2 Społeczne uwarunkowania przestępczości ok

Document Sample
2 Społeczne uwarunkowania przestępczości ok Powered By Docstoc
					        (2)
       Teorie
  kryminologiczne
   (kryminologia
antynaturalistyczna i
   neoklasyczna)
                        1
Teoria naznaczenia społecznego
(etykietowania, stygmatyzacji)

Powstała na gruncie interakcjonizmu
symbolicznego.
Choć nie stanowi systemu twierdzeń (jak
teorie pozytywistyczne), przez niektórych
bywa uważana za „przewrót
kopernikański” w kryminologii.
              Dlaczego?

                                        2
Koncepcja dewiacji wtórnej Edwina Lemerta
 Powstała w latach 50. XX w. Została oparta
 na pojęciu jaźni odzwierciedlonej autorstwa
 Charlesa Cooleya
 To, jak siebie oceniamy, postrzegamy jest
 efektem oceny, postrzegania zachowań innych
 wobec nas.
 Lemert rozróżnił, w ramach pojęcia dewiacji,
 dewiację pierwotną (primary deviation) od
 wtórnej (secondary deviation)
 Kryterium rozróżnienia – zjawiska społeczne i
 procesy psychiczne przed i po naruszeniu przez
 jednostkę normy
                                            3
Koncepcja dewiacji wtórnej Edwina Lemerta

 Dewiacja pierwotna to zatem fakt naruszenia
  przez jednostkę jakiejś normy (np. społecznej,
  prawnej) – to status przez jednostkę osiągany
 Dewiacja wtórna to z kolei konsekwencja
  uznania przez otoczenie ww. jednostki (tj. tej,
  która naruszyła normę) za dewianta, przestępcę
 Lemert: dewiacja pierwotna (o różnorakim
  podłożu: biologicznym, psychologicznym,
  społecznym, kulturowym) ma niewielki wpływ na
  „status i strukturę psychiczną” sprawcy.
 Co innego dewiacja wtórna (która wiąże się z
  karami, segregacją, kontrolą – stygmatyzacją)
                                              4
Koncepcja dewiacji wtórnej Edwina Lemerta

  Inaczej: skutkiem naruszenia przez
  jednostki norm, a dokładnie – skutkiem
  uznania przez otoczenie społeczne, że jednostki
  normy naruszyły – jest „proces nadawania [tym]
  jednostkom widocznych oznak moralnej
  niższości” (przypisywania im określ. statusu)
  To instytucja kontroli społecznej zatem
  (sformalizowana bądź nie) stygmatyzuje,
  naznacza jednostki etykietami: zabójców/
  złodziei, „psycholi”, odmieńców – dewiantów.
  UWAGA: statusy jednostek nie są jednak z
  gruntu determinowane przez reakcję otoczenia,
  choć koncepcja Lemerta uczula na warunki, w
  jakich człowiek może się tej determinacji oprzeć
                                                5
Kryminologia „konfliktowa”
 Rozwija się od lat 50./60. XX w.
 Z jednej strony podąża w kierunku wskazanym
 przez teorię naznaczenia społecznego, z drugiej
 zaś teorię tę krytykuje. Owszem – akceptuje jej
 wnioski odnoszące się do poziomu mikro-,
 zarzuca zaś, że nie dostrzega makrospołecznych
 źródeł stygmatyzacji określonych zbiorowości.
 Przedstawiciele tego ujęcia w kryminologii
 zmierzają do wyjaśnienia „nierówności
 dystrybucji zjawisk dewiacyjnych i przestępnych
 w strukturze społecznej, a konkretnie ich
 koncentracji w obrębie niższych warstw
 społecznych”.
                                              6
    Kryminologia „konfliktowa”
1. Kodyfikacji założeń dokonał Thomas Bernard
• Wartości i interesy jednostek to pochodna
     warunków, w jakich żyją ludzie
•    Te warunki są bardzo zróżnicowane (jak
     zróżnicowana jest struktura społeczeństw)
•    Liczba konfliktów pomiędzy grupami,
     wyrastających z różnic na tle wartości i interesów,
     jest więc b. duża.
•    Nie wszystkie są nie do pogodzenia. Prawo to
     zatem efekt konfliktów i kompromisów grupowych
•    Ma jednak tendencję do „reprezentowania”
     zwłaszcza wartości i interesów grup o
     najsilniejszej pozycji ekonomicznej i politycznej
                                                    7
Kryminologia „konfliktowa” (Bernard)
•   Im wyższa pozycja grupy, tym większe
    prawdopodobieństwo, że wzory zachowania tej grupy
    będą korespondować z prawem
•   Z kolei im wyższa pozycja jednostki, tym trudniej
    oficjalnym agendom kontroli społecznej poddawać taką
    jednostkę kontroli (bo taka jednostka łamie normy
    subtelniej i w sposób bardziej złożony; bo ma większe
    możliwości obrony i wywierania wpływu na instytucje
    kontroli; bo instytucje te są zbiurokratyzowane, a
    biurokracja nie lubi spraw skomplikowanych)
•   Narażeni na kontrole są zwłaszcza ludzie z nizin społ.
•   Skala przestępstw (zachowań wbrew prawu, normom)
    jest dla danej grupy tym niższa, im pozycja grupy wyższa
•   Od pozycji (przynależności klasowo-warstw.) człowieka
    zależy „udział” w etykietach „dystrybuowanych” przez
    instytucje kontroli społecznej i społeczeństwo.
                                                        8
Kryminologia „konfliktowa” (Bernard)

