1 YANGIN, YANGININ ETKİLERİ VE YANGIN YERİ İNCELEMESİ FIRE, THE EFFECTS OF FIRE AND FIRE SCENE INVESTIGATION
J.Müh.Bnb.Faik ÖZTOP J.Kim.Tğm.Salih UÇAR Jandarma Kriminal Daire Başkanlığı, 06835, Beytepe,ANKARA
ABSTRACT Fire debris examination is very important in arson investigation. Fire that takes place in our life as a potential danger has got different dimensions with developing technology. Since fire investigation is a very complex subject, key roles are for the crime scene investigators. Identifying, evaluating, saving and collecting the evidences depend on the skill, ability, technical information and experience of the crime scene investigator. For scientific examination of fire evidences, fire debris and evidences should be collected and packed properly and sent to the Criminal Laboratory as soon as possible. For this reason, fire investigators should know the chemistry of fire. Gendermarie Criminal Department examines fire debris collected in fire and arson events with scientific methods, and aims to determine a fire whether is malicious or not with identification of flammables and fire accelerants, To know the basic and different causes of fire, to collect and search for the fire evidences properly, to get information about the chemistry and types of fire, and to know how to behave in the fire scene investigation is very important. This article is written for giving the basic information about fire, fire chemistry and fire scene investigation. Keywords: Fire, Investigation.
ÖZET
Adli olayların aydınlatılmasında yangınla ilgili bulguların değerlendirilmesi çok önemlidir. Ateş ile birlikte yaşantımızda yer alan yangın, potansiyel bir tehlike olarak hayatımızdaki yerini almış olup, gelişen teknolojiyle birlikte değişik boyutlar kazanmıştır Yangının soruşturulması oldukça karmaşık bir konudur ve bu kapsamda olay yeri inceleme uzmanlarına kilit görevler düşmektedir. Delillerin tanınması, değerlendirilmesi, korunması ve toplanması olay yeri inceleme uzmanının beceri, kabiliyet, teknik bilgi ve deneyimine bağlıdır. Yangının çıkışının farklı nedenleri ile temel nedenlerini bilmek, yangın ile ilgili olay yeri incelmelerinde bulguların titizlikle araştırılarak, uygun şekilde toplamak, yangın çeşitleri, ateşin kimyası ve temel terimler hakkında bilgi sahibi olmak, yangın mahallinde yapılacak incelemeler esnasında yapılması ve yapılmaması gereken hareket tarzlarının bilinmesi çok önemlidir. Yangın ve kundaklama olaylarında elde edilen olay yeri bulguları Jandarma Kriminâl Daire Başkanlığı bilimsel yöntemlerle incelenmekte, yanıcı ve yangın hızlandırıcı maddelerin belirlenmesi ile çıkan yangınlarda kundaklamanın olup olmadığı tespit edilmesi amaçlanmaktadır. Jandarma Kriminâl Daire Başkanlığına yangınla ilgili bulgular teknik ve bilimsel yöntemlerle incelenebilmesi için yangın yerinde toplanmış olan bulguların eksiksiz ve doğru olarak toplanması, uygun bir ambalâjlama işleminden sonra da en kısa sürede lâboratuvara gönderilmesi gereklidir. Bunun için yangın yeri incelemesinde görev alacak personelin,
2 ateşin ve yangının kimyası ile ilgili bilgi sahibi olunması gereklidir. Bu makale, yangın, yangın kimyası ve yangın yeri 1. Giriş Çok yararlı olması yanında zararları ile de tarih boyunca iki yönlü bir güç olarak karşımıza çıkan ateş ile birlikte yaşamımızda yer alan yangın, potansiyel bir tehlike olarak yaşam koşullarının değişmesiyle sayıca giderek artmıştır (1). Gelişen teknoloji ile birlikte değişik boyutlar kazanarak; konut, endüstriyel tesis, ulaşım araçları, orman yangınları, patlayıcılar, doğal gaz, LPG ve nükleer maddelerden kaynaklanan bir çok yangın türü ortaya çıkmıştır. Günümüzde yangınlar daha çok ihmal ve dikkatsizlik sonucu kazaen (yanar şekilde unutulan sigara, çakmak, kibrit gibi yakıcı maddelerle oynayan çocukların neden olduğu yangınlar, prizde takılı unutulan elektrikli ev aletleri v.s.), doğal sebeplerden (yıldırım düşmesi, yanardağ patlaması, gaz sıkışması sonucu patlama ve güneş ısısı vb.) veya kasıtlı olarak (kundaklama) meydana gelmektedir. (2) 2. Yanma Yanıcı maddelerin ısı ve oksijenle birleşmesi sonucu oluşan kimyasal olaya yanma denir. Yanma, milyonlarca buhar molekülünün hızlı oksidasyonu olarak da tanımlanabilir. Moleküllerin okside olması atomlarının birbirlerinden ayrılıp oksijenle bir araya gelmeleri sonucunda yeni bir molekül oluşturmasından kaynaklanır. Atomların birbirlerinden ayrılması ve yeni bir molekül oluşturma sürecinde ısı ve ışık olarak enerji açığa çıkar. Genel anlamıyla yanma reaksiyonları CxHyO z + O2 → H2O + CO2 olarak gösterilebilir.(3) 2.1.Yanmanın Koşulları Yangın üçgeninde de görüldüğü gibi; yanma olayı, ısı, yanıcı madde ve oksijenin birleşmesiyle meydana gelen, ısı veren (ekzotermik) bir reaksiyondur. Yanma üçgeninin herhangi bir kenarının olmayışı yanmayı başlatmayacağı gibi, yanma incelemesinde genel bilgiler vermek için hazırlanmıştır.
