      ।
              न                             हमुपा यायेन                                  संिद ः                   ।
              अकायर्मिप                        त्वया                             कायर्िमित                     ॥९०॥
              तःय पुनरुपा यायः कालान्तरे ण गृहानुपजगाम तःमात्ूवासात ् ।
              स          त ृ ं               तःयाशेषमुपल य                             ूीितमानभूत ्            ॥९१॥
              उवाच         चैनम ्       ।     वत्सो ङ्क             िकं           ते     िूयं      करवाणीित       ।
              धमर्तो                 िह                      ू
                                                          शुौिषतोऽिःम                            भवता             ।
              तेन      ूीितः        परःपरे ण         नौ         संव ृ ा          ।      तदनुजाने        भवन्तम ् ।
              सवार्मेव         िसि ं               ूाप्ःयिस                 ।           गम्यतािमित             ॥९२॥
              स      एवमु ः          ूत्युवाच             ।        िकं           ते      िूयं      करवाणीित       ।
              एवं                                                 ाहः
                                                                    ु                                          ॥९३॥
              य ाधमण                          िवॄूया           ाधमण                            पृ छित             ।
              तयोरन्यतरः                    ूैित              िव े षं                 चािधग छित                ॥९४॥
              सोऽहमनुज्ञातो          भवता            इ छामी ं               ते           र् र् ु र्
                                                                                      गुवथमपहतुिमित            ॥९५॥
              तेनैवमु                          उपा यायः                                  ूत्युवाच                 ।
              वत्सो ङ्क                        उंयतां                                ताविदित                   ॥९६॥
              स                              कदािच मुपा यायमाहो ङ्कः                                              ।
                                   ं                  र् र्
              आज्ञापयतु भवान ् । िक ते िूयमुपहरािम गुवथिमित ॥९७॥
              तमुपा यायः                                                ूत्युवाच                                  ।
              वत्सो ङ्क             बहशो
                                      ु             मां           चोदयिस                   र् र् ु
                                                                                        गुवथमपहरे यिमित           ।
              त     छ      ।     एनां        ूिवँयोपा याियनीं                         पृ छ      िकमुपहरामीित      ।
              एषा                    य ॄवीित                                तदपहरःवेित
                                                                              ु                                ॥९८॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 40 -                                         Adi Parva



              स            एवमु                         उपा यायेनोपा याियनीमपृ छत ्                         ।
              भवत्युपा यायेनाःम्यनुज्ञातो                             गृहं               गन्तुम ्           ।
              तिद छामी ं                ते                 र् र् ु
                                                        गुवथमप त्यानृणो                     गन्तुम ्        ।
              तदाज्ञापयतु          भवती             ।          िकमुपहरािम                 र् र्
                                                                                       गुवथिमित          ॥९९॥
              सैवमु ोपा याियन्यु ङ्कं                ूत्युवाच             । ग छ         पौंयं    राजानम ् ।
              िभक्षःव            तःय                क्षिऽयया                 िपन े           ु
                                                                                            कण्डले          ।
              ते       आनयःव                ।       इत तुथऽहिन                   पुण्यकं         भिवता      ।
              ता यामाब ा यां                               ॄा णान्पिरवे ु िम छािम                           ।
                                  ु
              शोभमाना यथा ता यां कण्डला यां तिःमन्नहिन संपादयःव ।
              ौेयो        िह           ते          ःयात्क्षणं                 ु
                                                                             कवर्त         इित         ॥१००॥
              स           एवमु                    उपा याियन्या                       ूाित तो ङ्कः           ।
              स                         पिथ                                 ग छन्नपँयदृषभमितूमाणं
              तमिध ढं                       च                    पुरुषमितूमाणमेव                       ॥१०१॥
              स                    पुरुष                             उ ङ्कम यभाषत                           ।
                   ै
              उ ङ्कतत्पुर षमःय                      ऋषभःय                      भक्षयःवेित              ॥१०२॥
              स                    एवमु ो                                  नै छत ्                     ॥१०३॥
              तमाह             पुरुषो              भूयः               ।              भक्षयःवो ङ्क           ।
              मा      िवचारय       ।    उपा यायेनािप                 ते      भिक्षतं        र्
                                                                                         पूविमित       ॥१०४॥
              स       एवमु ो     बाढिमत्युक्त्वा                तदा        तदृषभःय         पुर षं   मूऽं   च
              भक्षियत्वो ङ्कः           ूतःथे             यऽ         स        क्षिऽयः      पौंयः       ॥१०५॥
              तमुपेत्यापँयद ु ङ्क आसीनम ् । स तमुपेत्याशीिभर्रिभनन् ोवाच ।
              अथ                                 भवन्तमुपगतोऽःमीित                                     ॥१०६॥
              स         एनमिभवा ोवाच                      ।          भगवन्पौंयः             ख वहम ्         ।
              िकं                                   करवाणीित                                           ॥१०७॥
              तमुवाचो ङ्कः              ।            र्
                                                  गुवथ            ु
                                                                 कण्डला याम यार्गतोऽःमीित                  ये
              ते      क्षिऽयया     िपन े             ु
                                                    कण्डले           ते      भवान्दातुमहर् तीित        ॥१०८॥
              तं                        पौंयः                                 ूत्युवाच                      ।
              ूिवँयान्तःपुरं                     क्षिऽया                   या यतािमित                  ॥१०९॥
              स        तेनैवमु ः            ूिवँयान्तःपुरं                क्षिऽयां      नापँयत ्       ॥११०॥
              स       पौंयं पुनरुवाच             । न          यु ं    भवता           वयमनृतेनोपचिरतुम ् ।
              न           िह                ते            क्षिऽयान्तःपुरे                संिनिहता           ।
              नैनां                                     पँयामीित                                       ॥१११॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 41 -                                                 Adi Parva



              स                    एवमु ः                 पौंयःतं                            ूत्युवाच              ।
              संूित                 भवानुि छ ः                    ।               ःमर             तावत ्            ।
              न       िह      सा     क्षिऽया        उि छ ेनाशुिचना                      वा     शक्या      ि ुम ्    ।
              पितोतात्वादे षा                                      र्
                                                         नाशुचेदर्शनमुपैतीित                                   ॥११२॥
              अथैवमु                             उ ङ्कः                            ःमृत्वोवाच                       ।
              अिःत          खलु      मयोि छ ेनोपःपृ ं                  शीयं            ग छता       चेित        ॥११३॥
              तं            पौंयः            ूत्युवाच                  ।               एत दे वं          िह         ।
              न            ग छतोपःपृ ं                  भवित               न             िःथतेनेित             ॥११४॥
              अथो ङ्कःतथेत्युक्त्वा                      ूा ुख                     उपिवँय               सुूक्षािलत
              पािण                   पाद                  वदनोऽश दािभ र् दयंगमािभरि रुपःपृँय
              िऽः                          पीत्वा                                ि ः                      पिरमृज्य
              खान्यि रुपःपृँयान्तःपुरं                  ूिवँय              तां         क्षिऽयामपँयत ्         ॥११५॥
              सा               च                 दृं वैवो ङ्कम युत्थायािभवा ोवाच                                   ।
              ःवागतं          ते     भगवन ्         ।     आज्ञापय                 िकं        करवाणीित          ॥११६॥
                               ु        र्
              स तामुवाच । एते कण्डले गुवथ मे िभिक्षते दातुमहर् सीित ॥११७॥
              सा       ूीता          तेन      तःय            स ावेन               पाऽमयमनितबमणीय ेित
              मत्वा           ते          ु
                                         कण्डले           अवमु याःमै                         ूाय छत ्          ॥११८॥
              आह           चैनम ्    ।     एते      कण्डले
                                                     ु                तक्षको           नागराजः        ूाथर्यित      ।
              अूम ो                                      नेतुमहर् सीित                                         ॥११९॥
              स      एवमु ःतां           क्षिऽयां       ूत्युवाच           । भवित                   र्
                                                                                               सुिनवृता       भव   ।
              न        मां          श ःतक्षको                नागराजो                   धषर्ियतुिमित           ॥१२०॥
              स एवमुक्त्वा तां क्षिऽयामामन् य पौंयसकाशमाग छत ् ॥१२१॥
              स       तं       दृं वोवाच            ।     भोः          पौंय             ूीतोऽःमीित            ॥१२२॥
              तं       पौंयः          ूत्युवाच           ।        भगवंि रःय                    पाऽमासा ते          ।
              भवां                 गुणवानितिथः                ।             तत्किरंये                 ौा म ्        ।
              क्षणः                                     िबयतािमित                                             ॥१२३॥
              तमु ङ्कः                ूत्युवाच               ।             कृ तक्षण               एवािःम           ।
              शीयिम छािम                   यथोपपन्नमन्नमुप तं                                भवतेित           ॥१२४॥
              स        तथेत्युक्त्वा          यथोपपन्नेनान्नेनैनं                       भोजयामास              ॥१२५॥
              अथो ङ्कः                           शीतमन्नं                                े
                                                                                       सकशं                    दृं वा
              अशु येतिदित                           मत्वा                              पौंयमुवाच                   ।
              यःमान्मे         अशु यन्नं          ददािस           तःमदन्धो               भिवंयसीित            ॥१२६॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                           - 42 -                                                   Adi Parva



              तं                        पौंयः                                       ूत्युवाच                            ।
              यःमा वमप्यद ु मन्नं दषयिस तःमादनपत्यो भिवंयसीित ॥१२७॥
                                   ू
              सोऽथ               पौंयःतःयाशुिचभावमन्नःयागमयामास                                                   ॥१२८॥
              अथ                    तदन्नं                                        े
                                                                              मु कँया                         ि योप तं
                े
              सकशमशुिच                           मत्वो ङ्कं                              ूसादयामास                      ।
              भगवन्नज्ञानादे तदन्नं                            े
                                                             सकशमुप तं                        शीतं            च         ।
              तत्क्षामये         भवन्तम ्                ।           न            भवेयमन्ध             इित        ॥१२९॥
              तमु ङ्कः            ूत्युवाच                       ।             न         मृषा             ॄवीिम         ।
              भूत्वा            त्वमन्धो                     निचरादनन्धो                       भिवंयसीित                ।
              ममािप             शापो             न            भवे वता                   द             इित         ॥१३०॥
              तं     पौंयः       ूत्युवाच                ।       नाहं          श ः           शापं      ूत्यादातुम ्     ।
              न            िह           मे                   मन्युर ाप्युपशमं                         ग छित             ।
              िकं             चैत वता                    न                    ज्ञायते               यथा            ॥१३१॥
      नावनीतं           दयं        ॄा णःय                        वािच               क्षुरो           िनिहतःतीआणधारः             ।
      िवपर तमेतदभयं
                ु               क्षिऽयःय                 वाङ्नावनीती                     दयं           तीआणधारम ्           ॥१३२॥
              इित         ।       तदे वं             गते                  न        श ोऽहं              तीआण दयत्वा ं
              शापमन्यथा                    र्
                                        कतुम ्                        ।             गम्यतािमित                    ॥१३३॥
              तमु ङ्कः            ूत्युवाच                   ।            भवताहमन्नःयाशुिचभावमागम य
              ूत्यनुनीतः                     ।                       ूाक्च                   तेऽिभिहतम ्                ।
              यःमादद ु मन्नं               दषयिस
                                            ू                        तःमादनपत्यो                    भिवंयसीित           ।
              दु े      चान्ने          नैष              मम               शापो           भिवंयतीित                ॥१३४॥
                                                     ु
              साधयामःताविदत्युक्त्वा ूाित तो ङ्कःते कण्डले गृह त्वा ॥१३५॥
              सोऽपँयत्पिथ                                        नग्नं                                ौमणमाग छन्तं
                     र्
              मुहु मुहु दृर् ँयमानम ्            दृँयमानं                     च         अथो ङ्कःते                  ु
                                                                                                                   कण्डले
              भूमौ                 िनिक्षप्योदकाथ                                       ूचबमे                     ॥१३६॥
              एतिःमन्नन्तरे                          स                        ौमणःत्वरमाण                         उपसृत्य
              ते                 ु
                                कण्डले                           गृह त्वा                       ूािवत ्                 ।
              तमु ङ्कोऽिभसृत्य                                                     जमाह                                 ।
              स          तिपं
                           ू                 िवहाय                        तक्षक पं                  कृ त्वा        सहसा
              धरण्यां             िववृतं                         महािबलं                      िववेश               ॥१३७॥
              ूिवँय               च                  नागलोकं                         ःवभवनमग छत ्                       ।
              तमु ङ्कोऽन्वािववेश                                     तेनैव                      िबलेन                   ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 43 -                                                 Adi Parva



               ूिवँय                च              नागानःतुवदे िभः                            ै
                                                                                            ोकः              ॥१३८॥
               य              ऐरावतराजानः                      सपार्ः              सिमितशोभनाः                     ।
               वषर्न्त          इव              जीमूताः                     ु
                                                                        सिव त्पवनेिरताः                      ॥१३९॥
               सु पा                  िव पा                    तथा                       ु
                                                                                   क माषकण्डलाः                    ।
               आिदत्यवन्नाकपृ े                                    ु
                                                               रे जरैरावतो वाः                               ॥१४०॥
               बहिन
                 ू                  नागवत्मार्िन                   गङ्गायाःतीर                    उ रे             ।
               इ छे त्कोऽकाशुसेनायां                            र् ै
                                                             चतुमरावतं                    िवना               ॥१४१॥
               शतान्यशीितर ौ                   च             सहॐािण                 च            िवंशितः           ।
               सपार्णां         ूमहा            यािन्त               धृतरा ो              यदे जित           ॥१४२॥
               ये          चैनमुपसपर्िन्त              ये          च         दरं
                                                                              ू           परं        गताः          ।
               अहमैरावतज्ये ॅातृ योऽकरवं                                       नमः                          ॥१४३॥
               यःय             वासः              ु
                                                करुक्षेऽे              खाण्डवे             चाभवत्सदा               ।
               तं           कािवेयमःतौषं                     ु
                                                            कण्डलाथार्य                  तक्षकम ्           ॥१४४॥
               तक्षक ा सेन                              िनत्यं                      सहचरावुभौ                      ।
                ु
               करुक्षेऽे                िनवसतां                      नद िमक्षुमतीमनु                        ॥१४५॥
               जघन्यजःतक्षकःय                          ौुतसेनेित                   यः               ौुतः           ।
               अवस ो                    मह       ु
                                                 िम्न                   ूाथर्यन्नागमु यताम ्                       ।
               करवािण            सदा            चाहं           नमःतःमै                   महात्मने            ॥१४६॥
               एवं              ःतुवन्निप                      नागान्यदा                    ते                ु
                                                                                                             कण्डले
               नालभदथापँयित् यौ                    तन्ऽे       अिधरोप्य            पटं      वयन्त्यौ        ॥१४७॥
               तिःमं                 तन्ऽे           कृ ंणाः                िसता                 तन्तवः            ।
               चबं            चापँयत्षि भः                       ु
                                                                कमारै ः              पिरवत्यर्मानम ्               ।
               पुरुषं                              चापँय शर्नीयम ्                                          ॥१४८॥
               स              तान्सवाःतु ाव                                         ै
                                                                     एिभमर्न्ऽवाद ोकः                        ॥१४९॥
      ऽीण्यिपर्तान्यऽ         शतािन            म ये           षि             िनत्यं         चरित           ीुवेऽिःमन ्     ।
      चबे            चतुिवशितपवर्योगे                             ु
                                                            ष यत्कमाराः                   पिरवतर्यिन्त                 ॥१५०॥
      तन्ऽं         चेदं       िव       पं         युवत्यौ             वयतःतन्तून्सततं                     वतर्यन्त्यौ     ।
                    ै
      कृ ंणािन्सतां व            िववतर्यन्त्यौ               भूतान्यजॐं                  भुवनािन            चैव        ॥१५१॥
      वळःय            भतार्      भुवनःय                गो ा            वृऽःय             हन्ता       नमुचेिनर्हन्ता        ।
      कृ ंणे    वसानो         वसने           महात्मा         सत्यानृते         यो         िविवनि            लोके       ॥१५२॥
      यो        वािजनं              गभर्मपां                पुराणं          वै ानरं               वाहनम युपेतः             ।
      नमः            सदाःमै             जगद         राय                लोकऽयेशाय                  पुरंदराय             ॥१५३॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 44 -                                             Adi Parva



              ततः                  स                एनं                  पुरुषः                    ूाह          ।
              ूीतोऽिःम                           तेऽहमनेन                             ःतोऽेण                    ।
              िकं                  ते              िूयं                     करवाणीित                      ॥१५४॥
              स        तमुवाच              ।        नागा            मे         वशमीयुिरित                 ॥१५५॥
              स     एनं      पुरुषः       पुनरुवाच          । एतम मपाने                  धमःवेित          ॥१५६॥
              स                                     तम मपानेऽधमत ्                                              ।
                                                                   ु
              अथा ा म्यमानात्सवर्ॐोतो यः सधूमा अिचर्षोऽग्नेिनर्ंपेतः ॥१५७॥
              तािभनार्गलोको                                       धूिपतः                                  ॥१५८॥
              अथ                   ससंॅमःतक्षकोऽिग्नतेजोभयिवषण्णःते                                         ु
                                                                                                           कण्डले
              गृह त्वा                  सहसा                ःवभवनािन्नंबम्यो ङ्कमुवाच                           ।
              एते              ु
                              कण्डले                ूितगृ ातु                  भवािनित                    ॥१५९॥
              स     ते       ूितजमाहो ङ्कः                   ।      ु
                                                                   कण्डले            ूितगृ ािचन्तयत ्           ।
              अ           तत्पुण्यकमुपा याियन्याः                   ।        दरं
                                                                              ू          चाहम यागतः             ।
              कथं                  नु              खलु                  संभावयेयिमित                       ॥१६०॥
              तत           एनं            िचन्तयानमेव                   स            पुरुष          उवाच        ।
              उ ङ्क                                         एनम मिधरोह                                          ।
              एष          त्वां                           ु
                                         क्षणादे वोपा यायकलं                  ूापियंयतीित                  ॥१६१॥
              स      तथेत्युक्त्वा             तम मिधरु                                   ु
                                                                         ूत्याजगामोपा यायकलम ्                  ।
              उपा याियनी                  च              ःनाता               े
                                                                            कशानावपयन्त्युपिव ो ङ्को
              नाग छतीित                     शापायाःय                     मनो                 दधे           ॥१६२॥
              अथो ङ्कः                    ूिवँय                   उपा याियनीम यवादयत ्                          ।
              ते              चाःयै                      ु
                                                        कण्डले                 ूाय छत ्                    ॥१६३॥
              सा      चैनं          ूत्युवाच            ।       उ ङ्क        दे शे       कालेऽ यागतः            ।
              ःवागतं          ते         वत्स       ।        मनागिस               मया          न         श ः    ।
              ौेयःतवोपिःथतम ्                           ।            िसि माप्नुह ित                        ॥१६४॥
              अथो ङ्क             उपा यायम यवादयत ्                 ।       तमुपा यायः              ूत्युवाच    ।
              वत्सो ङ्क             ःवागतं         ते       ।     िकं       िचरं        कृ तिमित          ॥१६५॥
              तमु ङ्क                            उपा यायं                          ूत्युवाच                     ।
                      े
              भोःतक्षकण                  नागराजेन                िव नः            कृ तोऽिःमन्कमर्िण             ।
              तेनािःम                          नागलोकं                         नीतः                        ॥१६६॥
              तऽ      च       मया         दृ े     ि यौ          तन्ऽेऽिधरोप्य           पटं        वयन्त्यौ    ।
              तिःमं          तन्ऽे       कृ ंणाः        िसता        तन्तवः            । िकं         तत ् ॥१६७॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 45 -                                              Adi Parva



              तऽ              च             मया                चबं               दृ ं              ादशारम ्         ।
              ष चैनं           ु
                              कमाराः              पिरवतर्यिन्त             ।        तदिप           िकम ्       ॥१६८॥
              पुरुष ािप             मया            दृ ः             ।      स            पुनः        कः         ॥१६९॥
              अ       ाितूमाणयु ः                     ।             स            चािप             कः           ॥१७०॥
              पिथ                  ग छता                   मया                   ऋषभो                  दृ ः         ।
              तं       च           पुरुषोऽिध ढः                 ।         तेनािःम              सोपचारमु ः           ।
              उ ङ्काःय                       ऋषभःय                         पुर षं                 भक्षय             ।
              उपा यायेनािप                                ते                      भिक्षतिमित                        ।
              ततःत चनान्मया                            तदृषभःय                          पुर षमुपयु म ्              ।
              तिद छािम                      भवतोपिद ं                     िकं             तिदित                ॥१७१॥
              तेनैवमु                             उपा यायः                               ूत्युवाच                   ।
              ये           ते               ि यौ                   धाता             िवधाता                 च        ।
              ये     च        ते      कृ ंणाः         िसता                तन्तवःते             रा यहनी         ॥१७२॥
              यदिप                          त चबं                               ादशारं                        ु
                                                                                                           ष कमाराः
              पिरवतर्यिन्त                   ते                ऋतवः                 ष संवत्सर बम ्                  ।
              यः       पुरुषः         स           पजर्न्यः          ।      योऽ ः            सोऽिग्नः           ॥१७३॥
              य      ऋषभःत्वया              पिथ       ग छता              दृ ः     स       ऐरावतो        नागराजः ।
                ै
              य नमिध ढः                                        स                          इन्िः                     ।
              यदिप       ते        पुर षं     भिक्षतं          तःय         ऋषभःय               तदमृतम ् ॥१७४॥
              तेन             ख विस                  न                  व्यापन्नःतिःमन्नागभवने                      ।
              स             चािप                   मम                   सखा                इन्िः               ॥१७५॥
                        ु
              तदनुमहात्कण्डले                        गृह त्वा                     पुनर यागतोऽिस                     ।
              तत्सौम्य गम्यताम ् । अनुजाने भवन्तम ् । ौेयोऽवाप्ःयसीित ॥१७६॥
              स                                   उपा यायेनानुज्ञात                                            उ ङ्कः
               ु
              ब ःतक्षकःय                 ूितिचक षर्माणो                   हािःतनपुरं            ूतःथे          ॥१७७॥
              स            हािःतनपुरं                      ूाप्य                 निचराि         जस मः               ।
              समाग छत                        राजानमु ङ्को                         जनमेजयम ्                    ॥१७८॥
              पुरा                  तक्षिशलातःतं                             िनवृ मपरािजतम ्                        ।
              सम्यिग्वजियनं                   दृं वा                                र्
                                                                    समन्तान्मिन्ऽिभवृतम ्                      ॥१७९॥
              तःमै            जयािशषः               पूव             यथान्यायं              ूयुज्य             सः    ।
              उवाचैनं              वचः            काले              श दसंपन्नया                 िगरा           ॥१८०॥
              अन्यिःमन्करणीये                         त्वं                काय              पािथर्वस म               ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 46 -                                                  Adi Parva



              बा यािदवान्यदे व                      त्वं            ु
                                                                   करुषे              नृपस म                    ॥१८१॥
              एवमु ःतु                िवूेण                स            राजा          ूत्युवाच             ह        ।
              जनमेजयः              ूसन्नात्मा                सम्यक्संपूज्य            तं       मुिनम ्         ॥१८२॥
      आसां          ूजानां             पिरपालनेन                   ःवं             क्षऽधम             पिरपालयािम            ।
      ूॄूिह    वा       िकं         िबयतां           ि जेन्ि               ू
                                                                        शुौषुरःम्य              वचःत्वद यम ्            ॥१८३॥
      स       एवमु ःतु                   नृपो मेन                 ि जो मः                  पुण्यकृ तां          विर ः       ।
      उवाच          राजानमद नस वं                    ःवमेव              काय           नृपते               य त्          ॥१८४॥
                   े
              तक्षकण               नरे न्िे न्ि            येन           ते         िहं िसतः             िपता       ।
              तःमै               ु
                             ूितकरुंव                 त्वं         पन्नगाय                 दरात्मने
                                                                                            ु                  ॥१८५॥
              कायर्कालं              च             मन्येऽहं              िविधदृ ःय                 कमर्णः           ।
              त      छापिचितं                     राजिन्पतुःतःय                     महात्मनः                   ॥१८६॥
              तेन              नपराधी                      स            द ो           द ु ान्तरात्मना               ।
              प चत्वमगमिाजा                          वळाहत                    इव             िमः
                                                                                              ु                ॥१८७॥
              बलदपर्समुित्स ःतक्षकः                                            पन्नगाधमः                            ।
              अकाय                 कृ तवान्पापो                  योऽदशित्पतरं                  तव              ॥१८८॥
              राजिषर्वंशगो ारममरूितमं                                               नृपम ्                          ।
              जघान            काँयपं                चैव            न्यवतर्यत                पापकृ त ्          ॥१८९॥
              दग्धुमहर् िस               तं            पापं              ज्विलते               हव्यवाहने            ।
              सपर्सऽे          महाराज                  त्विय             ति                िवधीयते             ॥१९०॥
              एवं             िपतु ापिचितं                        गतवांःत्वं                 भिवंयिस                ।
              मम          िूयं              च          सुमहत्कृ तं               राजन्भिवंयित                   ॥१९१॥
              कमर्णः               पृिथवीपाल                    मम              येन             दरात्मना
                                                                                                 ु                  ।
              िव नः           कृ तो               महाराज                  र्
                                                                       गुवथ           चरतोऽनघ                  ॥१९२॥
              एत      त्वा             तु            नृपितःतक्षकःय                     चुकोप               ह        ।
              उ ङ्कवाक्यहिवषा                          द ोऽिग्नहर् िवषा                      यथा               ॥१९३॥
              अपृ छ च                तदा            राजा               मिन्ऽणः             ःवान्सुदःिखतः
                                                                                                   ु                ।
              उ ङ्कःयैव               सांिन ये                 िपतुः          ःवगर्गितं          ूित           ॥१९४॥
              तदै व           िह              स            राजेन्िो            दःखशोकाप्लुतोऽभवत ्
                                                                                ु                                   ।
              यदै व                  िपतरं                      वृ मु ङ्कादशृणो दा                             ॥१९५॥
                                                                * * *
                                                                   ४.
              लोमहषर्णपुऽ                   उमौवाः                सूतः           पौरािणको                नैिमषारण्ये



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 47 -                                             Adi Parva



                      ु                े
              शौनकःय कलपते ार्दशवािषर्क सऽे ऋषीन यागतानुपतःथे ॥०१॥
              पौरािणकः           पुराणे        कृ तौमः                स          तान्कृ ता जिलरुवाच          ।
              िकं      भवन्तः         ौोतुिम छिन्त                ।        िकमहं          ॄुवाणीित        ॥०२॥
                                                      तमृषय ऊचुः
                                                       ू
              परमं लोमहषर्णे ूआयामःत्वां वआयिस च नः शुौषतां कथायोगम ् ।
              त गवांःतु                      ताव छौनकोऽिग्नशरणम याःते                                     ॥०३॥
              योऽसौ            िदव्याः              कथा           वेद              दे वतासुरसंकथाः           ।
              मनुंयोरगगन्धवर्कथा                      वेद                 च              सवर्शः           ॥०४॥
              स         चाप्यिःमन्मखे                      सौते                        ु
                                                                                िव ान्कलपिति र् जः           ।
              दक्षो      धृतोतो               धीमा शा े                   चारण्यके           गुरुः        ॥०५॥
              सत्यवाद                       शमपरःतपःवी                                 िनयतोतः               ।
              सवषामेव           नो           मान्यः         स             तावत्ूितपा यताम ्               ॥०६॥
              तिःमन्न यासित                         गुरावासनं                          परमािचर्तम ्          ।
              ततो       वआयिस               य वां      स          ूआयित                 ि जस मः           ॥०७॥
                                                       सूत उवाच
              एवमःतु                 गुरौ             तिःमन्नुपिव े                       महात्मिन           ।
              तेन      पृ ः          कथाः         पुण्या        वआयािम                 िविवधाौयाः         ॥०८॥
              सोऽथ        िवूषर्भः             काय            कृ त्वा             सव         यथाबमम ्        ।
              दे वान्वािग्भः                िपतॄनि ःतपर्ियत्वाजगाम                            ह           ॥०९॥
              यऽ         ॄ षर्यः               िस ाःत                 आसीना                  यतोताः          ।
              यज्ञायतनमािौत्य                                 सूतपुऽपुरःसराः                              ॥१०॥
              ऋित्वआवथ                सदःयेषु               स              वै           गृहपितःततः           ।
              उपिव ेषूपिव ः                           शौनकोऽथाॄवीिददम ्                                   ॥११॥
                                                       * * *
                                                    ५. शौनक उवाच
              पुराणमिखलं                    तात             िपता                   तेऽधीतवान्पुरा            ।
              कि च वमिप                       तत्सवर्मधीषे                        लोमहषर्णे               ॥०१॥
              पुराणे      िह          कथा            िदव्या           आिदवंशा                 धीमताम ्       ।
              क यन्ते          ताः       पुराःमािभः             ौुताः            पूव      िपतुःतव         ॥०२॥
              तऽ         वंशमहं               पूव             ौोतुिम छािम                     भागर्वम ्      ।
              कथयःव            कथामेतां             क याः             ःम           ौवणे           तव      ॥०३॥
                                                       सूत उवाच



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 48 -                                             Adi Parva



              यदधीतं                  पुरा             सम्यिग् जौे                       महात्मिभः              ।
                           ै
              वैशंपायनिवूा ःतै ािप                               किथतं                   पुरा                ॥०४॥
              यदधीतं             च          िपऽा          मे       सम्यक्चैव             ततो           मया      ।
                    ृ
              त ाव छणु                 यो            दे वैः          सेन्िै ः          सािग्नमरु णैः            ।
              पूिजतः              ूवरो             वंशो               ू
                                                                   भृगणां             भृगुनन्दन              ॥०५॥
              इमं            वंशमहं                 ॄ न्भागर्वं                  ते          महामुने            ।
              िनगदािम                       कथायु ं                   पुराणाौयसंयुतम ्                       ॥०६॥
              भृगोः              सुदियतः              पुऽ यवनो                   नाम             भागर्वः        ।
               यवनःयािप                       दायादः               ूमितनार्म                 धािमर्कः           ।
              ूमतेरप्यभूत्पुऽो                      घृता यां                     रुरुिरत्युत                 ॥०७॥
              रुरोरिप                सुतो            जज्ञे               शुनको             वेदपारगः             ।
              ूम रायां                 धमार्त्मा                तव                 र्
                                                                                पूविपतामहात ्                ॥०८॥
              तपःवी               च            यशःवी                 च            ौुतवान्ॄ िव मः                ।
              धिमर् ः            सत्यवाद              च          िनयतो                िनयतेिन्ियः            ॥०९॥
                                                        शौनक उवाच
              सूतपुऽ              यथा              तःय               भागर्वःय              महात्मनः             ।
               यवनत्वं                पिर यातं                 तन्ममाचआव                 पृ छतः              ॥१०॥
                                                           सूत उवाच
              भृगोः               सुदियता                 भायार्                पुलोमेत्यिभिवौुता               ।
              तःयां                   गभर्ः                    समभव गोव यर्समु वः
                                                                    ृ                                        ॥११॥
              तिःमन्गभ                          ृ
                                             संभतेऽथ                 पुलोमायां                  भृगू ह          ।
              समये               समशीिलन्यां                   धमर्प यां              यशिःवनः                ॥१२॥
              अिभषेकाय                 िनंबान्ते                 भृगौ                  ृ
                                                                                  धमर्भतां             वरे      ।
              आौमं           तःय               रक्षोऽथ             पुलोमा याजगाम                   ह         ॥१३॥
              तं           ूिवँयाौमं                  दृं वा              भृगोभार्यार्मिनिन्दताम ्              ।
                    छयेन              समािव ो                   िवचेताः                समप त                 ॥१४॥
              अ यागतं                 तु            तिक्षः               पुलोमा            चारुदशर्ना           ।
              न्यमन्ऽयत                    वन्येन               फलमूलािदना                   तदा             ॥१५॥
              तां           तु               रक्षःततो                ॄ न्        छयेनािभपीिडतम ्                ।
              दृं वा                    मभू ऽ                         र्
                                                                िजह षुःतामिनिन्दताम ्                        ॥१६॥
              अथािग्नशरणेऽपँयज्ज्विलतं                                          जातवेदसम ्                      ।
              तमपृ छ तो                    रक्षः          पावकं           ज्विलतं               तदा          ॥१७॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 49 -                                                Adi Parva



              शंस         मे          कःय            भाययमग्ने                 पृ           ऋतेन          वै      ।
              सत्यःत्वमिस                सत्यं           मे      वद           पावक            पृ छते           ॥१८॥
              मया              ह यं               र् ृ
                                               पूववता                  भायार्थ               वरविणर्नी            ।
              प ाि वमां                      िपता               ूादा गवेऽनृतकािरणे
                                                                     ृ                                         ॥१९॥
              सेयं             यिद             वरारोहा                भृगोभार्यार्             रहोगता             ।
              तथा          सत्यं             समा यािह                िजह षार्म्याौमािदमाम ्                    ॥२०॥
              मन्युिहर्               दयं            मेऽ               ूदहिन्नव                 ित ित             ।
                    र्
              मत्पुवभाया               यिदमां               ु
                                                         भृगः           ूाप           सुम यमाम ्               ॥२१॥
              तिक्ष                एवमामन् य                    ज्विलतं                   जातवेदसम ्              ।
              शङ्कमानो                  भृगोभार्या              पुनः                पुनरपृ छत                  ॥२२॥
              त्वमग्ने                        ू
                                         सवर्भतानामन्त रिस                                  िनत्यदा               ।
              सािक्षवत्पुण्यपापेषु                सत्यं          ॄूिह               कवे        वचः             ॥२३॥
                    र्
              मत्पूवभायार्प ता                                     ु
                                                                भृगणानृतकािरणा                                    ।
              सेयं        यिद          तथा          मे        त्वं       सत्यमा यातुमहर् िस                    ॥२४॥
              ौुत्वा            त्व ो               भृगोभार्या                हिरंयाम्यहमाौमात ्                  ।
              जातवेदः              पँयतःते             वद            सत्यां          िगरं       मम          ॥२५॥
              तःय              त चनं              ौुत्वा             स ािचर्दर्ःिखतो
                                                                               ु                   भृशम ्         ।
              भीतोऽनृता च                     शापा च            भृगोिरत्यॄवी छनैः                              ॥२६॥
                                                            * * *
                                                         ६. सूत उवाच
              अग्नेरथ              वचः           ौुत्वा          तिक्षः              ूजहार             ताम ्      ।
              ॄ न्वराह पेण                                    मनोमारुतरं हसा                                   ॥०१॥
              ततः              स             गभ                      ु
                                                              िनवसन्कक्षौ                      ु ु
                                                                                            भृगकलो ह              ।
              रोषान्मातु युतः                    ु
                                                कक्षे यवनःतेन                         सोऽभवत ्                 ॥०२॥
              तं               दृं वा                    मातुरुदरा       युतमािदत्यवचर्सम ्                       ।
              तिक्षो           भःमसा तं
                                     ू                   पपात            पिरमु य               ताम ्           ॥०३॥
              सा          तमादाय                  सुौोणी               ससार                    ु
                                                                                            भृगनन्दनम ्           ।
               यवनं                भागर्वं           ॄ न्पुलोमा                 दःखमूि छर् ता
                                                                                 ु                             ॥०४॥
              तां         ददशर्               ःवयं              ॄ ा                 सवर्लोकिपतामहः                ।
              रुदतीं                 बांपपूणार्क्षीं                  भृगोभार्यार्मिनिन्दताम ्                    ।
              सान्त्वयामास                   भगवान्वधूं                ॄ ा                िपतामहः              ॥०५॥
              अौुिबन्द ू वा                   तःयाः                   ूावतर्त                महानद                ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 50 -                                                   Adi Parva



              अनुवतर्ती           सृितं         तःया           भृगोः         प या            यशिःवनः               ॥०६॥
              तःया           माग           सृतवतीं             दृं वा           तु           सिरतं          तदा       ।
              नाम              तःयाःतदा                        न ा बे                    लोकिपतामहः                   ।
              वधूसरे ित                    भगवां यवनःयाौमं                                 ूित                  ॥०७॥
              स       एवं             यवनो             जज्ञे         भृगोः           पुऽः        ूतापवान ्            ।
              तं     ददशर्        िपता          तऽ           यवनं         तां        च        भािमनीम ्          ॥०८॥
              स       पुलोमां             ततो          भाया            पू छ              किपतो
                                                                                          ु                    ु
                                                                                                            भृगः      ।
               े
              कनािस               रक्षसे               तःमै               किथतेह                 िजह षर्वे            ।
              न      िह       त्वां        वेद        तिक्षो           म ाया           चारुहािसनीम ्              ॥०९॥
              त वमा यािह                   तं                             ु
                                                                        श िम छाम्यहं                    रुषा          ।
              िबभेित         को        न        शापान्मे         कःय            चायं          व्यितबमः             ॥१०॥
                                                             पुलोमोवाच
              अिग्नना                  भगवंःतःमै                       रक्षसेऽहं               िनवेिदता               ।
              ततो             मामनयिक्षः                       बोशन्तीं                   ु
                                                                                         करर िमव                   ॥११॥
              साहं           तव               सुतःयाःय                   तेजसा                पिरमोिक्षता             ।
              भःमीभूतं             च          तिक्षो           मामुत्सृज्य               पपात          वै          ॥१२॥
                                                             सूत उवाच
              इित            ौुत्वा             पुलोमाया                   ु
                                                                        भृगः              परममन्युमान ्               ।
                           ु
              शशापािग्नमिभब ः                           सवर्भक्षो                    भिवंयिस                       ॥१३॥
                                                           * * *
                                                        ७. सूत उवाच
              श ःतु               ु
                               भृगणा                 वि ः               ु
                                                                       ब ो               वाक्यमथाॄवीत ्               ।
              िकिमदं              साहसं                ॄ न्कृ तवानिस                       सांूतम ्                ॥०१॥
              धम          ूयतमानःय                      सत्यं            च           वदतः             समम ्           ।
              पृ ो        यदॄुवं           सत्यं             व्यिभचारोऽऽ                 को       मम             ॥०२॥
              पृ ो     िह         साक्षी         यः          साआयं         जानमानोऽन्यथा                    वदे त ्   ।
              स       पूवार्नात्मनः              स              ु
                                                               कले         हन्या था              परान ्          ॥०३॥
              य                     र्
                             कायार्थत वज्ञो                    जानमानो                   न           भाषते            ।
              सोऽिप          तेनैव            पापेन            िलप्यते           नाऽ           संशयः             ॥०४॥
              श ोऽहमिप                 श ुं          त्वां       मान्याःतु               ॄा णा              मम        ।
              जानतोऽिप            च        ते     व्य ं          कथियंये             िनबोध           तत ्       ॥०५॥
              योगेन            बहधात्मानं
                                 ु                           कृ त्वा            ित ािम               मूितर्षु         ।



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 51 -                                               Adi Parva



              अिग्नहोऽेषु              सऽेषु           िबयाःवथ                  मखेषु            च            ॥०६॥
              वेदो े न               िवधानेन                 मिय             य यते
                                                                               ू                  हिवः           ।
              दे वताः               ै
                               िपतर व                तेन           तृ ा         भविन्त            वै          ॥०७॥
              आपो              दे वगणाः              सव              आपः             िपतृगणाःतथा                 ।
              दशर्             पौणर्मास                 दे वानां           िपतृिभः              सह            ॥०८॥
              दे वताः                  िपतरःतःमाित्पतर ािप                                दे वताः                ।
              एक भूता                 पूज्यन्ते              पृथक्त्वेन          च            पवर्सु          ॥०९॥
              दे वताः                 ै
                                 िपतर व                    जु ते             मिय                यत्सदा           ।
              िऽदशानां               िपतॄणां           च            मुखमेवमहं               ःमृतः             ॥१०॥
              अमावाःयां               च           िपतरः            पौणर्माःयां          च         दे वताः        ।
              मन्मुखेनैव               हयन्ते
                                        ू               भु जते              च           हतं
                                                                                         ु             हिवः      ।
              सवर्भक्षः         कथं          तेषां         भिवंयािम              मुखं          त्वहम ्        ॥११॥
              िचन्तियत्वा                   ततो               वि      बे           संहारमात्मनः                  ।
              ि जानामिग्नहोऽेषु                        यज्ञसऽिबयासु                         च                 ॥१२॥
              िनर कारवष काराः                                  ःवधाःवाहािवविजर्ताः                               ।
              िवनािग्नना               ूजाः            सवार्ःतत              आसन्सुदःिखताः
                                                                                    ु                         ॥१३॥
              अथषर्यः                     समुि ग्ना                       दे वान्गत्वाॄुवन्वचः                   ।
              अिग्ननाशाित्बयाॅंशा ॅान्ता                                    लोका योऽनघाः                         ।
              िवध वमऽ                 यत्काय           न           ःयात्कालात्ययो               यथा           ॥१४॥
              अथषर्य                      दे वा                 ॄ ाणमुपगम्य                          तु          ।
              अग्नेरावेदय शापं                         िबयासंहारमेव                       च                   ॥१५॥
                 ु
              भृगणा             वै          महाभाग                 श ोऽिग्नः              कारणान्तरे             ।
              कथं               दे वमुखो                भूत्वा                यज्ञभागामभु था                     ।
                           े
              हतभुक्सवर्लोकषु
               ु                                              सवर्भक्षत्वमेंयित                               ॥१६॥
              ौुत्वा             तु               त चःतेषामिग्नमाहय
                                                                  ू                           लोककृ त ्          ।
              उवाच               वचनं                  आणं             भूतभावनमव्ययम ्                        ॥१७॥
              लोकानािमह                सवषां          त्वं         कतार्        चान्त           एव        च      ।
              त्वं        धारयिस                  लोकां ीिन्बयाणां                 च            ूवतर्कः          ।
              स         तथा            ु
                                      करु         लोकश
                                                     े             नोि छ ेरिन्बया               यथा           ॥१८॥
              कःमादे वं                     िवमूढःत्वमी रः                        सन्हताशनः
                                                                                      ु                          ।
              त्वं        पिवऽं             यदा         लोके                   ू
                                                                          सवर्भतगत                ह           ॥१९॥
              न               त्वं                सवर्शर रे ण                सवर्भक्षत्वमेंयिस                   ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 52 -                                             Adi Parva



              उपादानेऽिचर्षो           याःते            सव          धआयिन्त             ताः      िशिखन ्        ॥२०॥
              यथा        सूयाशुिभः                     ःपृ ं         सव             शुिच          िवभाव्यते        ।
              तथा        त्वदिचर्िनर्दर्ग्धं                   सव          शुिच            भिवंयित              ॥२१॥
              तदग्ने            त्वं                   मह ेजः                 ःवूभावाि िनगर्तम ्                   ।
              ःवतेजसैव                 तं               शापं                ु
                                                                           करु            सत्यमृषेिवर्भो           ।
              दे वानां   चात्मनो                 भागं            गृहाण       त्वं        मुखे      हतम ्
                                                                                                    ु         ॥२२॥
              एवमिःत्वित                    तं           वि ः              ूत्युवाच              िपतामहम ्         ।
              जगाम           शासनं                     कतु           दे वःय              परमेि नः             ॥२३॥
              दे वषर्य                       मुिदताःततो                                र्
                                                                                 जग्मुयथागतम ्                     ।
              ऋषय              यथापूव                    िबयाः              सवार्ः            ूचिबरे          ॥२४॥
              िदिव          दे वा                   ु
                                                 मुमिदरे              भूतसंघा                    लौिककाः           ।
              अिग्न              परमां                      ूीितमवाप                 हतक मषः                  ॥२५॥
              एवमेष                         पुरावृ                       इितहासोऽिग्नशापजः                         ।
              पुलोमःय            िवनाश                        यवनःय                  च          संभवः           ॥२६॥
                                                               * * *
                                                            ८. सूत उवाच
              स          चािप                         यवनो               ॄ न्भागर्वोऽजनयत्सुतम ्                   ।
              सुकन्यायां              महात्मानं                     ूमितं               द तेजसम ्               ॥०१॥
              ूमितःतु               रुरुं              नाम            घृता यां                समजीजनत ्            ।
              रुरुः      ूम रायां                      तु           शुनकं               समजीजनत ्               ॥०२॥
              तःय            ॄ ुुरोः                        सव             चिरतं                भूिरतेजसः          ।
              िवःतरे ण              ूवआयािम                          ृ
                                                                  त छणु                 त्वमशेषतः               ॥०३॥
              ऋिषरासीन्महान्पूव                                     तपोिव ासमिन्वतः                                ।
                   े
              ःथूलकश             इित                    यातः                  ू
                                                                         सवर्भतिहते               रतः         ॥०४॥
              एतिःमन्नेव                    काले             तु          मेनकायां               ूजिज्ञवान ्        ।
              गन्धवर्राजो                   िवूष                  िव ावसुिरित                   ौुतः          ॥०५॥
              अथाप्सरा              मेनका                   सा        तं            गभ              ु
                                                                                                 भृगनन्दन          ।
              उत्ससजर्              यथाकालं                            े
                                                                  ःथूलकशाौमं                     ूित            ॥०६॥
              उत्सृज्य        चैव                तं         गभ           न ाःतीरे               जगाम        ह      ।
              कन्याममरगभार्भां                        ज्वलन्तीिमव                   च           िौया          ॥०७॥
              तां        ददशर्                   समुत्सृ ां                नद तीरे               महानृिषः          ।
                   े
              ःथूलकशः            स               तेजःवी             िवजने            बन्धुविजर्ताम ्            ॥०८॥



                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 53 -                                          Adi Parva



              स        तां          दृं वा        तदा           कन्यां                े
                                                                                 ःथूलकशो          ि जो मः        ।
              जमाहाथ                  मुिनौे ः                  कृ पािव ः               पुपोष            च       ।
              ववृधे            सा              वरारोहा               तःयाौमपदे                  शुभा         ॥०९॥
              ूमदा यो                    वरा              सा            तु           सवर् पगुणािन्वता            ।
              ततः             ूम रे त्यःया                     नाम           चबे             महानृिषः        ॥१०॥
              तामाौमपदे                        तःय                   रुरुदृर् ं वा            ूम राम ्           ।
              बभूव              िकल                धमार्त्मा                 मदनानुगतात्मवान ्               ॥११॥
              िपतरं             सिखिभः                सोऽथ                   वाचयामास             भागर्वः        ।
              ूमित ा यया                  त्वा                  े
                                                           ःथूलकशं                    यशिःवनम ्              ॥१२॥
              ततः            ूादाित्पता              कन्यां              रुरवे         तां       ूम राम ्        ।
              िववाहं                 ःथापियत्वामे                      नक्षऽे            भगदै वते            ॥१३॥
              ततः                   कितपयाहःय                         िववाहे              समुपिःथते              ।
              सखीिभः                ब डती          साध            सा         कन्या           वरविणर्नी       ॥१४॥
              नापँयत                  ूसु ं                वै            भुजगं               ितयर्गायतम ्        ।
              पदा              चैनं                         ू र्
                                                 समाबामन्मुमषुः                      कालचोिदता               ॥१५॥
              स              तःयाः                  संूम ाया ोिदतः                           कालधमर्णा           ।
              िवषोपिल ान्दशनान्भृशमङ्गे                                          न्यपातयत ्                  ॥१६॥
              सा             द ा          सहसा                  भूमौ            पितता           गतचेतना          ।
              व्यसुरूेक्षणीयािप                                  ूेक्षणीयतमाकृ ितः                           ॥१७॥
              ूसु ेवाभव चािप                               भुिव                      सपर्िवषािदर् ता             ।
              भूयो                  मनोहरतरा                     बभूव                तनुम यमा                ॥१८॥
              ददशर्           तां        िपता             चैव          ते        चैवान्ये        तपिःवनः         ।
              िवचे मानां                  पिततां                  भूतले               प वचर्सम ्             ॥१९॥
              ततः             सव               ि जवराः                 समाजग्मुः              कृ पािन्वताः       ।
              ःवःत्याऽेयो                 महाजानुः                किशकः
                                                                   ु                  शङ्खमेखलः              ॥२०॥
              भार ाजः                        ु
                                         कौणकत्स                        र्
                                                                     आि षेणोऽथ                   गौतमः           ।
              ूमितः                 सह           पुऽेण               तथान्ये            वनवािसनः             ॥२१॥
              तां      ते       कन्यां           व्यसुं         दृं वा          भुजगःय          िवषािदर् ताम ्   ।
              रुरुदः
                   ु                कृ पयािव ा               रुरुःत्वात                  बिहयर्यौ            ॥२२॥
                                                              * * *
                                                           ९. सूत उवाच
              तेषु                  तऽोपिव ेषु                    ॄा णेषु                    समन्ततः             ।



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 54 -                                            Adi Parva



