PEDOMAN PENGELOLAAN LIMBAH INDUSTRI KELAPA SAWIT

Document Sample
scope of work template
							            !               "       #

        $
                    %
                %                           &


                                #

                            '




    #
"                       #




                                        (       %




                                        $




                                                    i
                        !"


                                                                     #)
                                       %
"                                          %
                                                                                              %
                                                                 "                %
                             # *
                                                                                          '
                        "                      '                 %
                             #

                                                            '
                                       '
                                   #                   '                      '


                    %
            #

                                                                                              #
                        %                                   %                                 %
                                                   '
                                                           # +            %


                             '                                            #
                "                                                                     ,
    -                              ,               -
        #
                                           #




                                                                                              1
          )                      %
                             "                           %
               .                             # *                                                         %
                                                                                                             #
                                                                                                    #$
/0                           4
                         ,123 /004-%                                                                     "
                                         356             ,

                                                                                            "                            %
                                                                                #                        /004%
                                                                                    #
              "      /7                                                                                  #
"                  ,8 +-                                                                                             1/%3
                                 /004%                                          1/%4
/009# )                  %                   /010%
         400                                                         /%6            $: ,                                 -


,)            % /007-#

                                                                                                             %
              '
                                                     %                                                               '
                                                                            "       %
                                                                 ,   -# *                                        "
                                                                     '


              '    # $                                       "


                    "
     #                                                               ;              "           #


                                         %                                                           "
                                                                                        "


                                                                                                                         2
"                   #<
    '       =                =
                "                    #:                                  %




                             ,       '            -%
    '                                     #
                                              #

                                 %
                                                               ,"    "           "           " -#
                                                                                                             "
                                                       %                                         "
                                                                                                     ,
    '                    -#                                    '
                                         "                 "                                                     #
                                                       "
                    "                                           %
                                                                                             #               >

        :       '        '
                         %                                                               #
        $           '    '                         "                                 "


                                                                             #
        :           .
                         %
                                                               # <


                                                           #


                                                                                                         "


                             '       '


                                                                                                                     3
            "


                                                    %                           #
                                                                                '
                                                            '   .       '
                            "
                                                                                #
)


                                                #                           %
                                    "
    "               "                                   #

                                            "                       "
                                                                            .




        #



                                                                # +


                                    '       %


                                        #

             $
            ## !

        $
                                >
                                            :
                        #
                                                                %


                #


                                                                                4
:
                        #
                                                #

%        !" '
    # !" & #          #
                    !( !

    :                               '
                                #
                                            ?

$           '
                #

$                   '                       "
                                        #

                            '


        #




                                                5
        $                               ,$: -
                                                                      #
            @    %$            :
                                   ,(             :     - #
            8+                                                                                     ,$: -
                       #                                                                               '
                                                              %
                                   $:                                                #       "
                                                                                         "                     "
                                                      A               1        /#
'                                                                 >

                 #
                ) *!

        $
                                                                                     ,"      -
                                        B
                                                                                /#
                                            /#/               5#0         &"
                                                  B         B
        #
        )                  %
                                            "                                                                      #
                                                       20
                                    /30               /20         &       $: # )
                                                          0#4C
    #                                                                                D       # $
                                                            $                                              <
    8        #

             !
            + + ! # ,( & !( !

                               %




                                                                                                                   6
                                                                              D 8 .                          )          #
$                                                              ,'       -                                #
                                                                            ,                                    -# <
                                100C%
                     %                                              * : ,*                       :       " -# *
                         %                                )
                                                          !             $               #
                                                                                        !
           "                               &E : ,E
                                             D                 D    :       " -         * :
                         %                                     %
                  E:
                   D                                                    , "              -                       '
                                    #


                                           TANDAN BUAH SEGAR

                                               PEREBUSAN
                                                (Sterilizer)

               Tandan Kosong
                                              PERONTOKAN
                                                (Threser)
    Mulsa/Pupuk
                                              PENGADUKAN
                                                (Digester)

                                             PENGEPRESAN
                                             (Screw Presser)


            PENYARINGAN                                                      PEMISAHAN AMPAS

                    Vibrating Screen                                                      Depericarper
                                                                                  PENGERINGAN
            PENGENDAPAN
                                                                                         Nut Silo
                                                  hydrocyclon
                    Centrifugal Purifier
                                                                                  PEMECAHAN
               PEMURNIAN
                                                     Cangkang                             Nut Cracker
                     Clarivication Tank
                                                                                   PEMISAHAN
            PENGERINGAN
                                                                                          Dry Separator
                    Oil Vacum Dryer
            PENYIMPANAN                                                         PENGERINGAN
                CPO
                                                                                         Winnowing Kernel

                                                                                PENYIMPANAN
                                                                                  KERNEL


               A             1# )




                                                                                                                        7
    %              +
                 !" , !                    !-
                                           &             &
                                                    ( & "!" # ,
         :                                 ,              -                                 D       8 .
                      )                                                            #)
                                                        # )                                           ,)           -
                                                                                                                   3F
                                                                                                                   0
20F8#
                                                        , "                    -
'       #*                                                                                            10C & 14C
                                                         # )


                                                                                            8        + $       %
                                                                                                $
                                               ,G             "       -#
                                                    ,             -
,)           "        -#
         )
                                   "                                                        #                  ,8
+ -                                                               ) "
 H #                   '               "                                           %
                           8                                      $        %
         '                 ,                   -
                               $
                                           #

    .         *
             + *           /# !&!                   !-
                                                    &

                                                                                                +     '
                               &                                                        #
G"               )                                                                                         #
                     . :           " %                                                                                 ,+
                 $    -#




                                                                                                                            8
                                                                                         Penguapan 0,4%
             TBS 100%              PEREBUSAN
                                                                                                 Air kondensat 11,1%
                                          Tandan Rebus 88,5 %

                                   PERONTOKAN


Tandan Kosong 21,5%                                                                 Buah 67%
                                   PENGADUKAN

             Mulsa/Pupuk                                                                PENGEPRESAN
                                                                                                              BOILLER
                                                                                                     23,5
                                   PENYARINGAN                                          DEPERICARTER I
      Air 9,7%                                                                                                       Ampas 12,9%
                 Minyak                                                                              10,6%
                                   KLARIFIKASI
                                                      Air                              DEPERICARTER II
      VACUM                Sludge 26,3%               7,9%       Limbah
      DRYER                                                      Padat
                                    DECANTER
                                                                                         PEMECAHAN
                            Air
                           14,4%          26,0%       Dikeringkan                                            CANGKANG

                   Minyak
       CPO                                                                             PEMISAHAN ANGIN
                                     PURIFIER                                                                 4,2%
      22,5%                                              Pupuk
                                                                                                                              1,2%
                                Minyak                                                   4,2%
                                 1,0%                                                                            2,2%

                                                                                                                 PEMISAHAN
                                                 39,4%                        PENGERINGAN
    Tangki

                                                                                                                 DENGAN AIR
    Timbun
     CPO


Tangki                                                                                  5,0%
Timbun
 CPO                                                                          PENYIMPANAN
                                                                                KERNEL
                                Minyak 0,2%
                                                      TANGKI               Air Kondensat 11,1%
                   Limbah Cair
                                                  PENGUMPULAN
                      9,7%
                                                   LIMBAH CAIR

                                                                 Limbah cair 60%


                                    UNIT INSTALASI PENGOLAHAN LIMBAH (IPAL)




                   A           /#                 :       "


    0             *
                 + *             +
                               !" , ! ! & 1&


               )           "                      8          :            8 .
                                                                                                    " %
8                                                                                               #            )          "
                                                      '                         #
                                                                           # :
                                                                           70         3 F8
                                                                                       0            '        13 /9
                                                          /1 C                        9 C#

                                                                          8
                       A              )                                                                                 "


                                                                                                                              9
                                             '                                              #
                             8                                              "    #                               "
                             )                       ,                                                   "
     -                                           "                          %
"            &   #               "                   "
<        8"                                                                                 "                #
                                                     )
                         "           6 C                                                        %
                                                                                            40F8 70F8
60F8                         19        17        #                                                                    %
                                       (                            ,                               -%
                                                                                    #

         *                                                         8+                           %
                                                                                                                      #
                                                              $:                '
                                              D
                                            ,D -                        #
                                                         8+                             %                        $:


                                     # *
8+                   %                                                                                                %
                             %               '                     '            # $
                                                                                                         "
                                 #




                                                                                                                     10
                                        /)
                                        & ,                  '         1&

%          *         & /)
          !& ( ! + !* & ,                                        '      1&

         I
                                 $                       %            % "                          #
                           "                                                        #
                           "
A         5#               A
                                                             '
              #            A            9           $        1
                  '
     #                                                                                  '


,* % $                          -#

$   1# I          %                             '

                                         &
                                     + !* '             +!
               *
              !&                                                             !5
                                                3
                                                2 4

$                                           %                  '  /' * #
                                                              ## + + ' '                      *
                                                             ''! ' &   ! "&
(   ) "                                     .                     '
                                                                 ##      /' *
                                                                        + + /           ! !
                                                                  !

