A.ELEKTRONĠK TĠCARETĠN TANIM, KAPSAM VE ARAÇLARI:
A.1. E-Ticaretin tanımı: Bilindiği gibi ticaret ifadesi kavramsal olarak mal veya hizmetin satın alınması ve satılması işlemlerini kapsamaktadır. Bu sürecin elektronik ortamda, internet üzerinden yapılması e-ticaret kavramını ortaya çıkarmıştır. E-ticaret kavramı, iletişim ve bilgisayar teknolojilerinin gelişimine paralel olarak ortaya çıkan ve ticareti kolaylaştıran bir yeniliktir. E-ticaret, yeni bir kavram olmasına rağmen geleneksel ticarete bir alternatif oluşturmaktan çok onu bütünleyen ve kolaylaştıran bir yöntemdir. E-ticaret, farklı kişi ve kurumlarca değişik şekilde tanımlanmıştır. Dünya Ticaret Örgütü‟ne (WTO) göre, e-ticaret; Mal ve hizmetlerin üretim, reklam, satış ve dağıtımlarının telekomünikasyon ağları üzerinden yapılmasıdır. İktisadi İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı‟na (OECD) göre, e-ticaret; sayısallaştırılmış yazılı metin, ses ve görüntünün işlenmesi ve iletilmesine dayanan kişileri ve kurumları ilgilendiren tüm ticari işlemlerdir. Birleşmiş Milletler Yönetim, Ticaret ve Ulaştırma İşlemlerini Kolaylaştırma Merkezi‟ne (UN/CEFACT) göre, e-ticaret; iş, yönetim ve tüketim faaliyetlerinin yürütülmesi için yapılanmış ve yapılanmamış iş bilgilerinin, üreticiler, tüketiciler ve kamu kurumları ile diğer organizasyonlar arasında elektronik araçlar (Elektronik posta ve mesajlar, elektronik bülten panoları, www teknolojisi, akıllı kartlar, elektronik fon transferi, elektronik veri değişimi vb.) üzerinden paylaşılmasıdır. Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulunun, hukuk çalışma raporuna göre, e-ticaret; birey ve kurumların, açık ağ ortamında (internet) ya da sınırlı sayıda kullanıcı tarafından ulaşılabilen kapalı ağ ortamında (extranet, intranet) yazı, ses ve görüntü şeklindeki sayısal bilgilerin işlenmesi iletilmesi ve saklanması temeline dayalı ve değer yaratmayı amaçlayan ticari işlemlerin tümünü kapsamaktadır. Buna göre ticari sonuçlar doğuran ya da ticari faaliyetleri destekleyecek eğitim, kamuoyunu bilgilendirme, tanıtım vb. amaçlar için elektronik ortamlarda yapılan işlemlerde e-ticaret kapsamında değerlendirilmektedir2. Bu tanımların ortak özelliği, iletişim ağlarını kullanan elektronik cihazlarla yürütülen tüm ticari amaçlı etkinliklerin e-ticaret kapsamına alınmasıdır. A.2. ELEKTRONĠK TĠCARET ARAÇLARI:
- Telefon, - Fax, - Televizyon, - Elektronik ödeme ve para transfer sistemleri, - Elektronik veri değişimi (EDI), - İnternet şeklinde altı ana araç tesbit edilebilir. Fakat çoğu zaman elektronik ticaret, internet ve diğer ağlar üzerinden yapılan ticaret olarak algılanmakta ve tartışmalar bu araçlar üzerinde
Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulu, http://etkk.gov.tr Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulu, Hukuk Çalışma Grubu Raporu, http://etkk.gov.tr
2
1
odaklaşmaktadır. Elektronik ticaretin çok yeni bir kavram olmamasına karşın, ticari işlemlerde bir veya daha fazla insan tarafından ses, görüntü ve yazılı metinlerin aynı anda interaktif bir biçimde iletilmesi, zaman ve mekan sınırının olmayışı ve nispeten daha düşük maliyetlerle çalışılabilmesi şeklinde internet ortamının sunduğu olanaklar, elektronik ticaret kavramını hızla gündeme getirmiştir. Bu olanaklar internetin diğer elektronik ticaret araçlarına göre daha esnek olmasını sağlamaktadır. İnternet ortamı iletişim ve ticaretin önündeki engelleri azaltmaktadır. Klasik elektronik ticaret araçlarından, telefon esnek ve interaktiftir. Faks ise pahalıdır ve interaktif olmasına rağmen gönderilen dökümanın görüntü kalitesi iyi değildir. Televizyon çok yaygın olmasına rağmen tek yönlü bir iletişim aracıdır. Ticaretin önemli destekleri olan elektronik ödeme ve fon transfer sistemleri (ATM, EFT, kredi kartları, borç kartları ve akıllı kartlar) sadece para aktarılmasında kullanıldığından ticaret sürecinde sınırlı bir bölüme hitap etmektedir. Elektronik fon transfer sistemi (EFT), bankalar arası fon transferlerinin ve bu transferlerle ilişkili olarak takas, mutabakat gibi işlemlerin bilgisayar ortamında hazırlanması amacıyla kullanılan bir sistemdir. EFT‟nin kullanılmasındaki amaçlar şunlardır; -Bankalar arası güvenli para transferini sağlamak, -Bankalar arası para transferini hızlandırmak, -Merkez Bankası ile yapılan işlemlerde hız ve kolaylık sağlamak, -Piyasada nakit dolaşımını azaltmak, EFT Sisteminde gerçekleşen işlemlerin miktar olarak büyük bir kısmını TCMB bünyesinde kurulmuş bulunan piyasa işlemleri oluşturmaktadır. Sistemde aşağıda belirtilen işlemler yürütülmektedir. -Para piyasası işlemleri - Açık piyasa işlemleri - Menkul kıymet piyasaları işlemleri - Döviz ve efektif piyasaları işlemleri - Döviz devirleri – Bankalar arası fon aktarımları - Diğer işlemler EFT‟nin mali kurumlara sağladığı faydalar; müşteri hizmet maliyetlerinin düşürülmesi, insan gücü ve kağıda dayalı işlemlerin azaltılması, komisyon ücretlerinden elde edilen kar payının arttırılması, daha geniş piyasalara ulaşma imkanı ve yeni hizmetler sunarak rekabet gücünün arttırılması olarak sayılabilir3. EDI, ticaret yapan iki kuruluş arasında, insan faktörü olmaksızın bilgisayar ağları aracılığı ile belge ve bilgi değişimini sağlayan bir sistem olarak elektronik ticaretin önemli bir aracıdır.
3
Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulu, Finans Çalışma kurulu Raporu, http://www.etkk.gov.tr
2
EDI; -Hızlı ve doğru veri akışını, -Daha etkili denetim yöntemlerinin geliştirilmesini, -Üretkenliğin ve karlılığın artmasını, -İş ilişkilerinin geliştirilmesini, -Müşteri memnuniyetinin ve rekabet gücünün arttırılmasını sağlayacaktır. EDI' de amaç, sipariş alınması, ticari sözleşmelerin ve faturaların hazırlanması gibi işlemler ile gümrük, bankacılık ve buna benzer işlemlerin yapılmasında tekrarlar önlenerek, maliyetlerin düşürülmesi ve işlemlerin en az hatayla en kısa sürede tamamlanmasıdır. EDI gümrük idarelerinin otomasyonunda oldukça etkin biçimde kullanılmaktadır. EDI uygulamasıyla, zamandan ve işlem maliyetlerinden tasarruf sağlanmasının yanısıra, bilgilerin elektronik ortamda değişimi nedeniyle insan faktöründen kaynaklanan hatalar da ortadan kalkmış olacaktır. Uluslararası ticaret, nakliyeciler, komisyoncular, bankalar, sigortacılar, gümrük idareleri, ticaret yapan firmalar ve diğer ilgili devlet kuruluşlarının katıldığı bir süreçtir. EDI, tüm tarafların bilgiye elektronik ortamda ulaşmasına imkan vererek süreyi kısaltmakta, işlemlerin tekrarlanmamasını ve muhtemel hataların ortadan kaldırılmasını sağlamaktadır. Örneğin Singapur, tüm ticari işlemlerini EDI kullanarak yürüten ilk ülkedir. İhracatçılar, ithalatçılar, nakliye şirketleri ve dış ticaret işlemleri ile ilgili yirmiden fazla kuruluş arasında 1989 yılında Singapur Network Sistemi (SNS) kurulmuştur. İlgili resmi kuruluşların her birine ayrı ayrı müracaat edip izin almak yerine, EDI uygulamasıyla bilgisayar ağında tek bir elektronik belge dolaşmakta, SNS‟in kuruluşundan önce 2-3 gün süren işlemler 15-20 dakika içinde tamamlanmaktadır. Halen ticari işlemlerin %98'inden fazlası bu ortamda yapılmakta ve %50 civarında tasarruf sağlanmakta, verimlilik artışının ise %20-30 arasında olduğu tahmin edilmektedir. EDI‟nin uygulandığı Singapur Limanı‟nın dünyada en hızlı mal sevkiyatının gerçekleştirildiği liman olduğu bu yüzdendir. EDI kullanımı, özel bir telekomünikasyon altyapısı ve standart formlar gerektirmektedir. Sadece kayıtlı kullanıcılara açık olduğu için çok güvenli olan bu sistem, donanım ve bağlantı maliyetlerinin oldukça yüksek olması nedeniyle pek fazla yaygınlaşamamıştır. Teknik yönden internet üzerinden EDI uygulaması mümkün olmakla birlikte, güvenlik açısından tercih edilmemektedir. Bununla beraber, güvenlik sorununa çözüm bulunması (sadece yetkili kişilerin gerekli bilgilere ulaşması) ile internet üzerinden EDI uygulamasının yaygınlaşması beklenmektedir. A.3. E-Ticarette Güvenlik Uygulamaları: A.3.a. Set Protokolü: Set protokolü Mastercard ve Visa tarafından geliştirilmeye çalışılan, IBM, Microsoft, Netscape, ve Verisign firmalarının projeye danışmanlık yaptığı açık bir protokoldür. Amaç internet üzerinden kredi kartıyla güvenli ödeme yapabilmektir.
3
Set mesaj bütünlüğü, bütün finansal bilgilerin doğrulanmasını ve hassas bilgilerin şifrelenmesini sağlar. Alıcının kredi kartı bilgileri şifrelenir ve satıcıya gönderilir. Satıcı bu sipariş emrinde yalnızca kendisi ile ilgili bilgileri görebilir (alım miktarı, ödeme miktarı vb.). satıcı, alıcının şifreli bilgilerini, ödemenin gerçekleşmesi için alıcının bankasına gönderir. Ödemenin yapılacağı banka, kredi kartı onayını kartı kullanıcıya veren bankadan alır ve onay hem alıcıya hem satıcıya bildirilir. Böylelikle, kullanıcının kredi kartı bilgileri bankalar dışında satıcıya ya da diğer ikinci tarafa açılmamış olur. Böylelikle kredi kartı ile ödeme işlemleri ilgili tarafların tümü için bilgi güvenliği standartlarında yapılmış olur. Set uygulamasının bir bölümü internet üzerinde (alıcı-satıcı, banka-alıcı ve/veya satıcı banka iletişimi), bir bölümü ise kapalı ağlar üzerinde gerçekleşmektedir (bankalar arası iletişim ve/veya satıcı banka iletişimi). Set‟in mevcut güvenlik sitemlerinden daha güçlü olmasının sebebi, alıcı ile satıcıyı bir finansal kurum ile ilişkilendiren sertifikaların varlığıdır. A.3.b. SSL Standardı: SSL (Secure Socker Layer), Netscape firması tarafından geliştirilen bir güvenlik standartıdır. Buna göre, internet tarayıcısı ve e-posta yazılımı (kullanıcı) ile web servis sunucusu arasında iletilen tüm veriler şifrelidir. Böylelikle üçüncü taraflar, iletilen verinin içeriğini öğrenemez. SSL‟in tam bilgi güvenliği sağlaması için, elektronik kimlik belgeleriyle desteklenerek, kimlik doğrulanmasının da yapılması gerekir. SSL, bugün için yaygınlıkla kullanılan ve yazılımların desteklediği bir standart haline gelmiştir. Özellikle internet üzerinden bankacılık, elektronik kimlik belgesi çıkartma gibi hizmetler veren siteler SSL kullanmaktadır. A.4. E-TĠCARETĠN ÖDEME ARAÇLARI: Ödemeler sisteminde kullanılan ödeme araçlarını genel olarak, Nakit Ödemeler ve Nakit Dışı Ödemeler olarak iki grupta inceleyebiliriz. 1) Nakit Ödemeler: Bilindiği gibi merkez bankalarınca bastırılan banknotlar ve madeni paralar vasıtasıyla yapılan ödemelerdir. . 2) Nakit DıĢı Ödemeler: Kağıda dayalı ödemeler, Konumuz gereği bizi daha çok nakit dışı ödemeler ilgilendirmektedir. a. Çekler ve Senetler: Çekler, banka çekleri, posta çekleri ve kamu kuruluşlarının çeklerini içerir. Türkiye de en yaygın ödeme aracı olarak çek kullanılmaktadır. Bankalar arası ödemelerin % 51'i çeklerle gerçekleştirilir, ancak bankalar arasında gerçekleştirilen toplam ödeme tutarlarının % 4.9'u çeklerle yapılmaktadır. Çek taşıma risklerini ortadan kaldırmak ve çek takasını hızlandırmak amacıyla isteyen bankalarca takas işlemlerinin, çeklerin fiziken ibraz edilmeden sadece çek bilgileri üzerinden
4
elektronik ortamda yapılması. 16 Nisan 1998 tarihinden itibaren başlamış olup Ankara ve İstanbul Takas Odalarında elektronik ortamda takas işlemleri gerçekleştirilmektedir.
b. Kartlar: i) Kredi kartları:
Türkiye'de daha çok gıda ve hizmet ödemelerinde kullanılan kredi kartları nakit dışı ödeme türü olup, pek çok kişi için nakit avans rahatlığı sağlamakta ve bu özelliği nedeniyle kredi kartı kullanımı giderek artmaktadır. Türkiye de, 1996 yılında Visa ve Master Card sayısı 3.137.001'e ulaşmıştır. 1996 yılında, yerli Master Kard ve Visa Kart kullanımı 788.084 iken bu sayı uluslararası kartlarda 2.348.917'dir. 1995 ten 1996'ya artış oranı %45'tir. ii) Banka kartları:
Banka kartı cari hesap şeklinde işleyen bir hesaba dayalı olarak ve bu hesap borçlandırılmak suretiyle nakit para çekmede kullanılan bir kart türüdür. Bazı banka Kartları EFT/POS da kullanabilmektedir. 1996 yılı sonunda cari hesaba dayalı olarak, 15.397.435 adet Banka Kartı sözleşmesi yapılmıştır. iii) Ön Ödemeli Kartlar:
Türkiye'de ön ödemeli kart kullanımı, yaygın değildir. Türk Telekom Şirketi tarafından telefon kullanımı, için Telefon Kartları, Doğalgaz ön tahsilatı satım kartları ile Metro ve belediye otobüslerinde kullanmak üzere bilet kartları çıkarılmıştır. c. Elektronik Para: Dünya üzerinde internetin gittikçe yayınlaşması sonucu ticaretin de bu yeni iletişim kanalında yapılmaya başlaması üretici ve tüketicilere yeni alım ve satım olanakları sunmuş, buna bağlı olarak da yeni ödeme şekilleri doğurmuştur. Elektronik para (E-Money) bu gelişmeler sonucu ortaya çıkmış, önemli bir ödeme aracı olarak kullanılmaya başlanmıştır. E-Para, kişide bulunan elektronik bir araca yüklenmiş bir mali değer veya kişisel fonu ifade eder. Elektronik araca yüklemiş olan bu değer kişi aracı kullandıkça azalır ve yüklenmiş olan değerin bitimi sonucu tekrar değer yüklenilmesi gerekir. E-para çalışma mantığı ile bir şirketin verdiği hizmete karşılık olarak yapılacak ödemelerin gerçekleşmesi için tüketiciye verdiği telefon kartı ve benzeri araçlar arasında benzerlik görülse de e-paranın amacı bu tür kartlar gibi tek işlemle ilgili bir ödeme için değil her türlü ödemenin yapılabilmesidir. E-para kullanımı çeşitli avantajlar sağlar. Avantajlar içinde en önemlisi, gün boyunca yapılan işlemler sırasında gecikmiş veya hatalı ödemeler nedeniyle doğabilecek finansal riskleri azaltması veya ortadan kaldırmasıdır. E-paranın sağladığı diğer bir avantaj ise çok çeşitli ödeme olanakları sağlaması ve ödemelerin yüz yüze yapılması zorunluluğunu ortadan kaldırmasıdır. Kişinin ödeme yerinde
5
bulunması zorunluluğunun ortadan kalkması ise tüketicilerin daha çeşitli ve çok miktarda alım yapması veya yaptıkları alımla ilgili ödemelerini zamanında yapmalarını sağlar. E-paranın, kişiler dışında, e-para kullanan ve ödemelerde e-para kabul eden kuruluşlara da çeşitli avantajlar sağlar. Kişilerin zamanında ödeme yapmasını kolaylaştırması nedeniyle, alacaklarını kolay tahsil edebilmeleri bu avantajların başında gelmektedir. Böylece geç ödemeler sonucu doğabilecek nakit akım sıkıntılarını aza indirmek mümkün olacaktır. Ayrıca, gerekli düzenlemelerin yapılmasını takiben, kuruluşların vergi, sigorta veya gümrük ödemeleri gibi yasal yükümlülüklerini de yerine getirmelerinde kolaylık sağlayacak ve bu ödemelerin zamanında yapılmasını kolaylaştıracaktır. E-Para kullanımı getirdiği önemli avantajlar yanında önemli riskleri de beraberinde getirmektedir. Gelişmiş 10 ülkenin (G- 10) e-para hakkında hazırlamış olduğu raporlarda ve bir çok ekonomistin birleştikleri en önemli tehlike, e-para kullanımının vergi kaçırmayı kolaylaştırabileceğidir. E-para yoluyla vergi kaçırma tehlikesini doğuran unsur ise e- paranın sağladığı önemli bir avantaj olan ödemelerin yüz yüze olmadan yapılabilmesidir. Bunun dışında doğabilecek önemli risklerden biri de merkez bankalarının uygulamakta olduğu para politikalarının e-para kullanımının artmasına bağlı olarak ne gibi değişikliklere uğrayacağı ve etkilerinin ne şekilde olacağıdır. Çeşitli iktisatçılar, e-para kullanımının merkez bankalarının uygulamakta olduğu para politikası araçlarına olan etkilerini ve uygulamalarına verilen tepkileri gözden geçirmelerinin gerektiğini düşünmektedir. Fakat, halen kullanılan e-paranın kullanıldığı ülkenin emisyonu içindeki oranının %1 in altında veya %1 civarında olması nedeniyle e-paranın makro ekonomik dengeler üzerindeki etkisine karşılık yeni ve etkin para politikaları ve mali araçların geliştirilmesi için yeterli zamanın bulunduğu düşünülmektedir. E-paranın gümrük işlemlerinde kullanılması sonucu da bazı sorunlar doğabilecektir. Bunların en önemlisi ülkeler arasın da uygulama farkları sonucu doğacak uyumsuzluklardır. Bu uyumsuzlukların sebebi ise ülkelerin farklı gümrük uygulamaları olabileceği gibi ülkeler arasında uygulanan farklı e-para araçları veya genel olarak finansal sistemlerin farklılığı da olabilir. Birbirine uyumsuzluk yaratabilecek bu araçlar nedeniyle bazı gümrük ödemelerinin gerekli hukuki ve mali düzenlemelerin gerçekleştirilmesine rağmen e-para yoluyla yapılmasını engelleyebilir. Bu durum e-para kullanımını da etkileyerek e-paranın yaygınlaşmasını önleyebilir. E-paranın kullanıcılarına yaratacağı riskler genel olarak şu anda kullanılan ödeme araçlarının taşıdığı riskler den pek farklı olmamakla birlikte risklerin oluşum şekilleri değişmektedir. Şu anda kullanılan ödeme araçlarının çalınması veya illegal kullanımı sonucu finansal kayıp riski mevcuttur. Aynı risk, e-para için de geçerlidir. Bunun yanında, kullanılan bilgisayar ağlarına yasal olmayan yollardan ulaşılması yoluyla e-para sisteminde bulundurulan miktarın bir kısmının veya hepsinin çalınması ya da bilgisayar sisteminin çalışmasını durduracak hatalı çalışmasına neden olacak virüs ve benzeri programların sisteme girmesi sonucu işlemlerin hatalı yapılması ya da hiç yapılamaması mümkündür. Buna ek olarak, sistemin elektrik kesintisi, hat yetersizliği ve benzeri eksiklikler nedeniyle çalışamaması veya geçici olarak çökmesi de e-para olarak elde tutulan miktarların kullanılamamasına ve ödemelerin istenildiği anda yapılamamasına sebep olabilir. Bu risk şu anda kullanılan ödeme araçlarında da bulunmaktadır ve taşıdıkları bu risk e-paranın ile karşılaştırıldığında daha yüksektir.
