Docstoc

groundwater

Document Sample
groundwater Powered By Docstoc
					  ‫فصل اول‬
‫آب زيرزميني‬




     ‫1‬
                                       ‫گردش آب در طبيعت‬
‫آب مو جود در كره ز مين از دريا ها و اقيانوس ها من شاء‬
‫گرفته است كه در اثر تبخير و صعود به طبقات باالي جو‬
‫به شكل نزوالت آ سماني به خ شكيها برگ شته و پس از‬
‫تغي يرات مختل في م جددا به دريا ها مير يزد و ا ين چر خه‬
‫همچ نان ت كرار مي شود. ح جم آب هاي مو جود در كره ز مين‬
‫1370 ميليون كيلومترمكعب تخمين زده شدده اسدت كده 73%‬
‫سطح كره خاكي را ميپو شاند و ب خش اع ظم آن را آب هاي‬
                  ‫شور درياها و اقيانوسها تشكيل ميدهد.‬
‫م قدار آب هاي شيرين رودخا نهها ، دريا چهها و ذ خائر‬
‫زيرزميني حدود 0 ميليون كيلومتر مكعب برآورد ميشدود.‬
‫ميزان يخهاي موجود در قطبين زمدين معداد 25 ميليدون‬
‫كي لومتر مك عب آب شيرين ميبا شد و باالخره اتم سفر ز مين‬
‫حدود 111012 كيلومتر مكعب آب بصورت ابر و رطوبدت دارا‬
                                                 ‫ميباشد.‬
    ‫د‬         ‫د‬    ‫د‬     ‫د‬           ‫د‬     ‫د‬      ‫د‬
‫در اث در گرم داي ت دابش نورخورش ديد ب در س دطح درياه دا ،‬
‫دريا چهها ،رودخا نهها و جنگل ها و مرداب ها ب خار آب‬
‫مت صاعد و در ارتفا عات فو قاني جو در ا ثر سرما ا شباع‬
‫شده و ب صورت برف و باران م جددً به ز مين بر مي گردد‬
                       ‫ا‬
‫ميزان نزوالت جوي ساليانه بالغ بر 1110150 كيلومتر مكعب‬
‫محا سبه شده ا ست. ق سمتي از آن آب هاي جاري را بو جود‬
‫ميآورد كه ب صورت رودخا نه به دريا ها مير يزد. در حدود‬
‫ن صف نزوالت آ سماني در سطح ز مين تبخ ير شده به ه مراه‬
‫آب هاي حا صل از تعر يق گيا هان و حيوا نات به جو بر‬
‫مي گردد و در حدود يك چ هارم ا ين نزوالت در ز مين ن فوذ‬
         ‫كرده و ذخائر آبي زيرزميني را بوجود ميآورند.‬
‫م قداري از ا ين بار شها ن يز ب صورت برف دائميقط بي و يا‬
    ‫بد‬
‫دتان داقي‬  ‫دن كوهسد‬           ‫دي در مند‬
                     ‫داطق مرتفد‬         ‫داي طبيعد‬‫يخچالهد‬
                                                ‫ميمانند.‬




                            ‫2‬
                      ‫چرخه آب در طبيعت‬
‫ز مين شنا سي آب هاي ز ير زمي ني و برر سي م ناطق با‬
                                            ‫پتانسيل آبي‬
   ‫د‬               ‫د‬        ‫د‬      ‫د‬      ‫د‬         ‫د‬
‫دان ددش مطالع دده آبه دداي زي ددر زمين ددي را آبشناس ددي‬
‫(ه يدروژئولوژي) مينام ند اغ لب چاه هاي ب هره برداري آب‬
‫در زمين هاي آبرف تي ن فوذ پذير جوان متع لق به دوران‬
‫چ هارم ز مين شنا سي ح فر شدهاند ز يرا د ستيابي به ا ين‬
‫قب يل م نابن آ بي ب صورت چاه و ق نات را حت و کم هزي نه‬
‫ميبا شد. الب ته بخ شي از احتيا جات آ بي ن يز از ذ خائر‬
                     ‫واقن در آهكهاي كارستي تأمين ميشود.‬
‫آ بي را كه در بين دا نههاي ت شكيل ده نده زمين هاي‬
‫آبرفتي جريان دارد به نام آب ثقلي )‪ (percolation‬مينامند‬
‫و بخشي از آن كه به دانهها و ذرات خاك ميچسبد و قابل‬
               ‫دوب كنند‬
‫دده )‪(imbibition‬‬       ‫دام آب مرطد‬     ‫دا نميباشد‬
                                  ‫دد بند‬         ‫استحصد‬
                                               ‫مينامند.‬
‫دو عا مل م هم ب شرح ذ يل در قابل يت ذخ يره سازي و آ بدهي‬
                     ‫رسوبات آبرفتي و سنگها موثر ميباشد:‬

                                  ‫الف – تخلخل (‪)Porosity‬‬



                           ‫3‬
‫تخل خل عبارت ست از ن سبت در صد ف ضاهاي خالي مو جود در‬
‫بين دا نههاي ت شكيل ده نده خاك يا سنگ به ح جم كل آن.‬
‫آبهاي زير زميني در فضاهاي موئينهاي تحت تاثير نيروي‬
‫ك شش سطحي صعود كرده و باالتر از سطح اي ستايي قرار‬
‫ميگيرد. حداكثر اندازه فضاهاي موئينهاي 7 ميلدي متدر‬
‫ا ست و ف ضاهاي بزرگ تر را موئي نه در شت مينام ند. آب در‬
‫سفرههاي حاوي ا ين نوع تخل خل ب صورت جر يان آرام و يا‬
‫آ شفته در دا خل شكافها حر كت مينما يد و ليكن نميتوا ند‬
‫به باالتر از سطح اي ستابي صعود ك ند. در ر سوبات ر يز‬
‫دا نه سيلتي ور سي كه داراي تخل خل موئي نهاي خي لي كو چك‬
‫ه ستند در ا ثر ن يروي چ سبندگي ب سيار قوي مو جود بين‬
‫ملكول هاي آب با سطح ذرات خاك ، حر كت آزاد آب ب سيار‬
                            ‫كند و به سختي صورت ميگيرد.‬
‫ن يروي جذب موئي نهاي آب در ر سوبات دا نه در شت و ق لوه‬
‫سنگي كم تر از ر سوبات دا نه ر يز ما سهاي و سيلتي بوده و‬
‫به مين دل يل جر يان آب در دا خل ر سوبات دا نه در شت‬
‫سريعتر از ر سوبات دا نه ر يز ا ست. خ لل و فرج اول يه در‬
‫بين ذرات و دا نههاي ر سوبات و سنگها در ز مان ت شكيل‬
‫آنها بوجود آمده است وليكن خلل و فرج ثانويه در اثر‬
‫پد يدههاي ب عدي ب صورت ترك و شكاف نا شي ازعوا مل جوي و‬
 ‫يا نيروهاي تكتونيكي و سپس تاثير پديده شستشو وانحال‬
‫اي جاد شدهاند. سنگهاي آه كي و دو لوميتي نمو نه بارز‬
                   ‫سنگهاي داراي تخلخل ثانويه ميباشند.‬

                          ‫ب – قابليت نفوذ (‪)permeability‬‬
‫قابليت نفوذ يا نفوذ پذيري عبارت است از قابليت عبور‬
‫آب از درون ف ضاهاي خالي بين ذرات ت شكيل ده نده سفره‬
‫آب )‪ )Aquifer‬كه به شكل دانهها و چگونگي ارتباط فضداها‬
‫با ي كديگر و عدم و جود ر سوبات ريزدا نه م ثل رس و سيلت‬
‫در دا خل ا ين ف ضاها ب ستگي دارد. ال يههاي ت شكيل شده از‬
‫مخ لوط دا نههاي ر يز و در شت داراي قابل يت ن فوذ كم تري‬
  ‫نسبت به اليههاي با اندازه دانه بندي يكنواخت هستند.‬
‫بين تخل خل كل و قابل يت نفوذ پذيري راب طه م ستقيميوجود‬
‫ندارد. خاك رس با و جود قابل يت ن فوذ و قدرت نگ هداري‬
‫آب به م يزان ز ياد، به ع لت كوچكي ذرات و در نتي جه‬


                           ‫4‬
‫ر يزي ف ضاهاي خالي و باال بودن قدرت جذب مول كولي آب‬
                                                   ‫مال‬
‫ع ً غ ير قا بل ن فوذ ميبا شد. ر سوبات داراي خ لل و فرج‬
         ‫بزرگ داراي قابليت نفوذ پذيري بيشتري هستند.‬

                  ‫زمينهاي نفوذ پذير بر دو نوع ميباشند:‬
‫1- زمين هاي ما سهاي با دا نه ب ندي ر يز منف صل و‬
‫يكنواخت كه آب در بين فضاهاي خالي آن جريان پيدا‬
‫ميك ند. ا ين قب يل زمين ها داراي قدرت ت صفيه ن سبتً‬
‫ا‬
‫باالئي ه ستند و با ع مل ر سوب گ يري آب هاي جاري و‬
‫صاف كردن آن، خلل و فرج خود را از دست داده و در‬
              ‫نتيجه ميزان آبدهي آنها كاهش مييابد.‬
‫2-زمينهاي متشكل از دانهها و قطعات درشت با فضاهاي‬
‫خالي بزرگ بين دا نهاي كه آب ب صورت نامنظم و با شدت‬
‫بي شتري در آن حر كت ميك ند. در ا ين زمين ها خا صيت‬
‫موئي نهاي ب سيار كم و قدرت صاف كن ندگي ( پااليش)‬
‫پايين ميبا شد.زمين هاي مت شكل از سنگهاي غ ير آه كي‬
‫چنان چه داراي شك ستگي و جاب جايي ز ياد با شند با‬
‫قابل يت ن فوذ باال ميتوان ند سفرههاي آ بي ن سبتً‬
‫ا‬
‫منا سبي را بو جود آور ند نظ ير بع ضي از ا نواع سنگهاي‬
                    ‫آذرين و يا دگرگوني و كنگلومراها.‬
‫سنگهاي آه كي در ا ثر ن فوذ آب باران حاوي انيدر يد‬
‫كربنيك داراي حفرات، مجاري و يا غارهايي )‪ (Caves‬هستند‬
‫كه بع ضً وا جد ذخ يره آ بي ميبا شند. پد يده ان حال در‬
                                                 ‫ا‬
                    ‫اينگونه سنگها را كارست )‪ (karst‬گويند.‬
‫آب باران پس از نفوذ در زمينهاي متخلخل نفوذ پذير در‬
‫صورت برخورد با يك اليه غير قابل نفوذ تحتاني در درون‬
‫فضاها و شكافها ذخيره شدده و سدفره آبددار )‪ (aquifer‬را‬
                                             ‫تشكيل ميدهد.‬




                            ‫5‬
                              ‫وضعيت آب در اليههاي زمين:‬
‫ال يههاي ز مين در ارت باط با م قدار آب به دو ب خش تهو يه‬
                                ‫و اشباعي تقسيم ميشوند.‬
                                             ‫بخش تهويه:‬
‫ا ين ب خش از سطح ز مين تا سطح فو قاني ال يه ا شباعي را‬
‫شامل مي شود و محل عبور آبهاي نفوذي است. در فصل گرما‬
‫و خ شكي بع لت و قوع تبخ ير سطحي حر كت آب از پايين به‬
‫باال خوا هد بود. در ز ير ب خش تهو يه، ناح يه ا شباعي كه‬
‫همي شه از آب ا شباع ميبا شد، قرار گرف ته ا ست. ب خش‬
‫تهو يه به سه ق سمت م جزا تق سيم مي گردد كه ضخامت آن ها‬
                  ‫بستگي به وضعيت دانهبندي اليهها دارد:‬
                                     ‫الف – ناحيه سطحي:‬
‫ا ين ناح يه درم جاورت باهوا قرار دارد و ري شه گيا هان‬
‫بو تهاي و عل في در ا ين ق سمت قرار دارد و ضخامت آن در‬
‫ر سوبات ريزدا نه و نواحي مر طوب تا چ ند م تر و در‬
‫ر سوبات در شت دا نه نواحي خ شك به چ ندين سانتي م تر‬
                                                 ‫ميرسد.‬
‫آب مو جود در ا ين ق سمت در ا ثر ن يروي حر كت موئي نه و‬
‫جذب مل كولي از پايين به باال و بر خالف ن يروي جاذ به‬
‫ز مين حر كت كرده و تو سط گيا هان جذب شده و يا در ا ثر‬
                              ‫تبخير سطحي از بين ميرود.‬
‫در ا ثر بار ندگي و ن فوذ آب به دا خل ا ين ق سمت، ن يروي‬
‫حر كت وز ني بر ن يروي موئي نه فائق آ مده و در نتي جه به‬
                          ‫قسمتهاي زيرين نفوذ مينمايد.‬

                                  ‫ب – ناحيه حد واسط:‬
‫ب خش موئي نه ز يرين را به ق سمت سطحي فو قاني مرتبط‬
‫ميكند و محل عبور آبهاي نفوذي ثقلي ميباشد. آب موجود‬
‫در ا ين ناح يه در ا ثر ن يروي جذب مل كولي و موئي نه به‬
‫حا لت مع لق (آب غ شائي) نگ هداري مي شود كه به ع لت عدم‬
 ‫ام كان جذب تو سط ري شه گيا هان و غ ير قا بل استح صا‬
‫بودن، آب مرده نام يده مي شود. ضخامت ا ين ناح يه تابن‬
‫و ضعيت دا نه ب ندي آن و ع مق قرار گ يري ب خش ا شباعي‬
‫ميباشد.در رسوبات دانه درشت نواحي خشك كه بخش اشباعي‬
‫در اعماق پايين قراردارد، ضخامت اين ناحيه تا 110 متر‬


                           ‫6‬
‫هم مير سدو در م ناطق پر باران با ر سوبات ر يز دا نه‬
    ‫ممكن است ضخامت آن بسيار ناچيز و در حد صفر باشد.‬

                                      ‫پ – حاشيه موئينه:‬
‫بصورت يك نوار باريك مرطوب منطقه اشباعي را به ناحيه‬
‫حد واسط مرتبط ميكند آب موجود در اين نوار (آب جذبي)‬
‫در ا ثر ن يروي جذب موئي نهاي رو به باال از ال يه ا شباعي‬
                                 ‫زيرين منشاء گرفته است.‬
‫از آنجائي كه م قدار ن يروي حر كت موئي نهاي در ر سوبات‬
‫ر يز دا نه سيلتي و ر سي خي لي بي شتر از ر سوبات در شت‬
‫دانه ميباشد لذا ضخامت اين حاشيه در رسوبات ريز دانه‬
‫به 5 الي 7 متر ميرسد و حدا آنكده در اليدههاي درشدت‬
                     ‫دانه تا چند ميلي متر كاهش مييابد.‬