8                                               0                 !"        +
                                                                            )!    5
                                                                                  &''!
                                                             '     &

         ,' -                               %                    & #
                                                              ! " ' '             *' ' !
                                                             ' &

         "                                  0                     '
                                                                 ##       & &
                                                                        && " *

                                                                 &#/' ! ) +&

         >$           $#       ,/000-




                                                                                                  11
                                    Minyak sawit
                                                   Minyak kasar                   Sabun
              Daging Buah          Sludge
                                                   Padatan                        Pakan ternak

                                                   Pengisi bahan bangunan
                                                                                  Bahan bakar
                                    Serat/sabut                                   Papan partikel
                                                              Minyak goreng
                                                   Minyak     Margarin
                                    Inti                         e
KelapaSawit                                                   Salad
                                                                  dll.
                                                   Bungkil                        Pakan ternak
              Biji Sawit
                                                                   Bricket        Bahan bakar
                                                   Arang
                                                                  Karbon aktif    Industri kimia

                                                                                  Industri pangan
                                 Tempurung                        Asap air
                                                                                  Industri kimia

                                                   Tepung tempurung               Industri kimia

                                                                                 Briket
                                                                                 Pakan ternak
               Tandan Kosong     Bahan organik                                   Bahan bakar
                                                                                 Pupuk
                                                                                 Mulsa


                   A        5#                     '

                                                                                                    12
              TANDAN BUAH                                         PENGUAPAN 0,4%
              SEGAR (100 %)                                       BLOWDOWN 11,1%


                                                         BRONDOLAN
                                                             67 %

          TANDAN KOSONG
              21,5 %                               CPO KASAR                  BIJI DAN AMPAS
                                                     43,5 %                         23,5 %

          UNSUR N 1,5 %                CPO 22,5 %

          UNSUR P 0,5 %                SOLID 4,1 %                                                   AMPAS 12,9 %
                                                                 BIJI 10,4 %

          UNSUR K 7,3 %                 AIR 16,9 %              KERNEL 5 %                               SERAT 11,5 %

          UNSUR Mg 0,9 %                                        CANGKANG
                                                                                                         AIR 1,4%
                                                                  5,4 %




               A               9# D                <                          $             :

                                   $                     ,$        -
                   "                                        7                                        "
/009%                              '                                      #
                                                                                                            #
$                             $:               /0C                                $
          %    %       %                                                              5          *        ? 0%7     8@ ?
1/            + ?          /                   # )
        50             $: &                  700       $: &                                                             %    %
    %                                                           570           *           % 6/            8 @ ? 1#990
    + ?            /90                   ,              $              % 1232-#                                     '
$
                   $       /                   >




                                                                                                                            13
$        /#                                    '             $
                         #

                                                                                                  # * ! - !"( '
             ,$     &        -J                       !6 47
                                                    2+ , 7                                    &'& *&               ,   47 7
                                                                                                                   2 6, 7

                   50                                   %                                                     89

                   94                                   . 9                                                    8

                   70                                            .                                            0

              >J         K                          /                         %                       1        K /70       %
                  JJ     K /0C $:                            $
                  JJJ    K             90      $    &


                                                                          "                                            1%65
                  5%69                   # )
                                                    '
                                                                      #                   $       5
                                                                                      #

$        5

                                                                                  :                       &
                                            :
                              &                                                                                    "           :

    1#   :                             69%93                     % 9                  %0 0        0 8.         9 %                 .

    /#                       19%96                                   0                    % ;         ;% ;        .        %0 8

    5#                        10%90             &                        8;                           %; .        8            0

    9#                            1%75                               0                        %       8                        9

    4#   8                    0%29                                   %                                    9




                        19%96                                    50                   ,                   -        10%90
                                   #                    $:                                        /0%03



                                                                                                                                   14
        10%42                                                               //C                       $:              9%9/
                                  1%44              #

        )                                       '                                                     "
                    %                                                                     %               %
                                   >

    I           %                                                                                     '
                                                #
                '                                       %                             %                                    %
                %                       %                       %                                             #
    $                        %.                             %                                 %                   #
                    '                                                                                         ,
            -                           #
    :                              '                        '                     %                                    %
                                                                    #
    $                   " "
                                                #

)                                                                                                 %                        '
                                            "                           #


%                             *  /)
                              && & ,                                    '         1&

        <
                                  # +
                                                            %                             >

    )       :            "
                                                                    1       8+                                        /%40
                              $         1#




                                                                                                                               15
$             9                                                       1       8+

      +
    1#                                                                                              /#54
    /#                + ,    +           -                                                          0%15
    5#                                                                                              0%0/

                                     I                                                              /%40


                  E'
) "                                                                       "                        0%5 0%9
              1         $:                           %                            "
                                                                  5
                        /9       &                       1%776            1           8+                             #
          "
                                             L 70C
      #

:                                                                                                      $     ,
                                                 -            :       )
          "       ,     -                                                         "
                                                                      $       4            #

$             4                      "       ,            -

                                                                              :

    +
                                                                                               <


    1#            :+)                    &               9        < %0                             9                 0

    /#            8+)                    &                0       %< 0                 %.8                       0

    5#            $                      &                    %% < 0 8                 %           8             %

    9#                                   &                        <                        .
                  $




                                                                                                                         16
                                                                    :

    +
                                                                                 <


    4#                              &           ; < .8                      % 80               %



    7#            <                              %%<.                           .              <;


                                    '                                                "
                                $       7                   #

$             7

          #                                       #
                                                !( !" !              *( * 3 )                      !"
                                                                                                   &
                      /) ,
                      &         '
                           1&                                                            "         :

     1#       :                             9
                                            .9              .8              ;;            8         ;.

     /#                                     %9              08                           98        09
                  )                         %8%                          8
                                                                         9%                         ;0

     5#       $                             %0                  9           90           80         .;

     9#                                     %               9            .8

     4#       8                             %%                              ;




              "                                   $         6                    >

    $         6                 $                     %                 8

                                                                      #
                                                                    !( !" ! ,            3
                                                                                         2 4

                                                                                               :

    $                                                     0=         9          .; = %%        0.

                       "                                   .
                                                          8 =                        = .;      8




                                                                                                       17
)                    %                            '


                                   #          :                 <
                                                  "
     %           "                                                  "
     #
                                   # :




                 '

)                                                     D                 '
'            '       %                                *     ' !(        >
//       (       * 0       !$
             * #+ . ;3 / !# #               ! ),         * !"
                                                1 $!$!" + +
 # '
? # )&                   # @           94C%                3/C%
     55 950 @                  %                  %       % "               %
                                        #




                                                                        18
    @

                            M   E
        %                                             '       '


                                                                                       #
                %                                                                                          %
                                    %         "
        "                   "                                                 #M   E


            %                                                                                          # M         E
                                .                                     %
                                                                                                                   "
                            #

            M           E
    "
                                        # )           "               %
                                                                          !
                                                                                           #           "
                                                                                               #
                        A       4         7
        .                                 M       E               #

            )                                             %                                    M               E
                                                                          "                                    "
                                                                                   #               %


,                   -                                         ,                -
                                        , '       -
                        #




                                                                                                                       19
                                                   polutan




             Input                   Output
Bahan baku             Industri                                    Produk




                                                   limbah




                   A       4                       .