6
E-paranın doğurduğu bir başka risk ise gizlilikle ilgilidir. E-para ile yapılan harcamaların elektronik ortamda kaydedilebilesi nedeniyle kişilerin yaptığı özel harcamalara istemleri dışında ulaşılabilmesi mümkün olabilir. Bu tür risklerin yanı sıra, e-para arz edenlerin arz ettikleri e-para aracına (smart kartlar vs.) bağlı olarak müşterileri ile yapmış oldukları garanti anlaşmaları sonucu çeşitli finansal riskleri de taşımaları gerekmektedir. E-para arz edenler, e-para kullanıcıları gibi, işlemlerin kesilmesi, sisteme illegal girişler gibi çeşitli işlemsel risklerle de karşı karşıyadırlar. Bu tür işlemsel risklerin e-para arz eden kurumun hem finansal hem de pazar risklerini arttıracağı kesindir. Bunların yanı sıra, e-para sonucu doğacak finansal, kredi ve pazar risklerinin şu anki mevcut risklerden daha büyük ve tehlikeli bir risk doğuracağı düşünülmemektedir. Tüm bunların yanında, risklerin yapısı ve oluşumu geleneksel bankacılık faaliyetlerinden daha farklı da olabilir. Sistemin ani likidite değişikliklerine karşı çok daha duyarlı olacağı düşünülürse e-paranın finansal kurumlara likidite riski yaratması mümkündür, fakat kredi ve pazar risklerini geleneksel bankacılıktaki seviyelerinde tutulabilir. E-para kullanımında en önemli risklerden biri finansal kayıp riskidir. Bu riskin en büyük nedeni ise kullanılan e-para aracının ağ üzerinden illegal erişim veya çalınma yoluyla kullanılmasıdır. Çalınma ihtimallinin şu anda kullanılan ödeme araçları için de geçerlidir ve çalınma halinde nakit ve benzeri araçların çalan kişi tarafından kullanımı daha kolaydır Bu yüzden, kullanılan aracın elektronik ortamda yapılan veri transferi sırasında korunması daha büyük bir önem taşımaktadır. Bu riski azaltmak için kart tabanlı sistemlerde kullanılan karta küçük miktarların yüklenmesi bir çözüm olabilir. Ayrıca, e-paranın saklanmakta olduğu elektronik ortama erişimin engellenebilmesi için çeşitli erişim şifreleri ve araç numaraları kullanmak gerekecektir. Bu tür bir şifreleme ve numaralandırma işlemi e-para arzının hangi kurum veya kurumlar tarafından yapılacağına bağlı olarak değişecektir. E- para arzı özel bankalara bırakılacaksa, her bankanın kullanacağı şifreleme sistemi farklılık gösterebilecektir. E-paranın özel sektör tarafından arzı sonucu arz eden kurumların güvenilirlikleri ve ticari itibarları zedelenebilir. Bunun nedeni, bir E-para ürününde doğabilecek bir hatanın kullanıcılar tarafından diğer kurumlarca arz edilen tüm e-para ürünlerine de yüklenebilecek olmasıdır. Bunun önlenebilmesi ve finansal kurumlara olan güvenin azalmaması için bu tür işlemlerde bulunan kurumların ortak hareket ederek bazı standartlar belirlemesi mümkündür. Bu tür ortak girişimler Belçika, Kanada, Almanya, İtalya, Hollanda, İsviçre ve İngiltere de gerçekleştirilmiş ve e-para arzı gerçekleştiren bankalar ortak kişisel koruma programları meydana getirmişlerdir. Bu konuda en başarılı sonuçlar İngiltere ve Kanada,da alınmıştır. Ayrıca, Kanada ve Japonya gibi ulusal kişisel gizlilik yasaları bulunmayan ülkelerde finansal kurumlar müşteri bilgilerinin finansal işlemlerde nasıl aktarılacağına dair gizlilik prensipleri ve kuralları geliştirmişlerdir. Bu konuda bazı ülkeler, perakende ödeme yapılan ağlar üzerindeki işlemleri garanti eden özel hesap sigortası sistemleri veya benzer garanti olanakları oluşturmuştur. Birden fazla kurumun e-para arzında bulunduğu hallerde doğabilecek bu tür sorunları önleyecek bir başka politika da tüm kurumlarca arz edilen -para araçlarının ortak bir anlaşma çerçevesinde garanti altına alınmasıdır. Böylece, ödeme aczine düşen bir kurumun E-para aracı diğer kurumlar tarafından kabul edilerek ödenir. Fakat, bu tür anlaşmalar rekabet ortamını olumsuz etkileyecektir. Bu tür bir politikanın etkinliği ve gücü ise o ülkedeki finansal kurum ve pazarların yapısına bağlıdır.
7
Birleşmiş milletler Çalışma Grubu'nun yapmış olduğu çalışmalar ve gözlemlere göre kullanıcılar finansal pazarlar, kurumlar ve hükümetlerin uygulayacağı risk kontrol araçları birbirini tamamlayıcı özellik gösterirler. En temel anlamda. hükümetler bankacılık ve diğer sektörlerde uygun hukuki çerçeveyi çizerek konuyla ilgili ana hedeflerini ortaya koymalıdır. Bu açıdan bakıldığında, e-para araçları hakkında ciddi bir hukuki alt yapı ihtiyacı vardır. Banka hesaplarının sigortalanması da müşterileri koruma yolunda kullanılabilir. Ülkemizde şu anda da kullanılmakta olan bu sistem e-paranın güvenilirlik düzeyini arttırabilecektir. Fakat, ülkemizde uygulanan tüm banka hesaplarının %100 sigortalanması esası gelecekte bu oranın düşürülmesi halinde doğmuş olan güven duygusunu zedeleyebilecektir .Ayrıca , bu tür bir sigortalamanın bankacılık sektörü içerisinde rekabeti azaltıcı yönü olması ve bu oranın düşmesi sonucu doğacak büyük ve sert bir rekabet ortamında kurumlar arası konsensusun oluşamaması e-paraya olan güveni çok daha büyük bir oranda sarsabilecektir. Sisteme olan güveni sarsabilecek bir başka konu da kişisel bilgilere erişim tehlikesidir. Bu konuyla ilgili sorumluluk doğuran E-para arzını gerçekleştiren kuruma aittir. Bu Noktada geleneksel bankacılık ve finans işlemlerinden farklı bir durum yoktur. Fakat, geleneksel sistemde sisteme fiziki bir ortam dışında girilmesi mümkün değildir. Elektronik ortam üzerinde çalışan E-para bilgilerine ise sistemin kullandığı ağa bağlanılarak ulaşılmasına karşı önlem alınmalıdır. Bu konuda alınabilecek önlemlerin başında daha öncede bahsedilmiş olan şifreleme ve araç numaralandırma gelmektedir. Fakat, bu tür teknik önemlerin yanında hukuki yaptırımların geliştirilmesi ve daha ağır hale getirilmesi gereklidir. Buna bağlı olarak, şifreleme için de tek elden şifrelendirme politikası izlenebilir. Bu yöntemle, kurumların Epara arzı serbest bırakılırken şifrelendirme işlemi tek bir ortak kurum elinden yapılabilir. Bu ise her bir e-para aracının farklı bir şifreye sahip olması sonucunda sistemin güvenilirliğini arttırır. Kişisel bilgilere erişimle ilgili bir başka sorun ise kişisel gizlilik prensibiyle ilgilidir. Kullanıcıların E-para yoluyla yapacakları harcama ve ödeme kabulleri sistem tarafından anında kaydedilecektir. Bu ise, devletin bu harcama ve ödeme kabul verilerine erişip erişmemesi sorununu ortaya çıkarmaktadır. Bu sorun hakkında iki zıt görüş bulunmaktadır. Bunlardan birincisi, bu verilerin devlet tarafından incelenerek kişinin vergi kaçırma, kara para aklama gibi illegal işlemlerini tespit edilebileceğine dair olan görüştür. Burada amaç, kişinin beyan ettiği gelirle E-para yoluyla yapacağı harcamalar arasında doğacak tutarsızlıkların incelenmesi sonucu kişinin vergi durumu ve varsa usulsüz işlemleri belirlemektir . İkinci görüş ise bu verilere özel veya tüzel hiçbir kişi veya kuruluşun ulaşamaması gerektiğini savunmaktadır. Bu görüşe göre, kişinin yaptığı tüm harcama ve ödeme kabullerinin kişinin öze1 bilgileri olduğu ve kendisinin izni olmadan kullanılamaz. E-para kullanımının çok düşük seviyelerde bulunduğu göz önüne alındığında bu görüşü desteklemek olanaklıdır. Bunun nedeni kişilerin halen çok yüksek miktarda geleneksel ödeme yöntemlerini kullanmasıdır. E-paranın kullanımının artarak kişilerin harcamalarında yerinin büyümesi ile bu kullanım verilerinin önemi artacak ve bu halde ilk görüş daha işlevsel olacaktır. E-para arzının kimler tarafından yapılacağı sorunu ise devlet politikaları ve ülkedeki finansal kuruluşlar ekonomi içerisindeki yerine bağlı olarak belirlenmelidir. E-para
8
uygulaması yapılacak ülkede bankalar dışında, ekonomideki ağırlıklarına bağlı olarak, aracı kurumlara, kiralama kuruluşlarına ve banka dışı diğer finansal kurumlara da e-para çıkarma yetkisi verilebilir. Bu kurumlar dışında, mal ticareti yapan kuruluşların müşterilerine kendi satış merkezleri ve ortaklarına kullanılmak üzere E-para çıkartması da mümkündür. Türkiye‟de ise finansal işlemlerin çok büyük bir kısmının bankalar tarafından gerçekleştiriliyor olması e-para arzının bankalar tarafından yapılmasını daha olanaklı kılmaktadır. Ayrıca, bankalara uygulanan denetim mekanizmalarının kuvvetliliği ve bireylerin bankaların olan güveni nedeniyle e-para arzının bankalar tarafından gerçekleştirilmesi e-para araçlarına karşı doğabilecek güvensizliği azaltabilecektir. Türkiye genelinde borç ve kredi kartlarının yaygın olarak kullanılmasıyla beraber epara araçları Türkiye için yeni bir gelişmedir. Şu anda, çeşitli bankalar e-para araçları geliştirmektedir. Bu bankaların sayısı ,Banka Kartları Merkezi‟nin Ekim 1997‟de yaptığı bir araştırmaya göre 11'dir. Türkiye'deki en önemli pilot uygulama ise Akbank tarafından geliştirimiş olan ve Boğaziçi ve Orta Doğu Teknik Üniversiteleri Yerleşkeleri'nde kullanılan "Parakart" adlı bir epara ürünüdür. Bu ürün, SMART kart teknolojisi kullanılarak yapılmış, çok amaçlı ve yeniden yüklenebilir bir üründür. Sistem ufak çaplı ödemelerin yapılabileceği şekilde düzenlenmiştir. Karta yapılan değer yüklemeleri bir banka hesabından yapılabileceği gibi para üstü ödenmesi gibi çeşitli ödemeler yoluyla da yapılabilir ve yapılan işlem bir sisteme bağlı bir POS cihazı ile bankaya aktarılır. Yapılan işlemlerin aktarımı ise her işlem sonunda ya da gün sonunda toplu olarak yapılabilir. Bankalar dışında, çeşitli kuruluşların çıkartmış oldukları elektronik ödeme araçları da halen kullanılmaktadır. Bu araçlar, Türk Telekom'un çıkartmış olduğu telefon kartları, Ankara Belediyesi tarafından çıkartılmış olan doğal gaz kartları, metro ve otubüs kartları ile İstanbul Belediyesi tarafından çıkartılmış olan AkBil (Akıllı Bilet) dir. Ülke genelinde elektronik ticaret yapılıyor olmaması nedeniyle, halen herhangi bir dijital para aracı geliştirilmemiştir, ancak Haziran 1997'den itibaren Türkiye İş Bankası, daha sonra da Dışbank ve Akbank internet üzerinde bankacılıkta başlamıştır. Türkiye İş Bankası 1997 sonu itibarıyla internet üzerinden toplam miktarı 25,550,000 ABD Doları bulan 23,000 civarında gerçekleştirmiştir. Bu bankalara ek olarak, çeşitli bankalar web sayfalarını oluşturmuşlardır.
B. ELEKTRONĠK TĠCARETĠN GELĠġĠMĠ:
B.1. DÜNYADA E-TĠCARET: B.1.A. DÜNYADA E-TĠCARET ETKĠNLĠKLERĠ VE UYGULAMALARI: Son yıllarda, iletişim ve bilgisayar teknolojilerinde önemli gelişmeler yaşanmaktadır. Bu gelişmelerin sayesinde yüksek kapasiteli bilgisayarlar, giderek düşen maliyetlerle pazara sunulmaktadır. Yazılım ve iletişim hizmetlerinin önemi ise artmıştır. Bu gelişmelerin en önemli nedenlerinden biri ise veri tabanı ve web uygulamalarının hızla artmasıdır. Bilgisayarlar daha erişilebilir ve anlaşılabilir bir çalışma aracı olmuştur.