                   ु
              रुरु बोश               गहनं                वनं            गत्वा             सुदःिखतः
                                                                                             ु                 ॥०१॥
                 े
              शोकनािभहतः                     सोऽथ                     िवलपन्करुणं                      बहु        ।
              अॄवी चनं                शोचिन्ूयां                    िचन्त्य               ूम राम ्             ॥०२॥
              शेते         सा         भुिव            तन्वङ्गी                 मम          शोकिवविधर्नी           ।
              बान्धवानां         च        सवषां            िकं        नु         दःखमतः
                                                                                  ु               परम ्        ॥०३॥
              यिद          द ं         तपःत ं                   गुरवो            वा        मया           यिद      ।
              सम्यगारािधताःतेन                       संजीवतु                    मम              िूया           ॥०४॥
              यथा           जन्मूभृित                     वै              यतात्माहं               धृतोतः          ।
              ूम रा                   ै
                                  तथा व                      समुि         तु             भािमनी                ॥०५॥
                                                          दे वदत उवाच
                                                               ू
              अिभधत्से            ह           य ाचा                 रुरो            दःखेन
                                                                                     ु             तन्मृषा        ।
              न       तु         मत्यर्ःय             धमार्त्मन्नायुरिःत                       गतायुषः         ॥०६॥
              गतायुरेषा                कृ पणा                     गन्धवार्प्सरसोः                  सुता           ।
              तःमा छोके              मनःतात                    मा         कृ थाःत्वं           कथंचन           ॥०७॥
              उपाय ाऽ                   िविहतः                      पूव                       र्
                                                                                        दे वैमहात्मिभः            ।
              तं     यद छिस               कतु            त्वं        ूाप्ःयसीमां               ूम राम ्        ॥०८॥
                                                               रुरुरुवाच
              क        उपायः                कृ तो                      र्
                                                                दे वैॄूिह             त वेन            खेचर       ।
              किरंये        तं       तथा            ौुत्वा          ऽातुमहर् ित          मां      भवान ्       ॥०९॥
                                                          दे वदत उवाच
                                                               ू
              आयुषोऽध                  ूय छःव                        कन्यायै                      ु
                                                                                               भृगनन्दन           ।
              एवमुत्थाःयित                 रुरो              तव                भायार्          ूम रा           ॥१०॥
                                                               रुरुरुवाच
              आयुषोऽध                  ूय छािम                        कन्यायै                  खेचरो म            ।
              शृङ्गार पाभरणा                        उि       तु                मम               िूया           ॥११॥
                                                           सूत उवाच
              ततो                गन्धवर्राज                          दे वदत
                                                                          ू                      स मौ             ।
              धमर्राजमुपेत्येदं                      वचनं                       ूत्यभाषताम ्                   ॥१२॥
              धमर्राजायुषोऽधन                             रुरोभार्यार्                     ूम रा                  ।
              समुि     तु         क याणी                     मृतैव              यिद            मन्यसे          ॥१३॥
                                                         धमर्राज उवाच
              ूम रा                  रुरोभार्यार्                   दे वदत
                                                                         ू                 यद छिस                 ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 55 -                                                Adi Parva



              उि       त्वायुषोऽधन                         रुरोरे व                   समिन्वता                      ॥१४॥
                                                              सूत उवाच
              एवमु े                       ततः               कन्या                    सोदित त्ूम रा                    ।
              रुरोःतःयायुषोऽधन                               सु ेव                    वरविणर्नी                     ॥१५॥
              एत ृ ं                       भिवंये                  िह                 रुरोरु मतेजसः                    ।
              आयुषोऽितूवृ ःय                              भायार्थऽध                     ॑सित्वित                    ॥१६॥
              तत               इ ेऽहिन                   तयोः                  िपतरौ                  ुर्
                                                                                                 चबतुमदा               ।
              िववाहं                तौ           च            रे माते            परःपरिहतैिषणौ                      ॥१७॥
              स         ल वा                  दलर्भां
                                               ु                भाया             प िक ज कसूभाम ्                       ।
              ोतं         चबे                िवनाशाय                   िज गानां               धृतोतः                ॥१८॥
              स                दृं वा                     िज गान्सवाःतीोकोपसमिन्वतः                                    ।
              अिभहिन्त                     यथासन्नं             गृ               ूहरणं             सदा              ॥१९॥
              स               कदािच नं                       िवूो                रुरुर यागमन्महत ्                     ।
              शयानं                 तऽ             चापँय डु ण्डु भं                   वयसािन्वतम ्                  ॥२०॥
              तत          उ म्य                  दण्डं             स            कालदण्डोपमं                 तदा        ।
              अ य नििषतो
                    ु                                 िवूःतमुवाचाथ                         डु ण्डु भः               ॥२१॥
              नापरा यािम                         ते               ं
                                                                िकिचदहम                          तपोधन                 ।
              संरम्भा ित्कमथ                           मामिभहं िस                      रुषािन्वतः                   ॥२२॥
                                                           * * *
                                                         १०. रुरुरुवाच
              मम               ूाणसमा                     भायार्               द ासी जगेन
                                                                                     ु                          ह      ।
              तऽ         मे           समयो             घोर         आत्मनोरग                 वै          कृ तः       ॥०१॥
              हन्यां           सदै व             भुजगं               यं          यं         पँयेयिमत्युत               ।
              ततोऽहं               त्वां      िजघांसािम                   जीिवतेन          िवमोआयसे                 ॥०२॥
                                                             डु ण्डु भ उवाच
              अन्ये           ते           भुजगा          िवू             ये      दशन्तीह               मानवान ्       ।
              डु ण्डु भानिहगन्धेन                     न              त्वं             िहं िसतुमहर् िस               ॥०३॥
              एकानथार्न्पृथगथार्नेकदःखान्पृथक्सुखान ्
                                    ु                                                                                  ।
              डु ण्डु भान्धमर्िव त्वा
                                 ू                       न             त्वं           िहं िसतुमहर् िस               ॥०४॥
                                                              सूत उवाच
              इित             ौुत्वा              वचःतःय                       भुजगःय              रुरुःतदा            ।
              नावधी यसंिवग्न                          ऋिषं              मत्वाथ              डु ण्डु भम ्            ॥०५॥



                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 56 -                                                 Adi Parva



              उवाच                  चैनं                    भगवाुुरुः                   संशमयिन्नव                      ।
              कामया            भुजग             ॄूिह            कोऽसीमां             िविबयां           गतः           ॥०६॥
                                                             डु ण्डु भ उवाच
              अहं          पुरा            रुरो             नाम्ना             ऋिषरासं             सहॐपात ्             ।
              सोऽहं               शापेन                िवूःय                   भुजगत्वमुपागतः                        ॥०७॥
                                                                रुरुरुवाच
              िकमथ                         ु
                                    श वान्ब ो                        ि जःत्वां                  भुजगो म                 ।
              िकयन्तं               चैव              कालं         ते     वपुरेत िवंयित                               ॥०८॥
                                                            * * *
                                                        ११. डु ण्डु भ उवाच
              सखा          बभूव            मे          पूव         खगमो               नाम         वै         ि जः       ।
              भृशं                  संिशतवा ात                           तपोबलसमिन्वतः                               ॥०१॥
              स        मया            ब डता                 बा ये             कृ त्वा        ताणर्मथोरगम ्              ।
              अिग्नहोऽे              ूस ः                सन्भीिषतः                   ूमुमोह             वै           ॥०२॥
              ल वा             च          स            पुनः         संज्ञां          मामुवाच           तपोधनः           ।
              िनदर्हिन्नव                     कोपेन                    सत्यवाक्संिशतोतः                              ॥०३॥
              यथावीयर्ःत्वया                      सपर्ः                कृ तोऽयं                 मि भीषया                ।
              तथावीय                    ं
                                     भुजगःत्वं                     मम                कोपा िवंयिस                     ॥०४॥
              तःयाहं                 तपसो                       वीय                  जानमानःतपोधन                       ।
              भृशमुि ग्न दयःतमवोचं                                             वनौकसम ्                              ॥०५॥
              ूयतः             संॅमा चैव                      ूा जिलः                 ूणतः             िःथतः            ।
              सखेित            हसतेदं             ते          नमार्थ           वै       कृ तं          मया           ॥०६॥
              क्षन्तुमहर् िस               मे               ॄ      शापोऽयं               िविनवत्यर्ताम ्                ।
              सोऽथ                  मामॄवी ं वा
                                           ृ                             भृशमुि ग्नचेतसम ्                           ॥०७॥
              मुहु रुंणं                  िविनः ःय                                ं
                                                                               सुसॅान्तःतपोधनः                          ।
              नानृतं           वै          मया              ूो ं              भिवतेदं           कथंचन                ॥०८॥
              य ु          वआयािम               ते          वाक्यं            शृणु       तन्मे          धृतोत           ।
              ौुत्वा          च           िद           ते          वाक्यिमदमःतु                  तपोधन               ॥०९॥
              उत्पत्ःयित                    रुरुनार्म                 ूमतेरात्मजः                      शुिचः            ।
              तं       दृं वा              शापमोक्षःते                  भिवता                निचरािदव                ॥१०॥
              स        त्वं          रुरुिरित                   यातः           ूमतेरात्मजः                   शुिचः      ।
              ःव पं            ूितल याहम                           वआयािम               ते        िहतम ्             ॥११॥



                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 57 -                                               Adi Parva



              अिहं सा          परमो              धमर्ः              सवर्ूाणभृतां              ःमृतः           ।
              तःमात्ूाणभृतः                सवार्न्न       िहं ःया ॄा णः                क्विचत ्            ॥१२॥
              ॄा णः            सौम्य           एवेह            जायतेित            परा              ौुितः      ।
              वेदवेदाङ्गिव ात                                  ू
                                                          सवर्भताभयूदः                                     ॥१३॥
              अिहं सा          सत्यवचनं                क्षमा           चेित          िविनि तम ्               ।
              ॄा णःय                परो         धम              वेदानां           धरणादिप                  ॥१४॥
              क्षिऽयःय         तु         यो      धमर्ः         स         नेहेंयित           वै       तव      ।
              दण्डधारणमुमत्वं                     ूजानां                  पिरपालनम ्                       ॥१५॥
              तिददं        क्षिऽयःयासीत्कमर्                   वै         शृणु         मे           रुरो      ।
              जनमेजयःय                    धमार्त्मन्सपार्णां            िहं सनं             पुरा           ॥१६॥
              पिरऽाणं           च              भीतानां              सपार्णां         ॄा णादिप                 ।
              तपोवीयर्बलोपेता े दवेदाङ्गपारगात ्                                                              ।
              आःतीकाि          जमु या ै                 सपर्सऽे                  ि जो म                    ॥१७॥
                                                        * * *
                                                      १२. रुरुरुवाच
              कथं               िहं िसतवान्सपार्न्क्षिऽयो                         जनमेजयः                     ।
              सपार्       वा           िहं िसताःतात                 िकमथ          ि जस म                   ॥०१॥
              िकमथ                      ै
                               मोिक्षता व                पन्नगाःतेन                शंस               मे       ।
                   े
              आःतीकन                   तदाचआव                  ौोतुिम छाम्यशेषतः                           ॥०२॥
                                                       ऋिषरुवाच
              ौोंयिस            त्वं           रुरो          सवर्माःतीकचिरतं                      महत ्       ।
              ॄा णानां                       कथयतािमत्युक्त्वान्तरधीयत                                     ॥०३॥
                                                       सूत उवाच
              रुरु ािप               वनं               सव               पयर्धावत्समन्ततः                      ।
              तमृिषं            ि ु मिन्व छन्संौान्तो                          न्यपत िव
                                                                                     ु                     ॥०४॥
              ल धसंज्ञो                   रुरु ाया       चाच यौ                    िपतुःतदा                   ।
              िपता       चाःय             तदा यानं     पृ ः  सव                    न्यवेदयत ्              ॥०५॥
                                                     * * *
                                                 १३. शौनक उवाच
              िकमथ             राजशादर् लः
                                        ू                स            राजा           जनमेजयः                  ।
              सपर्सऽेण          सपार्णां              गतोऽन्तं            त दःव               मे           ॥०१॥
              आःतीक                    ि जौे ः            िकमथ                 जपतां               वरः        ।



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                             - 58 -                                          Adi Parva



              मोक्षयामास                  भुजगान्द ा ःमा ताशनात ्
                                                         ु                                       ॥०२॥
              कःय        पुऽः       स          राजासीत्सपर्सऽं               य          आहरत ्      ।
              स     च       ि जाितूवरः           कःय           पुऽो         वदःव          मे     ॥०३॥
                                                 सूत उवाच
              महदा यानमाःतीकं                     यऽैतत्ूो यते                      ि ज             ।
              सवर्मेतदशेषेण           शृणु           मे            वदतां            वर           ॥०४॥
                                                 शौनक उवाच
              ौोतुिम छाम्यशेषेण                   कथामेतां                   मनोरमाम ्              ।
              आःतीकःय            पुराणःय             ॄा णःय                 यशिःवनः              ॥०५॥
                                                 सूत उवाच
              इितहासिममं               वृ ाः              पुराणं               पिरचक्षते            ।
              कृ ंण ै पायनूो ं                     नैिमषारण्यवािसनः                              ॥०६॥
              पूव       ूचोिदतः           सूतः          िपता           मे         लोमहषर्णः         ।
              िशंयो         व्यासःय            मेधावी            ॄा णैिरदमु वान ्                ॥०७॥
              तःमादहमुपौुत्य                   ूवआयािम                       यथातथम ्               ।
              इदमाःतीकमा यानं                तु यं           शौनक                पृ छते          ॥०८॥
              आःतीकःय              िपता               ासीत्ूजापितसमः                      ूभुः      ।
              ॄ चार             यताहारःतपःयुमे                   रतः              सदा            ॥०९॥
              जरत्कारुिरित              यात               ऊ वर्रेता               महानृिषः          ।
              यायावराणां          धमर्ज्ञः            ूवरः              संिशतोतः                 ॥१०॥
              अटमानः            कदािचत्स              ःवान्ददशर्                 िपतामहान ्         ।
              लम्बमानान्महागत                        पादै      वरधोमुखान ्                       ॥११॥
              तानॄवीत्स           दृं वैव             जरत्कारुः                  िपतामहान ्         ।
              के      भवन्तोऽवलम्बन्ते            गतऽिःमन्वा                 अधोमुखाः            ॥१२॥
              वीरणःतम्बके              लग्नाः               सवर्तः               पिरभिक्षते         ।
                  े
              मूषकन             िनगूढेन              गतऽिःमिन्नत्यवािसना                         ॥१३॥
                                                 िपतर ऊचुः
              यायावरा            नाम              वयमृषयः                    संिशतोताः              ।
              संतानूक्षया ॄ न्नधो                 ग छाम                     मेिदनीम ्            ॥१४॥
              अःमाकं            संतितःत्वेको                जरत्कारुिरित                 ौुतः       ।
              मन्दभाग्योऽ पभाग्यानां             तप          एव             समािःथतः             ॥१५॥
              न         स           पुऽा जनियतुं                   दारान्मूढि क षर्ित               ।


                                          www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 59 -                                           Adi Parva



              तेन             लम्बामहे                     गत                 संतानूक्षयािदह                   ॥१६॥
              अनाथाःतेन                    नाथेन                     यथा               दंकृ ितनःतथा
                                                                                        ु                         ।
              कःत्वं                 बन्धुिरवाःमाकमनुशोचिस                                स म                 ॥१७॥
              ज्ञातुिम छामहे                    ॄ न्को                    भवािनह               िधि तः             ।
              िकमथ                  चैव          नः                  शो याननुकिम्पतुमहर् िस                    ॥१८॥
                                                       जरत्कारुरुवाच
              मम             पूव          भवन्तो                वै          िपतरः          सिपतामहाः              ।
              ॄूत         िकं             करवाण्य                    जरत्कारुरहं            ःवयम ्             ॥१९॥
                                                           िपतर ऊचुः
              यतःव                 य वांःतात                संतानाय                     ु
                                                                                       कलःय              नः       ।
              आत्मनोऽथऽःमदथ                      च          धमर्              इत्येव       चािभभो             ॥२०॥
              न         िह           धमर्फलैःतात                     न          तपोिभः             ं
                                                                                                सुसिचतैः          ।
              तां     गितं           ूाप्नुवन्तीह           पुिऽणो             यां      ोजिन्त       ह         ॥२१॥
              त ारमहणे                 य ं           संतत्यां                 च          मनः          ु
                                                                                                     करु          ।
              पुऽकाःमिन्नयोगा वमेतन्नः                                   परमं             िहतम ्              ॥२२॥
                                                       जरत्कारुरुवाच
              न        दारान्वै           किरंयािम               सदा            मे       भािवतं          मनः      ।
              भवतां            तु          िहताथार्य                 किरंये             दारसंमहम ्            ॥२३॥
              समयेन                   च               कतार्हमनेन                               र्
                                                                                        िविधपूवकम ्               ।
              तथा          ु
                         य पलप्ःयािम                    किरंये                नान्यथा          त्वहम ्        ॥२४॥
              सनाम्नी           या        भिवऽी            मे            िदित्सता        चैव       बन्धुिभः       ।
              भैक्षव ामहं                    कन्यामुपयंःये                            िवधानतः                 ॥२५॥
              दिरिाय            िह        मे      भाया                को          दाःयित          िवशेषतः         ।
              ूितमह ंये               िभक्षां         तु             यिद          कि त्ूदाःयित                ॥२६॥
              एवं             दारिबयाहे तोः                       ूयितंये                  िपतामहाः               ।
              अनेन              िविधना             श न्न                      किरंयेऽहमन्यथा                  ॥२७॥
              तऽ             चोत्पत्ःयते                      र्
                                                        जन्तुभवतां                    तारणाय             वै       ।
              शा तं            ःथानमासा                    मोदन्तां               िपतरो         मम            ॥२८॥
                                                           सूत उवाच
              ततो            िनवेशाय             तदा                 स          िवूः           संिशतोतः           ।
              मह ं        चचार             दाराथ                न          च           दारानिवन्दत            ॥२९॥
              स        कदािच नं                 गत्वा            िवूः                िपतृवचः       ःमरन ्         ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                               - 60 -                                           Adi Parva



              चुबोश             कन्यािभक्षाथ                          ितॐो          वाचः          शनैिरव            ॥३०॥
              तं           वासुिकः                    ूत्यगृ ाद ु म्य                     भिगनीं          तदा          ।
              न        स        तां        ूितजमाह                    न      सनाम्नीित            िचन्तयन ्         ॥३१॥
              सनाम्नीमु तां                      भाया                 गृ यािमित                 तःय          िह        ।
              मनो                           िनिव मभवज्जरत्कारोमर्हात्मनः                                            ॥३२॥
              तमुवाच                            महाूाज्ञो                          जरत्कारुमर्हातपाः                   ।
                ं
              िकनाम्नी                भिगनीयं               ते            ॄूिह         सत्यं         ं
                                                                                                  भुजगम             ॥३३॥
                                                              वासुिकरुवाच
              जरत्कारो                      जरत्कारुः                      ःवसेयमनुजा                     मम           ।
              त्वदथ              रिक्षता                पूव               ूती छे मां            ि जो म              ॥३४॥
                                                                  सूत उवाच
              माऽा             िह          भुजगाः                श ाः             पूव          ॄ िवदां         वर      ।
              जनमेजयःय                          वो          यज्ञे                धआयत्यिनलसारिथः                    ॥३५॥
              तःय               शापःय                   शान्त्यथ                   ूददौ           पन्नगो मः            ।
              ःवसारमृषये                         तःमै                  सुोताय                  तपिःवने              ॥३६॥
              स            च              तां           ूितजमाह                    िविधदृ ेन             कमर्णा        ।
              आःतीको                नाम              पुऽ              तःयां         जज्ञे       महात्मनः            ॥३७॥
              तपःवी                   च               महात्मा                 च             वेदवेदाङ्गपारगः            ।
              समः               सवर्ःय                     लोकःय                   िपतृमातृभयापहः                   ॥३८॥
              अथ               कालःय                       महतः                  पाण्डवेयो          नरािधपः            ।
              आजहार                       महायज्ञं                    सपर्सऽिमित                  ौुितः             ॥३९॥
              तिःमन्ूवृ े                       सऽे              तु              सपार्णामन्तकाय                वै      ।
              मोचयामास                      तं             शापमाःतीकः                       सुमहायशाः               ॥४०॥
              नागां                         ै
                                    मातुलां व                 तथा                 चान्यान्स         बान्धवान ्         ।
              िपतॄं                 तारयामास                      संतत्या                 तपसा            तथा          ।
              ोतै                           िविवधैॄर् न्ःवा यायै ानृणोऽभवत ्                                        ॥४१॥
              दे वां                        तपर्यामास                             यज्ञैिवर्िवधदिक्षणैः                 ।
              ऋषीं                  ॄ चयण                   संतत्या                च           िपतामहान ्           ॥४२॥
              अप त्य                    गुरुं              भारं               िपतॄणां             संिशतोतः             ।
              जरत्कारुगर्तः                     ःवग           सिहतः                ःवैः         िपतामहै ः           ॥४३॥
              आःतीकं                च            सुतं         ूाप्य              धम         चानु मं         मुिनः      ।
              जरत्कारुः                   सुमहता                  कालेन                 ःवगर्मीियवान ्              ॥४४॥


                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                           - 61 -                                                 Adi Parva



              एतदा यानमाःतीकं                                   यथावत्क ितर्तं                       मया                 ।
              ूॄूिह            ु
                            भृगशादर् ल
                                     ू                 िकं   भूयः   क यतािमित                                     ॥४५॥
                                                          * * *
                                                      १४. शौनक उवाच
              सौते          कथय               तामेतां                 िवःतरे ण              कथां           पुनः          ।
              आःतीकःय               कवेः          साधोः            शुौषा
                                                                      ू              परमा       िह        नः          ॥०१॥
              मधुरं          क यते                    सौम्य                   आणाक्षरपदं              त्वया              ।
              ूीयामहे              भृशं               तात               िपतेवेदं            ूभाषसे                 ॥०२॥
                   ु
              अःम छौूषणे                      िनत्यं              िपता               िह         िनरतःतव                  ।
                 ै
              आच त था यानं                      िपता              ते          त्वं        तथा         वद           ॥०३॥
                                                                सूत उवाच
              आयुंयिमदमा यानमाःतीकं                                           कथयािम                   ते                ।
              यथा           ौुतं              कथयतः                    सकाशा ै                   र्
                                                                                            िपतुमया               ॥०४॥
              पुरा             दे वयुगे                         ॄ न्ूजापितसुते                       शुभे                ।
              आःतां            भिगन्यौ                          पेण            समुपेतेऽ तेऽनघे
                                                                                        ु                         ॥०५॥
              ते      भाय           कँयपःयाःतां                        कि ू           िवनता           च           ह      ।
              ूादा ा यां                वरं                ूीतः            ूजापितसमः                   पितः              ।
              कँयपो            धमर्प ी यां                       मुदा              परमया           युतः            ॥०६॥
              वराितसग                   ौुत्वैव                  कँयपाद ु मं                 च              ते           ।
              हषार्दूितमां              ूीितं               ूापतुः             ःम           वरि यौ                ॥०७॥
              वोे            किः
                               ू                  सुतान्नागान्सहॐं                          तु यतेजसः                    ।
               ौ        पुऽौ             िवनता                   वोे           किपुऽािधकौ
                                                                                 ू                          बले          ।
              ओजसा             तेजसा               चैव                िवबमेणािधकौ                  सुतौ            ॥०८॥
              तःयै           भतार्              वरं               ूादाद यध                  पुऽमीिप्सतम ्                ।
              एवमिःत्वित                तं        चाह              कँयपं             िवनता           तदा           ॥०९॥
              कृ तकृ त्या          तु         िवनता                ल वा               वीयार्िधकौ            सुतौ         ।
              कि ू          ल वा                पुऽाणां                 सहॐं           तु यतेजसाम ्                   ॥१०॥
              धाय           ूय तो                 गभार्िवत्युक्त्वा                    स           महातपाः               ।
              ते        भाय               वरसं         े           कँयपो                  वनमािवशत ्                  ॥११॥
              कालेन                 महता                         किरण्डानां
                                                                   ू                         दशतीदर् श                   ।
              जनयामास               िवूेन्ि                 े         अण्डे          िवनता           तदा              ॥१२॥
              तयोरण्डािन                     िनदधुः                    ू      ाः            पिरचािरकाः                   ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 62 -                                               Adi Parva



              सोपःवेदेषु           भाण्डे षु           प च                वषर्शतािन              च          ॥१३॥
              ततः           प चशते                  काले            किपुऽा
                                                                      ू                    िविनःसृताः          ।
              अण्डा यां          िवनतायाःतु                िमथुनं           न          व्यदृँयत             ॥१४॥
              ततः         पुऽािथर्णी           दे वी         ोीिडता              सा          तपिःवनी           ।
              अण्डं           िबभेद            िवनता                तऽ              पुऽमदृक्षत              ॥१५॥
                     र्
              पूवार्धकायसंपन्निमतरे णाूकाशता                                                                   ।
              स        पुऽो           रोषसंपन्नः              शशापैनािमित                   ौुितः           ॥१६॥
              योऽहमेवं             कृ तो               मातःत्वया                      लोभपर तया                ।
              शर रे णासममोऽ                         तःमा ासी                     भिवंयिस                    ॥१७॥
              प च            वषर्शतान्यःया                  यया             िवःपधर्से                सह        ।
              एष       च         त्वां       सुतो           मातदार्ःयत्वान्मोक्षियंयित                      ॥१८॥
              य ेनमिप                     मातःत्वं                    मािमवाण्डिवभेदनात ्                      ।
              न       किरंयःयदे हं             वा         व्यङ्गं         वािप         तपिःवनम ्            ॥१९॥
              ूितपालियतव्यःते                          जन्मकालोऽःय                          धीरया              ।
              िविश बलमीप्सन्त्या                              प चवषर्शतात्परः                               ॥२०॥
              एवं           श वा            ततः              पुऽो            िवनतामन्तिरक्षगः                  ।
              अरुणो              दृँयते                ॄ न्ूभातसमये                        सदा              ॥२१॥
              गरुडोऽिप                यथाकालं                  जज्ञे                  पन्नगसूदनः               ।
              स       जातमाऽो              िवनतां            पिरत्यज्य                खमािवशत ्             ॥२२॥
              आदाःयन्नात्मनो                   भोज्यमन्नं                 िविहतमःय                   यत ्      ।
              िवधाऽा                ु
                                 भृगशादर् ल
                                          ू             क्षुिधतःय                        ु
                                                                                      बुभक्षतः              ॥२३॥
                                                        * * *
                                                     १५. सूत उवाच
              एतिःमन्नेव              काले           तु        भिगन्यौ                ते       तपोधन           ।
              अपँयतां                      समायान्तमु चैःौवसमिन्तकात ्                                      ॥०१॥
              यं       तं          दे वगणाः               सव                     पा          अपूजयन ्          ।
              म यमानेऽमृते                             जातम र मनु मम ्                                      ॥०२॥
              महौघबलम ानामु मं                                जवतां                        वरम ्               ।
              ौीमन्तमजरं                    िदव्यं                  सवर्लक्षणलिक्षतम ्                      ॥०३॥
                                                       शौनक उवाच
              कथं        तदमृतं                 ै र्
                                            दे वमिथतं               क्व         च          शंस         मे      ।
              यऽ         जज्ञे           महावीयर्ः           सोऽ राजो                      ु
                                                                                       महा ितः              ॥०४॥



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 63 -                                        Adi Parva



                                                         सूत उवाच
              ज्वलन्तमचलं                       मेरुं                 तेजोरािशमनु मम ्                     ।
              आिक्षपन्तं       ूभां      भानोः             ःवशृङ्गैः           का चनोज्ज्वलैः           ॥०५॥
              का चनाभरणं                        िचऽं                      दे वगन्धवर्सेिवतम ्              ।
                                    र्
              अूमेयमनाधृंयमधमर्बहलैजनैः
                                 ु                                                                      ॥०६॥
              व्यालैराचिरतं                             घोरै िदर् व्यौषिधिवद िपतम ्                        ।
              नाकमावृत्य                ित न्तमु लयेण                           महािगिरम ्              ॥०७॥
              अगम्यं                                  र्
                                          मनसाप्यन्यैनद वृक्षसमिन्वतम ्                                    ।
              नानापतगसंघै                         नािदतं                       सुमनोहरै ः               ॥०८॥
              तःय              पृ मुपारु                         बहर ािचतं
                                                                   ु                        शुभम ्         ।
              अनन्तक पमुि           ं           सुराः               सव              महौजसः              ॥०९॥
              ते              मन्ऽियतुमार धाःतऽासीना                                िदवौकसः                ।
              अमृताथ                समागम्य                       तपोिनयमसंिःथताः                       ॥१०॥
              तऽ              नारायणो                    दे वो              ॄ ाणिमदमॄवीत ्                 ।
              िचन्तयत्सु           सुरेंवेवं            मन्ऽयत्सु               च         सवर्शः        ॥११॥
              दे वैरसुरसंघै                     म यतां                          कलशोदिधः                   ।
              भिवंयत्यमृतं               तऽ                 म यमाने                 महोदधौ              ॥१२॥
              सव षधीः              समावाप्य                 सवर्र ािन               चैव            िह      ।
              मन्थ वमुदिधं              दे वा          वेत्ःय वममृतं                      ततः           ॥१३॥
                                                      * * *
                                                   १६. सूत उवाच
              ततोऽॅिशखराकारै िगर्िरशृङ्गैरलंकृतम ्                                                         ।
              मन्दरं               पवर्तवरं                       लताजालसमावृतम ्                       ॥०१॥
              नानािवहगसंघु ं                                              ु
                                                             नानादं ि समाकलम ्                             ।
                ं
              िकनरै रप्सरोिभ                   दे वैरिप               च             सेिवतम ्            ॥०२॥
              एकादश                सहॐािण                   योजनानां                समुि लतम ्             ।
              अधो        भूमेः          सहॐेषु               तावत्ःवेव              ूिति तम ्           ॥०३॥
              तमु तु           न         श ा                वै            सव         दे वगणाःतदा           ।
              िवंणुमासीनम येत्य                         ॄ ाणं                   चेदमॄुवन ्              ॥०४॥
              भवन्तावऽ               ु
                                    करुतां               बुि ं            नैःौेयसीं           पराम ्       ।
              मन्दरो रणे           य ः           िबयतां              च          िहताय         नः        ॥०५॥
              तथेित              चाॄवीि ंणुॄर् णा                          सह               भागर्व         ।



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 64 -                                        Adi Parva



              ततोऽनन्तः              समुत्थाय                 ॄ णा                पिरचोिदतः          ।
              नारायणेन              चाप्यु ःतिःमन्कमर्िण                       वीयर्वान ्         ॥०६॥
              अथ           पवर्तराजानं                     तमनन्तो                  महाबलः           ।
              उज्जहार                बला ॄ न्सवनं                     सवनौकसम ्                   ॥०७॥
              ततःतेन              सुराः               साध               समुिमुपतिःथरे                ।
              तमूचुरमृताथार्य               िनमर्िथंयामहे                      जलम ्              ॥०८॥
              अपांपितरथोवाच                      ममाप्यंशो                      भवे तः               ।
              सोढािःम           िवपुलं              मद              मन्दरॅमणािदित                 ॥०९॥
              ऊचु                     ू         ू
                                     कमर्राजानमकपारं                          सुरासुराः              ।
              िगरे रिध ानमःय                            भवान्भिवतुमहर् ित                         ॥१०॥
               ू
              कमण          तु         तथेत्युक्त्वा             पृ मःय               समिपर्तम ्      ।
              तःय        शैलःय            चामं        वै        यन्ऽेणेन्िोऽ यपीडयत ्             ॥११॥
              मन्थानं      मन्दरं         कृ त्वा        तथा         नेऽं       च       वासुिकम ्    ।
              दे वा       मिथतुमार धाः                     समुिं             िनिधमम्भसाम ्           ।
              अमृतािथर्नःततो                ॄ न्सिहता                   दै त्यदानवाः              ॥१२॥
              एकमन्तमुपाि        ा                  नागराज्ञो                  महासुराः              ।
              िवबुधाः    सिहताः         सव          यतः       पु छं         ततः      िःथताः       ॥१३॥
              अनन्तो            भगवान्दे वो                  यतो             नारायणःततः              ।
              िशर        उ म्य            नागःय              पुनः           पुनरवािक्षपत ्        ॥१४॥
                   े
              वासुकरथ               नागःय                  सहसािक्षप्यतः                 सुरैः       ।
              सधूमाः        सािचर्षो             वाता                ु
                                                               िनंपेतरसकृ न्मुखात ्               ॥१५॥
              ते        धूमसंघाः               ू
                                            संभता              मेघसंघाः                  ु
                                                                                     सिव तः          ।
              अ यवषर्न्सुरगणा ौमसंतापकिशर्तान ्                                                   ॥१६॥
              तःमा च                      ू
                                     िगिरकटामात्ू युताः                         पुंपवृ यः            ।
              सुरासुरगणान्मा यैः                    सवर्तः             समवािकरन ्                 ॥१७॥
              बभूवाऽ                  महाघोषो                        महामेघरवोपमः                    ।
              उदधेमर् यमानःय                     मन्दरे ण                   सुरासुरैः             ॥१८॥
              तऽ          नानाजलचरा                      िविनिंप ा                  महाििणा          ।
              िवलयं        समुपाजग्मुः                  शतशो                लवणाम्भिस             ॥१९॥
              वारुणािन          च           भूतािन              िविवधािन                मह धरः       ।
              पातालतलवासीिन                      िवलयं                समुपानयत ्                  ॥२०॥
              तिःमं             ॅाम्यमाणेऽिौ                    ृ
                                                             संघंयन्तः               परःपरम ्        ।


                                           www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 65 -                                          Adi Parva



              न्यपतन्पतगोपेताः                               पवर्तामान्महािमाः
                                                                           ु                           ॥२१॥
              तेषां               संघषर्ज ािग्नरिचर्िभर्ः                          ूज्वलन्मुहु ः          ।
                 ु
              िव ि िरव                नीलाॅमावृणोन्मन्दरं                            िगिरम ्           ॥२२॥
              ददाह                 ु     ै
                                  क जरां व                          ै
                                                             िसंहां व                िविनःसृतान ्         ।
              िवगतासूिन             सवार्िण           स वािन                िविवधािन            च      ॥२३॥
              तमिग्नममरौे ः                           ूदहन्तं                       ततःततः                ।
              वािरणा              मेघजेनेन्िः                शमयामास                   सवर्तः          ॥२४॥
              ततो            नानािवधाःतऽ                          ु
                                                               सुॐवुः                सागराम्भिस           ।
              महािमाणां
                  ु                       िनयार्सा                   बहव ौषधीरसाः                      ॥२५॥
              तेषाममृतवीयार्णां                     रसानां                  पयसैव               च         ।
              अमरत्वं        सुरा         जग्मुः         का चनःय               च       िनःॐवात ्       ॥२६॥
              अथ           तःय              समुिःय                   तज्जातमुदकं                पयः       ।
              रसो मैिवर्िमौं               च                ततः              क्षीरादभू तम ्
                                                                                       ृ               ॥२७॥
              ततो                 ॄ ाणमासीनं                      दे वा              वरदमॄुवन ्           ।
              ौान्ताः       ःम           ृ
                                      सुभशं             ॄ न्नो वत्यमृतं                च       तत ्    ॥२८॥
              ऋते          नारायणं              दे वं             दै त्या           नागो माःतथा           ।
              िचरार धिमदं              चािप                 सागरःयािप                मन्थनम ्          ॥२९॥
              ततो           नारायणं                 दे वं           ॄ ा              वचनमॄवीत ्           ।
              िवधत्ःवैषां           बलं         िवंणो              भवानऽ              परायणम ्         ॥३०॥
                                                        िवंणुरुवाच
              बलं          ददािम               सवषां              कमत े                समािःथताः          ।
              क्षो यतां            कलशः               सवमर्न्दरः               पिरवत्यर्ताम ्          ॥३१॥
                                                        सूत उवाच
              नारायणवचः                    ौुत्वा              बिलनःते                     महोदधेः        ।
              तत्पयः              सिहता              भूय िबरे                        ु
                                                                               भृशमाकलम ्              ॥३२॥
              ततः           शतसहॐांशुः                      समान              इव            सागरात ्      ।
              ूसन्नभाः             समुत्पन्नः               सोमः             शीतांशुरुज्ज्वलः          ॥३३॥
              ौीरनन्तरमुत्पन्ना                               घृतात्पाण्डु रवािसनी                        ।
              सुरा        दे वी       समुत्पन्ना               तुरगः               पाण्डु रःतथा        ॥३४॥
              कौःतुभ                      मिणिदर् व्य                     उत्पन्नोऽमृतसंभवः               ।
              मर िचिवकचः                             ौीमान्नारायणउरोगतः                                ॥३५॥
              ौीः         सुरा         चैव            सोम                   तुरग            मनोजवः        ।


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                             - 66 -                                        Adi Parva



              यतो          दे वाःततो                  जग्मुरािदत्यपथमािौताः                    ॥३६॥
              धन्वन्तिरःततो                   दे वो               वपुंमानुदित त                   ।
               ेतं       कमण्डलुं            िबॅदमृतं            यऽ            ित ित           ॥३७॥
              एतदत्य तं
                     ु              दृं वा              दानवानां               समुित्थतः          ।
              अमृताथ           महान्नादो              ममेदिमित               ज पताम ्          ॥३८॥
              ततो        नारायणो             मायामािःथतो               मोिहनीं          ूभुः      ।
                ी पम तं
                     ु                कृ त्वा                 दानवानिभसंिौतः                   ॥३९॥
              ततःतदमृतं              तःयै                 ददःते
                                                            ु                 मूढचेतसः            ।
              ि यै         दानवदै तेयाः             सव       त तमानसाः                         ॥४०॥
                                                   * * *
                                                १७. सूत उवाच
              अथावरणमु यािन                      नानाूहरणािन                       च              ।
              ूगृ ा यिवन्दे वान्सिहता                          दै त्यदानवाः                    ॥०१॥
              ततःतदमृतं              दे वो             िवंणुरादाय               वीयर्वान ्        ।
              जहार        दानवेन्िे यो            नरे ण          सिहतः           ूभुः          ॥०२॥
              ततो         दे वगणाः              सव             पपुःतदमृतं               तदा       ।
              िवंणोः      सकाशात्संूाप्य               संॅमे             ु
                                                                      तुमले       सित          ॥०३॥
              ततः         िपबत्सु             तत्कालं             दे वेंवमृतमीिप्सतम ्            ।
              राहिवर्बुध पेण
                 ु                           दानवः                 ूािपब दा                    ॥०४॥
              तःय           कण्ठमनुूा े                  दानवःयामृते                तदा           ।
              आ यातं           चन्िसूयार् यां          सुराणां          िहतकाम्यया             ॥०५॥
              ततो         भगवता                 तःय              िशरिँछन्नमलंकृतम ्               ।
              चबायुधेन                े
                                    चबण                   िपबतोऽमृतमोजसा                       ॥०६॥
              त छै लशृङ्गूितमं               दानवःय                   िशरो          महत ्         ।
                े
              चबणोत्कृ मपत चालय सुधातलम ्                                                      ॥०७॥
              ततो         वैरिविनबर्न्धः              कृ तो           राहमुखेन
                                                                         ु                वै      ।
              शा त न्िसूयार् यां              मसत्य ािप                चैव        तौ           ॥०८॥
              िवहाय            भगवां ािप                      ी पमतुलं             हिरः           ।
              नानाूहरणैभ मैदार्नवान्समकम्पयत ्                                                 ॥०९॥
              ततः        ूवृ ः           संमामः               समीपे           लवणाम्भसः           ।
              सुराणामसुराणां            च              सवर्घोरतरो              महान ्          ॥१०॥
              ूासाः        सुिवपुलाःतीआणा                     न्यपतन्त           सहॐशः            ।



                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 67 -                                                  Adi Parva



                तोमरा            सुतीआणामाः                    श ािण              िविवधािन           च         ॥११॥
                ततोऽसुरा बिभन्ना                          वमन्तो                  रुिधरं             बहु           ।
                अिसशि गदारुग्णा                                           र्
                                                                   िनपेतुधरणीतले                               ॥१२॥
                िछन्नािन            पि टशै ािप                   िशरांिस             युिध            दारुणे        ।
                त का चनजालािन                              िनपेतुरिनशं                      तदा                ॥१३॥
                रुिधरे णाविल ाङ्गा                         िनहता                           महासुराः                ।
                अि णािमव                   ू
                                          कटािन                  धातुर ािन                   शेरते             ॥१४॥
                हाहाकारः                  समभव ऽ                        तऽ                  सहॐशः                  ।
                अन्योन्यं          िछन्दतां                श ैरािदत्ये               लोिहतायित                 ॥१५॥
                पिरघै ायसैः               पीतैः                संिनकष               च             मुि िभः          ।
                िन नतां           समरे ऽन्योन्यं                श दो              िदविमवाःपृशत ्               ॥१६॥
                िछिन्ध           िभिन्ध             ूधाव वं                पातयािभसरे ित                   च       ।
                व्यौूयन्त               महाघोराः                श दाःतऽ                 समन्ततः                ॥१७॥
                एवं                 ु
                               सुतुमले                  यु े            वतर्माने               भयावहे              ।
                नरनारायणौ                       दे वौ                समाजग्मतुराहवम ्                          ॥१८॥
                तऽ            िदव्यं            धनुदृर्ं वा              नरःय                भगवानिप               ।
                िचन्तयामास                 वै             चबं            िवंणुदार्नवसूदनम ्                    ॥१९॥
      ततोऽम्बराि चिन्ततमाऽमागतं                                 महाूभं                     चबमिमऽतापनम ्                  ।
                    ु
      िवभावसोःतु यमकण्ठमण्डलं                              सुदशर्नं                भीममज यमु मम ्                      ॥२०॥
      तदागतं                 ज्विलतहताशनूभं
                                    ु                              भयंकरं                  किरकरबाहर युतः
                                                                                                   ु                      ।
      मुमोच             वै             चपलमुदमवेगवन्महाूभं                           परनगरावदारणम ्                    ॥२१॥
      तदन्तकज्वलनसमानवचर्सं                             पुनः              पुनन्यर्पतत                  वेगव दा            ।
      िवदारयि ितदनुजान्सहॐशः                            करे िरतं             पुरुषवरे ण               संयुगे           ॥२२॥
      दहत्क्विचज्ज्वलन                    इवावलेिलहत्ूस                            तानसुरगणान्न्यकृ न्तत                  ।
      ूवेिरतं     िवयित        मुहु ः     िक्षतौ        तदा पपौ           रणे       रुिधरमथो          िपशाचवत ् ॥२३॥
      अथासुरा                िगिरिभरद नचेतसो                               र्
                                                                    मुहु मुहु ः             सुरगणमदर् यंःतदा              ।
      महाबला            िवगिलतमेघवचर्सः                        सहॐशो              गगनमिभूप                     ह       ॥२४॥
      अथाम्बरा यजननाः                       ूपेिदरे                सपादपा                   बहिवधमेघ िपणः
                                                                                              ु                           ।
      महाियः          ूिवगिलतामसानवः                       परःपरं           ितमिभहत्य
                                                                             ु                        सःवनाः           ॥२५॥
      ततो        मह           ूिवचिलता                  सकानना            महाििपातािभहता                    समन्ततः       ।
      परःपरं          भृशमिभगजर्तां                 मुहू           रणािजरे              भृशमिभसंूवितर्ते               ॥२६॥
      नरःततो                                र्
                               वरकनकामभूषणैमहेषुिभगर्गनपथं                                        समावृणोत ्              ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 68 -                                                       Adi Parva



      िवदारयिन्गिरिशखरािण                              पिऽिभमर्हाभयेऽसुरगणिवमहे                             तदा                 ॥२७॥
      ततो      मह ं            लवणजलं                 च        सागरं         महासुराः          ूिविवशुरिदर् ताः             सुरैः    ।
      िवय तं             ज्विलतहताशनूभं
                                ु                           सुदशर्नं               ु
                                                                               पिरकिपतं           िनशाम्य              च        ॥२८॥
      ततः       सुरैिवर्जयमवाप्य                      मन्दरः          ःवमेव           दे शं      गिमतः             सुपूिजतः         ।
      िवना        खं          िदवमिप        चैव           सवर्शःततो            गताः        सिललधरा          यथागतम ् ॥२९॥
      ततोऽमृतं           सुिनिहतमेव           चिबरे                 सुराः      परां        मुदमिभगम्य              पुंकलाम ्        ।
      ददौ     च          तं    िनिधममृतःय                   रिक्षतुं िकर िटने                 बलिभदथामरै ः             सह       ॥३०॥
                                                                 * * *
                                                             १८. सूत उवाच
               एत े                   सवर्मा यातममृतं                           मिथतं                  यथा                  ।
               यऽ                  सोऽ ः               समुत्पन्नः               ौीमानतुलिवबमः                          ॥०१॥
               यं                  िनशाम्य                  तदा                कििवर्नतािमदमॄवीत ्
                                                                                 ू                                          ।
               उ चैःौवा               नु        ं
                                              िकवण                   भिे        जानीिह           मािचरम ्          ॥०२॥
                                                                    िवनतोवाच
                    ेत         एवा राजोऽयं                  िकं         वा       त्वं          मन्यसे           शुभे        ।
               ॄूिह             वण           त्वमप्यःय                      ततोऽऽ             िवपणावहे             ॥०३॥
                                                                    किरुवाच
                                                                      ू
               कृ ंणवालमहं                    मन्ये                     हयमेनं                  शुिचिःमते                   ।
               एिह             साध          मया             द व्य           दासीभावाय            भािमिन            ॥०४॥
                                                                    सूत उवाच
               एवं            ते      समयं                 कृ त्वा          दासीभावाय            वै         िमथः            ।
               जग्मतुः              ःवगृहानेव                  ो      िआयाव           इित        ःम         ह      ॥०५॥
               ततः                  पुऽसहॐं                    तु            कििजर् ं
                                                                               ू                  िचक षर्ती                 ।
               आज्ञापयामास                    तदा                   वाला          भूत्वा जनूभाः                    ॥०६॥
               आिवश वं                हयं             िक्षूं         दासी        न            ःयामहं            यथा         ।
               त ाक्यं               नान्वप न्त                      ता शशाप                     ं
                                                                                              भुजगमान ्            ॥०७॥
               सपर्सऽे                वतर्माने                     पावको              वः          ूधआयित                    ।
               जनमेजयःय                      राजषः                    पाण्डवेयःय                धीमतः              ॥०८॥
               शापमेनं                 तु                 शुौाव              ःवयमेव               िपतामहः                   ।
                   ू
               अितबरं                 समुि        ं            क वा             दै वादतीव              िह          ॥०९॥
               साध                   दे वगणैः                       सववार्चं               तामन्वमोदत                       ।
               बहत्वं
                 ु                  ूेआय              सपार्णां          ूजानां             िहतकाम्यया                  ॥१०॥



                                                          www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 69 -                                               Adi Parva



              ितग्मवीयर्िवषा                 ेते          दन्दशूका                   महाबलाः               ।
              तेषां      तीआणिवषत्वाि                  ूजानां         च            िहताय           वै      ।
              ूादाि षहणीं            िव ां              काँयपाय                  महात्मने               ॥११॥
                                                       * * *
                                                    १९. सूत उवाच
              ततो        रजन्यां        व्यु ायां              ूभात              उिदते           रवौ       ।
              कि ू        िवनता         चैव            भिगन्यौ             ते        तपोधन              ॥०१॥
              अमिषर्ते             ं
                                सुसर धे                दाःये          कृ तपणे                तदा           ।
              जग्मतुःतुरगं                         ि ु मु छै ःौवसमिन्तकात ्                             ॥०२॥
              ददृशाते        तदा             तऽ            समुिं                िनिधमम्भसाम ्              ।
              ितिमंिगलझषाक ण                         मकरै रावृतं                   तथा                  ॥०३॥
              स वै                  बहसाहॐैनार्ना पैः
                                      ु                                          समावृतम ्                 ।
              उमैिनर्त्यमनाधृंयं                         ू         ु
                                                        कमर्माहसमाकलम ्                                 ॥०४॥
              आकरं              सवर्र ानामालयं                     वरुणःय                    च             ।
              नागानामालयं             रम्यमु मं                सिरतां               पितम ्              ॥०५॥
              पातालज्वलनावासमसुराणां                           च                   बन्धनम ्                ।
              भयंकरं        च        स वानां              पयसां             िनिधमणर्वम ्                ॥०६॥
              शुभं              िदव्यममत्यार्नाममृतःयाकरं                                परम ्             ।
              अूमेयमिचन्त्यं                  च                सुपुण्यजलम तम ्
                                                                          ु                             ॥०७॥
              घोरं               जलचरारावरौिं                         भैरविनःवनम ्                         ।
              गम्भीरावतर्किललं                                ू
                                                         सवर्भतभयंकरम ्                                 ॥०८॥
              वेलादोलािनलचलं                             क्षोभो े गसमुित्थतम ्                             ।
              वीचीहःतैः                     र्ृ
                                     ूचिलतैनत्यन्तिमव                             सवर्शः                ॥०९॥
              चन्िवृि क्षयवशाद ु ृ ोिमर्दरासदम ्
                                         ु                                                                 ।
              पा चजन्यःय                  जननं                   र ाकरमनु मम ्                          ॥१०॥
              गां         िवन्दता              भगवता                गोिवन्दे नािमतौजसा                     ।
              वराह िपणा                       चान्तिवर्क्षोिभतजलािवलम ्                                 ॥११॥
              ॄ िषर्णा          च            तपता               वषार्णां            शतमिऽणा                ।
              अनासािदतगाधं                   च                 पातालतलमव्ययम ्                          ॥१२॥
              अ यात्मयोगिनिां                  च               प नाभःय                     सेवतः           ।
              युगािदकालशयनं                            िवंणोरिमततेजसः                                   ॥१३॥
              वडवामुखद ाग्नेःतोयहव्यूदं                                         शुभम ्                     ।



                                          www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 70 -                                          Adi Parva