 Teoria Bernarda, po pierwsze, odpowiada
  (próbuje odpowiedzieć) na pytanie, dlaczego
  rozmiary i nasilenie zjawisk przestępczości w
  obrębie poszczególnych zbiorowości są różne.
 Po drugie – jest dowodem na immanentność
  konfliktu jako cechy życia społ. (skoro prawo i
  instytucja kontroli społecznej zawsze różnicują
  członków zbiorowości – to nie bez kozery).
 Kryminologia nie ma jednak – jak w teoriach
  pozytywistycznych – „leczyć”, „uzdrawiać”
  rzeczywistości społecznej; ma ją opisywać...
 Przykłady: Barbara Szacka i kolejny slajd
                                                    9
   Kryminologia „konfliktowa”...
 W Polsce, w latach 80., warszawskie sądy dla
   nieletnich zajmowały się chłopcami wtedy, gdy naruszyli
   przepisy kodeksu karnego; dziewczętami – już gdy
   chodziło o tzw. kwestie obyczajowe/regulaminowe:
   ucieczki z domów, wagary, przebywanie w nocnych
   lokalach. Dziewczęta pytano o życie seksualne, chłopców
   – nie. Kary wymierzane dziewczętom były bardziej
   restrykcyjne niż wymierzane chłopcom (np. umieszczenie
   poza domem rodzinnym; taką karę orzeczono wobec co
   drugiej podsądnej i tylko co czwartego podsądnego).
 Sądy rodzinne, rozpatrując sprawy rozwodowe (przełom
   lat 80. i 90.), zwracały uwagę na to, czego mężczyznom
   robić NIE WOLNO (pić, bić, awanturować się), w
   przypadku kobiet zaś – co POWINNY robić na rzecz
   domu, męża, dzieci (gotować, prać, sprzątać).
                                                       10
Kryminologia radykalna (Bernard raz jeszcze)
   W okresie młodzieżowej rewolty przełomu lat 60. i
   70. Bernard zradykalizował swoją teorię.
   Zauważył, że klasy panujące nie wprowadzają do
   przepisów prawa tych swoich zachowań, czynów,
   których szkodliwość społeczna bywa dużo większa niż
   szkodliwość pospolitych przestępstw ściganych z całą
   mocą (wszelkie formy eksploatacji, dyskryminacji, czyny
   godzące w konsumentów itp.); a jeśli nawet
   wprowadzają, to członkowie tych klas nie są ścigani
   Przykład: prywatni właściciele budynków - lokatorzy - podwyżka
   czynszu – eksmisja; Przykład: Polański i dyskusja o jego czynie
   UWAGA: Bernard zradykalizował też podejście do
   funkcji kryminologii; uznał zasadność wartościowania
   zjawisk, walki o zmianę systemu, podobnie jak autorzy
   Nowej kryminologii (1973): Ian Taylor, Paul Walton i
   Jock Young
                                                                11
Kryminologia „konfliktowa” (George B. Vold)