9
1987-1994 döneminde dünya ölçeğinde iletişim ve bilgisayar teknolojileri sektörel yıllık büyüme oranları, genel büyüme oranlarının yaklaşık iki katı düzeyinde gerçekleşmiştir. Özellikle kişisel bilgisayarların pazardaki payı, yüzde 21 düzeylerinden yüzde 31 düzeylerine çıkmıştır. ABD ve AB ülkelerinde PC sayısı yaklaşık iki kat, Japonya‟da ise yaklaşık üç kat artmıştır. Bu artışlarda kişisel bilgisayarların evlerde yaygınlaşması etkili olmuştur .İnternet kullanıcı, 1991 de 5 milyon iken, 1999 da 250 milyonu aşmıştır. Elektronik ticaret, internet kullanımına bağlı olarak son yıllarda büyük gelişme göstermiştir5. İnternet ortamında e-ticaret, şirketler tarafından yoğun olarak 1996 yılında kullanılmaya başlanmıştır. Daha önceki yıllarda da, e-ticaretin varlığından söz etmek mümkündür. Ancak bu tür uygulamalar, kapalı ağlar olarak kabul edilen intranet veya extranet üzerinden yapılmıştır. Bu uygulamalarda, EDI adı verilen yöntem kullanılmıştır. İstatistiklere göre 1998 yılında EDI ile yapılan e-ticaretin tutarı 300 milyar ABD doları düzeyindedir. Ayrıca dünyanın en büyük 1000 işletmesinin 950‟si EDI kullanmaktadır. İnternetin yaygınlaşmasıyla birlikte, e-ticaret hacminin giderek artacağına şüphe yoktur. OECD‟nin tahminlerine göre, toplam e-ticaret, 1997 yılında 26 milyar ABD doları iken, 2001 yılında 330 milyar dolara ve 2005 yılında 1 trilyon dolara çıkacağı tahmin edilmiştir6. Eticaretin %80‟lik bir kısmı işletmeler arasında yapılmaktadır. Öte yandan dünya e-ticaret hacminin %80‟i ABD kökenlidir. ABD deki iletişim alt yapısını gelişkinliği ve tüketim alışkanlıkları, ABD‟ye Avrupa ve diğer dünya ülkeleri karşısında üstünlük sağlamaktadır. İnternet üzerinde e-ticaretin artması, toplam ticaret içindeki payının da artması anlamındadır. Henüz toplam perakende satışları içindeki %0,5 olan payının, 2005 yıllarında %15‟lere çıkması beklenmektedir. Benzer bir şekilde, örneğin e-ticaret satışlarının toplam kredi kartı ile alışverişlere oranının %3‟ler düzeyinden, 2005‟lerde %54‟lere çıkacağı öngörülmektedir. E-ticaretin iş maliyetlerini düşürme ve ekonomide verimliliği arttırma gibi sonuçları vardır. İşletmeler arası iletişimin doğruluk derecesin artması ve hızlanması ile stok maliyetlerinde önemli düşüşler yaşanmaktadır. ABD ekonomisindeki toplam stokları değerinde öngörülen düşüş oranları %20-%25 arasındadır. Yapılan çalışmalar, dağıtım maliyetlerinin, e-ticaret uygulamaları ile %50-%90 arasında azaltıldığını göstermektedir. Pek çok uluslar arası ve bölgesel örgüt, e-ticaretin gelişimini inceleyebilmek politikalar geliştirebilmek için çalışmalar yapmaktadır. ve
Türkiye ile beraber toplam 28 ülkenin üyesi olduğu OECD, e-ticaretin çeşitli boyutları üzerine çalışmalar yürütmektedir. 1990 yılında kişisel verilerin korunması üzerine, 1996 yılında küresel enformasyon alt yapısı üzerine, 1997 yılında tüketicinin internet üzerinden yaptığı alışverişlerde korunması üzerine çalışma raporları hazırlanılmıştır. Ekim 1998 Ottowa konferansında, vergilendirme, kişisel verilerin korunması, güvenlik, tüketicilerin korunması gibi konularda ilke karalarının alınmasına karar verilmiştir. E-ticaret küçük ve orta ölçekli işletmeler (KOBİ) için uzak pazarlara erişebilme, küçük olmaları nedeniyle esnekliğin getireceği avantajları kullanabilme gibi olanaklar sağlamaktadır. OECD de bunu vurguladıktan sonra, hükümetlerin KOBİ‟lerin e-ticarete
5
Dış Ticaret Müsteşarlığı, http://www.igeme.org.tr Adem Anbar, “Sermaye Piyasasında E-ticaret,” Bursa 2000 6 İbid
10
katılmalarını desteklemesini önermektedir. Bu noktada internete ulaşım ve büyük firmaların uygulayabileceği farklı engelleme yöntemleri konusunda uyarılar yapılmıştır. OECD‟nin internete ulaşım ve enformasyon altyapılarıyla ilgili yaptığı diğer bir önemli saptama, internete ulaşım maliyetlerinin hala üst gelir gruplarınca karşılanabilir düzeyde olduğudur. Bu durumda hükümetlere düşen, enformasyon altyapılarına yatırım yaparak, hem tüketicileri hem de KOBİ‟lerin internet bağlantılarını düşük bir maliyetle ve verimli yapabilmelerini sağlamaktır. Ottawa konferansında, makro politikalar geliştirilmesi gereken konular şöyle özetlenmiştir: 1) E-ticaretin ekonomilerdeki neden olacağı en önemli gelişmelerden bir tanesi, verimlilikte beklenen ciddi artışlardır. Özellikle hizmet sektöründe verimlilik artışları daha çok olacaktır. Bu gelişmeler, daha kaliteli ürünler geliştirilmesine ve yeni ürünlerin ortaya çıkmasına neden olacaktır. 2) E-ticaretin gelişimiyle, özellikle elektronik ortamda taşınabilir ürünlerin uluslar arası ticareti artacaktır. 3) Rekabet politikaları, değişen ticaret koşullarında oluşabilecek yeni anti-rekabet unsurlarına karşı önlemler geliştirmek üzere düzenlenmelidir. 4) E-ticaretin gelişimi, vergi kanunları, iş mevzuatları, tüketici hakları, ve benzer birçok konunun tekrar incelenmesini gerektirmektedir. 5) Hükümetlerin genel politikası, ticarete doğrudan müdahale etmek yerine, düzenleyici bir rol üstlenmek olmalıdır. Bu düzenleyici rol, aynı zamanda, eticaretin yaygınlaşmasını ve gelişmesini gözetmelidir. 6) E-ticaretin gelişimi ve etkilerini yakından izleyebilmek son derece önemlidir. Dolayısıyla, istatistiksel yöntemler ve ölçme araçlarının, bu gelişimi ve etkileri analitik olarak saptama amacıyla geliştirilmesi zorunludur. UNCTAD (Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı) ticareti geliştirmek için, dünya ticaret noktaları programını hazırlamıştır. Programın temel amacı KOBİ‟lerin ve özellikle az gelişmiş ülkelerin uluslar arası ticarete katılım düzeylerini yükseltmektir. Küreselleşme eğilimine ve bilgi teknolojilerindeki hızlı gelişime paralel olarak, elektronik ticaretin değişik faaliyet alanlarında ve dünyanın değişik bölgelerinde hızla yaygınlaştığı göz önüne alındığında, tüm potansiyel taşıyan firmaların, basitleştirilmiş ve kabul görecek iş prosedür ve pratiklerini kendilerine baz almaları ve dünya genelinde uluslararası ticari işlem maliyetlerini düşürmek için modern teknolojilerden mümkün olduğunca yararlanılması, planlanmış ve ulusal/uluslararası düzeyde mutabakat sağlanmış bir anlayış ve ortak hareketi zorunlu kılmaktadır. Ticaret noktası internet üzerinde şu özellikleri barındıran bir web sitesi olarak düşünülmelidir: 1) Dış ticaret işlemlerine dahil olan gümrükler, dış ticaret kurumları odalar, nakliye firmaları, sigorta şirketleri gibi katılımcıların bir araya geldiği bir merkezdir. 2) Mevcut ve potansiyel ihracatçı ve ithalatçılara iş ve Pazar olanakları, potansiyel müşteri ve satıcılara ticari mevzuat hakkında bilgi sağlayan bir kaynaktır. 3) İnternet üzeriden küresel ticarete çıkışın kapısıdır. Ticaret noktaları aracılığıyla GTPNet‟te (Global Trade Point Network) yer alan diğer ülkelerin, ihracat, ithalat
11
yatırım politikaları ve düzenlemelerine mevcut ve potansiyel ihracatçı, ithalatçı adreslerine, GTPNet aracılığıyla duyurulan alım, satım, yatırım, ortaklık teklifi vb. diğer ticari fırsatlara ulaşmak ve bağlantıya geçmek mümkündür. GTPNet, Ekim 1994‟te ticaret noktası uygulamasının başlatılması amacıyla ABD‟ de kurulan ticaret ağıdır. Bunun ardından, dünyanın çeşitli ülkelerinde yeni ticaret noktaları kurarak sistemin yaygınlaştırılması çalışılmıştır. GTPNet‟in işlem hacmi kurulduğu günden bugüne büyük bir artış göstermektedir. Ocak 1995‟te web servislerine bir ayda 25.000 giriş kaydedilmişken, bu rakam Ocak 1997‟de 38.7 milyon olmuştur. Günümüzde ise günlük giriş sayısı 6 milyonu aşmıştır7. 1995 yılında kurulan Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ); mal, hizmet ve sınai haklar gibi konularda, piyasaların liberalleşmesini ve yeniden düzenlenmesini sağlamayı amaçlayan uluslar arası bir kuruluş olarak öne çıkmıştır. Dünya Ticaret Örgütünün e-ticaretteki rolü; uluslararası elektronik işlemleri hızlandırıcı koşulları yaratmaktadır. İletişim ve bilgi teknolojisi sektörlerinin liberalleştirilmesi, düşük maliyetli giriş olanakları arttırılarak kullanıcıların ve sunanların sayıları hızla artacak, zengin ve fakir ülkelerin hepsinde e-ticaretin sağladığı potansiyel faydalar hızla artacaktır. Daha az ticari sınırlama, daha düşük maliyetli ve daha etkin bir e-ticaret ortamı yaratacaktır. Dünya Ticaret Örgütü‟ nün hizmet sektörlerinde ticarete ilişkin genel anlaşmasında (GATS) ortaya konulan kural ve yükümlülükler, özel sektörlerde ve haberleşme hizmetlerindeki ek düzenlemeler ve piyasalara girişteki ulusal tarife ve düzenlemeler aracılığıyla da e-ticaretin altyapısını oluşturan haberleşme ve bilgi teknolojisi hizmetlerinde liberalleşmeyi ve düşük maliyetleri desteklemektedir8. GATS‟ ın hedefi e-ticaret alanında liberalleşme prensipleri çerçevesinde önceden öngörülebilen ve şeffaflık imkanı sağlayan bağlayıcı yasal bir düzey oluşturmaktır. DTÖ‟nün 1996 da Singapur‟da imzalanan Bilgi Teknolojileri Hizmetleri Deklarasyonu, bilgi teknolojileri ürünlerinde dünya ticaretin %80‟ni gerçekleştiren ABD, Avrupa Birliği ve 13 ülkede gümrük vergilerin 2000 yılına kadar tamamen azaltılmasını bu ülkeler açısından zorunlu hale getirmiştir. Bu çerçevede ülkemiz ilk iki dilim tarife dilimi indirimini 1998 yılında, üçüncü dilim tarife indirimini ise 1999 yılında gerçekleştirmiştir. Şubat 19997 tarihinde Temel Telekomünikasyon Hizmetleri Anlaşması, kırkı az gelişmiş ülke olmak üzere toplam altmış dokuz ülke tarafından imzalanmıştır. Telekom hizmetleri aynı zamanda ekonomik faaliyetlerin en temel girdisi durumundadır. Dünya genelinde firmalar bugün, petrole harcadıklarının dan daha fazlasını telekom hizmetlerine harcamaktadırlar. Telekom hizmetlerinin alt yapısının hacim ve kalitesi, aynı zamanda ekonomik büyüme ile de çok yakından ilgilidir. Bu anlaşmanın e-ticaret açısında önemi ise; eticarette oldukça önemli bir yere sahip olan erişim hızının, telekomünikasyon alt yapısının kalitesine bağlı olmasıdır. Bunun yanı sıra, bu anlaşma sayesinde az gelişmiş ülkeler e-ticareti ekonomilerine adapte etmelerini sağlayacak telekomünikasyon alt yapısını geliştirme fırsatı bulacaklardır.
7
İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, http://www.igeme.org.tr
8
Zeynep Ersoy, “Elektronik Ticaret ve Ticaret Noktaları,” http://www.igeme.org.tr
12
Elektronik ticareti ilgilendiren diğer bir anlaşma, TRIPS (The Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights ) adı verilen Fikri Mülkiyet Haklarının Ticaretle İlgili Boyutları Anlaşmasıdır. TRIPS; patentlerin, copyright haklarının, ticari markaların, işletici haklarının, ticari sınırların, bilgisayar programcıları ve veri tabanlarının korunması için son derece gelişmiş standartları belirlemiştir. Bu anlaşmayı imzalayan hükümetler, düzenlemelerin ulusal yasalarla garanti altına alınması için yükümlülük altına girmiş olmaktadır. TRIPS‟ i e-ticarete bağlayan noktalar; internetin gelişimiyle beraber, bilginin tüm dünyaya ulaşabilmesi ve beraberinde bilginin kopyalama riskini de getiriyor olmasıdır. Bununla beraber özellikle az gelişmiş ülkelerin büyümelerinde, ticaret hacimlerini arttırmada ve e-ticareti geliştirmelerinde çok önemli role sahip olan teknolojiye ancak teknoloji transferi ile kavuşabilmeleri ve teknoloji transferinde fikri sınai hakların ön plana çıkmış olmasıdır. Çok uluslu firmalardan teknolojinin patentini satın alarak veya lisans anlaşmaları yaparak teknolojiyi transfer etmiş firmalar eğer ülkelerinde bu haklar yeterince korunmuyorsa, aynı alanda faaliyet gösteren rakip firmaların haksız uygulamalarına maruz kalabilirler. Bu durumda çok uluslu firmalar haklarını korumak amacıyla, fikri ve sınai hakların yeterince korunmadığı bu tür ülkelere teknoloji transfer etmek istemeyeceklerdir. Teknoloji transferinin gerçekleşmemesi ise, az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerim kalkınmalarını olumsuz etkileyeceğinden, bu ülkeleri, bu konudaki yasalarını uluslar arası anlaşmalara uyumlu hale getirmeye zorlayacaktır9. B.1.A.1. G7 Ülkelerinde Elektronik Ticaret Konusunda Yapılan ÇalıĢmalar G7 ülkelerinde Elektronik Ticaret ile ilgili çalışmalara Amerika Birleşik Devletleri'nin öncülük yaptığı gözlenmektedir. ABD hükümeti, elektronik ticaretteki gelişmeleri yakından takip etmekte, bu konuda özel sektörün çalışmalarını desteklemekte ve hiçbir şekilde bir kısıtlama getirmemeye çalışmaktadır. Önümüzdeki birkaç yıl içinde bilgisayar ağları üzerinden yapılan ticaretin 10 milyar doları aşmasının beklenmesi, konunun ciddiyetini arttırmaktadır. G7 Pilot Projesi olarak sürmekte olan "Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler için Küresel Pazar" kapsamında, elektronik ticaretin küçük ve orta boy işletmeler için yararlan ve yapılması gereken düzenlemeler, çalışma grupları oluşturarak ele alınmıştır. G7 ülkeleri genel olarak kendi altyapılarında sürmekte olan elektronik ticareti yaygınlaştırmayı, vergi kayıplarını engellemek için kontrol mekanizmaları oluşturmayı, gereken güvenlik altyapısını, yasal düzenlemeleri ve yerel uygulamaları geliştirmeyi öngörmektedirler. Bu alanda yapılacak çalışmalarla KOBİ' lerini uluslararası ticarete açmayı ve ticari işlemlerin bilgisayar ağları üzerinden yürütülmesini hedef seçmiş bulunmaktadırlar. Üzerinde çalıştıkları sistemler ile gümrük işlemleri de dahil olmak üzere ticari işlemlerin güvenli ve hızlı bir şekilde bilgisayar ağları üzerinden yapılmasını sağlayacaklardır. G-7 organizasyonu güvenlik ve yasal düzenlemeler konusunda, hem bilgilerin, hem de ticari işlemlerin güven altına alınması gerektiğini belirtmiş; ayrıca bu konudaki yerel ve uluslararası yasal düzenlemeler için bir model önermiştir. Güvenlik konusuna ek olarak, ticari ilişkide bulunacak tarafların güvenilirliklerinin tarafsız kuruluşlar tarafından onaylanmasının gerekliliği de belirtilmiştir.
9
Dış Ticaret Müsteşarlığı, http://www.foreingtrade.gov.tr
13
B.1.A.2. Japonya'da Elektronik Ticaret Konusunda Yapılan ÇalıĢmalar: Japonya'da sistematik elektronik ticaret çalışmaları 1996 yılının başında "Electronic Commerce Promotion Council of Japan (ECom) " adında bir kurumun oluşturulmasıyla başlamıştır. Bu kurum bünyesinde elektronik ticareti farklı yönlerden inceleyen on dört çalışma grubu kurulmuştur. Hali hazırda on dokuz test projesi yürütülmekte ve bu projelere Japonya‟nın önde gelen şirket kuruluşları da dahil edilerek (350 şirket ve 7 kuruluş), ülke çapında bilgi ve tecrübe paylaşımı amaçlanmakta elektronik ticaretin standartları belirlenmeye çalışılmaktadır. Japonya, elektronik ticarete oldukça temelden ve uzun vadeli yaklaşmaktadır. Japonya „da geliştirilmeye çalışılan yöntem politika ve teknolojilerin tümü, yakın bir gelecekte kağıt para yerine elektronik paranın geçmesini hedeflemektedir. Bu yüzden de Japonya için elektronik ticarette güvenliğin geliştirilmesi, bunun teknolojik ve yasal yönlerinin araştırılması en çok üzerinde durulan konuların başında gelmektedir. Bu ideale ulaşabilmek için gerekli yasal düzenlemelerin hazırlıkları da yine ECom bünyesindeki çalışma gruplarından "Onay Kurumları Çalışma Grubu” tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu grup, ECom'a üye kurum ve kuruluşlara dağıtılmak üzere, elektronik ticarette yer alacak kurum ve kişilerin yetki ve sorumluluklarını ve birbirleriyle ilişkilerini belirleyen güvenli elektronik ticaret için bir ön yönetmeliği de içinde barındıran bir rehber yayımlanmıştır. Teknolojik olarak güvenli elektronik ticareti sağlamak için ise, IKP (Information security protocols) adı altında, daha güvenli iletişimi sağlayacak protokol geliştirilmesi için çalışmalar yapılmaktadır.