esnasında herhangi bir kenarın (3) kaldırılmasıyla yangın sönecektir. Yanma üçgeni ve yanma dörtgeni yanmanın devamı için gerekli faktörleri açıklasa da yanmanın başlaması için gerekli faktörleri açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Bu sebeple tutuşturucunun önemin vurgulamak için “Yanma Beşgeni” kullanılmaktadır. (8) Maddelerin yanması ve pirolizi nedeniyle oluşan gazlarla birlikte katı ve sıvı tanecikler dumanı oluşturur. Duman, tam yanma için gerekli oksijen miktarı yeterli olmadığında, kömür, kâğıt, petrol gibi katı veya sıvı hidrokarbonların yanmamış karbon taneciklerinin salınması veya ısıl bozunmaları sonucu meydana gelir. Duman içindeki tanecikler, yoğunluğa ve yüzeye bağlı olarak katı yüzeyler üzerinde birikir ve is (kurum) oluşur. (3) 2.2. Yanıcı Maddeler Yanma derecesine kadar ısıtıldığında oksijenle birleşmesi sonucunda yanan ve yandığında etrafa ısı yayan maddelere yanıcı maddeler denir. Yanıcı maddeler doğada katı, sıvı, gaz olmak üzere üç halde bulunurlar.
YAKIT
OKSİJEN
ISI
Yangın Üçgeni(5)
a.Katı Yanıcı Maddeler: Moleküller arasındaki büyük bir çekim kuvveti ile birbirlerine sıkıca bağlı olan, belli bir hacim ve biçime sahip olan maddelere katı maddeler denir. Kömür, odun, kağıt, kumaş, mum, deri, zift, naftalin, parafin gibi
3 maddeler katı yanıcı maddelere örnek olarak verilebilir. b.Sıvı Yanıcı Maddeler: Sıvı maddelerin yanan kısmı bir başka deyişle sıcaklık etkisi ile gaz haline geçen sıvı buharlarıdır. Yanma yüzeydedir, korlaşma ve yüzey altında yanma olmaz. Yüzeydeki yanmanın etkisi ile ısı artar ve yanmanın devam edebilmesi için gerekli ortam hazırlanmış olur. Sıvı yanıcı maddelerin parlama noktası düştükçe yangın yönünden tehlike riskleri yükselir. Benzin, motorin, alkol, cilalar, gazyağı, mazot, tiner gibi maddeler sıvı yanıcı maddelere örnek olarak verilebilir. c.Gaz Yanıcı Maddeler: Moleküller arası çekim kuvveti çok zayıf olup diğer yanıcı maddelere nazaran çok daha kolay ve hızlı yanarlar. Genellikle hidrokarbon bileşikleri (petrol ve türevleri) ve bu bileşiklerin karışımlarından olurlar. İçinde bulundukları kabın veya tankın dayanma gücüne bağlı olarak sıkıştırılıp basınç altında sıvılaştırılabilirler. Basınç kaldırıldığında da gaz haline dönerler. Propan, bütan, asetilen, doğalgaz gibi maddeler gaz yanıcı maddelere örnek olarak verilebilir.(4) Yangın Dörtgeni(5) 2.3.Oksijen Renksiz, kokusuz ve tatsız bir gaz olup canlıların temel yaşam kaynağıdır. -183 °C‟ de sıvılaşır ve genellikle sıvı olarak depolanır. Normal havada % 21 oranında oksijen bulunur. Alevli yanmayı desteklemek için hava içindeki oksijen konsantrasyonu minimum % 15 oranında olmalıdır. İçin için yanma ise, hava içindeki % 3 oranındaki oksijen ile meydana gelebilmektedir.(4) 2.4.Yanma Çeşitleri Genel anlamda yanmanın temel bir kuralı vardır: “Sadece gaz yanar”. İstisnai olarak bazı metal ve kimyasallar dışında kalan bütün yakıtlar (yanıcılar) yeteri kadar ısıya maruz kaldıklarında gaz üreteceklerdir. Yanan madde de zaten bu gazdır. Yanma olayı tepkime özelliklerine göre 5 (beş) gruba ayrılır.
a. Yavaş yanma: Yanıcı buhar veya gaz meydana gelmediği, yeterli ısı ve oksijen olmadığı durumlarda oluşur. Demirin paslanması gibi. b. Kendi kendine yanma: Yavaş yanmanın zamanla hızlı yanmaya dönüşmesidir. Bazı bitkisel kökenli yağlı maddelerde gözlenir.