2. To teoria konfliktu grupowego wywiedziona z
   koncepcji Georga Simmla (socjologizmu;
   człowiek efektem oddziaływań społecznych,
   życia grupowego); to przeniesienie teorii
   Bernarda ze skali mikro, z poziomu
   jednostkowego, grupowego – na poziom makro
a. Wspólnota wartości i interesów leży u podstaw
   istnienia grup, kojarzenia się jednostek w grupy
b. Gdy te interesy i cele (wartości) poszczególnych
   grup są nie do pogodzenia – mamy konflikt,
   mobilizację jednej grupy przeciwko drugiej
c. Wtedy skonfliktowani odwołują się do państwa
                                                12
Kryminologia „konfliktowa” (George B. Vold)

 Grupa, która jest w stanie uzyskać poparcie
większości członków ciała ustawodawczego –
wywalcza korzystniejsze dla siebie przepisy prawa (w tym
odnoszące się do kryminalizacji i penalizacji zachowań)
  Co więcej – jeśli grupa ma siłę ustawodawczą, to
zapewne ma także wpływy w organach, które
stanowione prawo egzekwują; w praktyce prawo wyrastające
z konfliktu interesów staje się instrumentem represji
skierowanym przeciwko tym, których interesy przegrały
 Przykład: afera korupcyjna...

UWAGA: teoria Volda ma ograniczony zasięg, dotyczy
przestępstw, u podłoża których leży lojalność grupowa...
                                                           13
Abolicjonizm Nielsa Christiego (lata 70.)

3. Państwo zawłaszczyło obszar rozstrzygania
   konfliktów i to ze skutkiem negatywnym dla
   równowagi społecznej;
a. Represja i społeczna izolacja sprawców
   przestępstw niczego ofiarom nie daje (lub daje
   niewiele), niczego nie rozwiązuje...
b. Represja przynosi za to wiele negatywnych
   skutków (czy penalizacja to resocjalizacja?)
c. Sprawca musi ponieść konsekwencje swoich
   czynów, ale wyrok winien być konsekwencją
   akceptacji sprawcy i satysfakcji ofiary
d. Pytanie: idealizm? A arbitraż?
                                               14
Podejście fenomenologiczne
w kryminologii antynaturalistycznej
   Nurt fenomenologiczny skupia uwagę na
   społecznych funkcjach prawa, przestępczości;
   Jak na fenomenologię przystało, zwolennicy tego
   nurtu w kryminologii postulują uwolnienie się od
   ocen i wartości prawnokarnych, wcześniejszych
   (pozytywistycznych) kategorii i definicji.
   Trzeba „świeżym” okiem przyjrzeć się, czy cele
   oficjalne wymiaru sprawiedliwości pokrywają się z
   celami rzeczywistymi (realizowanymi przez ten
   wymiar)
   Tak traktowali te cele „pozytywiści”, ale już nurt
   konfliktowy wykazał, że cele oficjalne i rzeczywiste
   nie muszą być (i często nie są) zgodne
                                                     15
Podejście fenomenologiczne
w kryminologii antynaturalistycznej
1. Społeczne funkcje kryminalizacji włóczęgostwa w
   krajach anglosaskich wg Williama Chamblissa
a. To klasyczny przykład zastosowania
   fenomenologii w analizach kryminologicznych
b. W ustawodawstwie dotyczącym włóczęgostwa
   podkreślano szkodliwość społeczną tego zjawiska
   i niemoralność pozostawania bez zajęcia.
c. Tymczasem rzeczywistym celem ustawodawstwa
   spod znaku vagrancy laws było zagwarantowanie
   rąk do pracy (np. po epidemiach dziesiątkujących
   społeczeństwa, jak w XIV-w. Anglii, czy w
   okresach wzrostu gospod.)
                                               16
Podejście fenomenologiczne
w kryminologii antynaturalistycznej
2. Funkcja zachowań dewiacyjnych w ujęciu Kaia
   Eriksona (współtwórcy kryminologii historycznej):
a. Erikson badał fale „przestępczości”, jakie nawiedziły
   purytański Boston w latach 1636, 1650, 1692 w
   związku z pojawieniem się heretyków lub innych
   grup religijnych (np. Kwakrów), także w związku z
   histerią wokół „czarownic z Salem”
b. Była to przestępczość, która – zgodnie z
   koncepcjami Simmla (o integracyjnej) i Durkheima
   (o pozytywnej) roli dewiacji – pozwoliła wskazać
   granice zachowań konformistycznych i
   nonkonformistycznych (co można, a czego nie)
c. Zob. procesy stalinowskie w PRL
                                                     17
Podejście fenomenologiczne
w kryminologii antynaturalistycznej
3. Koncepcja społecznych funkcji kontroli
   społecznej wg Michela Foucault
a. To analiza genezy i funkcji nowożytnego
   więzienia, w którym skazany miał już nie tylko
   oczekiwać na egzekucję, ale resocjalizować się
b. Zdaniem Foucault, takie więzienie to niewypał;
   przestępczości nie redukuje, nadto nie
   resocjalizuje, lecz pogłębia nieprzystosowanie
   społeczne...
c. Dlaczego więc takie (niefunkcjonalne) więzienia
   wciąż istnieją? Z powodu funkcji ukrytych...
d. Jakich?                                     18
Podejście fenomenologiczne
w kryminologii antynaturalistycznej