                               Industri I
                               (Proses I)


Sumber Daya Alam                                           Industri II
                          Eco-products                     (Proses II)
  (Bahan Baku)

                                Industri III
                               (Proses III)




                   A      7            M       E       #




                                                                            20
                 M       E
                 '                                                                                           "
                                                                                                                              %
                 M   E                                                                                                   '    #


                                                             M       E                   %
                                                 '
     "   #

                                             "                                                   "
                                                                                             .       %


                                                                                                 #       "                    %
                     M       E
             >

1#                                   ,                   " -> )                              '
                                                                             %   "                               %            %
                         "                                                       #

/# $ "                                           >                                           %
                                                                                     #
                     .       '                       %                                                               "
                                 "                                               #

                                                 ?


                                                         #                                       M           E
                                                             %
                                                             #

             M       E                   %
                                                         :
                                                                         #                       :
                                                                 '       .       '


                                                                                                                             21
                 "
                                                                                                                      #

                         :                                           "


         %                                                   :                   >

1#                                                                       %                                    :
                                 "                   "                                           ,        "       "
         "           " "             -               "                                               "        %
                                                                             "           %
             .
                         #

/#   "                                           "
                         %                       %                                                            #

5#


             '       ,               .                           %                                   -#

9#                                           .                   H   !


                                                 #

4#   "                                                                                                                    '
                                                                                                                           %
                                                                         .                                        "
                                                         #

7#                                                       #

6#                                                                                   #

                                         :
                                         "           %           "
                             %                               %                               %                             #
)                                                                            "


                                                                                                                          22
     %                                  :
                                                                                                         #*
                           :            %                           "                        "
                                                                                                                      %
                                                                                                          #
                                %
                                                                                                 #

     *                                                                   M              E                                     "


                           $#               "   %                                                                                              &
                                                            N                            ,               -# )
                                                                ,           -
                                        "                                       8                                         $
                   '                                                                        # )
                                %
              #                                                                                               %
                                                                                                                                      $#   "
                                                                                         "
                                $#              "       #
.                                                                                                    %
$#       "                                      %                                                             #
                   $#               "                           5#300               %                             "           5000
             300                                                        # $
                                                                                                         $:
              #        "                            %
                                                                                        10                            14          #


                                                    %                                            %
                       %    # <
                                                                                                                      #
                                                                .       '                        #



                                                                                                                                               23
                 "                 % "
                                                                                             %
                                                                                      "
                                                                "                                                        "                      %
             ,               -                                                                                           '
                                                                          #       "                        %                  "
                               "                                                                                                           "
                               "                                                                                              "            #

                                                            '                                                                             '
                                                                                                                                          # $#
     "                                                      :                 $               ,:               - 8       N:
                                                                                            $: ,           N $:-
                                                                          '
                                                                                             '
                                        #                                                                                "
                         /                                                                         8                     +            ,8 +-
                                                                    + ,       +-#
                                                                      %             %              %                              %
             % "               %                        "   #                                                                                  9
                                                ,       "                                                                                      .
         %
                     -         /                                                                       %
                                        +#
$#               "                      8 +%                +                               # )                      "        %
                                    ,               -                                                  .
         "                                                  %
     "                                                          16%7C ,                                                               "        -#
         +               ,                  -                        "
         #)                      50#000 $:                                                                     +
         "           ,/57%/9        -                       .       456%41              #




                                                                                                                                               24
< .                                                    "
                                                                                                      #
                                              "                                '
                                                                                                  %
                                 #

          $#        "                                                          '                                         "
                            400           &       #        :                                                                 '
               ,                         "            -%                                                       # )           "
                   $#        "                                                                                     ' '
                                                  "                    '               %                             #
                                         "                                                      /6%424          '
      #                                                                            :
      15/ L 1/
                                                               55C                         % 55C '
                   9%65
  ,                                      15/ L 1/              -                       16#466         #
                                                                                                           %
                                                                                                      $#       "         #

           "                % "
                                                                                            %
                                                                                       "
                                                           "                                                         "                %
      ,                 -                                                                                          '
                                                                       #

           "                         %                         "                                                "
                                                                               "                                         "
                                                                           "           #                                         '
                                                                   '
                                                                   #




                                                                                                                                     25
                                                                                 :                       M
E                                          '
                                                               # )
                   %


                       #



                                                                             M        E          %
                                                                         '                 # +


                               :                                         #


                                                   %
           '                          %                                              #E"         "
                                                                                     #
                                                   "           "
               >



               '                   & " "
                                               ,           -

                                                                                                         "    %
                   %                       # +                       %
                           #

9#1#                                 8
           )                                       "
                                               >

9#1# #                                     :

       :                                               "


                               #                                                           ,         -


                                                                                                             26
                                                                                   #
               %                                                                                                   ,'   -%
                                          60 3 F8
                                              0                                90 94F8
           #                                                                                                                 70
$: &       %.                                                                                                600 640    5&        #

                                                                                                   :0)                           20C#
)
                                                                                                                                       #


                               ,( <-                       4       #
     '
,.         '           "        D
                               K $ -%
                                                                                                              #
                                          ,*       -                       %
                                                                                               "             <           6%0 6%4#


                   #

9#1# # #               :
                                                                           '
                                                           *               "               ' '
                                                                       "                                                     %
:+) O 100              &1#                     :           D               '
                                                                               '           %
                                                                           "           :                 # )
                                      :                        %               70C                  "
                           :      D #                                  :
                           >
1-                                         ,                                   '                         -
/-                                /                                            ( <                                /%4
5-                                                                                     /                        G
                                                                                                               G <
                             90       /0               #


                                                                                                                                      27
9-
                   ( <            14
4-                                        ( <                   /

       (                                                                                156             %
                                                                    5
      .                           24#200 10/#640                    #
*                                                           "
                    <                     :+) 100               &1           < 7 2# I                       "
                                                       %
           %                      .                                                                         40
70C# )                                                                                          %
                                                                                                        %
                                                                                  # 8


           ( < /                                       *                                9               # :
                                      ( <                   /                                       1%4


                                      '                                             ( <                         3
     # :
               ,            -                                           #+              %
                            " "
               .                  #       "                                                         6 @
"                                             #        50           $: &                    #
                                                                                                #
                                                  /0& 220                                           "
       %                                                    <
                                                            "                                   %
                        $                          #




                                                                                                                 28
Dasar Perancangan :
• Kap. Olah PKS 30 ton TBS/jam
• Pengoperasian maks. 20 jam/h
                          3
• Laju alir limbah = 1,0 m /ton TBS
•
  Luas areal pengolahan limbah = 50.000 m2
•
  Volume limbah = 600 m3/hari
                                                          Lumpur pengendapan
                                                            Kolam Anaerobik
                                                              (30x20x0,5) m3




                                                     Bak Pengasaman    (120x30x5,5) m3        (60x20x5,5) m3
                                                       (30x10x3) m3
                                                                        K. Anaerobik          K. Anaerobik
                                                          WPH             Primer 1             Sekunder 1
    BOD = 25.500                                          2,5 h
    mg/l                                                                WPH = 40 h             WPH = 20 h                              K. Pengendapan
                                    Bak Pengutipan                                                                  (100x30x3,5) m3
               3/                                                                                                                        (30x30x2) m3
        120 m /h                     (10x4x1,5) m3
    1                                                                  Resirkulasi 50%                              Aerasi-Aerobik                        Buang ke Sungai
                                         WPH                                                                                               WPH 2 h
               3/               4        2h                                                                           WPH = 15 h                           BOD = 50 mg/l
        450 m /h
    2

        30 m3//h                                                        K. Anaerobik           K. Anaerobik
    3                                                     WPH             Primer 2              Sekunder 2
                                                          2,5 h                                                                                 Biosolids
                                                                         WPH = 40 h            WPH = 20 h
                                                                                                                                               dikeringkan
           •        Air rebusan
           •        Limbah Klarifikasi
           •        Air hidrosiklon
           •        Alat pengukur
                    aliran
                                10 m     10 m   8m       30 m     8m      120 m          8m        60 m        8m        100 m        8m    30 m        10 m




                       Gambar 7 Dasar Perancangan Sistem Kolam Anaerobik Aerasi. Kap. PKS 30 ton
                       TBS/jam
                                                                                                                                                                            29
    ) 9                  /) , !( * & &
                    # ## &      #    !-                              1&

                    ) &
                     & /) ,/                */# * ) *
                                             & /              0/% '            !
                                                                              + :

                /                       (         #!            )!                      #!
                                         *                      !?
                                                                 *
                                  100              &           0%/4                     &

:                                 540              &           0%33                     &

                                  /40              &           0%75                     &

    !-
    &           A                  /4              &         0%0751                     &
    /

    +                              40              &          0%1/4                     &

'                                 7 2                                                   &

            >)          :                          "            %:            ,1224-



$       2                     >

    )       ;       *
                    &       !     + + !
                                   /' !         /&
                                                &         /) , : &
                                                          &                              /
                                                                                      ) # (!
                            ,     ! !" ! !