                अगाधपारं                  िवःतीणर्मूमेयं                       सिरत्पितम ्               ॥१४॥
                महानद िभबर् िभः                         ःपधर्येव                         सहॐशः              ।
                अिभसायर्माणमिनशं                        ददृशाते                    महाणर्वम ्            ॥१५॥
      गम्भीरं                       ु
                        ितिममकरोमसंकलं                       तं       गजर्न्तं               जलचररावरौिनादै ः      ।
      िवःतीण            ददृशतुरम्बरूकाशं                तेऽगाधं              िनिधमुरुमम्भसामनन्तम ्             ॥१६॥
      इत्येवं                     ं ु
                       झषमकरोिमर्सकलं                  तं          गम्भीरं            िवकिसतमम्बरूकाशम ्           ।
      पातालज्वलनिशखािवद िपतं                   तं      पँयन्त्यौ  ितमिभपेततुःतदानीम ्
                                                                   ु                                            ॥१७॥
                                                        * * *
                                                     २०. सूत उवाच
                तं          समुिमितबम्य                            कििवर्नतया
                                                                     ू                           सह         ।
                      ु
                न्यपत रगा याशे                       निचरािदव                         शीयगा              ॥०१॥
                िनशाम्य           च           बहन्वालान्कृ ंणान्पु छं
                                                ू                                           समािौतान ्      ।
                िवनतां           िवषण्णवदनां                  किदार्ःये
                                                                ू                    न्ययोजयत ्          ॥०२॥
                ततः         सा            िवनता               तिःमन्पिणतेन                    परािजता       ।
                अभव ःखसंत ा
                    ु                             दासीभावं                     समािःथता                  ॥०३॥
                एतिःमन्नन्तरे               चैव               गरुडः                काल          आगते        ।
                िवना            माऽा           महातेजा                 िवदायार्ण्डमजायत                  ॥०४॥
                अिग्नरािशिरवो ासन्सिम ोऽितभयंकरः                                                            ।
                ूवृ ः          सहसा            पक्षी              महाकायो                नभोगतः          ॥०५॥
                तं      दृं वा         शरणं         जग्मुः          ूजाः            सवार्      िवभावसुम ्   ।
                             ै
                ूिणपत्याॄुवं नमासीनं                                  िव       िपणम ्                    ॥०६॥
                अग्ने      मा      त्वं       ूविधर् ाः             कि चन्नो             न      िदधक्षिस    ।
                असौ        िह          रािशः           सुमहान्सिम ःतव                        सपर्ित      ॥०७॥
                                                        अिग्नरुवाच
                नैतदे वं           यथा                  यूयं                मन्य वमसुरादर् नाः              ।
                गरुडो          बलवानेष              मम              तु यः              ःवतेजसा           ॥०८॥
                                                            सूत उवाच
                एवमु ाःततो                  गत्वा                 गरुडं              वािग्भरःतुवन ्         ।
                अदराद युपेत्यैनं
                  ू                                 दे वाः                 सिषर्गणाःतदा                  ॥०९॥
                त्वमृिषःत्वं              महाभागःत्वं                      दे वः             पतगे रः        ।
                त्वं           ूभुःतपनू यःत्वं                            न ाणमनु मम ्                   ॥१०॥
      बलोिमर्मान्साधुरद नस वः                                     समृि मान्दंूसहःत्वमेव
                                                                            ु                                      ।



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 71 -                                                   Adi Parva



      तपः        ौुतं       सवर्मह नक त              अनागतं                  चोपगतं          च        सवर्म ्       ॥११॥
      त्वमु मः              सवर्िमदं              चराचरं                  गभिःतिभभार्नुिरवावभाससे                      ।
      समािक्षपन्भानुमतः             ूभां         मुहु ःत्वमन्तकः               सवर्िमदं           ीुवाीुवम ्        ॥१२॥
      िदवाकरः               ु
                        पिरकिपतो           यथा           दहे त्ूजाःतथा                दहिस          हताशनूभ
                                                                                                     ु                 ।
      भयंकरः            ूलय         इवािग्नरुित्थतो                िवनाशयन्युगपिरवतर्नान्तकृ त ्                    ॥१३॥
      खगे रं            शरणमुपिःथता                वयं             महौजसं             िवितिमरमॅगोचरम ्                 ।
      महाबलं            गरुडमुपेत्य         खेचरं            परावरं             वरदमज यिवबमम ्                      ॥१४॥
               एवं          ःतुतः          सुपणर्ःतु                दे वैः           सिषर्गणैःतदा               ।
               तेजसः            ूितसंहारमात्मनः             स    चकार                         ह           ॥१५॥
                                                       * * *
                                                    २१. सूत उवाच
               ततः            कामगमः               पक्षी            महावीय                महाबलः                ।
               मातुरिन्तकमाग छत्परं                         तीरं                महोदधेः                   ॥०१॥
               यऽ          सा          िवनता               तिःमन्पिणतेन                   परािजता               ।
               अतीव                 दःखसंत ा
                                     ु                             दासीभावमुपागता                         ॥०२॥
               ततः              कदािचि नतां                       ूवणां               पुऽसंिनधौ                 ।
               काल              आहय
                                  ू                वचनं                 कििरदमभाषत
                                                                          ू                               ॥०३॥
               नागानामालयं                 भिे               सुरम्यं                 रमणीयकम ्                  ।
                    ु
               समुिकक्षावेकान्ते             तऽ              मां             िवनते           वह           ॥०४॥
               ततः                  सुपणर्माता                      तामवहत्सपर्मातरम ्                          ।
               पन्नगान्गरुड ािप                                  र्
                                                            मातुवचनचोिदतः                                 ॥०५॥
               स             र्
                          सूयःयािभतो                याित              वैनतेयो             िवहं गमः              ।
                  र्
               सूयरिँमपर ता                       मूि छर् ताः                   पन्नगाभवन ्                     ।
               तदवःथान्सुतान्दृं वा                   किः
                                                        ू                 शबमथाःतुवत ्                    ॥०६॥
               नमःते                दे वदे वेश               नमःते                    बलसूदन                    ।
               नमुिच न              नमःतेऽःतु                 सहॐाक्ष                शचीपते               ॥०७॥
               सपार्णां            र्
                                सूयत ानां           वािरणा              त्वं         प्लवो          भव          ।
               त्वमेव               परमं                   ऽाणमःमाकममरो म                                 ॥०८॥
               ईशो            िस           पयः             ॐ ुं           त्वमन पं               पुरंदर         ।
               त्वमेव            मेघःत्वं                               ु
                                                         वायुःत्वमिग्नव तोऽम्बरे                          ॥०९॥
               त्वमॅघनिवक्षे ा                      त्वामेवाहः
                                                             ु                       पुनघर्नम ्                 ।
               त्वं        वळमतुलं           घोरं            घोषवांःत्वं              बलाहकः              ॥१०॥



                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 72 -                                                     Adi Parva



              ॐ ा             त्वमेव          लोकानां                संहतार्             चापरािजतः               ।
              त्वं      ज्योितः              ू
                                        सवर्भतानां             त्वमािदत्यो               िवभावसुः           ॥११॥
              त्वं       मह तमा य
                            ू                        त्वं           राजा          त्वं         सुरो मः           ।
              त्वं      िवंणुःत्वं        सहॐाक्षःत्वं                दे वःत्वं          परायणम ्           ॥१२॥
              त्वं       सवर्ममृतं            दे व           त्वं          सोमः              परमािचर्तः          ।
              त्वं     मुहू तर्िःतिथ          त्वं          लवःत्वं         वै     पुनः         क्षणः       ॥१३॥
              शुक्लःत्वं                ै
                                    बहल व
                                      ु                     कला            का ा              ऽुिटःतथा            ।
              संवत्सरतर्वो             मासा           रजन्य                  िदनािन             च           ॥१४॥
      त्वमु मा         सिगिरवना              ं
                                          वसुधरा              सभाःकरं              िवितिमरमम्बरं                तथा      ।
      महोदिधः          सितिमितिमंिगलःतथा                      महोिमर्मान्बहमकरो
                                                                           ु                        झषालयः            ॥१५॥
      मह शःत्विमित                सदािभपूज्यसे                           र्
                                                                मनीिषिभमुिदतमना                          महिषर्िभः       ।
      अिभ ु तः        िपबिस     च      सोमम वरे              वष कृ तान्यिप               च     हवींिष      भूतये      ॥१६॥
      त्वं    िवूैः     सततिमहे ज्यसे                फलाथ           वेदाङ्गेंवतुलबलौघ                  गीयसे         च    ।
      त्व े तोयर्जनपरायणा              ि जेन्िा         वेदाङ्गान्यिभगमयिन्त                        सवर्वेदैः         ॥१७॥
                                                        * * *
                                                     २२. सूत उवाच
              एवं             ःतुतःतदा                  क वा                 भगवान्हिरवाहनः                      ।
              नीलजीमूतसंघातैव्य म                           सव                   समावृणोत ्                 ॥०१॥
              ते         मेघा              ु
                                        मुमचुःतोयं                  ूभूतं              ु ु
                                                                                    िव दज्ज्वलाः                 ।
              परःपरिमवात्यथ                   गजर्न्तः                सततं                   िदिव          ॥०२॥
              संघािततिमवाकाशं                          जलदै ः                      सुमहा तैः
                                                                                         ु                       ।
              सृजि रतुलं                   तोयमजॐं                           सुमहारवैः                     ॥०३॥
              संूनृ िमवाकाशं                                  धारोिमर्िभरनेकशः                                   ।
              मेघःतिनतिनघ षमम्बरं                                     समप त                                ॥०४॥
              नागानामु मो                  हशर्ःतदा                    वषर्ित                  वासवे             ।
                  र्
              आपूयत             मह            चािप         सिललेन                   समन्ततः                ॥०५॥
                                                        * * *
                                                     २३. सूत उवाच
              सुपणनो मानाःते                      जग्मुःतं                  दे शमाशु                वै           ।
              सागराम्बुपिरिक्ष ं                            पिक्षसंघिननािदतम ्                              ॥०१॥
              िविचऽफलपुंपािभवर्नरािजिभरावृतम ्                                                                   ।
              भवनैरावृतं                  रम्यैःतथा                         प ाकरै रिप                     ॥०२॥



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 73 -                                         Adi Parva



              ूसन्नसिललै ािप                                                      ू
                                                                     ॑दै ि ऽैिवर्भिषतम ्                        ।
              िदव्यगन्धवहै ः                              पुण्यैमार्रुतैरुपवीिजतम ्                          ॥०३॥
              उपिजयि राकाशं                                                ै र्
                                                                      वृक्षमलयजैरिप                             ।
              शोिभतं                    पुंपवषार्िण                    मु चि मार्रुतो तैः
                                                                                      ु                      ॥०४॥
              िकरि िरव                                                      ृ
                                                     तऽःथान्नागान्पुंपाम्बुवि िभः                               ।
              मनःसंहषर्णं                   पुण्यं              गन्धवार्प्सरसां                  िूयम ्         ।
              नानापिक्षरुतं                       रम्यं                  किपुऽूहषर्णम ्
                                                                           ू                                 ॥०५॥
              त े            वनं           समासा                 िवज॑ः
                                                                     ु             पन्नगा             मुदा      ।
              अॄुवं                     महावीय                सुपण                 पतगो मम ्                 ॥०६॥
              वहाःमानपरं                          पं             सुरम्यं               िवपुलोदकम ्              ।
              त्वं           िह           दे शान्बहुम्यान्पतन्पँयिस
                                                   ू                                        खेचर             ॥०७॥
              स             िविचन्त्याॄवीत्पक्षी                     मातरं         िवनतां             तदा       ।
              िकं       कारणं             मया          मातः            कतर्व्यं       सपर्भािषतम ्           ॥०८॥
                                                            िवनतोवाच
              दासीभूताःम्यनायार्या                            भिगन्याः                   पतगो म                 ।
              पणं             िवतथमाःथाय                        सपरुपिधना                  कृ तम ्           ॥०९॥
                                                            सूत उवाच
              तिःमंःतु                  किथते              माऽा               कारणे            गगनेचरः          ।
              उवाच                वचनं            सपाःतेन                दःखेन
                                                                          ु               दःिखतः
                                                                                           ु                 ॥१०॥
              िकमा त्य                 िविदत्वा        वा        िकं          वा      कृ त्वेह       पौरुषम ्   ।
              दाःया ो              िवूमु येयं                सत्यं            शंसत          लेिलहाः          ॥११॥
              ौुत्वा                     तमॄुवन्सपार्                         आहरामृतमोजसा                      ।
              ततो            दाःयाि ूमोक्षो               भिवता     तव                         खेचर          ॥१२॥
                                                          * * *
                                                       २४. सूत उवाच
              इत्यु ो                   गरुडः               सपःततो                    मातरमॄवीत ्               ।
              ग छाम्यमृतमाहतु                          भआयिम छािम                       वेिदतुम ्            ॥०१॥
                                                            िवनतोवाच
                   ु
              समुिकक्षावेकान्ते                                      िनषादालयमु मम ्                            ।
              सहॐाणामनेकानां                                 तान्भुक्त्वामृतमानय                             ॥०२॥
              न        तु         ते       ॄा णं            हन्तुं       कायार्        बुि ः        कथंचन       ।
              अव यः                         ू
                                       सवर्भतानां               ॄा णो                  नलोपमः                ॥०३॥



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 74 -                                                      Adi Parva



               अिग्नरक                 िवषं           श ं           िवूो           भवित               कोिपतः           ।
               भूतानाममभुिग्वूो                        वणर्ौे ः              िपता              गुरुः            ॥०४॥
                                                             गरुड उवाच
               यथाहमिभजानीयां                           ॄा णं                   लक्षणैः                  ै
                                                                                                      शुभः             ।
               तन्मे             कारणतो               मातः           पृ छतो                व ु महर् िस          ॥०५॥
                                                              िवनतोवाच
               यःते              कण्ठमनुूा ो                    िनगीण               बिडशं               यथा            ।
               दहे दङ्गारवत्पुऽ                        तं                िव ा ॄा णषर्भम ्                       ॥०६॥
                                                              सूत उवाच
               ूोवाच                  चैनं            िवनता                पुऽहादार्िददं               वचः             ।
               जानन्त्यप्यतुलं                              वीयर्माशीवार्दसमिन्वतम ्                            ॥०७॥
               पक्षौ        ते         मारुतः           पातु        चन्िः           पृ ं         तु         पुऽक       ।
               िशरःतु             पातु          ते          वि भार्ःकरः             सवर्मेव            तु       ॥०८॥
               अहं          च            ते           सदा          पुऽ           शािन्तःविःतपरायणा                     ।
               अिर ं             ोज             पन्थानं            वत्स                    र्
                                                                                    कायार्थिस ये                ॥०९॥
      ततः       स                र्
                            मातुवचनं             िनशम्य            िवतत्य            पक्षौ            नभ        उत्पपात         ।
      ततो       िनषादान्बलवानुपागम भुिक्षतः
                                   ु                                     काल          इवान्तको               महान ्          ॥१०॥
      स        तािन्नषादानुपसंहरं ःतदा                       रजः          समु य
                                                                              ू               नभःःपृशं              महत ्       ।
           ु
      समुिकक्षौ             च            िवशोषयन्पयः                     समीपगान्भूिमधरािन्वचालयन ्                          ॥११॥
      ततः       स       चबे            महदाननं               तदा         िनषादमाग             ूितरु य              पिक्षरा      ।
      ततो      िनषादाःत्विरताः                        र्
                                                ूवोजुयतो                 मुखं       तःय              ं
                                                                                                  भुजगभोिजनः                 ॥१२॥
      तदाननं                                      र्
                            िववृतमितूमाणवत्सम ययुगगनिमवािदर्ताः                                               खगाः              ।
      सहॐशः             पवनरजोॅमोिहता                           महािनलूचिलतपादपे                             वने             ॥१३॥
      ततः           खगो               वदनमिमऽतापनः                        समाहरत्पिरचपलो                      महाबलः            ।
      िनषूदयन्बहिवधमत्ःयभिक्षणो
                ु                                                ु
                                                              बुभिक्षतो               गगनचरे रःतदा                           ॥१४॥
                                                               * * *
                                                            २५. सूत उवाच
               तःय               कण्ठमनुूा ो                    ॄा णः               सह                भायर्या          ।
               दहन्द                             इवाङ्गारःतमुवाचान्तिरक्षगः                                        ॥०१॥
               ि जो म                         िविनगर् छ                       र्
                                                                           तूणमाःयादपावृतात ्                          ।
               न       िह        मे      ॄा णो              व यः         पापेंविप          रतः        सदा       ॥०२॥
               ॄुवाणमेवं                      गरुडं                ॄा णः                    समभाषत                     ।



                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 75 -                                            Adi Parva



              िनषाद           मम                भाययं            िनगर् छतु          मया            सह           ॥०३॥
                                                          गरुड उवाच
              एतामिप                 िनषाद ं              त्वं            पिरगृ ाशु               िनंपत            ।
              तूण            संभावयात्मानमजीण                              मम              तेजसा                ॥०४॥
                                                           सूत उवाच
              ततः            स           िवूो             िनंबान्तो                िनषाद सिहतःतदा                  ।
              वधर्ियत्वा             च           गरुडिम ं              दे शं       जगाम              ह          ॥०५॥
              सहभाय               िविनंबान्ते               तिःमिन्वूे                 स           पिक्षरा         ।
              िवतत्य                  पक्षावाकाशमुत्पपात                            मनोजवः                      ॥०६॥
              ततोऽपँयत्स                          िपतरं                   पृ      ा यातवािन्पतुः                   ।
              अहं            िह                 सपः              ूिहतः                     र्
                                                                                   सोममाहतुमु तः                   ।
              मातुदार्ःयिवमोक्षाथर्माहिरंये                             तम                   वै                 ॥०७॥
              माऽा           चािःम                समािद ो                 िनषादान्भक्षयेित                 वै      ।
              न          च            मे              तृि रभव क्षियत्वा                    सहॐशः                ॥०८॥
              तःमा ो व्यमपरं                              भगवन्ूिदशःव                              मे              ।
              य क्त्वामृतमाहतु
                ु                                     समथर्ः              ःयामहं             ूभो                ॥०९॥
                                                         कँयप उवाच
              आसीि भावसुनार्म                          महिषर्ः                 कोपनो              भृशम ्           ।
              ॅाता                तःयानुज ासीत्सुूतीको                                 महातपाः                  ॥१०॥
              स        ने छित                   धनं        ॅाऽा                सहै कःथं           महामुिनः         ।
              िवभागं              क तर्यत्येव                सुूतीकोऽथ                    िनत्यशः               ॥११॥
              अथाॄवी च                     तं          ॅाता              सुूतीकं             िवभावसुः              ।
              िवभागं              बहवो                          र्
                                                       मोहात्कतुिम छिन्त                      िनत्यदा              ।
              ततो            िवभ ा               अन्योन्यं              नािियन्तेऽथर्मोिहताः                    ॥१२॥
              ततः                                                         ै
                                           ःवाथर्परान्मूढान्पृथग्भूतान्ःवकधर्नैः                                   ।
              िविदत्वा                   भेदयन्त्येतानिमऽा                         िमऽ िपणः                     ॥१३॥
              िविदत्वा                चापरे               िभन्नानन्तरे षु                   पतन्त्यथ               ।
              िभन्नानामतुलो                      नाशः                 िक्षूमेव             ूवतर्ते              ॥१४॥
              तःमा चैव                िवभागाथ                    न         ूशंसिन्त               पिण्डताः         ।
              गुरुशा े                      िनब ानामन्योन्यमिभशिङ्कनाम ्                                        ॥१५॥
              िनयन्तुं           न         िह          शक्यःत्वं               भेदतो        धनिम छिस               ।
              यःमा ःमात्सुूतीक                           हिःतत्वं                 समवाप्ःयिस                    ॥१६॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                             - 76 -                                         Adi Parva



              श ःत्वेवं                सुूतीको                    िवभावसुमथाॄवीत ्                 ।
              त्वमप्यन्तजर्लचरः                क छपः                 संभिवंयिस                  ॥१७॥
              एवमन्योन्यशापा ौ                             सुूतीकिवभावसू                           ।
              गजक छपतां                   ूा ावथार्थ                  मूढचेतसौ                  ॥१८॥
              रोषदोषानुषङ्गेण                           ितयर्ग्योिनगताविप                          ।
              परःपर े षरतौ                            ूमाणबलदिपर्तौ                             ॥१९॥
              सरःयिःमन्महाकायौ                                 र्
                                                            पूववैरानुसािरणौ                        ।
              तयोरे कतरः                ौीमान्समुपैित                  महागजः                   ॥२०॥
              तःय                बृंिहतश दे न                  ू
                                                              कम ऽप्यन्तजर्लेशयः                   ।
              उित्थतोऽसौ           महाकायः             कृ त्ःनं        संक्षोभयन्सरः            ॥२१॥
              तं          दृं वावेि तकरः              पतत्येष           गजो             जलम ्      ।
              दन्तहःतामलाङ्गूलपादवेगेन                              वीयर्वान ्                  ॥२२॥
              तं          िवक्षोभयमाणं           तु           सरो                ु
                                                                           बहझषाकलम ्
                                                                             ु                     ।
               ू
              कम ऽप्य यु तिशरा                  यु ाया येित                वीयर्वान ्           ॥२३॥
              षडु ि लतो               योजनािन                     गजःति       गुणायतः              ।
               ू
              कमर्ि योजनोत्सेधो                         दशयोजनमण्डलः                            ॥२४॥
              तावेतौ                  यु संम ौ                    परःपरजयैिषणौ                     ।
              उपयुज्याशु              कमदं               साधयेिप्सतमात्मनः                      ॥२५॥
                                                 सूत उवाच
              स           त    त्वा         िपतुवार्क्यं            भीमवेगोऽन्तिरक्षगः             ।
              नखेन                  े
                               गजमेकन              ू     े
                                                  कमर्मेकन                चािक्षपत ्            ॥२६॥
              समुत्पपात               चाकाशं               तत             उ चैिवर्हंगमः            ।
              सोऽलम्बतीथर्मासा                          दे ववृक्षानुपागमत ्                     ॥२७॥
              ते       भीताः          समकम्पन्त               तःय           पक्षािनलाहताः          ।
              न      नो       भ ज्यािदित        तदा        िदव्याः      कनकशािखनः               ॥२८॥
              ूचलाङ्गान्स               तान्दृं वा                            ु
                                                                   मनोरथफलाङ्करान ्                ।
              अन्यानतुल पाङ्गानुपचबाम                                खेचरः                      ॥२९॥
              का चनै                        ै
                                      राजतै व                     फलैवडू यर्शािखनः                 ।
              सागराम्बुपिरिक्ष ान्ॅाजमानान्महािमान ्
                                               ु                                                ॥३०॥
              तमुवाच               खगौे ं                तऽ              रोिहणपादपः                ।
              अितूवृ ः                 सुमहानापतन्तं                   मनोजवम ्                 ॥३१॥
              यैषा            मम             महाशाखा                 शतयोजनमायता                   ।


                                          www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 77 -                                           Adi Parva



              एतामाःथाय                     शाखां         त्वं         खादे मौ        गजक छपौ                ॥३२॥
      ततो           िमं
                     ु                पतगसहॐसेिवतं                      मह धरूितमवपुः                  ूकम्पयन ्       ।
      खगो मो              ितमिभपत्य
                           ु                           वेगवान्बभ ज                ृ
                                                                      तामिवरलपऽसंवताम ्                             ॥३३॥
                                                            * * *
                                                        ०२६. सूत उवाच
              ःपृ माऽा                 तु         प      यां         सा           गरुडे न        बलीयसा         ।
              अभज्यत                  तरोः            शाखा             भग्नां        चैनामधारयत ्            ॥०१॥
              तां          भग्नां             स           महाशाखां                ःमयन्समवलोकयन ्               ।
              अथाऽ                          लम्बतोऽपँय ालिख यानधोमुखान ्                                     ॥०२॥
              स                       ति नाशसंऽासादनुपत्य                              खगािधपः                  ।
              शाखामाःयेन                              जमाह                      तेषामेवान्ववेक्षया              ।
              शनैः                    पयर्पतत्पक्षी                     पवर्तान्ूिवशातयन ्                   ॥०३॥
              एवं                            सोऽ यपत े शान्बहन्सगजक छपः
                                                             ू                                                  ।
              दयाथ               वालिख यानां                   न         च         ःथानमिवन्दत               ॥०४॥
              स                गत्वा                  पवर्तौे ं                 गन्धमादनमव्ययम ्                ।
              ददशर्          कँयपं               तऽ            िपतरं          तपिस           िःथतम ्         ॥०५॥
              ददशर्              तं         िपता           चािप              िदव्य पं           िवहं गमम ्      ।
              तेजोवीयर्बलोपेतं                                     मनोमारुतरं हसम ्                          ॥०६॥
              शैलशृङ्गूतीकाशं                                        ॄ दण्डिमवो तम ्                            ।
              अिचन्त्यमनिभज्ञेयं                                         ू
                                                                    सवर्भतभयंकरम ्                           ॥०७॥
              मायावीयर्धरं                                साक्षादिग्निम िमवो तम ्                               ।
              अूधृंयमजेयं                             च                   दे वदानवराक्षसैः                   ॥०८॥
              भे ारं                    िगिरशृङ्गाणां                         नद जलिवशोषणम ्                    ।
              लोकसंलोडनं                          घोरं                  कृ तान्तसमदशर्नम ्                   ॥०९॥
              तमागतमिभूेआय                                          भगवान्कँयपःतदा                              ।
              िविदत्वा                 चाःय               संक पिमदं                 वचनमॄवीत ्               ॥१०॥
              पुऽ         मा          साहसं           काष मार्          स ो         लप्ःयसे        व्यथाम ्     ।
              मा          त्वा         दहे युः           ु
                                                      संब ा            वालिख या              मर िचपाः        ॥११॥
              ूसादयामास                          स             तान्कँयपः                    पुऽकारणात ्         ।
              वालिख यांःतपःिस ािनदमुि ँय                                           कारणम ्                   ॥१२॥
              ूजािहताथर्मारम्भो                                गरुडःय                   तपोधनाः                 ।
              िचक षर्ित                       महत्कमर्                       तदनुज्ञातुमहर् थ                ॥१३॥



                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 78 -                                         Adi Parva



              एवमु ा                  भगवता                      मुनयःते                     सम ययुः            ।
              मुक्त्वा        शाखां          िगिरं         पुण्यं         िहमवन्तं           तपोिथर्नः       ॥१४॥
              ततःतेंवपयातेषु                           िपतरं                       िवनतात्मजः                   ।
              शाखाव्यािक्ष वदनः                        पयर्प ृ छत                       कँयपम ्              ॥१५॥
              भगवन्क्व                  िवमु चािम                             तरुशाखािममामहम ्                  ।
              विजर्तं               ॄा णैदशमा यातु                                भगवान्मम                   ॥१६॥
              ततो               िनंपुरुषं                   शैलं                  िहमसंरु कन्दरम ्              ।
              अगम्यं            मनसाप्यन्यैःतःयाच यौ                              स          कँयपः           ॥१७॥
              तं                       ु
                              पवर्तमहाकिक्षमािवँय                             मनसा                खगः           ।
              जवेना यपत ाआयर्ः                                 सशाखागजक छपः                                  ॥१८॥
              न           तां           वीः                पिरणहे छतचमार्                       महानणुः         ।
              शािखनो            महतीं         शाखां            यां        ूगृ            ययौ      खगः        ॥१९॥
              ततः               स               शतसाहॐं                         योजनान्तरमागतः                  ।
              कालेन             नाितमहता                   गरुडः                पततां           वरः          ॥२०॥
              स          तं         गत्वा             क्षणेनैव                पवर्तं         वचनाित्पतुः        ।
              अमु चन्महतीं               शाखां              सःवनां                तऽ           खेचरः         ॥२१॥
              पक्षािनलहत ाःय                         ूाकम्पत                      स             शैलरा           ।
              मुमोच              पुंपवष                    च               समागिलतपादपः                      ॥२२॥
              शृङ्गािण            च           व्यशीयर्न्त                 िगरे ःतःय             समन्ततः         ।
              मिणका चनिचऽािण                           शोभयिन्त                        महािगिरम ्            ॥२३॥
              शािखनो                    बहव ािप                            शाखयािभहताःतया                       ।
              का चनैः             ु
                                 कसुमैभार्िन्त                     ु
                                                                िव त्वन्त                  इवाम्बुदाः        ॥२४॥
              ते         हे मिवकचा                   भूयो                 यु ाः             पवर्तधातुिभः        ।
              व्यराज शािखनःतऽ                                   सूयाशुूितरि जताः                             ॥२५॥
              ततःतःय                िगरे ः           शृङ्गमाःथाय                       स        खगो मः          ।
              भक्षयामास                   गरुडःतावुभौ                             गजक छपौ                    ॥२६॥
              ततः                           ू
                                      पवर्तकटामादत्पपात
                                                 ु                                         मनोजवः               ।
              ूावतर्न्ताथ                    दे वानामुत्पाता                       भयवेिदनः                  ॥२७॥
              इन्िःय             वळं           दियतं                 ूजज्वाल                 व्यथािन्वतम ्      ।
              सधूमा               चापतत्सािचर्िदर् वो का                           नभस युता                  ॥२८॥
              तथा             वसूनां            रुिाणामािदत्यानां                        च         सवर्शः       ।
              सा यानां           मरुतां              चैव             ये         चान्ये         दे वतागणाः       ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 79 -                                                Adi Parva



              ःवं          ःवं        ूहरणं               तेषां               परःपरमुपािवत ्                  ॥२९॥
              अभूतपूव               संमामे              तदा                 दे वासुरेऽिप                च        ।
              ववुवार्ताः           सिनघार्ताः                पेतुरु काः                 समन्ततः               ॥३०॥
              िनरॅमिप                 चाकाशं                   ूजगजर्                    महाःवनम ्               ।
              दे वानामिप             यो              दे वः               सोऽप्यवषर्दसृ दा                     ॥३१॥
              मम्लुमार् यािन              दे वानां              ु
                                                             शेमःतेजांिस                   चैव           िह      ।
              उत्पातमेघा              रौिा                      र्
                                                            ववषुः                 शोिणतं                बहु      ।
              रजांिस                  ु
                                   मुकटान्येषामुित्थतािन                           व्यधषर्यन ्                ॥३२॥
              तत ाससमुि ग्नः                         सह                  दे वैः            शतबतुः                ।
              उत्पातान्दारुणान्पँयिन्नत्युवाच                                 बृहःपितम ्                      ॥३३॥
              िकमथ               भगवन्घोरा                   महोत्पाताः                   समुित्थताः             ।
              न     च       शऽुं     ूपँयािम              युिध           यो        नः      ूधषर्येत ्         ॥३४॥
                                                     बृहःपितरुवाच
              तवापराधा े वेन्ि                       ूमादा च                             शतबतो                   ।
              तपसा                वालिख यानां                       भूतमुत्पन्नम तम ्
                                                                                 ु                            ॥३५॥
              कँयपःय                मुनेः            पुऽो                िवनताया                  खेचरः          ।
              हतु                सोममनुूा ो                        बलवान्काम पवान ्                           ॥३६॥
              समथ            बिलनां              ौे ो              हतु            सोमं           िवहं गमः        ।
              सव            संभावयाम्यिःमन्नसा यमिप                                     साधयेत ्              ॥३७॥
                                                        सूत उवाच
              ौुत्वैत चनं                    शबः                          ूोवाचामृतरिक्षणः                       ।
              महावीयर्बलः                पक्षी               हतु              सोमिमहो तः                      ॥३८॥
              युंमान्संबोधयाम्येष                 यथा                स             न         हरे लात ्           ।
              अतुलं         िह        बलं            तःय             बृहःपितरुवाच                  मे         ॥३९॥
              त     त्वा         िवबुधा          वाक्यं            िविःमता                य मािःथताः             ।
                        ृ
              पिरवायार्मतं                 र्
                                      तःथुवळी                      चेन्िः               शतबतुः                ॥४०॥
              धारयन्तो               महाहार्िण                 कवचािन                     मनिःवनः                ।
              का चनािन               िविचऽािण                  वैडूयर्िवकृ तािन                  च            ॥४१॥
              िविवधािन               च               श ािण                        घोर पाण्यनेकशः                 ।
              िशततीआणामधारािण                           समु म्य                     सहॐशः                     ॥४२॥
                   ु
              सिवःफिलङ्गज्वालािन                        सधूमािन                     च            सवर्शः          ।
              चबािण                       ै
                                   पिरघां व               िऽशूलािन                     पर धान ्               ॥४३॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                             - 80 -                                          Adi Parva



              श                िविवधाःतीआणाः                 करवालां               िनमर्लान ्       ।
              ःवदे ह पाण्यादाय                         गदा ोमूदशर्नाः                            ॥४४॥
              तैः                ै
                               श भार्नुमि ःते                    िदव्याभरणभूिषताः                   ।
              भानुमन्तः                  सुरगणाःतःथुिवर्गतक मषाः                                 ॥४५॥
              अनुपमबलवीयर्तेजसो                 धृतमनसः                 पिररक्षणेऽमृतःय             ।
              असुरपुरिवदारणाः            सुरा          ज्वलनसिम वपुःूकािशनः                      ॥४६॥
              इित      समरवरं         सुरािःथतं            पिरघसहॐशतैः                 ु
                                                                                   समाकलम ्         ।
              िवगिलतिमव           चाम्बरान्तरे    तपनमर िचिवभािसतं                     बभौ       ॥४७॥
                                                  * * *
                                              २७. शौनक उवाच
              कोऽपराधो            महे न्िःय            कः          ूमाद                 सूतज        ।
              तपसा         वालिख यानां               ू
                                                  संभतो            गरुडः          कथम ्          ॥०१॥
              कँयपःय              ि जाते               कथं         वै           पिक्षरा सुतः        ।
              अधृंयः                       ू
                                      सवर्भतानामव य ाभवत्कथम ्                                   ॥०२॥
              कथं        च         कामचार              स         कामवीयर्               खेचरः       ।
              एतिद छाम्यहं            ौोतुं       पुराणे           यिद           प यते           ॥०३॥
                                                  सूत उवाच
              िवषयोऽयं           पुराणःय          यन्मां           त्वं          पिरपृ छिस          ।
              शृणु        मे        वदतः          सवर्मेतत्संक्षेपतो              ि ज            ॥०४॥
              यजतः               पुऽकामःय               कँयपःय                   ूजापतेः            ।
              साहा यमृषयो            दे वा       गन्धवार्               ददः
                                                                          ु        िकल           ॥०५॥
              तऽे मानयने             शबो           िनयु ः                कँयपेन              ह      ।
              मुनयो        वालिख या               ये         चान्ये           दे वतागणाः         ॥०६॥
              शबःतु                 वीयर्सदृशिम मभारं                         िगिरूभम ्             ।
              समु म्यानयामास                    नाितकृ लािदव                    ूभुः             ॥०७॥
              अथापँयदृषीन्॑ःवानङ्गु ोदरपवर्णः                                                       ।
              पलाशवृिन्तकामेकां                 सिहतान्वहतः                     पिथ              ॥०८॥
              ूलीनान्ःवेिंववाङ्गेषु                        िनराहारांःतपोधनान ्                      ।
              िक्लँयमानान्मन्दबलान्गोंपदे                          संप्लुतोदके                   ॥०९॥
              तां              सवार्न्ःमयािव ो               वीय न्म ः              पुरंदरः         ।
              अवहःयात्यगा छ यं                   लङ्घियत्वावमन्य                    च            ॥१०॥
              तेऽथ             रोषसमािव ाः                    ृ
                                                           सुभशं              जातमन्यवः             ।



                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 81 -                                           Adi Parva



              आरे िभरे               महत्कमर्                   तदा           शबभयंकरम ्                   ॥११॥
              जुहु वुःते                   सुतपसो                       िविधवज्जातवेदसम ्                     ।
              मन्ऽैरु चावचैिवर्ूा                  येन                कामेन                ृ
                                                                                        त छणु              ॥१२॥
              कामवीयर्ः                        कामगमो                        दे वराजभयूदः                     ।
              इन्िोऽन्यः                 सवर्देवानां             भवेिदित                यतोताः             ॥१३॥
              इन्िा छतगुणः                     शौय              वीय           चैव           मनोजवः            ।
              तपसो             नः           फलेना                दारुणः             संभवित्वित             ॥१४॥
              त ु     वा              भृशसंत ो                    दे वराजः                शतबतुः              ।
              जगाम             शरणं               तऽ            कँयपं              संिशतोतम ्              ॥१५॥
              त     त्वा             दे वराजःय                   कँयपोऽथ                  ूजापितः             ।
              वालिख यानुपागम्य                                  कमर्िसि मपृ छत                             ॥१६॥
              एवमिःत्वित                  तं         चािप                    ु
                                                                       ूत्यूचः           सत्यवािदनः           ।
              तान्कँयप                   उवाचेदं              सान्त्वपूव             ूजापितः               ॥१७॥
              अयिमन्िि भुवने                            िनयोगा ॄ णः                         कृ तः             ।
              इन्िाथ             च             भवन्तोऽिप                  य वन्तःतपोधनाः                   ॥१८॥
              न        िम या               ॄ णो               वाक्यं            र्
                                                                             कतुमहर् थ          स माः         ।
              भवतां        च         न         िम यायं          संक पो         मे        िचक िषर्तः        ॥१९॥
              भवत्वेष                            पतऽीणािमन्िोऽितबलस ववान ्                                    ।
              ूसादः            िबयतां              चैव            दे वराजःय              याचतः             ॥२०॥
              एवमु ाः                     कँयपेन                       वालिख याःतपोधनाः                       ।
              ूत्यूचुरिभसंपूज्य                        मुिनौे ं                ूजापितम ्                   ॥२१॥
              इन्िाथ ऽयं              समारम्भः                  सवषां              नः        ूजापते           ।
              अपत्याथ                    समारम्भो                     भवत ायमीिप्सतः                       ॥२२॥
              तिददं         सफलं                 कमर्           त्वया         वै         ूितगृ ताम ्          ।
              तथा          चैव            िवधत्ःवाऽ              यथा          ौेयोऽनुपँयिस                 ॥२३॥
              एतिःमन्नेव                 काले           तु        दे वी       दाक्षायणी             शुभा      ।
              िवनता            नाम             क याणी             पुऽकामा               यशिःवनी            ॥२४॥
              तपःत वा                ोतपरा                    ःनाता           पुंसवने           शुिचः         ।
              उपचबाम                  भतार्रं                 तामुवाचाथ                 कँयपः              ॥२५॥
              आरम्भः                सफलो                दे िव          भिवतायं             तवेिप्सतः          ।
              जनियंयिस                    पुऽौ            ौ           वीरौ         िऽभुवने रौ              ॥२६॥
              तपसा             वालिख यानां                      मम           संक पजौ             तथा          ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 82 -                                            Adi Parva



              भिवंयतो              महाभागौ                 पुऽौ           ते          लोकपूिजतौ              ॥२७॥
              उवाच               चैनां            भगवान्मार चः                        पुनरे व           ह       ।
              धायर्तामूमादे न                       गभ ऽयं                          सुमहोदयः                 ॥२८॥
              एकः                  सवर्पतऽीणािमन्ित्वं                                कारियंयित                 ।
              लोकसंभािवतो                   वीरः              कामवीय                    िवहं गमः             ॥२९॥
              शतबतुमथोवाच                            ूीयमाणः                            ूजापितः                 ।
              त्वत्सहायौ            खगावेतौ                ॅातरौ               ते       भिवंयतः              ॥३०॥
              नैता यां             भिवता                  दोषः             सकाशा े                पुरंदर        ।
              व्येतु       ते        शब             संतापःत्वमेवेन्िो                   भिवंयिस              ॥३१॥
              न         चाप्येवं          त्वया            भूयः            क्षे व्या            ॄ वािदनः        ।
              न         चावमान्या               दपार् े           वािग्वषा             भृशकोपनाः             ॥३२॥
              एवमु ो                     जगामेन्िो                    िनिवर्शङ्कि िव पम ्                       ।
              िवनता           चािप          िस ाथार्              बभूव              मुिदता       तदा         ॥३३॥
              जनयामास                    पुऽौ               ावरुणं                  गरुडं            तथा        ।
              अरुणःतयोःतु                   िवकल              आिदत्यःय                       पुरःसरः         ॥३४॥
              पतऽीणां                तु              गरुड                  इन्ित्वेना यिष यत                    ।
              तःयैतत्कमर्                   सुमह       यतां          ु
                                                                  भृगनन्दन                                   ॥३५॥
                                                        * * *
                                                     २८. सूत उवाच
              ततःतिःमिन् जौे                               समुद ण                           तथािवधे             ।
              गरुत्मान्पिक्षरा तूण                        संूा ो                    िवबुधान्ूित              ॥०१॥
              तं        दृं वाितबलं                 चैव             ूाकम्पन्त                   समन्ततः         ।
              परःपरं                 च                    ूत्य नन्सवर्ूहरणान्यिप                             ॥०२॥
              तऽ                   चासीदमेयात्मा                              ु
                                                                           िव दिग्नसमूभः                        ।
              भौवनः               सुमहावीयर्ः                सोमःय                    पिररिक्षता             ॥०३॥
              स           तेन             पतगेन्िे ण                 पक्षतुण्डनखैः                   क्षतः      ।
              मुहू तर्मतुलं          यु ं           कृ त्वा               िविनहतो               युिध         ॥०४॥
              रज ो य
                   ू                            सुमहत्पक्षवातेन                              खेचरः              ।
              कृ त्वा            लोकािन्नरालोकांःतेन                           दे वानवािकरत ्                ॥०५॥
              तेनावक णार्                 रजसा                    दे वा               मोहमुपागमन ्              ।
              न           चैनं              ददृशुँछन्ना                    रजसामृतरिक्षणः                    ॥०६॥
              एवं                  संलोडयामास                             गरुडि िदवालयम ्                       ।



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 83 -                                             Adi Parva



              पक्षतुण्डूहारै                   दे वान्स                  िवददार              ह              ॥०७॥
              ततो             दे वः              सहॐाक्षःतूण                       वायुमचोदयत ्                 ।
              िविक्षपेमां             रजोवृि ं              तवैतत्कमर्                 मारुत                ॥०८॥
              अथ               वायुरपोवाह                       तिजःतरसा                       बली              ।
              ततो           िवितिमरे            जाते             दे वाः         ु
                                                                              शकिनमादर् यन ्                ॥०९॥
              ननाद                          र्
                                      चो चैबलवान्महामेघरवः                               खगः                    ।
              व यमानः                  सुरगणैः                        ू
                                                                 सवर्भतािन               भीषयन ्                ।
              उत्पपात                  महावीयर्ः                     पिक्षरा परवीरहा                        ॥१०॥
              तमुत्पत्यान्तिरक्षःथं                       दे वानामुपिर                  िःथतम ्                 ।
              विमर्णो           िवबुधाः             सव                          ै
                                                                          नानाश रवािकरन ्                    ॥११॥
              पि टशैः              पिरघैः                    ै र्
                                                          शूलगदािभ                      सवासवाः                 ।
              क्षुरान्तैज्वर्िलतै ािप                             ै
                                                                चबरािदत्य िपिभः                             ॥१२॥
              नानाश िवसग                            व यमानः                           समन्ततः                   ।
               ु         ु
              कवर्न्सुतुमलं             यु ं              पिक्षराण्न               व्यकम्पत                 ॥१३॥
              िवनदर् िन्नव              चाकाशे                    वैनतेयः              ूतापवान ्                ।
              पक्षा यामुरसा               चैव               समन्ता व्यािक्षपत्सुरान ्                       ॥१४॥
              ते            िविक्ष ाःततो                  दे वाः                    र्
                                                                             ूजग्मुगरुडािदर् ताः                ।
                           ै
              नखतुण्डक्षता व                       ु
                                                सुॐवुः                शोिणतं                 बहु            ॥१५॥
              सा याः          ूाचीं       सगन्धवार्                वसवो           दिक्षणां          िदशम ्      ।
              ूजग्मुः             सिहता                रुिै ः             पतगेन्िूधिषर्ताः                  ॥१६॥
              िदशं          ूतीचीमािदत्या                  नासत्या             उ रां               िदशम ्       ।
                     र्
              मुहु मुहु ः       ूेक्षमाणा                 यु यमाना                 महौजसम ्                 ॥१७॥
              अ बन्दे न                वीरे ण                 ु े
                                                          रे णकन               च              पिक्षणा           ।
              बथनेन            च          शूरेण            तपनेन              च          खेचरः              ॥१८॥
              उलूक सना यां                  च             िनमेषेण                 च           पिक्षणा           ।
              ूरुजेन          च          संयु ं            चकार              ूिलहे न               च        ॥१९॥
              तान्पक्षनखतुण्डामैरिभनि नतासुतः                                                                   ।
              युगान्तकाले                  ु
                                        संब ः               िपनाक व                   महाबलः                ॥२०॥
              महावीयार्            महोत्साहाःतेन                    ते        बहधा
                                                                                ु                  क्षताः       ।
                  ु
              रे जरॅघनू या                                 रुिधरौघूविषर्णः                                  ॥२१॥
              तान्कृ त्वा              पतगौे ः                       सवार्नुत्बान्तजीिवतान ्                    ।
              अितबान्तोऽमृतःयाथ                                 सवर्तोऽिग्नमपँयत                            ॥२२॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 84 -                                                 Adi Parva



              आवृण्वानं                 महाज्वालमिचर्िभर्ः                     सवर्तोऽम्बरम ्                ।
              दहन्तिमव             तीआणांशुं               घोरं             वायुसमीिरतम ्             ॥२३॥
      ततो      नवत्या               र्
                              नवतीमुखानां             कृ त्वा               तरःवी       गरुडो         महात्मा       ।
      नद ः        समापीय            मुखैःततःतैः                   सुशीयमागम्य                पुनजर्वेन           ॥२४॥
      ज्वलन्तमिग्नं           तमिमऽतापनः                          समाःतरत्पऽरथो                     नद िभः          ।
      ततः           ूचबे           वपुरन्यद पं             ूवे ु कामोऽिग्नमिभूशाम्य                              ॥२५॥
                                                      * * *
                                                   २९. सूत उवाच
              जाम्बूनदमयो                   भूत्वा                  मर िचिवकचोज्ज्वलः                        ।
              ूिववेश           बलात्पक्षी                  वािरवेग              इवाणर्वम ्            ॥०१॥
              स               चबं                    क्षुरपयर्न्तमपँयदमृतािन्तके                             ।
              पिरॅमन्तमिनशं                          तीआणधारमयःमयम ्                                  ॥०२॥
                     र्
              ज्वलनाकूभं                  घोरं              छे दनं              सोमहािरणाम ्                 ।
              घोर पं         तदत्यथ               यन्ऽं            दे वैः       सुिनिमर्तम ्          ॥०३॥
              तःयान्तरं            स              दृं वैव              पयर्वतर्त             खेचरः           ।
              अरान्तरे णा यपतत्संिक्षप्याङ्गं                        क्षणेन              ह            ॥०४॥
              अध बःय                        चैवाऽ                               ु
                                                                        द ानलसम ती                           ।
                 ु
              िव िज्ज ौ            महाघोरौ                द ाःयौ               द लोचनौ                ॥०५॥
              चक्षुिवर्षौ          महावीय                         ु
                                                            िनत्यब ौ                  तरिःवनौ                ।
              रक्षाथर्मेवामृतःय                    ददशर्                    भुजगो मौ                  ॥०६॥
              सदा            संर धनयनौ                      सदा                चािनिमषेक्षणौ                 ।
              तयोरे कोऽिप          यं       पँयेत्स               तूण         भःमसा वेत ्             ॥०७॥
                      ं
              तयो क्षूिष                  रजसा                                र्
                                                                    सुपणर्ःतूणमावृणोत ्                      ।
              अदृ     पःतौ              चािप              सवर्तः              पयर्कालयत ्             ॥०८॥
              तयोरङ्गे                  समाबम्य                       वैनतेयोऽन्तिरक्षगः                     ।
              आि छन रसा                     म ये                   सोमम यिव तः                        ॥०९॥
              समुत्पा यामृतं                त ु               वैनतेयःततो                     बली             ।
              उत्पपात          जवेनैव                यन्ऽमुन्म य                    वीयर्वान ्        ॥१०॥
              अपीत्वैवामृतं               पक्षी             पिरगृ ाशु                  वीयर्वान ्            ।
              अग छदपिरौान्त                                र्
                                                   आवायार्कूभां                      खगः              ॥११॥
              िवंणुना         तु           तदाकाशे                 वैनतेयः             समेियवान ्            ।
              तःय             नारायणःतु ःतेनालौ येन                                 कमर्णा            ॥१२॥



                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 85 -                                       Adi Parva



              तमुवाचाव्ययो                     दे वो              वरदोऽःमीित               खेचरम ्           ।
              स             वोे               तव               ित ेयमुपर त्यन्तिरक्षगः                    ॥१३॥
              उवाच                चैनं             भूयोऽिप               नारायणिमदं              वचः         ।
              अजर ामर                           ःयाममृतेन                       िवनाप्यहम ्               ॥१४॥
              ूितगृ                  वरौ        तौ           च           गरुडो          िवंणुमॄवीत ्         ।
              भवतेऽिप                 वरं           दि              वृणीतां           भगवानिप             ॥१५॥
              तं       वोे             वाहनं             कृ ंणो          गरुत्मन्तं        महाबलम ्          ।
               वजं          च         चबे          भगवानुपिर              ःथाःयसीित            तम ्       ॥१६॥
              अनुपत्य                 खगं              ित्वन्िो              वळेणाङ्गेऽ यताडयत ्             ।
              िवहं गमं                सुरािमऽं               हरन्तममृतं                 बलात ्            ॥१७॥
              तमुवाचेन्िमाबन्दे                          गरुडः                पततां           वरः            ।
              ूहस         आणया                 वाचा               तथा            वळसमाहतः                 ॥१८॥
              ऋषेमार्नं               किरंयािम                    वळं            यःयािःथसंभवम ्              ।
              वळःय              च           किरंयािम                तव         चैव       शतबतो            ॥१९॥
              एष            पऽं             त्यजाम्येकं              यःयान्तं           नोपलप्ःयसे           ।
              न        िह            वळिनपातेन              रुजा          मेऽिःत         कदाचन            ॥२०॥
              तऽ                तं                  ू
                                               सवर्भतािन                     िविःमतान्यॄुवंःतदा              ।
              सु पं               पऽमालआय                   सुपण ऽयं                  भवित्वित            ॥२१॥
              दृं वा                 तद तं
                                        ु                चािप             सहॐाक्षः            पुरंदरः        ।
              खगो               महिददं                 भूतिमित                मत्वा यभाषत                 ॥२२॥
              बलं               िवज्ञातुिम छािम                       य े              परमनु मम ्            ।
              स यं           चानन्तिम छािम                    त्वया   सह                खगो म             ॥२३॥
                                                             * * *
                                                         ३०. गरुड उवाच
              स यं             मेऽःतु              त्वया          दे व         यथे छिस           पुरंदर      ।
              बलं         तु          मम            जानीिह               मह चास मेव              च        ॥०१॥
              कामं              नैतत्ूशंसिन्त                     सन्तः              ःवबलसंःतवम ्            ।
              गुणसंक तर्नं                   चािप              ःवयमेव                 शतबतो               ॥०२॥
              सखेित            कृ त्वा        तु         सखे          पृ ो       वआयाम्यहं        त्वया      ।
              न                   ात्मःतवसंयु ं                       व व्यमिनिम तः                       ॥०३॥
              सपवर्तवनामुव                                       ससागरवनािममाम ्                             ।
              पक्षना यैकया                   शब             त्वां            चैवाऽावलिम्बनम ्             ॥०४॥