e. Otóż więzienia stanowią „technologię sprawowania
   władzy”, dyscyplinowania/nadzorowania społeczeństwa
f. Są też narzędziem uniformizacji społeczeństwa (jak
   szpitale psych., szkoły, armia, klasztory), której
   celem jest zmuszenie obywateli do posłuszeństwa
g. Nie tyle więc humanizm, liberalizm przyniósł
   zniesienie tortur, złagodzenie prawa karnego, ile
   transformacja samej technologii sprawowania władzy
   – z postaci prymitywnej, dotykającej ciało, do postaci
   wyrafinowanej (dotykającej duszę), mimo że często
   nie mniej opresyjnej...
h. Choć tego nie planowano, stanowiło to element
   zmian form sprawowania władzy, wykorzystujących
   zresztą wiedzę
                                                    19
Kryminologia neoklasyczna
1. Wg pozytywistów – za przestępstwa „odpowiedzialne”
     są generalnie czynniki leżące poza gestią sprawców.
2.   Zwalczanie przestępczości powinno polegać nie tyle na
     karaniu przestępców, ile na eliminowaniu przyczyn
     (biologicznych, społecznych itp.) przestępczości.
3.   Pozytywiści odrzucali – w ramach polityki karnej –
     pojęcie kary retrybutywnej; postulowali celową
     racjonalizację kary i – wynikającą z niej – resocjalizację.
4.   Dostrzegali też potrzebę prowadzenia polityki
     kryminalnej wykorzystującej narzędzia polityki
     społecznej, zmierzające do likwidowania przyczyn
     przestępczości tkwiących w środowisku społecznym.
5.   Postulowali również wyrównywanie szans w
     realizowaniu kulturowo określonych celów za pomocą
     kulturowo akceptowanych środków                        20
Kryminologia neoklasyczna
1. Andrew von Hirsch to autor koncepcji jednej z najbardziej
   klasycznych z neoklasycznych, przy czym koncentrował się
   nie tyle na zagadnieniach kryminologicznych, ile polityki
   kryminalnej
2. Hirsch krytykował pozytywistyczną koncepcję kary, której
   przejawem w praktyce amerykańskiej kilkudziesięciu lat
   pierwszej połowy XX w. było podejście określane mianem
   rehabilitation i instytucja „wyroków względnie
   oznaczonych” (indeterminate sentencing system) – zob.
   film „Skazani na Shawshank” i komisje orzekające, czy
   skazany zasłużył już na powrót do społeczeństwa
3. Zdaniem Hirscha – ten system jest z gruntu
   niesprawiedliwy (bo uznaniowy, zależny b. często od tego,
   kim kto jest, a nie – jakim jest), a sama resocjalizacja „na
   siłę” narusza autonomię jednostki                        21
Kryminologia neoklasyczna
6.   Hirsch postulował powrót do kary sprawiedliwej, której
     przesłanką czynił czyn swoiście „niesprawiedliwy”, bo
     naruszający ład społeczny, a więc prawa innych
     członków społeczeństwa.
7.   Sprawca takiego czynu zasługuje po prostu na ukaranie.
     Kara to „wyrównanie rachunków” pomiędzy nim a
     społeczeństwem.
8.   Kara tak uzasadniana ma mieć charakter jednoznacznie
     oznaczony (determinate sentencing system)
9.   Na marginesie – Hirsch zdawał sobie sprawę, że – jak
     zauważali „pozytywiści” Rober Merton, Richard Cloward i
     Lloyd E. Ohlin – kara, którą postulował, nie jest w pełni
     sprawiedliwa w społeczeństwie nierównych szans.
     Uważał jednak, że taka kara jest i tak sprawiedliwsza niż
     proponowana przez pozytywistów                        22
Kryminologia neoklasyczna
1. Ernest van den Haag położył nacisk na inny (oprócz
     sprawiedliwej kary) z klasycznych argumentów – na wolną