ISI
OKSİJEN
YAKIT
ZİNCİR REAKSİ YONU TUTUŞTURUCU
Yangın Beşgen i(8) c. İçin için yanma: Bir cisimden sıcaklık yükselmesi hissedilmesine rağmen, alev görüntüsünün olmaması durumudur. 350 C – 450C‟yi aşmayan sıcaklıklarda yanan katı cisimler için yanma evresidir. Örneğin, sigara, mobilya döşemesinde kullanılan pamuk, poliüretan köpük dolgu için için yanar. Hızar talaşı ya da kömür yığınları bazen haftalarca için için yanabilir. ç.Hızlı yanma: Yanmanın tüm belirtilerinin alev, ısı ve korlaşma halinde görülebildiği yanmadır. d. Patlama: Yanıcı gazlar ve hızlı buharlaşma sonucu kolay yanabilen maddelerin bir anda yanarak büyük bir hacim genişlemesi meydana getirdikleri yanmalardır.(1) 3.Yangın Yanmanın kontrol altına alınmayan kısmına yangın denir. Yangının meydana gelebilmesi için yangın dörtgeninin unsurlarının bir arada olması gerekmektedir. Bir madde ister sıvı, ister katı veya gaz halinde olsun, yeterli ısıda yanıcı gazlar çıkararak yanar. Bir sıvı yanıcı maddenin yeterli ısı alıp, gazlarını vermeye başladığı
4 ve bir alevli kaynakla ateşlenebileceği noktaya “parlama noktası” denir. Bir maddenin (katı, sıvı veya gaz), bir alev olmaksızın kendi kendine yanmaya başladığı en düşük sıcaklığa ise “tutuşma noktası” denir. Parlama noktasında sıvı yanıcılar sadece parlarlar, yanma devam etmez (3). 3.1.Yangın Çeşitleri a. A Sınıfı Yangınlar (Adi Yangınlar): Ağaç ve ağaç ürünleri, tekstil ürünleri, orman, kağıt ve kağıt ürünleri, bina, vb. maddelerin meydana getirdiği yangınlardır. Bu tür maddelerin yanması yüksek alevlenme sıcaklığı gerektirir. 200 0C ‟de birkaç saniyede tutuşabilir. Bu sınıf yangınlar alevlenme ve korlaşma şeklindedir. Bu sınıf yangınları söndürmede soğutma tesiri yüksek basınçlı su kullanılmalıdır. b. B Sınıfı Yangınlar (Akaryakıt yangınları): Kolaylıkla akış sağlayabilen ve kolaylıkla yanabilen veya tutuşabilen ham petrol ve ham petrolden rafine edilmiş (motorin, mazot, yağlama yağı, benzin, gaz yağı, boya ve gres vb.) tüm petrol ürünlerini kapsar. Bu sınıf yanıcılarda yanma olayı yüzeyde (satıhta) meydana gelir. Kor bırakmazlar ve söndürüldükten sonra tutuşmazlar. B sınıfı yangınların söndürülmesinde yanıcının hava ile temasını kesmek en etkili yöntemdir. Bu söndürme işlemini en iyi “foam köpüğü” sağlar. c. C Sınıfı Yangınlar: Gaz türü yanıcı maddelerin oluşturduğu yangınlardır. Likit gaz, petrol, metan, asetilen, propan, havagazı, hidrojen vb. maddelerin oluşturduğu yangınlar örnek olarak verilebilir. Etkili söndürücüsü kuru kimyevi tozlu söndürücülerdir. ç. D Sınıfı Yangın (Metal Yangınları): Alüminyum, magnezyum, potasyum, sodyum, titanyum, fosfor ve lityum gibi metallerin yanmasından meydana gelen yangınlardır. Daha çok sanayi kesiminde görülür. Uçak yapımında kullanılan magnezyum kolay yanabilen bir metaldir. Bu sınıf yangınların en etkili söndürücüsü Tirimotoksinboraksin (TMB)‟dir. Bu sınıf yangınlara müdahale maksatlı olarak kullanılan portatif söndürücülerde ise “Sodyum Klorür” kuru kimyevi maddeler kullanılır. d. E Sınıfı Yangınlar (Elektrik Yangınları): Akım taşıyan kablolar, elektrik motorları ve elektronik cihazlarda meydana gelen yangınları kapsamaktadır. Elektrik sadece yangının başlamasına sebep olmaktadır. Yangın başlangıcından sonra çevredeki yanıcı maddenin cinsine göre A, B, C, D yangın sınıflarına dönüşmektedir. Bu sınıf yangınların söndürülmesinde kullanılabilecek söndürücüler, elektrik akımını iletmeyen söndürücüler olmalıdır.(5)
Resim-2 A sınıfı yangın(7) 3.2.Yangının Çıkış Nedenleri a.Doğal yangınlar: Yıldırım düşmesi, volkan patlaması, sel, deprem, çığ ve rüzgar gibi doğal afetler nedeniyle çıkan yangınlardır.
Resim-3 B sınıfı yangın(7) b.Kaza sonucu çıkan yangınlar: Sigara izmariti, yemeği ocakta unutma, elektriğin kısa devre yapması gibi nedenlerle çıkan yangınlardır. c.Kundaklama yangınları: Kin, nefret, intikam alma, gözdağı verme, kıskançlık,