                                              ‫بخش اشباعي‬
‫اين بخش در حقيقت همان سفره آبدار )‪ (Aquifer‬ميباشد كده‬
‫كل يه خ لل و فرج و شكافهاي آن از آب پر شده ا ست و‬
‫ضخامت آن ب ستگي به م يزان تغذ يه و يابردا شت آب و ع مق‬
‫قرارگ يري ال يه غ ير قا بل ن فوذ ز يرين دارد. در ال يههاي‬
‫ا شباعي سرعت حر كت آب ب طرف نق طه تخل يه به شكل و‬
‫ا ندازه خ لل و فرج و شكافها و ن حوه ارت باط آن ها با‬
‫ي كديگر و شيب ال يه ب ستگي دارد. سرعت جر يان در ر سوبات‬
‫دددددددددددت‬  ‫دددددددددددت يكنواخد‬‫ددددددددددده درشد‬   ‫داند‬
‫بي شتر از ر سوبات دا نه ر يز ميبا شد. سطج آب در ال يه‬
‫ددددددددددتايي‬                   ‫سد‬
                ‫ددددددددددباع را ددددددددددطح ايسد‬     ‫اشد‬
‫).‪ Stable Water Table (S. W. T‬مينامند . شدكل سدطح ايسدتايي و‬
‫شيب آن تابن شيب توپوگرافي بوده و كمي برجسته ميباشد‬
‫و ن سبت به موقع يت نق طه تغذ يه و تخل يه و تغي يرات‬
                             ‫نفوذپذيري تغيير می نمايد.‬
‫سفرههاي آ بدار مت شكل از ر سوبات مخ لوط سيلت و ما سه‬
‫ر يز دا نه كه داراي خ لل و فرج ب سيار ر يز ميبا شند جزو‬
‫اليههاي نيمده قابدل نفدوذ يدا نيمده تدراوا )‪(Aquiclued‬‬
      ‫ميباشند كه سرعت حركت آب در اين اليهها اندك است.‬
‫ال يههاي غ ير قابل ن فوذ از جنس ر سوبات ب سيار دا نه ر يز‬
‫ر سي ميبا شند كه به دل يل و جود ف ضاهاي ميكرو سكوپي‬


                             ‫7‬
‫ب سيار كو چك نميتوان ند آب رااز خود ع بور ده ند. در‬
‫وا قن ذرات ر يز ر سي اب تدا ملكول هاي آب را ت حت تاثير‬
‫نيروي جاذبه ملكولي بخود جذب كرده و سپس به علت ريز‬
‫بودن منا فذ بين دا نهاي ا جازه ع بور آب را از خود‬
                                                 ‫نميدهد.‬
          ‫وضعيت حركت آبهاي نفوذي در داخل خلل و فرجها‬
‫آبهاي نفوذي در منافذ و شكافهاي زمين هاي آبرفتي و يا‬
                           ‫سنگي به سه حالت حركت ميكند.‬
‫1- حر كت ثق لي: حر كت آب در ام تداد قائم و ن يروي‬
‫جاذبه با فائق آمدن بر نيروهاي موئينه و كشش سطحي‬
            ‫از سطح زمين به اليه اشباعي زيرين ميرسد.‬
‫2- حر كت صعودي: ا ين حر كت از سطح ال يه ا شباعي در خالف‬
‫ج هت ن يروي جاذ به ز مين و در ا ثر ن يروي موئي نه از‬
                         ‫پايين به باال صورت ميگيرد.‬
‫3- حركت افقي: اين حركت در داخل حفرات و منافذ اليه‬
‫ا شباعي سفره آ بدار ان جام گرف ته و ج هت آن از‬
‫منط قه تغذ يه ب طرف منط قه تخل يه و ب هره برداري‬
                                             ‫ميباشد.‬

                                     ‫انواع سفرههاي آبدار‬
                                         ‫1- سفره آب آزاد‬
‫هر گاه ال يههاي ن فوذ پذير مرتبط با سطح ز مين بر روي‬
‫يك ال يه غ ير قا بل ن فوذ عم قي قرار گرف ته با شد ت شكيل‬
‫سفره آب آزاد را ميدهد. اين نوع سفره آبي از بارشهاي‬
‫جوي ب طور م ستقيم تغذ يه ميک ند و بع لت آن كه فا قد ال يه‬
‫پوش شي غ ير قا بل ن فوذ ميبا شد درم عرض خ طر آلودگي هاي‬
‫سطحي مثل فاضالبها قرار دارد. سطح آب اين قبيل سفرهها‬
‫كه با كم و ز ياد شدن تغذ يه و يا بردا شت آب ، باال و‬
‫پايين مي گردد ، ب نام سطح آب آزاد يا سطح اي ستابي‬
                                ‫)‪ (Water Table‬ناميده ميشود.‬
                                    ‫2- سفره آب نيمه آزاد‬
‫ا گر چنان چه سفره آب بو سيله ال يه غ ير قا بل ن فوذ و يا‬
‫كم ن فوذ پو شيده شده با شد بطوري كه سطح آب سفره باالتر‬
‫از سطح تحتاني اليه پوششي قرار داشته باشد، بنام سفره‬
          ‫آب نيمه آزاد يا نيمه تحت فشار ناميده ميشود.‬


                             ‫8‬
                                   ‫3- سفره آب تحت فشار‬
‫ا گر چنان چه سفره آب زيرزمي ني تو سط دو ال يه غ ير قا بل‬
‫ن فوذ و يا ني مه قا بل ن فوذ از پايين و باال احا طه شده‬
‫با شد، ت شكيل سفره آب ت حت ف شار را ميد هد. چنان چه‬
‫درا ين گو نه سفرهها چاهي ح فر گردد، سطح آب چاه باالتر‬
‫از سطح اي ستابي سفره قرار ميگ يرد بطوري كه مم كن ا ست‬
‫آب تا نزدي كي سطح ز مين بر سد كه به آن سفره ني مه‬
‫آر تزين ميگوي ند و يا آن كه آب از دها نه چاه به ب يرون‬
‫سرازير شود كه به آن سفره آ بدار آر تزين يا سفره‬
‫آ بدار ت حت ف شار با جر يان آزاد ميگوي ند. تغي يرات سطح‬
‫آب اين قبيل چاهها بستگي به فشار آب ناشي از شيب اليه‬
‫آ بدار، ا ختالف ارت فاع منط قه تغذ يه با م حل تخل يه‬
‫(دها نه چاه) بزر گي خ لل و فرج و شكافهاي ال يه آ بدار‬
‫دارد. سطح آب فر ضي در دا خل سفره ت حت ف شار و يا سطح‬
   ‫سد‬
‫دن دفره را دطح‬‫در دده در ايد سد‬            ‫آب در داخد چد‬
                              ‫دل داه حفد شد‬
                           ‫پيزومتريك )‪ (piezometric‬ميگويند.‬
‫در اثر برداشت بيش از حد آب از سفره تحت فشار و كاهش‬
‫ارت فاع ّب ، سطح پيزومتر يك به ز ير سطح پائيني طب قه‬
                                                   ‫آ‬
‫غ ير قا بل ن فوذ يا ني مه قا بل ن فوذ پوش شي ا فت کرده و‬
                              ‫سفره آب آزاد بوجود ميآيد.‬
                                        ‫4- سفره آب معلق‬
‫چنان چه بخ شي از منط قه تهو يه بو سيله يك ال يه غ ير قا بل‬
‫ن فوذ در باالي ناح يه ا شباعي از سفره آزاد آب جدا شده‬
‫با شد و آب هاي فرو رو سطحي در آن ذخ يره شود، ت شكيل‬
‫سفره آب مع لق را ميد هد. ا ين قب يل سفرهها به دل يل‬
‫وسددعت كددم و ضددخامت اندددك فاقددد آبدددهي مكفددي و‬
‫دائميميبا شند. سطح آب چ نين سفرههائي به راح تي ت حت‬
‫تاثير بار شهاي جوي، بردا شت آب و يا ع مل تبخ ير در‬
                              ‫فصو گرم در نوسان ميباشد.‬




                             ‫9‬
10
‫سنگشناسي آذرين، رسوبي و دگرگوني در ارتباط با ذخائر‬
                                                      ‫آبي‬
‫كاني ها به صورت انفرادي و يا تجمعي سنگها را به وجود‬
‫آوردهاند. لذا شناخت آندسته ازكاني ها كه درارتباط با‬
‫ذ خائر آ بي ميبا شند حائز اهم يت ا ست. براي تع يين‬
‫مشخ صات يك كاني خارج از م حيط آزماي شگاه از و سايلي‬
‫هم چون چاقو، م حك ( يك قط عه چي ني بدون ل عاب)، ذره بين‬
‫دستي با بزرگنمايي 10، اسيد هيدروكلريك رقيدق (جدوهر‬
‫ن مك) و آهنر با مي توان ب هره ج ست. كاني ها را برا ساس‬
‫در جه سختي به ده ق سمت د سته كرده ا ند كه هر كاني‬
                  ‫ميتواند كاني قبلي خود را خراش بدهد:‬
 ‫0- تالددددددددددددددددددددددددددددددددددددددد‬
                                             ‫6- فلد سپار‬
‫3-‬                                 ‫5- ژيپس ( گد )‬
                                                  ‫کوارتز‬
‫8-‬                               ‫ديت ( د )‬
                                    ‫آهد‬     ‫7- کلسد‬
                                                    ‫توپاز‬
‫4-فلوئدددددددددددددددددددددددددددددددددددورين‬
                                               ‫9- کرندوم‬
‫2- آپاتيددددددددددددددددددددددددددددددددددددت‬
                                               ‫10- الماس‬
‫تالك و گ با ناخن خط بر ميدارند. كلسيت يا سنگ آهك،‬
‫ف لورين و آپات يت با چاقو خط بر ميدار ند. الب ته آ هك‬
‫با ا سيد ه يدروكلريك رق يق ميجو شد و گاز كربن يك آزاد‬
                                                  ‫ميكند.‬
‫سنگ شناسي (‪ )petrology‬علم مطالعه سنگهاي سازنده پوسدته‬
‫زمين (‪ )Litospher‬ميباشد. سنگها را بر مبناي طرز تشكيل‬
                      ‫آنها به سه دسته تقسيم مينمايند:‬
                        ‫1- سنگهاي آذرين (‪:)Igneous Rocks‬‬
‫از سرد شدن مواد مذاب درو ني ز مين بو جود ميآي ند و‬
           ‫شامل سنگهاي آذرين دروني و بيروني ميباشند.‬
‫سنگهاي آذرين بيروني (‪ )volcanic rocks‬در اثدر فورانهداي‬
‫آتشف شاني بو جود آ مده و ب سرعت سرد شده و مخ في ب لورمي‬
‫با شند. بازا لت يا سنگ پا با ترك يب قل يائي و ريول يت‬



                           ‫11‬
‫به ر نگ خاك ستري رو شن باترك يب ا سيدي از سنگهاي آذر ين‬
‫بيروني هستند. كوه دماوند يك آتشفشان خاموش متعلق به‬
‫اوا خر دوران سوم و اوا يل دوران چ هارم ز مين شنا سي‬
                                                       ‫است.‬
‫سنگهاي آذرين دروني(‪ )plutonic rocks‬مثدل گرانيدت در زيدر‬
‫ال يههاي پو سته ز مين و ب تدريج سرد شدهاند و با فت آن ها‬
‫از كاني هاي متب لور در شت و ر يز بو جود آ مده ا ست. كوه‬
            ‫الوند همدان از جنس سنگهاي گرانيتي ميباشد.‬
                                        ‫2- سنگهاي دگرگوني‬
‫سنگهاي آذر ين و ر سوبي اع ماق ز مين چنان چه ب مدت طوالني‬
 ‫ت حت تاثير ف شار و حرارت و يا محلول هاي شيميايي ف عا‬
‫قرار گيرند به سنگهاي دگرگوني (‪ )Metamorphic rocks‬تبدديل‬
‫مي شوند. ا ين سنگها ال يه ال يه بوده و كاني ها در ج هت‬
‫معي ني ام تداد يافتها ند. سنگ شي ست از دگر گوني ر سوبات‬
‫ر سي به و جود آ مده ا ست. سنگهاي دگر گوني مم كن ا ست‬
‫بصورت ناحيهاي در محل ناوديسها (‪ )Syncline‬و يادگرگوني‬
‫م جاورتي در ا ثر باال آ مدن توده هاي گرم گراني تي از‬
‫اع ماق ز مين، بو جود آ مده با شند. سنگهاي دگر گوني‬
‫م جاورتي و ناح يهاي درمنط قه ا ستان ه مدان تا حوالي‬
                      ‫مالير، بروجرد و اراك گسترش دارند.‬
‫سنگهاي آذر ين و دگر گوني از ن ظر پتان سيل آ بي فا قد‬
 ‫ارزش ميباشند و لذا از توضيحات بيشتر خودداري ميشود.‬
                      ‫3- سنگهاي رسوبي )‪:(sedimentary Rocks‬‬
‫سنگهاي ر سوبي از ن ظر من شاء ت شكيل به دو د سته‬
    ‫سنگهاي تخريبي مكانيكي و شيميايي تقسيم ميشوند:‬
‫سنگهاي رسوبي تخريبي: از سخت شدن مواد حاصل از تخريب‬
‫سنگهاي ر سوبي، آذر ين و يا دگر گوني قديميتر كه تو سط‬
‫جريان آب و يا باد حمل شده و در محيط هاي دريائي و يا‬
                 ‫خشكي ته نشين شدهاند، بوجود آمده است.‬
‫قطعات سنگهاي حمل شده با طي مسافت طوالني زواياي تيز‬
‫خود را از دست داده و گرد مي شوند. اين قطعات گرد شده‬
‫چنان چه بو سيله سيمان آه كي يا سيلي سي مح لو در آب‬
‫حو ضه ر سوبي به ي كديگر جوش بخور ند ت شكيل سنگ يك‬
                  ‫دام دنگ دوش (كنگلد‬
‫دومرا ‪)Conglomerate‬‬          ‫جد‬     ‫سد‬               ‫پارچد‬
                                           ‫دهاي را بند‬
‫ميده ند. چنان چه قط عات سنگي م سافت ك ميرا طي ن موده و‬


                            ‫21‬
‫زوا ياي ت يز خود را ح فظ كرده و بو سيله سيمان بي كديگر‬
    ‫جوش خورده باشند تشكيل سنگ برش )‪ (Breccia‬را ميدهند.‬
‫از رسدوب خاكهداي رسدي، سدنگ رس )‪ (Clay stone‬و از رسدوب‬
‫دا نههاي ما سه و ب هم چ سبيدن آن ها تو سط سيمان، ما سه‬
                            ‫سنگ (‪ )Sand stone‬بوجود ميآيد.‬
‫سنگ تدوف (‪ )Tuff‬از رسدوب خاكسدترهاي آتشفشداني در آب‬
      ‫درياها بوجود ميآيد مثل سنگهاي سبز شما تهران.‬
‫سنگهاي ر سوبي شيميايي از ر سوب ا مالح كرب نات كل سيم،‬
‫سيليس، سولفاتها و انواع نمكهاي محلو در اثر فعا و‬
‫انف عاالت شيميايي درآب دريا ها بو جود ميآي ند. سنگ آ هك‬
 ‫)‪ ،(Limestone‬چرت (‪ )Chert‬با تركيدب سيليسدي ، سدنگ گد‬
‫(‪ )CaSo4, 2 H2O‬وسنگهاي نمكي با تركيب ‪ NaCl , KCl‬از ايدن‬
                                         ‫دسته ميباشند.‬
‫همچ نين مم كن ا ست سنگهاي آه كي از بقا ياي مرجان ها و‬
‫ا سفنجهاي در يائي كه از ا مالح آ هك مح لو در آب در يا‬
‫تغذ يه ميكن ند و ياتجمن پو سته آه كي صدفهاي در يايي‬
                                     ‫بوجود آمده باشد.‬
‫از مشخ صههاي سنگهاي ر سوبي، ال يه ال يه يا مط بق بودن‬
                                          ‫آنها ميباشد.‬
‫سنگهاي آه كي از ن ظر پتان سيل ذ خائر آ بي اهم يت خا صي‬
‫دارند. آب باران با حل كردن گاز كربنيك موجود در هوا‬
‫خا صيت ا سيدي پ يدا كرده و در نتي جه ن فوذ در دا خل درز‬
‫و شكافها ميتوا ند آ نرا در خود حل كرده و به مرور‬
‫مو جب و سين تر شدن ا ين م جاري و ف ضاها شود. با فراخ‬
‫شدن ا ين م جاري در طو ميليون ها سا ح فرات كار ستي‬
‫ب سيار بزر گي در د كوه ها بو جود ميآ يد كه چنان چه راه‬
‫فراري ندا شته با شند، م خزن خوبي براي آب هاي ن فوذي‬
‫خواه ند بود. چنان چه در حين ح فاري در سازندهاي آه كي‬
‫به چ نين غار هايي بر خورد شود ميبا يد ب سيار با احت ياط‬
‫ع مل ن مود تا م بادا ادا مه ح فاري و بر خورد به غار هاي‬
                ‫خشك سبب فرار آب اين مخازن طبيعي شود.‬
‫غار علي صدر ه مدان نمو نه بارز يك غار كار ستي آ بدار‬
                                          ‫بزرگ ميباشد.‬
‫با تغي يرات ع مق حو ضه ر سوبي در طو ز مان، مم كن ا ست‬
‫ال يههاي آه كي مخ صوص اع ماق ز ياد ب صورت تدريجي به‬