        &!                                                                                "
                    , 4
                    2 &               /"
                                      2 64      /"
                                                2 64        2 64
                                                            /"             /"
                                                                           2 64         /"
                                                                                        2 64

                                      /4#000    400 200      20 190       1#000 1#264       /40 590
,'      -
                         4            /4#000    400 200      20 190       1#000 1#264       /40 590


                         64        5400 4000      764        20 110       1000 1340         /40 5/0



                         54       /#000 5#400     940        7/ 34          64
                                                                           3 1/40           170 /14



                        14 /1         100 /00     30          4 14         9/0 760           /4 44


                         /            100 140    90 60        5 14         550 740           16 90



            >       %             %       $     ,1227-


                                                                                                      30
9#1# # #                 :                         D                       '


                             '             # <
                                                                                                       # I
         %                             "               .           %
                                                                           "                                          I
                                                                                                       *          %
             .                    "                                                              '           #
         D           '                                                                                       %
                     "                         '           %
                                                               #
                                                                                        *   #+
                             '         '                                                                                  #
                                                                                                        :                 #
                                                                                                       >

1- D
/- :                                   %1                              ( <                  /
5-                                /                                        ( <                   /%4
9-                                         %                                                     /               (# <
                                          90       /0
4-               '           %
                             '1                    ( <                             14
7-                   &            %5                       ( <                                   6
6- :

     "                                A            )                           "
D            '                                     3                   >




                                                                                                                        31
Dasar Perancangan :
• Kap. Olah PKS 30 ton TBS/jam
• Pengoperasian maks. 20 jam/h
• Laju alir limbah 1,0 m3/ton TBS
•                                      2
  Luas areal pengolahan limbah 83.000 m
•                       3
  Volume limbah 600 m /hari
                                                             Bak pengeringan lumpur
                                                            lumpur dari kolam Anaerobik
                                                                (30x20x0,5) m3




                                                       Bak Pengasaman    (120x30x5,5) m3        (60x20x5,5) m3
                                                         (30x10x3) m3
                                                                          K. Anaerobik          K. Anaerobik
                                                            WPH             Primer 1             Sekunder 1
     BOD = 25.500                                           2,5 h
                                                                           WPH = 40 h            WPH = 20 h
                                      Bak Pengutipan
                  3/                   (10x4x1,5) m3                                                                  (125x40x2,5) m3
      120 m /h
 1
                                            WPH                          Resirkulasi 50%                               K. Fakultatif         K. Alga         K. Alga 2
                                  4         2h                                                                         WPH = 15 h              7h               7h
      450 m3//h
 2
                                                                                                                                         (90x30x2) m3              8m
             3/
      30 m /h                                                              K. Anaerobik          K. Anaerobik                                                K. Alga 3
 3                                                          WPH              Primer 2             Sekunder 2                                                    7h
                                                            2,5 h
                                                                           WPH = 40 h            WPH = 20 h
                                                                                                                                                                  10 m
         •             Air rebusan
         •             Limbah Klarifikasi                                                                                                                   Buang
         •             Air hidrosiklon                                                                                                                   BOD = 50 mg/l
         •             Alat pengukur
                       aliran
                                  10 m      10 m   8m      30 m     8m      120 m          8m        60 m        8m       123 m         8m      90 m    8m     90 m



                        Gambar 8 Dasar Perancangan Sistem Kolam Anaerobik Fakultatif. Kap. PKS 30 ton
                        TBS/jam

                                                                                                                                                                         32
9#1#:#                    :

                                                          ,               "                           K   -%


          #                                                   "                                       '
                              #                                                   '
                                                                      %
                                                                          %
              %                                                                               %
                      #


                          '
      #                   '                                                                                         %


                              ,<   % 1236-#



                                                                                                  '            >
     I                    .              "    %                   '                               %
     I                                                                            %
                  %
                                                                              %
                                                      #

          $                                                                                                         #
                                                                                          '               #)
    < %       ) #
                                                                      >

.             4                          * !
                          !& ' !- /' + !6 ' &                                         "
                  :                ( <            64 30
                                                  &


                                                                                                                   33
                               #
                   %                                                             "
            #
                                          '
                                                    G8           #
                                                                5!
                               B
                               B                                                      "
            # )                                                                            '
        #

.       )4        & / B )(
                  *                        #            !& ' & ( !       *




                                                                #
                       # $
,           :+) 5#400 4#000              & -%
             %             9       ;9    ;1 %                           ,'   -       /%4
; 1%4       ; 0%/4 %                                /               #




                       A            2:          )          9   ;9   ;1



                                                                                          34
    A       10                       ,'   - /%4   ; 1%4   ; 0%/4

                                 "
"   #D                                              "              #         "


    #                    %
        '                                                     #
                                              "           %
"                                         '                            # )
                 %   "                                             '
                             #




                                                                                 35
                                             Parit Utama LPKS




        Jalan Panen




A                "                                              '




                                     A
                  15 cm



10 cm
                          daerah perakaran

                  A
                             7,7 m

A                 "                                             '



                                                                    36
                                                                                                 A




                                10 cm



         A

                 A                        '                   /%4 ; 1%/4 ; 0%1


-       !& ' &                #          +
                                      # 2 !" ) (4
                                                          %                              #
                                              "                         #$
                                                                                 %
                                                                    #
                                          #   "                                                       %
                                                              # )
                  "               #
                      %                                                      #I
    '        %            "                                                                  '
                                                    # I
                 #
                 '$                                                                  %
                                                                             %
        %                                             #
         %                /0"           50"                              50" #




                                                                                                     37
                   "                                                               %
                                                                   $: #

-        !&             +<   ! &                                           "
                             "                 ,                               -       *
    ,*                               -
                             #                         "           "
                                 '                                             ,8      -
          #                                                %           %               '    #
    *                                                          %
                                     &*   #$


                  # A                              "
              >




                  Gambar . Aplikasi limbah cair PKS dengan cara traktor-tangki




                                                                                           38
                                                                  :
                                              %                                                   #G
"                                                                     "
                                                      # )
                      # <
$:                          /9C                                                                                 #
    "                                                                 57 "        "                    #
                                                              %                                   "
                       '                                              # )                              14%/ "
"                                             '
                  40C                                                     %
                             10 14C#

                                      "                   "
          %
                                  #
                                                          #

                                          '                       "                   "
              >
                                          '
                                      %               %           %                       #
                                                                                              #
                                                                  % <
                  #
                                                  '                           '                        .        #
     ,<           % 1236-#

              *                               "                                                                     %


                                                                                      #




                                                                                                            39
                                         "                                   %


                                                           740      &        &
      #

  )                  /)      !
               #/# # & ,? & # #                                & /)
                                                           '& * & ,? &

  +                                &!                               *!                 '       !

 1#           :+) ,        &-                                            O 5#400

 /#                                      ,        &-                     O 5#000

 5#            <                                                                 7#0

              >)           :                                    "                     %:            ,1224-

                   '                          "                          &


                                                   #       '                               %
                                                   %
          %                                                                                              40   70C#
                                                            "
                                         :+)               5#400        4#000              &
                                        # <
                                                                                  #    :#510&94/& E $             &
P &24
          ,                    "    -                                                          ,$                 -#
                           "
                       %                               %
                                                                                                              '
                       %                                                                            '
                                                            "                                        #




                                                                                                                  40
:         "                          "       #




                  A   "




                               ?/
       ! C
      + C                       /#       !       ! ,



     ! /' !"
       ! ,
                                ( / !
      D       0C
               C              * /' &
                               & ! ,
      )
     # !"
     + #
    ' &6
     /) * !
     &
                                   #
                                * * /#
                              * /' & &
                              ' / ! !