B.1.A.3. Avrupa Birliği’nde Elektronik Ticaret Konusunda Yapılan ÇalıĢmalar: 1980'lerin başından bu yana Avrupa Birliği, Avrupa - Ağı kapasitesini geliştirmek amacıyla AR-GE ağırlıklı programlar düzenlemekte (ESPRIT, RACE, ACTS` vb.); bu kapsamda EVD - veri Değişimi (EDI - Electronic Data Interchange) sistemlerine ve belirgin olarak da TEDIS (Trade EDI System) girişimine destek vermektedir. 1994'de Avrupa Komisyonu‟nun isteği ve bilişim teknolojileri sektöründen önemli şirketlerin desteği ile Avrupa Bilişim altyapısını geliştirmek üzere 10 konuda hedef uygulama çalışmaları Başlatılmıştır. çalışmalardan dördü (KOBİ‟ ler için Telematik Servisleri, Elektronik Sunum, Avrupa Kamu Yönetimi Ağı ve Şehir Bilgi Ağı) elektronik ticaretle doğrudan ilişkilidir. ESPRIT programı altında 1996‟ da sunulan AR-GE proje önerileri yazılım, çoklu ortamlar, yüksek performanslı iletişim ağları, entegre üretim ve iş süreci teknolojilerini içerecek şekilde elektronik desteklemektedir. Avrupa komisyonu, elektronik ticaret konusundaki çalışmaları örgütlemek amacıyla kendi altında açtığı birimler arasında bir görev dağılımı yapmıştır. Elektronik ticarete yönelik ARGE programlarının büyük bir bölümü „DGXIII‟e kayıtlıdır. Bu programlar, "Avrupa için Güvenli Elektronik Pazar" oluşturulmasına ve bütün elektronik ticaret çevrimini kapsayan güvenlikli genel modellemeye yöneliktir. Güvenli, kağıtsız ticaret üzerine BOLERO projesi: sağlık, sosyal güvenlik, gümrük konularında ulusal ve AB aracı kuruluşları arasında idari doküman akışını sağlamaya yönelik
14
IDA (Interchange of Data between Administration) programı „DGIII‟ tarafından pilot aşamada mali destek almaktadır. Diğer önemli girişimlerden DGXV tarafından idare edilen SIMAP, pan-Avrupa elektronik tedarik programı ve DGXXIII'e bağlı Commerce 2000 programı KOBİ'lerin elektronik ticarete yönelmesini teşvik etmektedir. B.1.A.4. Avustralya'da Elektronik Ticaret Konusunda Yapılan ÇalıĢmalar: Dünyada bilgisayar dağılımında ikinci, kurulu bilgisayar gücü olarak sekizinci sırada yer alan Avustralya'da elektronik ticaretin gelişmesi hiçbir şekilde alışverişlerin parasal boyutlarıyla kısıtlanmamaktadır. Elektronik ticaret düzenlemeleri, sekiz kamu kuruluşu arasında dağıtılmıştır. şu anda yürütülmekte olan ve "Yönetimsel Hizmetler Birimi" tarafından eşgüdümü sağlanan en önemli proje, bütün kamu tedarik hizmetlerinin elektronik ticaret ortamına geçirilişidir. Bu geçiş, Başsavcılık, Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yürütülen politik ve yasal yapıların geliştirilmesi çalışmalarıyla desteklenmektedir. Avustralya hükümeti, endüstri ile işbirliği halinde ticaret ve taşıma zincirinde elektronik raporlama süreçlerinden sorumlu Tradegate kuruluşunun finansmanını sağlamaktadır. Bu kuruluş sözleşmeli olarak ihracatçı ve ithalatçı şirketler ve Avustralya gümrüğü arasında elektronik bağlantıları kurmaktadır.
B.1.A.5. DÜNYADA KOBĠLERĠN E-TĠCARETE BAKIġ AÇILARI: Küçük ve Orta Boy İşletmeler (KOBİ‟ler), gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi gelişmiş ülkelerin de belkemiğini oluşturur. Gerek ekonomik gelişme, gerekse toplumsal sorunların çözümü açısından KOBİ‟ler büyük öneme sahiptirler. Her ne kadar endüstri devrimi sonrasında büyük işletmelere öncelik verilmişse de, enformasyon devrimi, KOBİ‟lere yeniden stratejik bir önem kazandırmaya başlamıştır. Özellikle son yirmi yılda KOBİ‟ler, üretimde, rekabette, yeni iş yaratma ve toplumsal bütünleşmenin sağlanmasında yeniden öne geçmeye başlamıştır .Bir taraftan büyük şirketler bu değişime uyum sağlayabilmek için küçülürken, diğer taraftan da yaratıcı girişimciler sayesinde, özellikle doğmakta olan yeni sektörlerde bu işletmelerin oldukça önemli işlevler görmeye başladığına tanık oluyoruz. Sürekli ucuzlayan enformasyon teknolojileri, KOBİ‟lere artık global düzeyde iş yapabilmenin altyapısını sağlamaktadır. Günümüzde enformasyon teknolojileri içinde özel bir öneme sahip olan İnternet, KOBİ‟ler açısından yaratmış olduğu elektronik ticaret imkanlarıyla yepyeni kapılar aralamıştır. Başını ABD‟nin çektiği bu alandaki gelişmeler, ekonomik canlanma ve işsizliğin azaltılması açısından bir çok ülke için örnek oluşturmaya başlamıştır. Daha ziyade özel sektörünün inisiyatifleri ile yürütülen elektronik ticaret alanındaki gelişmelerin yarattığı potansiyel kısa sürede kamu idarecilerinin de ilgilerini çekmeye başlamıştır. ABD‟de yapılan bir araştırmaya göre, küçük işletmelerin yöneticileri, en çok pazarlama ve teknoloji alanında iyileşmeye ihtiyaç duyduklarını açıklamışlardır. 401 kişinin üzerinde yapılan bu araştırmanın sonuçlarına göre, küçük işletmelerin sadece yüzde 10‟u elektronik ticaretin, işleri üzerinde ana etkiye sahip olduğunu söylemişlerdir. Bu firmaların liderlerinin belirttiğine göre, yeni teknolojilerin kullanım düzeyi aşağıdaki gibidir
15
Tablo:1 KOBĠ’ lerin Yeni Teknoloji Kullanım Düzeyi: KOBĠ’lerin Kullandıkları Yeni Teknoloji Araçları Fax Özel yazılım uygulamaları İnternet Elektronik posta kullanımı Web sitesi kullanımı Oran %95 %73 %63 %62 %37
KAYNAK: Veysel Bozkurt, „Kobiler ve E-ticaret‟, U.Ü İ.İ.B.F Dergisi,(Ekim 1999), cilt17 Sayı:3, http://iktisat.uludag.edu.tr EITO için Avrupalı organizasyonlarla ilgili yapılan bir araştırmaya göre, internete bağlı olanların yüzde 82‟si bunu 1996-98 yılları arasında gerçekleştirmiştir.1998 yılı itibarıyla Avrupalı işverenlerin yüzde 29‟unun İnternet temelli elektronik ticaret yaptığı tahmin edilmektedir (Bu oran 1996‟da yüzde 6‟dır). Yine aynı araştırmaya göre, 1999 yılı sonunda ise, Avrupalı işverenlerin hemen hemen yarısının (%47), internet temelli elektronik ticaret yapıyor olması beklenilmektedir. Andersen Danışmanlık Şirketi‟nin elektronik ticarete ilişkin bir çalışmasına göre de, gerek Avrupalı gerekse Amerikalı işverenler, elektronik ticaretin şirketlerine belli bir düzeyde rekabet avantajı sağladığını düşünmektedirler .Örneğin Amerikalı yöneticilerin yüzde 77‟si elektronik ticaretin şirketine gerçek bir rekabet avantajı sağladığını belirtmesine karşılık, Avrupalılar (göreli olarak geri olsalar bile), yüzde 52 düzende bu soruya evet cevabını vermişlerdir. Tablo:2 Yöneticilerin E-ticaret Hakkındaki GörüĢleri:
Yöneticilerin Elektronik Ticaret Hakkındaki GörüĢleri Avrupa % Amerika %
Elektronik ticaret şirketime gerçek bir rekabet avantajı vaat ediyor Halihazırda elektronik ticaret yaptığım işin bir parçasıdır.
51 39
77 77
KAYNAK: Veysel Bozkurt, „Kobiler ve E-ticaret‟, U.Ü İ.İ.B.F Dergisi,(Ekim 1999), cilt:17 Sayı:3, http://iktisat.uludag.edu.tr Ancak uygulamaya baktığımızda yine yukarıdaki tabloda görüldüğü şekilde Amerikalı yöneticiler yüzde 77 düzeyinde elektronik ticaretin yaptıkları işin bir parçası olduğunu belirtmelerine karşılık, Avrupalılarda bu oran yüzde 39‟a düşmektedir. Ancak Avrupalı yöneticilerin önemli bir kısmı (% 82), şirketlerinin gelecek beş yıl içinde, elektronik ticarete daha bağımlı olacağını belirtmektedirler.
16
Tablo:3 Avrupalı Yöneticilerin Elektronik Ticaretin Geleceğine Dair GörüĢleri: Avrupalı Yöneticilerin Elektronik Ticaretin Geleceğine Dair GörüĢleri Benim şirketim gelecek 5 yıl içinde elektronik ticaret daha bağımlı olacak Elektronik ticaret gelecekte şirketime rekabet üstünlüğü sağlayacak Elektronik ticaret yaptığımız işi dönüştürmenin bir aracı olacak Oranlar (%) 82 (%) 65 (%) 54
KAYNAK: Veysel Bozkurt, „Kobiler ve E-ticaret‟, U.Ü İ.İ.B.F Dergisi,(Ekim 1999), cilt17 Sayı:3, http://iktisat.uludag.edu.tr
Elektronik ticaretin şirketlerine rekabet üstünlüğü sağlayacağını düşünen Avrupalı yöneticilerin oranı yüzde 65; elektronik ticaretin gelecek beş yıl içinde, yaptığı işi dönüştürmenin bir aracı olduğunu düşünenlerin oranları ise, yüzde 54‟dür. Amerikalılara göre kısmen geri kalmış olsalar bile Avrupalı yöneticiler, elektronik ticaretin çok sayıda avantajı olduğunu düşünmektedirler. Yöneticiler, elektronik ticaret sayesinde iş yapma hızının artacağını belirtmektedirler. Bu sayede müşteri hizmetleri iyileşecek, enformasyona ve global pazarlara daha iyi ulaşılacaktır. Bilindiği şekilde enformasyona ulaşmak bugüne kadar KOBİ‟lerin en önemli sorunlarından birisini oluşturmuştur. Yeni teknolojiler, küçük ve orta boy işletmelerin bu sorunlarının çözümüne katkıda bulunacaktır. Yine Avrupalı yöneticiler elektronik ticaretin iş yapma şekillerini değiştireceğini düşünmektedirler. Örneğin yüzde 81‟i firmaların satın alımlarında yeni kurallar oluşacağını, yüzde 64‟ü müşteriye daha iyi seçim imkanı sağlanacağını, yüzde 59‟u yeni ürün ve hizmetler yaratarak gelecekte yeni gelirler sağlayacağını ve müşterilerinin beklentilerinin daha iyi anlaşılacağını iddia etmektedirler. İşletmeler açısından büyük yararları olduğu sıkça vurgulanan internet e-ticaret için şüphesiz en önemli aracı oluşturmaktadır .Bu sayede maliyet düşüşleri sık sık dile getirilmektedir. Elektronik ticaret alanındaki en çarpıcı örneklerden birisini American Dell Computer Corporation oluşturmaktadır.1996 yılında elektronik satışa başlayan bu şirket, 1998‟de elektronik yolla günde 5 milyon dolardan fazla satış yapar hale gelmiştir. 18 ayrı dilde servis vermektedir. Gelirler ayda yüzde 20 artmaktadır. Müşterilerin memnun olduğu belirtilmektedir. Nitekim bir ana bayi online satın almadan dolayı yılda 7 milyon dolar tasarruf ettiğini ifade etmektedir. Bunda da teknolojik altyapıyı sağladığı için,şüphesiz en önemli pay internete aittir.
17
B.1.A.5.a) KOBĠ’ler Açısından Elektronik Ticaretin Önündeki Sorunlar: Bilgi temelli bir ekonomiye geçiş sürecine paralel olarak, KOBİ‟lerin bu ekonomik düzenin beraberinde getirdiği yeni çalışma koşullarına uyum sağlayabilmek amacıyla gerek ulusal devletler gerekse uluslararası örgütler, elektronik ticaret konusunda işletmeleri bilgilendirmeye yönelik çalışmalar içine girmişlerdir. Çünkü bu alanda yapılan çalışmaların önemli bir kısmı, ABD‟de dışındaki ülkelerin çoğunda KOBİ‟lerin önemli bir kısmının elektronik ticaretin henüz tümüyle farkına varmadığını iddia etmektedirler (OECD). Hükümetler ve örgütler, KOBİ‟lere elektronik ticareti öğretici nitelikte yayınlar yapmaktadırlar.
Yine KOBİ‟ler açısından bir başka engel ise, yararların belirsizliğidir. Elektronik ticaretin çok yeni bir olgu olması, bütün KOBİ‟lerin yakınlarında başarılı örnekler görmelerini güçleştirmektedir. Özellikle küçük firmalar, teorik düzeydeki bilgilerden ziyade, somut uygulamaların sonuçlarından çok daha fazla etkilenmektedirler. Öte yandan elektronik ticaret hemen hemen her alan için mümkün olsa bile, bazı mallarda başarı şansı daha yüksek, bazılarında ise daha düşüktür. Örneğin bir yerden başka bir yere networkler aracılığı ile kolayca aktarılabilen maddi olmayan mallarda (müzik, yazılım vb.), elektronik ticaret büyük avantalar getirmektedir; buna karşılık, bir yerden başka bir yere taşınmasının güç olduğu mallarda elektronik ticaretin getirdiği avantajlar nispeten sınırlı kalmaktadır. Yine enformasyon teknolojilerinin yoğun olarak kullanıldığı ya da bu alanda üretimde bulunan firmalar için elektronik ticaret çok daha geniş fırsatlar sunmasına karşılık, bu teknolojilerin uzağında üretimde bulunan sektörlerde aynı düzeyde avantajdan bahsetmek güçleşmektedir. Dolayısıyla sektörel özellikler elektronik ticaretin önünde sınırlayıcı olabilmektedir. Bunun yanı sıra elektronik ticaret sürecinin karmaşıklığı da KOBİ‟ler için bir başka engeli oluşturmaktadır. Özellikle enformasyon teknolojilerini oldukça etkin düzeyde kullanmayı gerektirmektedir. Bu durum sadece bilgisayar operatörler açısından değil, hemen hemen tüm personel açısından giderek bir zorunluluk haline gelmektedir. Oysa bilinen bir gerçek tüm dünyada KOBİ‟lerde çalışan personel bu teknolojileri çalışan personelin sahip oldukları güçlükler sık sık dile getirilmektedir. Dolayısıyla enformasyon teknolojilerinin etkin kullanımını sağlayacak eğitimli personelin yetersizliği önemli bir engel olarak ortada durmaktadır. Bir başka sorun da, elektronik ticaretin hukuki çerçevesini henüz oluşturulmamış olmasıdır. Bu alandaki teşebbüslerin önemli ayaklarından birisini hukuki düzenlemeler alanındaki çalışmalar oluşturmaktadır.