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 86 -                                            Adi Parva



              सवार्न्संिपिण्डतान्वािप                         लोकान्सःथाणुजङ्गमान ्                         ।
              वहे यमपिरौान्तो                   िव दं               मे             मह लम ्               ॥०५॥
                                                           सूत उवाच
              इत्यु वचनं                वीरं               िकर ट            ौीमतां               वरः        ।
              आह         शौनक                  दे वेन्िः             ू
                                                                सवर्भतिहतः                ूभुः           ॥०६॥
              ूितगृ तािमदानीं                       मे               स यमानन्त्यमु मम ्                     ।
              न       काय         तव            सोमेन          मम           सोमः            ूद यताम ्       ।
              अःमांःते            िह            ूबाधेयुय यो                द ा वािनमम ्                  ॥०७॥
                                                         गरुड उवाच
                ं
              िकिचत्कारणमुि ँय                       सोमोऽयं               नीयते              मया           ।
              न       दाःयािम            समादातुं             सोमं         कःमैिचदप्यहम ्                ॥०८॥
              यऽेमं         तु               सहॐाक्ष               िनिक्षपेयमहं             ःवयम ्          ।
              त्वमादाय                   ततःतूण                      हरे थाि दशे र                       ॥०९॥
                                                           शब उवाच
              वाक्येनानेन                     तु ोऽहं                 य वयो िमहाण्डज                        ।
              यिद छिस                  वरं            म ःत हाण
                                                           ृ                       खगो म                 ॥१०॥
                                                           सूत उवाच
              इत्यु ः                   ूत्युवाचेदं                      किपुऽाननुःमरन ्
                                                                           ू                                ।
              ःमृत्वा             चैवोपिधकृ तं                     मातुदार्ःयिनिम तः                     ॥११॥
              ईशोऽहमिप             सवर्ःय                किरंयािम             तु          तेऽिथर्ताम ्      ।
                    ुर्
              भवेयुभजगाः               शब             मम            भआया            महाबलाः              ॥१२॥
              तथेत्युक्त्वान्वग छ ं                         ततो                   दानवसूदनः                 ।
              हिरंयािम            िविनिक्ष ं                सोमिमत्यनुभांय                  तम ्         ॥१३॥
              आजगाम                ततःतूण                     सुपण                 मातुरिन्तकम ्            ।
              अथ                 सपार्नुवाचेदं                     सवार्न्परम        वत ्                ॥१४॥
              इदमानीतममृतं                     िनक्षेप्ःयािम                 ु
                                                                            कशेषु                वः         ।
              ःनाता         मङ्गलसंयु ाःततः                         ूा ीत            पन्नगाः             ॥१५॥
              अदासी          चैव                 मातेयम ूभृित                     चाःतु            मे       ।
              यथो ं              भवतामेत चो                    मे            ूितपािदतम ्                 ॥१६॥
              ततः       ःनातुं         गताः          सपार्ः        ूत्युक्त्वा       तं      तथेत्युत       ।
              शबोऽप्यमृतमािक्षप्य                    जगाम                िऽिदवं           पुनः           ॥१७॥
              अथागताःतमु े शं                        सपार्ः                सोमािथर्नःतदा                    ।


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 87 -                                                    Adi Parva



               ःनाता               कृ तजप्या                    ू      ाः             कृ तमङ्गलाः                  ॥१८॥
               ति ज्ञाय             तं           सपार्ः          ूितमायाकृ तं                    च          तत ्      ।
               सोमःथानिमदं                   चेित             दभाःते                  िलिलहःतदा
                                                                                           ु                       ॥१९॥
               ततो             ै धीकृ ता          िज ा              सपार्णां           तेन            कमर्णा          ।
               अभवं ामृतःपशार् भार्ःतेऽथ                                    पिविऽणः                                ॥२०॥
      ततः       सुपणर्ः          परमू            वािन्व त्य              माऽा           सह            तऽ           कानने      ।
         ं
      भुजगभक्षः                 परमािचर्तः                     खगैरह नक ितर्िवर्नतामनन्दयत ्                               ॥२१॥
      इमां     कथां       यः          ु
                                   शृणयान्नरः               सदा          पठे त         वा        ि जजनमु यसंसिद               ।
      असंशयं       िऽिदविमयात्स                  पुण्यभा हात्मनः   पतगपतेः                             ूक तर्नात ्         ॥२२॥
                                                         * * *
                                                     ३१. शौनक उवाच
                  ं
               भुजगमानां               शापःय                माऽा            चैव             सुतेन            च        ।
               िवनतायाःत्वया                     ूो ं              कारणं               सूतनन्दन                    ॥०१॥
               वरूदानं                   भऽार्              च                  कििवनतयोःतथा
                                                                                 ू                                    ।
               नामनी             चैव             ते         ूो े            पिक्षणोवनतेययोः                        ॥०२॥
               पन्नगानां            तु           नामािन              न           क तर्यिस              सूतज           ।
               ूाधान्येनािप                नामािन              ौोतुिम छामहे                      वयम ्             ॥०३॥
                                                            सूत उवाच
               बहत्वान्नामधेयािन
                 ु                                          भुजगानां                        तपोधन                     ।
               न      क तर्ियंये            सवषां           ूाधान्येन            तु         मे       शृणु          ॥०४॥
               शेषः             ूथमतो                     जातो              वासुिकःतदनन्तरम ्                         ।
               ऐरावतःतक्षक                                    कक टकधनंजयौ                                          ॥०५॥
               कािलयो                      मिणनाग                           नाग ापूरणःतथा                             ।
               नागःतथा                 िप जरक                   एलापऽोऽथ                     वामनः                 ॥०६॥
               नीलानीलौ                तथा              नागौ             क माषशबलौ                      तथा           ।
                          ै
               आयर्क ािदक व                             नाग                      शलपोतकः                           ॥०७॥
               सुमनोमुखो                     दिधमुखःतथा                           िवमलिपण्डकः                         ।
               आ ः                   ै
                               कोटनक व                      शङ्खो              वालिशखःतथा                          ॥०८॥
               िनं यूनको                   हे मगुहो                नहषः
                                                                     ु                  िपङ्गलःतथा                    ।
               बा कण                       हिःतपदःतथा                          मु रिपण्डकः                         ॥०९॥
               कम्बला तरौ                    चािप                नागः                 कालीयकःतथा                      ।
               वृ संवतर्कौ             नागौ             ौ        च          प ािवित                  ौुतौ          ॥१०॥



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 88 -                                              Adi Parva



              नागः                   ै
                              शङ्खनक व                     तथा             च            ःफण्डकोऽपरः               ।
              क्षेमक                 महानागो                नागः               िपण्डारकःतथा                    ॥११॥
              करवीरः                  पुंपदं                 एळको                    िब वपाण्डु कः                ।
              मूषकादः                 शङ्खिशराः                      र्
                                                                  पूणदं ो               हिरिकः                 ॥१२॥
              अपरािजतो                     ज्योितक                    पन्नगः               ौीवहःतथा               ।
              कौरव्यो                धृतरा                  पुंकरः              श यकःतथा                       ॥१३॥
              िवरजा                    सुबाहु                 शािलिपण्ड                          वीयर्वान ्       ।
              हिःतभिः                  िपठरको                मुखरः               कोणवासनः                      ॥१४॥
               ु
              क जरः                   ु
                                     करर व
                                         ै                 तथा              नागः                 ूभाकरः           ।
               ु
              कमुदः                     ु
                                       कमुदाक्ष                         िति िरहर् िलकःतथा                         ।
                र्  र्
              ककराककरौ                           चोभौ                    ु
                                                                        कण्डोदरमहोदरौ                          ॥१५॥
              एते            ूाधान्यतो                नागाः             क ितर्ता                 ि जस म           ।
              बहत्वान्नामधेयानािमतरे
                ु                                                 न              ूक ितर्ताः                    ॥१६॥
              एतेषां           ूसवो               य             ूसवःय                  च            संतितः        ।
              असं येयेित               मत्वा            तान्न           ॄवीिम              ि जो म              ॥१७॥
              बहनीह
                ू                     सहॐािण                                र्
                                                                  ूयुतान्यबुदािन                       च          ।
              अशक्यान्येव                   सं यातुं        भुजगानां                       तपोधन               ॥१८॥
                                                          * * *
                                                      ३२. शौनक उवाच
              जाता             वै           भुजगाःतात                   वीयर्वन्तो                दरासदाः
                                                                                                   ु              ।
              शापं      तं          त्वथ        िवज्ञाय      कृ तवन्तो          नु         िकं      परम ्      ॥०१॥
                                                           सूत उवाच
              तेषां          तु         भगवा शेषःत्यक्त्वा                      किं ू             महायशाः         ।
              तपो              िवपुलमातःथे                    वायुभक्षो                 यतोतः                  ॥०२॥
              गन्धमादनमासा                            बदया                  च                   तपोरतः            ।
              गोकण                  पुंकरारण्ये               तथा               िहमवतःतटे                      ॥०३॥
              तेषु           तेषु           च          पुण्येषु            तीथंवायतनेषु                    च      ।
              एकान्तशीली                   िनयतः              सततं              िविजतेिन्ियः                   ॥०४॥
              तप्यमानं               तपो           घोरं            तं          ददशर्              िपतामहः         ।
              पिरशुंकमांसत्वक्ःनायुं                        जटाचीरधरं                      ूभुम ्              ॥०५॥
              तमॄवीत्सत्यधृितं                            तप्यमानं                      िपतामहः                   ।
              िकिमदं            ु
                               करुषे         शेष          ूजानां         ःविःत             वै         ु
                                                                                                     करु       ॥०६॥



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                                - 89 -                                               Adi Parva



               त्वं               िह            तीोेण                 तपसा                 ूजाःतापयसेऽनघ                  ।
               ॄूिह          कामं          च      मे     शेष          य े             िद    िचरं      िःथतम ्        ॥०७॥
                                                                  शेष उवाच
               सोदयार्                 मम              सव             िह            ॅातरो            मन्दचेतसः            ।
               सह                  तैन त्सहे                वःतुं                 त वाननुमन्यताम ्                   ॥०८॥
               अ यसूयिन्त                                सततं                           परःपरमिमऽवत ्                     ।
               ततोऽहं                   तप              आित े                     नैतान्पँयेयिमत्युत                 ॥०९॥
               न         मषर्यिन्त                 सततं               िवनतां               ससुतां       च       ते        ।
               अःमाकं                   चापरो               ॅाता             वैनतेयः                िपतामह           ॥१०॥
               तं        च             ि षिन्त            तेऽत्यथ                 स        चािप        सुमहाबलः           ।
               वरूदानात्स                        िपतुः             कँयपःय                         महात्मनः           ॥११॥
               सोऽहं               तपः               समाःथाय                  मोआयामीदं                कलेवरम ्           ।
               कथं           मे         ूेत्यभावेऽिप              न         तैः         ःयात्सह        संगमः         ॥१२॥
                                                                   ॄ ोवाच
               जानािम                   शेष            सवषां           ॅातॄणां               ते       िवचेि तम ्          ।
               मातु ाप्यपराधा ै                          ॅातॄणां                   ते             मह यम ्            ॥१३॥
               कृ तोऽऽ                         पिरहार                          र्
                                                                            पूवमेव                      ं
                                                                                                     भुजगम                ।
               ॅातॄणां                 तव          सवषां              न            शोकं              र्
                                                                                                  कतुमहर् िस         ॥१४॥
               वृणींव                  च         वरं         म ः              शेष            य ेऽिभकािङ्क्षतम ्           ।
               िदत्सािम                िह        वरं        तेऽ            ूीितम            परमा       त्विय         ॥१५॥
               िदं या                  च         बुि धर्म              ते             िनिव ा          पन्नगो म            ।
               अतो                भूय              ते        बुि धर्म                 भवतु           सुिःथरा         ॥१६॥
                                                                  शेष उवाच
               एष             एव               वरो           मेऽ                  कािङ्क्षतः          ूिपतामह             ।
               धम             मे           रमतां          बुि ः             शमे            तपिस        चे र          ॥१७॥
                                                                   ॄ ोवाच
               ूीतोऽःम्यनेन                       ते         शेष              दमेन                ूशमेन         च         ।
               त्वया              ित्वदं         वचः           काय            मिन्नयोगात्ूजािहतम ्                   ॥१८॥
      इमां            मह ं              शैलवनोपपन्नां                      ससागरां                  साकरप नां          च         ।
      त्वं    शेष       सम्यक्चिलतां                    यथावत्संग ृ                ित ःव            यथाचला       ःयात ्       ॥१९॥
                                                                  शेष उवाच
      यथाह               दे वो                   वरदः                                  र्
                                                                       ूजापितमर्ह पितभूतपितजर्गत्पितः                            ।


                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 90 -                                                 Adi Parva



      तथा       मह ं       धारियतािःम                िन लां ूय छ                  तां    मे     िशरिस        ूजापते          ॥२०॥
                                                                    ॄ ोवाच
      अधो         मह ं            ग छ              ं
                                                भुजगमो म                ःवयं           तवैषा      िववरं        ूदाःयित          ।
      इमां      धरां      धारयता            त्वया       िह      मे महित्ूयं              शेष     कृ तं     भिवंयित           ॥२१॥
                                                                सूत उवाच
      तथेित         कृ त्वा            िववरं     ूिवँय              स        ूभुभवो
                                                                                 ुर्       भुजगवरामजः                  िःथतः    ।
      िबभितर्          दे वीं          िशरसा         मह िममां            समुिनेिमं             पिरगृ         सवर्तः          ॥२२॥
                                                                    ॄ ोवाच
      शेषोऽिस               नागो म                   धमर्देवो           मह िममां               धारयसे             यदे कः        ।
      अनन्तभोगः                    पिरगृ              सवा            यथाहमेवं             बलिभ था                 वा         ॥२३॥
                                                                सूत उवाच
                अधो                         र्
                                       भूमेवसत्येवं                  नागोऽनन्तः                 ूतापवान ्                ।
                धारयन्वसुधामेकः                           शासना ॄ णो                           िवभुः              ॥२४॥
                सुपण                    च             सखायं               वै             भगवानमरो मः                     ।
                ूादादनन्ताय                      तदा           वैनतेयं                    िपतामहः                 ॥२५॥
                                                             * * *
                                                          ०३३. सूत उवाच
                मातुः                  सकाशा ं              शापं              ौुत्वा           पन्नगस मः                 ।
                वासुिकि न्तयामास                         शापोऽयं                 न        भवेत्कथम ्              ॥०१॥
                ततः                स           मन्ऽयामास                ॅातृिभः            सह            सवर्शः          ।
                ऐरावतूभृितिभय                                ःम                  धमर्परायणाः                      ॥०२॥
                                                             वासुिकरुवाच
                अयं                शापो              यथोि       ो            िविदतं            वःतथानघाः                 ।
                तःय                शापःय              मोक्षाथ            मन्ऽियत्वा             यतामहे            ॥०३॥
                सवषामेव                     शापानां                 ूितघातो              िह            िव ते             ।
                न          तु          माऽािभश ानां                 मोक्षो       िव ेत          पन्नगाः           ॥०४॥
                अव्ययःयाूमेयःय                              सत्यःय                   च           तथामतः                  ।
                श ा             इत्येव          मे       ौुत्वा          जायते            िद      वेपथुः          ॥०५॥
                नूनं                      सवर्िवनाशोऽयमःमाकं                              समुदा तः                       ।
                न               ेनां      सोऽव्ययो           दे वः           शपन्तीं       ूत्यषेधयत ्            ॥०६॥
                तःमात्संमन्ऽयामोऽऽ                                       भुजगानामनामयम ्                                 ।
                यथा             भवेत           सवषां         मा          नः          कालोऽत्यगादयम ्              ॥०७॥



                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 91 -                                                Adi Parva



              अिप             मन्ऽयमाणा                    िह           हे तुं          पँयाम             मोक्षणे        ।
              यथा           न ं            पुरा          दे वा          गूढमिग्नं                गुहागतम ्            ॥०८॥
              यथा           स             यज्ञो          न         भवे था                   वािप        पराभवेत ्        ।
              जनमेजयःय                         सपार्णां            िवनाशकरणाय                           िह            ॥०९॥
                                                                सूत उवाच
              तथेत्युक्त्वा               तु        ते           सव               कािवेयाः              समागताः          ।
              समयं                 चिबरे                   तऽ                    मन्ऽबुि िवशारदाः                     ॥१०॥
              एके             तऽाॄुवन्नागा                       वयं              भूत्वा              ि जषर्भाः          ।
              जनमेजयं                तं         िभक्षामो           यज्ञःते                  न        भवेिदित          ॥११॥
              अपरे                     त्वॄुवन्नागाःतऽ                                  पिण्डतमािननः                     ।
              मिन्ऽणोऽःय                   वयं           सव            भिवंयामः                       ं
                                                                                                   सुसमताः            ॥१२॥
              स            नः              ूआयित                 सवषु               कायंवथर्िविन यम ्                    ।
              तऽ           बुि ं           ूवआयामो                 यथा              यज्ञो            िनवतर्ते         ॥१३॥
              स          नो           बहमताुाजा
                                        ु                          बु        वा             बुि मतां            वरः      ।
              यज्ञाथ          ूआयित                व्य ं          नेित             वआयामहे              वयम ्         ॥१४॥
              दशर्यन्तो               बहन्दोषान्ूेत्य
                                        ू                                 चेह                च          दारुणान ्        ।
              हे तुिभः                ै
                                कारणै व                  यथा            यज्ञो               भवेन्न        सः          ॥१५॥
              अथवा              य              उपा यायः                  बतौ                 तिःमन्भिवंयित               ।
              सपर्सऽिवधानज्ञो                             राजकायर्िहते                            रतः                 ॥१६॥
              तं         गत्वा              दशतां             कि          जगः
                                                                          ु                  स          मिरंयित          ।
              तिःमन्हते               यज्ञकरे             बतुः            स             न        भिवंयित              ॥१७॥
              ये         चान्ये             सपर्सऽज्ञा                 भिवंयन्त्यःय                     ऋित्वजः          ।
              तां               सवार्न्दिशंयामः                        कृ तमेवं                 भिवंयित               ॥१८॥
              तऽापरे ऽमन्ऽयन्त                               धमार्त्मानो                            ं
                                                                                                 भुजगमाः                 ।
              अबुि रे षा              युंमाकं                 ॄ हत्या                   न            शोभना            ॥१९॥
                          ू
              सम्यक्स मर्मला                         िह                व्यसने                    शािन्तरु मा             ।
              अधम रता                      नाम               कृ त्ःनं              व्यापादयेज्जगत ्                   ॥२०॥
              अपरे                 त्वॄुवन्नागाः                       सिम ं                     जातवेदसम ्              ।
              वषिनर्वार्पियंयामो                     मेघा                 भूत्वा                     ु
                                                                                                 सिव तः               ॥२१॥
              ॐुग्भाण्डं             िनिश           गत्वा              वा           अपरे             भुजगो माः           ।
              ूम ानां                हरन्त्वाशु              िव न                 एवं            भिवंयित              ॥२२॥
              यज्ञे             वा                भुजगाःतिःम शतशोऽथ                                   सहॐशः              ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 92 -                                           Adi Parva



              जनं          दशन्तु           वै       सवर्मेवं            ऽासो         भिवंयित              ॥२३॥
              अथवा               संःकृ तं           भोज्यं              दषयन्तु
                                                                         ू                भुजंगमाः            ।
              ःवेन                 मूऽपुर षेण                      सवर्भोज्यिवनािशना                   ॥२४॥
              अपरे               त्वॄुवंःतऽ                    ऋित्वजोऽःय                 भवामहे              ।
              यज्ञिव नं             किरंयामो                   द यतां           दिक्षणा          इित          ।
              वँयतां         च          गतोऽसौ            नः       किरंयित            यथेिप्षतम ्      ॥२५॥
              अपरे               त्वॄुवंःतऽ                जले              ूब िडतं          नृपम ्           ।
              गृहमानीय               ब नीमः                बतुरेवं           भवेन्न         सः             ॥२६॥
              अपरे                त्वॄुवंःतऽ                    नागाः             सुकृतकािरणः                 ।
              दशामैनं                   ूगृ ाशु                  कृ तमेवं              भिवंयित                ।
              िछन्नं             मूलमनथार्नां               मृते          तिःमन्भिवंयित                ॥२७॥
              एषा           वै          नैि क              बुि ः            सवषामेव          संमता            ।
              यथा          वा           मन्यसे        राजंःतित्क्षूं             संिवधीयताम ्              ॥२८॥
              इत्युक्त्वा               समुदैक्षन्त                वासुिकं            पन्नगे रम ्             ।
              वासुिक ािप                 संिचन्त्य              तानुवाच              ं
                                                                                  भुजगमान ्                ॥२९॥
              नैषा          वो           नैि क             बुि मर्ता            कतु           ं
                                                                                           भुजगमाः            ।
              सवषामेव              मे        बुि ः             पन्नगानां         न        रोचते            ॥३०॥
              िकं          त्वऽ             संिवधातव्यं                 भवतां           य वेि तम ्            ।
              अनेनाहं             भृशं            तप्ये    गुणदोषौ                    मदाौयौ               ॥३१॥
                                                        * * *
                                                     ३४. सूत उवाच
              ौुत्वा        तु          वचनं          तेषां         सवषािमित              चेित         च      ।
              वासुके                वचः              ौुत्वा             एलापऽोऽॄवीिददम ्                   ॥०१॥
              न        स     यज्ञो          न      भिवता            न       स     राजा      तथािवधः           ।
              जनमेजयः                पाण्डवेयो              यतोऽःमाकं                 महाभयम ्             ॥०२॥
              दै वेनोपहतो                   राजन्यो                  भवेिदह                पूरुषः             ।
              स             दै वमेवाौयते                   नान्य ऽ                परायणम ्                 ॥०३॥
              तिददं                दै वमःमाकं                    भयं              पन्नगस माः                  ।
              दै वमेवाौयामोऽऽ                    शृणु वं            च           वचो        मम              ॥०४॥
              अहं            शापे               समुत्सृ े               समौौषं            वचःतदा              ।
              मातुरुत्सङ्गमा ढो                                भयात्पन्नगस माः                         ॥०५॥
              दे वानां            पन्नगौे ाःतीआणाःतीआणा                           इित            ूभो          ।



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 93 -                                               Adi Parva



              िपतामहमुपागम्य                          दःखातार्नां
                                                       ु                                     ु
                                                                                         महा ते               ॥०६॥
                                                            दे वा ऊचुः
              का         िह            ल वा                 िूयान्पुऽा शपेदेवं                     िपतामह            ।
              ऋते         किं ू           तीआण पां                      दे वदे व            तवामतः            ॥०७॥
              तथेित              च              वचःतःयाःत्वयाप्यु ं                              िपतामह              ।
              एतिद छाम                िवज्ञातुं            कारणं                 यन्न          वािरता         ॥०८॥
                                                             ॄ ोवाच
              बहवः            पन्नगाःतीआणा                          भीमवीयार्                  िवषो बणाः             ।
              ूजानां           िहतकामोऽहं                       न                िनवािरतवांःतदा               ॥०९॥
              ये        दन्दशूकाः                 क्षुिा                पापचारा                िवषो बणाः             ।
              तेषां     िवनाशो            भिवता              न          तु         ये       धमर्चािरणः        ॥१०॥
              यिन्निम ं              च          भिवता                   मोक्षःतेषां              महाभयात ्           ।
              पन्नगानां              िनबोध वं                   तिःमन्काले                     तथागते             ॥११॥
                     ु
              यायावरकले                      धीमान्भिवंयित                                  महानृिषः                 ।
              जरत्कारुिरित                      यातःतेजःवी                          िनयतेिन्ियः               ॥१२॥
              तःय             पुऽो                जरत्कारोरुत्पत्ःयित                            महातपाः             ।
              आःतीको             नाम         यज्ञं           स          ूितषेत्ःयित                तं       तदा      ।
              तऽ        मोआयिन्त           भुजगा               ये       भिवंयिन्त              धािमर्काः      ॥१३॥
                                                            दे वा ऊचुः
              स            मुिनूवरो                         दे व                 जरत्कारुमर्हातपाः                   ।
              कःयां        पुऽं          महात्मानं                  जनियंयित                   वीयर्वान ्     ॥१४॥
                                                             ॄ ोवाच
              सनामायां               सनामा                 स             कन्यायां                ि जस मः             ।
              अपत्यं                 वीयर्वान्दे वा                     वीयर्वज्जनियंयित                      ॥१५॥
                                                       एलापऽ उवाच
              एवमिःत्वित                   तं                दे वाः                िपतामहमथाॄुवन ्                   ।
              उक्त्वा     चैवं         गता         दे वाः           स        च      दे वः       िपतामहः       ॥१६॥
              सोऽहमेवं               ूपँयािम                   वासुके                   भिगनीं          तव           ।
              जरत्कारुिरित                यातां              तां          तःमै              ूितपादय           ॥१७॥
              भैक्षवि क्षमाणाय                         नागानां                           भयशान्तये                   ।
              ऋषये        सुोताय                त्वमेष           मोक्षः                 ौुतो       मया        ॥१८॥
                                                               * * *


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 94 -                                         Adi Parva



                                                      ३५. सूत उवाच
              एलापऽःय               तु         वचः             ौुत्वा             नागा        ि जो म         ।
              सव             ू     मनसः                    साधु              साि वत्यपूजयन ्              ॥०१॥
              ततः         ूभृित              तां           कन्यां            वासुिकः          पयर्रक्षत      ।
              जरत्कारुं           ःवसारं              वै          परं         हषर्मवाप             च      ॥०२॥
              ततो             नाितमहान्कालः                          समतीत                  इवाभवत ्         ।
              अथ             दे वासुराः               सव                       र्
                                                                        ममन्थुवरुणालयम ्                  ॥०३॥
              तऽ             नेऽमभून्नागो                         वासुिकबर्िलनां                   वरः       ।
              समाप्यैव              च               तत्कमर्              िपतामहमुपागमन ्                  ॥०४॥
              दे वा           वासुिकना                      साध                िपतामहमथाॄुवन ्               ।
              भगव शापभीतोऽयं                          वासुिकःतप्यते                      भृशम ्           ॥०५॥
              तःयेदं             मानसं                श यं               समु तु             त्वमहर् िस       ।
              जनन्याः            शापजं             दे व       ज्ञातीनां             िहतकािङ्क्षणः         ॥०६॥
              िहतो           यं          सदाःमाकं                 िूयकार               च       नागरा         ।
               ु
              करु         ूसादं              दे वेश          शमयाःय                  मनोज्वरम ्           ॥०७॥
                                                            ॄ ोवाच
              मयैवैति तीण                      वै                 वचनं                 मनसामराः              ।
              एलापऽेण                 नागेन                 यदःयािभिहतं                     पुरा          ॥०८॥
              तत्करोत्वेष                  नागेन्िः                ूा कालं                  वचःतथा           ।
              िवनिशंयिन्त             ये       पापा          न          तु     ये      धमर्चािरणः         ॥०९॥
              उत्पन्नः            स            जरत्कारुःतपःयुमे                       रतो          ि जः      ।
              तःयैष              भिगनीं             काले           जरत्कारुं             ूय छतु           ॥१०॥
              यदे लापऽेण                     वचःतदो ं                        भुजगेन                 ह        ।
              पन्नगानां            िहतं             दे वाःत था                न          तदन्यथा          ॥११॥
                                                           सूत उवाच
              एत      त्वा               स                नागेन्िः              िपतामहवचःतदा                 ।
              सपार्न्बहू जरत्कारौ                            िनत्ययु ान्समादधत ्                          ॥१२॥
              जरत्कारुयर्दा                     भायार्िम छे रियतुं                           ूभुः            ।
              शीयमेत्य            ममा येयं               तन्नः  ौेयो                     भिवंयित          ॥१३॥
                                                          * * *
                                                      ३६. शौनक उवाच
              जरत्कारुिरित                    ूो ं                 य वया                 सूतनन्दन            ।



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 95 -                                                   Adi Parva



              इ छाम्येतदहं                 तःय             ऋषेः          ौोतुं         महात्मनः                ॥०१॥
              िकं             कारणं                              ै
                                                    जरत्कारोनार्मतत्ूिथतं                             भुिव        ।
              जरत्कारुिनरु ं                        त्वं                यथाव         ु महर् िस                 ॥०२॥
                                                           सूत उवाच
              जरे ित                क्षयमाहव
                                           ु                    दारुणं                कारुसंिज्ञतम ्              ।
              शर रं          कारु           तःयासी त्स                  धीमा शनैः                शनैः          ॥०३॥
              क्षपयामास                    तीोेण                   तपसेत्यत                   उ यते               ।
              जरत्कारुिरित                              े
                                               ॄ न्वासुकभर्िगनी                          तथा                   ॥०४॥
              एवमु ःतु                     धमार्त्मा                 शौनकः                 ूाहस दा                ।
              उमौवसमामन् य                            उपपन्निमित                         ॄुवन ्                ॥०५॥
                                                           सूत उवाच
              अथ             कालःय             महतः                स          मुिनः          संिशतोतः             ।
              तपःयिभरतो                       धीमान्न                   दारान यकाङ्क्षत                        ॥०६॥
      स       ऊ वर्रेताःतपिस                  ूस ः                 ःवा यायवान्वीतभयक्लमः                         सन ्      ।
      चचार     सवा           पृिथवीं        महात्मा         न          चािप        दारान्मनसाप्यकाङ्क्षत ्              ॥०७॥
              ततोऽपरिःमन्संूा े                        काले              किःमंि दे व                    तु        ।
              पिरिक्षिदित                 िव यातो               राजा             कौरववंशभृत ्                  ॥०८॥
              यथा                                             र्
                                         पाण्डु मर्हाबाहधर्नुधरवरो
                                                        ु                                   भुिव                  ।
              बभूव                मृगयाशीलः                  पुराःय                ूिपतामहः                    ॥०९॥
              मृगािन्व यन्वराहां                                     तरक्षून्मिहषांःतथा                           ।
              अन्यां                    िविवधान्वन्यां चार                       पृिथवीपितः                    ॥१०॥
              स             कदािचन्मृगं               िव      वा             बाणेन           नतपवर्णा             ।
              पृ तो               धनुरादाय                 ससार               गहने               वने           ॥११॥
              यथा            िह          भगवाुुिो               िव      वा         यज्ञमृगं             िदिव      ।
              अन्वग छ नुंपािणः                                  पयर्न्वेषंःततःततः                              ॥१२॥
              न        िह         तेन      मृगो        िव ो            जीवन्ग छित                वै      वनम ्    ।
              पूवर् पं              तु              तन्नूनमासीत्ःवगर्गितं                             ूित         ।
              पिरिक्षतःतःय                   राज्ञो           िव ो             यन्न वान्मृगः                   ॥१३॥
              दरं
               ू             चाप तःतेन                     मृगेण               स            मह पितः               ।
              पिरौान्तः                 िपपासातर्          आससाद                 मुिनं            वने          ॥१४॥
              गवां             ूचारे ंवासीनं                  वत्सानां                मुखिनःसृतम ्                ।
              भूिय मुपयु जानं                           े
                                                       फनमािपबतां                        पयः                   ॥१५॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 96 -                                             Adi Parva



              तमिभित्य
                   ु                        वेगेन            स              राजा              संिशतोतम ्           ।
              अपृ छ नुरु म्य                         तं          मुिनं               क्षु लमािन्वतः             ॥१६॥
              भो            भो              ॄ न्नहं                राजा              पिरिक्षदिभमन्युजः             ।
              मया          िव ो              मृगो         न ः           कि च वं               दृ वानिस          ॥१७॥
              स         मुिनःतःय                     नोवाच                  ं
                                                                          िकिचन्मौनोते                 िःथतः       ।
              तःय          ःकन्धे            मृतं         सप        ब ो
                                                                     ु           राजा         समासजत ्          ॥१८॥
              धनुंको या                     समुित्क्षप्य              स              चैनं           समुदैक्षत      ।
              न        च           ं
                                 िकिचदवाचैनं
                                      ु                      शुभं         वा         यिद           वाशुभम ्     ॥१९॥
              स         राजा                बोधमुत्सृज्य                  व्यिथतःतं                 तथागतम ्       ।
              दृं वा            जगाम                नगरमृिषःत्वाःते                    तथैव           सः        ॥२०॥
              तरुणःतःय                          पुऽोऽभूि ग्मतेजा                              महातपाः              ।
              शृङ्गी            नाम            महाबोधो                  दंूसादो
                                                                         ु                     महाोतः           ॥२१॥
              स             दे वं             परमीशानं                          ू
                                                                           सवर्भतिहते                  रतम ्       ।
              ॄ ाणमुपतःथे                       वै             काले              काले                  ं
                                                                                                    सुसयतः         ।
              स         तेन                 समनुज्ञातो              ॄ णा                 गृहमेियवान ्           ॥२२॥
              स यो ः                 ब डमानेन                  स           तऽ               हसता         िकल       ।
              संरम्भी               कोपनोऽतीव                   िवषक प                      ऋषेः        सुतः       ।
              ऋिषपुऽेण                      नमार्थ               कृ शेन                  ि जस म                 ॥२३॥
              तेजिःवनःतव                       िपता              तथैव                च             तपिःवनः         ।
              शवं       ःकन्धेन                वहित            मा         शृिङ्गन्गिवर्तो             भव        ॥२४॥
              व्याहरत्ःवृिषपुऽेषु                    मा            ःम               ं
                                                                                  िकिच चो               वद ः       ।
              अःमि धेषु                     िस े षु            ॄ िवत्सु                     तपिःवषु             ॥२५॥
              क्व          ते         पुरुषमािनत्वं                 क्व         ते           वाचःतथािवधाः          ।
              दपर्जाः            िपतरं           यःत्वं        ि ा    शवधरं                          तथा        ॥२६॥
                                                             * * *
                                                          ३७. सूत उवाच
              एवमु ः                स            तेजःवी                 शृङ्गी               कोपसमिन्वतः           ।
              मृतधारं               गुरुं           ौुत्वा           पयर्तप्यत                 मन्युना          ॥०१॥
              स            तं           कृ शमिभूेंक्य                        ृ
                                                                          सूनतां              वाचमुत्सृजन ्        ।
              अपृ छत                कथं          तातः            स          मेऽ              मृतधारकः           ॥०२॥
                                                             कृ श उवाच
              राज्ञा            पिरिक्षता                 तात              मृगयां                  पिरधावता        ।



                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 97 -                                               Adi Parva



              अवस ः                िपतुःतेऽ               मृतः           ःकन्धे              ं
                                                                                          भुजगमः               ॥०३॥
                                                           शृङ्ग्युवाच
              िकं      मे          िपऽा          कृ तं        तःय          राज्ञोऽिन ं            दरात्मनः
                                                                                                   ु              ।
              ॄूिह     त्वं        कृ श         त वेन         पँय         मे       तपसो           बलम ्        ॥०४॥
                                                           कृ श उवाच
              स         राजा               मृगयां             यातः              पिरिक्षदिभमन्युजः                 ।
              ससार            मृगमेकाक                   िव   वा           बाणेन           पिऽणा               ॥०५॥
              न             चापँयन्मृगं                    राजा                चरं ःतिःमन्महावने                  ।
              िपतरं           ते          स         दृं वैव              पू छानिभभािषणम ्                      ॥०६॥
              तं                  ू
                            ःथाणुभतं                     ित न्तं               क्षुित्पपासाौमातुरः                ।
              पुनः              र्
                            पुनमृगं             न ं           पू छ              िपतरं             तव           ॥०७॥
              स        च                मौनोतोपेतो                 नैव            तं        ूत्यभाषत              ।
              तःय       राजा             धनुंको या            सप          ःकन्धे          समासृजत ्            ॥०८॥
              शृिङ्गंःतव                  िपता ासौ                  तथैवाःते                 यतोतः                ।
              सोऽिप           राजा              ःवनगरं             ूितयातो               गजा यम ्              ॥०९॥
                                                           सूत उवाच
              ौुत्वैवमृिषपुऽःतु                    िदवं             ःत वेव                   िवि तः               ।
              कोपसंर नयनः                           ूज्वलिन्नव                         मन्युना                 ॥१०॥
              आिव ः                स       तु         कोपेन          शशाप                नृपितं        तदा        ।
                  र्
              वायुपःपृँय                      तेजःवी                 बोधवेगबलात्कृ तः                          ॥११॥
                                                           शृङ्ग्युवाच
              योऽसौ           वृ ःय              तातःय             तथा            कृ लगतःय                च       ।
              ःकन्धे                   मृतमवाॐाक्षीत्पन्नगं                     राजिकि बषी                     ॥१२॥
              तं                            ु
                                   पापमितसंब ःतक्षकः                                   पन्नगो मः                  ।
              आशीिवषिःतग्मतेजा                                   म ाक्यबलचोिदतः                                ॥१३॥
              स राऽािदतो                   नेता               यमःय                 सदनं             ूित           ।
              ि जानामवमन्तारं                                  ु
                                                              क णामयशःकरम ्                                    ॥१४॥
                                                           सूत उवाच
              इित        श वा              नृपं           ु
                                                         ब ः             शृङ्गी          िपतरम ययात ्             ।
              आसीनं                गोचरे            तिःमन्वहन्तं                   शवपन्नगम ्                  ॥१५॥
              स        तमालआय                   िपतरं          शृङ्गी             ःकन्धगतेन               वै      ।
              शवेन                     भुजगेनासी यः
                                                 ू                         बोधसमिन्वतः                         ॥१६॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                              - 98 -                                                    Adi Parva



              दःखा चाौूिण
               ु                                     ु
                                                  मुमचे                      िपतरं                 चेदमॄवीत ्                  ।
              ौुत्वेमां          धषर्णां             तात              तव            तेन            दरात्मना
                                                                                                    ु                   ॥१७॥
              राज्ञा            पिरिक्षता                    कोपादशपं                    तमहं                नृपम ्            ।
              यथाहर् ित               स           एवोमं                     शापं             ु ु
                                                                                            करुकलाधमः                       ॥१८॥
              स मेऽहिन                    तं                पापं              तक्षकः                  पन्नगो मः                ।
              वैवःवतःय                        भवनं                   नेता                परमदारुणम ्                        ॥१९॥
              तमॄवीित्पता                                ं
                                                       ॄ ःतथा                           कोपसमिन्वतम ्                          ।
              न        मे       िूयं           कृ तं         तात             नैष        धमर्ःतपिःवनाम ्                 ॥२०॥
              वयं             तःय                 नरे न्िःय                    िवषये                  िनवसामहे                 ।
              न्यायतो              रिक्षताःतेन                   तःय           पापं            न          रोचये             ॥२१॥
              सवर्था             वतर्मानःय                         राज्ञो               ःमि धैः                सदा             ।
              क्षन्तव्यं        पुऽ        धम               िह       हतो           हिन्त          न      संशयः          ॥२२॥
              यिद           राजा          न       रक्षेत            पीडा           वै        नः        परा        भवेत ्       ।
              न         शक्नुयाम                चिरतुं               धम            पुऽ            यथासुखम ्             ॥२३॥
              रआयमाणा                  वयं              तात                  राजिभः                शा दृि िभः                  ।
              चरामो            िवपुलं           धम               तेषां         चांशोऽिःत                 धमर्तः         ॥२४॥
              पिरिक्ष ु                   िवशेषेण                        यथाःय                     ूिपतामहः                    ।
              रक्षत्यःमान्यथा                    राज्ञा              रिक्षतव्याः               ूजाःतथा                  ॥२५॥
              तेनेह             क्षुिधतेना                       ौान्तेन                 च             तपिःवना                 ।
              अजानता                          ोतिमदं                          कृ तमेतदसंशयम ्                           ॥२६॥
              तःमािददं                त्वया                 बा यात्सहसा                     दंकृ तं
                                                                                             ु               कृ तम ्           ।
              न             हर् ित         नृपः              शापमःम ः        पुऽ                       सवर्था           ॥२७॥
                                                                * * *
                                                             ३८. शृङ्ग्युवाच
              य ेतत्साहसं                  तात               यिद              वा             दंकृ तं
                                                                                              ु              कृ तम ्           ।
              िूयं          वाप्यिूयं           वा          ते       वागु ा             न         मृषा       मया            ॥०१॥
              नैवान्यथेदं                 भिवता                      िपतरे ष                 ॄवीिम                ते           ।
              नाहं          मृषा          ूॄवीिम                   ःवैरेंविप              ु
                                                                                         कतः              शपन ्         ॥०२॥
                                                              शमीक उवाच
              जानाम्युमूभावं                      त्वां               पुऽ               सत्यिगरं               तथा             ।
              नानृतं                 ु पूव             ते            नैतिन्म या                   भिवंयित               ॥०३॥
              िपऽा           पुऽो         वयःःथोऽिप                      सततं            वा य             एव           तु      ।



                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 99 -                                               Adi Parva



              यथा            ःया णसंयु ः
                                 ु                                ूाप्नुया च                 मह शः               ॥०४॥
              िकं       पुनबार्ल             एव            त्वं       तपसा               भािवतः            ूभो      ।
              वधर्ते        च              ूभवतां             कोपोऽतीव                  महात्मनाम ्              ॥०५॥
              सोऽहं          पँयािम                व व्यं             त्विय                   ृ
                                                                                         धमर्भतां           वर      ।
              पुऽत्वं        बालतां              चैव          तवावेआय               च           साहसम ्          ॥०६॥
              स           त्वं             शमयुतो                 भूत्वा            वन्यमाहारमाहरन ्                ।
              चर        बोधिममं              त्यक्त्वा             नैवं            धम        ूहाःयिस             ॥०७॥
              बोधो           िह            धम              हरित            यतीनां             दःखसंिचतम ्
                                                                                               ु                    ।
              ततो           धमर्िवह नानां                   गितिर ा                 न           िव ते            ॥०८॥
              शम           एव              यतीनां            िह            क्षिमणां             िसि कारकः           ।
              क्षमावतामयं                   लोकः                     ै
                                                                  पर व                  क्षमावताम ्              ॥०९॥
              तःमा चरे थाः                   सततं                  क्षमाशीलो                  िजतेिन्ियः            ।
              क्षमया             ूाप्ःयसे              लोकान्ॄ णः                       समनन्तरान ्              ॥१०॥
              मया          तु           शममाःथाय                    य छक्यं                    र्
                                                                                            कतुम            वै      ।
              तत्किरंयेऽ                   ताताहं             ूेषियंये                  नृपाय         वै         ॥११॥
              मम                 पुऽेण                 श ोऽिस                      बालेनाकृ तबुि ना                 ।
              ममेमां             धषर्णां          त्व ः             ूेआय            राजन्नमिषर्णा                ॥१२॥
                                                            सूत उवाच
              एवमािदँय                   िशंयं               स              ूेषयामास                 सुोतः          ।
              पिरिक्षते              नृपतये                  दयापन्नो                       महातपाः              ॥१३॥
              संिदँय                  ु
                                     कशलू ं                         कायर्व ृ ान्तमेव                    च           ।
              िशंयं          गौरमुखं               नाम             शीलवन्तं                 समािहतम ्            ॥१४॥
              सोऽिभगम्य                    ततः             शीयं              नरे न्िं            ु
                                                                                                करुवधर्नम ्         ।
              िववेश              भवनं             राज्ञः           पूव              ाःःथैिनर्वेिदतः              ॥१५॥
              पूिजत                   नरे न्िे ण                   ि जो                  गौरमुखःततः                 ।
              आच यौ                   पिरिवौान्तो                         राज्ञे             सवर्मशेषतः             ।
              शमीकवचनं                     घोरं              यथो ं                  मिन्ऽसंिनधौ                  ॥१६॥
              शमीको               नाम             राजेन्ि             िवषये                 वतर्ते         तव       ।
              ऋिषः          परमधमार्त्मा                   दान्तः           शान्तो            महातपाः            ॥१७॥
              तःय            त्वया                नरव्याय                 सपर्ः             ूाणैिवर्योिजतः          ।
              अवस ो                   धनुंको या                      ःकन्धे                   भरतस म                ।
              क्षान्तवांःतव                तत्कमर्            पुऽःतःय                   न        चक्षमे          ॥१८॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 100 -                                                  Adi Parva



              तेन               श ोऽिस                 राजेन्ि               िपतुरज्ञातम                        वै      ।
              तक्षकः                 स राऽेण             मृत्युःते                वै              भिवंयित            ॥१९॥
              तऽ                रक्षां           ु
                                                करुंवेित                पुनः                      पुनरथाॄवीत ्          ।
              तदन्यथा                 न        शक्यं          च         कतु                   े
                                                                                             कनिचदप्युत              ॥२०॥
              न         िह               शक्नोित          संयन्तुं            पुऽं                कोपसमिन्वतम ्         ।
              ततोऽहं                  ूेिषतःतेन                तव                 राजिन्हतािथर्ना                    ॥२१॥
              इित           ौुत्वा            वचो         घोरं         स               राजा            ु
                                                                                                      करुनन्दनः         ।
              पयर्तप्यत                  तत्पापं          कृ त्वा            राजा                 महातपाः            ॥२२॥
              तं            च             मौनोतधरं                 ौुत्वा                   मुिनवरं           तदा       ।
              भूय                     एवाभविाजा                        शोकसंत मानसः                                  ॥२३॥
              अनुबोशात्मतां                        तःय               शमीकःयावधायर्                             तु       ।
              पयर्तप्यत                  भूयोऽिप         कृ त्वा        तित्कि बषं                     मुनेः         ॥२४॥
              न        िह        मृत्युं       तथा         राजा        ौुत्वा                वै      सोऽन्वतप्यत        ।
              अशोचदमरू यो                          यथा            कृ त्वेह              कमर्           तत ्          ॥२५॥
              ततःतं                   ूेषयामास                राजा                 गौरमुखं                  तदा         ।
              भूयः              ूसादं           भगवान्करोित्वित                         ममेित            वै          ॥२६॥
              तिःमं                   गतमाऽे             वै          राजा                   गौरमुखे            तदा      ।
              मिन्ऽिभमर्न्ऽयामास                          सह                  संिवग्नमानसः                           ॥२७॥
              िनि त्य                             ै
                                          मिन्ऽिभ व                 सिहतो                         मन्ऽत विवत ्          ।
              ूासादं                 कारयामास                 एकःतम्भं                        सुरिक्षतम ्            ॥२८॥
              रक्षां            च          िवदधे              तऽ             िभषज ौषधािन                        च       ।
              ॄा णािन्स मन्ऽां                           सवर्तो              वै               न्यवेशयत ्             ॥२९॥
              राजकायार्िण                     तऽःथः                 सवार्ण्येवाकरो च                          सः        ।
              मिन्ऽिभः                   सह            धमर्ज्ञः          समन्तात्पिररिक्षतः                          ॥३०॥
              ूा े              तु            िदवसे               तिःमन्स मे                          ि जस म            ।
              काँयपोऽ यागमि                    ांःतं          राजानं                    िचिकित्सतुम ्                ॥३१॥
              ौुतं              िह          तेन           तदभूद                        तं           राजस मम ्           ।
              तक्षकः                  पन्नगौे ो                नेंयते                       यमसादनम ्                ॥३२॥
              तं                द ं             पन्नगेन्िे ण                      किरंयेऽहमपज्वरम ्                     ।
              तऽ            मेऽथर्              धमर्              भिवतेित                    िविचन्तयन ्             ॥३३॥
              तं        ददशर्              स           नागेन्िःतक्षकः                        काँयपं            पिथ      ।
              ग छन्तमेकमनसं                         ि जो              भूत्वा                  वयोितगः                ॥३४॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 101 -                                        Adi Parva