              A           "




                                                       41
9#1#8#                        :        $
         A
                                  #A                                                                                                 #
                                                 70 60C                              % /0 90C                                                  %
         0%/ 0%5C                                ' %                                 #
"                                                                  '                                     # :
                                                                                             %                                           "
                  %                                                          #                               "                   '       "     %
                      "                    " %                 " ""                      B ,)                                % 122/-#
                                                                                                                 '
                                       # I
                                       '                   40 4608%
"                                                                                                                                '#
                                                            10 16            #           "
                                                                                                                     5
         Q 9%3                                                          ,.                            G
                                                                                                     K -                 &                   /%4
                  5                                                                                  5
    :+)&              &                                                  1400 9/00                       #


                                                                                                                                             1/
                          5
    &1000                                                           #                                                %
                                                                                                             5
                                                                            1%3                  &1000                                         #
                                                           5
                                                      /3                                                             #
    :
                                                       # I
                                  70           $: &                                                          /0              &
                                                                             5
         10                                                 /0#000               &                       9%4
              #                                                         %                                        5
                                                                                     5
                                           ,               4#500            &            -# A




                                                                                                                                             42
                     10 m      16 m    8m   20 m       8m          20 m         8m           120 m             8m        36 m         10 m

                                                                       Dasar Perancangan :

                                                                       •   Kap. Olah PKS 30 ton TBS/jam
                                                                       •   Pengoperasian maks. 20 jam/hari
                                                     Perangkap         •   Laju alir limbah dari St. Klarifikasi & air kondensat 0.8 m3/ton TBS
                                                     kondensat         •
                                                                           Laju alir limbah hidrosiklon 0,05 m3/ton TBS
     Pemanfaatan                                                       •   Laju alir limbah total 0,85 m3/hari
       Gasbio            Kompressor dan                                •   Volume total limbah 510 m3/hari                                 8m
                          resirkulasi gas                 kondensat
                                                                       •   Luas areal pengolahan limbah 25.000 m2
                                            3600 L
                                            Tangki
                                             AnC
                                             15h                                           (120x30x3,5) m3
                         Bak Pengumpul                                                                              (30x15x2,5) m3
                                                                  (20x12x2,5) m3
                          (16x10x3) m3                                                     Aerasi-Aerobik
                                                                                                                                         Buang ke
1                                                                Pengendapan                                         Pengendapan
                              WPH                                  Anaerob                                             Aerobik
                                                                                                                                         Sungai
                     4        1h                                     1h                                                  2h              BOD = 50 mg/l
2                                                                                           WPH = 20 h

                                            3600 L                  Biosolid                                            Biosolid
3                   4                       Tangki                Ke Sand Bed                                         dikeringkan
                                             AnC
                                             15h


                                                                                                                                          44 m
                                                        Lumpur anaerob & Biosolid

•   Air rebusan dr oil trap (5 jam)
•   Limbah Klarifikasi dr oil trap (8                                                                                                     16 m
    jam)
                                                      Bak Pengeringan lumpur (30x20x0,5)
•   Air hidrosiklon                                                                                                                       8m
•   Alat pengukur aliran



    Gambar. Rancang bangun Sistem Tangki Anaerobik Tertutup (Resirkulasi Gas)/
            Aerasi-Aerobik. Dirancang untuk PKS kapasitas 30 ton TBS ton TBS/jam



                                                                                                                                                  43
                                                                                   '
            55C%                                         1000              "                           #

                     "                                       ,,            - /40               %
                                 )                                     7                   %
/0#000                                                                                                            #
A                                                                      ' # E
                                 '           "                                                                    %


               # $                                                                                         '
                                                 "                 %
                                     #

                                                                                                               :0)
O /000         &                                                                               %
                                                                                                            # I
                                                                                                                  %
                                                                                   '               #


9#1#)# @ *$ ,@                           *       $       -

9#1#)# #                             8                            , 8          -       "

        "          .                         8
                                                                                                           20 1/0
    #                        "                           >


    :         .



                                                     %
                         >




                                                                                                                44
                                          "         ,            4                                            #
50          &       -#


        # *                                                     / ' %
,               -                                                     #
                              &
                                                        #                                                %
                                                            "                       #                .
    ' '
                                                                 # )


                              #
<
                                                  , % % %            % 8-
                                          #
        "                         #
E                                             #
<
                          "                                                                          # E
                                                                          '                      "
                    /0                                                                           #I
                                                                                             5
                                                                                        10
$:                  #

     )
                                                                                %
                                              '                             %
                    # E
    #
                                      >



                                                                                                             45
                     '               & " "
                                                     ,                        -

             )
                 # +                                                                                              '
8        #                                   '                                                            >

9#1#)# # @ *$ ,@                                             *                $               -

                                      %                  &
                         .       '                                                >
                                      8+)% :+)%                                                   #
                                                                                                                        '           %
                                                                                                                        #

                                                 %                        "
                                                                                              ,                   &';       %   '
                                                                 -%                                       >
                                                                                      #


         #
     :                                                                                                #

                 8                                                "
             ,               &               "               -                >
                     '                                                #
                                                 #
                             "                                                            #

                                                                                          %
 "                       ,                                        " .                                         -
                                                                                          #




                                                                                                                                46
                                              '                          % '
    "


"                             '                     #
                                                    #          '
                                                                             #               "
$                                                                                                            #
)             "                                                                  # $
                          "                                                              #

                      A           !                                              ,                          /
' -!                                  .                                  '                   8     #



                                                               Gas Bio                       Pemanfaatan
                                                                                               Biogas


                          Pemisah     Limbah Cair       Perombakan       Perombakan
    LCPKS                                                anaerobik         aerobik           Sungai
                           lumpur
                              L
                              u
                              m
                                      Perombakan                                             Aplikasi
                              p        anaerobik                                              lahan
                              u
                              r        Pengeringan
                                      dengan panas

                                      Pengomposan/
                                       Pengeringan                                           Kompos
                                         biologis




        TKS               Pencacahan



    A             #                                                  ,                           /' -


                                                         5 ' %
                      %                                                              "                  #


                                                                                                            47
                                                                   +
                                                               ' !" , ! * ?                              !       )
                                                                                                                 +&
   *      /'
' /& , ! # # #                                                                                  "                            >
                     8             "                                        @                            *           $
,@ *$- ,A                            @ *$                                                   -

1#                               @ *$                                                                %
                     %                                     %                                        #:
                                                                                >
                             ,                                              % '         %
                -#
     @
                                       '                                    #
                                                                       '        "   #

                                                                                                                         "
                                                       %       $
          / '        ,           A                                                                       ,
          / ' --#            8                                     "                                                 %
                             " "                               '                ,                                    .
                                           #

                                                               "
@                        *             $        ,@ *$-                                                                   $
            #@                                                         )1                                    "           '
,            -                             )/                                       "                '           ,
     -A          )
                 R                               ,)1           %
                                                               ')/                      -R
                                                                                        '
                 )1                              "             ' #
                             >




                                                                                                                             48
        ' &
    !" & !-/' ! ! 2    (!   4   .           554     &

    "
    & *   2   (!   4
G                               /64           &
G         '                     /40           &
)                               90      "
$                               /40     "
$                               /00 "
:

    +/'
$                                                 " .
                                70 &




                                                        49
                     Pengukur
                       gas


Limbah cair



         S      S2
         1

                                                   D         V6      D2
                                                   1
                                                                          V
            V                                                             8
         Tan2 ki
            g        V3                              V5           V7          Keluaran
V1    Penyimpanan
                                            V4

                                    P  R
                                  Pompa umpan


                                                 Pompa resirkulasi


                Gambar . Diagram pilot plant (D1 aktif, D2 tidak aktif)


                                                                                         50
      #
    !" # " *
                                                                         @
$                                                                        (               '            %

                                                   ,)1          "            ' -                              ,
A           -> $                       1               /
                                                           "                              #
                                "                  #                         /                                    )1
                            #                                                                             ,
                  ;-                                       #
                                           /                             "       %                <
                                           #                                                                      )/
                                '
                                #                                                                 "               '
                                       #:
            #                                                                            ,/7 /38-#
                                                                                                          %8+)
                      8+)                                                            %    <
                                                                                              #

        I                                                                        "
    "
        #                       .              "                     .
.                                                  .                                 #