5 para kazanma ve ticari kaygı gibi duygularla çıkartılan yangınlardır. (3) 3.3.Yangın Söndürme Teknikleri a.Yanıcı Maddeyi Ortadan Kaldırmak: Katı yanıcı maddelerde bu yöntem pek mümkün değildir. Ancak küçük çaptaki katı yanıcı maddeler emniyetli bir sahaya alınabilir. Sıvı ve gaz yanıcı maddelerde, sızan yakıt veya gaz devre üzerindeki valfın kapatılması yöntemi ile yangın kontrol altına alınabilir veya söndürülebilir. Elektrik yangınlarında ise; enerjinin kesilmesi yanmayı durdurur (Eğer yangın “A” veya “B” Sınıfı yangına dönüşmemiş ise). b.Isıyı Yok Etmek (Soğutma): Bu işlem genelde “su” kullanılarak yapılır. Yanan maddenin sıcaklığı tutuşma sıcaklığının altına düşürülür. Uygulanan işleme “Soğutma” adı verilir. c.Oksijen İle Temasını Kesmek: Örtme veya boğma denilen yöntemler ile yapılır. Örtme, Katı maddeler (kum, toprak, halı, kilim, vb.) ve kimyasal bileşkeler (foam köpüğü, kuru kimyasal toz vb.) kullanılarak yanan maddenin oksijen ile temasının kesilmesiyle yapılan söndürmedir. Boğma ise yangının, oksijen ile temasının kesilmesi veya azaltılması amacıyla yapılan söndürme yöntemidir. Boğma yöntemine en iyi örnek karbondioksit (CO2)‟dir. d.Zincirleme Reaksiyonu Kırmak: Yanma sırasında; yanıcı madde, oksijen ve ısı arasındaki alış verişin, kimyasal bir işlem ile kesilmesi suretiyle uygulanan söndürme tekniğidir. Bu söndürme tekniğinde, genellikle “Halojenli” söndürücüler (Halon 1301, FM 200 TM, NAF Serisi Gazlar) kullanılır.(5) 3.4.Yangın Söndürmede Kullanılan Ana Söndürücüler a.Su: En yaygın, en ucuz ve temini en kolay olan bir yangın söndürücü maddedir. A sınıfı yangınların en etkili söndürücüsüdür. Su zerreciklerinin çok yüksek ısı emici özelliği sayesinde, hem soğutma ve hem de meydana getirdiği su buharı ile de boğma yaparak yangını söndürür. Elektriği iletmesi nedeniyle E sınıfı yangınlarda kullanılmaz. b.Köpük söndürücüler: Foam da denilen söndürme sıvısının belirli oranda su ve hava ile karıştırılması ile elde edilir. Köpük, B sınıfı yangınların ideal söndürücü maddesidir. Kütlesel olarak yanan A sınıfı yangınlara da rahatlıkla uygulanır. Köpüğün karışımında su olduğu için hiçbir zaman elektrik devreleri üzerine sıkılmamalıdır. c.Kuru kimyevi tozlar: Söndürme özelliği; ısıyı yayma, boğma, zincirleme reaksiyonlarını kırma ve yüzeyi örtme şeklindedir. “B” Sınıfı Parlayıcı Madde Yangınlarında ve kullanılmakla beraber yalıtkan olduğundan her sınıf yangın söndürme işleminde kullanılır. Kuru kimyevi tozlar; Sodyum Bikarbonat (B, C sınıfı yangınlar için), Potasyum Bikarbonat (B, C sınıfı yangınlar için), Üre Potasyum Bikarbonat (B, C sınıfı yangınlar için), Mono Amonyum Fosfat (A,B, C, D sınıfı yangınlar için) kullanılarak imal edilmişlerdir. Kuru kimyevi tozlar kullanıldığında cam elyafı şeklinde artık bıraktığından zorda kalınmadıkça elektrik ve elektronik cihaz yangınlarında kullanılmamalıdır. ç.Karbondioksit (CO2): Püskürtme ile, atmosfer basıncında gaz haline geçerek ortamdaki oksijen miktarını azaltan yani boğucu etkisi ile yangını söndüren kimyasal bir söndürücüdür. Karbondioksit, elektrik yangınlarının söndürülmesi için ideal bir yangın söndürücüsüdür. Ayrıca, bunlara stim ve kum da ilave edilebilir.(5) 3.5.Binalarda Dahili Algılama ve Söndürme Sistemleri Yangında açığa çıkan duman, ısı ve alev üç farklı prensipte tepki verir ve algılama sistemleri (duman, alev, ısı dedektörleri) bu durumu erken algılama ve uyarma şeklinde ikaz eder. Binalarda sabit yangın söndürme sistemleri olarak sulu (sprinkler) sistemi, köpüklü, karbondioksitli, kuru kimyevi tozlu sabit söndürme sistemleri kullanılabilmektedir. İnsanların yoğun olarak bulundukları binalarda, yangının söndürülmesi veya
6 kontrol altında tutulabilmesi için sulu sistemi 1.Kondüksiyon (taşıma) yoluyla ısı
Resim-3 Yıldırım düşmesi(7) tercih edilmektedir.(6) 3.6.Yangının Meydana Gelişi ve Safhaları 1.Başlangıç Safhası: Bu safhada havadaki oksijen miktarı fazla düşmemiş ve yangında su buharı (H2O), karbondioksit (CO2), karbonmonoksit (CO), sülfür dioksit (SO2) ve diğer gazlarla birlikte bir miktar ısı oluşur. Ortam sıcaklığı 200°C civarındadır. 2.Alev Yayılma Safhası: Bu safhada, oksijen yönünden zengin olan hava, alevlere doğru hava akımı şeklinde çekilir. Ortam sıcaklığı 700 °C„yi aşmış, oksijen biraz daha tükenmiştir. 3.Sıcak Boğulma Safhası: Yangın mahalline hava girişi yoksa, alevler kaybolur, yangın parlak ışık saçan bir kor haline dönüşür. Yangın yeri kesif bir duman ve gazlarla dolar. Ortam sıcaklığı 1000°C„nin üzerindedir. Bu sıcaklık yüzünden, yangın yerindeki yanıcı maddelerde bulunan hidrojen ve metan gibi gazlar açığa çıkar. 4.Geri Tepme (Back Draft): Sıcak boğulma safhasındaki bir yangına ani olarak havayla oksijen sağlandığında, meydana gelen patlama şeklinde çok hızlı yanmadır.(3) 3.7.Yangının Yayılması Yangın başladıktan sonra etrafa yayılması engellenebilirse, aradan bir süre geçtikten sonra ısının düşmesi, yanıcı maddenin veya oksijenin azalması ve tükenmesiyle birlikte kendiliğinden sönecektir. Ancak, yangının yayılmasını engellemek yangın anında mücadele edilmesi gereken en büyük problemlerden biridir. Yangının yayılması, yangında meydana gelen ısının transferi ile gerçekleşmektedir. Isının transferi ise üç şekilde olmaktadır.