18
Özellikle güvenlik elektronik ticaretin en önemli engelini oluşturmaktadır. İnsanların önemli bir kısmı İnternet üzerinde elektronik ortamda ticaret yapma konusunda kuşkuya sahiptir. Çünkü İnternet teknolojisi, birkaç saatlik çalışma ile, olmayan malları varmış gibi gösteren ve global düzeyde ticareti mümkün kılan, sanal bir firma oluşturma imkanına sahiptir. Dolayısıyla gerek bireyler, gerekse firmalar kredi kartları ile ödeme siparişinde bulundukları malları alamama ya da bunların belirtilen kalitede olmaması tehlikesi ile de karşılaşabilirler. Bu gibi durumlarda denetim oldukça güçleşmektedir. Ancak güvenlik konusunda, tüketiciler açısından çok daha önemli bir sorun da, kredi kartı bilgilerinin istismarıdır. Nitekim geçtiğimiz dönemde, Web üzerindeki bazı sanal firmaların bu bilgileri kötü niyetle kullandıklarına dair bir takım haberler medyada yer almıştır. Örneğin bir aylığına abone olunan bir site, daha sonraki aylarda da müşteriye sormaksızın müşterinin hesabından para çekmek yoluna gidebilmektedir. Bunun yanında bilgisayar meraklısı olan ve bu bilgilerini de daha ziyada bazı web sitelerinin kırılması yolunda kullanan bazı gençler (hackers), sık sık web sitelerine saldırıda bulunmaktandılar; ya da şifreleri kırarak elde ettikleri bilgileri illegal yolla kullanan, bazı suç örgütlerine aktarabilmektedirler. Her ne kadar konun uzmanları, sık sık günlük yaşam ne kadar güvenli ise elektronik ticaret de o kadar güvenlidir tezini sürekli dile getiriyor olsalar bile, elektronik suçların kullanıcılarda ciddi bir kaygı yaratmasını ortadan kaldırmamaktadır. Nitekim CDB danışmanlık firmasının yapmış olduğu bir araştırmaya göre, kredi kartı ile alışveriş yapanların yarısından çoğu güven sorunu olduğunu beyan etmişledir. Öte yandan KOBİ‟ler açısından elektronik ticaretin önündeki sorular ülkeden ülkeye değişmektedir. Örneğin elektronik ticaretin öncüleri olan, ABD, Avrupa ve Japonya‟daki sorunları ana başlıkları ile şu şekilde sıralayabiliriz Amerika -Kapsamlı yasal bir çerçeveye duyulan ihtiyaç -Elektronik ödemeler için güvenlik standartları -Global uyum
Avrupa: -Elektronik ticaretin farkında olmamak -Yüksek telekomünikasyon maliyetleri
19
-Kamu sektörünün yeterince bu uygulamalara dahil edilememesi -Açık düzenli bir yasal çerçeveye duyulan ihtiyaç -Zihniyet/kültürel engeller
Japonya: -Farkındalık sorunu -Aşırı telekomünikasyon maliyetleri -Kamu sektörünün çak az dahil olması -Güvenlik ve standartlaşma ihtiyacı -Çok katı bir düzenleyici çerçeve Görüldüğü şekilde Amerika dışındaki ülkelerde, özellikle KOBİ‟ler açısından elektronik ticaret için gerekli altyapının kurulum maliyeti oldukça önemli bir engeli oluşturmaktadır. Amerika‟nın, enformasyon teknolojilerini dünyada en yoğun kullanan ülkelerden olması, elektronik ticaret alanında onu avantajlı hale getirmektedir. Bunun yanında yine Amerika dışındaki ülkelerde farkındalık ve kültürel unsurlar önemli bir sorun olarak ortada durmaktadır. Firmalar piyasa koşulları köşeye sıkıştırmadığı müddetçe, eski çalışma tarzlarından kolayca vazgeçmek istememektedirler. Elektronik ticaretin önündeki sorunların çözümü amacıyla, başta G7‟ler ve Avrupa Komisyonu olmak üzere çok sayıda hükümet ve uluslararası organizasyon oldukça kapsamlı çalışmalar yürütmektedirler. Elektronik ticaretin gelişimi KOBİ‟lerin enformasyona ve global pazarlara ulaşması açısından, beraberinde yepyeni avantajları getirmektedir. Ancak KOBİ‟lerin teknolojik altyapıdaki yetersizlik ve farkındalık gibi sorunları mevcuttur. ABD‟yi istisna tutarsak, bir çok ülkede KOBİ‟ler “bekle ve gör” politikası izlemektedirler. Ancak her şeye rağmen gelişmeler de umut vericidir. Hükümetler ve bazı uluslararası organizasyonlar, KOBİ‟lerin elektronik ticarete daha aktif katılımını sağlamak için global düzeyde oldukça geniş kapsamlı projeler üzerinde çalışmaktadırlar. Bu projelerin şüphesiz oldukça önemli yararlarının olacağı kesindir. Ancak KOBİ‟lerin geleneksel ticaret şekillerinden çıkarak yeni yöntemleri tümüyle benimsemesi,
20
piyasa koşullarının zorlaması ve mevcut iş yapma kültürünün değişmesiyle de yakından ilişkili görünmektedir. B.1.B. TÜRKĠYE’DE E-TĠCARET: B.1.B.1 Türkiye’de E-Ticaretin GeliĢimi Ġçin Yürütülen ÇalıĢmalar: Türkiye‟de genel amaçlı geniş alan bilgisayar ağları TÜVAKA adı verilen Türkiye Üniversiteler ve Araştırma Kurumları Ağı ilk olarak üniversitelerin önderliğinde 1986 yılında kurulmuş ve geliştirilmiştir. Ancak TÜVAKA sadece üniversiteler ve araştırma kurumları tarafından kullanıldığı ve bu kurumlar tarafından finanse edildiği için teknolojik gelişmeler karşısında yetersiz kalmıştır. Daha sonra 1990‟lı yılların başında, ODTÜ (Orta Doğu Teknik Üniversitesi) tarafından önerilen bir proje TÜBİTAK (Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu) tarafından desteklenerek bazı yeni ağ teknolojilerinin kullanımı öngörülmüştür. 1992 yılından başlayarak önemli bir aşama kaydedilerek Türkiye‟nin internet bağlantısı sağlanmıştır. Ülkemizin uyum sağlamak zorunda olduğu dünyadaki gelişmelere paralel olarak ulusal bir strateji belirlenmesi amacıyla, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu toplanmış ve Türkiye‟de e-ticaretin yaygınlaştırılmasına ilişkin bir karar alınmış ve koordinatörlük görevi Dış Ticaret Müsteşarlığına verilmiştir. Bu karar uyarınca, Dış Ticaret Müsteşarlığının başkanlığında ilgili kuruşların katılımıyla oluşturulan, kısaca ETKK adı verilen Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulu‟nun ilk toplantısı 16 Şubat 1998 tarihinde yapılmış ve böylece, e-ticaretin geliştirilmesine ilişkin geniş katılımlı ve düzenli çalışmalar başlatılmıştır8. Yapılan bu toplantıda, çalışmaların verimli bir şekilde sürdürülebilmesi için Teknik, Hukuk ve Finans adı altında, toplantıya katılan kuruluş temsilcileri arasından üç ayrı çalışma grubu oluşturulmuştur. Çalışma gruplarının her ayın birinci ve üçüncü haftasında olmak üzere ayda en az iki defa toplanmaları ve üç ay içinde bir rapor hazırlamaları kararlaştırılmıştır. Ayrıca, her çalışma grubundan seçilen üçer üyeden oluşacak ve ETKK‟nın onayına sunmak üzere, çalışma gruplarının hazırlayacağı raporları değerlendirerek tek rapor haline getirecek bir Değerlendirme Komisyonu kurulmasına karar verilmiştir. ETKK‟nın 16 Şubat 1998 tarihli toplantısında alınan Karar gereğince Hukuk,Teknik ve Finans çalışma grupları üç aylık raporlarını hazırlayarak Mayıs 1998 ayı içinde ETKK Değerlendirme Komisyonu‟na iletmişlerdir. Değerlendirme Komisyonu bu üç raporun bir özeti olan ETKK Rapor Özeti‟ni oluşturarak ETKK‟nın onayına sunmuştur. Çalışma gruplarının raporlarıyla birlikte 26 Mayıs 1998 tarihli ETKK toplantısında son şeklini alan Rapor Özeti BTYK‟ ya (Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu) iletilmiştir. Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu‟nun 2 Haziran 1998 tarihli toplantısında ETKK‟nın raporları görüşülmüş ve toplantıda yapılan çalışmaların memnuniyetle karşılandığı belirtilerek, Türkiye‟de elektronik ticaretin yaygınlaştırılması ile ilgili düzenlemeler tamamlanıncaya kadar ETKK‟nın görevini sürdürmesine ve kendi önerileri doğrultusunda bir eylem planı hazırlayarak uygulamayı izlemesine, sonuçları değerlendirmesine, uygulamada ortaya çıkacak sorunları çözmeye yönelik yeni öneriler geliştirerek bunları ilgili kuruluşların ve BTYK‟nın görüşüne sunmaya devam etmesine karar verilmiştir9.
8 9
ETKK, “E-Ticaret,” Kamu Kesiminde Yapılmış Olan Çalışmalar, http://www.etkk.gov.tr/kamu.htm Ibid.
21
Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu‟nun söz konusu kararı uyarınca, hukuk, teknik ve finans çalışma grupları Eylem Planı hazırlık çalışmalarına başlamışlardır. İçinde bir pilot projenin de yer aldığı Eylem Planı, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kuruluna sunulacaktır. Pilot projeyle, dünya standartları esas alınarak ülkemizde sayısal imza için bir algoritma geliştirilmesi ve bu algoritma yardımıyla kişilerin kendi açık ve kapalı anahtarlarını oluşturarak elektronik ticaret yapmaları sağlanacaktır. Böyle bir uygulama için önce alt ve üst yapının oluşturulması gerekmektedir. Alt yapının oluşturulmasında, - Standart ve protokollerin belirlenmesi, - Seçilecek ticari alanlara ilişkin yazılımların hazırlanması, - Güvenlik mühendisliği yazılımlarının geliştirilmesi, - En az üçer onay kurumu ve elektronik noterin belirlenmesi gibi konular yer almaktadır. Üst yapının oluşturulmasında ise, - En az 20 alıcı ve satıcı firma, 2 banka ve 3 İnternet servis sağlayıcı olmak üzere ticari alandaki tarafların belirlenmesi, - Eğitim ve tanıtım gibi konular yer almaktadır. Bu pilot proje ile, İnternet üzerinde bilginin gizliliği, bütünlüğü ve kimin tarafından gönderildiğinin doğrulanması sağlanarak bir güven ortamı oluşturulması ve bu gerçek ortamda elektronik ticaretin teknik, finansal ve yasal boyutlarının belirlenerek sınanması hedeflenmektedir. Büyük bir hızla yaygınlaşmakta olan elektronik ticaretin vizyonu, bilgi ve iletişim teknolojileri aracılığıyla, küreselleşme, rekabet üstünlüğü, uluslararası ticaretten daha çok pay ve sürdürülebilir sosyal ve ekonomik kalkınmaya katkı olarak özetlenebilir. Bu durumda, Türkiye‟nin elektronik ticaretin dışında kalması düşünülemez. Bugün için ülkemizin, elektronik ticaret konusunda, gelişmiş ülkelerin gerisinde kaldığı da söylenemez. Ancak, uzun süre devam etmeyecek olan bu avantajın çok iyi değerlendirilerek gerekli önlemlerin bir an önce alınması zorunlu bulunmaktadır. Elektronik ticaret konusunda kamu kesiminde yoğun çalışmaların başlamış olması sevindiricidir. Ancak, uluslararası ticarette, ülkemizin sahip olması gereken yere taşınmasında Türk işadamlarının yeniliklere açık olmaları, gelişmeleri zamanında ve doğru olarak algılamaları ve çağın gereklerine uyum sağlamaya özen göstermeleri büyük önem taşımaktadır. B.1.B.2 Türkiye’de Verilerle Ġnternet ve E-Ticaret İnternetin Türkiye‟de fiilen çalışmaya başladığı 12 Nisan 1993 tarihinden 2000‟e kadar DNS (Domain Name System) adı verilen Alan İsimlendirme Sistemine kayıtlı bilgisayarlar
22
ya da IP (İnternet Protokol) adı verilen İnternet Protokolleri açısından kayıtlı bilgisayar sayısına şekil.1 de görüldüğü gibi; 1993 yılında yok denecek kadar az olan bu sayı; 1999 yılında 80000 ile 90000 seviyelerine ulaşmıştır.
90000 80000 70000 60000 50000 40000 30000 20000 10000 0 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000
bilgisayar
ġekil.1: Türkiye’de 1993-2000 Arası DNS’ ye Kayıtlı Bilgisayar Sayısı KAYNAK: Kürşat Çağıltay, “Kayıtlı Bilgisayar Sayısı,” Türkiye‟de İnterneti Büyütme Eğilimleri, http://www.metu.edu.tr/staff/kursat/hosts/bilgisayar_sayisi.htm. Türkiye‟ de Haziran 1999 ile Temmuz 2000 arasındaki kurum sayısına bakıldığında 1999 yılında 12.500 seviyesinde olan .tr uzantılı adreslerin, 2000 yılı itibariyle 22.500 sayısına yaklaştığı görülmektedir. Ancak bu araştırmadaki veriler .tr altında yer alan içermekte; çeşitli nedenlerle .tr yerine adını .com, .net, .org gibi seviye alan adı altına kaydetmiş kurumlar buradaki sayımda yer almamaktadır10. Alan adlarını com.tr olarak alan kurumların sayıları 1999 yılında 10.000 seviyesindeyken, Temmuz 2000 tarihinde 18.000‟ lere, gen.tr alan adlarının sayısı 1250‟nin altındayken Temmuz 2000‟de 3000‟lere, org.tr alan adlarının sayısı 1999 yılında 600‟ün biraz üzerindeyken, Temmuz 2000‟ de 1000‟lere ve gov.tr alan adlarının sayısı 1999 yılında 280 civarındayken Temmuz 2000‟de 500‟e yaklaşmıştır10. Türkiye‟ de Ocak 1999‟da 3500 seviyesinde olan DNS‟ e kayıtlı web sitesi sayısının; Ocak 2000 tarihinde 7000‟ lere ulaştığı görülmektedir10.
10
Saime Aslı Küçükgörkey, “E-ticaret,” İstanbul 2001
23
Nis.99
Eyl.99
Haz.99
Ağu.99
Şub.99
May.99
Şub.00
Oca.99
Kas.99
Mar.99
Oca.00
Ara.99
ġekil.2: Türkiye’de Kayıtlı Kullanıcı Sayısı ( Ocak1999-Nisan2000 ) KAYNAK: Kürşat Çağıltay, “Kayıtlı Kurum sayısı,” Türkiye‟de İnterneti Büyütme Eğilimleri,http://www.metu.edu.tr/staff/kursat/hosts/kurum_sayisi.htm. Kurumların kullandıkları tüm bilgisayar sistemlerini DNS sistemine kayıt ettirmemeleri ve sayım esnasında karşılaşılan teknik sorunlar nedeniyle bu bilgi sağlıklı değildir. Bu sebepten dolayı kayıtlı kurum sayısı bilgileri, toplam Türk internet kullanıcılarını tahmin etmek konusunda daha sağlıklı görünmektedir. Bu durumda kayıtlı bilgisayar ve kurum sayılarına şekil.2 den bakıldığında, Temmuz 2000 itibariyle Türkiye‟ deki internet kullanıcı sayısı için en az 1milyon ve en fazla 2 milyon denilebilir. Ancak bu sayı dünya ülkeleriyle karşılaştırıldığında, tablo.4‟te gözüktüğü gibi Türkiye, 15 ülke genelinde internete kayıtlı bilgisayar başına düşen kişi sayısında sondan bir öncede yer almaktadır. Tablo.4: Dünyadaki Ülkelerin Ġnternete Kayıtlı Bilgisayar BaĢına DüĢen KiĢi Sayısı Ġnternete Kayıtlı Bilgisayar BaĢına DüĢen KiĢi Sayısı (Temmuz-1999) 54 43 542 98 11 21 37 107 45 25.662 233 148 788 752 159
Ülke Almanya Avusturya Bulgaristan Çek Cumhuriyeti Finlandiya Hollanda İngiltere İspanya İsrail Mısır Polonya Portekiz Romanya TÜRKĠYE Yunanistan
KAYNAK: Kürşat Çağıltay, “Nüfus/Kullanıcı,” Türkiye‟de İnterneti Büyütme Eğilimleri, http://www.metu.edu.tr/staff/kursat/hosts/kullanici_sayisi.htm
Tem.99
24
Mar.00
Nis.00
Eki.99
1400 1200 1000 800 600 400 200 0
kullanıcı
ġekil.3: Türkiye’ de Ġnternet Üzerinden Yapılan Ticaret Tutarı (milyon dolar) KAYNAK: Dış Ticaret Müsteşarlığı ETKK İstatistikler http://www.etkk.gov.tr/e-ticaret_turkiye.htm. şekil.3‟te görüldüğü gibi; Türkiye‟ de 1998 yılında 8 milyon $ e-ticaret hacminin 2000 yılında 25 milyon $ olması beklenmektedir. “ CSFB‟ nin (Credit Suisse First Boston) Türk internet sektörünü inceleyen raporunda ise; 1999 yılında kişi başına 47 $ olan e-ticaret harcaması, 2000 yılında 150 $‟ a, 2005 yılında ise 750 $‟ a yükselecektir.”11 Garanti Bankasının 12/01/2000 ile 17/02/2000 tarihleri arasında kendi sitesinde 3374 kişinin katılımıyla gerçekleştirdiği anketin sonuçları şekil.4‟te görülmektedir. Bu sonuçlara göre; 1236 kişiden 382‟ sinin sadece yurt içinde, 440‟nın sadece yurt dışında, 414‟ ünün ise hem yurt içinde hem de yurt dışında internetten alışveriş yaptıkları belirlenmiştir.
yapmadım h e r ik isin d e n cevapsız sadece yurtdışı sa d e c e y u r ti ç i
ġekil.4: “Hiç Ġnternetten AlıĢveriĢ Yaptınız mı?” sorusuna 3374 kiĢinin verdiği yanıt KAYNAK: Saime Aslı Küçükgörkey “E-ticaret”, İstanbul 2001
11
“2005‟ te 16.5 milyon kişi internet kullanacak,” Sabah, 8 Mayıs 2000 s.16.