        D                                                                                                 '
                                                               # :
                                      ' #                                                     %
                " "                                              #
                                    20C .                      #:
                                       #

)                                                                    >


                                                                                                                  51
     $                                             " "                                          8   "
              #
                                                                         5
                            8+)                 310          +/& ,           J     -            '
     20C                                                             "                              #
                            '              470 &         8+)
                        7/C#
                  '             " "                                                                      %
                        '                 " "
                                      #

/#                                                                           ,'        -
                                                                         8
     "                                              #                                           "
                                                                                  #$
                                '          #
                                                             >
          I                                              #
              "                                     #
                                                                 #

                                                   8
                                 .             '                 ,
                                                                             -#

         !*'       #
         & & ' !" ' !" ! ( !" !                          (                        # * ) " &) &# ,
     A                                                                                     -E

                            "                                        % 30C
                      /0C
                                          ,7       -#
                                                                 B
                                                                 B                                       #
                                          B
                                          B %



                                                                                                        52
    1000
        80
        0




                 A                                                      *   $



        #A
                                                    #
                            "   #

                                            A                                                   *
$            !          %                   .       /                                       /
                                            #A                              30C         %
                                                                                /   #
                                                                                                    B
                                                                                                    B
             .                          100C#           "
70 8             /38#           "                               "
                                    #

                                                >
                                                                    #
    G


    G                                                           '
                                        %                   '   "



                                                                                                    53
            )               "                                                                "
                                                                             >
    <
                    #
    $
                                                                                                     #
    )                                                                            /       %                   "
                                                                             /0C                                     "     #
    )                                           "
                "                                                                        7       #
                                                                                                                     5%/C
                                                            70               # )                         "


                                #

<
                '                                                                                        8
                                            %
"       #                                                                                        >
                                                            8        %
                        "           %                   >
8+)                                                 50 40C
                                                                     70 60C
                                                                                                                 "
                                                                         #



                                        %                    '
                                                                 #                   %                               8


                                            # $
                                                    "                            %
                                                                             '                                        #



                                                                                                                          54
              &
        / '& *!-                       +
                                     !" , ! !                          )
                                                                       +&                             )
                                                                                               * ) " & &# E

                            8                  "
              # *                                                                                                         %
                                                                                           #                20C 8+)
                                                                       #                       8+)               8
            1400 9000            &                         < 7%4                                           # +
8                                                                          #

        )                                                          8       %
                                 #I                                                                                           8
                                                                               %
            /7 (                         $: %                                                      '                 $:
                      14 16 ( #

              "                                                                                        >                      8
"                 .
                                                       %
        .              ,20 1/0            -%
                  %                                %               "                                       # *
                                     %
                  #+                       %                                                           .
    %                                                                                                       '        "        8
        @                                  *                   $           ,@ *$-#
                             "                                                                 ,           .          '           -%
                                                                       8+)% :+)%                                          %
                                                                                                   ,'            %
                                                                       -# $
        " "                                                                            '
8       #<                                                                                                                "
                            8+)                            %                       "
                  #                                                                                              "                 %
                                                                                               #




                                                                                                                                  55
                                                                     #                       '       "           @ *$


                                    # :                                                                  '
                                                               /7        (                   $: %            8
                                             #

9#/#


                                                               #

9#/# #                  $

9#/# # # $

               $                     '
           %
                                                     ' '                     # )
                                                                                        %
                                             %                           ' '
           '                                                                                             #

                        $                                      $:                  /0C                           $
                                         %       %     %                                                             5
*      ? 0%7       8 @ ? 1/                  + ?               /                   #)
                                         50                    $: &                     700              $: &
                                %    %           %                                                               570
*      % 6/        8 @ ? 1#990                       + ?            /90                 #

                                                                                                                 %
                                    $                                                            #


                            >

       *                                                   ,
                                                                                        -%       " "
                                                                         #




                                                                                                                         56
        *
                #
        *                               " "
            #

                                                          %                          " "
                                                                                 $
                        "               #
                    "                                                                # <
                                        "                                                        # #
                                    %
                    #                                                            #
$                                                              ,$: -
"                                                                                L 50 "
                                        $:    0%                L 40 "
            $:          1 5                                                                        #
$                                                     "          $
                    + " # <                                      "
        %       .%                                     + "
                                #

            <               "                                                            %
                                                    0 4
                                                   6 06 0
                                                                # I
            54              &                                  0 /
                                                              / / <& # $
            610                               "                              #

                                                                         %
                                #                                                                  #
<                                                                                    %
                                                                                              #0 0
                                                                                             5 0
    %                                                                                        >




                                                                                                 57
                                     )       :




         A   "




                 A



 #/
9 # # # $                $
                         , -                             +

                                     "           '
                     #           '
                         8   #


     %
         #                                   %                   8&
                                         "       %
             "                                       #
                                                             '
 #


                                                                 58
     I                8&                                /0
                                                                                                             "
                  # *                                                                         %
                               8&                   14/0#                                                              8&
              %                                         "                        "
                      8&                        '                    %                                       8&
     # :          "
          %                                     8&      9%2                                                       8&   /%5
                                                                                          #

                                                                     $            %
                                                    5 4"
                               "            ,
              $                                                                  -#
                                                         #                                                     0 0C%
                                                                                                              4 7
                                3 C%
                               Q4                                                         '
          %            '                            "        #                                                                 <
          %3 %4
         7 6 #

$                                           $
     '                     +    +

     &
    !*                      ,
                           )& !                                                                      "
                                                                                                  # ! !
    ##,       :                                         G                                 $

                                                                                  $                                            ,
                                                                 %                    -
                                                        :                                           ,                      %       -
                                                        $                                                                      "
                                                                             #
                                                        )                             #
                                                                                                                       #
   -!"                                  #               :                                                          $
 &
( $!"                                   #               ,                                               -#
                                                        G                                 $
                                                                         #
                  ,                 -                   :                                           ,                      %       -#

                       "




                                                                                                                           59
                    :                                                                                 #
$                                                  $             :                                ,                       %    -#
                                       #
                                   .
                                                       ,10
                    40C-#
                                   .                             :           '
$
                    ,10 40C-




                                   ,                    -

                                           "            #
                    )




                                           %
                                                   #
                                                                                 14/0C%                       "
                                                                         %                    "
$   #                                                                                 '
                                               5
                                       5       # (           '                                    "
    19 /1                                                                         '                           ' # $
                        46                                       "           /5           %                   '
       0
    947 8#                                                                                "
                                                                                                              #
'           %                                                                                             %
                               %                                                                          1           %
                5
.       1           #$                                                                                            '
                                   #

    D                                                                                                     46
                    7 6 F8#
                     0 0
    "                                                                %




                                                                                                                          60
                            #                                                                      %
                     1%4    10                                                                                 #
                                        >

                                                               %               " ,                     -
                                                       '                               &
        #

                                                                       ,                   -
                                                                           %
                                                                                                           #
                                                                                   %
                                                               "           "                   #

    )                           1/            &        $ %
    8& O /0                         /             #

    $                           %                     8&
                10                                         #

                                                                   $
            '                       #

8                                                                              >




            Tandan Kosong                   Perajangan TKS dengan
              Sawit (TKS)                                                                      Pembuatan Tumpukan
                                                Mesin Perajang




                                                                                               Penyiraman Kompos
          Kompos                             Pembalikan Kompos                                       dengan
    Tandan Kosong (TKS)                     dengan Mesin Pembalik                               Limbah Cair PKS




                                                                                                                   61
9#/# # #                                      :                             $

                                                                                    "
                                                                  # +                             "
                                              %
                       %                                                                %
          '                                                                     %
           #
          :                                       '                                                        %
           %                          %                   %                     %
     # :                                                      "         >                     %
               %                                                  %
                             /9       #               "
          '                                                                 $
                                  >
1# $
                   "                                          #
/# A                       %E 9               "
                                                          "       40C# :
               %
                   #
5#                                                                                                    9
      #
9#                                        #
4#                                                0
                                              90 4 8# I                                  0
                                                                                        4 8
                                              "                                                       %
                                  #           "                                 4   #
7#
                                  #
6#                                                        9       #




                                                                                                          62
4.2.A.iv.                             )        $
            )        "        :

                          ,       8       :    -


                          "                                       #:
                                                    "
                                          #

