Struktura gospodarstw rolnych w Polsce by xpr28091

VIEWS: 475 PAGES: 7

									                   STRUKTURA GOSPODARSTW ROLNYCH W POLSCE
               THE STRUCTURE OF AGRICULTURE FARMS IN POLAND


                                   Monika Pałucha




     Wstęp

      Polska od 1 maja 2004 r. jest jednym z 25 państw członkowskich Unii Europejskiej.
Ogólna powierzchnia kraju wynosi 312,7 tys. km2 a liczba mieszkańców sięga 38,2 mln
osób, co daje Polsce pierwsze miejsce wśród dziesięciu państw, które wstąpiły do Unii
Europejskiej w ubiegłym roku (Rocznik Statystyczny RP 2004).
      Polska jest krajem nizinnym z klimatem umiarkowanym a opady atmosferyczne
są naszym głównym źródłem zasobów wodnych. Te czynniki decydują o kierunkach
produkcji, strukturze i wydajności rolniczej. W kraju przeważają gleby o małej i średniej
przydatności rolniczej. Cechą charakterystyczną jest również duża bioróżnorodność,
naturalny krajobraz oraz bogaty zasób siedlisk. Związane jest to ze specyficznym
charakterem polskich gospodarstw rolnych, ich dużym rozproszeniem, wielkością
i sposobem funkcjonowania. Przeważają tu gospodarstwa małe obszarowo, o niskiej
towarowości i które przeznaczają produkty na samozaopatrzenie.
      W ostatnich latach zauważa się wysoką dynamikę przemian w Polsce. Przemiany te
w bardzo szybkim czasie prowadzą do niwelowania wielu niekorzystnych różnic oraz
harmonizacji z wymogami Unii Europejskiej. Jednak skala niezbędnych zmian wydaje
się wciąż duża.

      Cel i zakres pracy
      Celem pracy było ukazanie zmian struktury gospodarstw rolnych w Polsce w latach
1996 do 2002. Praca obejmowała swym zakresem głównie elementy struktury, a więc
strukturę agrarną, obszarową, dochodu i wykształcenia.

     Metoda i materiał
     Analizy porównawczej struktury gospodarstw rolnych dokonano w oparciu o wyniki
Powszechnego Spisu Rolnego z 1996 i 2002 roku, publikowane przez GUS w Warszawie.
Uzupełnieniem danych były studia literatury tematu.
     Rozwiązanie

     Struktura obszarowa

      Polska wieś charakteryzuje się przeludnieniem agrarnym, mimo, że od roku 1996,
w którym liczba gospodarstw rolnych sięgała 2041 tys., nastąpił spadek
do poziomu 1853 tys. w 2003r. Związane jest to z wciąż napotykanymi barierami
w postaci niskiego poziomu wykształcenia i niskiej mobilności ludności wiejskiej.
      Strukturę obszarową gospodarstw rolnych w Polsce charakteryzuje duże
zróżnicowanie ich wielkości: od jednohektarowych do kilkutysięcznohektarowych.
Spośród wszystkich gospodarstw rolnych według PSR 2002, 1\3 stanowiły gospodarstwa o
obszarze 0,1-1 ha (działki rolne). Sektor prywatny zajmuje około 95% ogólnej powierzchni
użytków rolnych. Pozostałe 5%, to sektor publiczny, który w przeważającej części stanowi
własność Skarbu Państwa. Mimo przyrostu liczby i stanu posiadania zasobów ziemi przez
gospodarstwa największe, nadal dominującą rolę w rolnictwie polskim posiadają
gospodarstwa rolne małe i średnie obszarowo (od 1-20 ha UR). Stanowią one 62,7%
gospodarstw sektora rolnego w Polsce (Poczta 2004).
      Szeroko rozpowszechniony problem rozdrobnienia gospodarstw rolnych występuje
głównie w sektorze gospodarstw indywidualnych, których jest około 1850 tys. Większość
z nich nie produkuje na rynek, a całość produkcji służy samozaopatrzeniu lub przeznacza
więcej na samozaopatrzenie niż sprzedaje. Jednak i w przypadku rozdrobnienia
gospodarstw rolnych widoczna jest tendencja spadkowa. Po roku 1990 systematycznie
zmniejszała się liczba gospodarstw rolnych. Wśród gospodarstw indywidualnych postępuje
proces polaryzacji polegający na zwiększaniu się liczby gospodarstw najmniejszych
i największych, kosztem średnich (tabela 1).