Resim-4 Kaza yangını(7) transferi: Isının katı malzemeler kanalıyla transferidir. Metal borular, çelik kirişler gibi malzemeler ısınarak ısıyı diğer tarafa iletir. Cam yünü gibi malzemeler ise ısıyı iletmezler, yalıtım malzemesi olarak kullanılır. 2.Konveksiyon yoluyla ısı transferi: Sıcak havanın hareketiyle ısının yayılmasıdır. 3.Radyasyon (ışınım) yoluyla ısı transferi: Isının dalgalar ile yayılmasıdır. Radyasyon ile yayılan sıcak dalga, ısınma ısısına gelen tutuşabilir, parlayabilir özellikteki malzemeyi tutuşturabilir. Temelde alevlerin uzaması yoluyla yangının başka yapılara geçmesi oldukça zordur. Buna karşılık radyasyon yoluyla yangınlar çok kolay olarak yayılabilirler. Bu nedenle, yangını söndürme eyleminin ilk aşaması olarak ışınım yoluyla tehlikeye düşen yapı ve malzemenin korumaya alınması işlemleri yapılmalıdır.(2) 4.Yangın Etkileri 4.1.Yangının Binalarda Etkisi a.Harç ve beton malzemeler: 100°C‟ de termik genleşmeye uğrayan çimento hamuru, 98 -102°C‟ de fiziksel olarak bağlı suyun büyük miktarını kaybeder. 300-500°C arasında, kimyasal olarak bağlı suyun ayrılmasıyla bir büzüşme görülür. Beton, sıcaklık arttıkça mukavemetini kaybeder. Sıvada çatlamalar görülür ve dökülmeler olur. b.Metal Malzemeler: Yangındaki artan sıcaklık, metal yapı malzemelerinde özellik değişimine ve büyük genleşmelere neden
7 olur. Çelikler, mukavemetlerini 300°C‟ de kaybederler, 450°C‟ de mukavemet müsaade edilen asgari sınırın altına düşer. Binada, çelik konstruksiyon kullanılmış ve izolasyon yapılmamışsa, yangında, 400°C‟ yi aşan sıcaklıklarda ani çökmeler görülür. c.Ahşap Malzemeler: Yangın karşısında ahşap malzemelerde 170°C‟ ye kadar kuruma, 270° C‟ ye kadar da CO, CO 2 ve buhar çıkışı görülür. Ahşabın tutuşma sıcaklığı 250-300°C‟ dir. Tutuşma ısısına eriştikten sonra ortaya çıkan gazlar, oksijenle birleşerek uzun alevli bir yanma baş gösterir. Binalarda kullanılan 5x10 cm‟ lik ahşaplarda bir dakikada 0.8 mm‟ lik yüzey kesiti yanar. ç.Çökme Etkisi: Çökme tehlikelerinin başlıca sebebi, ısıdan dolayı yapı malzemelerinin taşıma gücünün zayıflamasıdır. Ağaç malzemenin yanması, çelik yapılarda taşıma gücü kaybı, tabii taşların çatlaması, ısıdan dolayı hacim değişmesi yapı malzemelerinin taşıma gücünü azaltır. d.Elektrik kabloları: Bir bakır iletkene tatbik edilen ısı onun renk değiştirmesine ve vişne rengini almasına neden olur. Eğer ısı, dış kaynaklıysa kablonun dış yüzeyi vişne rengini alır. Bu yüzey kazındığında parlak bakır rengi ortaya çıkar. Ancak ısı, aşırı akım kaynaklıysa kablonun tüm kesiti vişne rengini alır. Kablonun yalıtkanı gevşemişse ısı kaynağı iletkenin kendisidir. Buna karşılık, yalıtkan iletkene kadar ergimişse kaynağın dışsal olduğu söylenebilir.(3) 4.2.Yangının Patlama Etkisi a.Fiziksel Patlama: Yangın yerinde bulunan, içinde yanıcı gaz olsun olmasın bütün basınçlı kaplar fiziksel patlama tehlikesi oluştururlar. Bunlar, yangın söndürme tüpleri, deodorantlar, sanayi gaz tüpleri, tanklar vb. malzemelerdir. b.Kimyasal Patlama: Patlayıcı maddeler yangın anında patlayabilirler. Ayrıca, kapalı ortamda oksijensiz kalan yangın, ani hava ile karşılaştığında patlar (geri tepme-back draft)
(3)
4.3.Yangının Vücut Üzerindeki Etkileri
a.Zehirleme Etkisi Yangın yerinde meydana gelen ölüm olaylarını çoğu zehirli gazlar sebebiyle olmaktadır. Zehirlenme çoğunlukla soluma, nadiren de deriden soğurma yoluyla olur. Dumandaki karbon monoksit, siyanid, nitrik oksit, fosgen gibi toksik maddelerin solunum yolu ile (inhalasyonu) en sık görülen zehirlenme nedenidir. Bu toksik gazlar, plastik maddelerin, halıların, yer cilalarının ve gündelik eşyalarda kullanılan boyaların yanmasıyla açığa çıkmaktadır. Karbon monoksit zehirlenmelerinde ceset üzerinde kiraz kırmızısı renginde lekeler meydana gelir. Karbon monoksit (CO), renksiz, kokusuz, tatsız ve tahriş etmeyen özelliklere sahip bir gazdır. Kanda bulunan hemoglobin moleküllerine bağlanma isteği oksijenden 200-300 kat daha fazladır, bu yüzden hemoglobinden oksijeni uzaklaştırarak dokuları oksijensiz bırakır (doku hipoksisi). Ayrıca, kas güçsüzlüğü ve halsizliğe sebep olur. Çok tehlikeli olan bu etki sonucunda şahıs zehirlendiğinin farkında olsa bile, bu ortamdan kendini uzaklaştıracak gücü bulamaz. Bu yüzden olay yeri incelemeleri sırasında bazı kurbanlar kapı koluna