  ,'!            "
                ! /)& !                (   *!
                                      ! ! ++ "          1&
     $
94                    /"#
," -                      1 "#
  +<                          10008           104       # :       ""
                    ""                                        #


                              #                                   $




                                                                   63
                                                                  Tandan kosong




                                                                                  Mesin crusher




                                                                      Mesin pencacah

                                           Cacahan



                                                                                                  Serat
           Serat kering
                                           Pengeringan           Serat
                                                                 bersih           Pembersihan akhir
                         Penggulungan
                         & pengikat serat



                                       A         )

                                               # )                                                >


                                           ,$ -#                                                          1
         $ &                                                          #
                 %                                   %
     #

1#                                                                                $
                     '             #                                              #
                                       "        $                             #
                                                                                          #
                                                             '
                                           #
           %
                                                         #

/# )                                                                      '
                                                                                      $
                               #

                                                                                                          64
5#                                     $
     13<                           "                        500          #
                                           $            '
$                                                              %
                        #

                                                        $
                                                                                         '                   ,10 " 50
" -#                '                  $                                                "           %            '%

            %                                                                                       S
                                   %           %                     %                          %
                                           #

     , #"!
      &!                     ,!                                                                 "
        >

                *                                                  5/ ;5/ ;1%/ " 5#
                                                                               1 &" 5#
                :                  "                        %3
                                                        1//3 &                  #
                                                                                    ,                    -
                            1>5#
                :                                                                                              %3
                                                                                                        T ;1//3 K
                   %/
                506 #
                :                                                      %3
                                                            K 5&9 ;1//3 K 2/1%7 #
                                                                             1>/#
                :                                           /C                                           <
                                                                                                    ,8 ,+ -/-
                1C                     '   ,       /,   + -5
                                                         9                                  #

            ,'!              /)#       !       '!           / !

       1#                                                                               %
                              #
       /#                                                                                                       #
       5#                                                                                                           %
                                                   "                     "
                              #



                                                                                                                        65
      9# 8                                                                                       "
                                                                   %                                         "
                            1%/ " #
      4#
                                          /3           #


9#/# # .#                                      :                                 $

                                                                                         "
                                                                       # +                               "
                                               %
                       %                                                                     %
          '                                                                          %
           #
          :                                        '                                                                  %
           %                          %                    %                         %
     # :                                                       "             >                       %
               %                                                       %
                             /9       #                "
          '                                                                      $
                                  >
1# $
                   "                                           #
/# A                       %E 9               "
                                                           "           40C# :
               %
                   #
5#                                                                                                               9
      #
9#                                        #
4#                                                 0
                                               90 4 8# I                                      0
                                                                                             4 8
                                               "                                                                 %
                                  #           "                                      4   #


                                                                                                                     66
7#
                                           #
6#                                                                          9     #

9#/# #. $
       #                                                               :                      ,       -


      #
     U *
                                                                                                              '         17/9C , $
:        " -#

                                                                                                          %
                                                                                                      %
             #                                 '                                                                             #       "
                                                                                                                                         %


                           #           "                                              $
                                                                                                                                         #
                   2    2
                 12 5&12 9                         $:                       "
                                                                                                                  U#

                                         2%
                                       12 4
                                                                                 "                            '          3
                                                                                                                        6 %//C
$                      /1%6 C
                           3                                                              #                              "
                                                   /           /
                             %6
                           97 7                        &
                                                           /           /
             ,     -                   40                      &           # (
                               0       /
       1%2
     /6 4                          &                                                                               1#
         $             %                                                         ""
                                                                                                  #           "
                                                           /
                                       35%4 &                  #

         <        .                                                        $:             "
                                                           ?

1-   :                                                             %                                                             %
                                                                                                                         #



                                                                                                                                     67
     "       #*                                                                                         5 3" %
                                                     410 " # *
                                                                                          #
                             ,       %               -
                                         %                                                         ,                        -%
                                                                                          #
                                                                          /0          #

/-               "
                                                         H%
                                 0<                                      '#

5-           '                                   '                   #
                                                                                                                 5
                                       54 5%
                                     03 3                                                 79%93             &
                                                                                              5
                 %                                               K69%16               &           # *
                                                         D               %
             O1          #                                                                                            K:
     @               "                   %                       "                    @                                      1-
                                                                                                                           ,O #

9-                                                                            $   #                                    %12
                                                                                                                     94 C%
                                                                                      92C                   "
                             #                                           %                    %     0< "
                                                             #
     '                                                           %                                                           #B
             '
                                                                                              #

4-                                                                                                                    ,          H-#
                                 H                               :                                                        19 17C%
                                 '                   1713C%                                                     94F%C# )
                                             %                                    ,: #                  -             /            %
                                                 #

7-
     1#540       ,7                  -% :                    1412%                                               C    2
                                                                                                            95%/4 99%7 C%


                                                                                                                                 68
                                       ' /0 //C#                                  %
                                         %          :           /1%59                                                          ' /0C%
                  91%/4                      95%4C#                                                                    '
                                                                                           +<                    % %
                                                                                                               17 13 /0% //%
           /9C%                                                                       /5C ,/0C                                  -#
                                                                                                                               H )
                                                    %                                              ,                                    -


                                                                              #
     "                            1>9%              H       0%/C                0=
                                                                              16 8
                                  %                                                    /
                      /                                                                                                                 %
                                                    /0          #

6-                                                       # )
            8&E&<                       8               % E              %        <                    #
                                                                                                                               "" %
                                                            "                          #
                                       04 3
                                         /4 1#                                                                                     G
     :                                                  %                                                                              @
     , "              @                -# (
                              %                                                                                #

3-            # *                               '                                          %               %               %            %
                                                                                               $           %
                  91%51%95%9/                                       #%
       %93
     53 90%97#                                                                                                         %
                      #

2-   E.           '       '        #                        "                                                      '
                                                                                                           H
            55 95=@#                    (
                                       ! *                     (!               # ' !"       "
                                                                             & ? # &" & * ( ! !
     !    +
     &( ** )                  / *,(
                                 &                  /)              " &&
                                                                       $
                                                                *- ! (&! !
                                                %
     !    +
     &( ** )                     " , !"
                              - ! )& &" &                                                                                      "        #



                                                                                                                                       69
                                                                          $ %                    %
              '% .             %                     <#                                    %
                          '                    #<
                                           "

10-                      # )       '       '                  '
                                                                          D          %
                         *         '!(           >            //                (        * #+*        0 3
                                                                                                     . ;
             #$
          / ! !#           !) ,    $ " *! # '
                               1 $! ! + + " ? # ) &                                                         #
          @              94C%                    3/C%                               55 950 @
                     %                 %       % "                    %
                          #

9#/#:#

     #
9#/#: #



                                                          #
                                                     %
      #


                                                              "                     #


                     #+                                                                                     #


                                            <
                                           + 10C                  1        #




                                                                                                        70
                                         Limbah sabut kelapa sawit
                                                                           -Kulit buah
                                                   Fraksinasi              -Cangkang
     Tepung sagu                                                           -Inti sawit kecil
                                             sabut kelapa sawit

     Dikeringkan

                             Analisa sifat fisik                        Analisa sifat kimia
   Dekstrin sagu              (dimensi serat)                   (selulosa, hemiselulosa, lignin, dll)

                                                         kadar minyak tinggi
 Pembuatan perekat                         Perlakuan Pendahuluan
(campuran dekstrin)

                                         Sabut kelapa sawit dengan
     Analisa sifat                       kadar minyak lebih rendah
       perekat


 Tentukan kombinasi                         Papan partikel sabut
perekat Dekstrin sagu                          kelapa sawit


                                 Analisa sifat fisik            Analisa sifat mekanis
                                  papan partikel                   papan partikel



                   Gambaran diagram alir pelaksanaan pembuatan papan partikel



,'!           /)#        !       '!         &          ) "&)          &# E




                                                                                                  %
          ""
 10C#
 $                                                              #


    "                #                                     "
              "              #
                                                                                                  %
                             "                     "
     #




                                                                                                        71
      8                                                                             "
                                         %                                              "            1%/
      "#
                                         /9       #


                  /3        #



     #
9#5#: #

                                                                                                          #


                                                                    %
                                                  B        #            '
                   '                                                                                 G
                                                                                                    < %
              %         %        %            "       &""                   #