     Tab.1: Struktura indywidualnych gospodarstw rolnych według grup obszarowych
     UR w 1995 i 2003 roku (w %)

         Wielkość                 Liczba gospodarstw           Powierzchnia UR
     gospodarstw w ha            1995          2003          1995           2003
           1-2                   21,0          25,8           4,7            5,0
           2-5                   33,7          33,0          17,1           14,5
           5-10                  26,6          22,1          28,1           21,2
          10-15                  10,7           9,2          19,1           15,2
        Powyżej 15                8,0           9,9          31,0           44,1
     Źródło: Rolnictwo w 2003 r., GUS

     Zauważalny jest stały proces powiększania gospodarstw rolnych, jednakże tempo
zmian wciąż jest zbyt małe.
      Struktura ludności

      W porównaniu z innymi krajami Europy, ludność Polski jest młoda, jednakże
zauważalna jest tendencja występująca w krajach Europy zachodniej, starzenia się
społeczeństwa. Na ogólną liczbę ludności 38,2 mln osób, na obszarach wiejskich mieszka
obecnie 14,6 mln osób, co stanowi 38,2% ogółu.
      W porównaniu do wyników Powszechnego Spisu Rolnego z 1996 roku liczba
ludności w gospodarstwach rolnych zmniejszyła się o ponad 1 milion osób, tj. 9,4%.
Zauważa się tendencję spadkową wśród osób utrzymujących się z pracy w gospodarstwie
rolnym, natomiast wzrasta liczba osób będących na utrzymaniu rolników i osób
korzystających z niezarobkowych źródeł utrzymania (rent, emerytur). Według PSR 1996
w 40,3% gospodarstw indywidualnych wyłącznym, a w 5,7% głównym źródłem
dochodów była działalność rolnicza we własnym gospodarstwie rolnym. Wówczas
działalność ta była drugim pod względem znaczenia źródłem dochodów po
niezarobkowych (renty, emerytury) 28,6%, pracy zarobkowej poza rolnictwem 18,7%
i pozarolniczej działalności gospodarczej, której udział stanowił 2,7% indywidualnych
gospodarstw rolnych (Stereotypy w UE ...2004).

      Obecnie w Polsce występuje wysoki udział ludności utrzymującej się
z niezarobkowych źródeł oraz osób utrzymywanych, głównie dzieci.

      Tab.2: Struktura ludności w gospodarstwach rolnych wg źródeł utrzymania w 1996
      i 2002 roku. (w %)

Źródło utrzymania                                                  1996       2002
Utrzymujący się z pracy wyłącznie w gospodarstwie rolnym           16,0       12,3
Utrzymujący się z pracy głównie w gospodarstwie rolnym               1,6        1,5
Utrzymujący się z pracy wyłącznie lub głównie poza                 20,6        21,2
gospodarstwem rolnym
Utrzymujący się wyłącznie lub głównie z niezarobkowego źródła      28,6        25,8
Utrzymywani                                                        32,8        38,8
Nieustalone źródła utrzymania                                        0,5        0,4
Źródło: Powszechny Spis Rolny 1996 i 2002, GUS, Warszawa


      Działalność pozarolnicza z uwagi na brak kapitału i relatywnie niski poziom
wykształcenia ludności zamieszkującej tereny wiejskie podejmuje niewiele gospodarstw
rolnych.
      Tab.3: Gospodarstwa prowadzące działalność pozarolniczą wg grup obszarowych
      w latach 1996 i 2002.

           Obszar                              1996                   2002
           do 1 ha                           39,3%                   29,8%
            1-5 ha                           37,4%                   43,5%
           5-10 ha                           12,0%                   14,0%
           10-20 ha                            7,0%                   8,0%
           20-50 ha                            2,7%                   3,2%
        50 ha i więcej                         1,6%                   1,5%
Źródło: Powszechny Spis Rolny 1996 i 2002 r., GUS, Warszawa