uzanmış ya da yakalayıp açamamış vaziyette bulunurlar. Yangınlar, bacasız sobalar, mangal, ocak, kömür sobaları, banyo ve mutfakta kullanılan gazların yersiz yanmaları veya baca sistemlerinin olmaması ya da baca tıkanıklıkları sonucu sık sık CO zehirlenmesi karşımıza çıkmaktadır. Havada 5000‟de 1 oranında CO bulunduğunda 5-6 saatte ölüm meydana gelmekteyken, 500‟de 1 oranında CO bulunduğunda birkaç dakikada ölüm meydana gelmektedir. Kanda CO ile doymuş hemoglobin düzeyine göre farklı klinik evreler oluşur. % 10 düzeyinde CO ile doymuş hemoglobin varsa, baş ağrısı, baş dönmesi, kulak çınlaması gibi belirtiler çıkar. CO düzeyi arttıkça kusma, bulantı, uykuya meyil ve takatsizlik gelişir. Kan düzeyi % 50‟yi bulduğunda artık bilinç kaybı ve koma meydana gelir. CO düzeyi, % 60-75‟e ulaştıktan sonra çoğunlukla ölüm meydana gelmekte, bu düzeyde iken
8 kurtarılan kişilerde ciddi nörolojik arızalar kalmaktadır. Çocuklarda, yaşlılarda, akciğer ve kalp hastalığı olanlarda ve anemiklerde CO‟nin öldürücü düzeyi, %25-30‟lara kadar düşebilmektedir.(3) b.Yanma Etkisi Her ne şekilde olursa olsun, 44° C‟ nin sütündeki ısı, insan vücudunda çeşitli derecelerde yanıklar meydana getirir. Yanık lezyonun ağırlığı, uygulanan sıcaklığın derecesine ve uygulama süresine bağlıdır. 33° C‟ deki ısı ile 5 saatlik bir temas hasara neden olurken, 60° C‟ lik ısı ile 3 sn‟ lik bir temas hasar oluşturmaktadır. Yanıklar, ağırlık derecesine göre 4 aşamada gösterilmektedir: 1.Derece (Yüzeysel) Yanıklar: Derinin en üst tabakasında yanma meydana gelmiştir. Örnek olarak güneş yanığı verilebilir. 2.Derece Yanıklar: Derinin alt tabakasında yanma meydana gelmiştir. Nemli ve kızarık görünümdedirler. Genellikle tamamen iyileşirler. 3.Derece Yanıklar: Derinin en alt tabakasında yanma meydana gelmiştir. Başlangıçta kuru, beyaz, kösele görünümündedirler. Daha sonra rengi kahverengi veya siyahlaşır. Şekil ve fonksiyon bozuklukları meydana getirirler. Ter bezleri, kıl dipleri, sinirler tamamen harap olmuştur. Ağrı hissedilmez. Kalıcı izler bırakırlar. 4. Derece Yanıklar: Kömürleşme olarak da adlandırılır. Tüm deri ve deri altı dokusunun yanı sıra adaleler de harap olmuştur. Hatta kemikler bile yanmıştır. Yanan uzuvlar gövdeye doğru çekilir, vücut su kaybeder ve % 60‟ına kadar kilo kaybına uğrar. Bir cesedin tamamen kül olması için 1000 1100°C‟ de 1.5-2 saat kalması gerekir. Erişkinlerde en az 2nci dereceden olmak kaydıyla vücudun % 30‟undan fazlasını kaplayan yanıklar hayati tehlike oluştururken, yeni doğan bebeklerde ile küçük yaştaki çocuklarda bu oran % 10 olmaktadır (3). 5.Yangın Yeri İnceleme Yangına müdahaleyi itfaiye yapar ve söndürmekle yükümlüdür. Bu esnada kolluk kuvvetleri yangın mahallinin güvenliğini sağlar ve olayla ilgili bilgi edinmeye çalışır. İtfaiye yangını söndürdükten sonra yangınla ilgili tutanak tutarak tespitlerini belirtir. Bu tutanakta yangın ihbarının zamanını, ihbar edenin kimliğini, yangın mahalline ne zaman ulaşıldığı, yangının ne kadar sürede söndürüldüğü, yangın yerinin adresi, kime ait olduğu, yangının ne ile söndürüldüğü, yangının türü ve hasar durumu gibi teknik bilgileri içerir. Şüpheli durum fark edilirse ilgili yerlere bildirilir. Yangın mahallinin incelenmesinin amacı yangının ilk olarak kasıt sonucu mu yoksa kaza sonucu mu çıktığını öğrenmek; kaza sonucuysa ne tür bir kaza olduğunu belirlemek, kasıt sonucu ise ne şekilde ve ne amaçla çıkarıldığını ve kimin veya kimlerin çıkardığını belirlemektir. Yangın olaylarında bu nedenlerin her biri akla gelmeli ve bu nedenler karşımıza iç içe girmiş olarak çıkabilir. Yangın olaylarında bunların her birinin hukuki değeri vardır. Yangına neyin sebep olduğu ortaya konulmalıdır. En önemlisi de sabotaj ve kundaklama boyutunu ortaya koymak gerekir. Sorumlular ve sorumluluk derecesi belirlenmesi hukuki süreçte önemlidir. Yangın incelemecilerinin olay mahallinde inceleme yapması itfaiyenin yangın olayını söndürüp soğutma işlemini tamamlayasıya kadar mümkün değildir, fakat itfaiyenin işlemlerini tamamlamasına kadar geçen süre sarfında yangın uzmanlarının büyük bir dikkat ve özenle yapması gereken işlemler vardır. Bunlar aşağıdadır: Yangın uzmanları olay yerine ilk vardığında kolluk kuvvetinin, itfaiye, sivil savunma ve sağlık ekibinin sorumluları ile irtibata geçerek o ana kadar yapılan faaliyetler hakkında bilgi toplar, Yangın bölgesindeki görevli personelin kimlikleri tespit edilir, Yangın söndürülüp soğutma işlemi bitirilinceye kadar bütün faaliyetleri kayıt altına alır, Seyirci kalabalığın, bölgedeki araçların, bölgeye giren ve çıkan araçlar ile kişilerin kamera görüntülerini alır,