                           ‫31‬
‫اليههاي آهك مارني و سپس مارن كه خاص اعماق كمتر است،‬
‫ت بديل شوند. درم ناطقي كه چ نين ر سوباتي ب صورت مت ناوب‬
‫قرار گرف ته با شند ( نواحي ج نوب ا ستان فارس) به ع لت‬
‫آن كه ال يههاي مارني غ ير قا بل ن فوذ ميبا شند، مم كن ا ست‬
‫ال يههاي آه كي به ع لت ضخامت كم و يا پو شش مارني و يا‬
‫وجود ناخالصي مارن در متن آهك، فاقد ذخائر قابل توجه‬
‫آب با شند. لذا تو صيه مي شود ق بل از ا قدام به ح فاري،‬
‫برر سي و مطال عات ز مين شنا سي و ژ ئوفيزيكي براي تع يين‬
                          ‫غارهاي آهكي آبدار انجام شود.‬
‫سازندهايي م ثل سروك، آ سماري، ج هرم، تاربور، الر،‬
‫مزدوران، تير گان، شتري، ج ما ، سنگ آ هك قم و سنگهاي‬
‫آه كي كرتا سه از مهم ترين سازندهاي كار ستي ك شورمان‬
‫ميبا شند كه در شرايط منا سب آب و هوايي ذ خاير عظي مي‬
            ‫از آب زيرزميني ميتواند در آنها تشكيل شود.‬
‫تو ضيح اين كه مارن يا گل سر شور به رنگ های سبز ، سبز‬
          ‫د‬    ‫د‬     ‫د‬           ‫د‬     ‫د‬       ‫د‬      ‫د‬
‫كب دود، ك درم روش دن قه دوهاي از ت ده نشس دت خ داك رس در‬
‫محيط هاي آ بي حاوي آ هك مح لو بو جود ميآ يد . خاك مارن‬
‫با جذب آب به صورت گل چسبنده در آمده و آب را از خود‬
‫ع بور نميد هد و ب عد از خ شك شدن سخت و شكننده مي شود .‬
‫نسبت مخلوط خاك رس و آهك از 27 تا 26 درصد متغيير است‬
‫و با تغي يرات ن سبت رس و آ هك، سنگ حا صله ب نام مارن‬
‫آه كي، مارن و آ هك مارني نام يده مي شود ي كي از راه هاي‬
‫شناخت مارن خا صيت جذب آب آن ميبا شد به طوري كه به‬
                                        ‫زبان خيس ميچسبد.‬
‫ال يههاي مارني به ع لت خا صيت جذب آب در حين ح فاري‬
‫متورم شده و با تنگ كردن مجراي چاه باعث گير افتادن‬
              ‫سر مته حفاري و ابزار متصل به آن ميشوند.‬
‫تو صيه مي شود براي كاهش م يزان جذب آب و در نتي جه‬
‫بادكردگي ال يه های مارن و رس م قداري ن مك ط عام به آب‬
                                        ‫حفاري اضافه شود.‬
‫آن د سته از مواد ر سوبي كه در خ شكيها تو سط آب هاي جاري‬
‫مو قت و يا دائ مي، باد و يا يخچال هاي طبي عي بو جود‬
‫آ مده ا ند و متع لق به دوران چ هارم ز مين شنا سي ه ستند‬
‫ً فاقد سيمان بوده و يا اينكه‬    ‫به علت جوان بودن معموال‬
‫سيمان بين دا نهها ب سيار ضعيف ميبا شد. ر سوبات آبرف تي‬
‫منف صل ما سه و گراو بدليل تخل خل و ن فوذ پذيري باال و‬



                            ‫41‬
‫ظرف يت ز ياد ذخ يره سازي آب مهم ترين سفرههاي آ بدار را‬
‫ت شكيل ميده ند كه بع لت سهولت ح فاري و ع مق كم سطح‬
‫اي ستابي بي شترين ت عداد چاه هاي ب هره برداري آب ك شور‬
‫را شامل مي شوند. رسوبات منفصل با پتانسيل ذخيره سازي‬
       ‫آب به اشكا گوناگون به شرح ذيل بوجود ميآيند.‬

                     ‫زمينشناسي سفرههاي آبدار آبرفتي‬
                        ‫الف- درهها يا گوديهاي مدفون‬
‫دره ها و يا گوديهاي قديميدر مناطق كوهستاني اگر توسط‬
‫واريزه هاي در جا و يامواد ح مل شده تو سط سيالبها و‬
‫يخچالهاي طبيعي پر شده و در زمانها بعدي توسط رسوبات‬
‫جديدتر پوشيده شده باشند، ميتوانند تشكيل سفرههاي با‬
‫توانائي ذخيره آب را بدهند. بديهي است كه جنس سنگهاي‬
‫كوه هاي من شاء ت شكيل ده نده ا ين سفرهها ميبا يد از‬
‫سنگها و مواد غ ير قا بل ن فوذ م ثل مارن، سنگ رس، گ و‬
‫مواد مشابه نباشد. اين قبيل سفرهها يا از طريق درز و‬
‫شكاف و شك ستگيهاي كوه هاي م جاور تغذ يه ميگرد ند و يا‬
‫اين كه م ستقيمً از طر يق مواد ر سوبي پو شاننده سطحي.‬
                                       ‫ا‬
‫ح جم آب ذخ يره شده به ع مق و و سعت دره ها و ضخامت‬
                       ‫رسوبات نفوذ پذير بستگي دارد.‬

                       ‫ب- رودخانهها و آبراهههاي مدفون‬
‫آبرا هههاي عم يق نواحي كوه ستاني و رودخا نههايي كه از‬
‫زمانهاي گذشته توسط قلوه سنگها و قطعات سنگهاي ريز و‬
‫در شت رودخا نهاي پر شدهاند و ا مروز مم كن ا ست در بع ضي‬
‫موارد تو سط ر سوبات مت فاوت سيالبي و يا بادي پو شيده‬
‫شده باشند، مخازن خوبي براي تشكيل سفرههاي آبدار زير‬
                                        ‫زميني ميباشند.‬
‫دا نه ب ندي ر سوبات رودخا نهاي ب سيار متغ ير بوده و با‬
‫تغي يرات آ بدهي رودخا نه و طو م سافت ح مل مواد از‬
‫ريزدانه سيلت و ماسه تا قطعات بزرگ قلوه سنگ را شامل‬
                                                 ‫ميشود.‬
‫ح جم آب ذخ يره شده و م قدار آ بدهي چاه هاي مح فوره در‬
‫چ نين زمين هائي ب ستگي م ستقيم به ع مق و و سعت آبرا هه و‬
‫جنس و دا نه ب ندي مواد پركن نده دارد. هر چه دا نهها‬



                           ‫51‬
‫در شت تر و يك نواختي و گرد شدگي بي شتر با شد، م يزان‬
‫تخل خل و در نتي جه م قدار آب ذخ يره شده بي شتر خوا هد‬
‫بود. تغذيه اين قبيل سفرهها توسط جريانهاي سطحي موقت‬
                                ‫يا دائم صورت ميگيرد.‬

                                      ‫ج- دشتهاي آبرفتي‬
‫سنگهاي كوهها و ارتفاعات در اثر عوامل مخرب تكتونيكي‬
‫و جوي شك سته شده و بو سيله جريان هاي آ بي به سمت‬
‫دريا ها ح مل ميگرد ند. ا ين مواد در ا ثر ح مل با ي كديگر‬
‫برخورد كرده و شكسته شده و بتدريج ريزتر ميگردند. از‬
‫طر في جر يان آب كه در م ناطق كوه ستاني بع لت شيب ت ند،‬
‫قوي ميباشد، با رسيدن به دشت وسين كم شيب و پخش شدن‬
‫در سطح، قدرت خود را از دست داده و ديگر قادر به حمل‬
‫مواد در شت دا نه نميبا شد. لذا ا ين قب يل ر سوبات از‬
‫ناح يه كوه ستاني ب طرف د شت و در يا ب تدريج ر يز دا نه‬
‫ميگرد ند بطوري كه در نزدي كي ساحل به ر سوبات ر يز دا نه‬
      ‫د‬       ‫د‬         ‫د‬       ‫د‬             ‫د‬     ‫د‬
‫ماس ده، س ديلت و رس تب دديل ميش دوند. بهت درين مث دا آن‬
‫رسوبات آبرفتي جلگه خوزستان ميباشد كه ازكوههاي آهكي‬
‫و مارني زا گرس سرچ شمه گرف ته و به خ ليج فارس ختم‬
‫مي گردد و ر سوبات آن تو سط رودخا نههاي كارون و كر خه‬
     ‫ند‬
‫دوبات در دواحي‬        ‫دين ددهاند. ايد‬
                 ‫دن رسد‬           ‫شد‬         ‫تد‬
                                        ‫دل و ده نشد‬   ‫حمد‬
‫كوهپا يهاي دز فو ، شو شتر، م سجد سليمان، رامهر مز و‬
‫بهبهان قلوه سنگهاي درشت دانه ميباشند و حا آنكه در‬
‫منطقه اهواز و بطرف جنوب به رسوبات ماسهاي دانه ريز،‬
                           ‫سيلت و رس تغيير يافته اند.‬
‫در منط قه شما ا يران بدليل نزدي كي در يا به منط قه‬
‫كوهستاني و درنتيجه مسافت كم حمل مواد و از طرفي جنس‬
‫اغلب سنگها كه آذرين و سخت ميباشند، رسوبات ساحلي در‬
‫بعضي مناطق از نوع قلوه سنگي و در اكثر مناطق ماسهاي‬
‫ميباشد. رسوبات آبرفتي دشتها خصوصً درنواحي نزديك به‬
                    ‫ا‬
‫ر شته كوه ها، م خازن خوبي براي آب هاي ز ير زمي ني‬
‫ميبا شند و ب خش ع مده آب هاي ا ستخراجي ز ير زمي ني در‬
‫ا يران از ا ين گو نه م نابن تامين مي گردد. تغذ يه ا ين‬
‫سفره ها در ناح يه كوه ستاني از آب هاي حا صل از بارش‬
‫برف و باران و نفوذ در داخل شكستگيهاي سنگها و جريان‬



                           ‫61‬
‫آن در ز ير ز مين و به دا خل ر سوبات آبرف تي و يا از‬
‫ن فوذ آب هاي جاري آبرا ههها به درون ر سوبات در شت دا نه‬
‫مخروط افكنه اي كوهپايهها و سپس جريان زيرزميني بطرف‬
‫د شت صورت ميگ يرد.همچ نين در م ناطقي كه جنس ر سوبات‬
‫سطحي ازمواد نفوذ پذير تشكيل شده باشد، تغذيه مستقيم‬
                           ‫از نزوالت جوي منشاء ميگيرد.‬

                                     ‫رسوبات منفصل آبدار‬
                                           ‫رسوبات يخچالي‬
‫از آغاز دوران چهارم زمين شناسي و در دوره پلئيستوسن‬
‫(‪ )Pleistocene‬كه به دوران يخبندان مشهور است بده مددت 5‬
‫تا 7 ميليون سا در حدود يك سوم سطح خشكيهاي زمين را‬
‫تودههاي عظيم يخ فرا گرفته بود. در حدود 1118 سا پيش‬
‫و با آغاز دوره عصر جديد (‪ )Holocene‬همزمان با گرم شدن‬
‫كره ز مين و ذوب تدريجي برف ها از و سعت منط قه پو شيده‬
‫از يخ كا سته شد. با ع قب ن شيني يخ ها، و سعت منط قه‬
‫پو شيده از برف به م حدوده قطب هاي ج نوب و شما فع لي‬
                                              ‫كاهش يافت.‬
‫يخچال ها در م ناطق كوه ستاني ضمن حر كت خود به ك مك‬
‫قطعات سنگ و خاك همراه ميتوانند درههاي عميدق ‪ U‬شدكل‬
‫حفر نمايند و بتدريج كه شيب بستر كم مي شود سرعت حركت‬
‫آنها نيز كم شده و با ذوب تدريجي، محتويات خود را در‬
                               ‫كف درهها ته نشين نمايند.‬
‫ر سوبات يخ چالي ب سيار ناهمگن بوده و از تخ ته سنگهاي‬
‫بزرگ تا ق لوه سنگ و شن و ما سه و سيلت و رس ت شكيل‬
‫شدهاند. ا ين ر سوبات مع موال فا قد ال يه ب ندي ميبا شند.‬
‫رسوبات يخچالي ميليونها كيلومتر مربن از سطح زمين را‬
‫دادا و‬‫دا، كاند‬             ‫شد‬
              ‫داطق دمالي آمريكد‬    ‫داندهاند و در مند‬‫پوشد‬
‫ك شورهاي شمالي ارو پا و آ سيا، با ح فر چاه از ذ خائر‬
‫آبي موجود در اين رسوبات استفاده مي گردد. اين رسوبات‬
‫در ب خش شمالي شهر ت هران در بع ضي م ناطق د يده مي شوند.‬
‫چون ح جم بي شتر ر سوبات يخ چالي را ر سوبات ر يز دا نه رس‬
‫و سيلت ت شكيل ميد هد كه در ال به الي دا نهها و قط عات‬
‫در شتتر قرارگرفتها ند، لذا م يزان ن فوذ پذيري و در‬
                 ‫نتيجه آبدهي آنها نسبتً ضعيف ميباشد.‬
                                 ‫ا‬