              तमॄवीत्पन्नगेन्िः                           काँयपं                   मुिनपुंगवम ्            ।
              क्व    भवांःत्विरतो               याित         िकं      च         काय     िचक षर्ित       ॥३५॥
                                                        काँयप उवाच
              नृपं                  ु ु
                                   करुकलोत्पन्नं                           पिरिक्षतमिरं दमम ्              ।
              तक्षकः                पन्नगौे ःतेजसा                                ूधआयित                ॥३६॥
              तं           द ं                पन्नगेन्िे ण                   तेनािग्नसमतेजसा               ।
              पाण्डवानां                    ु
                                           कलकरं                          राजानमिमतौजसम ्                  ।
              ग छािम              सौम्य          त्विरतं           स ः               र्
                                                                                  कतुमपज्वरम ्          ॥३७॥
                                                          तक्षक उवाच
              अहं      स            तक्षको                ं
                                                        ॄ ःतं             धआयािम          मह पितम ्        ।
              िनवतर्ःव        न           श ःत्वं            मया          द ं      िचिकित्सतुम ्        ॥३८॥
                                                        काँयप उवाच
              अहं        तं            नृपितं             नाग             त्वया        द मपज्वरम ्         ।
              किरंय               इित              मे      बुि िवर् ाबलमुपािौतः                         ॥३९॥
                                                       * * *
                                                   ३९. तक्षक उवाच
              द ं      यिद             मयेह         त्वं           श ः            ं
                                                                                िकिचि चिकित्सतुम ्         ।
              ततो        वृक्षं         मया             द िममं             जीवय          काँयप          ॥०१॥
              परं        मन्ऽबलं                य े             त शर्य                यतःव          च      ।
              न्यमोधमेनं               धआयािम                 पँयतःते                 ि जो म            ॥०२॥
                                                        काँयप उवाच
              दश           नागेन्ि               वृक्षं            त्वं           यमेनमिभमन्यसे            ।
              अहमेनं              त्वया          द ं            जीवियंये                  ं
                                                                                       भुजगम            ॥०३॥
                                                           सूत उवाच
              एवमु ः               स          नागेन्िः               काँयपेन             महात्मना          ।
              अदश क्षम येत्य
                  ृ                                 न्यमोधं                     पन्नगो मः               ॥०४॥
              स        वृक्षःतेन              द ः             सन्स                एव              ु
                                                                                              महा ते       ।
              आशीिवषिवषोपेतः                         ूजज्वाल                      समन्ततः               ॥०५॥
              तं     दग् वा            स        नगं           नागः           काँयपं          पुनरॄवीत ्    ।
               ु
              करु          य ं             ि जौे                जीवयैनं            वनःपितम ्            ॥०६॥
              भःमीभूतं              ततो             वृक्षं           पन्नगेन्िःय              तेजसा        ।
              भःम          सव             समा त्य             काँयपो              वाक्यमॄवीत ्          ॥०७॥



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 102 -                                              Adi Parva



              िव ाबलं                 पन्नगेन्ि                  पँय               मेऽिःमन्वनःपतौ                  ।
              अहं           संजीवयाम्येनं                        पँयतःते                     ं
                                                                                          भुजगम             ॥०८॥
              ततः                स             भगवािन्व ान्काँयपो                          ि जस मः                 ।
              भःमराशीकृ तं                    वृक्षं             िव या              समजीवयत ्                   ॥०९॥
                  ु
              अङ्करं             तं           स              कृ तवांःततः                 पणर् यािन्वतम ्           ।
              पलािशनं             शािखनं               च          तथा          िवटिपनं             पुनः         ॥१०॥
              तं        दृं वा              जीिवतं            वृक्षं         काँयपेन            महात्मना           ।
              उवाच               तक्षको                 ॄ न्नेतदत्य तं
                                                                    ु                       त्विय               ॥११॥
              िवूेन्ि        यि षं              हन्या            मम           वा         मि धःय            वा      ।
              कं           त्वमथर्मिभूेप्सुयार्िस                        तऽ               तपोधन                 ॥१२॥
              य ेऽिभलिषतं                     ूा ुं              फलं               तःमान्नृपो मात ्                ।
              अहमेव              ूदाःयािम                   त े            य िप             दलर्भम ्
                                                                                             ु                  ॥१३॥
              िवूशापािभभूते                       च                क्षीणायुिष                नरािधपे               ।
              घटमानःय                 ते       िवू           िसि ः            संशियता           भवेत ्          ॥१४॥
              ततो          यशः              ूद ं            ते         िऽषु            े
                                                                                    लोकषु          िवौुतम ्        ।
              िवरिँमिरव                      घमाशुरन्तधार्निमतो                           ोजेत ्            ॥१५॥
                                                           काँयप उवाच
              धनाथ               याम्यहं               तऽ          तन्मे           िदत्स              ं
                                                                                                   भुजगम           ।
              ततोऽहं                      िविनवितर्ंये                     गृहायोरगस म                          ॥१६॥
                                                            तक्षक उवाच
              याव नं                       ूाथर्यसे                    तःमािाज्ञःततोऽिधकम ्                        ।
              अहं          तेऽ               ूदाःयािम                  िनवतर्ःव            ि जो म           ॥१७॥
                                                             सूत उवाच
              तक्षकःय                 वचः              ौुत्वा            काँयपो              ि जस मः               ।
              ूद यौ              सुमहातेजा                  राजानं            ूित          बुि मान ्            ॥१८॥
              िदव्यज्ञानः             स        तेजःवी             ज्ञात्वा         तं      नृपितं         तदा      ।
              क्षीणायुषं                     पाण्डवेयमपावतर्त                             काँयपः                   ।
              ल वा                    िव ं              मुिनवरःतक्षका ावद िप्सतम ्                              ॥१९॥
              िनवृ े              काँयपे                    तिःमन्समयेन                     महात्मिन               ।
              जगाम                तक्षकःतूण                      नगरं              नागसा यम ्               ॥२०॥
              अथ            शुौाव                ग छन्स                 तक्षको             जगतीपितम ्              ।
              मन्ऽागदै िवर्षहरै                        रआयमाणं                          ूय तः                   ॥२१॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 103 -                                          Adi Parva



              स          िचन्तयामास                      तदा             मायायोगेन             पािथर्वः         ।
              मया         व चियतव्योऽसौ                           क       उपायो            भवेिदित           ॥२२॥
              ततःतापस पेण                               ूािहणोत्स                        ं
                                                                                      भुजगमान ्                 ।
              फलपऽोदकं                गृ                 राज्ञे         नागोऽथ             तक्षकः            ॥२३॥
                                                           तक्षक उवाच
              ग छ वं               यूयमव्यमा                           राजानं              कायर्व या            ।
              फलपऽोदकं                    नाम                    ूितमाहियतुं               नृपम ्            ॥२४॥
                                                              सूत उवाच
              ते               तक्षकसमािद ाःतथा                                     ु र् ं
                                                                                  चबभुजगमाः                     ।
              उपिनन्युःतथा                   राज्ञे           दभार्नापः           फलािन          च        ॥२५॥
              त च          सव              स            राजेन्िः            ूितजमाह             वीयर्वान ्      ।
              कृ त्वा     च       तेषां          कायार्िण             गम्यतािमत्युवाच           तान ्        ॥२६॥
              गतेषु              तेषु                    नागेषु                  तापस छ         िपषु            ।
                            ै
              अमात्यान्सु द व                          ूोवाच              स           नरािधपः             ॥२७॥
              भक्षयन्तु           भवन्तो                   वै           ःवादनीमािन
                                                                            ू                    सवर्शः         ।
              तापसैरुपनीतािन                      फलािन                   सिहता             मया              ॥२८॥
              ततो              राजा                   ससिचवः                   फलान्यादातुमै छत                 ।
              य ह तं
                ृ                फलं                    राज्ञा            तऽ              कृ िमरभूदणुः          ।
              ॑ःवकः             कृ ंणनयनःताॆो                             वणन              शौनक              ॥२९॥
              स           तं            गृ                 नृपौे ः                सिचवािनदमॄवीत ्               ।
              अःतम येित               सिवता                िवषाद              न      मे       भयम ्          ॥३०॥
              सत्यवागःतु              स               मुिनः           कृ िमको       मां       दशत्वयम ्         ।
              तक्षको        नाम            भूत्वा           वै        तथा         पिर तं       भवेत ्        ॥३१॥
              ते          चैनमन्ववतर्न्त                          मिन्ऽणः             कालचोिदताः                ।
              एवमुक्त्वा          स              राजेन्िो              मीवायां        संिनवेँय           ह      ।
              कृ िमकं                      ू
                                      ूाहस ण                                ू र्
                                                                         मुमषुनर् चेतनः                      ॥३२॥
              हसन्नेव                 च                  भोगेन                       े
                                                                                तक्षकणािभवेि तः                 ।
              तःमात्फलाि िनंबम्य                            य िाज्ञे                िनवेिदतम ्               ॥३३॥
                                                            * * *
                                                         ४०. सूत उवाच
              तं        तथा        मिन्ऽणो                    दृं वा          भोगेन          पिरवेि तम ्        ।
              िववणर्वदनाः                        सव                          ु र् ु
                                                                        रुरुदभृशदःिखताः                      ॥०१॥



                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 104 -                                                 Adi Parva



               तं         तु       नादं           ततः           ौुत्वा              मिन्ऽणःते             ूदिवुः
                                                                                                            ु ु         ।
                     ै
               अपँयं व                    ते            यान्तमाकाशे                      नागम तम ्
                                                                                              ु                 ॥०२॥
               सीमन्तिमव                          ु
                                                 कवार्णं                     नभसः              प वचर्सम ्               ।
               तक्षकं              पन्नगौे ं                        भृशं              शोकपरायणाः                ॥०३॥
      ततःतु          ते         त हमिग्नना
                                  ृ                          वृतं            ूद प्यमानं           िवषजेन           भोिगनः       ।
      भयात्पिरत्यज्य              िदशः            ूपेिदरे            पपात            त चाशिनतािडतं             यथा          ॥०४॥
      ततो       नृपे           तक्षकतेजसा                हते            ूयुज्य           सवार्ः      परलोकसित्बयाः              ।
      शुिचि र् जो         राजपुरोिहतःतदा                तथैव             ते        तःय        नृपःय         मिन्ऽणः         ॥०५॥
      नृपं     िशशुं        तःय          सुतं        ूचिबरे                  समेत्य      सव         पुरवािसनो         जनाः      ।
      नृपं          यमाहःतमिमऽघाितनं
                        ु                                       ु
                                                               करुूवीरं                जनमेजयं              जनाः            ॥०६॥
      स         बाल                         र्
                                  एवायर्मितनृपो मः                            सहै व               र्
                                                                                               तैमिन्ऽपुरोिहतैःतदा              ।
      शशास          राज्यं          ु
                                   करुपुंगवामजो                 यथाःय                 वीरः        ूिपतामहःतथा               ॥०७॥
      ततःतु          राजानमिमऽतापनं                     समीआय                 ते       तःय         नृपःय        मिन्ऽणः         ।
      सुवणर्वमार्णमुपेत्य                 कािशपं               वपु माथ                   वरयां            ूचबमुः            ॥०८॥
      ततः       स          राजा           ूददौ             वपु मां             करुूवीराय
                                                                                ु                   पर आय           धमर्तः      ।
      स चािप तां ूाप्य मुदा युतोऽभवन्न चान्यनार षु मनो दधे क्विचत ् ॥०९॥
      सरःसु          ु
                    फ लेषु             वनेषु        चैव             ह         ूसन्नचेता            िवजहार          वीयर्वान ्   ।
      तथा       स         राजन्यवरो              िवजि॑वान्यथोवर्शीं                    ूाप्य       पुरा      पु रवाः         ॥१०॥
      वपु मा         चािप          वरं           पितं         तदा             ूतीत पं             समवाप्य          भूिमपम ्     ।
      भावेन          रामा          रमयां                बभूव        वै   िवहारकालेंववरोधसुन्दर                               ॥११॥
                                                                * * *
                                                             ४१. सूत उवाच
               एतिःमन्नेव                        काले                   तु            जरत्कारुमर्हातपाः                 ।
               चचार              पृिथवीं            कृ त्ःनां                       ृ
                                                                             यऽसायंगहो              मुिनः          ॥०१॥
               चरन्द क्षां                       महातेजा                           द ु रामकृ तात्मिभः                   ।
               तीथंवाप्लवनं                        ु
                                                  कवर्न्पुण्येषु                   िवचचार            ह          ॥०२॥
               वायुभक्षो                       िनराहारः                                        र्
                                                                                   शुंयन्नहरहमुिनः                      ।
               स               ददशर्             िपतॄन्गत                     लम्बमानानधोमुखान ्                ॥०३॥
               एकतन्त्वविश ं                            वै                    वीरणःतम्बमािौतान ्                        ।
               तं          च            तन्तुं          शनैराखुमाददानं                       िबलाौयम ्          ॥०४॥
               िनराहारान्कृ शान्द नान्गतऽऽता ाणिम छतः                                                                   ।
               उपसृत्य                   स                   तान्द नान्द न पोऽ यभाषत                            ॥०५॥



                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 105 -                                                Adi Parva



              के               भवन्तोऽवलम्बन्ते                             वीरणःतम्बमािौताः                         ।
              दबर्लं
               ु                           ूर् ै
                                    खािदतैमलराखुना                                 िबलवािसना                   ॥०६॥
              वीरणःतम्बके                       मूलं              यदप्येकिमह                  िःथतम ्                ।
              तदप्ययं                  शनैराखुराद े                     दशनैः               िशतैः              ॥०७॥
              छे त्ःयतेऽ पाविश त्वादे तदप्यिचरािदव                                                                   ।
              ततः            ःथ           पिततारोऽऽ               गत               अिःमन्नधोमुखाः              ॥०८॥
              ततो            मे         दःखमुत्पन्नं
                                         ु                           दृं वा            युंमानधोमुखान ्               ।
              कृ लामापदमापन्नािन्ूयं                           िकं             करवािण            वः            ॥०९॥
              तपसोऽःय                   चतुथन                  तृतीयेनािप                वा           पुनः           ।
              अधन              वािप                   र्
                                                िनःततुमापदं                    ॄूत         मािचरम ्               ॥१०॥
              अथवािप                   सममेण                  तरन्तु                 तपसा           मम               ।
              भवन्तः               सवर्           एवाःमात्काममेवं                       िवधीयताम ्                ॥११॥
                                                           िपतर ऊचुः
              ऋ ो                 भवान्ॄ चार                       यो                न ातुिमहे छित                   ।
              न         तु         िवूा य                तपसा             शक्यमेत व्यपोिहतुम ्                    ॥१२॥
              अिःत                नःतात             तपसः                  फलं           ूवदतां          वर           ।
              संतानूक्षया ॄ न्पतामो                                         िनरयेऽशुचौ                            ॥१३॥
              लम्बतािमह                 नःतात              न              ज्ञानं       ूितभाित            वै         ।
              येन        त्वां         नािभजानीमो                    लोके           िव यातपौरुषम ्             ॥१४॥
              ऋ ो             भवान्महाभागो                 यो             नः         शो यान्सुदःिखतान ्
                                                                                               ु                     ।
              शोचःयुपेत्य                        ृ
                                       कारुण्या छणु                  ये        वै       वयं      ि ज           ॥१५॥
              यायावरा                     नाम               वयमृषयः                      संिशतोताः                   ।
              लोकात्पुण्यािदह                      ॅ ाः                    संतानूक्षयाि भो                        ॥१६॥
              ून ं           नःतपः              पुण्यं        न           िह         नःतन्तुरिःत             वै      ।
              अिःत           त्वेकोऽ        नःतन्तुः           सोऽिप           नािःत       यथा      तथा        ॥१७॥
              मन्दभाग्योऽ पभाग्यानां                      बन्धुः           स         िकल       नः        ु
                                                                                                        कले          ।
              जरत्कारुिरित                             यातो                        वेदवेदाङ्गपारगः                   ।
              िनयतात्मा                महात्मा             च              सुोतः         सुमहातपाः                 ॥१८॥
              तेन            ःम            तपसो             लोभात्कृ लमापािदता                        वयम ्          ।
              न        तःय        भायार्        पुऽो      वा         बान्धवो          वािःत      क न              ॥१९॥
              तःमा लम्बामहे                        गत                 न संज्ञा                नाथवत ्                ।
              स        व व्यःत्वया                  दृं वा            अःमाकं             नाथव या               ॥२०॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 106 -                                           Adi Parva



              िपतरःतेऽवलम्बन्ते                     गत              द ना               अधोमुखाः            ।
              साधु                    ु
                               दारान्करुंवेित                ूजायःवेित                   चािभभो            ।
               ु
              कलतन्तुिहर्                नः                िश ःत्वमेवैकःतपोधन                           ॥२१॥
              यं        तु          पँयिस             नो        ॄ न्वीरणःतम्बमािौतान ्                     ।
              एषोऽःमाकं                 ु
                                       कलःतम्ब                          ु
                                                                आसीत्ःवकलवधर्नः                       ॥२२॥
              यािन             पँयिस           वै           ॄ न्मूलानीहाःय                  वीरुधः         ।
              एते             नःतन्तवःतात                   कालेन             पिरभिक्षताः             ॥२३॥
              य वेतत्पँयिस                             ॄ न्मूलमःयाधर्भिक्षतम ्                             ।
              तऽ         लम्बामहे            सव            सोऽप्येकःतप                आिःथतः          ॥२४॥
              यमाखुं              पँयिस             ॄ न्काल                  एष          महाबलः            ।
              स        तं          तपोरतं         मन्दं         शनैः           क्षपयते         तुदन ्      ।
              जरत्कारुं               तपोलु धं                मन्दात्मानमचेतसम ्                      ॥२५॥
              न           िह          नःत पःतःय                     तारियंयित                 स म          ।
              िछन्नमूलान्पिरॅ ान्कालोपहतचेतसः                                                              ।
              नरकूित ान्पँयाःमान्यथा                                दंकृ ितनःतथा
                                                                     ु                                ॥२६॥
              अःमासु                पिततेंवऽ               सह           पूवः             िपतामहै ः         ।
              िछन्नः          कालेन        सोऽप्यऽ          गन्ता       वै        नरकं     ततः        ॥२७॥
              तपो             वाप्यथवा          यज्ञो           य चान्यत्पावनं                महत ्        ।
              तत्सव           न      समं       तात          संतत्येित          सतां       मतम ्       ॥२८॥
              स        तात          दृं वा          ॄूयाःत्वं         जरत्कारुं          तपिःवनम ्         ।
              यथादृ िमदं                   चाःमै                त्वया येयमशेषतः                       ॥२९॥
              यथा                           ु
                                    दारान्ूकयार्त्स                    पुऽां ोत्पादये था                   ।
              तथा           ं
                          ॄ ःत्वया             वा यः      सोऽःमाकं                    नाथव या         ॥३०॥
                                                       * * *
                                                    ४२. सूत उवाच
              एत       त्वा                         जरत्कारुदर् ःखशोकपरायणः
                                                                ु                                          ।
              उवाच                 ःवािन्पतॄन्दःखा ांपसंिदग्धया
                                               ु                                       िगरा             ॥०१॥
              अहमेव                जरत्कारुः           िकि बषी                भवतां           सुतः         ।
              त ण्डं               धारयत              मे            दंकृ तेरकृ तात्मनः
                                                                     ु                                ॥०२॥
                                                      िपतर ऊचुः
              पुऽ         िदं यािस             संूा             इमं           दे शं       यदृ छया          ।
              िकमथ             च       त्वया          ॄ न्न           कृ तो           दारसंमहः        ॥०३॥



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 107 -                                                       Adi Parva



                                                             जरत्कारुरुवाच
              ममायं                  िपतरो                  िनत्यं                         थर्ः               पिरवतर्ते           ।
              ऊ वर्रेताः                शर रं                वै              ूापयेयममुऽ                         वै             ॥०४॥
              एवं           दृं वा              तु           भवतः                    ु
                                                                                   शकन्तािनव                     लम्बतः           ।
              मया                   िनवितर्ता                         बुि ॄर् चयार्ित्पतामहाः                                  ॥०५॥
              किरंये           वः             िूयं           कामं             िनवेआये                   नाऽ          संशयः        ।
              सनाम्नीं                 य हं                 कन्यामुपलप्ःये                              कदाचन                  ॥०६॥
              भिवंयित                       च                या                कािच ै क्षवत्ःवयमु ता                              ।
              ूितमह ता                 तामिःम                    न          भरे यं           च            यामहम ्              ॥०७॥
              एवंिवधमहं                      ु
                                            कया                   िनवेशं               ूाप्नुयां                     यिद          ।
              अन्यथा               न            किरंये                तु           सत्यमेतित्पतामहाः                           ॥०८॥
                                                                  सूत उवाच
              एवमुक्त्वा               तु            स               िपतॄं चार                    पृिथवीं            मुिनः        ।
              न        च       ःम             लभते               भाया          वृ ोऽयिमित                     शौनक             ॥०९॥
              यदा                    िनवदमापन्नः                                   िपतृिभ ोिदतःतथा                                ।
              तदारण्यं                 स                       ु
                                                      गत्वो चै बोश                                भृशदःिखतः
                                                                                                      ु                        ॥१०॥
              यािन            भूतािन                 सन्तीह                ःथावरािण                      चरािण             च      ।
              अन्तिहर् तािन             वा        यािन               तािन          शृण्वन्तु             मे      वचः           ॥११॥
              उमे             तपिस                   वतर्न्तं                िपतर ोदयिन्त                            माम ्        ।
              िनिवशःवेित                         दःखातार्ःतेषां
                                                  ु                                    िूयिचक षर्या                            ॥१२॥
              िनवेशा यर्िखलां                    भूिमं                कन्याभैक्षं                  चरािम               भोः        ।
              दिरिो                दःखशील
                                    ु                                िपतृिभः                  संिनयोिजतः                       ॥१३॥
              यःय             कन्यािःत                   भूतःय                ये            मयेह              ूक ितर्ताः          ।
              ते       मे          कन्यां            ूय छन्तु                  चरतः                सवर्तोिदशम ्                ॥१४॥
              मम            कन्या               सनाम्नी                 या           भैक्षव चो ता                     भवेत ्      ।
              भरे यं        चैव         यां          नाहं         तां        मे       कन्यां              ूय छत                ॥१५॥
              ततःते                पन्नगा              ये             वै           जरत्कारौ                   समािहताः            ।
              तामादाय                  ूवृि ं               ते                  े
                                                                           वासुकः                  ूत्यवेदयन ्                 ॥१६॥
              तेषां         ौुत्वा          स         नागेन्िः               कन्यां               तां       समलंकृताम ्           ।
              ूगृ ारण्यमगमत्समीपं                                       तःय                        पन्नगः                      ॥१७॥
              तऽ             तां              भैक्षवत्कन्यां                   ूादा ःमै                       महात्मने            ।
              नागेन्िो              वासुिकॄर् न्न                       स            तां                ूत्यगृ त               ॥१८॥


                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 108 -                                                Adi Parva



              असनामेित                    वै                मत्वा              भरणे              चािवचािरते             ।
              मोक्षभावे               िःथत ािप                              न् भूतः           पिरमहे              ॥१९॥
              ततो          नाम                 स            कन्यायाः              पू छ                ु
                                                                                                   भृगनन्दन             ।
              वासुके         भरणं               चाःया            न     ु
                                                                      कयार्िमत्युवाच                     ह        ॥२०॥
                                                                * * *
                                                             ४३. सूत उवाच
              वासुिकःत्वॄवी ाक्यं                                  जरत्कारुमृिषं                    तदा                 ।
              सनामा          तव                कन्येयं             ःवसा           मे       तपसािन्वता             ॥०१॥
              भिरंयािम                च             ते           भाया            ूती छे मां         ि जो म              ।
              रक्षणं       च              किरंयेऽःयाः                       सवर्शक्त्या          तपोधन            ॥०२॥
              ूितौुते                तु              नागेन                  भिरंये            भिगनीिमित                 ।
              जरत्कारुःतदा                     वेँम              भुजगःय                 जगाम             ह        ॥०३॥
              तऽ              मन्ऽिवदां                          ौे ःतपोवृ ो                      महाोतः                ।
              जमाह            पािणं                  धमार्त्मा                िविधमन्ऽपुरःकृ तम ्                 ॥०४॥
              ततो            वासगृहं                      शुॅं              पन्नगेन्िःय             संमतम ्             ।
              जगाम              भायार्मादाय                        ःतूयमानो                महिषर्िभः              ॥०५॥
              शयनं              तऽ                  वै                  ं                       ृ
                                                                                  ःप यार्ःतरणसंवतम ्                    ।
              तऽ           भायार्सहायः                       स              जरत्कारुरुवास             ह           ॥०६॥
              स         तऽ            समयं                   चबे            भायर्या          सह          स मः           ।
              िविूयं       मे         न            कतर्व्यं         न        च       वा यं        कदाचन           ॥०७॥
              त्यजेयमिूये                 िह             त्वां      कृ ते        वासं        च      ते        गृहे      ।
              एत हाण
                 ृ                        वचनं                   मया              यत्समुद िरतम ्                  ॥०८॥
              ततः            परमसंिवग्ना                         ःवसा              नागपतेःतु                 सा         ।
              अितदःखािन्वता
                  ु                                      वाचं                तमुवाचैवमिःत्वित                     ॥०९॥
              तथैव              सा                 च               भतार्रं             दःखशीलमुपाचरत ्
                                                                                        ु                               ।
              उपायैः                 ेतकाक यैः                     िूयकामा                यशिःवनी                 ॥१०॥
              ऋतुकाले                ततः                  ःनाता                        े
                                                                             कदािच ासुकः                 ःवसा           ।
              भतार्रं           तं                 यथान्यायमुपतःथे                        महामुिनम ्                 ॥११॥
              तऽ             तःयाः                          समभव भ                        ज्वलनसंिनभः                   ।
              अतीव                   तपसा                        यु ो                           ु
                                                                                       वै ानरसम ितः                     ।
              शुक्लपक्षे         यथा                 सोमो            व्यवधर्त             तथैव        सः          ॥१२॥
              ततः                     कितपयाहःय                                  जरत्कारुमर्हातपाः                      ।



                                                       www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 109 -                                                 Adi Parva



              उत्सङ्गेऽःयाः                िशरः          कृ त्वा          सुंवाप         पिरिखन्नवत ्                ॥१३॥
              तिःमं                   सु े               िवूेन्िे            सिवताःतिमयाि िरम ्                         ।
              अ ः                 पिरक्षये                    ं
                                                            ॄ ःततः                       सािचन्तय दा                    ।
                   े
              वासुकभर्िगनी                        भीता                 धमर्लोपान्मनिःवनी                             ॥१४॥
              िकं       नु            मे          सुकृतं           भूया तुरुत्थापनं
                                                                          र्                         न          वा      ।
              दःखशीलो
               ु                   िह         धमार्त्मा             कथं           नाःयापरा नुयाम ्                   ॥१५॥
              कोपो           वा            धमर्शीलःय                   धमर्लोपोऽथ               वा            पुनः      ।
              धमर्लोपो                     गर यान्वै                   ःयादऽेत्यकरोन्मनः                             ॥१६॥
              उत्थापियंये                    य े नं             ीुवं             कोपं            किरंयित                ।
              धमर्लोपो                भवेदःय                   सं याितबमणे                      ीुवम ्               ॥१७॥
              इित                 िनि त्य                   मनसा                             र् ं
                                                                                   जरत्कारुभुजगमा                       ।
              तमृिषं                       द तपसं                           शयानमनलोपमम ्                               ।
              उवाचेदं             वचः                 आणं              ततो           मधुरभािषणी                      ॥१८॥
              उि                   त्वं               महाभाग                     सूय ऽःतमुपग छित                        ।
              सं यामुपाःःव                    भगवन्नपः                    ःपृं वा               यतोतः                ॥१९॥
              ूादंकृ तािग्नहोऽोऽयं
                 ु                                              मुहू त                   रम्यदारुणः                     ।
              सं या          ूवतर्ते              चेयं         पि मायां              िदिश             ूभो            ॥२०॥
              एवमु ः                         स                     भगवा जरत्कारुमर्हातपाः                               ।
              भाया                   ु
                                  ूःफरमाणो                          इदं             वचनमॄवीत ्                       ॥२१॥
              अवमानः                  ूयु ोऽयं                  त्वया               मम                  ं
                                                                                                     भुजगमे             ।
              समीपे          ते       न           वत्ःयािम             गिमंयािम               यथागतम ्               ॥२२॥
              न        िह         तेजोऽिःत               वामोरु            मिय           सु े        िवभावसोः           ।
              अःतं           गन्तुं          यथाकालिमित                     मे           िद          वतर्ते          ॥२३॥
              न         चाप्यवमतःयेह                           वःतुं             रोचेत           कःयिचत ्               ।
              िकं              र्
                        पुनधर्मशीलःय                      मम           वा         मि धःय                 वा          ॥२४॥
              एवमु ा                         जरत्कारुभर्ऽार्                         दयकम्पनम ्                         ।
              अॄवी िगनी                       तऽ                     े
                                                                वासुकः                  संिनवेशने                    ॥२५॥
              नावमानात्कृ तवती                              तवाहं                       ूितबोधनम ्                      ।
              धमर्लोपो            न          ते          िवू         ःयािदत्येतत्कृ तं                मया            ॥२६॥
              उवाच                     भायार्िमत्यु ो                            जरत्कारुमर्हातपाः                      ।
              ऋिषः                कोपसमािव ःत्य ु कामो                               भुजंगमाम ्                      ॥२७॥
              न         मे            वागनृतं               ूाह             गिमंयेऽहं                    ं
                                                                                                      भुजगमे            ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 110 -                                               Adi Parva



              समयो           ेष       मे        पूव         त्वया          सह       िमथः          कृ तः       ॥२८॥
              सुखमःम्युिषतो                    भिे            ॄूयाःत्वं              ॅातरं             शुभे        ।
              इतो         मिय          गते             भीरु            गतः          स          भगवािनित            ।
              त्वं    चािप         मिय           िनंबान्ते             न     शोकं             र्
                                                                                           कतुमहर् िस           ॥२९॥
              इत्यु ा             सानव ाङ्गी                   ूत्युवाच                 पितं           तदा         ।
              जरत्कारुं                         जरत्कारुि न्ताशोकपरायणा                                         ॥३०॥
              बांपग दया                        वाचा                मुखेन                  पिरशुंयता                ।
              कृ ता जिलवर्रारोहा                                 ु
                                                            पयर्ौनयना                          ततः                 ।
                 र्
              धैयमालम् य                        वामो         र् दयेन                 ूवेपता                     ॥३१॥
              न            मामहर् िस                   धमर्ज्ञ               पिरत्य ु मनागसम ्                     ।
              धम        िःथतां        िःथतो             धम         सदा          िूयिहते          रताम ्       ॥३२॥
              ूदाने          कारणं              य च               मम              तु यं          ि जो म            ।
              तदल धवतीं             मन्दां            िकं       मां        वआयित            वासुिखः           ॥३३॥
              मातृशापािभभूतानां                        ज्ञातीनां                मम               स म               ।
              अपत्यमीिप्षतं                त्व ःत च                     तावन्न              दृँयते            ॥३४॥
              त्व ो           पत्यलाभेन                  ज्ञातीनां           मे           िशवं         भवेत ्      ।
              संूयोगो             भवेन्नायं             मम             मोघःत्वया                 ि ज          ॥३५॥
              ज्ञातीनां            िहतिम छन्ती                         भगवंःत्वां                ूसादये            ।
              इममव्य         पं                 मे                गभर्माधाय                      स म               ।
              कथं         त्यक्त्वा            महात्मा            सन्गन्तुिम छःयनागसम ्                         ॥३६॥
              एवमु ःतु                     स                मुिनभार्या                  वचनमॄवीत ्                 ।
              य ु मनु पं                        च                  जरत्कारुःतपोधनः                            ॥३७॥
              अःत्येष              गभर्ः               सुभगे               तव             वै ानरोपमः               ।
              ऋिषः                 परमधमार्त्मा                         वेदवेदाङ्गपारगः                       ॥३८॥
              एवमुक्त्वा               स               धमार्त्मा                  जरत्कारुमर्हानृिषः               ।
              उमाय           तपसे                भूयो       जगाम                     कृ तिन यः                  ॥३९॥
                                                          * * *
                                                       ४४. सूत उवाच
              गतमाऽं                  तु                भतार्रं                 जरत्कारुरवेदयत ्                   ।
              ॅातुःत्विरतमागम्य                             यथात यं                   तपोधन                     ॥०१॥
              ततः            स             भुजगौे ः                    ौुत्वा             सुमहदिूयम ्              ।
              उवाच          भिगनीं             द नां          तदा          द नतरः              ःवयम ्           ॥०२॥



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 111 -                                              Adi Parva



              जानािस              भिे           यत्काय              ूदाने         कारणं           च         यत ्      ।
              पन्नगानां               िहताथार्य             पुऽःते             ःया तो                यिद          ॥०३॥
              स        सपर्सऽाित्कल                        नो           मोक्षियंयित                  वीयर्वान ्       ।
              एवं         िपतामहः                          र्
                                                        पूवमु वान्मां             सुरैः              सह           ॥०४॥
              अप्यिःत                 गभर्ः             सुभगे             तःमा े               मुिनस मात ्            ।
              न       चे छाम्यफलं                        तःय            दारकमर्           मनीिषणः                 ॥०५॥
              कामं        च         मम           न         न्या यं        ू ुं        त्वां     कायर्मीदृशम ्         ।
              िकं              तु                कायर्गर यःत्वा तःत्वाहमचूचुदम ्                                  ॥०६॥
              दवार्सतां
               ु                      िविदत्वा                   च                र्
                                                                               भतुःतेऽिततपिःवनः                       ।
              नैनमन्वागिमंयािम                           कदािचि                शपेत्स            माम ्            ॥०७॥
              आचआव                  भिे                 र्
                                                     भतुःत्वं               सवर्मेव             िवचेि तम ्            ।
              श यमु र                 मे         घोरं           भिे          िद          िचरिःथतम ्               ॥०८॥
              जरत्कारुःततो                           वाक्यिमत्यु ा                        ूत्यभाषत                    ।
              आ ासयन्ती                        संत ं              वासुिकं             पन्नगे रम ्                 ॥०९॥
              पृ ो            मयापत्यहे तोः                     स           महात्मा              महातपाः              ।
              अःतीत्युदरमुि ँय                            ममेदं             गतवां                    सः           ॥१०॥
              ःवैरेंविप             न            तेनाहं           ःमरािम              िवतथं           क्विचत ्        ।
              उ पूव                ु
                                  कतो               राजन्सांपराये                 स            वआयित               ॥११॥
              न       संतापःत्वया                       कायर्ः          काय            ूित               ं
                                                                                                      भुजगमे          ।
              उत्पत्ःयित                 िह          ते          पुऽो                 र् ु
                                                                               ज्वलनाकसम ितः                      ॥१२॥
              इत्युक्त्वा           िह          स         मां         ॅातगर्तो          भतार्        तपोवनम ्         ।
              तःमा व्येतु                परं        दःखं
                                                     ु            तवेदं        मनिस             िःथतम ्           ॥१३॥
              एत      त्वा            स             नागेन्िो            वासुिकः               परया         मुदा       ।
              एवमिःत्वित                       त ाक्यं              भिगन्याः              ूत्यगृ त                ॥१४॥
              सान्त्वमानाथर्दानै                                 पूजया                   चानु पया                     ।
              सोदया                 पूजयामास                     ःवसारं               पन्नगो मः                   ॥१५॥
              ततः             स            ववृधे                गभ           महातेजा                 रिवूभः           ।
              यथा           सोमो                ि जौे                 शुक्लपक्षोिदतो              िदिव            ॥१६॥
              यथाकालं                 तु             सा              ॄ न्ूजज्ञे                भुजगःवसा               ।
               ु
              कमारं                     दे वगभार्भं                     िपतृमातृभयापहम ्                          ॥१७॥
              ववृधे               स                 च             तऽैव                नागराजिनवेशने                   ।
              वेदां ािधजगे                          साङ्गान्भागर्वा            यवनात्मजात ्                       ॥१८॥


                                                     www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 112 -                                           Adi Parva



              चिरतोतो                 बाल              एव                बुि स वगुणािन्वतः                   ।
              नाम          चाःयाभवत् यातं                     े
                                                           लोकंवाःतीक                     इत्युत          ॥१९॥
              अःतीत्युक्त्वा           गतो            यःमाित्पता             गभर्ःथमेव               तम ्    ।
              वनं         तःमािददं           तःय                   े
                                                           नामाःतीकित                    िवौुतम ्        ॥२०॥
              स            बाल               एव                 तऽःथ रन्निमतबुि मान ्                        ।
              गृहे            पन्नगराजःय                          ूय ात्पयर्रआयत                         ॥२१॥
              भगवािनव                       दे वेशः                  शूलपािणिहर् रण्यदः                      ।
              िववधर्मानः                     सवाःतान्पन्नगान यहषर्यत ्                                   ॥२२॥
                                                   * * *
                                              ४५. शौनक उवाच
              यदपृ छ दा                 राजा                   मिन्ऽणो                   जनमेजयः             ।
              िपतुः         ःवगर्गितं             तन्मे           िवःतरे ण                पुनवर्द         ॥०१॥
                                                       सूत उवाच
              शृणु         ॄ न्यथा                पृ ा            मिन्ऽणो                 नृपतेःतदा          ।
              आ यातवन्तःते                   सव            िनधनं                तत्पिरिक्षतः             ॥०२॥
                                                  जनमेजय उवाच
              जानिन्त            तु          भवन्तःत थावृ ः                        िपता             मम       ।
              आसी था           च         िनधनं            गतः            काले            महायशाः         ॥०३॥
              ौुत्वा                  भवत्सकाशाि                          िपतुवर्ृ मशेषतः                    ।
              क याणं         ूितपत्ःयािम               िवपर तं           न         जातु      िचत ्       ॥०४॥
                                                       सूत उवाच
              मिन्ऽणोऽथाॄुवन्वाक्यं                       पृ ाःतेन                   महात्मना                ।
              सवर्धमर्िवदः             ूाज्ञा             राजानं             जनमेजयम ्                   ॥०५॥
              धमार्त्मा      च         महात्मा            च        ूजापालः                िपता       तव      ।
              आसीिदह          यथावृ ः             स        महात्मा              ु
                                                                             शृणंव            तत ्       ॥०६॥
                   र्
              चातुवण्य            ःवधमर्ःथं                स             कृ त्वा           पयर्रक्षत         ।
              धमर्तो          धमर्िविाजा                  धम                 िवमहवािनव                   ॥०७॥
              ररक्ष           पृिथवीं                 दे वीं              ौीमानतुलिवबमः                      ।
               े ारःतःय               नैवासन्स            च          न              ेि            ं
                                                                                                 कचन         ।
              समः            सवषु               भूतेषु             ूजापितिरवाभवत ्                       ॥०८॥
              ॄा णाः           क्षिऽया             वैँयाः            शूिा ैव               ःवकमर्सु          ।
              िःथताः         सुमनसो             राजंःतेन            राज्ञा          ःवनुि ताः            ॥०९॥



                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 113 -                                            Adi Parva



              िवधवानाथकृ पणािन्वकलां                                     बभार                  सः            ।
              सुदशर्ः                    ू
                                    सवर्भतानामासीत्सोम                               इवापरः              ॥१०॥
              तु पु जनः                             ौीमान्सत्यवाग्दृढिवबमः                                   ।
              धनुवदे           च          िशंयोऽभून्नृपः                   शार तःय              सः       ॥११॥
              गोिवन्दःय                  िूय ासीित्पता                         ते           जनमेजय           ।
              लोकःय              चैव        सवर्ःय               िूय            आसीन्महायशाः             ॥१२॥
              पिरक्षीणेषु                      ु
                                              करुषु                        उ रायामजायत                       ।
              पिरिक्षदभव ेन                      सौभिःयात्मजो                            बली             ॥१३॥
                       र् ु
              राजधमार्थकशलो                           यु ः                               ु ै र्ृ
                                                                                    सवर्गणनपः                ।
              िजतेिन्िय ात्मवां                       मेधावी                        वृ सेिवतः            ॥१४॥
              ष वगर्िवन्महाबुि न ितधमर्िवद ु मः                                                              ।
              ूजा           इमाःतव                 िपता                 षि ं          वषार्ण्यपालयत ्        ।
              ततो              िद ान्तमापन्नः                       सपणानितवितर्तम ्                     ॥१५॥
              ततःत्वं                  पुरुषौे                   धमण                  ूितपेिदवान ्           ।
              इदं            वषर्सहॐाय                         राज्यं                 ु ु
                                                                                     करुकलागतम ्             ।
              बाल                एवािभजातोऽिस                                 ू
                                                                         सवर्भतानुपालकः                  ॥१६॥
                                                   जनमेजय उवाच
              ु
      नािःमन्कले          जातु         बभूव        राजा           यो           न      ूजानां        िहतकृ ित्ूय      ।
      िवशेषतः           ूेआय             िपतामहानां                 वृ ं             मह ृ परायणानाम ्             ॥१७॥
              कथं           िनधनमापन्नः                    िपता                मम            तथािवधः         ।
              आचक्ष वं             यथावन्मे                ौोतुिम छािम                      त वतः        ॥१८॥
                                                          सूत उवाच
              एवं         संचोिदता               राज्ञा            मिन्ऽणःते                 नरािधपम ्       ।
              ऊचुः         सव            यथावृ ं           राज्ञः          िूयिहते             रताः      ॥१९॥
              बभूव               मृगयाशीलःतव                            राजिन्पता               सदा          ।
              यथा                पाण्डु मर्हाभागो                       र्
                                                                    धनुधरवरो                    युिध         ।
              अःमाःवासज्य                     सवार्िण                   राजकायार्ण्यशेषतः                ॥२०॥
              स           कदािच नचरो                      मृगं             िवव्याध              पिऽणा        ।
              िव     वा                ू
                               चान्वसर ण                  तं        मृगं            गहने        वने      ॥२१॥
                           ं
              पदाितबर् िनि शःततायुधकलापवान ्                                                                 ।
              न         चाससाद            गहने            मृगं          न ं          िपता       तव       ॥२२॥
              पिरौान्तो                 वयःःथ                     षि वष                    जरािन्वतः         ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 114 -                                                    Adi Parva



              क्षुिधतः           स           महारण्ये                ददशर्           मुिनमिन्तके                       ॥२३॥
              स        तं           पू छ            राजेन्िो               मुिनं              मौनोतािन्वतम ्              ।
              न       च           ं
                                िकिचदवाचैनं
                                     ु                  स          मुिनः         पृ छतोऽिप              सन ्           ॥२४॥
              ततो           राजा            क्षु लमातर्ःतं             मुिनं              ःथाणुवित्ःथतम ्                 ।
              मौनोतधरं                 शान्तं             स ो              मन्युवशं                 ययौ            ॥२५॥
              न        बुबोध            िह         तं          राजा              मौनोतधरं                  मुिनम ्        ।
              स        तं         मन्युसमािव ो                     धषर्यामास              ते          िपता             ॥२६॥
              मृतं          सप              धनुंको या                 समुित्क्षप्य                  धरातलात ्             ।
              तःय               शु ात्मनः               ूादात्ःकन्धे                     भरतस म                    ॥२७॥
              न        चोवाच            स          मेधावी             तमथो                सा वसाधु             वा         ।
              तःथौ              तथैव            ु
                                             चाब यन्सप      ःकन्धेन                              धारयन ्               ॥२८॥
                                                      * * *
                                                  ४६. मिन्ऽण ऊचुः
              ततः           स       राजा          राजेन्ि            ःकन्धे          तःय                 ं
                                                                                                      भुजगमम ्            ।
              मुनेः          क्षुत्क्षाम          आसज्य                 ःवपुरं                 पुनराययौ                ॥०१॥
              ऋषेःतःय                  तु          पुऽोऽभू िव                    जातो               महायशाः               ।
              शृङ्गी              नाम              महातेजािःतग्मवीय ऽितकोपनः                                           ॥०२॥
              ॄ ाणं             सोऽ युपागम्य                  मुिनः              पूजां          चकार               ह      ।
              अनुज्ञातो             गतःतऽ                   शृङ्गी              शुौाव            तं          तदा          ।
              स युः             सकाशाित्पतरं                िपऽा           ते       धिषर्तं           तथा              ॥०३॥
              मृतं           सप             समास ं                  िपऽा             ते             जनमेजय                ।
              वहन्तं                  ु
                                     करुशादर् ल
                                              ू                     ःकन्धेनानपकािरणम ्                                 ॥०४॥
              तपिःवनमतीवाथ                           तं                 मुिनूवरं                       नृप                ।
              िजतेिन्ियं             िवशु ं             च           िःथतं            कमर्ण्यथा ते
                                                                                               ु                       ॥०५॥
              तपसा                 ोिततात्मानं                 ःवेंवङ्गेषु                    यतं          तथा            ।
              शुभाचारं               शुभकथं                   सुिःथरं                तमलोलुपम ्                        ॥०६॥
              अक्षुिमनसूयं                   च              वृ ं            मौनोते                    िःथतम ्             ।
              शरण्यं                  ू
                                 सवर्भतानां                 िपऽा             िवूकृ तं                 तव               ॥०७॥
              शशापाथ               स          त     त्वा             िपतरं               ते         रुषािन्वतः            ।
              ऋषेः           पुऽो           महातेजा                 बालोऽिप                       र्
                                                                                          ःथिवरै वरः                   ॥०८॥
              स             िक्षूमुदकं             ःपृं वा                   रोषािददमुवाच                      ह          ।
              िपतरं              तेऽिभसंधाय                    तेजसा                ूज्वलिन्नव                         ॥०९॥



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 115 -                                                 Adi Parva



              अनागिस               गुरौ             यो            मे          मृतं            सपर्मवासृजत ्           ।
              तं         नागःतक्षकः                          ु
                                                            ब ःतेजसा                          सादियंयित               ।
              स राऽािदतः                 पापं         पँय               मे         तपसो             बलम ्          ॥१०॥
              इत्युक्त्वा          ूययौ              तऽ           िपता             यऽाःय             सोऽभवत ्         ।
              दृं वा        च          िपतरं          तःमै             शापं        तं         ूत्यवेदयत ्          ॥११॥
              स        चािप                 मुिनशादर् लः
                                                      ू                ूेषयामास                ते          िपतुः      ।
              श ोऽिस               मम               पुऽेण              य ो              भव            मह पते          ।
              तक्षकःत्वां                महाराज                  तेजसा                  सादियंयित                  ॥१२॥
              ौुत्वा        तु           त चो             घोरं           िपता            ते          जनमेजय           ।
              य ोऽभवत्पिरऽःतःतक्षकात्पन्नगो मात ्                                                                  ॥१३॥
              ततःतिःमंःतु                       िदवसे                  स मे                   समुपिःथते               ।
              राज्ञः        समीपं               ॄ िषर्ः            काँयपो                गन्तुमै छत                ॥१४॥
              तं        ददशार्थ                    नागेन्िः              काँयपं                तक्षकःतदा              ।
              तमॄवीत्पन्नगेन्िः                        काँयपं                  त्विरतं                ोजन ्           ।
              क्व      भवांःत्विरतो                याित          िकं     च         काय         िचक षर्ित           ॥१५॥
                                                          काँयप उवाच
              यऽ         राजा                 ु
                                             करुौे ः              पिरिक्षन्नाम                 वै          ि ज        ।
                   े
              तक्षकण                 ं
                                  भुजगेन              धआयते                  िकल          तऽ           वै          ॥१६॥
              ग छाम्यहं                तं            त्विरतः                 स ः                 र्
                                                                                              कतुमपज्वरम ्            ।
              मयािभपन्नं               तं          चािप           न          सप          धषर्ियंयित                ॥१७॥
                                                          तक्षक उवाच
              िकमथ                तं            मया               द ं             संजीवियतुिम छिस                     ।
              ॄूिह     काममहं                तेऽ          दि           ःवं        वेँम         गम्यताम ्           ॥१८॥
                                                          मिन्ऽण ऊचुः
              धनिलप्सुरहं                   तऽ             यामीत्यु                       तेन               सः        ।
              तमुवाच               महात्मानं                   मानय           आणया                  िगरा           ॥१९॥
              याव नं                     ूाथर्यसे                      तःमािाज्ञःततोऽिधकम ्                           ।
              गृहाण           म              एव           त्वं          संिनवतर्ःव                  चानघ           ॥२०॥
              स         एवमु ो                  नागेन              काँयपो                ि पदां             वरः       ।
              ल वा                िव ं              िनववृते              तक्षका ावद िप्सतम ्                       ॥२१॥
              तिःमन्ूितगते                         िवूे                छ नोपेत्य                    तक्षकः            ।
              तं       नृपं            नृपितौे                 िपतरं           धािमर्कं              तव            ॥२२॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 116 -                                              Adi Parva



              ूासादःथं                         य मिप                      दग्धवािन्वषवि ना                         ।
              ततःत्वं                    पुरुषव्याय                    िवजयायािभषेिचतः                          ॥२३॥
              एत ृ ं                    ौुतं               चािप                 यथावन्नृपस म                       ।
              अःमािभिनर्िखलं                    सव           किथतं             ते         सुदारुणम ्            ॥२४॥
              ौुत्वा           चैतं                नृपौे               पािथर्वःय                पराभवम ्           ।
              अःय             चषरु ङ्कःय                      िवधत्ःव                 यदनन्तरम ्                ॥२५॥
                                                       जनमेजय उवाच
              एत ु            ौोतुिम छािम                      अटव्यां                िनजर्ने           वने        ।
              संवादं          पन्नगेन्िःय                   काँयपःय                  च          य दा            ॥२६॥
               े
              कन          दृ ं             ौुतं            चािप          भवतां              ौोऽमागतम ्             ।
              ौुत्वा      चाथ             िवधाःयािम                 पन्नगान्तकर ं               मितम ्          ॥२७॥
                                                           मिन्ऽण ऊचुः
              शृणु             राजन्यथाःमाकं                           येनैतत्किथतं                    पुरा        ।
              समागमं                ि जेन्िःय                 पन्नगेन्िःय                  चा विन               ॥२८॥
              तिःमन्वृक्षे                नरः                कि िदन्धनाथार्य                      पािथर्व          ।
                          र्
              िविचन्वन्पूवमा ढः                            शुंकशाखं                       वनःपितम ्                ।
              अबु यमानौ                  तं          तऽ             वृक्षःथं             पन्नगि जौ              ॥२९॥
              स          तु               तेनैव              वृक्षेण            भःमीभूतोऽभव दा                     ।
              ि जूभावािाजेन्ि                          जीिवतः                   सवनःपितः                        ॥३०॥
              तेन             गत्वा                 नृपौे                 नगरे ऽिःमिन्नवेिदतम ्                    ।
              यथावृ ं          तु          तत्सव             तक्षकःय                ि जःय              च        ॥३१॥
              एत े                 किथतं                   राजन्यथावृ ं                     यथाौुतम ्              ।
              ौुत्वा          तु           नृपशादर् ल
                                                    ू                 ु
                                                                    ूकरुंव               यथेिप्सतम ्            ॥३२॥
                                                            सूत उवाच
              मिन्ऽणां             तु         वचः          ौुत्वा        स          राजा         जनमेजयः           ।
              पयर्तप्यत                 दःखातर्ः
                                         ु                    ूत्यिपंषत्करे                    करम ्            ॥३३॥
              िनः ासमुंणमसकृ                   घ                          राजीवलोचनः                               ।
              मुमोचाौूिण                 च           तदा            नेऽा यां              ूततं           नृपः      ।
              उवाच             च                मह पालो                 दःखशोकसमिन्वतः
                                                                         ु                                      ॥३४॥
              ौुत्वैत वतां                 वाक्यं             िपतुम                 ःवगर्ितं            ूित        ।
              िनि तेयं             मम          मितयार्         वै       तां         मे      िनबोधत              ॥३५॥
              अनन्तरमहं                        मन्ये                तक्षकाय                    दरात्मने
                                                                                                ु                  ।