25
Aynı anketin sonuçlarına göre; 1423 kişi kaset, CD, DVD; 549 kişi bilgisayar ürünleri; 301 kişi yiyecek ve içecek ve 245 kişi internet hizmetlerini sanal mağazalardan en çok satın aldıkları ürünler olarak belirtmişlerdir. Bu veriler Türkiye‟de e-ticaretin büyük ölçüde eğlence adı altında tanımlanan kaset, CD,DVD sektöründe yapıldığını göstermektedir.
site amazon migros kangurum
oranı %23 %18 %13
Tablo.5: Türkiye’ De En Çok Kullanılan Üç E-Ticaret Sitesi KAYNAK: Superonline News, 10 Eylül 2000, Sayı 5, s:3 Türkiye‟ de en çok kullanılan sitelere tablo.5‟e bakıldığında ise; amazon %23 oranla birinci sırada yer almaktadır. Bu hem amazonun başarısını hem de Türkiye‟ de e-ticaretin eğlence sektörü kapsamı içinde olan; müzik ve kitap alanının yapıldığı alanına gelmektedir. İntel‟ in Türkiye‟ deki farklı sektörlerden 100 büyük şirket üzerinde yaptığı araştırmaya göre; Türkiye‟ de şirketlerin %88‟ inin internet bağlantısı var. Bu şirketlerden; %22‟ si eticaret yapıyor, %37‟ si en kısa zamanda e-ticaret yapmayı hedefliyor, %63‟ ü ise hiç e-ticaret yapmayı düşünmemiş. Türk işadamlarının %97‟ si internetin önemli bir iş aracı olduğuna inanıyor. Türkiye‟ de kurumsal iş yerlerinin %71‟ inin web sitesi var. Bu araştırmaya göre ise; Türkiye‟ de e-ticaret; Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri ile Ortadoğu ülkelerinde öndedir. 1999 yılında Türkiye‟ de internetten yapılan alışveriş tutarı 8.5 milyon $, 2000 yılı beklentileri ise 25 milyon $‟ dır. 12 Türkiye‟ deki e-ticaretin hacmine ilişkin net veriler olmamasına rağmen, bankaların internet üzerinde işlem yapmaya başlamaları, perakende satış yapan büyük mağaza zincirlerinin, internet üzerinden alışveriş hizmetine başlamaları bu konudaki önemli gelişmelerdir. B.1.B.2 Türkiye’ de KOBĠ’ lerin E-Ticarete BakıĢ Açıları: E-ticaretin işletmeler arası ticaret ve müşterilere doğrudan satış şeklinde ortaya çıktığını düşünürsek küçük işletmelerin her iki halde de kendilerine e-ticarette yer bulabilecekleri görülecektir. Yerel olarak faaliyet gösteren bir işletme, ürünlerini internet aracılığıyla farklı bölgelerdeki müşterilerine ulaştırma şansını elde edecektir.
12
Saime Aslı Küçükgörkey “E-ticaret”, İstanbul 2001
26
Sanayi Ölçeği ĠĢletme Sayısı ĠĢletme Payı (%) Küçük Ölçekli 194.546 98.4 sanayi (1-49) Orta Ölçekli 2.247 1.1 sanayi (1-199) KOBİ (1-199) 196.793 99.5 Büyük Sanayi 982 0.5 (200+) Toplam 197.775 100.00 Ġmalat Sanayi
ÇalıĢan sayısı ÇalıĢan Payı (%)
Katma Değer Katma Değer Payı
721.469 213.676 935.144 595.601 1.530.745
47.1 14.0 62.1 38.9 100.00
37.9 35.6 73.5 194.9 268.4
14.1 13.2 27.3 72.7 100.00
Tablo.6: Türkiye’ de KOBĠ’ lerin Ölçeksel Dağılımı KAYNAK: Saime Aslı Küçükgörkey “E-ticaret”, İstanbul 2001 Türkiye‟ deki KOBİ‟ lerin ölçeksel dağılımına tablo.6‟ya bakıldığında; 1 ile 199 personele istihdam eden işletmelere KOBİ adı verildiği ve Türkiye‟ deki tüm işletmelerin %99.5‟ini KOBİ‟ lerin oluşturduğu görülmektedir. Türkiye‟ deki tüm işletmelerin %99.5‟ ini oluşturan KOBİ‟ ler aynı zamanda, katma değerin %27.3‟ ünü ve istihdamın %61.1; ini yaratmaktadır. Bu da KOBİ‟ lerin gelişiminin Türk ekonomisinin geleceğini belirleyeceği anlamına gelmektedir. Bu bilgiler ışığında katma değeri düşük, istihdamı yüksek olan, mal ve hizmet üreten KOBİ‟ lerin gerçek kapasitelerine ulaşmaları ve dünya genelinde rekabet güçlerini arttırmaları için bilişim teknolojilerine yatırım yapmaları kaçınılmaz bir zorunluluk olmuştur. KOBİ‟ ler 700.000 PC kullanımı ile, toplam PC‟ lerin %50‟ sine sahiptir. Bu rakam yüksek gibi görünse de, genel olarak şirket başına 3.5 bilgisayar düşmektedir. Lisanssız yazılım kullanımı ise %80 ile rekor bir düzeyde, bu da bu firmaların sistem yönetimi ve satış sonrası destek konularında hiçbir çalışmaları olmadığını ortaya koymaktadır.
ġekil.5: Ülkemizde KOBĠ’ lerin E-Ticarete Yönelimi Yönündeki Engeller KAYNAK: Dış Ticaret Müsteşarlığı ETKK, İstatistikler http://www.etkk.gov.tr/kobiler.htm
27
Ülkemizdeki KOBİ‟ lerin e-ticarete yönelimi önündeki engellere şekil.5‟e bakıldığında en önemli sorunun; e-ticaretin öneminin henüz yeterince fark edilmemiş olduğu görülmektedir. Bunu izleyen sorunlar ise sırasıyla; sınırlı bilgi düzeyi, sağlanacak faydaların belirsizliği, insan kaynaklarındaki eksiklik ve kuruluş maliyetleridir. Bu sorunların yanı sıra, ülkemizde KOBİ‟ ler teşviklerden yararlanamamaktadır. Teşviklerden yararlanamamalarının sonucunda da e-ticaret için gerekli alt yapıyı oluşturamamakta ve teknoloji düzeyleri düşük olarak kalmaktadır. Ülkemizde KOBİ‟ lere destek sağlamak amacıyla TOBB (Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği), KOSGEB (Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı) ve Hazine Müsteşarlığı çalışmalarda bulunmaktadır. C. ELEKTRONĠK TĠCARETĠN ETKĠLERĠ: E-ticaret; bilgi, ürün veya hizmet satın alma ve satma faaliyetlerinin bilgisayar ağları kanalıyla gerçekleştirilmesinin yanı sıra; sunulan bilgi, ürün veya hizmet için talep yaratmak, müşteri desteği vermek ve de ticari kurumlar ile müşteriler arasında ticari ve lojistik iletişim yine küresel bilgisayar ağları kanalıyla sağlanmaktadır. E-ticaretin kapsamının bu kadar geniş olması; işletmeler, tüketiciler,ekonomi ve istihdam üzerinde ayrı etkiler yaratmaktadır. C.1. ĠĢletmelere Etkileri: Uluslararası ticari işlemlere konu olan mal ya da hizmetin ticari sürecinde birçok taraf yer almakta ve taraflar bu süreç zarfında birçok bilgi üretmekte, aktarmakta ve bu bilgileri dosyalamaktadır. Geleneksel ticarette, mal yada hizmetin bir ülkeden diğer ülkeye transferinde ortalama 50 belge düzenlenmekte ve bu belgelerin yaklaşık 360 kopyası çıkartılmaktadır. Bu ticari süreçte belgeleri hazırlayan bireylerin hata yapması sonucunda aksaklıklar çıkmakta ve bu da işlem maliyetinin artmasına neden olmaktadır. “Örneğin, batılı bir firmanın Çinli bir firma ile normal koşullarda ticaret sözleşmesi imzalaması yaklaşık olarak 3 ayda sonuçlanmakta, malın ihracat süresi üretim süresinden daha uzun olabilmektedir.”13 elektronik ortamda yapılan ticarette ise hatalar en aza inmekte ve işlem maliyeti düşmektedir. “kağıtsız ticaret olarak adlandırılan internetin, ticari işlemleri hızlandırdığı, bu nedenle birçok şirketin, internetin yatırımına ağırlık verdiği”14 vurgulanmaktadır. Malların üretiminde satışına kadar olan zincirde değişiklikler olmakta, alıcı ve satıcının bir araya gelmesi gerekmediğinden, özellikle hizmet ticaretinde işlem maliyeti düşmekte, aracı kurumların yerini internet almaktadır. Ürünlerin sipariş edilmesiyle teslim alınması arasında geçen sürenden kaynaklanan maliyetler, -stok maliyetleri ve nakliye maliyetleridüşmektedir. Mal, önce satılıp, sonra imal edilmekte, böylece büyük mağazalar gereksiz yere stok bulundurmamakta ve stok maliyetinden kurtulmaktadır. Geleneksel ticarette ürünün fiyatının içine ulaşım, toptan ve perakende payları girmektedir. E-ticarette ise bu üçlünün payları azaltılmaktadır. “ABD‟de bilgisayar işinde bu üçlünün payı, yani ürünün fabrika çıkış fiyatını arttırma oranı %15‟tir. Bunun %0.6‟sı ulaşım, %3.8‟i toptan, %11.2‟de perakende
13 14
Dış Ticaret Müsteşarlığı ETKK, “E-ticaret”, E-ticaretin Yararları, http://www.etkk.gov.tr/#yararları “E-Ticaret.” Banka ve Para Teknolojileri Dergisi, Sayı:3, (Temmuz-Ağustos), 1999, s.40
28
ticaretten kaynaklanmaktadır.”15 Bu alanda en çarpıcı örneklerden birisi American Dell Computer Corparation‟ dır. 1996 yılında e-ticarete başlayan bu şirket, 1998‟ de elektronik ortamda günde 5 milyon $‟ dan fazla satış yapar hale gelmiştir. Gelirinin %20 arttığının belirten Dell firmasının bir ana bayii, e-ticaret ile yılda 7 milyon $ tasarruf ettiğini ifade etmektedir. E-ticarette maliyetlerde yaklaşık olarak %40-%60 dolayında bir düşüş görülmektedir.
Sektör Uçak Bileti Rezervasyonu Bankacılık Hizmetleri Hayat Sigortası Poliçesi Yazılım Fatura Ödemesi
Geleneksel Maliyet
E-ticaret Maliyeti
Tasarruf (%)
8$ 1.8 $ 400-700 $ 15 $ 2.22-2.32 $
1$ 0.13 $ 200-300 $ 0.20-0.50 $ 0.65-1.10 $
87 89 50 97-99 67-71
Tablo 7: Hizmet Sektöründe Kategorilerine Göre Geleneksel ve E-ticaret ĠĢlem Maliyetleri KAYNAK: E-Shop E-ticaret, Danışmanlık htttp//www.e-shop.gen.tr/e-ticaret/c_et_kimler.htm. ve İnternet Hizmetleri Şirketi,
Tablo 7‟ de görüleceği üzere; uçak bileti rezervasyonunda geleneksel maliyet 8 $ iken; E-ticaret maliyeti 1 $; bankacılık hizmetlerinin geleneksel maliyeti 1.8 $ iken, e-ticaret maliyeti 0.13 $ olmaktadır. Başka bir piyasa araştırmasının sonuçlarına göre ise; “interneti kullanarak iş yapan şirketlerin 2002 yılına kadar hemen hemen 1.25 trilyon $ tasarruf yapacağı beklenmektedir.”16 tüm dünyada küçük ya da orta boy işletmelerin dışında büyük firmalarda e-ticaret yolunu benimsemişlerdir. Örneğin General Motors ve Chrysler firmaları, elektronik ortamlarda çalışmaya tedarikçi firmalar ile kesinlikle çalışmama kararı almışlardır. Boaz, Allen & Hammilton‟ nun yaptıkları araştırmaya göre; ABD‟ de tüm hizmetleri veren bir banka şubesinde bir işlemin maliyeti 1.07 $; bunun yanı sıra aynı maliyet telefon bankacılığında 54 cent iken; ATM‟ lerde 27 cent‟ e PC bankacılığında 26 cent ve daha aşağısına, web bankacılığında ise 13 cent‟ e kadar düşmektedir. İnternet, petrol ve gaz endüstrisinde son 3 yılda önemli bir faktör halini almıştır. Ticaretin e modeli ticari işlemlerin de maliyetini büyük ölçüde azaltmakta. Öyle ki internet mümkün olduğunca fazla kullanıldığında 9-10 $/varil olan üretim maliyetini ortalama 1 $/varil geri çekilebilmektedir. Gelirleri %300, karları %500 artarken sattığı her kitaptan zarar eden aöazon.com‟ un içinde bulunduğu bu iş akışı; İngilizce‟ de “Amazonlaşma” diye yeni bir kelime oluşturmuştur. “Öyleyse e-ticaretin ekonomisi, alışveriş doğuran bütün şartları kabul edersek, perakende satış yapılan mekanların kira, aydınlatma, ısıtma, soğutma, dekorasyon vb.
15 Yakup Kepenek, “Ekonomik Yönleriyle E-ticaret”, Ankara: Mart 1999, s.63, htttp://www.bilten.metu.edu.tr/pdf/ek1yeni.pdf. 16 E-Shop E-ticaret Danışmanlık ve İnternet Hizmetleri Şirketi, “Elektronik Ticaret”, E-ticaret Raporları, http//www.e-shop.gen.tr/c_et_raporlar.htm.
29
giderleriyle taşıma sürecinin maliyetinden sağlanacak tasarruftan doğacaktır.”17 başka bir anlatımla, elektronik ticaretin maliyeti, geleneksel ticaretin maliyetinden daha düşük olmazsa, elektronik ticarette başarı sağlanamamaktadır. Stratejilerini doğru saptayan ve hedeflerini belirleyen bir işletme, bilgi işlem sektörünün yeni iş imkanlarından faydalanarak; aynı ürünü daha az personel çalıştırarak daha ucuz fiyattan ve daha hızlı bir şekilde müşterilerine ulaştırmaktadır. Bunun yanı sıra, daha hızlı bir biçimde ürün geliştirilmesi ve müşteri ihtiyaçlarının tespit edilmesiyle ürününü kişiye özelleştirerek rakipleri karşısında bir adım daha öne geçmektedir. E-ticaretin alt yapısı, işletmelerin hiç kapanmaksızın 7 gün 24 saat boyunca faaliyette olmasına olanak tanır. Saat kaç olursa olsun işletmeler müşterilerle, iletişim içinde olabilmektedir. 24 saat açık olan fiziki dükkanlara ancak sınırlı sayıda müşteri uğrayabilmektedir. ayrıca böyle bir dükkanın sınırlı alana sahip olması nedeniyle satabileceği ürün/hizmet de sınırlıdır. İnternetteki sanal dükkanların zaman ve mekan sınırları yoktur. Aynı zamanda bu dükkanların sunacağı ürün ve hizmetlerin çeşitliliğinde de sınır bulunmamaktadır. Amazon.com, tüketicilere 4.7 milyondan daha fazla ürün seçeneği sunmaktadır. Amazon.com bu sayıdaki ürünü stoklamamakta, talebe göre sipariş vermektedir. Bu da elektronik ticaret yapan kurumların en büyük avantajlarından birinin, zaman ve mekan sınırının olmadığının göstergesidir. E-ticaret, işletmelerin hedef piyasalarına büyük yatırımlar yapmadan ve global düşünmeyi kısıtlayıcı bölgesel sınırlamalar olmadan ulaşmasını sağlamaktadır. İşletmeler bu sayede fiziksel ofisler kurmadan yeni pazarlara açılabilir, dünyanın her yerinden yeni müşteriler kazanabilmektedir. C.2. Tüketicilere Etkileri E-ticaret ile tüketiciler, ekran karşısında sipariş verme ile istedikleri ürünleri adreslerinde teslim lama imkanına kavuşmakta ve işletmeler bu ortamda müşterilerine çok daha fazla sayıda ürün seçeneği sunabilmektedir. “Forrester Research‟ ün raporuna göre gelecek beş sene içinde 50 milyon aile e-ticaret teknolojisinde yararlanarak, elektronik ortamda sipariş verecek ve 1999 yılında elektronik ortamda verilen siparişler aile başına harcanan para 1.167 $ iken, 2004 yılında bu miktar 3.378 $‟ a yükselecektir. “18 E-ticaretin alt yapısı, tüketicilere 7 gün 24 saat boyunca istedikleri işletmeye ulaşmalarına ve alışveriş yapmalarına olanak tanımaktadır. Saat kaç olursa olsun; tüketiciler işletmelerle iletişim içinde olabilmektedir. İnternet üzerindeki düşük maliyetler, tüketicilere ürün ve hizmetleri daha ucuza satın almaları olarak yansımaktadır. Bu da bir anlamda, tüketicilerin satın alma haklarının yükseldiği anlamına gelmektedir. Tüketiciler internet sayesinde birçok ürünü tanıma imkanına kavuşmaktadırlar. Böylece geleneksel ticarette işletme ile tüketici arasındaki dolaylı iletişim elektronik ticarette üreticiyle doğrudan iletişim haline dönüşmektedir.
17 18
Ege Cansen, “E-ticaretin Ekonomisi”, Hürriyet, 24 Mayıs 2000,s.8 E-Shop Elektronik Ticaret, Danışmanlık ve İnternet Hizmetleri Şirketi, “Elektronik Ticaret”, Elektronik Ticaret Raporları, http//www.e-shop.gen.tr/c_et_raporlar.htm.