                           ‫71‬
                                             ‫رسوبات بادي‬
‫ر سوبات بادي كه در مقاي سه با ر سوبات رودخا نه اي و‬
‫يخ چالي از و سعت كم تري بر خوردار ه ستند. از مواد دا نه‬
‫ر يز سيلت و ما سه ت شكيل شدهاند و به دو گروه لس ها و‬
                             ‫تپههاي ماسهاي تقسيم ميشود:‬
‫لسها )‪ :(Loess‬از تجمن مواد دانه ريدز يكنواخدت سديلتي‬   ‫ُ‬
‫ه مراه با م قدار كمي خاك رس و ما سه ريزدا نه بو جود‬
   ‫د‬         ‫د‬              ‫د‬        ‫د‬    ‫د‬      ‫د‬
‫آمدهان دد. ممك دن اس دت در م دواردي ذرات تش دكيل دهن دده‬
‫ً به‬ ‫بو سيله سيمان آه كي به ي كديگر چ سبيده با شند و كال‬
 ‫د‬               ‫د‬       ‫د‬             ‫د‬   ‫د‬        ‫د‬
‫دلي دل ريزدان ده ب دودن و نفوذپ دذيري ض دعيف نميتوانن دد‬
‫سفرههاي آ بي قا بل تو جه بو جود آور ند. ا ين ر سوبات‬
‫متع لق به دوره پلئيستو سن بوده و بو سيله باد و يا‬
‫يخچال ها در سطح خ شكيها و يا در دا خل دريا چهها بو جود‬
‫آمدها ند و ر نگ آن ها كرم تا ق هوهاي ما يل به زرد‬
‫ميباشد. گسترش آنها از شما اروپاي مركزي تا شرق چين‬
‫ميبا شد. همچ نين در دره مي سي سي پي و شما غر بي‬
‫ً بدون اليه بندي بوده و ضخامت‬   ‫امريكا وجود دارد. معموال‬
                            ‫آنها كمتر از 17 متر ميباشد.‬

                                          ‫رسوبات ماسهاي‬
‫ماسههاي بادي در صحراها تنها منبن تامين آب ميباشند.‬
‫نفوذ پذيري آن ها باال بوده و لذا آ بدهي منا سب باكيف يت‬
‫مط لوب دار ند. درا ثر ن يروي م كش پ مپ آب، دا نههاي ما سه‬
‫از ز مين ا طراف چاه مك يده شده و ب تدري و با گذ شت‬
‫ز مان، ح فره خالي اي جاد شده تح مل نگ هداري ال يههاي‬
‫فو قاني را ندا شته و در ا ثر ر يزش آن و ف شار به لو له‬
‫جدار با عث قي چي كردن لو لهها و گ ير اف تادن پ مپ و‬
‫متعل قات در درون چاه مي شود، از طر في ورود ما سه به‬
‫داخل چاه و مكش آن توسط پمپ موجبات خورندگي لولهها و‬
‫قط عات پ مپ را فراهم مينما يد. در م ناطقي كه سطح‬
‫اي ستابي نزد يك به سطح ز مين با شد، اقت صادي ترين روش‬
‫ب هره برداري از ا ين م نابن آ بي ح فر چاه د ستي دها نه‬
                   ‫گشاد و سنگ چيني ديواره آن ميباشد.‬
‫سفرههاي آ بدار ما سهاي با سطح اي ستابي كم ع مق در حد‬
‫چندين متر در منطقه غرب اهواز بطرف بستان و مرز عراق‬


                           ‫81‬
‫وجود دارد و نمونه عميق آن كه به حدود 16 تدا 13 متدر‬
  ‫هم ميرسد در بخش غربي شهرستان ايرانشهر ديده ميشود.‬
‫براي حفر چاههاي عميق در اين قبيل سفرهها الزم است كه‬
‫لوله گذاري جداره چاه بدا دو قطدر و اخدتالف حدداقل 6‬
 ‫صورت گ يرد و بين دو جدار را شن ر يزي ( گراو‬       ‫ا ين‬
‫پكي نگ) نماي ند. الب ته به تر ا ست كه در حد فا صل لو له‬
‫جدار بزرگ تر و ز مين ، شنريزي صورت گ يرد تا در ا ثر‬
‫مرور زمان و ورود تدريجي ماسه بدرون چاه، حفره ايجاد‬
                          ‫شده توسط دانههاي شن پرشود.‬
                                ‫رسوبات آبرفتي دانهريز‬
‫ر سوبات دا نه ر يز شيل، سيلت و رس داراي ف ضاهاي ب سيار‬
‫كوچك بين دانهاي ميباشند كه آب ورودي به آنها در اثر‬
‫نيروي جاذبه ملكولي به سطح دانهها ميچسبد و در نتيجه‬
‫مانن جر يان آزاد آب در بين ف ضاهاي خالي مي شود. لذا‬
‫نفوذ پذيري آن ها ب سيار ضعيف بوده و آ بدهي چاه هاي‬
         ‫محفوره در چنين زمينهائي بسيار ناچيز ميباشد.‬
‫شيل (‪ )Shale‬از تراكم مواد رسدوبي تخريبدي ريدز دانده‬
‫نظ ير سيلت و خاك رس ت حت ن يروي ف شار نا شي از وزن‬
‫رسوبات پوشاننده فوقاني بوجود ميآيدو داراي اليه بندي‬
‫ظر يف و نازك بوده كه در ا ثر اع ما ن يرو به موازات‬
‫سطوح ال يه ب ندي به ور قههاي نازك ت بديل مي شود. سطوح‬
‫ال يه ب ندي از كاني هاي ر سي و ذرات سيليس ت شكيل شده و‬
‫ب صورت سطح هوازده در آمدها ند. عمو مً نرم ميبا شند و‬
                ‫ا‬
‫ليكن درجه سخت شدگي آنها به اندازهاي است كه در اثر‬
‫خيس شدن متالشي نميشوند. شديلها معمدوال از حدداقل 12%‬
‫سيلت و 27% كداني رسدي يدا ذرات ميكدا و 20% كانيهداي‬
‫كوارتز يا فلد سپات بو جود آمدها ند ر نگ شيلها قر مز،‬
‫ق هوهاي، سياه و يا خاك ستري ميبا شد. سيلت به ذرات‬
‫موجود در خاك به قطر 511/1 تا 21/1 ميلي متر ميگويند.‬
‫رس )‪ (Clay‬عبارتست از كانيها و ياذرات تخريبدي بدا هدر‬
‫تركيبي و يا ذرات كانيهاي رسي متبلور با قطر كمتر از‬
‫511/1 ميلي متر تا4 ميكرون و به 4 دسته رسدهاي درشدت،‬
‫متو سط، ر يز و خي لي ر يز دا نه تق سيم مي شوند. ذرات‬
    ‫كوچكتر از 4 ميكرون داراي خاصيت كلوئيدي ميباشند.‬



                          ‫91‬
‫خاكهاي رسي مخلوطي از ذرات كلوئيدي با خاصيت پالستيكي‬
 ‫د‬           ‫د‬       ‫د‬              ‫د‬           ‫د‬      ‫د‬
‫ش دديد ش دامل كانيه داي رس و كانيه داي فرع دي ذرات ري دز‬
‫كوارتز، فلد سپاتهاي تجز يه شده، كربنات ها و كاني هاي‬
‫تركيبات آهني ميباشد. مخ لوط آن با آب تبديل به گل با‬
‫خا صيت تغي ير شكل پذيري پال ستيكي مي شود و نمو نه ساخته‬
‫شده از آن ب عد از خ شك شدن، شكل خود را ح فظ و در ا ثر‬
                                            ‫حرارت كامال‬
‫ً سخت مي شود. بع ضي از ر سها خا صيت پال ستيكي‬
                                                  ‫ندارند.‬
‫خ داك رس از مخل دوط ب ديش از 12% ذرات ك دوچكتر از 511/1‬
                ‫د‬                 ‫د‬     ‫د‬              ‫د‬
‫مي لي م تر و حداقل بم يزان يك چ هارم از كاني هاي ر سي‬
‫ت شكيل شده ا ست، براي ت شخيص سيلت و رس از ي كديگر‬
‫چنان چه يك مك عب به اب عاد يك سانتيمتر از نوع خيس‬
‫آن ها در ست ن مائيم و ب عد از خشك شدن كا مل نمو نه آ نرا‬
‫بين دو انگ شت بف شاريم، سيلت در ا ثر اع ما ف شار خرد‬
                      ‫ميشود و حا آنكه رس سالم ميماند.‬

              ‫زمينشناسي سازندهاي متراكم (سنگي) آبدار‬
                                             ‫سنگهاي آهكي‬
‫سنگهاي آهكي داراي تخلخل ثانويه ميباشند و مقدار اين‬
‫تخلخل بستگي به درجه خلوص سنگ و ميزان درز و شكافهاي‬
‫مو جود در آن دارد. در ا ثر تاثير نيرو هاي تك نونيكي‬
‫نا شي از حر كات كوهزائي، ا ين سنگها د چار شك ستگي شده‬
‫كه م حل منا سبي براي ن فوذ بار شهاي ا سيدي ميبا شد. آب‬
‫باران با حل كردن گازكربن يك مو جود در هوا خا صيت‬
‫ا سيدي پ يداكرده و در نتي جه سبب حل شدن آ هك و گ شاد‬
  ‫د‬    ‫د‬              ‫د‬        ‫د‬           ‫د‬           ‫د‬
‫ش ددن درز و ش دكافها ميش دود. جري دان آب در داخ دل اي دن‬
‫شكافها ميتواند آهكهاي بادرجه خلوص كمتر را كه همراه‬
‫خاك رس ميبا شند سريعتر ش سته و غار هاي كو چك و بزرگ‬
                                             ‫بوجود آورد.‬
‫در صورتيكه ا ين غار ها راه فرار ندا شته با شند، آب در‬
‫دا خل آن ها ذخ يره شده و م خزن خوبي براي تامين آب‬
    ‫د‬      ‫د‬   ‫د‬        ‫د‬        ‫د‬      ‫د‬         ‫د‬
‫ميباش دند. البت ده تعي دين موقعي دت غاره دا ب دا روش دهاي‬
‫ژ ئوالكتريكي ق بل از ا قدام به ح فاري ميتوا ند از بروز‬
‫خ سارت و ضرر و ز يان نا شي از ح فاري در آهك هاي فا قد‬
‫غار هاي كار ستي وا جد آب منا سب ج لوگيري نما يد. بع ضً‬
‫ا‬



                           ‫02‬
‫دات‬‫دام مطالعد‬         ‫كد بد‬
             ‫دائي ده ددون انجد‬   ‫دد چاههد‬‫داق ميافتد‬‫اتفد‬
‫عل ميزمين شنا سي و آبشنا سي در كوه هاي آه كي ح فاري‬
‫شدهاند و به آب منا سب بر خورد ننمودها ند. در م ناطقي‬
‫كه ال يههاي آه كي با ال يههاي مارن ب طور مت ناوب قرار‬
‫گرفتها ند م ثل نواحي شرقي و ج نوب شرقي شيراز و يا‬
‫نواحي ج نوبي ا ستان فارس، شانس كمي براي د ستيابي به‬
‫ذخائر آبي مناسب وجود دارد. در مناطق واقن در امتداد‬
‫ر شته كوه هاي زا گرس، آهك هاي آ سماري، ج هرم، تاربور و‬
‫شهبازان، در كوه هاي ال برز سنگ آ هك الر و كرتا سه و در‬
‫ر شته كوه هاي ك په داغ سازند مزدوران و تير گان به ترين‬
                            ‫گزينه براي حفاري ميباشند.‬
                                             ‫سنگهاي گچي‬
‫سنگهاي گ چي با قابل يت ان حال ن سبتً ز ياد و در نتي جه‬
                  ‫ا‬
‫دود‬‫دبي را بوجد‬‫دي مناسد‬         ‫دذيري داال، حوضد‬
                       ‫دههاي آبد‬         ‫بد‬      ‫نفوذپد‬
‫ميآور ند. الب ته آب هاي استح صالي از ا ين قب يل م نابن‬
‫داراي تركي بات سولفاته ميبا شند كه كيف يت خوبي براي‬
                                            ‫شرب ندارند.‬

                                    ‫ماسه سنگ و سنگ جوش‬
‫هرگاه دانههاي ماسه و شن و يا قلوه سنگ بوسيله سيمان‬
‫آه كي يا سيلي سي به ي كديگر جوش خورده با شند، ت شكيل‬
‫سنگهاي يكپار چهاي را ميده ند كه بدليل پر شدگي خ لل و‬
‫فرج و ف ضاهاي بين دا نهاي بامالط سيمان فا قد ن فوذ‬
‫پذيري ميبا شند. ا گر چنان چه در ا ثر نيرو هاي تك تونيكي‬
‫وارده، ا ين سنگها داراي درز و شكاف و شك ستگي گرد ند،‬
‫ميتوان ند م قداري آب در خود ذخ يره نماي ند و ليكن از‬
‫ن ظر م يزان آ بدهي در اك ثر موا قن فا قد ارزش سرمايه‬
                                          ‫گذاري هستند.‬
                                          ‫سنگهاي آذرين‬
‫سنگهاي آتشف شاني با ترك يب قل يائي م ثل بازا لت و يا‬
‫پوميس ( سنگ پا) كه از سرد شدن مواد مذاب جاري در سطح‬
‫ز مين بو جود آ مده ا ند داراي حفره ها و ف ضاهاي خالي‬
‫ز يادي نا شي از خروج گاز هاي مح لو در ماده مذاب‬
‫ميباشند. اين حفرات اكثرً به يكديگر ارتباط ندارند و‬
                             ‫ا‬
‫ب هيمن دل يل ن فوذ پذيري آن ها خي لي ضعيف بوده و لذا‬



                          ‫12‬
‫نميتوان ند سفره آ بي خوبي به ح ساب آي ند. بازالت هاي‬
‫ستوني من شوري شكل با درز و شك ستگيهاي فراوان و يا‬
‫تودهاي شكل با م جاري مت قاطن و شاخه شاخه كه در ا ثر‬
‫خروج گاز ها به هن گام سرد شدن سرين مواد مذاب اي جاد‬
‫شدهاند، ميتوان ند م حل منا سبي براي ذخ يره سازي آب‬
                                              ‫باشند.‬




                         ‫22‬
                      ‫خصوصيات رسوبات در ارتباط با آب‬
‫مواد رسوبي جوان متعلق به دوران چهارم زمين شناسي كه‬
‫حداكثر حدود 7 ميليون سا از عمر تشكيل آنها ميگدذرد‬
‫ب صورت ر سوبات آبرف تي مخرو طه افك نهاي ، دريا چهاي و‬
‫بادي و يخ چالي در خ شكيها بو جود آ مده ا ند، فا قد چين‬
‫خوردگي بوده و شيب آن ها تابن شكل تو پوگرافي ز مين‬
‫بستر تشكيل اين مواد ميباشد. اين رسوبات اكثرً داراي‬
       ‫ا‬
‫دا نه ب ندي ناهمگن و از مخ لوط قط عات سنگهاي ر يز و‬
‫در شت منف صل بدون سيمان و يا با سيمان ضعيف ت شكيل‬
‫شدهاند و ب خش اع ظم آب هاي ا ستخراجي از چاه هاي مح فوره‬
                      ‫در اين قبيل تشكيالت حاصل ميشود.‬
‫از طر في سنگهاي ر سوبي قديميتر از دوران چ هارم ز مين‬
‫شناسي كه در حوضههاي رسوبي دريايي و يا بعضً در خشكي‬
         ‫ا‬
‫بو جود آمدها ند، ت حت تاثير حر كات كوهزائي دوران هاي‬
‫مخت لف ز مين شنا سي قرار گرف ته و به صورت چين خورده و‬
‫تكتونيزه ميباشند. اين سنگها چنانچه تحت تاثير عوامل‬
‫فرساي شي قرار نگرف ته با شند هم گي سخت و تقري بً بدون‬
      ‫ا‬
 ‫د‬         ‫د‬             ‫د‬         ‫د‬          ‫د‬     ‫د‬
‫خل دل و ف درج ميباش دند و در ص دورتي ميتوانن دد از نظ در‬
‫پتانسيلهاي آبي مورد توجه قرار گيرند كه داراي درز و‬
‫شكاف و ف ضاهاي ن فوذ پذير ثانو يه شده با شند. گ سلها و‬
‫شكستگي و درز و شكافهاي ناشي از تاثير نيروهاي دروني‬
‫ز مين ب صورت كش شي و همچ نين باز شدگيها ي نا شي از‬
‫ان حال و ش سته شدن مواد نرم تر و يا خرد شده ميتوا ند‬
‫ظرف يت ن فوذ پذيري و ذخ يره سازي آب را در ا ين قب يل‬
                                     ‫سنگها افزايش دهد.‬