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 117 -                                               Adi Parva



              ूितकतर्व्यिमत्येव                       येन            मे          िहं िसतः            िपता         ॥३६॥
              ऋषेिहर्                र्
                              शृङ्गेवचनं                   कृ त्वा         दग् वा              च       पािथर्वम ्      ।
              यिद        ग छे दसौ                    पापो         ननु            जीवेित्पता           मम          ॥३७॥
              पिरह येत              िकं              तःय               यिद             जीवेत्स         पािथर्वः        ।
              काँयपःय                    ूसादे न              मिन्ऽणां                 सुनयेन           च         ॥३८॥
              स              तु               वािरतवान्मोहात्काँयपं                            ि जस मम ्               ।
              संिजजीवियषुं                          ूा ं                  राजानमपरािजतम ्                         ॥३९॥
              महानितबमो                              ेष                तक्षकःय                     दरात्मनः
                                                                                                    ु                  ।
              ि जःय                योऽदद िव्यं                    मा            नृपं       जीवयेिदित              ॥४०॥
              उ ङ्कःय                        िूयं             ु
                                                             कवर्न्नात्मन                          महित्ूयम ्          ।
              भवतां               चैव          सवषां          याःयाम्यपिचितं                         िपतुः         ॥४१॥
                                                              * * *
                                                           ४७. सूत उवाच
              एवमुक्त्वा                       ततः                   ौीमान्मिन्ऽिभ ानुमोिदतः                           ।
              आरुरोह                ूितज्ञां                 स               सपर्सऽाय                 पािथर्वः         ।
              ॄ न्भरतशादर् लो
                           ू                               राजा                  पािरिक्षतःतदा                      ॥०१॥
              पुरोिहतमथाहय
                         ू                                 ऋित्वजं                       वसुधािधपः                     ।
              अॄवी ाक्यसंपन्नः                                संपदथर्करं                       वचः                ॥०२॥
              यो        मे          िहं िसतवांःतातं                    तक्षकः            स           दरात्मवान ्
                                                                                                      ु                ।
                  ु
              ूितकया               यथा              तःय              त वन्तो             ॄुवन्तु         मे       ॥०३॥
              अिप            तत्कमर्                िविदतं             भवतां             येन          पन्नगम ्         ।
              तक्षकं              संूद ेऽग्नौ                  ूाप्ःयेऽहं                सहबान्धवम ्              ॥०४॥
              यथा        तेन                 िपता          म ं            पूव          दग्धो         िवषािग्नना        ।
              तथाहमिप                   तं          पापं          दग्धुिम छािम                  पन्नगम ्          ॥०५॥
                                                            ऋित्वज ऊचुः
              अिःत                  राजन्महत्सऽं                          त्वदथ                दे विनिमर्तम ्          ।
              सपर्सऽिमित                       यातं            पुराणे              क यते              नृप         ॥०६॥
              आहतार्              तःय               सऽःय               त्वन्नान्योऽिःत                 नरािधप          ।
              इित       पौरािणकाः                    ूाहरःमाक
                                                        ु    ं               चािःत             स      बतुः        ॥०७॥
                                                               सूत उवाच
              एवमु ः                स               राजिषर्मने               सप           िह           तक्षकम ्        ।
              हताशनमुखं
               ु                               द ं                ूिव िमित                      स म               ॥०८॥



                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 118 -                                           Adi Parva



              ततोऽॄवीन्मन्ऽिवदःताुाजा                                           ॄा णांःतदा                     ।
              आहिरंयािम                     तत्सऽं          संभाराः             संिॅयन्तु          मे       ॥०९॥
              ततःते               ऋित्वजःतःय                              शा तो             ि जस म             ।
              दे शं                तं                              र्
                                                         मापयामासुयज्ञायतनकारणात ्                             ।
              यथावज्ज्ञानिवदषः
                            ु                       सव           बु       या        परं       गताः          ॥१०॥
              ऋ       या              परमया                  यु िम ं                 ि जगणायुतम ्              ।
              ूभूतधनधान्या यमृित्विग्भः                                        सुिनवेिशतम ्                 ॥११॥
              िनमार्य                   चािप                    िविधव ज्ञायतनमीिप्सतम ्                        ।
              राजानं              द क्षयामासुः                    सपर्सऽा ये                 तदा            ॥१२॥
              इदं              चासी ऽ                 पूव                 सपर्सऽे           भिवंयित            ।
              िनिम ं              महदत्पन्नं
                                     ु                           यज्ञिव नकरं                 तदा            ॥१३॥
              यज्ञःयायतने                       तिःमिन्बयमाणे                             वचोऽॄवीत ्           ।
                     र्
              ःथपितबुि संपन्नो                                  वाःतुिव ािवशारदः                            ॥१४॥
              इत्यॄवीत्सूऽधारः                            सूतः                   पौरािणकःतदा                   ।
              यिःमन्दे शे               च           काले           च            मापनेयं          ूवितर्ता      ।
              ॄा णं            कारणं           कृ त्वा       नायं           संःथाःयते            बतुः       ॥१५॥
              एत        त्वा           तु           राजा              स         ूाग्द क्षाकालमॄवीत ्           ।
              क्ष ारं           नेह            मे          कि दज्ञातः                 ूिवशेिदित             ॥१६॥
              ततः               कमर्                ूववृते                सपर्सऽे            िवधानतः           ।
              पयर्बामं                िविधवत्ःवे             ःवे            कमर्िण          याजकाः          ॥१७॥
              पिरधाय                        कृ ंणवासांिस                        धूमसंर लोचनाः                  ।
                      र्
              जुहु वुमन्ऽव चैव                        सिम ं                      जातवेदसम ्                 ॥१८॥
              कम्पयन्त                        सवषामुरगाणां                       मनांिस               ते       ।
              सपार्नाजुहु वुःतऽ                       सवार्निग्नमुखे                       तदा              ॥१९॥
              ततः              सपार्ः               समापेतुः                ूद े             हव्यवाहने         ।
              िववे मानाः                    कृ पणा              आ यन्तः                   परःपरम ्          ॥२०॥
                  ु
              िवःफरन्तः                        सन्त                    वे यन्तःतथा                   परे       ।
              पु छै ः           िशरोिभ                   भृशं             िचऽभानुं          ूपेिदरे         ॥२१॥
                 ेताः          कृ ंणा                नीला                 ःथिवराः           िशशवःतथा           ।
              रुवन्तो                  भैरवान्नादान्पेतुद े                         िवभावसौ                 ॥२२॥
              एवं               शतसहॐािण                                    र्
                                                                  ूयुतान्यबुदािन                     च         ।
              अवशािन                  िवन ािन                   पन्नगानां                 ि जो म            ॥२३॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 119 -                                      Adi Parva



              इन्दरा
                  ु             इव             तऽान्ये              हिःतहःता                इवापरे      ।
              म ा       इव           च         मातङ्गा            महाकाया              महाबलाः       ॥२४॥
              उ चावचा                    बहवो                नानावणार्             िवषो बणाः            ।
              घोरा                पिरघू या                     दन्दशूका                 महाबलाः         ।
              ूपेतुरग्नावुरगा                        मातृवाग्दण्डपीिडताः                             ॥२५॥
                                                      * * *
                                                  ४८. शौनक उवाच
              सपर्सऽे           तदा             राज्ञः              पाण्डवेयःय              धीमतः       ।
              जनमेजयःय                   के           त्वासन्नृित्वजः              परमषर्यः          ॥०१॥
              के         सदःया                  बभूवु                  सपर्सऽे            सुदारुणे      ।
              िवषादजननेऽत्यथ                       पन्नगानां                     महाभये              ॥०२॥
              सव                 िवःतरतःतात                            भवा शंिसतुमहर् ित                ।
              सपर्सऽिवधानज्ञा                  िवज्ञेयाःते               िह            सूतज          ॥०३॥
                                                         सूत उवाच
              हन्त        ते          कथियंयािम                     नामानीह             मनीिषणाम ्      ।
              ये        ऋित्वजः                सदःया                 तःयासन्नृपतेःतदा                ॥०४॥
              तऽ               होता               बभूवाथ                    ॄा ण ण्डभागर्वः             ।
               यवनःयान्वये                 जातः              यातो           वेदिवदां        वरः      ॥०५॥
              उ ाता             ॄा णो                 वृ ो                             ै
                                                                       िव ान्कौत्सायर्जिमिनः            ।
              ॄ ाभव छाङ्गर्रवो                                 र्
                                                          अ वयुब धिपङ्गलः                            ॥०६॥
              सदःय ाभव व्यासः                                    पुऽिशंयसहायवान ्                       ।
              उ ालकः               शमठकः                          े
                                                               ेतकतु              प चमः              ॥०७॥
              अिसतो                        ै
                                     दे वल व                   नारदः               पवर्तःतथा            ।
              आऽेयः              ु
                                कण्डजठरो                  ि जः                 ु
                                                                              किटघटःतथा              ॥०८॥
              वात्ःयः                ौुतौवा                    वृ ःतपःःवा यायशीलवान ्                   ।
              कहोडो            दे वशमार्          च            मौ      यः        शमसौभरः             ॥०९॥
              एते       चान्ये             च          बहवो           ॄा णाः              संिशतोताः      ।
              सदःया             अभवंःतऽ                  सऽे          पािरिक्षतःय             ह      ॥१०॥
              जु त्ःवृित्वआवथ                   तदा                 सपर्सऽे              महाबतौ         ।
              अहयः              ूापतंःतऽ                  घोराः              ूािणभयावहाः             ॥११॥
              वसामेदोवहाः                   ु
                                           क या                 नागानां                संूवितर्ताः      ।
              ववौ        गन्ध                     ु
                                               तुमलो             द तामिनशं                 तदा       ॥१२॥



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 120 -                                                Adi Parva



              पततां          चैव                 नागानां                  िधि तानां                तथाम्बरे        ।
              अौूयतािनशं              श दः               प यतां             चािग्नना               भृशम ्       ॥१३॥
              तक्षकःतु                स                    नागेन्िः                  पुरंदरिनवेशनम ्               ।
              गतः         ौुत्वैव                राजानं             द िक्षतं            जनमेजयम ्               ॥१४॥
              ततः            सव                      यथावृ मा याय                            भुजगो मः              ।
              अग छ छरणं                        भीत             आगःकृ त्वा                    पुरंदरम ्        ॥१५॥
              तिमन्िः          ूाह               सुूीतो               न             तवाःतीह           तक्षक        ।
              भयं           नागेन्ि                  तःमा ै                     सपर्सऽात्कथंचन                  ॥१६॥
              ूसािदतो               मया                  पूव              तवाथार्य              िपतामहः            ।
              तःमा व         भयं            नािःत            व्येतु        ते        मानसो          ज्वरः     ॥१७॥
              एवमा ािसतःतेन                           ततः                   स                भुजगो मः              ।
              उवास          भवने                तऽ           शबःय                मुिदतः            सुखी         ॥१८॥
              अजॐं             िनपतत्ःवग्नौ                           नागेषु               भृशदःिखतः
                                                                                               ु                   ।
              अ पशेषपर वारो                           वासुिकः                        पयर्तप्यत                  ॥१९॥
              कँमलं                चािवश ोरं                        वासुिकं                पन्नगे रम ्             ।
              स                र्
                            घूणमान दयो                                भिगनीिमदमॄवीत ्                         ॥२०॥
              द न्तेऽङ्गािन               मे         भिे        िदशो            न       ूितभािन्त             च    ।
              सीदामीव          च                संमोहा णर्तीव
                                                       ू                        च       मे         मनः          ॥२१॥
              दृि ॅर्मित              मेऽतीव                     दयं                 द यर्तीव             च        ।
              पितंयाम्यवशोऽ ाहं                          तिःमन्द े                      िवभावसौ               ॥२२॥
              पािरिक्षतःय                       यज्ञोऽसौ                   वतर्तेऽःमिज्जघांसया                     ।
              व्य ं         मयािप                    गन्तव्यं               िपतृराजिनवेशनम ्                  ॥२३॥
              अयं       स          कालः              संूा ो               यदथर्मिस            मे         ःवसः      ।
              जरत्कारोः            पुरा          द ा           सा          ऽा ःमान्सबान्धवान ्                ॥२४॥
              आःतीकः               िकल               यज्ञं          तं          वतर्न्तं           भुजगो मे        ।
              ूितषेत्ःयित                 मां         पूव            ःवयमाह                िपतामहः            ॥२५॥
              त त्से        ॄूिह                वत्सं          ःवं               ु
                                                                                कमारं           वृ संमतम ्         ।
              ममा           त्वं           सभृत्यःय             मोक्षाथ                 वेदिव मम ्            ॥२६॥
                                                            * * *
                                                         ४९. सूत उवाच
              तत            आहय
                              ू                   पुऽं              ःवं                        र् ं
                                                                                     जरत्कारुभुजगमा                ।
                   े
              वासुकनार्गराजःय                                   वचनािददमॄवीत ्                                  ॥०१॥



                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 121 -                                           Adi Parva



              अहं        तव             िपतुः            पुऽ           ॅाऽा          द ा      िनिम तः             ।
              कालः            स            चायं                    ु
                                                         संूा ःतत्करुंव                  यथातथम ्              ॥०२॥
                                                         आःतीक उवाच
                ं
              िकिनिम ं                 मम              िपतुदर् ा          त्वं         मातुलेन            मे      ।
              तन्ममाचआव                    त वेन             ौुत्वा        कतार्िःम          त था              ॥०३॥
                                                              सूत उवाच
              तत         आच                   सा             तःमै         बान्धवानां          िहतैिषणी            ।
              भिगनी                    नागराजःय                         जरत्कारुरिवक्लवा                       ॥०४॥
              भुजगानामशेषाणां                          माता               कििरित
                                                                            ू                    ौुितः            ।
              तया        श ा            रुिषतया               सुता       यःमािन्नबोध               तत ्        ॥०५॥
              उ छै ःौवाः               सोऽ राजो                यिन्म या            न       कृ तो          मम      ।
              िवनतािनिम ं                    पिणते                  दासभावाय               पुऽकाः              ॥०६॥
              जनमेजयःय                       वो                यज्ञे           धआयत्यिनलसारिथः                    ।
              तऽ          प चत्वमापन्नाः                            ूेतलोकं            गिमंयथ                  ॥०७॥
              तां             च               श वतीमेवं                        साक्षा लोकिपतामहः                  ।
              एवमिःत्वित                     त ाक्यं                          ु
                                                                     ूोवाचानुममोद              च               ॥०८॥
              वासुिक ािप                           त     त्वा                   िपतामहवचःतदा                      ।
              अमृते               मिथते                 तात              दे वा शरणमीियवान ्                    ॥०९॥
              िस ाथार्                     सुराः               सव                ूाप्यामृतमनु मम ्                ।
              ॅातरं               मे              पुरःकृ त्य              ूजापितमुपागमन ्                      ॥१०॥
              ते         तं                ूसादयामासुदवाः                       सव          िपतामहम ्             ।
              राज्ञा     वासुिकना                 साध           स       शापो         न      भवेिदित            ॥११॥
              वासुिकनार्गराजोऽयं                             दःिखतो
                                                              ु                      ज्ञाितकारणात ्               ।
              अिभशापः                  स           माऽाःय              भगवन्न              भवेिदित             ॥१२॥
                                                                ॄ ोवाच
              जरत्कारुजर्रत्कारुं                      यां             भाया              समवाप्ःयित               ।
              तऽ          जातो                ि जः                शापा जगान्मोक्षियंयित
                                                                       ु                                       ॥१३॥
                                                             जरत्कारुरुवाच
              एत       त्वा             तु             वचनं             वासुिकः             पन्नगे रः             ।
              ूादान्माममरू य                             तव               िपऽे             महात्मने               ।
              ूागेवानागते                  काले              तऽ         त्वं         म यजायथाः                 ॥१४॥
              अयं             स              कालः               संूा ो            भयान्न ातुमहर् िस               ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 122 -                                             Adi Parva



              ॅातरं              चैव               मे         तःमात्ऽातुमहर् िस                     पावकात ्         ॥१५॥
              अमोघं                नः              कृ तं           तत्ःया दहं                  तव            धीमते      ।
              िपऽे         द ा              िवमोक्षाथ              कथं         वा         पुऽ          मन्यसे        ॥१६॥
                                                                   सूत उवाच
              एवमु ःतथेत्युक्त्वा                             सोऽःतीको                    मातरं               तदा       ।
              अॄवी ःखसंत ं
                   ु                                       वासुिकं                   जीवयिन्नव                       ॥१७॥
              अहं               त्वां           मोक्षियंयािम                      वासुके              पन्नगो म          ।
              तःमा छापान्महास व                                    सत्यमेत ॄवीिम                        ते           ॥१८॥
              भव           ःवःथमना                      नाग         न        िह      ते             िव ते      भयम ्    ।
              ूयितंये                   तथा             सौम्य            यथा          ौेयो              भिवंयित         ।
              न       मे            वागनृतं                ूाह          ःवैरेंविप                ु
                                                                                                कतोऽन्यथा            ॥१९॥
              तं           वै            नृपवरं               गत्वा            द िक्षतं               जनमेजयम ्         ।
              वािग्भमर्ङ्गलयु ािभःतोषियंयेऽ                                                     मातुल                   ।
              यथा               स             यज्ञो                         र्
                                                                  नृपतेिनर्वितर्ंयित                  स म            ॥२०॥
              स            संभावय                   नागेन्ि                 मिय            सव               महामते      ।
              न       ते          मिय              मनो         जातु           िम या             भिवतुमहर् ित         ॥२१॥
                                                               वासुिकरुवाच
              आःतीक                         पिरघूणार्िम                  दयं              मे            िवद यर्ते       ।
              िदश                       न               ूजानािम                   ॄ दण्डिनपीिडतः                     ॥२२॥
                                                              आःतीक उवाच
              न                 संतापःत्वया                        कायर्ः            कथंिचत्पन्नगो म                    ।
              द ादग्नेः                 समुत्पन्नं                नाशियंयािम                   ते      भयम ्         ॥२३॥
              ॄ दण्डं                          महाघोरं                        कालािग्नसमतेजसम ्                         ।
              नाशियंयािम                      माऽ          त्वं         भयं         काष ः             कथंचन          ॥२४॥
                                                                   सूत उवाच
              ततः                   स                        े
                                                        वासुकघ रमपनीय                               मनोज्वरम ्          ।
              आधाय                चात्मनोऽङ्गेषु                   जगाम             त्विरतो            भृशम ्        ॥२५॥
              जनमेजयःय                        तं           यज्ञं            सवः           समुिदतं                ै
                                                                                                              गुणः      ।
              मोक्षाय                       भुजगेन्िाणामाःतीको                            ि जस मः                    ॥२६॥
              स                     गत्वापँयदाःतीको                                 यज्ञायतनमु मम ्                     ।
              वृतं                            र्
                                        सदःयैबहु िभः                             र्
                                                                              सूयवि समूभैः                           ॥२७॥
              स            तऽ                 वािरतो                  ाःःथैः           ूिवशिन् जस मः                    ।


                                                         www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 123 -                                                        Adi Parva



               अिभतु ाव                  तं         यज्ञं     ूवेशाथ                          ि जो मः               ॥२८॥
                                                            * * *
                                                        ५०. आःतीक उवाच
      सोमःय               यज्ञो          वरुणःय                 यज्ञः                   र्
                                                                                 ूजापतेयज्ञ               आसीत्ूयागे                  ।
      तथा      यज्ञोऽयं           तव     भारता य            पािरिक्षत            ःविःत          नोऽःतु          िूये यः            ॥०१॥
      शबःय              यज्ञः            शतसं य                उ ःतथापरःतु यसं यः                             शतं             वै      ।
      तथा      यज्ञोऽयं           तव     भारता य            पािरिक्षत            ःविःत          नोऽःतु        िूये यः              ॥०२॥
      यमःय            यज्ञो            हिरमेधस                  यथा             यज्ञो          रिन्तदे वःय               राज्ञः       ।
      तथा      यज्ञोऽयं           तव     भारता य            पािरिक्षत            ःविःत          नोऽःतु        िूये यः              ॥०३॥
      गयःय           यज्ञः          शशिबन्दो                 राज्ञो          यज्ञःतथा             वैौवणःय                राज्ञः       ।
      तथा      यज्ञोऽयं           तव     भारता य            पािरिक्षत           ःविःत           नोऽःतु        िूये यः              ॥०४॥
      नृगःय           यज्ञःत्वजमीढःय                      चासी था                    यज्ञो       दाशरथे                राज्ञः         ।
      तथा      यज्ञोऽयं           तव     भारता य            पािरिक्षत           ःविःत           नोऽःतु        िूये यः              ॥०५॥
      यज्ञः          ौुतो           नो           िदिव                      र्
                                                                 दे वसूनोयुिधि रःयाजमीढःय                             राज्ञः          ।
      तथा      यज्ञोऽयं           तव     भारता य            पािरिक्षत            ःविःत          नोऽःतु        िूये यः              ॥०६॥
      कृ ंणःय         यज्ञः        सत्यवत्याः             सुतःय             ःवयं         च       कमर्        ूचकार            यऽ      ।
      तथा      यज्ञोऽयं           तव     भारता य            पािरिक्षत           ःविःत           नोऽःतु        िूये यः              ॥०७॥
      इमे       िह           ते           र्
                                       सूयहु ताशवचर्सः                 समासते                वृऽहणः          बतुं         यथा         ।
      नैषां    ज्ञानं         िव ते           ज्ञातुम          द ं          ये यो        न       ूणँयेत्कथंिचत ्                   ॥०८॥
      ऋित्वक्समो              नािःत                े
                                                लोकषु            चैव             ै पायनेनेित            िविनि तं              मे      ।
      एतःय       िशंया            िह     िक्षितं        चरिन्त          सवर्ित्वर्जः         कमर्सु     ःवेषु       दक्षाः         ॥०९॥
                     र्
      िवभावसुि ऽभानुमहात्मा                               िहरण्यरे ता                        िव भुक्कृ ंणवत्मार्                      ।
      ूदिक्षणावतर्िशखः                   ूद ो            हव्यं              तवेदं            हतभुग्वि
                                                                                              ु                  दे वः             ॥१०॥
      नेह      त्वदन्यो            िव ते         जीवलोके               समो           नृपः       पालियता             ूजानाम ्          ।
      धृत्या    च       ते        ूीतमनाः          सदाहं        त्वं       वा    राजा         धमर्राजो        यमो        वा        ॥११॥
      शबः        साक्षा ळपािणयर्थेह                     ऽाता               े
                                                                        लोकऽिःमंःत्वं                 तथेह          ूजानाम ्          ।
      मतःत्वं        नः       पुरुषेन्िे ह       लोके       न          च     त्वदन्यो          गृहपितरिःत            यज्ञे         ॥१२॥
      ख वाङ्गनाभागिदलीपक पो                                                ययाितमान्धातृसमूभावः                                       ।
      आिदत्यतेजःूितमानतेजा                         भींमो               यथा            ॅाजिस             सुोतःत्वम ्                ॥१३॥
      वा मीिकव े                  िनभृतं            सुधैय                  विस व े              िनयत                 कोपः             ।
      ूभुत्विमन्िे ण               समं           मतं            मे              ु
                                                                                ित             नारायणवि भाित                       ॥१४॥
      यमो         यथा              धमर्िविन यज्ञः                      कृ ंणो           यथा                  ु
                                                                                                        सवर्गणोपपन्नः                 ।



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 124 -                                                     Adi Parva



      िौयां     िनवासोऽिस             यथा        वसूनां       िनधानभूतोऽिस                 तथा       बतूनाम ्        ॥१५॥
      दम्भो वेनािस                समो           बलेन           रामो             यथा           श िवद िव च                  ।
      औवर्िऽता यामिस                  तु यतेजा             दंूेक्षणीयोऽिस
                                                            ु                              भगीरथो          वा        ॥१६॥
                                                           सूत उवाच
      एवं     ःतुताः       सवर्       एव        ूसन्ना        राजा         सदःया           ऋित्वजो         हव्यवाहः       ।
      तेषां     दृं वा           भािवतानीिङ्गतािन       ूोवाच   राजा                          जनमेजयोऽथ              ॥१७॥
                                                      * * *
                                                 ५१. जनमेजय उवाच
      बालो     वाक्यं      ःथिवर         इव         ूभाषते       नायं       बालः       ःथिवरोऽयं           मतो       मे   ।
      इ छाम्यहं          वरमःमै            ूदातुं        तन्मे           िवूा        िवतर वं          समेताः         ॥०१॥
                                                       सदःया ऊचुः
      बालोऽिप           िवूो       मान्य        एवेह         राज्ञां      य ािव ान्य                 िव ान्यथावत ्        ।
      सवार्न्कामांःत्व            एषोऽहर् तेऽ        यथा         च         नःतक्षक            एित      शीयम ्        ॥०२॥
                                                           सूत उवाच
             र्
      व्याहतुकामे          वरदे          नृपे        ि जं          वरं          वृणींवेित            ततोऽ युवाच           ।
      होता      वाक्यं         नाित      ान्तरात्मा         कमर्ण्यिःमंःतक्षको                नैित     तावत ्        ॥०३॥
                                                     जनमेजय उवाच
      यथा      चेदं       कमर्       समाप्यते         मे     यथा          च         नःतक्षक          एित        शीयम ्    ।
      तथा     भवन्तः           ूयतन्तु        सव     परं      शक्त्या           स     िह      मे     िवि षाणः        ॥०४॥
                                                       ऋित्वज ऊचुः
               यथा             शा ािण           नः          ूाहयर्था
                                                               ु                 शंसित             पावकः         ।
               इन्िःय                भवने            राजंःतक्षको                    भयपीिडतः               ॥०५॥
                                                           सूत उवाच
      यथा        सूतो            लोिहताक्षो          महात्मा             पौरािणको             वेिदतवान्पुरःतात ्          ।
      स         राजानं             ूाह           पृ ःतदानीं                यथाहिवर्ूाःत दे तन्नृदेव
                                                                               ु                                     ॥०६॥
      पुराणमागम्य              ततो         ॄवीम्यहं          द ं          तःमै         वरिमन्िे ण           राजन ्        ।
      वसेह       त्वं      मत्सकाशे             सुगु ो       न           पावकःत्वां           ूदिहंयतीित             ॥०७॥
      एत      त्वा         द िक्षतःतप्यमान                  आःते              होतारं           चोदयन्कमर्काले             ।
      होता      च        य ः         स      जुहाव          मन्ऽैरथो           इन्िः         ःवयमेवाजगाम              ॥०८॥
      िवमानमारु                      महानुभावः                   सवदवैः                    पिरसंःतूयमानः                  ।
           ै
      बलाहक ाप्यनुगम्यमानो                             िव ाधरै रप्सरसां                        गणै                   ॥०९॥
      तःयो र ये           िनिहतः           स        नागो         भयोि ग्नः             शमर्         नैवा यग छत ्          ।



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                       - 125 -                                                      Adi Parva



      ततो      राजा     मन्ऽिवदोऽॄवीत्पुनः                    ु
                                                             ब ो             वाक्यं          तक्षकःयान्तिम छन ्              ॥१०॥
               इन्िःय          भवने               िवूा        यिद               नागः            स        तक्षकः          ।
                        ै
               तिमन्िे णव                सिहतं                पातय वं                        िवभावसौ               ॥११॥
                                                         ऋित्वज ऊचुः
               अयमायाित                 वै          तूण                तक्षकःते                वशं          नृप          ।
               ौूयतेऽःय                महान्नादो              रुवतो                  भैरवं       भयात ्            ॥१२॥
      नूनं      मु ो          वळभृता                स         नागो               ॅ           ाङ्कान्मन्ऽिवॐःतकायः               ।
         र्
      घूणन्नाकाशे         न संज्ञोऽ युपैित                    तीोािन्नः ासािन्नः सन्पन्नगेन्िः                               ॥१३॥
               वतर्ते              तव                   राजेन्ि                      कमति िधवत्ूभो                       ।
               अःमै       तु            ि जमु याय                  वरं           त्वं         दातुमहर् िस          ॥१४॥
                                                        जनमेजय उवाच
      बालािभ पःय                   तवाूमेय                 वरं                 ूय छािम                   यथानु पम ्             ।
      वृणींव         य ेऽिभमतं               िद      िःथतं             त े           ूदाःयाम्यिप            चेददे यम ्       ॥१५॥
                                                           सूत उवाच
               पितंयमाणे                     नागेन्िे                  तक्षके                  जातवेदिस                  ।
               इदमन्तरिमत्येवं                            तदाःतीकोऽ यचोदयत ्                                       ॥१६॥
               वरं        ददािस                    चेन्म ं               वृणोिम                  जनमेजय                  ।
               सऽं            ते              िवरमत्वेतन्न                               ु
                                                                                     पतेयिरहोरगाः                  ॥१७॥
               एवमु ःततो                          राजा                       ॄ न्पािरिक्षतःतदा                           ।
               नाित      मना                         वाक्यमाःतीकिमदमॄवीत ्                                         ॥१८॥
               सुवण           रजतं                गा               य चान्यन्मन्यसे                       िवभो            ।
               त े       द ां            वरं            िवू             न                       र्
                                                                                      िनवतत्बतुमम                  ॥१९॥
                                                         आःतीक उवाच
               सुवण           रजतं             गा             न              त्वां           राजन्वृणोम्यहम ्            ।
               सऽं       ते            िवरमत्वेतत्ःविःत                            ु
                                                                              मातृकलःय                नः           ॥२०॥
                                                           सूत उवाच
                    े
               आःतीकनैवमु ःतु                              राजा                        पािरिक्षतःतदा                     ।
               पुनः           पुनरुवाचेदमाःतीकं                              वदतां               वरम ्             ॥२१॥
               अन्यं          वरय                 भिं             ते             वरं            ि जवरो म                 ।
               अयाचत               न         चाप्यन्यं            वरं            स               ु
                                                                                              भृगनन्दन             ॥२२॥
               ततो        वेदिवदःतऽ                      सदःयाः                  सवर्           एव          तम ्         ।
               राजानमूचुः               सिहता             लभतां                 ॄा णो               वरम ्          ॥२३॥


                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 126 -                                          Adi Parva



                                                   * * *
                                               ५२. शौनक उवाच
              ये        सपार्ः            सपर्सऽेऽिःमन्पितता                     हव्यवाहने             ।
              तेषां     नामािन            सवषां           ौोतुिम छािम             सूतज              ॥०१॥
                                                    सूत उवाच
              सहॐािण                                       र्
                                       बहन्यिःमन्ूयुतान्यबुदािन
                                         ू                                            च                ।
              न         शक्यं             पिरसं यातुं               बहत्वा े दिव म
                                                                      ु                             ॥०२॥
              यथाःमृित           तु       नामािन           पन्नगानां            िनबोध          मे      ।
              उ यमानािन                मु यानां           हतानां
                                                           ु                जातवेदिस                ॥०३॥
                   े
              वासुकः           ु
                              कलजांःतावत्ूाधान्येन                       िनबोध            मे           ।
              नीलर ािन्सतान्घोरान्महाकायािन्वषो बणान ्                                              ॥०४॥
              कोिटको        मानसः                 र्
                                               पूणः         सहः          पैलो       हलीसकः             ।
              िपि छलः            कोणप बः                  कोणवेगः            ूकालनः                 ॥०५॥
              िहरण्यवाहः               शरणः               कक्षकः             कालदन्तकः                 ।
              एते       वासुिकजा            नागाः          ूिव ा            हव्यवाहनम ्             ॥०६॥
              तक्षकःय             ु
                                 कले        जातान्ूवआयािम                 िनबोध           तान ्        ।
              पु छण्डको           मण्डलकः                िपण्डभे ा           रभेणकः                 ॥०७॥
              उि छखः             सुरसो            िङ्गो           बलहे डो          िवरोहणः             ।
              िशलीशलकरो                 मूकः                ु
                                                         सुकमारः             ूवेपनः                 ॥०८॥
              मु रः         शशरोमा                च              सुमना           वेगवाहनः              ।
              एते       तक्षकजा            नागाः           ूिव ा          हव्यवाहनम ्               ॥०९॥
              पारावतः            पािरयाऽः              पाण्डरो           हिरणः          कृ शः          ।
              िवहं गः       शरभो            मोदः           ूमोदः            संहताङ्गदः              ॥१०॥
                    ु
              ऐरावतकलादे ते                     ूैिव ा                   हव्यवाहनम ्                   ।
                     ु
              कौरव्यकलजान्नागा शृणु                        मे             ि जस म                    ॥११॥
              ऐिण्डलः        ु
                            कण्डलो              मुण्डो          वेिणःकन्धः           ु
                                                                                    कमारकः             ।
              बाहकः
                 ु           शृङ्गवेग                       र्
                                                         धूतकः            पातपातरौ                  ॥१२॥
                     ु
              धृतरा कले                  जाता शृणु                   नागान्यथातथम ्                    ।
              क त्यर्मानान्मया                   ॄ न्वातवेगािन्वषो बणान ्                           ॥१३॥
                  ु
              शङ्ककणर्ः                  िपङ्गलकः                     ु
                                                                     कठारमुखमेचकौ                      ।
              पूणार्ङ्गदः                र् ु
                                      पूणमखः             ूहसः               ु
                                                                          शकिनहर् िरः               ॥१४॥
              आमाहठः             कोमठकः                   सनो            मानवो          वटः            ।



                                            www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 127 -                                        Adi Parva



              भैरवो              मुण्डवेदाङ्गः                     िपशङ्ग ोिपारगः                     ॥१५॥
              ऋषभो                    वेगवान्नाम                           िपण्डारकमहाहनू                ।
              र ाङ्गः             सवर्सारङ्गः                  समृ ः              पाटराक्षसौ          ॥१६॥
              वराहको                    वारणकः                         सुिमऽि ऽवेिदकः                    ।
              पराशरःतरुणको                           मिणःकन्धःतथारुिणः                                ॥१७॥
              इित         नागा             मया               ॄ न्क ितर्ताः            क ितर्वधर्नाः      ।
              ूाधान्येन           बहत्वा ु
                                    ु                न                सव       पिरक ितर्ताः           ॥१८॥
              एतेषां            पुऽपौऽाःतु              ूसवःय                  च          संतितः         ।
              न        शक्याः      पिरसं यातुं               ये       द ं     पावकं       गताः        ॥१९॥
              स शीषार्                  ि शीषार्                       प चशीषार्ःतथापरे                  ।
              कालानलिवषा                   घोरा               हताः
                                                               ु              शतसहॐशः                 ॥२०॥
              महाकाया                   महावीयार्ः                     शैलशृङ्गसमु लयाः                  ।
              योजनायामिवःतारा                                 ि योजनसमायताः                           ॥२१॥
              काम पाः                   कामगमा                         द ानलिवषो बणाः                    ।
              दग्धाःतऽ                  महासऽे            ॄ दण्डिनपीिडताः                             ॥२२॥
                                                      * * *
                                                   ५३. सूत उवाच
              इदमत्य तं
                     ु                                                ु
                                                   चान्यदाःतीकःयानुशुौमः                                 ।
              तथा           वरै ँछन् माने               राज्ञा          पािरिक्षतेन         ह         ॥०१॥
              इन्िहःता        युतो          नागः                  ख          एव         यदित त           ।
              तति न्तापरो                  राजा               बभूव             जनमेजयः                ॥०२॥
              हयमाने
               ू                 भृशं             द े              िविधवत्पावके                तदा       ।
              न        ःम         स         ूापत         ौ         तक्षको          भयपीिडतः           ॥०३॥
                                                    शौनक उवाच
              िकं       सूत        तेषां          िवूाणां             मन्ऽमामो         मनीिषणाम ्        ।
              न        ूत्यभा दाग्नौ              यन्न            पपात         स       तक्षकः         ॥०४॥
                                                        सूत उवाच
              तिमन्िहःताि ॐःतं                          िवसंज्ञं               पन्नगो मम ्               ।
              आःतीकिःत                     ित ेित                 वाचिःतॐोऽ युदैरयत ्                 ॥०५॥
              िवतःथे              सोऽन्तिरक्षेऽथ                       दयेन            िवदयता
                                                                                          ू              ।
              यथा         ित ेत            वै        कि           ोचबःयान्तरा            नरः          ॥०६॥
              ततो             राजाॄवी ाक्यं                   सदःयै ोिदतो                 भृशम ्         ।



                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 128 -                                                    Adi Parva



                काममेत वत्वेवं                         यथाःतीकःय                          भािषतम ्                ॥०७॥
                समाप्यतािमदं                        कमर्            पन्नगाः                सन्त्वनामयाः                   ।
                ूीयतामयमाःतीकः                             सत्यं          सूतवचोऽःतु                 तत ्          ॥०८॥
                ततो                    हलहलाश दः                       ूीितजः                 समवतर्त                     ।
                आःतीकःय                       वरे            द े            तथैवोपरराम                च            ॥०९॥
                स            यज्ञः            पाण्डवेयःय              राज्ञः         पािरिक्षतःय              ह           ।
                ूीितमां ाभविाजा                               भारतो                  जनमेजयः                       ॥१०॥
                ऋित्वग् यः                    ससदःये यो                     ये            तऽासन्समागताः                   ।
                ते य                   ूददौ            िव ं            शतशोऽथ                 सहॐशः                ॥११॥
                लोिहताक्षाय                   सूताय                तथा             ःथपतये              िवभुः              ।
                येनो ं                तऽ            सऽामे            यज्ञःय               िविनवतर्नम ्             ॥१२॥
                िनिम ं                ॄा ण            इित           तःमै            िव ं       ददौ           बहु          ।
                तत कारावभृथं                               िविधदृ ेन                       कमर्णा                  ॥१३॥
                आःतीकं                     ूेषयामास                    गृहानेव               सुसत्कृ तम ्                 ।
                राजा                ूीतमनाः            ूीतं           कृ तकृ त्यं           मनीिषणम ्              ॥१४॥
                पुनरागमनं                      कायर्िमित                    चैनं             वचोऽॄवीत ्                   ।
                भिवंयिस                  सदःयो                मे          वािजमेधे           महाबतौ                ॥१५॥
                तथेत्युक्त्वा              ूदिाव
                                             ु                स           चाःतीको             मुदा          युतः          ।
                कृ त्वा              ःवकायर्मतुलं             तोषियत्वा              च        पािथर्वम ्           ॥१६॥
                स          गत्वा              परमूीतो              मातरं           मातुलं        च          तम ्          ।
                अिभगम्योपसंग ृ                               यथावृ ं                 न्यवेदयत ्                    ॥१७॥
      एत       त्वा            ूीयमाणाः               समेता            ये          तऽासन्पन्नगा               वीतमोहाः           ।
      तेऽऽःतीके                वै       ूीितमन्तो              बभूवु चु नं
                                                                        ै                  वरिम ं           वृणींव            ॥१८॥
      भूयो       भूयः               सवर्शःतेऽॄुवंःतं           िकं          ते      िूयं       करवामोऽ               िव न ्      ।
      ूीता       वयं                  ै
                             मोिक्षता व              सव       कामं          िकं      ते      करवामोऽ               वत्स       ॥१९॥
                                                            आःतीक उवाच
      सायं            ूातः             सुूसन्नात्म पा                  लोके           िवूा            मानवा ेतरे ऽिप             ।
      धमार् यानं          ये              ु र्
                                     वदे यममेदं       तेषां        युंम      यो      नैव        ं
                                                                                              िकिच यं          ःयात ्         ॥२०॥
                                                               सूत उवाच
      तै ाप्यु ो                    भािगनेयः               ूसन्नैरेतत्सत्यं                 काममेवं            चरन्तः            ।
      ूीत्या        यु ा            ईिप्सतं       सवर्शःते           कतार्रः        ःम       ूवणा           भािगनेय           ॥२१॥
                जरत्कारोजर्रत्कावा                            समुत्पन्नो                     महायशाः                      ।


                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 129 -                                          Adi Parva



              आःतीकः                 सत्यसंधो            मां          पन्नगे योऽिभरक्षतु                 ॥२२॥
              अिसतं           चाितर्मन्तं         च        सुनीथं            चािप        यः      ःमरे त ्   ।
              िदवा       वा      यिद        वा        राऽौ       नाःय          सपर्भयं        भवेत ्     ॥२३॥
                                                         सूत उवाच
              मोक्षियत्वा                  स                   भुजगान्सपर्सऽाि           जो मः              ।
              जगाम             काले         धमार्त्मा            िद ान्तं            पुऽपौऽवान ्         ॥२४॥
              इत्या यानं                मयाःतीकं                  यथावत्क ितर्तं                 तव         ।
              यत्क तर्ियत्वा           सप यो           न        भयं          िव ते       क्विचत ्        ॥२५॥
              ौुत्वा                 धिमर् मा यानमाःतीकं                             पुण्यवधर्नम ्          ।
              आःतीकःय                      कवेिवर्ू               ौीम चिरतमािदतः                         ॥२६॥
                                                       शौनक उवाच
                 ु
              भृगवंशात्ूभृत्येव                  त्वया           मे            किथतं             महत ्      ।
              आ यानमिखलं                   तात        सौते        ूीतोऽिःम              तेन      ते      ॥२७॥
              ूआयािम                 चैव              भूयःत्वां                यथावत्सूतनन्दन               ।
              यां      कथां      व्याससंपन्नां           तां     च       भूयः          ूचआव       मे     ॥२८॥
              तिःमन्परमदंूापे
                        ु                              सपर्सऽे                    महात्मनाम ्               ।
              कमार्न्तरे षु                िविधवत्सदःयानां                           महाकवे              ॥२९॥
              या         बभूवुः             कथाि ऽा                   येंवथषु             यथातथम ्          ।
              त्व        इ छामहे            ौोतुं        सौते         त्वं      वै      िवचक्षणः         ॥३०॥
                                                         सूत उवाच
              कमार्न्तरे ंवकथयिन् जा                            वेदाौयाः                  कथाः              ।
              व्यासःत्वकथयिन्नत्यमा यानं                              भारतं              महत ्           ॥३१॥
                                                       शौनक उवाच
              महाभारतमा यानं                           पाण्डवानां                      यशःकरम ्             ।
              जनमेजयेन                     यत्पृ ः                कृ ंण ै पायनःतदा                       ॥३२॥
              ौावयामास                     िविधव दा                   कमार्न्तरे षु              सः         ।
              तामहं           िविधवत्पुण्यां          ौोतुिम छािम                 वै      कथाम ्         ॥३३॥
                        ू
              मनःसागरसंभतां                           महषः                       पुण्यकमर्णः                ।
              कथयःव             सतां        ौे         न         िह          तृप्यािम         सूतज       ॥३४॥
                                                         सूत उवाच
              हन्त              ते          कथियंयािम                        महदा यानमु मम ्                ।
              कृ ंण ै पायनमतं                              महाभारतमािदतः                                 ॥३५॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 130 -                                            Adi Parva



              तज्जुषःवो ममते                            क यमानं                      मया                 ि ज        ।
              शंिसतुं               तन्मनोहष                 ममापीह                            ूवतर्ते           ॥३६॥
                                                            * * *
                                                         ५४. सूत उवाच
              ौुत्वा           तु             सपर्सऽाय                   द िक्षतं               जनमेजयम ्           ।
              अ याग छदृिषिवर् ान्कृ ंण ै पायनःतदा                                                                ॥०१॥
              जनयामास                    यं             काली             श ेः                 पुऽात्पराशरात ्       ।
              कन्यैव                यमुना पे                 पाण्डवानां                   िपतामहम ्              ॥०२॥
              जातमाऽ                     यः              स               इं या                 दे हमवीवृधत ्        ।
              वेदां ािधजगे                          साङ्गान्सेितहासान्महायशाः                                    ॥०३॥
              यं         नािततपसा                        कि न्न                    वेदा ययनेन               च       ।
              न         ोतैन पवासै                      न         ूसूत्या             न          मन्युना         ॥०४॥
              िवव्यासैकं             चतुधार्                यो           वेदं         वेदिवदां             वरः      ।
              परावरज्ञो             ॄ िषर्ः              किवः                सत्योतः              शुिचः          ॥०५॥
              यः         पाण्डु ं         धृतरा ं                च           िवदरं
                                                                                ु              चाप्यजीजनत ्         ।
              शंतनोः                 संतितं                                    र्
                                                             तन्वन्पुण्यक ितर्महायशाः                            ॥०६॥
              जनमेजयःय                        राजषः                      स             त ज्ञसदःतदा                  ।
              िववेश             िशंयैः                   सिहतो                  वेदवेदाङ्गपारगैः                 ॥०७॥
              तऽ               राजानमासीनं                            ददशर्                   जनमेजयम ्             ।
              वृतं                        र्
                                    सदःयैबहु िभदवैिरव                                 पुरंदरम ्                  ॥०८॥
              तथा                       मूधार्विस ै                                नानाजनपदे रै ः                   ।
              ऋित्विग्भदवक पै                                         ु   र्
                                                                     कशलैयज्ञसंःतरे                              ॥०९॥
              जनमेजयःतु                           राजिषर्दृर्ं वा                     तमृिषमागतम ्                  ।
              सगणोऽ यु यौ                         तूण              ूीत्या              भरतस मः                   ॥१०॥
              का चनं                िव रं                तःमै                सदःयानुमते                   ूभुः      ।
              आसनं             क पयामास                      यथा                शबो            बृहःपतेः          ॥११॥
              तऽोपिव ं                            वरदं                       दे विषर्गणपूिजतम ्                     ।
              पूजयामास                   राजेन्िः                  शा दृ ेन                    कमर्णा            ॥१२॥
              पा माचमनीयं                     च             अ य              गां          च        िवधानतः          ।
              िपतामहाय                   कृ ंणाय                   तदहार्य                न्यवेदयत ्             ॥१३॥
              ूितगृ                 च             तां            पूजां             पाण्डवाज्जनमेजयात ्              ।
              गां        चैव             समनुज्ञाय                 व्यासः             ूीतोऽभव दा                 ॥१४॥



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 131 -                                       Adi Parva



              तथा            संपूजियत्वा                  तं              य ेन           ूिपतामहम ्          ।
              उपोपिवँय                       ूीतात्मा                 पयर्प ृ छदनामयम ्                   ॥१५॥
              भगवानिप                  तं         दृं वा              ु
                                                                     कशलं           ूितवे            च       ।
              सदःयैः               पूिजतः               सवः               सदःयान यपूजयत ्                 ॥१६॥
              ततःतं                   सत्कृ तं              सवः                        र्
                                                                                 सदःयैजनमेजयः                ।
              इदं             प ाि           जौे ं                 पयर्प ृ छत्कृ ता जिलः                  ॥१७॥
              क णां
               ु                   पाण्डवानां                  च             भवान्ूत्यक्षदिशर्वान ्          ।
              तेषां        चिरतिम छािम                    क यमानं                त्वया       ि ज          ॥१८॥
              कथं                            समभव े दःतेषामिक्ल कमर्णाम ्                                    ।
              त च           यु ं            कथं         वृ ं         भूतान्तकरणं             महत ्        ॥१९॥
              िपतामहानां                          सवषां                    दै वेनािव चेतसाम ्                ।
              कात्ःन्यनैतत्समाचआव                                 ु
                                                            भगवन्कशलो                       िस            ॥२०॥
              तःय                 त चनं                   ौुत्वा                कृ ंण ै पायनःतदा             ।
              शशास                     िशंयमासीनं                      वैशंपायनमिन्तके                    ॥२१॥
               ु
              क णां               पाण्डवानां              च               यथा         भेदोऽभवत्पुरा          ।
              तदःमै                सवर्माचआव                   यन्म ः              ौुतवानिस               ॥२२॥
              गुरोवर्चनमाज्ञाय                      स                तु            िवूषर्भःतदा               ।
              आचचक्षे                  ततः              सवर्िमितहासं                पुरातनम ्             ॥२३॥
              तःमै            राज्ञे          सदःये यः                    क्षिऽये य              सवर्शः      ।
              भेदं           राज्यिवनाशं               च        ु
                                                               करुपाण्डवयोःतदा                            ॥२४॥
                                                        * * *
                                                   ५५. वैशंपायन उवाच
              गुरवे                   ूाङ्नमःकृ त्य                        मनोबुि समािधिभः                   ।
              संपूज्य             च          ि जान्सवाःतथान्यािन्वदषो
                                                                   ु                      जनान ्          ॥०१॥
              महषः                        े
                                   सवर्लोकषु                   िवौुतःयाःय                   धीमतः            ।
              ूवआयािम                  मतं          कृ त्ःनं           व्यासःयािमततेजसः                   ॥०२॥
              ौोतुं        पाऽं        च          राजंःत्वं          ूाप्येमां      भारतीं        कथाम ्     ।
              गुरोवर् ुं          पिरःपन्दो             मुदा           ूोत्साहतीव            माम ्        ॥०३॥
              शृणु                राजन्यथा                 भेदः                  ु
                                                                                करुपाण्डवयोरभूत ्            ।
              राज्याथ                   ू   ू
                                        तसंभतो                 वनवासःतथैव                    च            ॥०४॥
              यथा                      च                  यु मभवत्पृिथवीक्षयकारकम ्                          ।
              त ेऽहं               संूवआयािम                    पृ छते              भरतषर्भ               ॥०५॥