     , ' !' /)#                  !
                                ! - *) " &)                    &# E

1#                                                                      0%4                           #
/#                                                                                  5"#
5#                                       4
                                                      #
9#        $
                        9            #
4#        $                                                        +.       ,                          9
                                                  -#
7#        <                                                         :           :             :
                                                                                            ,: -#
6#
          ,       1-#
3#        <                              +<               1/C        :
                                                                    : #
2#        <                                                                                           :
                                                                                                    ,: -
                            ,                         - 1 > 10#
10#       <
                                                               #


                                                                                                      72
11#                         +<                                                         ,         10-#
1/#                                                      ,        6-                            +<              5%4
                                                     #
15#       8 "                                                              #
19#                #
14#
          1                 #
17#       $                                                   ,                            -#
16#                    10                                                                   +. 1048 ,
          9        &                            -# <         ::                                             #
13#       )
                                                                       17#

9#/#8#                              :
              ,:                        :                :                                                  -

          :
          + "                   "                                      A
                        #                   %
                                                                                                     " #
      "                                                                                                     #
                                                                                   %
                                                 "                                                              #


                                                              # $


      '                                                                '                                               #


                                        %                                      $                            #


              '                                                                                         #

                                    %
                                            #


                                                                                                                      73
                "                                                                   #                               %


                                                           ,                            -               +               <
            #+


                                        #                                                   %
            #

                            %


                                #                                               %


            # *
                                                           %
                                                                       "
    #
                                                                       $                    <       <           ,
< -%
$< :                                               ,:                  -%
                    #                                              %                                    '


                                                                                                #


                        "                    # :                                                    <
                                                                                                    $<
                                    '        @      I@ /
                                                                                                            %
                #

                                            <%
                                            $<
                                             # 8               %            %
        #
                                                                   #


            #                                                                                   '


,                       -                                  # :


                                                                                                                            74
                        %'      "           %           %                                                 #

            :                               <
                        "                                           %                     "
                                            "               #
                                                                                                          # :




                                                    '                               " "                           % ' '
    "   %                       "       %                   %       "                         #

                        %                                                                             '
    '
,       "       -                               ,       "       -#
                                                                                                              # )


                                                                        @ 500#000                                       #:
                                                                                                                   "
            B                                                           .           # )
                                        %


                        #

        :               '                                       )
                                                                            5
                                * V 500 N * V 1%000                             #
                                                                5                                             5
                                "       * V4%000                                    * V/%400                      # )
                                                                                                  '
                                    #

        )                                                                                                 %
                    '
                                                                                                                             #


                            %
                                        #


                                                                                                                          75
9#/#)#                        "             ,           $ -                                                  '

                                                                                 %                                    %
                   %                                                     # $                         '
                                                                 %       %                                                     %
                                                                                                 "
                                                                                             %
                                                    #
             ?

                 100 1/008                                                                       /6 F8
                                                                                                   0
                              # )                                                                                              #
         "                                          //0 /6 8#
                                                          0

                 /6 51008
                   0
    "             '                                                  %                                   #
                                                                                         %
                 8+           8+ #
                                /


                 510 4 08%
                      00                                                     %                                            %
                                                            # A 8+/                                                %
                                                                                                                 8+ 8< %
                                                                                                                      9

     </                   #

                 4 100008
                  00                    "
                  # $                                                                %                   %
         "                          #
                                %                                                            #
                                                %                                        "                       4;4" #
                                                                     "
                                                                                                             "                 #
                                                    %
             "        "                     #(
                                        3               #
                                                                                                                  #
         "


                          # I                                10                                                   %
                                                            #$


                                                                                                                              76
                  %                                          %                "
                                                     #                            %
     ,       -                                                                                  #
                                 %                                                                  '
         "                                                                %
         '                                       #

                                                                     '#
                                                                                  /    /&
                                                     /
 '                             500 /000                  &                            '#                '
                                                 "               .
                                     '                                                 #        '


                      #)
                                                 #)                           "                     '
                                                                                                                    200
1000F8
                                         %                       %            ' ' %                             %
         #                                                                                                          "
         #
                                                                      '                                     #           "
                                                 '
             F
 00
2 1000 8#

/)#          !         !"       &( & ! !
                                5   : " "                                         '         1&
                  '                          '                                                              '


                                                                                                                        #
                                             9       /
                                / ;10 " & #

                 '
                                                                                            #
                           '                             '                "
     >

      *
     + *           ! &
                 )+ *


                                                                                                                     77
$        > *
                                                       %                                 #

1# 8
                                                                                                                           9
                                                                                         #
/# *                          "                                                                              #
5# )                              /                                              #
9#                                                     "
                                  &            #
4#                                                                          "#
7#                        &
                                                                                                 #
 #
6 :                                                                     #

8        >                                                                                                   #
             "


                                                       #

        *
       + *           5 &
                     &*

$        > *                                       '                                                                   "


                                                                    #                '
                 "                                     '       < + 1C
                                                                  5

                                                                                     8       /   10C               M8      /

             10C#

1#                                                                                                   14 µ #
                                                                                                       0
/#   *               '
     "                    %                                      < + 1C
                                                                    5                                8   /       10C
     M8      /   10C          5       #
5#                       ""               H                     <           #
9#   )                                                     1                                             #

:      !5        (!       #
                          "! !                !"



                                                                                                                       78
    :                      '
    M
                                    '   '




8                >




            Cangkang                                    Arang Aktif Cangkang
        Limbah Kelapa Sawit                             Limbah Kelapa Sawit




95 #        A


                                        "           "        # A
                               #*
             "
                     " " %
        %                                   "                  L /4
                     # )                "   "   "
                                                                   #




                                                                               79
                                                             B


:            2#
         # 12 4                                                                             <                #41&                        <&
                                 2#
                            10&12 4 I                        #                 #
                                                                               :G

)                I                                       # /007#                                             #
                                                                                                         /004 )
                                                #

)        %         #%
                 #$ # <#                    % MMM
                                              # #                    %          #
                                                                               #<<               3#
                                                                                             # 12 6 @ "
                                    '' " '                               "                                   ''
                                            .                #       #
                                                                     " +@                    &                                       #

A        %       #% )               %        # #                              (#                2#
                                                                                            # 12 4
                                            "                    $                                                             # I
                                                                                  2
                                                                         % 5, -> 3 100

A                  #%
             % )# < #                       % #              %<<
                                                               # #             '% A                      #                        2 -#
                                                                                                                               ,12 3
                            $                                                           '$                                                    #
                            )                                                                                                                 %
                            :               76                 2#
                                                             12 3 *                          :                                                %
                            :           #

<   %                       3#
                        # 12 6 $                                              '' "      '        "                '       + E
                                                %                                                    #            # '
                                                                                                                  " +                  3
                                                                                                                                     12 6
                                                         +           &        + 8       '           @
                                                                                                 " + #

             )                                                       "                           $                : E)               2#
                                                                                                                                   12 2


                                                                     "                                                     #

        % #A#%          #       B       % #              "               %          #
                                                                                   : I# (            3#
                                                                                                 # 12 2 *
                                                                                            ".                        '              #
                                 "                       '                 3
                                                                         12 2        +@                                                  +
                            ) .                          8       '       "%                      N       "                ,I         %        #
                                # #%                -#               + @            "                    '                     %
                                            #




                                                                                                                                         80
        %   #%     #       #                %             # # $             2#
                                                                        % 12 7               '                      "
                                                                                                 #
                                       '                        8       "                    "       #

" "                 #% #
                 % D E                              %          # A          # 12 3
                                                                                2#       '       "       ' 8&
                               "            # *                         "    "       "       '                          '
                               "#                   #   2
                                                    " 12 3                          +                8    '         "# : %
                                                #

    %A              #% #                            %         # #
                                                              $$            3#
                                                                        # 12 2 *                                        "
                                                                    "                                    B      #       # '
                                                                                                                        "+
                                           % +@                              ) .                 8   '        "#

$   %       # #%       #       B       %                #A#             2#
                                                                    %#12 2                           D        B $
                                   "                                                    +                            # $
                                              4 6 ->
                                           % 6 ,3 7 114156#                                  #

$       $        # /000#
                                       ,                            $                                    @ -#
                                                                                    :
                                   #                          %/5           /000#




                                                                                                                            81