30
Tüketiciler, elektronik ticaret sayesinde çok önemli bir olgu olan zamandan tasarruf sağlamaktadır. Ürünün özelleşmesi işletmelere rekabet avantajı kazandırırken, tüketicilere de istedikleri ürüne sahip olma avantajını sunmaktadır. Geleneksel ticarette üreticilerin standart imalatları bulunmaktadır. Bu imalat zincirinde standart ürünler üretilmekte ve tüketiciler bu ürünü satın aldıklarında ancak istedikleri özelliklerden az bir kısmına, istemediklerinin ise büyük bir kısmına sahip olmaktadırlar. Bu imalat zincirinin günümüze kadar tek nedeni başka bir alternatifin olmamasıdır. İnternetin ve dolayısıyla e-ticaretin hayatlarımıza girmesiyle, geleneksel üretim zinciri kırılmaya başlamıştır. Böylelikle tüketiciler, istedikleri ürünü kendileri tasarlayarak üreticilere sunmakta ve üreticiler de bu direktifler doğrultusunda ürünü üretmektedirler. Bu durum tüketiciler için faydalı olduğu kadar, üreticiler için de faydalıdır. Bu vesileyle üreticiler, tüketici tercihlerini öğrenerek ürünlerini geliştirme fırsatını yakalamış olmaktadırlar. Günümüzde tüketiciler Dell‟ in sistemi sayesinde bilgisayarlarını, Mattel‟sın My Design Barbie Sistemi ile oyuncaklarını bile tasarlayabilmektedirler. C.3. Ekonomiye Etkileri Elektronik ticaret yapan bir ekonomide: Rekabet artar. Daha kaliteli, ekonomik ve sürekli tedarik imkanı sağlar. Maliyetler azalır. Enflasyon düşme eğilimine girer. E-ticaretin hayata geçtiği ekonomilerin tüm sektörlerinde %15-20 arasında tasarruf sağlanmıştır. E-ticaret, gelişmiş ülkelerde bile enflasyonun daha da aşağıya çekilmesinde katkıda bulunmuştur.
“Teknoloji, ekonomiyi yeniden biçimlendiriyor, şirketleri ve tüketicileri değiştiriyor. Artık daha fazla e-ticaretten, e-postadan, işlemden ya da e-dosyalardan söz etmek durumundayız. Bütün bunlar ekonomik fırsatın e‟ sidir.”19 iktisatçılara göre, son zamanlarda adı “Yeni Ekonomi” olarak tanımlanan yeni bir ekonomi kavramından sık sık bahsedilmektedir. ABD ekonomisinin içinde bulunduğu durum, bu tanıma uygundur. Amerikan ekonomisinde internet; ekonomiyi büyütmekte, ekonomi ısınmakta, fakat fiyat artışları başka bir anlatımla, enflasyon yaşanmamaktadır. Bunun nedenleri; internetin, işlem, üretim, taşıma, pazarlama, stok, dağıtım, tedarik ve finans masraflarını %4 ile %30 marj arasında kısmasıdır. Masrafların ve üretim maliyetlerinin kısılması; arzı arttırmakta, fiyatları düşürmekte ve talebi cazip hale getirmektedir. Böylece internet, enflasyon olmadan ekonomik büyümeyi sağlamaktadır.
19
Bill Gates, Ali Cevat Akkoyunlu (çev.), Dijital Sinir Sistemiyle Düşünce Hızında Çalışmak, 2. Baskı, İstanbul: Doğan Kitapçılık,1999, s.83
31
Fiyat D1 F1
A1
T Ü1 (1) Üretim
Fiyat D1 F1 F2 D2
A1 A2
T Ü1 Ü2 ü 2 (2) ġekil 6: Geleneksel Ticarete ve Elektronik Ticarette Denge Noktaları Şekil 6(1), eski ekonomiyi ifade etmektedir. Ü1 üretim düzeyi, ile F1 fiyat düzeyinin kesiştiği (D1)noktasında ekonomi dengededir. Ancak daha sonra bilgi alt yapısının gelişmesiyle, verimlilik artmakta ve üretici ürettiği ürünü daha ucuza mal ederek, daha ucuz satmaya razı olmaktadır. Şekil 6(2)‟ de gözüktüğü gibi, arz eğrisi sağa kayarak, yeni denge daha fazla üretim ve daha düşük fiyatın kesiştiği (D2) noktasında oluşur. Üretim
32
“Yeni ekonominin belki de en önemli sonucu „eski‟ ekonomiyi efektif hale getirmesidir. Örnek olarak CD (compact disc) ve kitap gibi on-line olarak alınabilen malların fiyatları, geleneksel mağazalara oranla ortalama 10 daha ucuzdur.”20 Elektronik ticaretin ekonomi üzerindeki bu etkileri sadece madalyonun bir yüzüdür. Elektronik ticaretin verimlilik artışları ve fiyat düşüşleri sadece bazı sektörler için geçerli olmaktadır. Yeni ekonominin yeni aktörleri gerçekte eskinin temel özelliklerini devam ettirmektedir. Sürekli sermaye birikiminin maliyetleri ve fiyatları düşürerek tüketici avantajlı konuma getirmekle değil; her şeye rağmen serbest piyasa rekabetinden uzaklaşarak kar marjlarını yükseltmekle elde edileceğinin farkındadır. Bazı maliyet kalemlerinde düşüşler yaşansa da fiyatlar hala yüksek seviyesini koruyabilmektedir. Öncellikle elektronik ticaretin bazı sektörlerde gelişiyor olması ve bu alana ilk giren firmanın yüksek kar marjı elde ediyor olması dikkat çekici bir noktadır. Kitap ve müzik piyasasının elektronik ticarete önemli bir paya sahip olduğu bilinmektedir. Bu alanda en önemli örnek, Amazon.com‟ dur. Amazon.com‟ un bu alanda ilk elektronik ticaret yapan firma olması, onu bir anda dünyanın bir numaralı kitap satan firma konumuna getirmiştir. Daha sonra bu alana girmeye çalışan Barnes&Noble‟ ın başlangıçta çok zorlandığı ve galen bile amazon.com‟ un cirosunun seviyesine ulaşmadığı bilinmektedir. Bu da akıllara “Amazon.com tekelleşiyor mu?” ya da “elektronik ticaret piyasaları tekelleşmeye mi sürüklüyor?” şeklinde sorular getirmektedir. Elektronik ticarette tekelleşme riskinin yanı sıra, bir de „maliyet‟ konusu mevcuttur. Eticaretin her ne kadar maliyette bir düşüş yarattığı söylense ve bu istatistiklerde doğrulansa da; bilişim teknolojilerine sahip olabilmek için yatırım yapılması gerektiği unutulmamalıdır. Yatırım maliyetinin yanı sıra, henüz yeterli hukuki alt yapı oluşmadığı için elektronik ortamda marka ve güvenin yaratılması da yeni işlem maliyetleri anlamına gelmektedir. Elektronik ticaretin ekonomi üzerinde bir diğer etkisi ise dinamik fiyatlandırmadır. “dinamik fiyatlandırma, aynı ürünün farklı promosyon seçenekleri doğrultusunda farklı kişilere değişik fiyatlandırmadan satılması mantığına dayanmaktadır.”21 bunun anlamı ise; işletmelerin aynı malı farklı fiyatlara satmasıdır. Dinamik fiyatlandırma yıllardır işletmeler tarafından kullanılmakla beraber, yeni ekonomide tekrar gündeme gelmesinin nedeni; teknolojinin gelişmesiyle elektronik ticaret yapan işletmelerin tüketiciler hakkında daha fazla bilgi toplayabilmeleridir. Amazon.com‟ un DVD (digital video disc) satışlarında farklı fiyat uygulamasının fark edilmesi; dinamik fiyatlandırma tartışmasının artmasına neden olmuştur. Elektronik ticaret yapan işletmeler, ürünlerinin fiyatlarının geleneksel ticaret yapan işletmelere nazaran daha sık değiştirme olanağına sahiptirler ve değiştirmektedirler. Bunu yanı sıra tüketiciler de, 1 cent gibi çok küçük meblâğlar için bile farklı sitelerden alışverişi tercih etmektedirler. Amazon.com, tüketicilerden gelen tepkiler nedeniyle, dinamik fiyatlandırma uygulamasını sona erdirdiğini açıklamıştır. Ancak elektronik ticarette dinamik fiyatlandırmanın yapıldığı ya da yapılacağı varsayımında bulunulduğunda, rasyonel tüketicinin daha fazla para ödeyerek tüketicinin daha fazla para ödeyerek aynı ürünü satın almaması için, ürünü satın almadan önce birden fazla parayı dolaşmasında fayda bulunmaktadır. Elektronik ticaretin başka bir etkisi de piyasada yeni enstrümanların türemesidir. Başlangıçta internette bilgi aratmak için kullanılan arama motorları (search engines) günümüzde yaygın olarak kullanılmakla beraber; elektronik ticaretin gelişmesiyle arama acenteleri (search agents) olarak karşımıza çıkmaktadır. Elektronik ticarette; satın alınmak istenen ürün, arama motorlarından aratıldığı gibi, kimi tüketiciler arama acentelerinde de
20 21
“E-Ticaret Stratejileri”, Milliyet Bilişim 2000, 6 Eylül 2000, s.6 NTVMSNBC, http://ntvmsnbc.com/news/32625.asp.
33
ürünü aratmaktadırlar. Arama acenteleri; ürünü tüketici yerine arayıp, fiyata göre sıralama yaparak tüketiciye zamandan tasarruf sağlamaktadır. Başlangıçta arama acentesi kullanımının piyasaları daha rekabetçi yapacağı ve tüketicinin piyasada daha düşük fiyatlarla karşılaşacağı düşünülse de bu konu üzerinde birtakım şüpheler bulunmaktadır. Konuya tüketiciler açısından bakıldığında; her tüketici elektronik ticarette arama acentesi kullanmayabilir. Kurumlar açısından bakıldığında ise; diğer kurumun önerdiği fiyattan daha ucuza gizli olarak satması zorlaşacaktır. Arama acentelerinin tüketicilere zamandan tasarruf sağlayacağı bir gerçek olmakla beraber, her kullanıcının arama acentesi kullanmama olasılığı da kurumlar açısından bir dezavantaj oluşturmaktadır. Tüketici açısından göz ardı edilmemesi gereken bir diğer nokta ise; arama acentelerinden ancak bazı kurumların yararlandığıdır. Arama acentesi kullanımının yaygınlaşması için, tüketici ile kurum arasında güvenin sağlanması ön şarttır. Arama acentesi sadece ürün alım-satımı için kullanılamamakta, aynı zamanda insan kaynakları hizmetçileri için de kullanılmaktadır. Bu hizmetlerin yanı sıra, aram acenteleri o anda olan indirimli siteleri de göstermektedir. Ancak kurumların arama acentelerinden faydalanabilmeleri için o acenteye üye olmaları gerekmektedir. Combomedia.com (www.combomedia.com), internet üzerinde hizmet veren rama acentelerine bir örnektir. Bu sitede örneğin bir kitap arattığınızda, kitabın karşılaştırmalı fiyatıyla beraber hangi sitede yer aldığı karşınıza çıkmaktadır. Örneğin; “Intellectual Capital: Navigating in the New Business Landscape” adlı kitap Border.com‟ da (www.borders.com) 45 $ iken; 1BookStreeet.com2 da (www.1bookstreet.com) 49.50 $‟ dır. Ancak, Combomedia.com sadece 1BookStreet.com ve Border.com‟ la anlaştığı için tüketicilere karşılaştırmalı iki fiyat sunabilmektedir. Texas Üniversitesi tarafından yapılan bir araştırma, 1998 yılında internetin 301 milyon dolarlık ekonomi yarattığını ortaya koymuştur. Elektronik ticaret ülkelerin ekonomilerini ne ölçüde etkilediğinin en temel göstergelerinden biri olan GSMH‟ ye (Gayri Safi Milli Hasıla) katkısına ya da yarattığı katma değer katkısına bakarak analiz etmek mümkündür. Şekil 7‟ den, elektronik ticaret tanımına giren faaliyetleri içeren toptan ve perakende ticaret katma değerinin GSYİH (Gayri Safi Yurt İçi Hasıla) içindeki potansiyel payına bakıldığında; ABD ekonomisi içinde %37.9, İspanya ekonomisi içinde %36.6, Fransa ekonomisi içinde %31.6 paya sahip olduğu görülmektedir. Türkiye‟nin elektronik ticaret tanımına giren faaliyetleri içeren toptan ve perakende ticaret katma değerinin GSYİH içindeki potansiyel payının ortalamasına bakıldığında Türkiye‟ in payı daha düşük kalmaktadır.
34
ġekil 7: Elektronik Ticaret Tanımına Giren Faaliyetleri Ġçeren Toptan Ve Perakende Ticaret Katma Değerinin GSYĠH Ġçindeki (Potansiyel) Payı (%) KAYNAK: Dış Ticaret Müsteşarlığı Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulu, istatistikler, htttp://www.etkk.gov.tr/gsyih.htm.‟ den Quantitative Assessment of Electronic Commerce, WTO Staff Working Paper, ERAD-99-01 (Annex Table 1)
ġekil 8: Elektronik Ticaret Tanımına Giren Faaliyetleri Ġçeren Katma Değerinin GSYĠH Ġçindeki (Potansiyel) Payı (%) KAYNAK: Dış Ticaret Müsteşarlığı Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulu, istatistikler, htttp://www.etkk.gov.tr/gsyih.htm.‟ den Quantitative Assessment of Electronic Commerce, WTO Staff Working Paper, ERAD-99-01 (Annex Table 1)
35
Şekil 8‟ den elektronik ticaret tanımına giren faaliyetleri içeren katma değerin GSYİH içindeki potansiyel payına bakıldığında; yine en büyük payın %37.2 ile Amerikan ekonomisi olduğu görülmektedir. Amerika ekonomisinin Avustralya ve İspanya takip etmektedir. Türkiye‟ nin elektronik ticaret tanımına giren faaliyetleri içeren katma değerin GSYİH içindeki potansiyel payı yine OECD ülkelerinin ortalamasının altında kalmaktadır. Elektronik ticaretin genel olarak ekonomilere, piyasalara ve uluslar arası ticarete de bir takım etkileri olacaktır. Elektronik ticaretten gelişmekte olan ülkelerin ekonomileriyle gelişmiş olan ülkelerin ekonomileri farklı etkilenecektir. Alt yapı açısından zengin, kalifiye emek gücüne sahip olan gelişmiş ülkeler; elektronik ticaretten şüphesiz olumlu etkilenecekledir. Hatta bu ekonomiler, ABD ekonomisinde olduğu gibi, yüksek büyüme hızı ve verimlilik artışını enflasyonsuz ortamda yaşayacaklardır. Gelişmekte olan ülkelerin alt yapıları yetersiz ve kalifiye emek gücü düşük olduğundan dolayı önlerinde farklı seçenekler bulunmaktadır. Bu ülkeler teknolojik gelişmeleri takip edip, ekonomilerine adapte ederlerse; gelişmiş ülkelerle aralarında bulunan gelişmişlik düzeyi azalacaktır. Burada önemli olan nokta; gelişmekte olan ülkelerin bu tip alt yapıları ithal ettikten sonra, ileride ihtiyaç duyacakları teknolojiyi kendileri üretmeleridir. Aksi takdirde ithal bağımlısı olacaklardır. Kötümser seçenek ise; gelişmekte ülkelerin bu yeniliklere adapte olamamalarıdır ki; bu da gelişmekte olan ülkelerle aralarındaki gelişmişlik düzeyinin daha fazla şiddetlenmesine neden olacaktır. Elektronik ticaretin geleneksel ticaret içindeki payı oldukça düşük olmakla beraber, gelecekte artan bir eğilim gösterecektir. Elektronik ticarette sınırlar ortadan kalktığı için şüphesiz uluslararası ticarette de bir artış meydana gelecektir. Nacak bu varsayım günümüz şartları veri iken geçerlidir. İlerleyen zamanlarda vergilendirme ve hukuki boyut tam olarak netleştiğinde, elektronik ticaret hacminin de ne olacağı ortaya çıkacaktır. Elektronik ticaretin bir diğer etkisi ise; piyasalar üzerindeki etkisidir. Literatürde ideal bir piyasa olarak tanımlanan tam rekabet piyasasının varsayımları şöyle sıralanabilir: Alıcı ve satıcılar çok sayıdadırlar. O kadar ki bunların hiçbirisi tek başına malın fiyatını belirleyecek bir güce sahip değildir. Mal homojen bir maldır. Yani tüm birimleri birbiriyle eş kalitedir. Satıcıların ve alcıların piyasaya girişi ve çıkışları serbesttir. Alıcılar ve satıcılar piyasa, mal ve bilgi konusunda tam bilgi sahibidirler.
Bu varsayımlardan hareketlerle elektronik ticarete bakıldığında; internetin bilgiye her an ulaşabilme özelliği ile alıcılar ve satıcılar tam bilgiye sahiptirler, internet üzerinde çok sayıda alıcı ve satıcı bulunmaktadır ve endüstriye giriş-çıkış serbesttir. Bu da elektronik ticaretin, piyasaları tam rekabet piyasasına yaklaştırdığı söylenebilir.