9 Yangını izleyenlerden yetkililer dışında aşırı derecede ilgisiz soru soranlar tespit edilir, Yangın mahallinde güvenlikten sorumlu kimseler var ise olması gereken zamanda görevli olup olmadığı, hareketleri takip edilir Yangın yerindeki alev ve duman rengini, yüksekliğini ve yangından kaynaklanan ses ve patlamaları kameraya alır, Yangın bölgesindeki kokuları hissetmeye çalışır, Tarafların hal hareket ve tavırlarını, giyim kuşamını gözlemler, İtfaiye araçlarının olay mahalline gelirken karşılaştığı zorluk ve engeller var ise onları inceler, Yangın mahallindeki yangın söndürme sistemlerinin çalışır durumda olup olmadığını ve kurallara uygun kurulup kurulmadığını inceler, bu sistemlerde engelleme olup olmadığını kontrol eder, Yangın mahallinde bulunan yangın söndürme sistemlerine gelen elektriğin normal hattan ayrı bir hattan gelip gelmediğini araştırır. (Fabrikalarda bulunan yangın söndürme sistemlerine, fabrika hattı dışında başka bir hattan elektrik alınmalıdır.) Binada alarm sistemi veya kamera sistemi var ise durumu incelenir, Binada bulunması gereken manevi değeri büyük malzemeler ile hayvanların yangından önce bölgeden uzaklaştırılıp uzaklaştırılmadığı kontrol edilir, Binanın kapı ve pencerelerinin durumlarını tespit eder, Binadan çıkartılan ve bölgeden uzaklaştırılan malzeme ve cihazları kontrol eder, Yangın öncesinde, yangın bölgesindeki malzemeler eskileri ile değiştirilip değiştirilmediğini tespite çalışılır, Yangın bölgesinin yanmadan önceki durumunu tespit eder, kroki, şema vb. ele geçirmeye çalışır, Yangın bölgesinde havanın durumuna göre çelişen durumları tespit eder (örneğin hava soğuk ise camlar kapalı olmalı, sıcak ise kalorifer kazanının yanmaması gerekir) Yangının birden fazla bölgede gelişip gelişmediğini gözlemler, Yangın bölgesindeki hava durumunu ve rüzgâr yönünü tespit eder, İtfaiye tarafından yangının söndürülüp, soğutma işlemi tamamlandıktan sonra, gerekli emniyet tedbirleri alınarak üçüncü safha olan olay yerinin ilk incelemesi safhasına geçilir.(7) 5.1. Yangının Çıkış Noktasının Bulunması Duvar üzerinde oluşan “V” şeklindeki yanma izlerinde, “V”‟nin en alt noktası başlangıç noktasını gösterir, Başlangıç noktası, genelde zemine yakın yerdedir ve kömürleşme ve kararmanın en yoğun olduğu noktadır, Tavanda en çok zarar gören bölge başlangıç noktasına yakındır, Ampuller, şişeler ve bunun gibi cam malzemelerde başlangıç noktasını işaret eder şekilde bombeli bir erime görülür, Başlangıç noktasına uzak olan nesneler, eşyalar daha az zarar görmüştür, Zeminde bulunan çukurlar, başlangıç noktasının ve hızlandırıcıların bulunduğunun göstergesi olabilir, Cam üzerindeki is elle kolay silinmiyor, elde çok az is lekesi kalıyorsa bu yoğun fakat yavaş yavaş oluşmuş bir ısının göstergesidir, Camda ısının etkisiyle oluşan kararma az fakat is kolay silinebiliyorsa bu yavaş ama çok dumanlı bir yanmanın göstergesidir, İsli bölgelerde meydana gelen hilal şeklindeki (oval) kırıklar camın yanma sırasında çerçevede olduğunu gösterir, Yüksek yoğunluklu bir patlama sonucu kırılan cam birçok küçük parçaya ayrılır, Cam üzerinde bulunan çok küçük sayıdaki kararma camın, yangının başlama noktasına yakın olduğunu gösterir, Cam üzerindeki koyu renk duman isleri, camın yangının başlama noktasına yakın olduğunu gösterir, Cam üzerinde siyah ve kolay silinebilen is bulunması, bir hızlandırıcının varlığını gösterir,