       Decydujące dla spadku opłacalności produkcji i dochodów rolniczych były
niekorzystne dla rolnictwa ceny produktów rolnych oraz ich relacje do cen koniecznych
nakładów środków produkcji oraz innych towarów i usług. Duży wpływ ma również niska
opłata pracy rolników, bo aż o 36% niższa od opłaty pracowników innych gałęzi
gospodarki w 2001 r. (Rolnictwo i gospodarka...2004).
       Spadek dochodów z produkcji rolniczej notowany w okresie transformacji
społeczno-gospodarczej, był powodem tego, że wciąż wzrasta odsetek ludności wiejskiej,
dla której dochody z pracy we własnym gospodarstwie rolnym nie stanowią głównego
źródła utrzymania ( tabela 2). Zjawisko to można traktować jako przejaw różnorodności
gospodarstw wielofunkcyjnych.
       To, że wielu właścicieli gospodarstw rolnych tylko część dochodów uzyskuje
z działalności rolniczej i utrzymuje się z różnych źródeł jest typowe również dla innych
państw Unii Europejskiej, a nawet dla rolnictwa tak dalece zaawansowanego pod
względem technologii i struktury, tak jak rolnictwo Stanów Zjednoczonych (Tomczak
2004).
       Na rozwój pozarolniczej działalności na terenach wiejskich rolnicy mogą otrzymać
wsparcie z Sektorowego Programu Operacyjnego (SPO 2004). Celem działania jest:
sprzyjanie tworzeniu alternatywnych źródeł dochodów, promowanie pozytywnego
wizerunku wsi i rolnictwa w społeczeństwie, sprzyjanie zachowaniu zasobów
przyrodniczych obszarów wiejskich, ułatwianie dostępu rolników oraz pozostałych
mieszkańców wsi do usług, przyczynianie się do zwiększania opłacalności produkcji
i usług w gospodarstwie.
      Tab.4: Struktura dochodów rodzin rolniczych na 1 osobę w latach 1995 i 2002 r.
      (w %)

Źródło dochodów                                        1995                2002
Ogółem dochody z indywidualnych
                                                       76,2                 75,6
gospodarstw rolnych
Ogółem dochody z pracy najemnej                          1,4                 0,1
Ogółem dochody z pracy na własny rachunek                0,6                 1,4
Świadczenia społeczne                                  19,6                 19,9
Pozostałe dochody                                        2,2                 3,0
Źródło: PSR 1995 i 2002 r., GUS, Warszawa


      Z danych opracowanych przez GUS wynika, że w gospodarstwach domowych
rolników jest niski udział dochodów uzyskiwanych z pracy najemnej i z działalności
na własny rachunek (Tab.4). Należy pamiętać, że forsowanie szybkich, kosztownych
zmian w strukturze agrarnej mógłby doprowadzić do destrukcyjnego wpływu na
środowisko naturalne, wyludnianie się obszarów wiejskich, zmian w krajobrazie oraz do
zanikania różnorodności kulturowej, z którymi to problemami borykają się obecnie kraje
Unii Europejskiej. Zatem o ile konieczne jest poszukiwanie pozarolniczych źródeł
dochodów, to proces ten powinien następować sukcesywnie, z zachowaniem struktury
produkcji rolniczej.
      Kolejnym ważnym aspektem zwiększania dochodowości polskich rodzin rolniczych
są zmniejszenie zatrudnienia w rolnictwie oraz wzrost wydajności pracy, wg NSP 2002
w rolnictwie nadal znajduje zatrudnienie ponad 15% wszystkich pracujących (Poczta,
2004). Jednym z najważniejszych jednak problemów jest likwidacja ukrytego bezrobocia
w rolniczych gospodarstwach domowych. Skala ukrytego bezrobocia nie może być jednak
oceniana w oderwaniu od ogólno-gospodarczego i społecznego kontekstu przemian
w Polsce (Woś 2003). Chodzi tu przede wszystkim o bezrobocie strukturalne, będące
skutkiem restrukturyzacji całej gospodarki w tym zakresie sektor rolnictwa odegrał rolę
amortyzującą skutki bezrobocia w Polsce. Trwałe rozwiązanie tego problemu musi polegać
na kontynuowaniu wzrostu gospodarczego oraz poprawie dostępu do edukacji i innych
dóbr publicznych na obszarach wiejskich.
      Równoczesne odchodzenie z rolnictwa oraz podejmowanie dodatkowego
zatrudnienia jest niezmiernie trudne w warunkach wysokiego bezrobocia w Polsce
i wymaga zaangażowania dużej ilości środków w długim okresie czasu. Dlatego też,
niezbędne jest prowadzenie polityki mającej na celu inne rozwiązania niż szybka i masowa
migracja ze wsi, która spowodowałaby tylko przeniesienie problemu bezrobocia do miast.
Kluczową rolę pełni tu wspieranie rozwoju miejsc pracy na obszarach wiejskich.
       Zróżnicowanie regionalne polskiej wsi spowodowało rozwój agroturystyki,
ekoturystyki i turystyki wiejskiej w dziedzinie działalności pozarolniczej, co odgrywa
znaczącą rolę w obecnej sytuacji rynku pracy w Polsce. O rozwoju agroturystyki
i turystyki wiejskiej świadczą następujące dane: na początku 1990 roku funkcjonowało
zaledwie 590 gospodarstw agroturystycznych, natomiast w 2002 roku, według PSR (GUS
2002), w Polsce funkcjonowało już 12 tysięcy gospodarstw domowych świadczących
usługi turystyczne.