36
C.3. Ġstihdama Etkileri Bilişim ve iletişim teknolojilerinin yaygınlaşması, ekonomik faaliyetleri imalat sanayiinden hizmet sektörüne kaydırmakta; ve bu durun emek piyasasının yeniden yapılanma ihtiyacının doğurmaktadır. Hemen her teknolojik değişimin geçmişte bir işsizlik korkusu yarattığı bilinmektedir. Aynı korku e-ticaret için de geçerlidir. OECD‟ ye göre; kısa dönemde firmalar, yeni ticaret biçimini uygularken net istihdam artışları da yaşarlar. Orta dönemde öncelikle bazı sektörlerden kaynaklanan istihdam düşüşleri olabilir. Uzun dönemde ise, yeni ürünlerin ortaya çıkması, Pazar çapının genişlemesi, gelirin artması ve üretkenlik artışının sonucu olarak fiyatların düşmesi ile istihdam artacaktır. E-ticaretin büyüklüğünün güçlü bir biçimde etkilediği sektörler ya da buna bağlı gelişen faaliyetler, önem sırasına göre şunlardır: önce internet üzerinden ticaretin alt yapısını sağlayan işler; sonra e-ticaret yazılımı ve diğer yan hizmetleri veren işler ve üçüncüsü de eticaret işlemlerinin kendisidir. E-ticaret ile yeni çalışma alanlarının açılması, istihdam üzerinden doğrudan arttırıcı bir etki yaratırken; fiyatlara bağlı olarak e-ticarete konu olan ürünlerin talebinin ve üretiminin artması, istihdam üzerinde dolaylı bir etki yaratmaktadır. İnternet üzerinden ticaretin alt yapısını sağlayan işler; e-ticaret yazılımı ve diğer yan hizmetleri veren işler ve e-ticaret işlemleri; yeni iş alanları yaratmaktadır. Elektronik ticaretin istihdam üzerinde azaltıcı etkisi bulunmaktadır. Seyahat acenteleri, perakende, ticaret ve posta hizmetlerinde iş gücü kaybı yaşanacağı beklenmektedir. Bu sektörün yanı sıra, finans ve bankacılık sektörü istihdamı, eticaret nedeniyle şimdiden önemli ölçüde azalmıştır. Şirket ve tüketicilerin; internet firmalarına imkan sağlayan alt yapı ve bilgi teknolojisi bilgi sektörlerinde bilgisayar programlarına, web sitesi üreticilerine, internete hizmet sağlayanlara ve diğer şahıslara ihtiyaç bulunmaktadır. Bilişim sektöründe çalışacak olan iş gücünün çok yönlü beceri sahibi olması gerekmektedir. Öncelikle bilgisayar kullanımını ve yazılımı iyi bilen nitelikli iş gücüne ihtiyaç vardır. Tablo.8‟de dünya genelinde 600.000 vasıflı iş gücü açığından 346.000‟nin Amerika‟da, 60.000‟nin Almanya‟da, 20.000-30.000‟nin Kanada‟da, 20.000‟nin ise İngiltere‟de oluştuğu görülmektedir.
Ülkeler Dünya A.B.D Almanya Kanada İngiltere ĠĢgücü Açığı 600.000 346.000 60.000 20.000-30.000 20.000
Tablo.8: Enformasyon Teknolojilerine ĠliĢkin Olarak Vasıflı ĠĢgücü Açığı KAYNAK: Veysel Bozkurt (der), E-Ticaret, 1.Baskı, İstanbul: Alfa Basım Yayım, 2000, s.75
37
E-ticaretin, ileri düzeyde nitelikli işgücü gereksinmelerini arttıracağı, gelecek yıllarda nitelikli bilgisayar mühendislerine, orta ve düşük nitelikli bilişim yazılımcılarına ihtiyacın artacağı beklenmektedir. Tablo.9‟da görüldüğü gibi özellikle 1990‟lı yılların başından itibaren Almanya‟da geleneksel sektörde istihdamda gerileme yaşanırken, enformasyon ve telekomünikasyon sektörü yeni işler yaratmıştır. Bu dönemde geleneksel sektörlerde yaklaşık 700.000 işgücü kaybı yaşanırken, enformasyon ve telekom sektöründe 800.000 yeni iş yaratılmıştır.
Sektörler Makine Yapımı Çelik Üretimi (1992‟den beri) Gemi Yapımı Biyoteknoloji Enformasyon ve Telekom Geçici İş
Yaratılan Yeni ĠĢler -570.000 -63.311 -36.169 +21.000 +800.000 +70.000
Tablo.9: 1991’den Sonra Almanya’da Yaratılan ĠĢler KAYNAK: Veysel Bozkurt (der), E-Ticaret, 1.Baskı, İstanbul: Alfa Basım Yayım, 2000, s.74 “IDC‟nin verilerine göre; global seviyede rekabet için kurumsal alt yapıya büyük ve sürekli yatırımların yapıldığı Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Orta Doğu ekonomilerinde ise “networking” uzamanı açığı 2003 yılında %30‟a çıkacak, özelikle genel ve ağ teknoloji alanlarında güçlü bir işlem teknolojisi geliştirme geçmişine sahip olan İsrail‟ de de önemli bir talep artışı nedeniyle, eleman açığı %36‟yı bulacaktır.”22 E-ticaret, Gelişmekte olan ülkelerin gelişmiş ülkeleri yakalamaları için iyi bir fırsat teşkil etmektedir. Yalnız bu ülkeler, ancak ellerindeki kaliteli emek kadar başarılı olabileceklerdir. Türkiye‟de bilişim sektörü henüz emekleme aşamasındadır. Şu Amerikan ve Avrupa emek piyasalarında yaşanan vasıflı eleman sıkıntısı henüz Türkiye‟de başlamamıştır. İnternet teknolojilerinin yaşamımıza daha fazla girmesiyle, yani birkaç yıl içinde bu alanda yetişmiş eleman kendini adam akıllı gösterecektir. “Şimdiye dek ağır sanayi hamleleri önemli olmuş ancak internet devrimiyle bilinen tüm kuralları şekil değiştirmektedir. Türkiye‟nin sadece tekstil üreterek yaşayamayacağını, bu ürünlerin internette satışının gerçekleştirile bilmesi için yeni mühendislere ihtiyaç duyulacağının kavranması gerekmektedir.”23
22 23
“E-uzman Açığı Tehdit Ediyor”, Sabah, Yeni Ekonomi, 12 Aralık 2000 s.9 Serhat Ayan, “E-ticaret Ulusal Olmaz”, Milliyet, 21 Temmuz 2000, http://www.milliyet.com.tr/ozel/interaktif/000706/hab03.html
38
SONUÇ: Son on yılda bilgi ve iletişim teknolojilerinde meydana gelen hızlı gelişmenin yanı sıra, toplumların tüm kesimlerinde; günlük yaşamın her alanında bilgisayar kullanmanın çağın gereği olduğu bilincinin oluşması ekonomik gelişmenin ve toplumsal refahın sağlanması eticarete stratejik bir önem kazandırmıştır. E-ticaret, iletişim araçları üzerinden yapılan tüm ticari faaliyetleri içeren ticaret biçimine denilmektedir. Ancak e-ticaret, mal ve hizmetlerin pazarlanması ve satılması anlamına gelmemekte, satış sonrası ürün desteğinin sağlanmasını da kapsamaktadır. E-ticaretin temel araçları; telefon, faks, televizyon, elektronik veri değişimi ve internet olarak sıralanabilir. E-ticaretin gelişiminde ilk olarak kullanılan telefon, tek yönlü bir iletişim aracı olması nedeniyle gün geçtikçe tercih edilmemeye başlanmıştır. E-ticarette kullanılan faks ise dokümanın kalitesinin iyi olmaması ve pahalı olması nedeniyle tercih edilmemektedir. Televizyonun da bir dönem e-ticarette yaygın olarak kullanılmasına rağmen telefon gibi tek yönlü iletişim aracı olması nedeniyle artık pek tercih edilmemektedir. Elektronik Veri Değişiminin kullanımı televizyon ve telefon kadar eskiye dayanmamasına rağmen, altyapısı pahalı olduğundan gelişimi sağlanamamıştır. İnternet ise; zaman ve mekan sınırının olmayışı, daha düşük maliyetlerle çalışabilmesi, bir işlem sırasında ses, görüntü ve metinlerin aynı anda elektronik ortama aktarılabilmesi gibi esnek özelliklerinden dolayı tüm bu iletişim araçlarının geride bırakarak birinci sıraya oturmuştur. Günümüzün ticareti artık teknolojik gelişmelere bağlı olacaktır ve bunun etrafında şekillenecektir. E-ticaret, internet sayesinde çok büyük gelişmelere gebedir. Geleceğin ticareti internet üzerinden yapılacaktır. Önemli olan bu çağa yetişebilmektir. Ülkeler arsındaki gelir dağılımlarını da e-ticaret yeniden şekillendirecektir.
39
EK.1. TÜRKĠYEDEKĠ SANAL MAĞAZALAR
http://www.aloba.com http://www.infoshop.com http://www.mercansoy.com http://www.internetbazaar.com http://www.tansas.com.tr http://www.bagis.org http://www.estore.com.tr http://magaza.anet.com.tr/aidata http://www.toysmarket.com.tr http://www.pasabahce.com.tr http://yenikayit.turk.net http://shop.aydinsaat.com.tr http://shop.silkcashmere.com.tr http://www.ofra.com http://www.pinarsaglik.com.tr http://www.juteaime.com http://shop.genclik.com http://shop.tesan.com.tr http://www.sanalcarsi.com http://www.ateksltd.com http://www.zihnimusic.com http://www.romarket.com.tr http://www.abonet.net http://www.millenniumway.com http://www.sanyo.com.tr http://www.unitoy.com http://www.netbebe.com http://market.prizma.net.tr http://shop.ten.com.tr http://market.unicom.com.tr http://www.kriweb.com http://www.tip-teks.com.tr Http://www.medyastore.com http://databank.turkshoponline.com http://www.bilyap.com.tr http://www.begimgil.com http://shop.tr-net.net.tr http://www.literaturkitabevi.com http://www.officeland.com.tr http://www.turkmarket.net http://www.cherokee-travel.com http://www.sanatkitabevi.com.tr http://www.pandora.com.tr Black & Decker Ev Ürünleri Bilgisayar Malzemeleri Grundig Ürünleri A.B.D den Alışveriş Tansaş Online Online Bagış Sanal Mağaza İnternet Paketleri Oyuncak Marketi Paşabahçe Ürünleri Online Abonelik Saat Çeşitleri Silk&Cashmere Center Ofra Bayan İç Giyim Sağlık Danışma Hizmetleri Halı ve Hediyelik Eşya Gençlik Kitabevi Bilgisayar ve Cep Telefonu Bilgisayar Ürünleri Ateks Ev Aletleri Zihni Music Alışveriş Mağazası Printer ve Scanner Anında Dergi Aboneliği Music movie game Digital Cameralar Radyo Kontrollü Oyuncaklar Bebek Ürünleri İnternet Ürünleri Ten Online Alışveriş Bilgisayar Ürünleri Web Dizayn Sağlık Hizmetleri Online DVD Online Databank Bilinçli Akvaryumculuk Deterjan Internet,Yazilim, Donanim, Kitap Literatür Kitabevi Ofis-Büro Malzemeleri MedyaText Shopping Site On-Line Turizim Acentesi Sanat Kitabevi Pandora Kitapevi
40
EK.2: BAġARI HĠKAYELERĠ AMAZON.COM Bu konuda en iyi örnek, Amerika'daki Amazon.com şirketidir. Daha bir kaç sene önce hiç kimsenin tanımadığı Amazon.com, şimdi sanal satışlarından elde ettiği ortalama aylık $45 milyon dolar satış (1998) ile dünyanın her yerine ürünlerini dağıtmaktadır. Üstelik e-ticaretin maliyet düşürücü avantajlardan yararlandığından, müşterilerine çok cazip indirimler sunarak, büyük pazar kitlelerini kendisine çekebilmektedir. Bu şirket sadece kitap, cd ve video kaset satışlarıyla 97 yılında 148 milyon dolar olan satışlarını, 98 yılında %266 yükselişle 542 milyon dolara yükseltmiştir. Firmanın 1998 yılı itibariyle Internet üzerinde 4,5 milyon civarında müşterisi bulunmaktadır. Uzmanlar bu rakamın 2002 yılında üç katına çıkacağını tahmin etmektedir. HEWLETT PACKARD İşletmeden işletmeye olan modele uygun bir başarı hikayesini de, INTERSHOP'un Hewlett Packard - Yatırım Sistemleri ve Yazılım Grubuna projelendirdiği uygulamadır. Bu projenin amacı, Hewlett Packard'ın HP UNIX sunucu ürünlerini bayilerine, ISPlere ve Fortune 500 müşterilerine online satışı için bir bayilik zinciri oluşturmaktı. Bu proje 4 ay gibi kısa bir zamanda gerçekleştirildi. Elektronik ortamda gerçekleştirilen bu bayilik zincirine, HP'nin veri tabanında mevcut olan Fiyatlandırma Sistemleri sorunsuz bir şekilde entegre edildi. Sistemde çeşitli döviz kurlarından toplam 75,000 fiyat yer almaktadır.Bu siteye http://eproducts.hp.com adresinden ulaşabilirsiniz. Bu proje sayesinde HP, ürünlerini birden fazla dili ve para birimini destekleyen bayilik zincirinde ve elektronik ortamda satışa sunarken, idari ve pazarlama maliyetlerinde 100 milyon dolar tasarrufun sağlayacağını tahmin ediyor. BOSCH Ev aletlerinden iletişim araçlarına, cep telefonlarından araba parçalarına pek çok ürünün üreticisi olan Bosch firmasının 1998 yılında dünya çapındaki satışlarından elde ettiği gelir $50.3 milyar dolardır. Bu gelirin $2.5 milyar doları e-ticaret uygulamalarından kaynaklanmaktadır.
DELL COMPUTERS Dell Computer Şirketinin Internet üzerinden satışları, 1998 senesinde iki katından fazla artarak günde 14 milyon doları aşmış ve şirketin toplam gelirinin yüzde 25'ini oluşturmuştur. Nisan 1999 tarihinde ki rakamlara göre 1999 yılının ilk üç ayında şirketin Internet üzerinden günlük satışları ortalama 18 milyon dolara ulaşmıştır. TRAVELCITY 1999 yılının ilk üç ayında Travelcity Şirketi $128 milyon doları aşan satışı Internet üzerinden yapmış, geçen seneye göre satışlarında yüzde 156 lık bir artış kaydetmiştir. Ayrıca, Internet aracılığı ile 1.2 milyon yeni üyeyi şirket kayıtlarına eklemiştir.
41
CHRYSLER Amerika'nın önde gelen araba üretici firması olan ve çeşitli modellerde arabalar, kamyonlar, cipler üreten Daimer-Chrysler firması, IBM'in desteği ile Chrysler, SPIN (Supply Partner Information Network) adı verilen bir tedarik zinciri otomasyon sistemi kurmuş ve tüm tedarikçi firmaları birbirine elektronik ortamda bağlamıştır. Doğru bilgiye hızlı bir şekilde ulaşım ve bilgi paylaşımı üretimin %20 oranında artmasına sebep olmuştur. E-Commerce Times şirketinin e-ticarette başarılı olmuş şirketler ile yaptığı röportajlara http://www.ecommercetimes.com/success_stories/ sitesinden ulaşabilirsiniz
42
KAYNAKLAR: Bozkurt,Veysel. Elektronik Ticaret, Bursa: Alfa Yayın, 2000.
Küçükgörkey, Saime Aslı. '' Elektronik Ticaret, '' ( Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2001) Anbar, Adem. '' Sermaye Piyasasında E-Ticaret,'' ( Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversiresi, 2000) Dış Ticaret Müsteşarlığı Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulu, ''Elektronik Ticaretin Yararları,'' http://www.ettk.gov.tr/yararları E-Shop Elektronik Ticaret Danışnmanlık Ve İnternet ''Elektronik Ticaret Raporları,''
http://www.e-shop.gen.tr/c_et_raporlar.htm
Hizmetleri,
Ege Cansen, '' E-Ticaretin Ekonomisi,'' Hürriyet, 24 Mayıs 2000 GörüĢleri,'' SAYI:3,
Bozkurt, Veysel. ''Yöneticilerin Elektronik Ticaret Dair Uludağ Üniversitesi, İ.İ.B.F Dergisi, Ekim 1999 Cilt 17
http://www.iktisat.uludag.edu.tr/dergi
Ersoy, Zeynep. ''Elektronik Ticaret Ve Ticaret Noktaları,'' Ankara: 1999
http://www.igeme.org.tr
Meral Sayın Ve Mustafa A.Fazlıoğlu (Haz.), '' Dünya Ticaretindeki DeğiĢim Elektronik Ticarete Ġlk Adım,'' Ankara: Kobinet,2000 http://www.kobinet.org.tr Akın Bahadır, ''GiriĢimcilik Ve Küçük ĠĢletmeler Açısından E-Ticaret,''
http://www.mikrohaber.com/makale/eticaret
E-Shop Elektronik Ticaret Danışmanlık Ve İnternet Hizmetleri, ''BaĢarı Hikayeleri,'' http://www.e-shop.gen.tr/eticaret/c_et_basarihikayeleri.htm Veysel Bozkurt, '' Kobiler Ve Elektronik Ticaret,'' Uludağ Üniversitesi İ.İ.B.F Dergisi Ekim 1999, Cilt 17 Sayı:3 http://iktisat.uludag.edu.tr/dergi
“E-uzman
Açığı Tehdit Ediyor”, Sabah, Yeni Ekonomi, 12 Aralık 2000 s.9
Ayan, Serhat. “E-ticaret Ulusal Olmaz”, Milliyet, 21 Temmuz 2000, http://www.milliyet.com.tr/ozel/interaktif/000706/hab03.html “E-Ticaret Stratejileri”, Milliyet Bilişim 2000, 6 Eylül 2000, s.6 NTVMSNBC, http://ntvmsnbc.com/news/32625.asp. Gates, Bill. Akkoyunlu. Ali Cevat (çev.). Dijital Sinir Sistemiyle DüĢünce Hızında ÇalıĢmak, 2. Baskı, İstanbul: Doğan Kitapçılık,1999, s.83
43
Kepenek, Yakup. “Ekonomik Yönleriyle E-ticaret”, Ankara: Mart 1999, s.63, htttp://www.bilten.metu.edu.tr/pdf/ek1yeni.pdf. DıĢ Ticaret MüsteĢarlığı ETKK. İstatistikler , http://www.etkk.gov.tr/eticaret_turkiye.htm Çağıltay, Kürşat.,Türkiye’de Ġnterneti Büyütme Eğilimleri, http://www.metu.edu.tr/staff/kursat/hosts/kullanici_sayisi.htm Ġhracatı GeliĢtirme Etüd Merkezi, http://www.igeme.org.tr
44