                           ‫بررسی مناطق با پتانسيل آبی‬
‫او لين قدم براي ا قدام به ح فر چاه ب هره برداري آب،‬
‫شنا سايي سازندهاي با قابل يت ذخ يره سازي و آ بدهي‬
‫منا سب ميبا شد. ا صوال م نابن تامين آب ز ير زمي ني به دو‬
                                     ‫دسته تقسيم ميشود.‬
              ‫الف- منابن آبي مستقر در زمينهاي آبرفتي‬
‫ب- م نابن آ بي م ستقر در سازندهاي آه كي وا جد شك ستگي و‬
                                                     ‫غار‬
‫ر سوبات آبرف تي ر يز دا نه ه مراه با خاك رس، سازندهاي‬



                           ‫32‬
‫مارني و يا سنگهاي متراكم يكپارچه رسوبي، آذرين و يا‬
‫دگر گوني بدون شك ستگي و درز و شكاف نميتوان ند براي‬
                              ‫تأمين آب به حساب آيند.‬
‫ضمنً به تر ا ست در سازندهاي آه كي مارني و يا ر سوبات‬
                                                ‫ا‬
‫ت يپ آبرف تي كه بو سيله سيمان سيلي سي و يا آه كي ب هم‬
         ‫جوش خوردهاند با احتياط بدنبا آب جستجو كرد.‬

                           ‫مشخصات و ضرائب سفره آبدار‬
‫سفرههاي آ بي برا ساس عوا مل تخل خل، ن فوذ پذيري، ضريب‬
‫قابل يت انت قا و ضريب ذخ يره سازي از ي كديگر تفك يك و‬
                                     ‫رده بندي ميشوند.‬

                                              ‫تخلخل‬
‫تخلخل )‪ (P‬عبارتست از درصد نسبت حجم فضاهاي خدالي (‪)w‬‬
       ‫‪‬‬
     ‫‪100 w‬‬
‫‪P‬‬                ‫به حجم كل توده سنگ )‪ (v‬كه مقدار آن از فرمو‬
       ‫‪v‬‬
                                        ‫محاسبه ميشود.‬
‫حداكثر م يزان تخل خل گزارش شده مر بوط به ر سوبات‬
‫آبرف تي ر يز دا نه ع صر جد يد در دل تاي مي سي سي پي‬
         ‫آمريكا ميباشد كه در حدود 18 تا 29 درصد است.‬
‫تخل خل در سنگهاي سخت با م يزان درز و شكاف مو جود و‬
    ‫چگونگي ارتباط آنها با يكديگر رابطه مستقيم دارد.‬
                                           ‫تخلخل مفيد‬
‫تخل خل مف يد عبارت ست از ح جم فضاهاي خالي مرتبط به هم‬
‫كه آب بتوا ند آزادا نه در آن جر يان يا بد. در سفرههاي‬
‫آب آزاد ح جم آب استح صا شده از ح جم معي ني از خاك يا‬
       ‫001 ‪VE ‬‬
‫‪Pe ‬‬               ‫سنگ م عرف تخل خل مف يد ميبا شد و از فر مو‬
         ‫‪V‬‬
                                        ‫محاسبه ميگردد.‬
‫در اين فرمو ‪ Pe‬تخلخل مفيدد، ‪ VE‬حجدم فضداهاي خدالي‬
                ‫مرتبط به هم و ‪ V‬حجم كل نمونه ميباشد.‬
‫تخل خل مف يد با شكل ، ا ندازه و يك نواختي دا نهها و‬
             ‫ميزان سيمان شدگي ذرات نسبت مستقيم دارد.‬
‫براي مثا مقدار تخلخل كل در خاك رس حدود 16% ميباشد‬
‫و ح دا آنك ده تخلخ دل مفي دد آن از ح دداكثر 10% تج داوز‬
   ‫د‬              ‫د‬         ‫د‬      ‫د‬       ‫د‬      ‫د‬



                                 ‫42‬
‫نميكند زيرا بدليل آنكه دانههاي رس خيلي ريز ميباشند‬
‫حفرات بين دانهها نيز بسيار ريز هستند. همچنين ميزان‬
‫تخل خل مف يد در ما سه در شت با دا نه ب ندي يكنوا خت بيش‬
                    ‫از مخلوط ماسه درشت و ريز ميباشد.‬

   ‫درصد تخلخل مفيد‬               ‫نوع رسوب يا سنگ‬
         ‫10-0‬                          ‫خاك رس‬
        ‫17-10‬                           ‫ماسه‬
        ‫17-20‬                     ‫ماسه درشت (شن)‬
        ‫25-20‬                    ‫مخلوط ماسه و شن‬
                                     ‫ماسه سنگ‬
         ‫20-2‬
                                         ‫شن‬
        ‫2-2/1‬
                                      ‫سنگ آهك‬
        ‫2-2/1‬

                                                ‫نفوذپذيري‬
‫قدرت هدايت جر يان آب در سفرههاي آ بي را ن فوذ پذيري‬
‫يا قدرت هدايت ه يدروليكي سفره ميگوي ند. ضرب ن فوذ‬
‫پذيري )‪ (K‬در يك سفره آبي عبارتست از سرعت عبور آب به‬
‫ح جم يك م تر مك عب از مق طن يك م تر مر بن سفره در ت حت‬
‫شيب گراديان هيدروليكي يك متر در يك متر و حدرارت 15‬
                        ‫درجه سانتيگراد در مدت يك روز.‬
‫ن فوذ پذيري با م قدار تخل خل مف يد راب طه م ستقيم دا شته‬
‫و يکی از فاکتورهای مهم تعيين کننده مشخصات سفره آبی‬
‫می باشد . ضريب نفوذ پذيري بين 510 تا 9-10 سانتي متر‬
               ‫در ثانيه در رسوبات مختلف تغيير ميكند.‬
                                              ‫0‬
‫2- 10 3- 10 8- 10‬     ‫5- 10 4- 10‬    ‫0- 10‬            ‫5 10‬
       ‫9- 10‬          ‫6- 10‬           ‫7-10‬     ‫10‬       ‫10‬
    ‫رس‬         ‫ماسه دانه‬     ‫ماسه ، ماسه‬     ‫شن و سنگريزه‬
               ‫ريز وسيلت‬          ‫+ شن‬         ‫بدون ذرات‬
             ‫مخلوط ماسه و‬      ‫بدون ذرات‬          ‫ريز‬
                  ‫رس‬               ‫ريز‬
‫بدون نفوذ‬     ‫نفوذ پذيري‬      ‫نفوذ پذيري‬      ‫نفوذپذيري‬
  ‫پذيري‬           ‫بد‬               ‫خوب‬         ‫خيلي خوب‬




                            ‫52‬
  ‫«جدول تغييرات ضريب نفوذپذيري در رسوبات آبرفتي»‬

                   ‫ضريب قابليت انتقال )‪(Transmissibility‬‬
‫ضريب قابليت انتقا (‪ )T‬سفره آب زير زميندي عبارتسدت‬
‫از توانائي عبور آب از كل ضخامت سفره اشباعي و برابر‬
‫است با حاصلضرب ضريب نفوذپذيري آن سفره در ضخامت اليه‬
‫اشباعي آبدار كه عبارتست از مقدار حجم آب بر حسب متر‬
‫مكعب كه از مسيري قائم به مقطن يك متر مربن و ارتفاع‬
‫م عاد ضخامت سفره ا شباعي و گراد يان ه يدروليكي وا حد‬
          ‫در درجه حرارت سفره در واحد زمان عبور كند.‬

                 ‫‪ : Q‬حجم آب عبوري (متر مكعب در روز)‬
         ‫‪ : K‬ضريب نفوذ پذيري بر حسب متر مكعب در روز‬
            ‫‪ : I‬گراديان هيدروليكي بر حسب متر در متر‬
 ‫‪ :A‬سطح مقطن عبور جريان آب بر حسب متر مربن در روز‬
           ‫‪ :T‬ضريب قابليت انتقا آب بر حسب متر مكعب‬
‫‪ :L‬عرض مقطن بر حسب متر که تخليه در آن صورت ميگيرد.‬

                           ‫حجم آب عبوري (متر مكعب در روز)‬
                                         ‫‪Q‬‬
                     ‫=‪T‬‬
                          ‫(گراديان متر / متر) (ضخامت متر) (متر0)‬


                                                      ‫‪IL‬‬   ‫(روز0)‬




                           ‫62‬
          ‫)‪h  ( m‬‬
    ‫‪I ‬‬
          ‫)‪L  ( m‬‬
 ‫‪Q=K.I.A.=T.I.L‬‬
 ‫گراديان هيدروليكي يا شيب هيدروليكي ‪ I‬از تقسيم مقدار‬
 ‫ا ختالف ارت فاع آب در دو چاه پيزوم تر به فا صله ا ين دو‬
                           ‫چاه از يكديگر به دست ميآيد.‬




‫«مقايسه تخلخلهاي نمونه و ضرائب نفوذپذيري مواد معمولي با‬
                   ‫منشاءهاي متفاوت»‬




  ‫مأخذ: (تكنيك حفاري و اصو استخراج آبهاي زيرزميني-‬
               ‫دكتر حجتاله ضيائي 2370)‬




                           ‫72‬
                                             ‫ضريب ذخيره‬
‫ضريب ذخ يره يك سفره آب آزاد عبارت ست از ح جم آب آزاد‬
‫شده يا ذخ يره شده در دا خل يك ستون فر ضي از مواد‬
‫مت شكل سفره به سطح مق طن يك م تر (وا حد)م تر مر بن‬
‫وارت فاع يك (وا حد) م تر و در وا قن برا بر تخل خل مف يد‬
                                                ‫ميباشد.‬
‫ضريب ذخ يره بر ح سب درصدمحا سبه مي گردد و م قدار آن‬
‫ً از 0 تا 10 درصد متغييدر بدوده و نددرتً تدا 15‬
       ‫ا‬                                          ‫معموال‬
                                            ‫درصد ميرسد.‬
‫ضريب ذخ يره در سفره ت حت ف شار برا بر ح جم آب آزاد شده‬
‫از ح جم يك م تر مك عب مواد ت شكيل ده نده سفره ا ست كه‬
               ‫فشار آن يك واحد اضافه يا كم شده باشد.‬
‫ً بدين 4-10×( 0 الدي 9) متغيدر‬‫مقدار ايدن ضدريب معمدوال‬
                                               ‫ميباشد .‬

              ‫روشهاي بهرهبرداري از منابع آب زيرزميني‬
‫ح فاري چاه و ق نات از رو شهاي ا بداعي ب شر براي ب هره‬
                ‫برداري از ذخائر آبي زير زميني ميباشد.‬
                                        ‫قنات يا كاريز‬
‫از زمان هاي ب سيار قديم در ا يران با ستان براي ب هره‬
‫برداري از م خازن آب زيرزمي ني، در زمين های آبرف تي‬
‫كوهپا يهها تو سط ا بزار د ستي ح فاري ميگرد يده ا ست و‬
‫ا مروزه ن يز همچ نان م تداو ميبا شد. يك ر شته ق نات از‬
‫يك پشته يا گالري با شيب حدود يك متر در كيلومتر كه‬
‫كار انت قا آب را به مظ هر ق نات بع هده داردو ت عدادي‬
‫چاه هاي قائم (مي له) ت شكيل شده ا ست. او لين چاه كه در‬
‫نزديكي كوه تا برخورد به سفره آبي حفر مي گردد و عمق‬
‫آن از بقيه چاه هاي مسير بيشتر ميباشد، مادر چاه قنات‬
‫نام دارد. ق سمتي از پ شته كه از مادر چاه ق نات شروع‬
‫شده و بطرف دشت امتداد مييابد در سفره آبي قرار دارد‬
‫و آب از ديواره ها به دا خل گالري وارد مي شود (ب خش‬
‫تر كار ق نات) و بق يه م سير بانزد يك شدن به دشت و خارج‬
‫شدن از سفره آ بي ف قط كار انت قا آب را بع هده دارد.‬
‫(ب خش خ شكه كار ق نات) ن حوه ا حداث يك ر شته ق نات به‬
‫ا ين ترت يب ا ست كه از م حل خروج آب (مظ هر ق نات) وا قن‬


                           ‫82‬
‫در د شت، ح فاري پ شته آ غاز و ب طرف دام نه كوه ام تداد‬
‫مييا بد بطوري كه از دا خل سفره ي آ بدار ع بور نما يد.‬
‫چاههاي قائم (ميله چاه) بفواصل حدود 17 تا 12 متدر از‬
‫ي كديگر براي خارج ن مودن مواد ح فاري شده پ شته و د ست‬
‫يابي به دا خل آن ج هت اليرو بي و باز سازيهاي ب عدي ح فر‬
                                                 ‫ميگردد.‬
‫ارتفاع سقف پشته معموال 150 سانتي متر و عدرض آن حددود‬
‫16 سانتي متر و طو آن با توجه به وضعيت آبدهي منطقه‬
‫ممكن است تا چند كيلو متر هم برسد. بخش خشكي پشته را‬
‫كه در باالي سطح اي ستايي سفره قرار دارد، ق سمت خ شكه‬
‫ق نات مينام ند. دها نه چاه ها را ب عد از خات مه عمل يات‬
‫ميبند ند. هرنج ق نات ق سمت اول يه ق نات را گوي ند كه از‬
‫مظ هر ق نات به طرف د شت ب صورت يك كا نا رو باز و بع مق‬
                          ‫حداكثر تا 4 متر حفر ميگردد.‬
‫در زمين هاي س ست ريز شي ( شوالتي)د يواره مي لهها را با‬
‫طوقه ( كو ) سيماني و ديواره پشته را معموال با كولهاي‬
     ‫سفالي و يا سيماني جدار بندي و محافظت مينمايند.‬
‫چنانچه نفود پذيري زمين در قسمت خشكه قنات زياد باشد‬
‫براي ج لوگيري از ن فوذ و فرار آب، كف پ شته را با مالت‬
                              ‫سيمان عايق بندي ميكنند.‬
‫در نواحي كوه ستاني شيب سفره آ بدار ز ياد بوده در‬
‫نتي جه طو ب خش آ بده ق نات كم ميبا شد و ليكن در م ناطق‬
‫دور از كوه كه مسطح ميباشند و شيب سفره آبدار كم است‬
‫طو ق سمت آ بده ق نات مم كن ا ست تا چ ند كي لومتر بر سد.‬
‫نظ ير چ نين قنات هايی را در نواحي يزد و كر مان مي توان‬
‫ديد. درمنطقه خراسان قنات هاي قديميبا طو نسبتا زياد‬
‫و مادر چاه بعمق تا 114 متر وجود دارد كه آبدهي آنهدا‬
‫تا 114 ليتر در ثانيه بالغ ميشود. بدليل آنكه آب قنات‬
‫در تماميفصو سا و هميشه جاري ميباشد، براي جلوگيري‬
‫از به هدر ر فتن آن در اوا خر پاييز و ف صل زم ستان‬
‫مي توان دها نه ق نات را در م حل مظ هر آن م سدود ن مود‬
‫مشروط بر آنكه ديواره هاي پشته و ميلهها در بخش سست و‬
             ‫ريزشي توسط كولهاي بتني محافظت شده باشد.‬
‫گاهي ممكن است يك اليه نفوذ ناپذير سفره آبدار را به‬
‫دو ب خش باالئي و پاييني تق سيم نما يد دراين صورت دو‬