10 Koyu, pudramsı siyah is bulunması, yanan maddenin petrol türevi olduğunu gösterir.(2) 5.2. Yangın Yerindeki Artıkların Toplanması ve Lâboratuvara Gönderilmesi Adli olayların aydınlatılmasında bulguların değerlendirilmesi çok önemlidir. Kriminâl lâboratuvarlarda maddi bulgular teknik ve bilimsel yöntemlerle incelenip değerlendirilmekte, suç ve suçlunun belirlenmesine yardımcı olunmaktadır. Yapılan lâboratuvar incelemelerinde yanıcı ve yangın hızlandırıcı maddelerin belirlenmesi ile çıkan yangınlarda kundaklama olup olmadığı tespit edilmektedir. Yangınla ilgili artıklardan yangını başlatıcı olarak değerlendirilen benzin, motorin, gazyağı, ağır yağlar ve tiner gibi maddeler ve bunların çeşitli türevlerinin kullanılıp kullanılmadığının tespiti yapılabilir. Özellikle bu maddelerden henüz tam olarak yanmamış bölgelerdeki artıkların tespit edilerek alınması, yangın başlatıcının kesin olarak belirlenmesinde kolaylık sağlar. Bu nedenle en az zarar görmüş bölgeden başlayarak en çok zarar görmüş bölgeye doğru delil araştırması yapılmalıdır. Yukarıda sayılan başlatıcılar son derece uçucu özellikler taşıdıklarından, yarı yanmış halı, kilim, elbise, kumaş koltuk, yatak parçaları, sünger, tahta parçaları, yanıcı madde kutuları vb. emici özellikteki buluntulardan toplanarak, hava geçirmez kapalı ambalajlara ayrı ayrı konulup, en kısa sürede lâboratuvara ulaştırılmalıdır. Yangın hızlandırıcı bir yakıt kullanılmışsa (benzin, motorin, gazyağı gibi), içi boş gibi görünse de; konulduğu bidon, teneke gibi malzemelerin ağızları sıkıca kapatılarak lâboratuara gönderilmelidir. Özellikle kundaklama olaylarında molotof kokteyli kullanılmışsa cam parçaları ve şişe boyun kısımları ayrıca parmakizi açısından önemli deliller haline gelir. Olayda yakalanmış bir şüpheli şahıs varsa, giysileri hava almayacak şekilde paketlenerek lâboratuvara gönderilmelidir. Yangının soruşturulması oldukça karmaşık bir konudur ve bu kapsamda olay yeri inceleme uzmanlarına çok önemli görevler düşmektedir. Delillerin tanınması, değerlendirilmesi, korunması ve toplanması olay yeri inceleme uzmanının beceri, kabiliyet, teknik bilgi ve deneyimine bağlıdır. Söz konusu deliller mahkeme aşamasında gerçeğin bulunmasına yardımcı olacak ve ancak işini çok iyi yapan uzman, bu delillerin yorumlanmasına ilişkin fikirlerini mahkeme nezdinde belirtebilecektir. Bu fikirlere karşı taraflarca, özellikle de bu tarafların kendilerine ait avukat ve uzmanları varsa karşı çıkılacak, olay yeri uzmanlarının hatalarını göstermeye ve delillerini çürütmeye çalışılacaktır. Bu nedenle olay yerinin incelenmesinde teknik donanımlı, bilgili, tecrübeli uzmanlara ihtiyaç olduğu gibi en iyi toplanmış delillere de sahip olunması gerekmektedir.(4). 6. Yangın Kapınızı Çalarsa Telaşlanmayın. Bulunduğunuz yerde yangın ihbar düğmesi var ise, ona basın veya itfaiye teşkilatına telefon edin, yangını çevrenizdekilere duyurun. Yangın yerinin adresini en kısa ve doğru şekilde bildirin. Mümkün ise yangının cinsini de bildirin (bina, benzin, motorlu vasıta vb. gibi). İtfaiye gelinceye kadar yangını söndürmek için elde mevcut vasıta ve imkânlardan faydalanmaya çalışın. Yangının yayılmasını önlemek için kapı ve pencereleri kapatın. Yangın olayını gördüğünüzde oda kapısı açıksa kapatın. Kapalı ise elinizin tersi ile kapıdaki sıcaklığı inceleyin, duman ve ısı çıkışını önlemek için gerekirse kapının kenarlarına ıslak bezler sıkıştırın. Kapı veya pencere kenarlarında kısık duman çıktığını gördüğünüzde kesinlikle buraları açmayın; aksi halde patlama (geri tepme-back draft) tehlikesine neden olabilirsiniz. Yere yakın, dizlerinizin üstünde hareket edin. Kaçarken gözlerinizi kapatmayacak şekilde ıslak bir bezle ağzınız kapayın, sık nefes almayın.
11 Yerlere kesinlikle su dökmeyin, buhar size yaşam şansı vermeyebilir. Yangın anında en tehlikeli yerler, yangın katının bir üstü ile en üst katlardır. Bulunduğunuz katta sığınacak yer yoksa aşağıya doğru kaçış yolunu tercih edin. Asansörü kullanmayın (3). Kaynaklar 1.Akkaplan, S. Yangın ve Statiği, Ankara: 2002. 2.ARSLAN, Ali; SÖYLEMEZ, M.A. Yangın Sonrası Olay Yeri İnceleme ve Parmakizi Araştırması. Jandarma Kriminâl Daire Başkanlığı, Uzmanlık Tezi, Ankara: 2005. 3.Yangın Yeri İnceleme Kursu Ders Notları. Antalya: Akdeniz Ünv. Teknik Bilimler MYO; 2006. 4.Kimyasal İncelemeye Esas Delillerin Toplanması ve Lâboratuvara Gönderilme Esasları Ders Notu, J.Krim.D.Bşk.lığı, Kimya İnc.Ş.Md.lüğü. 5.Sb/Astsb.Yangın Kursu Öğrenci Rehberi. Gölcük: Deniz Kuvvetleri Komutanlığı; 2003. 6.Kapalı Alanlarda Modern Yangın Algılama Sistemleri ve Özellikleri. Ankara: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı; 1994. 7.Kocaeli İl J.K.lığının Yangın yerinde delillerin toplanması Seminer Notları. 8. EKEN, Arkın, Yangın olaylarında Olay yeri incelemesi. Disiplinlerarası Adli Tıp Ana Bilim Dalı Fiziki İncelemeler Ve Kriminalistik Bölümü Yüksek Lisans Tezi. Ankara: 2003.