                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 132 -                                             Adi Parva



              मृते       िपतिर             ते           वीरा            वनादे त्य             ःवमिन्दरम ्       ।
              निचरािदव               िव ांसो             वेदे           धनुिष            चाभवन ्             ॥०६॥
              तांःतथा                             पवीय जःसंपन्नान्पौरसंमतान ्                                   ।
                       ु
              नामृंयन्करवो                  दृं वा                 पाण्डवा ौीयशोभृतः                         ॥०७॥
              ततो             दय धनः
                               ु                        ू
                                                       बरः              कणर्                  सहसौबलः           ।
              तेषां             िनमहिनवार्सािन्विवधांःते                            समाचरन ्                 ॥०८॥
              ददावथ              िवषं               पापो                भीमाय                 धृतरा जः          ।
              जरयामास                  त रः                  सहान्नेन                  वृकोदरः               ॥०९॥
              ूमाणको यां                   संसु ं                पुनबर्     वा                वृकोदरम ्         ।
              तोयेषु          भीमं         गङ्गायाः               ूिक्षप्य             पुरमाोजत ्            ॥१०॥
              यदा          ूबु ः            कौन्तेयःतदा                     संिछ                बन्धनम ्        ।
              उदित न्महाराज                            भीमसेनो                    गतव्यथः                    ॥११॥
              आशीिवषैः                  कृ ंणसपः                   सु ं                चैनमदं शयत ्             ।
              सवंवेवाङ्गदे शेषु                 न            ममार               च             शऽुहा          ॥१२॥
              तेषां        तु           िवूकारे षु               तेषु           तेषु           महामितः          ।
              मोक्षणे            ूितघाते                 च              िवदरोऽविहतोऽभवत ्
                                                                           ु                                 ॥१३॥
              ःवगर्ःथो               जीवलोकःय                   यथा            शबः              सुखावहः         ।
              पाण्डवानां             तथा         िनत्यं           िवदरोऽिप
                                                                     ु                   सुखावहः             ॥१४॥
              यदा               तु               िविवधोपायैः                        ृ      ृ
                                                                                 संवतैिवर्वतैरिप                ।
              नाशक्नोि िनहन्तुं                           तान्दै वभाव्यथर्रिक्षतान ्                         ॥१५॥
              ततः                    संमन् य                           र्ृ ु
                                                                 सिचवैवषदःशासनािदिभः                            ।
              धृतरा मनुज्ञाप्य                         जातुषं                  गृहमािदशत ्                   ॥१६॥
              तऽ                 तान्वासयामास                             पाण्डवानिमतौजसः                       ।
              अदाहय च                                  े
                                           िवॐ धान्पावकन                            पुनःतदा                  ॥१७॥
              िवदरःयैव
                 ु                     वचनात्खिनऽी                         िविहता                 ततः           ।
              मोक्षयामास              योगेन             ते        मु ाः             ूािवन्भयात ्             ॥१८॥
              ततो          महावने               घोरे           िहिडम्बं           नाम            राक्षसम ्      ।
                            ु
              भीमसेनोऽवधीत्ब ो                           भुिव                  भीमपराबमः                     ॥१९॥
              अथ           संधाय            ते            वीरा            एकचबां                ोजंःतदा         ।
              ॄ       पधरा            भूत्वा             माऽा             सह             परं तपाः            ॥२०॥
              तऽ         ते           ॄा णाथार्य                बकं            हत्वा           महाबलम ्         ।
              ॄा णैः          सिहता            जग्मुः           पा चालानां             पुरं      ततः         ॥२१॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 133 -                                         Adi Parva



              ते         तऽ            िौपद ं            ल वा                 पिरसंवत्सरोिषताः            ।
              िविदता                 हािःतनपुरं                 ूत्याजग्मुरिरं दमाः                    ॥२२॥
              त          उ ा           धृतरा ेण               राज्ञा           शांतनवेन            च      ।
              ॅातृिभिवर्महःतात                   कथं            वो             न          भवेिदित         ।
              अःमािभः                खाण्डवूःथे                 युंम ासोऽनुिचिन्ततः                    ॥२३॥
              तःमाज्जनपदोपेतं                                  सुिवभ महापथम ्                             ।
              वासाय            खाण्डवूःथं                  ोज वं                गतमन्यवः               ॥२४॥
              तयोःते           वचनाज्जग्मुः                   सह         सवः              सु ज्जनैः       ।
              नगरं            खाण्डवूःथं                 र ान्यादाय                   सवर्शः           ॥२५॥
              तऽ                ते                न्यवसुाजन्संवत्सरगणान्बहन ्
                                                                          ू                               ।
              वशे             श ूतापेन                     ु
                                                          कवर्न्तोऽन्यान्मह िक्षतः                     ॥२६॥
              एवं                  धमर्ूधानाःते                        सत्योतपरायणाः                      ।
              अूम ोित्थताः                  क्षान्ताः              ूतपन्तोऽिहतांःतदा                   ॥२७॥
              अजय मसेनःतु                        िदशं                ूाचीं               महाबलः           ।
                      र्
              उद चीमजुनो                वीरः             ूतीचीं                  ु
                                                                               नकलःतथा                 ॥२८॥
              दिक्षणां               सहदे वःतु                 िविजग्ये                  परवीरहा          ।
              एवं          ु
                         चबिरमां            सव          वशे         कृ त्ःनां            ं
                                                                                      वसुधराम ्        ॥२९॥
              प चिभः                  र् ं
                                   सूयसकाशैः               सूयण                च          िवराजता         ।
              ष सूयवाबभौ                पृ वी            पाण्डवैः               सत्यिवबमैः             ॥३०॥
              ततो             िनिम े              किःमंि            मर्राजो              युिधि रः         ।
              वनं           ूःथापयामास                  ॅातरं           वै         धनंजयम ्            ॥३१॥
              स        वै      संवत्सरं           पूण           मासं           चैकं        वनेऽवसत ्      ।
                      ृ े
              ततोऽग छ षीकशं                             ारवत्यां                कदाचन                  ॥३२॥
              ल धवांःतऽ                     बीभत्सुभार्या                     राजीवलोचनाम ्               ।
              अनुजां           वासुदेवःय                 सुभिां               भिभािषणीम ्              ॥३३॥
              सा         शचीव           महे न्िे ण            ौीः            कृ ंणेनेव         संगता      ।
              सुभिा           युयुजे           ूीता                        र्
                                                                पाण्डवेनाजुनेन              ह          ॥३४॥
              अतपर्य च                 कौन्तेयः                खाण्डवे                हव्यवाहनम ्         ।
                          ु
              बीभत्सुवार्सदेवेन                   सिहतो                       नृपस म                   ॥३५॥
              नाितभारो                 िह            पाथर्ःय                   े
                                                                              कशवेनाभवत्सह                ।
              व्यवसायसहायःय                       िवंणोः                     शऽुवधेिंवव                ॥३६॥
              पाथार्यािग्नदर् दौ            चािप                गाण्ड वं               धनुरु मम ्         ।


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 134 -                                           Adi Parva



              इषुधी           चाक्षयैबार्णै             रथं           च          किपलक्षणम ्              ॥३७॥
              मोक्षयामास                            र्
                                            बीभत्सुमयं                    तऽ            महासुरम ्            ।
              स        चकार             सभां            िदव्यां           सवर्र समािचताम ्                ॥३८॥
              तःयां          दय धनो
                              ु                    मन्दो          लोभं           चबे         सुदमर्ितः
                                                                                                ु            ।
              ततोऽक्षैवर् चियत्वा                  च           सौबलेन                युिधि रम ्           ॥३९॥
              वनं           ूःथापयामास                  स             वषार्िण           प च          च       ।
              अज्ञातमेकं             रा े      च              तथा         वष           ऽयोदशम ्           ॥४०॥
              तत तुदर्शे               वष               याचमानाः                 ःवकं             वसु        ।
              नालभन्त                 महाराज                   ततो               यु मवतर्त                ॥४१॥
              ततःते                  ु
                                सवर्मत्सा                   हत्वा           दय धनं
                                                                             ु                   नृपम ्      ।
              राज्यं          िवितभूिय ं
                                 ु                          ूत्यप न्त                 पाण्डवाः            ॥४२॥
              एवमेतत्पुरावृ ं                                 तेषामिक्ल कमर्णाम ्                            ।
              भेदो          राज्यिवनाश             जय      जयतां                             वर           ॥४३॥
                                                    * * *
                                               ५६. जनमेजय उवाच
              किथतं           वै            समासेन              त्वया           सव           ि जो म          ।
              महाभारतमा यानं                        ु
                                                   क णां              चिरतं              महत ्            ॥०१॥
              कथां           त्वनघ             िचऽाथार्िममां                कथयित                त्विय       ।
              िवःतरौवणे                     जातं              कौतूहलमतीव                   मे             ॥०२॥
              स                भवािन्वःतरे णेमां                          पुनरा यातुमहर् ित                  ।
              न        िह          तृप्यािम         पूवषां          शृण्वान िरतं           महत ्          ॥०३॥
              न        तत्कारणम पं                     िह       धमर्ज्ञा          यऽ         पाण्डवाः        ।
              अव यान्सवर्शो                 ज नुः           ूशःयन्ते             च       मानवैः           ॥०४॥
              िकमथ            ते        नरव्यायाः              श ाः             सन्तो            नागसः       ।
              ूयुज्यमानान्संक्लेशान्क्षान्तवन्तो                               दरात्मनाम ्
                                                                                ु                         ॥०५॥
              कथं              नागायुतूाणो                        बाहशाली
                                                                     ु                   वृकोदरः             ।
              पिरिक्लँयन्निप                  बोधं              धृतवान्वै             ि जो म              ॥०६॥
              कथं       सा           िौपद           कृ ंणा          िक्लँयमाना             दरात्मिभः
                                                                                            ु                ।
              श ा                   सती                 धातर्रा ान्नादह ोरचक्षुषा                         ॥०७॥
              कथं                     ू
                            व्यितबमन् ते                    पाथ            माि सुतौ               तथा        ।
              अनुोजन्नरव्यायं                       व       यमानं               दरात्मिभः
                                                                                 ु                        ॥०८॥
              कथं                ृ
                            धमर्भतां          ौे ः             सुतो            धमर्ःय        धमर्िवत ्       ।



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 135 -                                           Adi Parva



              अनहर् ः          परमं             क्लेशं            सोढवान्स               युिधि रः           ॥०९॥
              कथं         च        बहलाः
                                     ु                   सेनाः           पाण्डवः           कृ ंणसारिथः         ।
              अःयन्नेकोऽनयत्सवार्ः                         िपतृलोकं                     धनंजयः              ॥१०॥
              एतदाचआव                   मे               सव                  यथावृ ं         तपोधन             ।
              य       च        कृ तवन्तःते                  तऽ                तऽ          महारथाः           ॥११॥
                                                        वैशंपायन उवाच
              महषः                      े
                                 सवर्लोकषु                      पूिजतःय                   महात्मनः             ।
              ूवआयािम              मतं              कृ त्ःनं             व्यासःयािमततेजसः                   ॥१२॥
              इदं         शतसहॐं                   िह                  ोकानां            पुण्यकमर्णाम ्        ।
              सत्यवत्यात्मजेनेह                             व्या यातमिमतौजसा                                ॥१३॥
              य            इदं                  ौावयेि          ान्य ेदं                   ु
                                                                                        शृणयान्नरः             ।
              ते          ॄ णः                 ःथानमेत्य                 ूाप्नुयुदवतु यताम ्                ॥१४॥
              इदं         िह           वेदैः            सिमतं                पिवऽमिप           चो मम ्         ।
              ौाव्याणामु मं                      चेदं                  पुराणमृिषसंःतुतम ्                   ॥१५॥
              अिःमन्नथर्                          धमर्                        िनिखलेनोपिदँयते                  ।
              इितहासे              महापुण्ये                    बुि                    पिरनैि क             ॥१६॥
              अक्षुिान्दानशीलां                                 सत्यशीलाननािःतकान ्                            ।
              कांण                वेदिममं                       िव ा ौावियत्वाथर्म ुते                      ॥१७॥
              ॅूणहत्याकृ तं                    चािप                   पापं             ज ादसंशयम ्             ।
              इितहासिममं                  ौुत्वा                पुरुषोऽिप               सुदारुणः            ॥१८॥
              जयो              नामेितहासोऽयं                      ौोतव्यो                िविजगीषुणा            ।
              मह ं         िवजयते                  सवा                शऽूं ािप           पराजयेत ्          ॥१९॥
              इदं            ं
                           पुसवनं                 ौे िमदं                    ःवःत्ययनं            महत ्        ।
              मिहषीयुवराजा यां                           ौोतव्यं                   बहशःतथा
                                                                                     ु                      ॥२०॥
              अथर्शा िमदं                      पुण्यं             धमर्शा िमदं                   परम ्          ।
              मोक्षशा िमदं                      ूो ं                   व्यासेनािमतबुि ना                    ॥२१॥
              संूत्याचक्षते                  चैव                आ याःयिन्त                    तथापरे           ।
              पुऽाः           ू
                           शुौषवः               सिन्त             ूेंया                िूयकािरणः            ॥२२॥
              शर रे ण          कृ तं           पापं           वाचा             च         मनसैव          च      ।
              सव          त यजित                  िक्षूिमदं              शृण्वन्नरः           सदा           ॥२३॥
              भारतानां                   महज्जन्म                            शृण्वतामनसूयताम ्                 ।
              नािःत            व्यािधभयं                तेषां           परलोकभयं              ु
                                                                                             कतः            ॥२४॥


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 136 -                                                 Adi Parva



              धन्यं          यशःयमायुंयं                   ःवग्य              पुण्यं         तथैव           च      ।
              कृ ंण ै पायनेनेदं                    कृ तं                            र्
                                                                         पुण्यिचक षुणा                          ॥२५॥
              क ित            ूथयता                लोके             पाण्डवानां               महात्मनाम ्           ।
              अन्येषां              क्षिऽयाणां             च             भूिरििवणतेजसाम ्                       ॥२६॥
              यथा            समुिो               भगवान्यथा                    च          िहमवािन्गिरः              ।
                   यातावुभौ            र िनधी                  तथा                भारतमु यते                    ॥२७॥
              य               इदं                ौावयेि        ान्ॄा णािनह                      पवर्सु             ।
              धूतपाप्मा             िजतःवग                 ॄ भूयं                 स        ग छित                ॥२८॥
              य ेदं                   ौावये ला े                         ॄा णान्पादमन्ततः                          ।
              अक्ष यं                 तःय                  त ला मुपित ेित्पतॄनिप                                ॥२९॥
              अ ा                    यदे न ाज्ञानात्ूकरोित                               नर रन ्                   ।
              तन्महाभारता यानं                          ौुत्वैव                   ूिवलीयते                      ॥३०॥
              भारतानां                     महज्जन्म                           महाभारतमु यते                        ।
              िनरु मःय                 यो           वेद             सवर्पापैः             ूमु यते               ॥३१॥
              िऽिभवर्षः               सदोत्थायी                    कृ ंण ै पायनो                 मुिनः             ।
              महाभारतमा यानं                                 कृ तवािनदमु मम ्                                   ॥३२॥
              धम         चाथ           च         कामे          च          मोक्षे         च       भरतषर्भ           ।
              यिदहािःत              तदन्यऽ          यन्नेहािःत  न                        तत्क्विचत ्            ॥३३॥
                                                        * * *
                                                  ५७. वैशंपायन उवाच
              राजोपिरचरो                    नाम                धमर्िनत्यो                    मह पितः               ।
              बभूव            मृगयां             गन्तुं             स             कदािच तोतः
                                                                                        ृ                       ॥०१॥
              स           चेिदिवषयं                 रम्यं               वसुः              पौरवनन्दनः               ।
              इन्िोपदे शाज्जमाह                      महणीयं                           मह पितः                   ॥०२॥
              तमाौमे                 न्यःतश ं                      िनवसन्तं                  तपोरितम ्             ।
              दे वः          साक्षात्ःवयं            वळी                समुपायान्मह पितम ्                      ॥०३॥
              इन्ित्वमह                  राजायं                 तपसेत्यनुिचन्त्य                       वै          ।
              तं        सान्त्वेन           नृपं           साक्षा पसः                  संन्यवतर्यत ्            ॥०४॥
                                                           इन्ि उवाच
              न          संक यत                  धम ऽयं                 पृिथव्यां            पृिथवीपते             ।
              तं      पािह      धम          िह      धृतः           कृ त्ःनं       धारयते        जगत ्           ॥०५॥
              लोक्यं          धम            पालय            त्वं         िनत्ययु ः              समािहतः            ।



                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 137 -                                                 Adi Parva



              धमर्यु ःततो                    लोकान्पुण्यानाप्ःयिस                             शा तान ्               ॥०६॥
              िदिव ःय               भुिव ःत्वं                सखा             भूत्वा            मम           िूयः       ।
              ऊधः           पृिथव्या            यो              दे शःतमावस                      नरािधप               ॥०७॥
                    ै
              पशव्य व                  पुण्य                        सुिःथरो                  धनधान्यवान ्               ।
                     ै
              ःवारआय व                       सौम्य                               ूर्  ै र्
                                                                          भोग्यैभिमगुणयुतः                           ॥०८॥
              अत्यन्यानेष                    दे शो                  िह                            र्
                                                                                       धनर ािदिभयुतः                    ।
              वसुपूणार्         च            वसुधा                  वस            चेिदषु             चेिदप           ॥०९॥
              धमर्शीला                जनपदाः                            ं
                                                                     सुसतोषा                          साधवः             ।
              न        च        िम याूलापोऽऽ                         ःवैरेंविप                 ु
                                                                                              कतोऽन्यथा              ॥१०॥
              न        च        िपऽा           िवभज्यन्ते                    नरा             गुरुिहते         रताः      ।
              यु जते         धुिर       नो           गा              कृ शाः         संधुक्षयिन्त             च       ॥११॥
              सव           वणार्ः        ःवधमर्ःथाः                      सदा                चेिदषु        मानद          ।
              न        तेऽःत्यिविदतं                   ं
                                                     िकिचित्ऽषु                     े
                                                                                 लोकषु               य वेत ्         ॥१२॥
              दे वोपभोग्यं           िदव्यं           च             आकाशे               ःफािटकं              महत ्      ।
              आकाशगं                 त्वां                म     ं            िवमानमुपपत्ःयते                         ॥१३॥
              त्वमेकः                   सवर्मत्यषु                            िवमानवरमािःथतः                            ।
              चिरंयःयुपिरःथो                         वै              दे वो              िवमहवािनव                    ॥१४॥
              ददािम             ते             वैजयन्तीं                     मालामम्लानपङ्कजाम ्                        ।
              धारियंयित               संमामे               या            त्वां            ै
                                                                                        श रिवक्षतम ्                 ॥१५॥
              लक्षणं            चैतदे वेह                     भिवता                    ते            नरािधप             ।
              इन्िमालेित               िव यातं                      धन्यमूितमं                       महत ्           ॥१६॥
                                                          वैशंपायन उवाच
              यि ं          च          वैणवीं                  तःमै               ददौ            वृऽिनषूदनः             ।
              इ ूदानमुि ँय                           िश ानां                      पिरपािलनीम ्                       ॥१७॥
              तःयाः             शबःय                  पूजाथ                  भूमौ             भूिमपितःतदा               ।
              ूवेशं           कारयामास                        गते             संवत्सरे                तदा            ॥१८॥
              ततः           ूभृित              चा ािप                    यं याः                िक्षितपस मैः             ।
              ूवेशः           िबयते              राजन्यथा                        तेन           ूवितर्तः              ॥१९॥
                   ु
              अपरे ःतथा                 चाःयाः                      िबयते               उ लयो                नृपैः      ।
              अलंकृतायाः                           ै
                                               िपटकगर्न्धैमार् यै                                 भूषणैः                ।
              मा यदामपिरिक्ष ा                            िविधवित्बयतेऽिप                             च              ॥२०॥
              भगवान्पूज्यते                    चाऽ                    हाःय पेण                        शंकरः             ।


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                               - 138 -                                                Adi Parva



              ःवयमेव           गृह तेन           वसोः            ूीत्या            महात्मनः               ॥२१॥
              एतां     पूजां        महे न्िःतु          दृं वा            दे व     कृ तां        शुभाम ्     ।
              वसुना             राजमु येन                      ूीितमानॄवीि भुः                            ॥२२॥
              ये       पूजियंयिन्त            नरा              राजान                महं           मम         ।
              कारियंयिन्त            च        मुदा             यथा                       र्
                                                                                 चेिदपितनृपः              ॥२३॥
              तेषां                   ै
                             ौीिवर्जय व                   सरा ाणां                   भिवंयित                 ।
              तथा        ःफ तो            जनपदो             मुिदत                  भिवंयित                ॥२४॥
              एवं          महात्मना               तेन             महे न्िे ण                नरािधप           ।
              वसुः         ूीत्या          मघवता                महाराजोऽिभसत्कृ तः                        ॥२५॥
              उत्सवं       कारियंयिन्त              सदा             शबःय              ये          नराः       ।
                                 र्
              भूिमदानािदिभदार्नैयथा                  पूता                  भविन्त                वै          ।
              वरदानमहायज्ञैःतथा                      शबोत्सवेन                        ते                  ॥२६॥
              संपूिजतो                   मघवता                      वसु ेिदपितःतदा                           ।
              पालयामास               धमण                चेिदःथः                   पृिथवीिममाम ्              ।
              इन्िूीत्या              भूिमपित कारे न्िमहं                           वसुः                  ॥२७॥
              पुऽा ाःय                महावीयार्ः                   प चासन्निमतौजसः                           ।
              नानाराज्येषु           च           सुतान्स                सॆाड यषेचयत ्                     ॥२८॥
              महारथो                मगधराि वौुतो                        यो             बृहिथः                ।
              ूत्यमहः                  ु
                                      कशाम्ब                            यमाहमर्िणवाहनम ्
                                                                            ु                                ।
              मि छ ल                          ै
                                         यद ु व                राजन्य ापरािजतः                            ॥२९॥
              एते            तःय             सुता                            र्
                                                                    राजुाजषभूिरतेजसः                         ।
              न्यवेशयन्नामिभः              ःवैःते              दे शां              पुरािण             च      ।
              वासवाः         प च          राजानः            पृथग्वंशा                शा ताः               ॥३०॥
              वसन्तिमन्िूासादे              आकाशे                ःफािटके              च           तम ्       ।
                     र्
              उपतःथुमहात्मानं                     गन्धवार्प्सरसो                        नृपम ्               ।
              राजोपिरचरे त्येवं            नाम             तःयाथ                    िवौुतम ्              ॥३१॥
              पुरोपवािहनीं           तःय            नद ं                शुि मतीं              िगिरः          ।
              अरौत्सी चेतनायु ः                   कामात्कोलाहलः                       िकल                 ॥३२॥
              िगिरं        कोलाहलं           तं           तु            पदा          वसुरताडयत ्             ।
              िन बाम            नद           तेन               ूहारिववरे ण                  सा            ॥३३॥
              तःयां            न ामजनयिन्मथुनं                          पवर्तः              ःवयम ्           ।
              तःमाि मोक्षणात्ूीता                 नद             राज्ञे           न्यवेदयत ्              ॥३४॥


                                           www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 139 -                                              Adi Parva



              यः          पुमानभव ऽ                         तं             स            राजिषर्स मः               ।
                  र् ु
              वसुवसूद बे                                         सेनापितमिरं दमम ्                                ।
              चकार        प ीं           कन्यां        तु          दियतां          िगिरकां        नृपः         ॥३५॥
              वसोः        प ी             तु          िगिरका              कामात्काले             न्यवेदयत ्       ।
              ऋतुकालमनुूा ं                       ःनाता                  पुंसवने          शुिचः                ॥३६॥
              तदहः                            ै     र्
                                         िपतर नमूचुजिह                                 मृगािनित                   ।
              तं         राजस मं                ूीताःतदा                  मितमतां            वरम ्             ॥३७॥
              स          िपतॄणां               िनयोगं                तमव्यितबम्य                  पािथर्वः        ।
              चचार            मृगयां               कामी                  िगिरकामेव               संःमरन ्         ।
              अतीव                   पसंपन्नां                     साक्षाि लयिमवापराम ्                        ॥३८॥
              तःय            रे तः             ूचःकन्द                चरतो             रुिचरे            वने      ।
              ःकन्नमाऽं               च           तिे तो              वृक्षपऽेण           भूिमपः               ॥३९॥
              ूितजमाह                िम या             मे            न          ःकन्दे िेत          इत्युत        ।
              ऋतु         तःयाः           प या         मे        न       मोघः      ःयािदित         ूभुः        ॥४०॥
              संिचन्त्यैवं           तदा          राजा           िवचायर्           च      पुनः           पुनः     ।
              अमोघत्वं               च          िवज्ञाय               रे तसो           राजस मः                 ॥४१॥
              शुबूःथापने                  कालं              मिहंयाः                ूसमीआय                सः       ।
              अिभमन् याथ                                  ु
                                                       त छबमाराि                 न्तमाशुगम ्                      ।
                        र्
              सूआमधमार्थत वज्ञो                   ज्ञात्वा            ँयेनं            ततोऽॄवीत ्              ॥४२॥
              मित्ूयाथर्िमदं                  सौम्य          शुबं            मम           गृहं           नय       ।
              िगिरकायाः              ूय छाशु                 तःया                ातर्वम            वै          ॥४३॥
              गृह त्वा               त दा                       र् ु
                                                        ँयेनःतूणमत्पत्य                          वेगवान ्         ।
              जवं            परममाःथाय                           ूदिाव
                                                                   ु                   िवहं गमः                ॥४४॥
              तमपँयदथायान्तं                             ँयेनं                     ँयेनःतथापरः                    ।
              अ यिव च                    तं           स ो                दृं वैवािमषशङ्कया                     ॥४५॥
              तुण्डयु मथाकाशे                            तावुभौ                        संूचबतुः                   ।
              यु यतोरपतिे तःत चािप                                        यमुनाम्भिस                           ॥४६॥
                    े
              तऽाििकित                         िव याता                      ॄ शापा राप्सराः                       ।
              मीनभावमनुूा ा                            बभूव                     यमुनाचर                        ॥४७॥
              ँयेनपादपिरॅ ं                            त यर्मथ                          वासवम ्                   ।
              जमाह             तरसोपेत्य                    साििका               मत्ःय िपणी                    ॥४८॥
              कदािचदथ                    मत्सीं              तां                   र्
                                                                            बबन्धुमत्ःयजीिवनः                     ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                      - 140 -                                          Adi Parva



              मासे           च            दशमे               ूा े              तदा          भरतस म            ।
              उज्ज॑रुदरा ःयाः
                   ु                                  ीपुमांसं                च          मानुषम ्          ॥४९॥
                    ू
              आ यर्भतं                   मत्वा                  तिाज्ञःते                ूत्यवेदयन ्          ।
              काये         मत्ःया             इमौ                    ू
                                                             राजन्संभतौ                मानुषािवित          ॥५०॥
              तयोः                  पुमांसं              जमाह                     राजोपिरचरःतदा               ।
              स        मत्ःयो             नाम          राजासी ािमर्कः                   सत्यसंगरः          ॥५१॥
              साप्सरा                मु शापा                 च               क्षणेन          समप त            ।
              पुरो ा              या              भगवता                 ितयर्ग्योिनगता              शुभे      ।
              मानुषौ            जनियत्वा                 त्वं           शापमोक्षमवाप्ःयिस                  ॥५२॥
              ततः          सा          जनियत्वा             तौ          िवशःता            मत्ःयघाितना         ।
              संत्यज्य            मत्ःय पं             सा           िदव्यं              पमवाप्य        च      ।
              िस िषर्चारणपथं                        जगामाथ                         वराप्सराः               ॥५३॥
              या       कन्या           दिहता
                                        ु             तःया              मत्ःया          मत्ःयसगिन्धनी         ।
              राज्ञा         द ाथ                 दाशाय           इयं             तव         भवित्वित         ।
                पस वसमायु ा                        सवः              समुिदता                   ै
                                                                                           गुणः            ॥५४॥
              सा        तु             सत्यवती              नाम               मत्ःयघात्यिभसंौयात ्            ।
              आसीन्मत्ःयसगन्धैव                         ं
                                                       किचत्कालं                      शुिचिःमता            ॥५५॥
                 ू
              शुौषाथ                िपतुनार्वं         तां              तु         वाहयतीं          जले       ।
              तीथर्याऽां                  पिरबामन्नपँय ै                              पराशरः               ॥५६॥
              अतीव                   पसंपन्नां               िस ानामिप                    कािङ्क्षताम ्       ।
              दृं वैव           च             स       तां           धीमां कमे              चारुदशर्नाम ्      ।
              िव ांःतां             वासवीं            कन्यां                 कायर्वान्मुिनपुंगवः           ॥५७॥
              साॄवीत्पँय                      भगवन्पारावारे                           ऋषीिन्ःथतान ्           ।
              आवयोदृर् ँयतोरे िभः                  कथं             नु             ःयात्समागमः              ॥५८॥
              एवं                   तयो ो                        भगवान्नीहारमसृजत्ूभुः                        ।
              येन         दे शः         स           सवर्ःतु             तमोभूत            इवाभवत ्         ॥५९॥
              दृं वा            सृ ं          तु          नीहारं              ततःतं          परमिषर्णा        ।
              िविःमता             चाॄवीत्कन्या                  ोीिडता            च      मनिःवनी           ॥६०॥
              िवि            मां            भगवन्कन्यां                  सदा            िपतृवशानुगाम ्        ।
              त्वत्संयोगा च                   दंयेत
                                               ु                 कन्याभावो                ममानघ            ॥६१॥
              कन्यात्वे             दिषते
                                     ू              चािप            कथं            शआये        ि जो म         ।
              गन्तुं         गृहं         गृहे         चाहं              धीमन्न                  ु
                                                                                           ःथातुमत्सहे        ।


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 141 -                                               Adi Parva



              एतत्संिचन्त्य                   भगविन्वधत्ःव                                यदनन्तरम ्                   ॥६२॥
              एवमु वतीं                     तां                    तु                 ूीितमानृिषस मः                      ।
              उवाच        मित्ूयं             कृ त्वा              कन्यैव             त्वं       भिवंयिस               ॥६३॥
              वृणींव          च         वरं         भीरु                यं       त्विम छिस                भािमिन          ।
              वृथा       िह       न           ूसादो               मे                र्
                                                                              भूतपूवः           शुिचिःमते              ॥६४॥
              एवमु ा                  वरं                 वोे                   गाऽसौगन् यमु मम ्                         ।
              स        चाःयै          भगवान्ूादान्मनसः                               कािङ्क्षतं          ूभुः          ॥६५॥
              ततो              ल धवरा                         ूीता                        ीभावगुणभूिषता                   ।
              जगाम                    सह                                 ृ
                                                                  संसगर्मिषणा तकमर्णा
                                                                              ु                                        ॥६६॥
              तेन         गन्धवतीत्येव                        नामाःयाः                       ूिथतं           भुिव         ।
              तःयाःतु             योजना न्धमािजयिन्त                                   नरा            भुिव             ॥६७॥
              ततो             योजनगन्धेित                         तःया                नाम               पिरौुतम ्         ।
              पराशरोऽिप                भगवा जगाम                               ःवं             िनवेशनम ्               ॥६८॥
              इित             सत्यवती                         ा              ल वा                   वरमनु मम ्            ।
              पराशरे ण            संयु ा                 स ो                   गभ              सुषाव             सा       ।
              जज्ञे      च         यमुना पे                       पाराशयर्ः               स         वीयर्वान ्         ॥६९॥
              स          मातरमुपःथाय                              तपःयेव                      मनो            दधे          ।
              ःमृतोऽहं         दशर्ियंयािम                    कृ त्येिंवित                च         सोऽॄवीत ्          ॥७०॥
              एवं             ै पायनो               जज्ञे                    सत्यवत्यां               पराशरात ्           ।
                  पे     न्यःतः                स              य ालःतःमा                      ै पायनोऽभवत ्             ॥७१॥
              पादापसािरणं               धम                िव ान्स                    तु          युगे           युगे      ।
              आयुः        शि ं           च           मत्यार्नां                युगानुगमवेआय                च           ॥७२॥
              ॄ णो                ॄा णानां                          च                 तथानुमहकाम्यया                      ।
              िवव्यास         वेदान्यःमा च                    तःमा व्यास                      इित       ःमृतः          ॥७३॥
              वेदान यापयामास                                            महाभारतप चमान ्                                   ।
              सुमन्तुं        जैिमिनं             पैलं            शुकं         चैव            ःवमात्मजम ्              ॥७४॥
                  र्
              ूभुविर ो                      वरदो                        वैशंपायनमेव                        च              ।
              संिहताःतैः              पृथक्त्वेन                   भारतःय                     ूकािशताः                 ॥७५॥
              तथा              भींमः                 शांतनवो                                     ु
                                                                                     गङ्गायामिमत ितः                      ।
              वसुवीयार्त्समभवन्महावीय                                             महायशाः                              ॥७६॥
              शूले                ूोतः                              पुराणिषर्रचोर ोरशङ्कया                                ।
              अणीमाण्डव्य               इित              वै             िव यातः               सुमहायशाः                ॥७७॥


                                                   www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 142 -                                              Adi Parva



              स           धमर्माहूय                     पुरा                 महिषर्िरदमु वान ्                  ।
              इषीकया        मया             बा यादे का                  िव ा          ु
                                                                                    शकिन्तका                 ॥७८॥
              तित्कि बषं          ःमरे              धमर्                नान्यत्पापमहं             ःमरे          ।
              तन्मे          सहॐसिमतं                            कःमान्नेहाजय पः                             ॥७९॥
              गर यान्ॄा णवधः                                           ू
                                                                  सवर्भतवधा तः                                  ।
              तःमा वं                        ू
                                िकि बषादःमा छियोनौ                                 जिनंयिस                   ॥८०॥
              तेन           शापेन                  धम ऽिप                      शूियोनावजायत                     ।
              िव ािन्वदर पेण
                       ु                          धाम                     तनुरिकि बषी                        ॥८१॥
              संजयो         मुिनक पःतु                    जज्ञे             सूतो          गव गणात ्             ।
              सूयार् च        ु
                             किन्तकन्यायां                      जज्ञे          कण             महारथः            ।
              सहजं           कवचं                          ु
                                                     िबॅत्कण्डलो                  ोितताननः                   ॥८२॥
              अनुमहाथ                   लोकानां                         िवंणुल कनमःकृ तः                        ।
              वसुदेवा ु          दे वक्यां                   ु र्
                                                          ूादभूतो                   महायशाः                  ॥८३॥
              अनािदिनधनो               दे वः         स              कतार्          जगतः               ूभुः      ।
              अव्य मक्षरं              ॄ                ूधानं                    र्
                                                                             िनगुणात्मकम ्                   ॥८४॥
              आत्मानमव्ययं                  चैव            ूकृ ितं                ूभवं           परम ्          ।
              पुरुषं       िव कमार्णं                     स वयोगं                  ीुवाक्षरम ्               ॥८५॥
              अनन्तमचलं                 दे वं           हं सं             नारायणं              ूभुम ्           ।
              धातारमजरं               िनत्यं              तमाहः
                                                              ु                   परमव्ययम ्                 ॥८६॥
              पुरुषः        स              िवभुः                कतार्                   ू
                                                                                   सवर्भतिपतामहः                ।
                   ं
              धमर्सवधर्नाथार्य                          ूजज्ञेऽन्धकवृिंणषु                                   ॥८७॥
              अ ज्ञौ             तु               महावीय                       सवर्श िवशारदौ                    ।
              सात्यिकः                कृ तवमार्                 च                नारायणमनुोतौ                   ।
              सत्यका िदका चैव
                     ृ                                     जज्ञातेऽ िवशारदौ                                  ॥८८॥
              भर ाजःय             च               ःकन्नं                िोण्यां           शुबमवधर्त             ।
              महषरुमतपसःतःमा िोणो                                         व्यजायत                            ॥८९॥
              गौतमािन्मथुनं                     जज्ञे                    शरःतम्बा छर तः                         ।
              अ त्थाम्न                    जननी                          ै
                                                                    कृ प व                 महाबलः               ।
              अ त्थामा           ततो              जज्ञे           िोणाद भृतां                 वरः            ॥९०॥
              तथैव               धृ        ु
                                           म्नोऽिप                                    ु
                                                                        साक्षादिग्नसम ितः                       ।
              वैताने          कमर्िण                    तते                 पावकात्समजायत                       ।
              वीरो        िोणिवनाशाय                    धनुषा               सह           वीयर्वान ्          ॥९१॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                     - 143 -                                             Adi Parva



              तथैव           वे ां         कृ ंणािप               जज्ञे         तेजिःवनी            शुभा        ।
              िवॅाजमाना                   वपुषा                िबॅती                  पमु मम ्               ॥९२॥
              ू॑ादिशंयो                                नग्निजत्सुबल ाभव तः                                      ।
              तःय             ूजा          धमर्हन्ऽी               जज्ञे            दे वूकोपनात ्            ॥९३॥
                                  ु
              गान्धारराजपुऽोऽभू छकिनः                                         सौबलःतथा                          ।
              दय धनःय
               ु                         माता              च              जज्ञातेऽथर्िवदावुभौ                ॥९४॥
              कृ ंण ै पायनाज्जज्ञे                         धृतरा ो                      जने रः                  ।
              क्षेऽे          िविचऽवीयर्ःय                            ै
                                                               पाण्डु व                महाबलः                ॥९५॥
              पाण्डोःतु          जिज्ञरे           प च               पुऽा           दे वसमाः       पृथक्        ।
                योः                            र्              ु
                                         ि योगुणज्ये ःतेषामासी िधि रः                                        ॥९६॥
                    ु
              धमार् िधि रो                     जज्ञे               मारुता ु                 वृकोदरः             ।
              इन्िा नंजयः                       ौीमान्सवर्श भृतां                        वरः                 ॥९७॥
              जज्ञाते                 पसंपन्नावि            यां               तु           यमावुभौ              ।
                ु
              नकलः                   सहदे व                           ू
                                                               गुरुशुौषणे                 रतौ                ॥९८॥
              तथा             पुऽशतं               जज्ञे              धृतरा ःय                 धीमतः            ।
              दय धनूभृतयो
               ु                                  युयुत्सुः                    करणःतथा                       ॥९९॥
              अिभमन्युः                                          र्
                                                       सुभिायामजुनाद यजायत                                      ।
              ःवॐीयो             वासुदेवःय                 पौऽः              पाण्डोमर्हात्मनः            ॥१००॥
              पाण्डवे योऽिप               प च यः                कृ ंणायां             प च          जिज्ञरे      ।
               ु
              कमारा                      पसंपन्नाः                    सवर्श िवशारदाः                     ॥१०१॥
              ूितिवन् यो                       युिधि रात्सुतसोमो                        वृकोदरात ्              ।
                 र्
              अजुना          तक ितर्ःतु                शतानीकःतु                         ु
                                                                                      नाकिलः             ॥१०२॥
              तथैव               सहदे वा च                      ौुतसेनः                  ूतापवान ्              ।
              िहिडम्बायां            च         भीमेन           वने          जज्ञे      घटोत्कचः          ॥१०३॥
              िशखण्ड                 िपदाज्जज्ञे
                                      ु                            कन्या               पुऽत्वमागता              ।
              यां       यक्षः         पुरुषं       चबे            ःथूणः             िूयिचक षर्या         ॥१०४॥
               ु
              क णां                   िवमहे                    तिःमन्समाग छन्बहन्यथ
                                                                               ू                                ।
              राज्ञां         शतसहॐािण                     योत्ःयमानािन                  संयुगे          ॥१०५॥
              तेषामपिरमेयािन                           नामधेयािन                          सवर्शः                ।
              न              शक्यं                पिरसं यातुं                       वषार्णामयुतैरिप             ।
              एते       तु      क ितर्ता          मु या   यैरा यानिमदं                         ततम ्     ॥१०६॥
                                                       * * *


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 144 -                                              Adi Parva



                                               ५८. जनमेजय उवाच
              य        एते        क ितर्ता             ॄ न्ये              चान्ये        नानुक ितर्ताः          ।
              सम्य ा ौोतुिम छािम                                राज्ञ ान्यान्सुवचर्सः                        ॥०१॥
              यदथर्िमह                   ू
                                      संभता                     दे वक पा                   महारथाः              ।
              भुिव           तन्मे           महाभाग                    सम्यगा यातुमहर् िस                    ॥०२॥
                                                     वैशंपायन उवाच
              रहःयं           खि वदं              राजन्दे वानािमित                    नः          ौुतम ्        ।
              त ु       ते           कथियंयािम                    नमःकृ त्वा                 ु
                                                                                        ःवयंभवे              ॥०३॥
              िऽःस कृ त्वः              पृिथवीं              कृ त्वा         िनःक्षिऽयां              पुरा      ।
              जामदग्न्यःतपःतेपे                          महे न्िे                 पवर्तो मे                  ॥०४॥
              तदा        िनःक्षिऽये             लोके               भागर्वेण            कृ ते          सित       ।
              ॄा णान्क्षिऽया                       राजन्गभार्िथर्न्योऽिभचबमुः                                ॥०५॥
              तािभः              सह               समापेतुॄार् णाः                      संिशतोताः                ।
              ऋतावृतौ            नरव्याय               न           कामान्नानृतौ                तथा           ॥०६॥
              ते यःतु             लेिभरे                गभार्न्क्षिऽयाःताः                     सहॐशः            ।
              ततः                 सुषुिवरे                                         ं
                                                               राजन्क्षिऽयान्वीयर्समतान ्                       ।
               ु
              कमारां                  ु
                                     कमार                     पुनः             क्षऽािभवृ ये                  ॥०७॥
              एवं        त ॄा णैः                    क्षऽं            क्षिऽयासु            तपिःविभः             ।
              जातमृ यत                     धमण                          सुद घणायुषािन्वतम ्                     ।
              चत्वारोऽिप              तदा               वणार्              बभूवुॄार् णो राः                  ॥०८॥
              अ यग छन्नृतौ                   नार ं            न            कामान्नानृतौ               तथा       ।
              तथैवान्यािन                    भूतािन                     ितयर्ग्योिनगतान्यिप                     ।
              ऋतौ        दारां           ग छिन्त                  तदा        ःम          भरतषर्भ             ॥०९॥
              ततोऽवधर्न्त                     धमण                           सहॐशतजीिवनः                         ।
              ताः             ूजाः                पृिथवीपाल                    धमर्ोतपरायणाः                    ।
                              ै
              आिधिभव्यार्िधिभ व                      िवमु ाः                सवर्शो             नराः          ॥१०॥
              अथेमां             सागरापाङ्गां                   गां           गजेन्िगतािखलाम ्                  ।
              अ यित त्पुनः                     क्षऽं                   सशैलवनकाननाम ्                        ॥११॥
              ूशासित              पुनः               क्षऽे             धमणेमां              वसुंधराम ्          ।
              ॄा णा ाःतदा                  वणार्               लेिभरे               मुदमु माम ्              ॥१२॥
              कामबोधो वान्दोषािन्नरःय                                  च               नरािधपाः                 ।
              दण्डं          दण् येषु           धमण                    ूणयन्तोऽन्वपालयन ्                    ॥१३॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                            - 145 -                                                Adi Parva



              तथा               धमर्परे                    क्षऽे             सहॐाक्षः                 शतबतुः              ।
              ःवाद ु         दे शे            च        काले             च            ववषार्प्याययन्ूजाः                ॥१४॥
              न         बाल                 एव              िॆयते                तदा              कि न्नरािधप             ।
              न         च            ि यं                   ूजानाित                   कि दूा यौवनः                     ॥१५॥
              एवमायुंमतीिभःतु                                               ूजािभभर्रतषर्भ                                ।
              इयं               सागरपयर्न्ता                                र्
                                                                      समापूयत                     मेिदनी               ॥१६॥
              ईिजरे              च                 महायज्ञैः                  क्षिऽया                बहदिक्षणैः
                                                                                                       ु                  ।
              साङ्गोपिनषदान्वेदािन्वूा ाधीयते                                                तदा                       ॥१७॥
              न         च        िवब णते                   ॄ           ॄा णाः               ःम        तदा        नृप      ।
              न             च               शूिसमा याशे                          वेदानु चारयन्त्युत                    ॥१८॥
              कारयन्तः                   कृ िषं            गोिभःतथा                      वैँयाः        िक्षतािवह          ।
              न         गामयु जन्त                          धुिर            कृ शाङ्गा ाप्यजीवयन ्                      ॥१९॥
               े
              फनपां               तथा               वत्सान्न                दहिन्त
                                                                             ु                  ःम         मानवाः         ।
              न          ू     र्
                        कटमानैविणजः                             पण्यं            िवब णते               तदा             ॥२०॥
              कमार्िण                च              नरव्याय                   धम पेतािन                 मानवाः            ।
                                ु   र्
              धमर्मेवानुपँयन्त बधर्मपरायणाः                                                                            ॥२१॥
              ःवकमर्िनरता ासन्सव                                        वणार्                     नरािधप                  ।
              एवं       तदा              नरव्याय               धम            न           ॑सते        क्विचत ्          ॥२२॥
              काले              गावः                  ूसूयन्ते                    नायर्               भरतषर्भ             ।
              फलन्त्यृतुषु                वृक्षा               पुंपािण           च          फलािन           च          ॥२३॥
              एवं            कृ तयुगे                      सम्यग्वतर्माने                    तदा             नृप          ।
                  र्
              आपूयत                  मह                कृ त्ःना                               र्
                                                                               ूािणिभबर्हु िभभृशम ्                    ॥२४॥
              ततः               समुिदते                        लोके              मानुषे               भरतषर्भ             ।
              असुरा              जिज्ञरे               क्षेऽे              राज्ञां           मनुजपुंगव              ॥२५॥
              आिदत्यैिहर्                तदा           दै त्या             बहशो
                                                                             ु              िनिजर्ता            युिध      ।
              ऐ यार् ॅंिशता ािप                                 संबभूवुः                    िक्षतािवह                  ॥२६॥
              इह                दे वत्विम छन्तो                            मानुषेषु                मनिःवनः                ।
              जिज्ञरे           भुिव               भूतेषु           तेषु             तेंवसुरा         िवभो          ॥२७॥
              गोंव ेषु                    च                राजेन्ि               खरो मिहषेषु                    च         ।
              बव्यादे षु             च            भूतेषु           गजेषु             च       मृगेषु         च          ॥२८॥
              जातैिरह                      मह पाल                       जायमानै                           र्
                                                                                                       तैमह               ।
              न             शशाकात्मनात्मानिमयं                                 धारियतुं              धरा              ॥२९॥


                                                      www.swargarohan.org
Mahabharata                                                    - 146 -                                        Adi Parva



              अथ              जाता                 मह पालाः                 े
                                                                           किच लसमिन्वताः                 ।
              िदतेः         पुऽा         दनो ैव              तःमा लोकािदह                 युताः        ॥३०॥
              वीयर्वन्तोऽविल ाःते                            नाना पधरा                  मह म ्            ।
              इमां                 सागरपयर्न्तां                       पर युरिरमदर् नाः                ॥३१॥
                                          ै
              ॄा णान्क्षिऽयान्वैँया शूिां वाप्यपीडयन ्                                                    ।
              अन्यािन               चैव             भूतािन              पीडयामासुरोजसा                 ॥३२॥
              ऽासयन्तो                   िविन नन्तःतांःतान्भूतगणां                              ते        ।
              िवचेरुः              सवर्तो            राजन्मह ं                 शतसहॐशः                 ॥३३॥
              आौमःथान्महष                                        धषर्यन्तःततःततः                          ।
              अॄ ण्या               वीयर्मदा             म ा              मदबलेन            च          ॥३४॥
              एवं                                    र्
                                    वीयर्बलोित्स ै भूिरयं                             र्
                                                                                   तैमहासुरैः             ।
              पी यमाना                      मह पाल                     ॄ ाणमुपचबमे                     ॥३५॥
              न       ह मां        पवनो            राजन्न         नागा         न      नगा        मह म ्   ।
              तदा             धारियतुं                 ु
                                                    शेकराबान्तां                        र्
                                                                                  दानवैबलात ्          ॥३६॥
              ततो             मह             मह पाल                 भारातार्           भयपीिडता           ।
              जगाम                 शरणं              दे वं                  ू
                                                                       सवर्भतिपतामहम ्                 ॥३७॥
              सा                      ृ
                                   संवतं                     महाभागैदवि जमहिषर्िभः                        ।
              ददशर्            दे वं           ॄ ाणं               लोककतार्रमव्ययम ्                   ॥३८॥
              गन्धवरप्सरोिभ                           बिन्दकमर्सु                     िनि तैः             ।
              वन् मानं                          र्
                                       मुदोपेतैववन्दे               चैनमेत्य              सा           ॥३९॥
              अथ               िवज्ञापयामास                     भूिमःतं               शरणािथर्नी          ।
              संिनधौ               लोकपालानां                   सवषामेव                भारत            ॥४०॥
              तत्ूधानात्मनःतःय                        भूमेः             कृ त्यं              ु
                                                                                        ःवयंभवः           ।
                 र्
              पूवमेवाभविाजिन्विदतं                                     परमेि नः                        ॥४१॥
              ॐ ा         िह           जगतः            कःमान्न               संबु येत           भारत      ।
              सुरासुराणां                  लोकानामशेषेण                        मनोगतम ्                ॥४२॥
              तमुवाच                   महाराज                  भूिमं                           ु
                                                                                   भूिमपितिवर्भः          ।
              ूभवः                  ू
                               सवर्भतानामीशः                         ु
                                                                  शंभः             ूजापितः             ॥४३॥
              यदथर्मिस                    संूा ा                मत्सकाशं                    ं
                                                                                         वसुधरे           ।
              तदथ              संिनयोआयािम                     सवार्नेव            िदवौकसः             ॥४४॥
              इत्युक्त्वा          स        मह ं       दे वो       ॄ ा            राजिन्वसृज्य       च    ।
              आिददे श                  तदा            सवार्िन्वबुधान्भूतकृ त्ःवयम ्                    ॥४५॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 147 -                                               Adi Parva