                           ‫92‬
‫كا نا ز ير زمي ني به موازات ي كديگر در سفره باالئي و‬
‫ز يرين در يك ام تداد ح فر مينماي ند و در اين صورت مادر‬
‫چاههاي دو رشته قنات ميتوانند از يكديگر جدا باشند و‬
‫حا آن كه مي له هاي ق نات ميتوان ند بين دو ر شته م شترك‬
                                                 ‫باشند.‬

                                     ‫چاه آب و انواع آن‬
‫چاه آب ح فرهاي قائم و يك ساختمان ه يدروليكي ميبا شد‬
‫كه از سطح زمين شروع شده و تا داخل سفره آبدار ادامه‬
‫مييا بد و آب سفره در ا ثر ن يروي ث قل و حر كت جانبي به‬
‫درون آن ن فوذ ن موده و تو سط سطل و يا پ مپ ا ستخراج‬
                                                 ‫ميگردد.‬
‫چاهها را بر حسب روش حفاري، عمق، نحوه بهره برداری ،‬
‫و ضعيت ز مين شنا سي و ليتو لوژي، ع مق سطح آب سفره و‬
         ‫اهداف حفاري به انواع ذيل تقسيم بندي ميكنند.‬
‫چاههاي اكتشافي و مطالعاتي كه به منظور بررسي و‬         ‫0-‬
‫مطال عه مشخ صات ه يدروليكي و ه يدروديناميكي و ضخامت‬
‫سفره آ بدار ، ليتو لوژي و ع مق سنگ كف، و ضعيت ال يههاي‬
‫ن فوذ نا پذير در م ناطق ب كر و يا نا شناخته ح فر‬
  ‫ميگردند. از اين گروه چاههاي پيزومتري به قطر 6 اين‬
          ‫جهت مطالعه سطح ديناميك آبها حفاري ميگردند.‬
‫5- چاههاي بهره برداري عميق، كه عمق چاه حفر شده بيش‬
‫از 12 متر بوده و توسط دستگاههاي حفاري و يا بعضً با‬
    ‫ا‬
‫د ست ح فاري ميگرد ند. ب هره برداري از آن ها تو سط پ مپ‬
                      ‫توربيني و يا شناور صورت ميگيرد.‬
‫7- چاههاي نيمه عميق: به دليل باال بودن سطح ايسدتابي‬
‫داراي ع مق ن سبتً كميميبا شند ح فر آن ها بدليل ارزا ني‬
                                      ‫ا‬
‫ً با د ست صورت ميگ يرد و ب هره برداري‬ ‫ن يروي كار مع موال‬
‫از آن ها تو سط پمپ هاي ك مر چاهي سانتريفوژ كه در‬
‫نزدي كي سطح آب و در دا خل د يواه چاه ن صب مي گردد،‬
                                            ‫انجام ميشود.‬
‫قطر چاه هاي دستي حدود يك تا دو متر و عمق آنها گاهي‬
‫تا 110 متر هم ميرسد. بعدد از برخدورد بده آب، معمدوال‬
‫ً‬
‫براي آنكه آب ورودي به چاه مانن ادامه حفاري نشود از‬
‫پمپ هاي سانتريفوژ براي تخل يه آب بهن گام كاركردن‬


                           ‫03‬
‫ا ستفاده مينماي ند. چنان چه جنس ز مين از آبر فت در شت‬
‫دا نه غ ير ريز شی ت شكيل شده با شد، مق ني ميتوا ند تا‬
‫حدود 2 متر زير سطح برخورد بده آب، حفداري را ادامده‬
‫د هد. و ليكن در زمين هاي شوالتي، عمل يات ح فاري به سختي‬
‫و باكو گذاري انجام مي شود و چون نمي توان بيش از چند‬
‫م تر در سفره آ بي به ح فاري ادا مه داد بنا چار م بادرت‬
‫به حفر گالريهاي افقي در جهات مختلف براي استحصا آب‬
                                       ‫بيشتر مينمايند.‬
‫به علت محدوديت حفاري در زير سطح ايستابي و ضخامت كم‬
‫كم باران و ا يام پر‬     ‫ستون آب در دا خل چاه در ف صو‬
‫، سطح آب اين چاهها پايين رفته و لذا براي‬       ‫مصرف سا‬
‫تامين آب مورد ن ياز مرت بً ميبا يد كف شكني و اليرو بي‬
                           ‫ا‬
                                                 ‫گردند‬

                                          ‫چاههاي آرتزين‬
‫نام آر تزين از مح لي ب نام آر تز وا قن در ك شور فران سه‬
‫كه براي اولين بار چنين چاهي در آن محل حفاري گرديده‬
                                         ‫گرفته شده است.‬
‫هر گاه يك ال يه ن فوذ پذير آ بدار در بين دو ال يه غ ير‬
‫قا بل ن فوذ قرار گرف ته با شد، بهن گام ح فاري و بر خورد‬
‫به اليه آبدار، سطح آب در داخل چاه باال آمده و چنانچه‬
‫ف شار به ا ندازه كافي با شد آب از دها نه چاه خارج‬
                                                 ‫ميشود.‬

                   ‫چاه فلمن يا چاههاي مخزني گالريدار‬
‫در زمين هاي از جنس ر سوبات س ست منف صل شن و ما سه و يا‬
‫ق لوه سنگ با سطح آب نزد يك به سطح ز مين ، اقت صادي‬
‫ترين روش استحصا آب در حجم زياد، حفاري يك حلقه چاه‬
‫قائم دستي به قطر 5 تا 2 متر و تا عمق چند متدر زيدر‬
‫سطح آب بمن ظور انبا شت آب ورودي از گالري هاي اف قي‬
‫ميبا شد . د يواره و كف ا ين چاه را با بتن عايق ب ندي‬
‫و مستحكم مينمايند. سپس گالريهاي افقي متعدد در جهات‬
‫مخت لف و با شيب خي لي مال يم و به ارت فاع حدود يك م تر‬
‫از كف چاه ع مود بر د يواره چاه در دا خل سفره آ بدار‬
‫ح فر مينماي ند. طو ا ين گالري ها مم كن ا ست به بيش از‬


                          ‫13‬
                                         ‫110 متر هم برسد.‬
‫ي كي از رو شهاي جد يد ا حداث چ نين چاه هائي ا ستفاده از‬
‫ما شينهاي مخ صوص ميبا شد. ح فاري چاه قائم براي اع ماق‬
‫بيش از 15 متر ميتواند بدا دسدتگاههاي حفداري مخصدوص‬
‫دي‬‫دص سوئيسد‬ ‫دن ‪ FELMAN‬متخصد‬  ‫درد. در روش فلمد‬  ‫دورت گيد‬‫صد‬
‫لولههاي فوالدي مقاوم بقطر 8 الي 60 اين كده در قسدمت‬
‫پي شرو داراي يك م خروط فوالدي ب سيار م قاوم نوك ت يز‬
‫سوراخ دار ميبا شد، به ك مك د ستگاههاي پرس ه يدروليكي‬
‫با فشار حددود 13 كيلدوگرم بدر سدانتي متدر مربدن در‬
‫ديواره چاه و عمود بر آن در جهات مختلف و بطور شعاعي‬
‫در دا خل ما سههاي سفره آ بي و با شيب ب سيار مال يم فرو‬
                                              ‫برده ميشود.‬
‫هن گام فرو بردن لو له فوالدي، ما سههاي سفره آ بدار به‬
‫ه مراه آب از راه سوراخهاي م خروط پي شرو وارد لو له‬
‫فوالدي كم ق طر تري كه در و سط لو له فوالدي هادي تعب يه‬
‫شده، مي گردد و همراه جريان آب از داخل اين لوله وارد‬
‫چاه اصلي مادر يا چاه جمن كننده مي شود و توسط پمپ آب‬
‫از درون چاه تخل يه مي گردد. ا ين ع مل با عث مي شود تا‬
‫لوله با نيروي كمتري در زمين فرو رود بطوريكه مي توان‬
‫اين لولهها را تا حددود 18 متدر در زمينهداي از جدنس‬
                      ‫رسوبات دانه ريز ماسهاي فرو برد.‬
‫در خات مه كار، لو له م شبك متنا سب با ق طر لو لههادي و‬
‫به قطر 3 الي 40 اين وارد لولدههادي نمدوده و آنگداه‬
‫لو لههادي را ب يرون ميك شند. سطح م شبك در ارت باط با‬
‫دانه بندي سازند از 15 تا 17 درصدد كدل سدطح لولده را‬
                                              ‫شامل ميشود.‬
‫ً تا 17 متر ميرسد كه امدروزه بدا‬    ‫عمق چاه عمودي معموال‬
‫كمك روشهاي حفاري نوين چاههاي عمودي تا عمدق 16 متدر‬
‫ن يز ح فاري مي شوند و سطح آب از ا ين با بت عا مل م حدود‬
‫كن نده ع مق ح فاري نميبا شد. بل كه جنس ر سوبات آبرف تي و‬
    ‫د‬      ‫د‬      ‫د‬       ‫د‬     ‫د‬           ‫د‬          ‫د‬
‫س دختي و نرم ديزمين عام دل اص دلي تعي دين كنن دده حف داري‬
                                                  ‫ميباشد.‬
‫ا ين نوع چاه ها در ب ستر آبرف تي رودخا نههاي دائ ميو يا‬
‫آبرفت هاي با سطح آب ز ير زمي ني كم ع مق با ضخامت كم‬



                           ‫23‬
‫حدود 7 تا 4 متر و گسترش محدود قابليت بهدره بدرداري‬
‫ب سيار ز يادي دار ند در حالي كه چاه هاي عم يق در ال يههاي‬
‫كم ضخامت كارآيي ندار ند. ب نابراين مطال عه سي ستماتيك‬
‫م كان يابي در راب طه با م نابن آب زيرزمي ني و سطحي‬
‫منط قه، ز مين شنا سي و تو پوگرافي و ه يدرولوژي ناح يه،‬
‫و ضعيت آ بدهي ساليانه و حداقل و حداكثر د بي، اب عاد‬
‫هند سي شيب و دا نه ب ندي ب ستر اهم يت خا صي دارد. در‬
‫مرحله بعدي براي مشخص كردن وضعيت آبدهي زمين و ضرايب‬
‫هيدروديناميكي اليه آبدار يك حلقه چاه اصدلي بقطدر 50‬
‫اين تا برخورد به سنگ كف براي آزمايش پمپاژ و 5 تدا‬
‫دري دطح آب‬
      ‫سد‬     ‫ددازه گيد‬‫در دراي اند‬             ‫4 حلفد چد‬
                              ‫ده داه پيزومتد بد‬
‫زيرزمي ني بهن گام آز مايش پم پاژ، ح فاري مي شود. برا ساس‬
‫ن تايج بد ست آ مده م حل چاه مخز ني، ع مق و ق طر آن و‬
‫همچ نين طو كوره هاي اف قي و حدود آ بدهي م شخص مي شود و‬
                  ‫عمليات اجرائي بشرح ذيل صورت ميگيرد:‬
‫اب تدا يك حل قه فوالدي با ل به ت يز بر نده و به ارت فاع‬
‫يك متر و باندازه قطر خارجي چاه كه اصطالحً چاقو نام‬
           ‫ا‬
‫دارد، در روي ز مين و م حل ح فاري قرار ميگ يرد. ا ين‬
‫حلقه پيشرو باعث سهولت حفاري و پايين رفتن بدنه بتني‬
‫چاه مي گردد. اولين حلقه بتني مسلح را بر روي آن قالب‬
‫ب ندي و بتن ريزي ميكنند. سپس اقدام به حفاري و تخليه‬
‫مواد مو جود درون حل قه مينماي ند. ا ين ع مل سبب پايين‬
‫ر فتن چاقو فوالدي و حل قه ب توني م ستقر بر روي آن‬
‫مي گردد. ا ين كار تا ر سيدن به ع مق مورد ن ظر ادا مه‬
                                                 ‫مييابد.‬
‫د قت و م هارت در ا جراي كار از شرايط ضروري براي‬
‫ج لوگيري از كج شدگي چاه و يا ر يزش ز مين و از بين‬
                                 ‫رفتن ماحصل كار ميباشد.‬
‫در اولين حلقه بتوني كه در پايين ترين نقطه چاه قرار‬
‫دارد چند دريچه به فواصل مشخص در يك يا چند رديف به‬
    ‫د‬           ‫د‬         ‫د‬       ‫د‬         ‫د‬       ‫د‬
‫منظ دور انج دام حفاريه داي افق دي و زهكش دي آب از س دفره‬
                                    ‫آبدار، قرار ميدهند.‬
‫در خات مه ح فاري چاه قائم كف آ نرا ب تون مينماي ند تا‬
‫از فرار آب ج لوگيري شود و در ضمن ما شين آالت ح فاري‬
                              ‫افقي را بتوان مستقر نمود.‬


                           ‫33‬
‫ب عد از ا ستقرار ما شين ح فاري اف قي در مقا بل دري چهها‬
‫يك شاخه لوله فوالدي 10 اين به طو 7 متر كه بر سر آن‬
‫يك م ته ح فاري دا يرهاي پي شرو ب سته شده ا ست، از درون‬
‫دري چه د يواره بتن تو سط ف شار جك هاي ه يدروليكي ب نام‬
‫‪ Pipe jaking‬به درون زمين فرو ميكنند. لولدههاي بعددي را‬
‫به اين لوله بسته و به همين ترتيب به درون زمين فرو‬
‫ميكن ند. ا ين لو لهها را هادي مينام ند و در خات مه‬
‫حفاري گالري افقي، لولههاي مشبك از جنس پلي استابيون‬
‫م قاوم در درون آن كار ميگذار ند و سپس لو لههاي فوالدي‬
‫را ي كي ي كي ب يرون ميآور ند. ا ين لو له هاي م شبك، كار‬
‫زهك شي آب از سفره ز ير ز مين را به درون چاه بع هده‬
    ‫ً 5 اين كمتر از لولههادي است.‬  ‫دارد و قطر آن معموال‬
‫طو گالري هاي اف قی در صورتيكه به موانعي م ثل تخ ته‬
‫سنگ و يا تنه درختان قطور برخورد ننمايد با توجه به‬
‫بافت زمين و بسته به قدرت دستگاه حفاري بين 17 تدا 12‬
                                            ‫متر ميباشد.‬
‫پس از پا يان عمل يات ح فاري گالري هاي اف قي، در دها نه‬
‫خروجي آنها به داخل چاه قائم يك شير فلكه كه از سطح‬
        ‫زمين قابل باز و بسته شدن باشد، نصب مينمايند.‬
‫ميزان آبدهي اين چاههاي مخزني بين 115 تا 114 ليتر در‬
‫ثانيه و در شرايط مناسب تا 1110 ليتدر در ثانيده نيدز‬
‫ميرسد. بعد از آماده شدن چاه ابتدا كار توسعه با باز‬
‫كردن شير فلكه هر گالري و خروج آب ازداخل آن به درون‬
‫چاه قائم تا خارج شدن شن و ما سه و گل و الي ه مراه آب‬
‫و صاف شدن آن صورت ميگيرد و اين كار به نوبت براي هر‬
                                     ‫گالري انجام ميشود.‬
‫سپس ا قدام به آز مايش پم پاژ و تع يين آ بدهي م جاز چاه‬
                                              ‫مينمايند.‬
‫چاه مخزني مياندوآب در سداحل زرينده رود بديش از 1110‬
‫لي تر در ثان يه و چاه مخز ني ساحل زاي نده رود ا صفهان‬
                 ‫بيش از 112 ليتر در ثانيه آبدهي دارد.‬
‫ب طور ك لي اگراستح صا ح جم ز يادي آب از يك ال يه آبرف تي‬
‫با ضخامت كم مورد ن ظر با شد، ح فر ا ين نوع چاه ها به‬
‫دل يل ت ماس ب سيار ز ياد گالري هاي اف قي با پايين ترين‬