     W Polsce poprawie ulega sytuacja w zakresie poziomu wykształcenia, jednak nadal
mniej mieszkańców obszarów wiejskich niż ludności miejskiej posiada wykształcenie
wyższe, policealne i średnie. Jak podaje FAPA (Stereotypy... 2000), „Jest to więc bardzo
ważny problem. Jego priorytetowy charakter jest powszechnie akceptowany przez
wszystkie liczące się ugrupowania polityczne w Polsce.” Trudno się jednak z tym zgodzić,
gdyż podejmowane działania polityczne i programy pomocy dla ludności wiejskiej
owocują coraz wyższym poziomem scholaryzacji, również na wsi (Paszowski 2005).

      Tab.5: Struktura ludności w wieku 15 lat i więcej wg poziomu wykształcenia
      w 2002 roku.

       Wykształcenie                    Polska                        Wieś
           Wyższe                       10,2                          4,3
     Średnie i policealne               32,6                         22,4
   Zasadnicze zawodowe                  24,1                         29,2
  Podstawowe ukończone                  28,2                         38,3
 Podstawowe nieukończone                 4,9                          5,0
Bez wykształcenia szkolnego                –                          0,8
Źródło: GUS, 2002r.,Warszawa


      Wzrasta liczba użytkowników gospodarstw z wykształceniem wyższym (z 2,1%
w 1996 roku do 4,3% w 2002 roku, NSP), znacznie wzrósł odsetek ludności wiejskiej
z wykształceniem policealnym, średnim zawodowym i ogólnokształcącym, a zmniejszył
z wykształceniem podstawowym, niepełnym podstawowym i bez wykształcenia szkolnego
(z 49% w 1996 roku do 34,8%).



      Wnioski
       W Polsce poprawie ulega sytuacja w zakresie poziomu wykształcenia. Jest to aspekt
ściśle związany z dalszym prawidłowym rozwojem polskiej wsi. Podstawą poprawy
struktury rolnictwa i warunków życia ludności wiejskiej są również organizacje działające
na rzecz wspierania rozwoju obszarach wiejskich, działające w oparciu o założenia planów
rzędowych, jak np.: Sektorowy Program Operacyjny. Trwały rozwój działalności
gospodarczej w sektorze rolnym jest uwarunkowany kontynuowaniem wzrostu
gospodarczego oraz dostępem do edukacji i innych dóbr publicznych na obszarach
wiejskich. Korzystnym zjawiskiem w strukturze obszarowej jest zauważalna tendencja
spadkowa rozdrobnienia gospodarstw rolnych.


Literatura

1. Narodowy Spis Powszechny 2002, GUS, Warszawa
2. Paszkowski S. (2005): Rolnicze renty strukturalne jako narzędzia przekształceń
      agrarnych w rolnictwie polskim. Materiały wewnętrzne KEGŻ, Poznań
3. Poczta W. (2004): Sektor Rolny – sytuacja strukturalna i produkcyjno-ekonomiczna.
4. Powszechny Spis Rolny 1996 i 2002, GUS, Warszawa
5. Rocznik Statystyczny RP1995-2004, Warszawa, GUS,
6. Rolnictwo i gospodarka żywnościowa w Polsce w liczbach, (2004): Ministerstwo
      Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Warszawa
7. Sektorowy Program Operacyjny Restrukturyzacja i modernizacja sektora
       żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich, 2004—2006 (2004), MRiRW,
       Warszawa
8. Stereotypy w Unii Europejskiej dotyczące polskiego sektora rolno-spożywczego,
       (2000): Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa, Warszawa
9. Tomczak F. (2004): Od rolnictwa do agrobiznesu, Wyd. SGM, Warszawa

								
To top