              अःया            भूमेिनर्रिसतुं             भारं           भागैः               पृथक्पृथक्        ।
              अःयामेव                 ूसूय वं            िवरोधायेित                  चाॄवीत ्              ॥४६॥
              तथैव            च            समानीय               गन्धवार्प्सरसां                   गणान ्      ।
              उवाच                       भगवान्सवार्िनदं                      वचनमु मम ्                      ।
              ःवैरंशैः             संूसूय वं              यथे ं               मानुषेिंवित                  ॥४७॥
              अथ              शबादयः                सव            ौुत्वा               सुरगुरोवर्चः           ।
              त यम य              च        प यं      च          तःय          ते       जगृहु ःतदा           ॥४८॥
              अथ         ते           सवर्श ऽशैः             र्
                                                         ःवैगन्तुं            भूिमं           कृ तक्षणाः      ।
              नारायणमिमऽ नं                                  ु
                                                          वैकण्ठमुपचबमुः                                   ॥४९॥
              यः              स             चबगदापािणः                       पीतवासािसतूभः                    ।
              प नाभः                     सुरािर नः               पृथचावर्ि चतेक्षणः
                                                                    ु                                      ॥५०॥
              तं         भुवः              शोधनायेन्ि              उवाच                    पुरुषो मम ्        ।
              अंशेनावतरःवेित                  तथेत्याह    च     तं                           हिरः          ॥५१॥
                                                      * * *
                                               ५९. वैशंपायन उवाच
              अथ               नारायणेनेन्ि कार                         सह                  संिवदम ्          ।
              अवततु               मह ं         ःवगार्दंशतः              सिहतः                सुरैः         ॥०१॥
              आिदँय               च         ःवयं         शबः            सवार्नेव             िदवौकसः          ।
              िनजर्गाम                  पुनःतःमात्क्षयान्नारायणःय                             ह            ॥०२॥
              तेऽमरािरिवनाशाय                         सवर्लोकिहताय                             च              ।
              अवतेरुः              बमेणेमां              मह ं            ःवगार्ि वौकसः                     ॥०३॥
              ततो                 ॄ िषर्वंशेषु                          ु
                                                            पािथर्विषर्कलेषु                       च          ।
              जिज्ञरे             राजशादर् ल
                                           ू             यथाकामं                    िदवौकसः                ॥०४॥
                            ै
              दानवाुाक्षसां व                             गन्धवार्न्पन्नगांःतथा                               ।
              पुरुषादािन              चान्यािन           ज नुः               स वान्यनेकशः                  ॥०५॥
              दानवा                       ै
                                  राक्षसा व               गन्धवार्ः                  पन्नगाःतथा               ।
              न            तान्बलःथान्बा येऽिप                               र्
                                                                        ज नुभरतस म                         ॥०६॥
                                                    जनमेजय उवाच
              दे वदानवसंघानां                       गन्धवार्प्सरसां                         तथा               ।
              मानवानां            च         सवषां        तथा            वै          यक्षरक्षसाम ्          ॥०७॥
              ौोतुिम छािम                   त वेन               संभवं               कृ त्ःनमािदतः             ।
              ूािणनां             चैव        सवषां          सवर्शः                सवर्िव     यिस           ॥०८॥



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                 - 148 -                                         Adi Parva



                                                  वैशंपायन उवाच
              हन्त         ते          कथियंयािम                  नमःकृ त्वा                ु
                                                                                       ःवयंभवे          ।
              सुराद नामहं               सम्यग्लोकानां                   ूभवाप्ययम ्                  ॥०९॥
              ॄ णो              मानसाः            पुऽा            िविदताः            षण्महषर्यः         ।
              मर िचर यिङ्गरसौ                    पुलःत्यः             पुलहः           बतुः           ॥१०॥
              मर चेः        कँयपः             पुऽः           कँयपा ु           इमाः          ूजाः       ।
              ूजिज्ञरे               महाभागा                    दक्षकन्या योदश                       ॥११॥
              अिदितिदर्ितदर् नुः         काला             अनायुः          िसंिहका            मुिनः      ।
              बोधा        ूावा       अिर ा           च       िवनता        किपला            तथा       ॥१२॥
              कि ू               मनुजव्याय                    दक्षकन्यैव               भारत             ।
              एतासां                     ं
                                   वीयर्सपन्नं                  पुऽपौऽमनन्तकम ्                      ॥१३॥
              अिदत्यां               ादशािदत्याः                   ू
                                                                संभता               भुवने राः           ।
              ये         राजन्नामतःतांःते                   क तर्ियंयािम              भारत           ॥१४॥
              धाता         िमऽोऽयर्मा             शबो           वरुण ांश              एव         च      ।
              भगो         िववःवान्पूषा               च        सिवता           दशमःतथा                ॥१५॥
              एकादशःतथा                   त्व ा               िवंणु ार्दश              उ यते            ।
              जघन्यजः              स          सवषामािदत्यानां                 गुणािधकः               ॥१६॥
              एक          एव         िदतेः           पुऽो         िहरण्यकिशपुः             ःमृतः        ।
              नाम्ना        याताःतु          तःयेमे          पुऽाः      प च         महात्मनः         ॥१७॥
              ू॑ादः                     र्
                                     पूवजःतेषां                      सं॑ादःतदनन्तरम ्                   ।
              अनु॑ादःतृतीयोऽभू ःमा च                                 िशिबबांकलौ                      ॥१८॥
              ू॑ादःय             ऽयः         पुऽाः             याताः          सवर्ऽ          भारत       ।
              िवरोचन                ु
                                   कम्भ                     ु
                                                         िनकम्भ ेित              िवौुताः             ॥१९॥
              िवरोचनःय                    पुऽोऽभू िलरे कः                      ूतापवान ्                ।
              बले          ूिथतः           पुऽो          बाणो          नाम          महासुरः          ॥२०॥
              चत्वािरं श नोः             पुऽाः              याताः           सवर्ऽ          भारत         ।
              तेषां        ूथमजो                  राजा               िवूिचि मर्हायशाः                ॥२१॥
              शम्बरो                  ै
                                नमुिच व                  पुलोमा          चेित           िवौुतः          ।
              अिसलोमा            च         े
                                          कशी            च        दजर्य व
                                                                        ै
                                                                   ु                  दानवः          ॥२२॥
              अयःिशरा                अ िशरा                 अयःशङ्कु                  वीयर्वान ्        ।
              तथा         गगनमूधार्              च                   े
                                                             वेगवान्कतुमां              यः           ॥२३॥
                               र्
              ःवभार्नुर ोऽ पितवृषपवार्जकःतथा                                                            ।


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 149 -                                          Adi Parva



              अ मीव                   सूआम                   तुहु ण्ड                 महासुरः           ॥२४॥
              इसृपा              एकचब                          िव पाक्षो                   हराहरौ          ।
              िनचन्ि                 ु
                                  िनकम्भ                      ु
                                                             कपथः                कापथःतथा               ॥२५॥
              शरभः                   ै
                                 शलभ व                        सूयार्चन्िमसौ                   तथा          ।
              इित              याता           दनोवशे                 दानवाः              पिरक ितर्ताः      ।
              अन्यौ       तु       खलु           दे वानां         सूयार्चन्िमसौ             ःमृतौ       ॥२६॥
              इमे        च         वंशे           ूिथताः                स ववन्तो            महाबलाः        ।
              दनुपुऽा            महाराज                   दश                  दानवपुङ्गवाः              ॥२७॥
              एकाक्षो             मृतपा                   वीरः                  ूलम्बनरकाविप               ।
              वातािपः             शऽुतपनः                       ै
                                                             शठ व                     महासुरः           ॥२८॥
              गिव                     दनायु                   द घर्िज                       दानवः          ।
              असं येयाः           ःमृताःतेषां                पुऽाः            पौऽा          भारत        ॥२९॥
              िसंिहका            सुषुवे            पुऽं              राहंु                  र्
                                                                                      चन्िाकमदर् नम ्      ।
              सुचन्िं           चन्िहन्तारं                 तथा                चन्ििवमदर् नम ्          ॥३०॥
               ू
              बरःवभावं                       ू
                                            बरायाः                           पुऽपौऽमनन्तकम ्               ।
              गणः              बोधवशो                  नाम                    ू
                                                                             बरकमार्िरमदर् नः           ॥३१॥
              अनायुषः                     पुनः                    पुऽा त्वारोऽसुरपुंगवाः                   ।
              िवक्षरो          बलवीरौ                च                ै
                                                                  वृऽ व                महासुरः          ॥३२॥
              कालायाः           ूिथताः               पुऽाः            कालक पाः               ूहािरणः       ।
              भुिव           याता             महावीयार्              दानवेषु            परं तपाः        ॥३३॥
              िवनाशन                  बोध                 हन्ता               बोधःय             चापरः      ।
              बोधशऽुःतथैवान्यः                    कालेया                इित             िवौुताः         ॥३४॥
              असुराणामुपा यायः                                शुबःत्वृिषसुतोऽभवत ्                         ।
               याता ोशनसः                              पुऽा त्वारोऽसुरयाजकाः                            ॥३५॥
              त्व ावरःतथािऽ                               ावन्यौ                     मन्ऽकिमर्णौ           ।
              तेजसा                  र् ं
                                  सूयसकाशा                           ॄ लोकूभावनाः                       ॥३६॥
              इत्येष            वंशूभवः                     किथतःते                     तरिःवनाम ्         ।
              असुराणां          सुराणां          च           पुराणे               ु
                                                                               संौतो        मया         ॥३७॥
              एतेषां         यदपत्यं              तु          न               शक्यं         तदशेषतः        ।
              ूसं यातुं                मह पाल                      गुणभूतमनन्तकम ्                      ॥३८॥
              ताआयर् ािर नेिम                             तथैव                        गरुडारुणौ            ।
                            ै
              आरुिणवार्रुिण व                    वैनतेया                इित             ःमृताः          ॥३९॥


                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 150 -                                        Adi Parva



              शेषोऽनन्तो                  वासुिक                     तक्षक                 भुजंगमः            ।
               ू
              कमर्                 ु   ै
                                  किलक व                       कािवेया                महाबलाः              ॥४०॥
              भीमसेनोमसेनौ                       च                 सुपण                  वरुणःतथा             ।
                    र्
              गोपितधृतरा                                र्
                                                     सूयवचार्                        स मः                  ॥४१॥
                    र्
              पऽवानकपणर्                                   ै
                                                      ूयुत व                             िवौुतः               ।
                       ै
              भीमि ऽरथ व                            िव यातः                     सवर्िव शी                  ॥४२॥
              तथा               शािलिशरा                             ु
                                                              राजन्ू म्न                      चतुदर्शः        ।
              किलः                       ै
                                   प चदश व                                ै
                                                                     नारद व                   षोडशः           ।
              इत्येते            दे वगन्धवार्                 मौनेयाः            पिरक ितर्ताः              ॥४३॥
              अतःतु                भूतान्यन्यािन                     क तर्ियंयािम                 भारत        ।
              अनव ामनुवशामनूनामरुणां                                             िूयाम ्                      ।
              अनूपां           सुभगां          भासीिमित                  ूावा            व्यजायत           ॥४४॥
              िस ः             पूणर्          बह               च           पूणार्श             महायशाः        ।
              ॄ चार                    रितगुणः                        ै
                                                               सुपणर् व                  स मः              ॥४५॥
              िव ावसु                     भानु                     सुचन्िो               दशमःतथा              ।
              इत्येते            दे वगन्धवार्ः                ूावेयाः            पिरक ितर्ताः              ॥४६॥
              इमं          त्वप्सरसां                वंशं             िविदतं             पुण्यलक्षणम ्        ।
              ूावासूत              महाभागा                 दे वी           दे विषर्तः         पुरा         ॥४७॥
              अलम्बुसा                       े
                                         िमौकषी                        ु
                                                                    िव त्पणार्             तुलानघा            ।
              अरुणा             रिक्षता             चैव            रम्भा         त न्मनोरमा                ॥४८॥
              अिसता              च          सुबाहु                  सुोता            सुभुजा          तथा      ।
              सुिूया              चाितबाहु                    िव यातौ                च          हहाहहू
                                                                                                    ु         ।
              तुम्बुरु ेित              चत्वारः                ःमृता            गन्धवर्स माः               ॥४९॥
              अमृतं               ॄा णा                   गावो               गन्धवार्प्सरसःतथा                ।
              अपत्यं             किपलायाःतु                     पुराणे           पिरक ितर्तम ्             ॥५०॥
              इित          ते                ू
                                        सवर्भतानां                 संभवः          किथतो              मया      ।
              यथावत्पिरसं यातो                            गन्धवार्प्सरसां                 तथा              ॥५१॥
              भुजगानां                 सुपणार्नां              रुिाणां           मरुतां              तथा      ।
              गवां       च         ॄा णानां               च         ौीमतां        पुण्यकमर्णाम ्           ॥५२॥
                    ै
              आयुंय व                     पुण्य                    धन्यः                ौुितसुखावहः           ।
                     ै
              ौोतव्य व                      सततं                           ै
                                                                     ौाव्य वानसूयता                        ॥५३॥
      इमं     तु        वंशं           िनयमेन             यः         पठे न्महात्मनां            ॄा णदे वसंिनधौ    ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                - 151 -                                             Adi Parva



      अपत्यलाभं लभते            स पुंकलं िौयं यशः ूेत्य च शोभनां                                      गितम ् ॥५४॥
                                             * * *
                                       ६०. वैशंपायन उवाच
              ॄ णो           मानसाः               पुऽा            िविदताः              षण्महषर्यः         ।
              एकादश          सुताः         ःथाणोः                याताः         परममानसाः               ॥०१॥
              मृगव्याध                  शवर्                   िनरित
                                                                  ृ                   महायशाः             ।
              अजैकपादिहबुर् न्यः                 िपनाक                 च             परं तपः           ॥०२॥
                        ै
              दहनोऽथे र व                      कपाली                 च                    ु
                                                                                      महा ितः             ।
                    र्
              ःथाणुभव                   भगवाुुिा                एकादश                ःमृताः            ॥०३॥
              मर िचरिङ्गरा              अिऽः             पुलःत्यः             पुलहः            बतुः       ।
              षडे ते        ॄ णः               पुऽा            वीयर्वन्तो            महषर्यः           ॥०४॥
              ऽयःत्विङ्गरसः               पुऽा            लोके              सवर्ऽ           िवौुताः       ।
              बृहःपितरुत य                        संवतर्                     धृतोताः                   ॥०५॥
              अऽेःतु            बहवः             पुऽाः            ौूयन्ते             मनुजािधप            ।
              सव        वेदिवदः           िस ाः            शान्तात्मानो               महषर्यः          ॥०६॥
              राक्षसाःतु           पुलःत्यःय                    वानराः                ं
                                                                                    िकनराःतथा             ।
              पुलहःय            मृगाः      िसंहा           व्यायाः             ं
                                                                             िकपुरुषाःतथा              ॥०७॥
              बतोः              बतुसमाः                  पुऽाः               पतंगसहचािरणः                 ।
              िवौुताि षु                     े
                                          लोकषु                   सत्योतपरायणाः                        ॥०८॥
              दक्षःत्वजायताङ्गु ा िक्षणा गवानृिषः                                                         ।
              ॄ णः              पृिथवीपाल               पुऽः           पुऽवतां           वरः           ॥०९॥
              वामादजायताङ्गु ा ायार्                       तःय                      महात्मनः              ।
              तःयां         प चाशतं            कन्याः            स         एवाजनयन्मुिनः               ॥१०॥
              ताः          सवार्ःत्वनव ाङ्ग्यः                  कन्याः              कमललोचनाः             ।
              पुिऽकाः            ःथापयामास                     न पुऽः             ूजापितः              ॥११॥
              ददौ           स            दश              धमार्य             स िवंशितिमन्दवे               ।
              िदव्येन           िविधना                राजन्कँयपाय                    ऽयोदश             ॥१२॥
              नामतो          धमर्प यःताः                 क त्यर्माना                िनबोध         मे      ।
                     र्  र्
              क ितर्लआमीधृितमधा                 पुि ः          ौ ा          िबया            तथा        ॥१३॥
              बुि लर्ज्जा             ै
                                  मित व               प यो           धमर्ःय            ता         दश      ।
               ाराण्येतािन              धमर्ःय            िविहतािन                       ु
                                                                                    ःवयंभवा            ॥१४॥
              स िवंशित             सोमःय                 प यो              लोके          पिरौुताः         ।



                                               www.swargarohan.org
Mahabharata                                                          - 152 -                                            Adi Parva



              कालःय             नयने                 यु ाः               सोमप यः                 शुभोताः            ।
              सवार्      नक्षऽयोिगन्यो                      लोकयाऽािवधौ                    िःथताः                ॥१५॥
              िपतामहो                   मुिनदवःतःय                           पुऽः              ूजापितः              ।
              तःया ौ           वसवः               पुऽाःतेषां             वआयािम                िवःतरम ्          ॥१६॥
              धरो             ीुव                    सोम                          ै
                                                                               अह वािनलोऽनलः                        ।
              ूत्यूष                ूभास                    वसवोऽ ािवित                    ःमृताः                ॥१७॥
              धूॆाया                 धरः                 पुऽो            ॄ िव ो                 ीुवःतथा             ।
              चन्िमाःतु              मनिःवन्याः                        सायाः              सनःतथा                 ॥१८॥
              रताया ाप्यहः                   पुऽः                 शािण्ड या                     हताशनः
                                                                                                 ु                  ।
              ूत्यूष            ूभास                     ूभातायाः                 सुतौ          ःमृतौ            ॥१९॥
              धरःय                  पुऽो                  ििवणो                     हतहव्यवहःतथा
                                                                                     ु                              ।
              ीुवःय             पुऽो              भगवान्कालो                        लोकूकालनः                    ॥२०॥
              सोमःय            तु          सुतो           वचार्          वचर्ःवी          येन          जायते        ।
              मनोहरायाः                 िशिशरः                  ूाणोऽथ                  रमणःतथा                  ॥२१॥
              अ ः      सुतः          ःमृतो          ज्योितः             ौमः          शान्तःतथा             मुिनः    ।
              अग्नेः           पुऽः            ु
                                              कमारःतु                        ौीमा शरवणालयः                       ॥२२॥
              तःय             शाखो                िवशाख                       नैगमेश                पृ जः           ।
              कृ ि का युपप े                          र् े
                                                  काि कय                      इित              ःमृतः             ॥२३॥
              अिनलःय                िशवा           भायार्             तःयाः             पुऽः       पुरोजवः          ।
                          ै
              अिवज्ञातगित व                          ौ               पुऽाविनलःय                   तु             ॥२४॥
              ूत्यूषःय               िवदः
                                        ु                पुऽमृिषं              नाम्नाथ             दे वलम ्         ।
               ौ       पुऽौ             दे वलःयािप                   क्षमावन्तौ          मनीिषणौ                 ॥२५॥
              बृहःपतेःतु                   भिगनी                      वर ी                ॄ चािरणी                  ।
              योगिस ा                       जगत्सवर्मस ं                                िवचरत्युत                   ।
              ूभासःय            तु          भायार्              सा           वसूनाम मःय                ह         ॥२६॥
              िव कमार्                  महाभागो                      जज्ञे              िश पूजापितः                 ।
              कतार्      िश पसहॐाणां                        िऽदशानां                च          वधर्िकः           ॥२७॥
              भूषणानां              च        सवषां                   कतार्          िश पवतां               वरः      ।
              यो       िदव्यािन            िवमानािन                   दे वतानां         चकार           ह         ॥२८॥
              मनुंया ोपजीविन्त                           यःय                 िश पं              महात्मनः            ।
              पूजयिन्त              च        यं           िनत्यं             िव कमार्णमव्ययम ्                   ॥२९॥
              ःतनं        तु             दिक्षणं            िभ वा              ॄ णो              नरिवमहः            ।


                                                  www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 153 -                                         Adi Parva



              िनःसृतो                         भगवान्धमर्ः                       सवर्लोकसुखावहः                   ॥३०॥
              ऽयःतःय                           वराः                   पुऽाः                    ू
                                                                                          सवर्भतमनोहराः             ।
              शमः              काम                     हषर्             तेजसा              लोकधािरणः             ॥३१॥
              कामःय                     तु           रितभार्यार्               शमःय              ूाि रङ्गना         ।
              नन्द            तु         भायार्        हषर्ःय           यऽ        लोकाः        ूिति ताः          ॥३२॥
              मर चेः                    कँयपः                 पुऽः             कँयपःय               सुरासुराः       ।
              जिज्ञरे               नृपशादर् ल
                                             ू                लोकानां              ूभवःतु            सः          ॥३३॥
              त्वा ी                     तु              सिवतुभार्यार्                    वडवा पधािरणी              ।
              असूयत                           महाभागा                    सान्तिरक्षेऽि नावुभौ                    ॥३४॥
               ादशैवािदतेः                         पुऽाः                शबमु या                    नरािधप           ।
              तेषामवरजो                              र्
                                               िवंणुयऽ                  लोकाः               ूिति ताः             ॥३५॥
                  ं
              ऽयि शत                            इत्येते                  दे वाःतेषामहं                  तव          ।
              अन्वयं                संूवआयािम                   पक्षै              ु
                                                                                  कलतो             गणान ्        ॥३६॥
              रुिाणामपरः                       पक्षः             सा यानां                 मरुतां          तथा       ।
              वसूनां                    भागर्वं               िव ाि           ेदेवांःतथैव           च            ॥३७॥
              वैनतेयःतु                              गरुडो                        बलवानरुणःतथा                      ।
              बृहःपित                             भगवानािदत्येंवेव                          गण्यते               ॥३८॥
              अि        यां               गु कािन्वि                      सव ष यःतथा                    पशून ्      ।
              एष                         दे वगणो                                             र्
                                                                        राजन्क ितर्तःतेऽनुपूवशः                     ।
              यं         क तर्ियत्वा                   मनुजः                  सवर्पापैः       ूमु यते            ॥३९॥
              ॄ णो                      दयं             िभ वा                 िनःसृतो                     ु
                                                                                                 भगवान्भृगः         ।
              भृगोः            पुऽः               किविवर् ा शुबः                  किवसुतो            महः         ॥४०॥
              ऽैलोक्यूाणयाऽाथ                                    वषार्वष                     भयाभये                 ।
                   ु
              ःवयंभवा                         िनयु ः              सन्भुवनं                  पिरधावित             ॥४१॥
              योगाचाय                                         महाबुि दत्यानामभव रुः
                                                                                ु                                   ।
              सुराणां               चािप               मेधावी                 ॄ चार           यतोतः              ॥४२॥
              तिःमिन्नयु े                         िवभुना                     योगक्षेमाय             भागर्वे        ।
              अन्यमुत्पादयामास                                 पुऽं               भृगुरिनिन्दतम ्                ॥४३॥
               यवनं                      द तपसं                       धमार्त्मानं             मनीिषणम ्             ।
              यः         स               रोषा      युतो           गभार्न्मातुम क्षाय               भारत          ॥४४॥
              आरुषी                तु         मनोः            कन्या           तःय          प ी       मनीिषणः        ।
              औवर्ःतःयां                        समभवदरुं
                                                     ू                         िभ वा               महायशाः          ।


                                                        www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 154 -                                             Adi Parva



              महातपा                महातेजा                बाल                एव                 ै र्
                                                                                              गुणयुतः           ॥४५॥
              ऋचीकःतःय                          पुऽःतु                        जमदिग्नःततोऽभवत ्                    ।
              जमदग्नेःतु                 चत्वार                आसन्पुऽा                      महात्मनः           ॥४६॥
              रामःतेषां                                               ुर् ै र्
                                                     जघन्योऽभूदजघन्यैगणयुतः                                        ।
                       ु
              सवर्श ा कशलः                             क्षिऽयान्तकरो                           वशी              ॥४७॥
              औवर्ःयासीत्पुऽशतं                                      जमदिग्नपुरोगमम ्                              ।
              तेषां                 पुऽसहॐािण                                   र्ृ ु
                                                                          बभूवुभगिवःतरः                         ॥४८॥
               ौ        पुऽौ             ॄ णःत्वन्यौ                        ययोिःत ित                लक्षणम ्      ।
              लोके      धाता         िवधाता            च       यौ           िःथतौ            मनुना      सह      ॥४९॥
              तयोरे व          ःवसा              दे वी             लआमीः                प गृहा           शुभा      ।
              तःयाःतु               मानसाः                 पुऽाःतुरगा                  व्योमचािरणः              ॥५०॥
              वरुणःय              भायार्         ज्ये ा              तु            शुबा े वी         व्यजायत       ।
              तःयाः        पुऽं          बलं         िवि            सुरां          च     सुरनिन्दनीम ्          ॥५१॥
              ूजानामन्नकामानामन्योन्यपिरभक्षणात ्                                                                  ।
              अधमर्ःतऽ                      संजातः                               ू
                                                                            सवर्भतिवनाशनः                       ॥५२॥
              तःयािप                िनरितभार्यार्
                                       ृ                           नैरृ ता             येन           राक्षसाः      ।
              घोराःतःया यः                        पुऽाः                   पापकमर्रताः                  सदा         ।
              भयो                       ै
                                  महाभय व                                   ूर्
                                                                     मृत्युभतान्तकःतथा                          ॥५३॥
              काक ं       ँयेनीं           च      भासीं            च          धृतरा ीं         तथा      शुक म ्    ।
              ताॆा        तु         सुषुवे            दे वी         प चैता              लोकिवौुताः             ॥५४॥
              उलूकान्सुषुवे                 काक                    ँयेनी                ँयेनान्व्यजायत             ।
              भासी                               ै
                                    भासानजनय ीां व
                                             ृ                                         जनािधप                   ॥५५॥
              धृतरा ी               तु            हं सां                    कलहं सां                 सवर्शः        ।
              चबवाकां               भिं         ते         ूजज्ञे             सा        तु      भािमनी          ॥५६॥
              शुक             िवजज्ञे                धमर्ज्ञ                शुकानेव             मनिःवनी            ।
              क याणगुणसंपन्ना                                      सवर्लक्षणपूिजता                              ॥५७॥
              नव            बोधवशा                       नार ः                 ूजज्ञेऽप्यात्मसंभवाः                ।
              मृगीं       च           मृगमन्दां                च            हिरं         भिमनामिप               ॥५८॥
              मातङ्गीमथ                    शादर् लीं
                                                 ू                   ेतां              सुरिभमेव           च        ।
              सवर्लक्षणसंपन्नां                  सुरसां                   च            यशिःवनीम ्               ॥५९॥
              अपत्यं           तु           मृगाः              सव              मृग्या           नरवरात्मज          ।
              ऋक्षा                 मृगमन्दायाः                     सृमरा मरा                    अिप            ॥६०॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                         - 155 -                                          Adi Parva



              ततःत्वैरावतं                   नागं                जज्ञे            भिमना             सुतम ्       ।
              ऐरावतः                  सुतःतःया                     दे वनागो                  महागजः           ॥६१॥
              हयार्                   हरयोऽपत्यं                     वानरा                      तरिःवनः          ।
              गोलाङ्गूलां                   भिं            ते            हयार्ः          पुऽान्ूचक्षते        ॥६२॥
              ूजज्ञे            त्वथ                शादर् ली
                                                          ू              िसंहान्व्यायां              भारत        ।
                   िपन                महाभाग                    सवार्नेव            न           संशयः         ॥६३॥
              मातङ्ग्याःत्वथ                      मातङ्गा                  अपत्यािन               नरािधप         ।
              िदशागजं                 तु               ेता यं                     ेताजनयदाशुगम ्              ॥६४॥
              तथा                 दिहतरौ
                                   ु                            राजन्सुरिभव                     व्यजायत          ।
              रोिहणीं           चैव          भिं           ते       गन्धव                च       यशिःवनीम ्      ।
              रोिहण्यां         जिज्ञरे        गावो              गन्धव्या          वािजनः          सुताः      ॥६५॥
              सुरसाजनयन्नागाुाजन्कि ू                                                पन्नगान ्                   ।
              स                    िपण्डफलान्वृक्षाननलािप                                    व्यजायत             ।
              अनलायाः              शुक              पुऽी          क वाःतु               सुरसा      सुता       ॥६६॥
              अरुणःय              भायार्            ँयेनी            तु           वीयर्वन्तौ        महाबलौ       ।
              संपाितं             जनयामास                         तथैव              च            जटायुषम ्       ।
               ौ         पुऽौ           िवनतायाःतु                   िव यातौ                 गरुडारुणौ        ॥६७॥
              इत्येष                       ू
                                      सवर्भतानां                     महतां                   मनुजािधप            ।
              ूभवः              क ितर्तः              सम्य या                     मितमतां          वर         ॥६८॥
              यं         ौुत्वा            पुरुषः          सम्यक्पूतो                भवित           पाप्मनः      ।
              सवर्ज्ञतां          च         लभते         गितम यां   च                           िवन्दित       ॥६९॥
                                                          * * *
                                                     ६१. जनमेजय उवाच
              दे वानां            दानवानां                 च              यक्षाणामथ               रक्षसाम ्      ।
              अन्येषां            चैव             भूतानां                सवषां           भगवन्नहम ्           ॥०१॥
              ौोतुिम छािम                     त वेन                  मानुषेषु                 महात्मनाम ्        ।
              जन्म                कमर्               च                                 र्
                                                                     भूतानामेतेषामनुपूवशः                     ॥०२॥
                                                         वैशंपायन उवाच
              मानुषेषु             मनुंयेन्ि                        ू
                                                                 संभता              ये           िदवौकसः         ।
              ूथमं                  ै
                             दानवां व                    तांःते              वआयािम             सवर्शः        ॥०३॥
              िवूिचि िरित                           यातो                 य               आसी ानवषर्भः            ।
              जरासंध              इित                यातः            स            आसीन्मनुजषर्भः              ॥०४॥



                                                    www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 156 -                                       Adi Parva



              िदतेः          पुऽःतु             यो           राजिन्हरण्यकिशपुः            ःमृतः         ।
              स          जज्ञे         मानुषे         लोके           िशशुपालो       नरषर्भः          ॥०५॥
              सं॑ाद              इित            िव यातः              ू॑ादःयानुजःतु              यः      ।
              स          श य           इित        िव यातो             जज्ञे      बा कपुंगवः          ॥०६॥
              अनु॑ादःतु                 तेजःवी               योऽभूत् यातो            जघन्यजः            ।
                  े
              धृ कतुिरित                   यातः              स            आसीन्मनुजे रः              ॥०७॥
              यःतु               राजि शिबनार्म                    दै तेयः          पिरक ितर्तः          ।
              िम
               ु          इत्यिभिव यातः                  स           आसी िव
                                                                         ु           पािथर्वः        ॥०८॥
              बांकलो                     नाम                     यःतेषामासीदसुरस मः                     ।
              भगद                इित             यातः            स          आसीन्मनुजे रः            ॥०९॥
              अयःिशरा                  अ िशरा                 अयःशङ्कु                वीयर्वान ्        ।
              तथा            गगनमूधार्               च           वेगवां ाऽ          प चमः            ॥१०॥
              प चैते               जिज्ञरे               राजन्वीयर्वन्तो             महासुराः           ।
               े
              ककयेषु                    महात्मानः                    पािथर्वषर्भस माः                ॥११॥
               े
              कतुमािनित                 िव यातो               यःततोऽन्यः              ूतापवान ्         ।
              अिमतौजा             इित             यातः           पृिथव्यां      सोऽभवन्नृपः          ॥१२॥
              ःवभार्नुिरित               िव यातः                  ौीमान्यःतु           महासुरः          ।
              उमसेन              इित              यात             उमकमार्          नरािधपः           ॥१३॥
              यःत्व                इित               िव यातः                 ौीमानासीन्महासुरः          ।
              अशोको                    नाम               राजासीन्महावीयर्पराबमः                      ॥१४॥
              तःमादवरजो                      यःतु             राजन्न पितः               ःमृतः           ।
              दै तेयः            सोऽभविाजा                  हािदर् क्यो          मनुजषर्भः           ॥१५॥
              वृषपवित                  िव यातः                ौीमान्यःतु              महासुरः           ।
              द घर्ूज्ञ          इित             यातः         पृिथव्यां         सोऽभवन्नृपः          ॥१६॥
              अजकःत्वनुजो                            राजन्य                   आसी षपवर्णः
                                                                                  ृ                     ।
              स          म ल            इित          िव यातः              पृिथव्यामभवन्नृपः          ॥१७॥
              अ मीव               इित                यातः            स ववान्यो          महासुरः         ।
              रोचमान             इित             यातः         पृिथव्यां         सोऽभवन्नृपः          ॥१८॥
              सूआमःतु                   मितमाुाजन्क ितर्मान्यः                      ूक ितर्तः           ।
              बृहन्त         इित          िव यातः                िक्षतावासीत्स       पािथर्वः        ॥१९॥
              तुहु ण्ड           इित            िव यातो               य          आसीदसुरो मः            ।
              सेनािबन्दिरित
                       ु                      यातः           स         बभूव        नरािधपः           ॥२०॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                   - 157 -                                        Adi Parva



              इसृपा             नाम               यःतेषामसुराणां                      बलािधकः            ।
              पापिजन्नाम                 राजासी िव
                                                ु                        िव यातिवबमः                  ॥२१॥
              एकचब              इित              यात                आसी ःतु               महासुरः        ।
              ूितिवन् य            इित          यातो           बभूव           ूिथतः       िक्षतौ      ॥२२॥
              िव पाक्षःतु                    दै तेयि ऽयोधी                           महासुरः             ।
              िचऽवमित               िव यातः              िक्षतावासीत्स                पािथर्वः        ॥२३॥
              हरःत्विरहरो                 वीर                 आसी ो                  दानवो मः            ।
              सुवाःतुिरित            िव यातः              स           जज्ञे         मनुजषर्भः         ॥२४॥
              अहरःतु                     महातेजाः                         शऽुपक्षक्षयंकरः                ।
              बा को          नाम         राजा        स         बभूव           ूिथतः       िक्षतौ      ॥२५॥
              िनचन्ि न्िवक्ऽ                           य                     आसीदसुरो मः                 ।
                   े
              मु जकश            इित             यातः           ौीमानासीत्स             पािथर्वः       ॥२६॥
                 ु
              िनकम्भःत्विजतः                        सं ये                     महामितरजायत                ।
              भूमौ          भूिमपितः         ौे ो          दे वािधप           इित       ःमृतः         ॥२७॥
              शरभो             नाम            यःतेषां                दै तेयानां          महासुरः         ।
              पौरवो          नाम         राजिषर्ः             स          बभूव         नरे िंवह        ॥२८॥
              ि तीयः               शलभःतेषामसुराणां                           बभूव             यः        ।
              ू॑ादो          नाम         बा कः                स          बभूव         नरािधपः         ॥२९॥
              चन्िःतु              िदितजौे ो                      लोके            तारािधपोपमः            ।
              ऋिषको                नाम                      र् ू
                                                    राजिषर्बभव                  नृपस मः               ॥३०॥
              मृतपा           इित            िव यातो                  य           आसीदसुरो मः            ।
              पि मानूपकं               िवि               तं           नृपं          नृपस म            ॥३१॥
              गिव ःतु              महातेजा               यः              ू यातो           महासुरः        ।
              िमसेन
               ु              इित            यातः             पृिथव्यां         सोऽभवन्नृपः           ॥३२॥
              मयूर           इित          िव यातः                   ौीमान्यःतु            महासुरः        ।
              स        िव          इित          िव यातो              बभूव         पृिथवीपितः          ॥३३॥
              सुपणर्           इित              िव यातःतःमादवरजःतु                               यः      ।
              कालक ितर्िरित                यातः            पृिथव्यां            सोऽभवन्नृपः           ॥३४॥
              चन्िहन्तेित                यःतेषां                  क ितर्तः            ूवरोऽसुरः          ।
              शुनको          नाम          राजिषर्ः            स          बभूव        नरािधपः          ॥३५॥
              िवनाशनःतु              चन्िःय               य              आ यातो           महासुरः        ।
              जानिकनार्म             राजिषर्ः            स           बभूव            नरािधपः          ॥३६॥


                                             www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 158 -                                       Adi Parva



              द घर्िज ःतु            कौरव्य                य               उ ो          दानवषर्भः      ।
              कािशराज          इित             यातः               पृिथव्यां         पृिथवीपितः      ॥३७॥
              महं       तु      सुषुवे         यं          तं          िसंह                र्
                                                                                     चन्िाकमदर् नम ्   ।
              बाथ             इत्यिभिव यातः                        सोऽभवन्मनुजािधपः                 ॥३८॥
              अनायुषःतु               पुऽाणां                     चतुणा               ूवरोऽसुरः        ।
              िवक्षरो         नाम              तेजःवी                 वसुिमऽोऽभवन्नृपः              ॥३९॥
              ि तीयो            िवक्षरा ःतु                        नरािधप               महासुरः        ।
                  ु
              पांसरा ािधप             इित             िवौुतः                   सोऽभवन्नृपः          ॥४०॥
              बलवीर             इित                  यातो                  यःत्वासीदसुरो मः            ।
              पौण्समत्ःयक             इत्येव             स            बभूव            नरािधपः       ॥४१॥
              वृऽ            इत्यिभिव यातो                        यःतु              राजन्महासुरः       ।
              मिणमान्नाम             राजिषर्ः            स            बभूव           नरािधपः        ॥४२॥
              बोधहन्तेित                  यःतःय                            बभूवावरजोऽसुरः              ।
              दण्ड      इत्यिभिव यातः                 स            आसीन्नृपितः           िक्षतौ     ॥४३॥
              बोधवधर्न              इत्येव                यःत्वन्यः                  पिरक ितर्तः       ।
              दण्डधार          इित               यातः                 सोऽभवन्मनुजे रः               ॥४४॥
              कालकायाःतु                 ये           पुऽाःतेषाम ौ                     नरािधपाः        ।
              जिज्ञरे            राजशादर् ल
                                          ू                        शादर् लसमिवबमाः
                                                                         ू                          ॥४५॥
              मगधेषु            जयत्सेनः                   ौीमानासीत्स                   पािथर्वः      ।
              अ ानां           ूवरःतेषां                 कालेयानां                  महासुरः         ॥४६॥
              ि तीयःतु                   ततःतेषां                        ौीमान्हिरहयोपमः               ।
              अपरािजत            इत्येव              स              बभूव            नरािधपः         ॥४७॥
              तृतीयःतु                   महाराज                            महाबाहमर्हासुरः
                                                                                 ु                     ।
              िनषादािधपितजर्ज्ञे                    भुिव                   भीमपराबमः                ॥४८॥
              तेषामन्यतमो                यःतु                         र्
                                                                  चतुथः              पिरक ितर्तः       ।
              ौेिणमािनित             िव यातः                 िक्षतौ             राजिषर्स मः         ॥४९॥
              प चमःतु               बभूवैषां              ूवरो                 यो        महासुरः       ।
              महौजा           इित             िव यातो                बभूवेह           परं तपः       ॥५०॥
              ष ःतु            मितमान्यो                     वै               तेषामासीन्महासुरः        ।
              अभीरुिरित             िव यातः                िक्षतौ               राजिषर्स मः         ॥५१॥
              समुिसेन                                नृपःतेषामेवाभव णात ्                              ।
              िवौुतः          सागरान्तायां               िक्षतौ                     र्
                                                                              धमार्थत विवत ्        ॥५२॥


                                              www.swargarohan.org
Mahabharata                                                  - 159 -                                            Adi Parva



              बृहन्नामा मःतेषां                           कालेयानां                   परं तपः               ।
              बभूव             राजन्धमार्त्मा                        ू
                                                                सवर्भतिहते              रतः             ॥५३॥
              गणः          बोधवशो                  नाम             यःते           राजन्ूक ितर्तः            ।
              ततः         संजिज्ञरे             वीराः           िक्षतािवह          नरािधपाः             ॥५४॥
              निन्दकः                 कणर्वे                 िस ाथर्ः              क टकःतथा                 ।
              सुवीर                सुबाहु                 महावीरोऽथ               बाि कः                ॥५५॥
              बोधो         िविचत्यः               सुरसः             ौीमान्नील                 भूिमपः        ।
              वीरधामा             च            कौरव्य           भूिमपाल               नामतः             ॥५६॥
              दन्तवक्ऽ                         नामासी जर्य ैव
                                                      ु                               नामतः                 ।
              रुक्मी       च           नृपशादर् लो
                                                ू           राजा           च      जनमेजयः               ॥५७॥
              आषाढो                 वायुवेग                     भूिरतेजाःतथैव                     च         ।
              एकलव्यः               सुिमऽ                  वाटधानोऽथ               गोमुखः               ॥५८॥
              का षका                     राजानः                   क्षेमधूितर्ःतथैव                च         ।
                         ै
              ौुतायुरु व व                        बृहत्सेनःतथैव                       च                 ॥५९॥
              क्षेमोमतीथर्ः               ु
                                         कहरः                   किलङ्गेषु               नरािधपः             ।
              मितमां                  मनुंयेन्ि              ई र े ित                िवौुतः              ॥६०॥
              गणात्बोधवशादे वं                                  राजपूगोऽभवित्क्षतौ                          ।
              जातः             पुरा             महाराज                          र्
                                                                      महाक ितर्महाबलः                    ॥६१॥
              यःत्वासी े वको                       नाम                                ु
                                                                            दे वराजसम ितः                   ।
              स         गन्धवर्पितमुर् यः               िक्षतौ         जज्ञे        नरािधपः              ॥६२॥
                      र्ृ
              बृहःपतेबहत्क तदवषिवर्ि                                           भारत                         ।
              अंशा िोणं                 समुत्पन्नं                 भार ाजमयोिनजम ्                       ॥६३॥
              धिन्वनां             नृपशादर् ल
                                            ू              यः          स           सवार् िव मः              ।
                          र्
              बृहत्क ितर्महातेजाः                     संजज्ञे                  मनुजेिंवह                ॥६४॥
              धनुवदे          च         वेदे       च         यं        तं        वेदिवदो          िवदः
                                                                                                     ु      ।
              विर िमन्िकमार्णं                       िोणं                 ु
                                                                       ःवकलवधर्नम ्                     ॥६५॥
              महादे वान्तका यां                  च              कामात्बोधा च                  भारत          ।
              एकत्वमुपपन्नानां                    जज्ञे             शूरः           परं तपः               ॥६६॥
              अ त्थामा                         महावीयर्ः                    शऽुपक्षक्षयंकरः                 ।
              वीरः                कमलपऽाक्षः                      िक्षतावासीन्नरािधप                    ॥६७॥
              जिज्ञरे         वसवःत्व ौ                   गङ्गायां             शंतनोः           सुताः       ।
              विस ःय               च           शापेन            िनयोगा ासवःय                  च          ॥६८॥


                                                www.swargarohan.org
Mahabharata                                                        - 160 -                                              Adi Parva



              तेषामवरजो                          भींमः                           ु
                                                                                क णामभयंकरः                         ।
              मितमान्वेदिव ाग्मी                                     शऽुपक्षक्षयंकरः                             ॥६९॥
              जामदग्न्येन               रामेण               यः             स           सवर्िवदां           वरः      ।
              अयु यत                  महातेजा                    भागर्वेण               महात्मना                 ॥७०॥
              यःतु               राजन्कृ पो                      नाम                 ॄ िषर्रभवित्क्षतौ              ।
              रुिाणां            तं              गणाि ि                        ू
                                                                            संभतमितपौरुषम ्                      ॥७१॥
                ु
              शकिननार्म                  यःत्वासीिाजा                          लोके            महारथः               ।
               ापरं          िवि                  तं                         ू
                                                                     राजन्संभतमिरमदर् नम ्                       ॥७२॥
              सात्यिकः                 सत्यसंधःतु                        योऽसौ                   ु
                                                                                           वृिंणकलो हः              ।
              पक्षात्स            जज्ञे             मरुतां                     दे वानामिरमदर् नः                 ॥७३॥
              िपद ािप
               ु                              राजिषर्ःतत                             एवाभव णात ्                    ।
              मानुषे          नृप                   े
                                                 लोकऽिःमन्सवर्श भृतां                          वरः               ॥७४॥
              तत                 कृ तवमार्णं                      िवि                 राज जनािधपम ्                 ।
              जातमूितकमार्णं                                      क्षिऽयषर्भस मम ्                               ॥७५॥
              मरुतां              तु              गणाि ि                           संजातमिरमदर् नम ्                ।
              िवराटं             नाम               राजिष                       पररा ूतापनम ्                     ॥७६॥
              अिर ायाःतु                 यः                पुऽो            हं स            इत्यिभिवौुतः             ।
              स              गन्धवर्पितजर्ज्ञे                              ु
                                                                           करुवंशिववधर्नः                        ॥७७॥
              धृतरा                   इित                    यातः                  कृ ंण ै पायनादिप                 ।
              द घर्बाहमर्हातेजाः
                      ु                                                         र्
                                                                     ूज्ञाचक्षुनरािधपः                              ।
              मातुद षादृषेः                 कोपादन्ध                      एव            व्यजायत                  ॥७८॥
              अऽेःतु             सुमहाभागं                        पुऽं            पुऽवतां            वरम ्          ।
              िवदरं
                 ु        िवि                  े
                                            लोकऽिःम जातं                       बुि मतां            वरम ्         ॥७९॥
              कलेरंशा ु                संजज्ञे               भुिव                 दय धनो
                                                                                   ु                  नृपः          ।
               ु र्    ु र्
              दबुि दर् मित वै                                     ु
                                                                 क णामयशःकरः                                     ॥८०॥
              जगतो          यः              स              सवर्ःय              िवि     ः       किलपूरुषः            ।
              यः          सवा               घातयामास                        पृिथवीं           पुरुषाधमः             ।
              येन         वैरं            समु          ं            भूतान्तकरणं               महत ्              ॥८१॥
              पौलःत्या                ॅातरः                 सव              जिज्ञरे          मनुजेिंवह              ।
              शतं          दःशासनाद नां
                            ु                                     सवषां                ू
                                                                                      बरकमर्णाम ्                ॥८२॥
               ु र्
              दमुखो              दःसह व
                                  ु   ै                     ये            चान्ये            नानुशि दताः             ।
              दय धनसहायाःते
               ु                                       पौलःत्या                        भरतषर्भ                   ॥८३॥


                                                 www.swargarohan.org
Mahabharata                                                             - 161 -                                                Adi Parva



              धमर्ःयांशं              तु             राजानं                  िवि                राजन्युिधि रम ्            ।
              भीमसेनं            तु             वातःय                    दे वराजःय                    र्
                                                                                                  चाजुनम ्          ॥८४॥
              अि नोःतु                      तथैवांशौ                         पेणाूितमौ                   भुिव              ।
                ु
              नकलः                     सहदे व                                सवर्लोकमनोहरौ                          ॥८५॥
              यः         सुवचार्            इित                  यातः              सोमपुऽः            ूतापवान ्            ।
                       र्ृ         र्
              अिभमन्युबहत्क ितर्रजुनःय                                             सुतोऽभवत ्                       ॥८६॥
              अग्नेरंशं          तु             िवि                   त्वं         धृ     ु
                                                                                          म्नं         महारथम ्            ।
              िशखिण्डनमथो                       राजन् ीपुंसं                   िवि                राक्षसम ्         ॥८७॥
              िौपदे या                      ये                    प च                            र्
                                                                                           बभूवुभरतषर्भ                    ।
              िव ेदेवगणाुाजंःतािन्वि                                               भरतषर्भ                          ॥८८॥
              आमु कवचः                         कण                 यःतु                  जज्ञे         महारथः               ।
              िदवाकरःय                     तं           िवि                    दे वःयांशमनु मम ्                    ॥८९॥
              यःतु             नारायणो                    नाम                  दे वदे वः             सनातनः                ।
              तःयांशो                  मानुषेंवासी ासुदेवः                                 ूतापवान ्                ॥९०॥
              शेषःयांशःतु                       नागःय                        बलदे वो                महाबलः                 ।
                   ु
              सनत्कमारं                      ु
                                           ू म्नं                 िवि                   राजन्महौजसम ्                   ॥९१॥
              एवमन्ये                 मनुंयेन्ि                        बहव ऽशा                    िदवौकसाम ्               ।
              जिज्ञरे              वसुदेवःय                            ु
                                                                      कले                ु
                                                                                        कलिववधर्नाः                 ॥९२॥
              गणःत्वप्सरसां                     यो               वै           मया               राजन्ूक ितर्तः             ।
              तःय         भागः              िक्षतौ          जज्ञे            िनयोगा ासवःय                    च      ॥९३॥
              तािन             षोडश                   दे वीनां                सहॐािण                  नरािधप               ।
              बभूवुमार्नुषे                      लोके                         नारायणपिरमहः                          ॥९४॥
              िौयःतु               भागः                 संजज्ञे                रत्यथ                पृिथवीतले              ।
              ि