                           ‫43‬
              ‫سطح اليه آبدار، جوابگوي اين نياز ميباشد.‬
‫چون آب استح صالي از پايين ترين ق سمت ال يه آ بدار صورت‬
‫ميگ يرد لذا ع مل ت صفيه فيزي كي و ر سوبگيري مواد مع لق‬
‫توسط زمين بخوبي انجام مي شود و حتي با وجود آب آلوده‬
‫سطحي مي توان آب بهدا شتي و تم يز از ال يههاي ز يرين‬
                                            ‫برداشت نمود.‬
‫ح تي در م ناطق داراي آب شور چنان چه يك رودخا نه آب‬
‫شيرين در جر يان با شد مي توان به ا ين و سيله از ال يه هاي‬
  ‫آبرف تي رودخا نه حاوي آب شيرين ا ستفاده ن مود و حا‬
‫آنكه حفر چاه عميق در اين مناطق اكثرا با شكست مواجه‬
                                                   ‫ميشود.‬
‫عل يرغم هزي نه اول يه باال براي ا حداث ا ين قب يل چاه هاي‬
‫مخز ني در موارد ب سياري ميتوان ند كامال اقت صادي و‬
                                    ‫مقرون به صرفه باشند.‬
‫عمر چاه عمودي بتني بيش از 110 سدا و عمدر گالريهداي‬
‫افقي بين 17 تا 12 سا است كه قابل بازسازي و استفاده‬
‫م جدد ا ست. آب استح صالي صاف و بهدا شتي بوده و احت ياج‬
‫به ا حداث ت صفيه خا نه با هزي نه سنگين و گزاف ندارد.‬
‫هزي نه نگ هداري ناچيز و ب هره برداري آن در حد م صرف‬
‫ا نرژي پمپ ها ا ست. در مقاي سه با چاه هاي عم يق ن يز‬
‫ب سيار اقت صادي ميبا شد. طو ع مر ز ياد، آ بدهي باال‬
‫معاد تا 20 حلقه چاه عميق، شدعاع حدريم كدم و بهدره‬
‫برداري آ سان و از ه مه مهم تر قا بل ا جرا بودن در‬
‫زمين هاي آبرف تي با ضخامت كم از مزا ياي ا ين چاه هاي‬
                                               ‫مخزني است.‬




                           ‫53‬
                  ‫بررسي جوانب اقتصادي حفر و تجهيز چاه‬
 ‫براي حفر يك حلقه چاه آب و تجهيز آن تا لحظه استحصا‬
 ‫د‬            ‫د‬            ‫د‬         ‫د‬          ‫د‬
‫آب از زم دين ميباي دد در درج ده او هزين دههاي مربوط ده‬
‫محا سبه گردد تا با تو جه به هدف ا ستفاده از ا ين آب‬
‫م شخص شود كه آ يا ا ين م يزان سرمايه گذاري براي‬
        ‫دستيابي به اين حجم آب اقتصادي ميباشد يا خير.‬
‫براي م ثا ح فاري درم ناطق كم آب براي ك شت گ ندم با‬
 ‫تو جه به قي مت ت مام شده مح صو و م صرف ز ياد آب، ب هي‬
‫و جه توج يه اقت صادي ندارد م ضافً اين كه ح فظ ذ خائر آ بي‬
                        ‫ا‬
‫زيرزمي ني براي م صارف شرب و بهدا شتي از اهم يت و يژهاي‬
‫بر خوردار ا ست. در حا لت دي گر مم كن ا ست با م قدار آ بي‬
‫كه يك هك تار گ ندم بع مل ميآ يد، ب توان چ ندين هك تار‬
‫ز مين را به روش آب ياري ق طرهاي به تول يدات با ارزش‬
‫ا فزوده خي لي باالتر اخت صاص داد و از م حل درآ مد حا صل‬
   ‫د‬       ‫د‬      ‫د‬        ‫د‬       ‫د‬       ‫د‬        ‫د‬
‫از ف دروش محص دوالت بت دوان مق ددار خيل دي بيش دتري گن ددم‬
‫خر يداري ن مود و يا با اداره يك مجت من صنعتي ع ظيم با‬
‫اين مقدارآب تعداد بسياري را به كار گمارد و از فروش‬
‫محصوالت توليدي و بهره حاصل از آن، چندين برابر گندم‬
                                           ‫خريداري نمود.‬
‫لذا قبل از هر گونه اقداميبراي حفر يك حلقه چاه بايد‬
                             ‫موارد ذيل در نظرگرفته شود:‬
‫0- اولو يت م صرف آب با تو جه به م يزان بار ندگي و‬



                            ‫63‬
‫تغذ يه سفره آ بي و ح جم ذ خائر زيرزمي ني، با كدام ب خش‬
       ‫از كشاورزي، صنعت و يا اجتماعات انساني ميباشد.‬
‫5- در موارد غير استراتژيك با بررسي ارزش افزوده آب‬
‫بد ست آ مده و تاثير آن در ر شد و شكوفائي اقت صادي‬
                                                  ‫منطقه‬
‫تاثيرات مث بت و يا من في م يزان بردا شت آب در هر‬      ‫7-‬
               ‫مورد بر روي ساير موارد فعاليت در منطقه‬
‫4- توج يه اقت صادي هزي نه ت مام شده هر لي تر آب با‬
‫ً چنان چه باغي قديميدر م حدوده‬  ‫بازده حا صله از آن مثال‬
‫اراضي شهري واقن شده باشد براي آبياري آن نميتوان از‬
‫آب شرب لو له ك شي بع لت قي مت گزاف آن ا ستفاده ن مود و‬
‫از طر في ا گر و سعت ا ين باغ كم و درخ تان آن از نوع‬
‫گيا هان بدون ث مر با شد، ح فاري يك حل قه چاه عم يق و‬
    ‫تجهيز آن از نظر هزينه مقرون به صرفه نخواهد بود.‬
‫2- محا سبه فا صله تول يد تا م صرف و هزي نه انت قا با‬
                               ‫توجه به كيفيت و كميت آب‬
‫براي ج لوگيري از به هدر ر فتن و قت و هزي نههاي ح فاري‬
‫عدم بر خورد به آب منا سب در م ناطق بدون‬       ‫با احت ما‬
‫سابقه ح فاري ميبا يد در در جه او در راب طه با جنس‬
‫ز مين، و ضعيت ن فوذ پذيري ال يهها و تخ مين ضخامت سفره‬
‫آ بدار و كيف يت آب از ن ظر شوري و ا مالح سنگين و برر سي‬
‫م يزان بار ندگي ساليانه، از متخص صين ز مين شنا سي و‬
‫آبشنا سي و اطال عات ا فراد مح لي ا ستفاده ن مود. همچ نين‬
‫در ادارات و ارگان هاي ذ يربط براي بد ست آوردن ن تايج‬
‫مطال عات و برر سيهاي ان جام شده قب لي در زمي نه اطال عات‬
‫ژئوفيزيكي و زمين شناسي، جستجو نمود تا بدينوسيله به‬
‫وضعيت دانه بندي اليهها و ضخامت سفره آبدار و عمق سنگ‬
‫كف و و سعت منط قه آ بي وكيف يت آب تا حدود ز يادي پي‬
‫برد. الب ته تعب ير و تف سير صحيح ن تايج برر سيهاي‬
‫ژ ئوفيزيكي حا صل كار گرو هي مت شكل از كارشنا سان مخت لف‬
                                       ‫با تجربه ميباشد.‬
‫بر طبق يك آمار منتشره در رابطه با حفاري چاه هاي نفت‬
‫دي از‬ ‫ديالدي در يكد‬‫دا 7490 مد‬‫دالهاي 8790 تد‬‫داز در سد‬‫و گد‬
‫كشورها، اهميت و ارزش مطالعات و بررسيهاي علميقبل از‬
                    ‫هر گونه اقدام عملياتي، محرز گرديد.‬


                           ‫73‬
‫از كل چاههاي نفتي كه بدون انجام مطالعات زمين شناسي‬
‫و ژئوفيزيكي بصورت حدس و گمان حفاري گرديدند فقط 8/4‬
                                 ‫درصد به نتيجه رسيدند.‬
‫4/60 درصد چاههائي كه براساس فقط مطالعات زمين شناسدي‬
‫و 5/15 درصد آنهائي كه فقط با مطالعات ژئوفيزيكي و 75‬
‫در صد كل چاه هايي كه برا ساس برر سيهاي ز مين شنا سي و‬
          ‫ژئوفيزيكي حفاري شدند به نتايج مثبت رسيدند.‬
‫ب نابراين نتي جه گ يري مي شود كه ح فاري برا ساس تحقي قات‬
‫و مطال عات علميميتوا ند ضريب اطمي نان ر ضايت ب خش بودن‬
‫ن تايج حا صله و ج لوگيري از به هدر ر فتن و قت و سرمايه‬
‫را ت ضمين نما يد. برا ساس مطال عات بد ست آ مده مي توان‬
‫روش ح فاري را ن يز انت خاب ن مود، ح فاري با د ستگاه‬
‫ضربهاي در صورتيكه جنس زمين، و زمان طوالني حفاري اين‬
   ‫و‬
‫ا جازه را به ما بد هد كم هزي نهتر از د ستگاههاي د ّاري‬
                                                ‫ميباشد.‬
‫كه آب به ع لت ا مالح باال داراي قدرت‬       ‫در زمين هائي‬
‫خورندگي فلزات ميباشد، استفاده از لولههاي ‪ UPVC‬بجاي‬
‫لو لههاي جدار فوالدي، ضامن ح فظ سرمايه گذاري ميبا شد.‬
‫حفر چاه هاي دستي دهانه گشاد در زمينهاي كم آب با سطح‬
‫اي ستابي كم ع مق بع لت ارزا ني ن يروي كار در ك شور ما‬
         ‫مقرون به صرفه تر از حفاري با دستگاه ميباشد.‬




                           ‫83‬
‫چ گونگي ا ستفاده صحيح از چاه ها و كن ترل عوا مل آ لودگي‬
                                      ‫سفرههاي زيرزميني‬
‫در ب هره برداري از چاه هاي ح فاري شده، با تو جه به‬
‫ظرفيت آبي سفره كارشناسان و مسئوالن مربوطه دبي مجاز‬
‫را معين مينمايند و نبايد سعي شود بيش از مقدار مجاز‬
‫تع يين شده ن سبت به پم پاژ آب، ا قدام ن مود. ب هره‬
‫برداران هم به تر ا ست از ا ين ثروت خدادادي محاف ظت‬
‫ن موده و بف كر ن سلهاي ب عدي ن يز با شند. ج لوگيري از به‬
‫هدر ر فتن آب در م سير تول يد تا م صرف، ا ستفاده از‬
‫رو شهاي آب ياري ق طرهاي يا باراني و ح تي االم كان ك شت‬
‫مح صوالتيكه ن ياز آ بي كم تر و بازدهي اقت صادي بي شتري‬
‫دار ند، مد ن ظر قرار گ يرد. كارخان جات از ورود پ ساب‬
‫صنعتي و شيمايي به زمينهاي نفوذ پذير كه موجب آلودگي‬
    ‫د‬                ‫د‬       ‫د‬      ‫د‬                ‫د‬
‫من دابن آب زيرزمين دي ميگ دردد، جل دوگيري و از روش دهاي‬
                 ‫تصفيه و سالم سازي آب استفاده نمايند.‬
‫صحيح آب از چاه تا م حل م صرف خصو صً در ب خش‬
        ‫ا‬                                         ‫انت قا‬
‫كشاورزي از هدر رفتن آن جلوگيري مينمايد. بهترين روش‬
‫انت قا آب بو سيله كانال هاي ب توني و يا لو له ميبا شد‬
‫كه از تبخ ير و يا ن فوذ ب خش اعظ مياز آب در طو م سير‬
                                      ‫جلوگيري مينمايد.‬

 ‫تعيين روش حفاري در ارتباط با وضعيت زمينشناسي اليهها‬
‫براي انت خاب نوع د ستگاه و روش ح فاري ميبا يد و ضعيت‬
‫زمين شناسي منطقه، جنس زمين، عمق و ضخامت سفره، كميت‬
                       ‫و كيفيت آب مطالعه و بررسي شود.‬
‫براي ن يل به ا ين ا هداف ب عد از برر سيهاي ز مين شنا سي‬
‫سطحي و ج منآوري اطال عات و ضعيت آ بي از ا فراد مح لي و‬
  ‫چاههاي حفر شده قبلي ميتوان تصميم مقتضي اتخاذ كرد.‬
‫دد از‬‫داري بعد‬         ‫سد‬      ‫بد‬
             ‫دناخته و ددون دابقه حفد‬     ‫داطق ناشد‬‫در مند‬
‫برر سيهاي اول يه زمينشنا سي براي شناخت و ضعيت ال يههاي‬
‫ز مين و خصو صيات سفره آ بي، از مطال عات ژ ئوفيزيکی به‬
‫روش ژئوالکتر ي مي توان ب هره ج ست . گاهی مم کن ا ست‬
‫برای تکم يل مطال عات ن ياز به ح فاری های ژ ئوتكنيكي و‬
                 ‫نمونهگيري يا مغره گيری (‪ )Corring‬باشد.‬
‫با جمنب ندي ن تايج بد ست آ مده ب شرح ذ يل مي توان سي ستم‬



                           ‫93‬
‫حفاري را انتخاب نمود تا با كمترين هزينه و صرف وقت،‬
          ‫بيشترين بازدهي را در حفر يك چاه بدست آورد:‬
‫ا لف- مطال عه و برر سي ن ظر ز مين شنا سان در راب طه با‬
                          ‫مطالعات و بازديد منطقه حفاري‬
‫ب – مطالعه و بررسي نتايج انجام مطالعدات ژئدوفيزيكي‬
                                                  ‫منطقه‬
               ‫ج – استفاده از اطالعات گردآوري شده محلي‬
‫د – بررسي نمونههاي بدست آمده و نتايج آزمايشات براي‬
‫تع يين جنس ز مين و دانهب ندي ال يهها در صورت ان جام‬
                                       ‫حفاري ژئوتكنيكي.‬
    ‫د‬      ‫د‬          ‫د‬
‫ب دراي مث دا حف داري ي دك حلق ده چ داه در من داطق س دنگي‬
                           ‫د‬     ‫د‬      ‫د‬     ‫د‬      ‫د‬
‫كوهستاني از جنس آهك و سطح آب زيرزميني عميق نياز به‬
‫يكد ستگاه ح فاري قوي مج هز به سي ستمهاي دورا ني م ستقيم‬
‫با گل ح فاري، سي ستم ح فاري ايرلي فت و سي ستم ح فاري با‬
                                    ‫چكش (‪ )D.T.H‬ميباشد.‬
‫از طر في ح فاری با ا ستفاده از گل بنتون يت در سنگهاي‬
‫آه كي دارای شك ستگيهاي كو چك و آ بدهي ضعيف با ن فوذ گل‬
‫در دا خل شكافها سبب تاثير من في در م يزان آ بدهي چاه‬
                                                ‫ميگردد.‬
‫در منط قهاي كه جنس ز مين از مخ لوط مواد آبرف تي ر يز و‬
‫در شت غ ير ريز شي با سطح آب كم ع مق ا ست ن يازي به‬
                                    ‫و‬
‫دستگاههاي حفاري د ّاري گران قيمت نميباشد و حفاري با‬
‫د ستگاه ضربهاي سبك، ارزان ترين و مطمئن ترين شيوه‬
                                                   ‫است.‬
‫در زمينهاي سست كم آب با عمق سطح آب زيرزميني حداكثر‬
‫تا 16 متر چون توسعه چاه دهانه گشاد به تنهايي مقدور‬
‫نميبا شد، براي استح صا آب با ح جم باال مي توان از ح فر‬
‫يك حل قه چاه دها نه گ شاد و ت عدادي گالري هاي اف قي در‬
‫ج هات مخت لف به روش فل من ا ستفاده ن مود ودر ح فر چ ندين‬
‫حل قه چاه م عاد و صرف هزي نههاي سنگين سرمايهگذاري‬
‫براي بهره برداری و هزي نههاي ا ستهالك و نگ هداري صرفه‬
                                             ‫جوئي نمود.‬
‫در م ناطق كم آب كويري كه آب دور از م ناطق مورد ن ياز‬
‫با شد، شيوه ح فر ق نات و استح صا و انت قا آب تا م حل‬
        ‫مصرف از نظر اقتصادي، با صرفهترين روش ميباشد.‬


                           ‫04‬
41
                                ‫مراحل اخذ صالحيت حفاري‬
‫متقا ضيان دريا فت صالحيت ح فاري ميبا يد به شركتهاي آب‬
            ‫منطقهاي مراجعه و مراحل ذيل را طي نمايند:‬
‫0- دارا ب دودن م ددرك تحص ديلي كارشناس دي در رش دتههاي‬
      ‫د‬        ‫د‬            ‫د‬       ‫د‬      ‫د‬
‫مرتبط با گرايشهاي حفاري – زمدين شناسدي- آبيداري –‬
‫دي و‬‫دك – آبشناسد‬            ‫دران آب – معد‬
                 ‫ددن – مكانيد‬            ‫دران – عمد‬‫عمد‬
‫استخراج يا اكتشاف نفت براي مدير عامل شركت حفاري و‬
‫براي متقاضيان پروانه صالحيت حفاري جديد. به ازاء هر‬
‫دستگاه حفاري معرفي يك نفر مسئو فني با داشتن مدرك‬
‫تح صيلي كارشنا سي در ر شتههاي تعر يف شده و يا مدرك‬
‫تحصيلي فوق ديپلم با پنج سا سابقه كار و يا ديپلم‬
‫با ده سا سابقه كار ح فاري ج هت ن ظارت بر عمل يات‬
                                                 ‫حفاري‬
              ‫5- تسليم درخواست كتبي طبق فرم شماره 0‬
            ‫7- معرفي مسئو فني شركت طبق فرم شماره 5‬
‫4- تنظيم تعهدنامه عدم اشتغا در دستگاههاي دولتي و‬
                       ‫وابسته به دولت طبق فرم شماره 7‬
‫2- تن ظيم تعهدنا مه عدم انت قا پروا نه صالحيت ح فاري‬
‫به غ ير م گر با ا طالع و مواف قت دف تر حفا ظت و ب هره‬
           ‫برداري از آبهاي زير زميني طبق فرم شماره 4‬
‫6- تنظيم تعهدنامه كتبي محضري مبني بر عدم هر گونه‬
       ‫ادعاي حق در صورت رد صالحيت علميطبق فرم شماره 2‬
‫3- ان جام آز مون عم لي با د ستگاه ح فاري تو سط شركت‬
‫سهامي آب منط قهاي و ا عالم نتي جه به دف تر حفا ظت و‬
        ‫بهرهبرداري از آبهاي زيرزميني طبق فرم شماره 6‬
‫شركت در آز مون كت بي وم صاحبه ح ضوري تو سط دف تر‬     ‫8-‬
‫حفا ظت و ب هره برداري از آب هاي ز ير زمي ني و ا عالم‬
                                ‫نتيجه طبق فرم شماره 6‬
‫صدور پروا نه صالحيت ح فاري تو سط كمي سيون صالحيت‬     ‫9-‬
                                                 ‫حفاران‬




                          ‫24‬
                      ‫شرايط تجديد پروانه صالحيت حفاري:‬
‫0- ت سليم درخوا ست كت بي به دف تر حفا ظت و بهره برداري‬
                                    ‫از آبهاي زيرزميني‬
‫دنامه، شددركتنامه و‬  ‫5- ارائدده فتددوكپي مصدددق اساسد‬
                                 ‫اظهارنامه ثبتي شركت‬
        ‫7- روزنامه رسمي حاوي آگهي تاسيس و ثبت شركت‬
‫4- روزنا مه ر سمي حاوي آگهي هاي تغي يرات حا صله از‬
                          ‫ابتداي تاسيس شركت تا به حا‬
 ‫2- تاي يد اداره ث بت شركتها مب ني بر موجود يت و ف عا‬
                                            ‫بودن شركت‬
   ‫6- فتوكپي مصدق مدارك تحصيلي كليه شركاء و مديران‬
‫3- آخرين صورتجلسه هيات مديره در مورد تغييرات شركت‬
                  ‫كه به تاييد ثبت شركتها رسيده باشد‬
   ‫8- فتوكپي مصدق شناسنامه و يك قطعه عكس مدير عامل‬
                         ‫9- فتوكپي مصدق اوراق مالكيت‬
‫10- آخرين اظهارنامه يا مفاصا حساب، مالياتي (مربوط‬
                ‫به سا قبل از درخواست پروانه صالحيت)‬
‫00- اعالم آدرس دقيق محل استقرار دسدتگاههاي حفداري‬
                                          ‫جهت بازديد‬
      ‫50- پرسشنامه تكميل شده تشخيص صالحيت حفاران‬
                         ‫70- معرفي مسئو فني شركت‬
‫40- ارائه تعهدنامه رسمي توسط مددير عامدل آنشدركت‬
‫مب ني بر ح ضور فيزي كي م سئو ف ني معر في شده هن گام‬
‫ا ستقرار د ستگاه ح فاري تا ترخيص آن در ت مام مرا حل‬
‫ح فاري و پم پاژ در م حل چاه و تكم يل و ام ضاء كل يه‬
‫فرمهاي مربوطه كه توسط دفتر حفاظت و بهره برداري از‬
‫آب هاي زيرزمي ني ته يه و ارا ئه مي گردد (شنا سنامه‬
 ‫دي و تهيد‬
‫ده‬         ‫دئو فند‬ ‫دط مسد‬      ‫دات فند‬
                         ‫دي توسد‬      ‫داه) و مكاتبد‬‫چد‬
‫صورتجلسه تحويل چاه و ترخيص دستگاه حفاري با امضاء‬
‫م شترك م سئو ف ني و ما لك چاه و مدير عا مل شركت‬
‫حفاري با هماهنگي و عندالزوم حضور نماينده شركت آب‬
‫منط قهاي ذ يربط در م حل و ام ضاء م شاراليه در ذ يل‬
                                           ‫صورتجلسه.‬




                          ‫34‬
                      ‫چگونگي مراحل اخذ پروانه حفر چاه‬
‫متقاضيان حفر چاه عميق براي مصارف غير از موارد شرب،‬
‫خانگي و يا باغ چه ميبا يد به سازمان آب مربو طه در هر‬
‫ا ستان و يا شهر ستان مراج عه و درخوا ست كت بي خود را‬
‫ت سليم نماي ند. ان جام مرا حل قانوني تا صدور پروا نه‬
‫ب هره برداري مع موال حدود يك ماه ب طو ميانجا مد و‬
                      ‫چگونگي مراحل آن به شرح ذيل است:‬
‫0- ارا ئه درخو ست كت بي به ه مراه مدارك مالك يت براي‬
                                         ‫تشكيل پرونده‬
‫5- برر سي و تاي يد مدارك مالك يت تو سط وا حد ح قوقي و‬
                 ‫اخذ جوابيه استعالمها از مراجن ذيربط‬
‫7- واريز هزينه كارشناسي و تعيين وقت بازديد از محل‬
                                         ‫ملك مورد نظر‬
‫4- تن ظيم گزارش كارشنا سي و طرح گزارش در كمي سيون‬
                                ‫رسيدگي به صدور پروانه‬
‫2- طرح در كمي ته تخ صيص براي م شخص ن مودن سهميه آب‬
                                                ‫منطقه‬
‫6- طرح در كميسون براي صدور مجوز حفر و تعيين اينكه‬
‫آيا متقاضي هزينه جبراني براي طرح هاي در دست اقدام‬
‫آ بي در راب طه با سفرههاي آ بي نظ ير تغذ يه م صنوعي و‬
                            ‫... بايد بپردازد يا خير.‬
‫3- صدور م جوز انع قاد قرار داد با شركت ح فاري م جاز‬
‫داراي صالحيت ح فاري از وزارت ن يرو و متعا قب آن صدور‬
                                         ‫مجوز حفر چاه‬
‫8- ن ظارت بر ا ستقرار د ستگاه ح فاري در م حل و انط باق‬
‫با محل حفر چاه طبق كروكي موجود در پرونده و نهايتً‬
‫ا‬
‫كنتر عمليات حفاري و لوله گذاري توسط قسمت بازرسي‬
                                              ‫و نظارت‬
              ‫9- صدور مجوز نصب منصوبات مجاز و كنتور‬
‫10-صدور مجوز بهدره بدرداري و قرائدت دورهاي كنتدور‬
                                                  ‫حجمي‬



                               ‫پارهاي از قوانين جاري آب‬



                          ‫44‬
‫بر ط بق قوانين مو جود در م ناطق غ ير ممنو عه حفر چاه و‬
‫ا ستفاده از آب آن براي م صرف خانگي، شرب و يا آب ياري‬
‫باغچه تا ظرفيت آبدهي 25 متر مكعب در شدبانه روز بدر‬
‫طبق ماده 2 قانون مربوطه مجاز است و احتياج به صددور‬
                                         ‫پروانه ندارد.‬
‫تبصره 0- در مناطق ممنوعه با مجدوز وزارت نيدرو حفدر‬
‫چاه براي اين منظور مجاز است و نيازي به كسب پروانه‬
                                                ‫ندارد.‬
‫تبصره 5- در صورتيكه حفر چاه موجب كاهش يا خشدكانيدن‬
‫آب چاه يا قنات مجاز و يا چشمههاي مجاور گردد، وزارت‬
‫ن يرو بدوً به مو ضوع ر سيدگي و سعي در بر قراري توا فق‬
                                            ‫ا‬
‫بين طرفين مينما يد و چنان چه توا فق حا صل ن شد مع ترض‬
                ‫ميبايد به دادگاه صالحه مراجعه نمايد.‬
‫ماده 40- هرگاه در اثر حفر و بهره برداري از چاه يدا‬
‫قنات جديد االحداث در اراضي غير محياه آب م نابن مجاور‬
  ‫نقصان يابد ياخشك شود به يكي از طرق زير عمل ميشود:‬
‫الف – اگر كاهش يا خشك شدن منابن مجاور با كف شكني و‬
‫يا ح فر چاه دي گري ج بران پذير با شد با توا فق طرفين،‬
‫صاحبان چاه جديد بايد هزينه حفر چاه و يا كف شكني را‬
                 ‫به صاحبان منابن مجاور پرداخت نمايد.‬
‫ب – اگر كاهش يا خشك شدن منابن مجاور و يا كدف شدكني‬
 ‫ج بران پذير نبا شد در اين صورت با توا فق طرفين م عاد‬
‫دراكت در‬ ‫دا شد‬‫داور در قبد‬‫دابن مجد‬‫ده مند‬          ‫كد‬
                                       ‫آب داهش يافتد‬
‫هزينههاي بهره برداري به تشخيص وزارت نيرو از چاه يا‬
‫ق نات جد يد با يد تامين شود و در صورت عدم توا فق ط بق‬
                          ‫بند «ج» اين ماده عمل ميشود.‬
‫ج – در صورتيكه، با تقليل ميزان بهره بدرداري ازچداه‬
‫يا قنات جديد مسئله تاثير سوء بر منابن مجاور از بين‬
‫برود در اينصورت ميزان بهره برداري چاه يا قنات جديد‬
‫بايد تا حد از بين رفتن اثر سوء در منابن مجاور كاهش‬
                                                 ‫يابد.‬
‫د – در مواردي كه چاه جديدد در اراضدي محيداه حفدر و‬
‫ا حداث شده با شد و آب م نابن مقا بل را جذب ننما يد‬
                  ‫احكام باال درمورد آن جاري نخواهد شد‬



                          ‫54‬
‫ماده 45- وزارت نيرو در هر محل پس از رسديدگيهاي الزم‬
‫براي آب هاي م شروحه ذ يل كه ت حت ن ظارت و م سئوليت آن‬
 ‫وزارتخانه قرار ميگيرد اجازه بهره برداري صادرميكند.‬
         ‫الف –آبهاي عموميكه بدون استفاده مانده باشد.‬
‫ب - آبهايي كه بر اثر احدداث تاسيسدات آبيداري – سدد‬
           ‫سازي و زهكشي و غيره بدست آمده و يا ميآيد.‬
‫ج – آبهاي زائد بر مصرف كه به دريا، درياچه و انهدار‬
                                                 ‫ميريزد.‬
‫د – آبهاي حاصل از فاضالبها و آبهداي زائدد از سدهميه‬
                                                    ‫شهري‬
‫و – آبهائيكه در مدت مندرج در پروانه بوسيله دارندده‬
             ‫پروانه يا جانشين او به مصرف نرسيده است.‬
‫ر – آبهائيكه پروانه استفاده از آن به بعلدل قدانوني‬
                                          ‫لغو شده باشد.‬
‫ح – آبهائيكه بر اثر زلزله يا ساير عوامدل طبيعدي در‬
                               ‫منطقه اي ظاهر شده باشد.‬
‫ماده 85- هيچكس حق ندارد آبي را كه اجازه مصرف آندرا‬
‫دارد بم صرفي ب جز آن چه در پروا نه ق يد شده ا ست بر ساند‬
‫و همچ نين حق انت قا پروا نه صادره را به دي گري بدون‬
‫اجازه وزارتخانه نخواهد داشت مگر به تبن زمين و براي‬
                        ‫همان مصرف با اطالع وزارت نيرو.‬




                           ‫64‬
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:0
posted:4/19/2013
language:Unknown
pages:72