     wolę i odpowiedzialność jednostki.
2.   Owszem – przyznawał – przestępstwa mają też
     uwarunkowania poza sprawcą, ale to nie wystarczy.
3.   Trzeba odróżnić – uważał – „przyczynowość” od
     „przymusu”. Wiele czynników może skłaniać człowieka do
     popełnienia przestępstwa, ale nie oznacza to, że człowiek
     ten nie ma wyboru (jego przykład to „ubóstwo”)
4.   Jako istocie reagującej na bodźce zewnętrzne, można
     człowiekowi pomóc w dokonywaniu właściwych decyzji.
5.   Takim bodźcem powinna być kara odstraszająca.
     Zagrożenie nią, jej nieuchronność, intensywność to jedyne
     instrumenty kontroli przestępczości pozostające w gestii
     państwa odpowiedzialnego za ład społeczny             23
  Kryminologia neoklasyczna
6. Jaki mechanizm odstraszania można tu wskazać?
7. Van den Haag za absurdalne uważa przekonanie, że tuż
   przed popełnieniem przestępstwa sprawca kalkuluje, czy
   mu się ono opłaci, czy nie. Taki psychologiczny mechanizm
   nie występuje (przynajmniej jako standard). W takim
   momencie racjonalność „nie działa”.
8. Trzeba ów bodziec odstraszający kreować inaczej: to
   ustawodawca i sędziowie muszą swymi decyzjami
   kształtować świadomość społeczną i ostrzegać, co grozi za
   przestępstwo (takie czy inne). Dlaczego?
9. Bo ludzie, uważał van den Haag, reagują na określone
   bodźce w podobny sposób. Zarówno przykład, jak i
   określony poziom kosztów, jakie związane są z takim lub
   innym czynem (przykład też o kosztach świadczy) – mogą
   być skuteczne.
                                                        24
Kryminologia neoklasyczna
1. Gary S. Becker i Isaac Ehrlich to przedstawiciele
     ekonomicznej teorii przestępczości, która kładzie nacisk
     na racjonalność wyborów, jakich dokonują jednostki, i
     wykorzystuje pojęcia typowe dla ekonomii (popytu,
     podaży, zysku, kosztów).
2.   Autorzy ci odrzucają argument, że wielokrotnie karani
     przestępcy (recydywiści) muszą być osobnikami
     dotkniętymi wadami psychicznymi (np. psychopaci),
     wskutek czego nie mogą działać racjonalnie (no bo kto
     zdrowy na umyśle chciałby ryzykować kolejny i kolejny
     pobyt za kratami???).
3.   A co powiedzieć o policjantach, którzy interweniując
     otarli się o śmierć? To też „odmieńcy”, jeśli nie
     rezygnują z wykonywania zawodu???
                                                          25
Kryminologia neoklasyczna
4.   Nie – także decyzja o kolejnym wstąpieniu na drogę
     przestępczą jest tylko wyborem pomiędzy
     sposobnościami (przykładem choćby ludzie, którzy nie
     wiedzą, co począć ze swym życiem, jeśli na wolności nie
     czeka ich nic, oprócz bezdomności, bezrobocia,
     samotności, słowem – bezsensu i dlatego decydują się
     na czyn przestępczy, który gwarantuje im – mimo że za
     kratami - wikt, opierunek, jakieś zajęcie i towarzystwo).
5.   Zdaniem Beckera i Ehrlicha – „jednostka popełni
     przestępstwo, gdy oczekiwana użyteczność możliwa do
     osiągnięcia za pomocą przestępstwa jest większa od
     użyteczności płynącej z zaangażowania się w
     alternatywną, zgodną z prawem działalność”.
6.   Podstawowe bodźce, które mogą wpłynąć na ten
     rachunek, to prawdopodobieństwo i surowość kary.
                                                           26
 Kryminologia neoklasyczna
1. Teoria kontroli społecznej (np. Travisa Hirschi’ego) to co
     prawda teoria pozytywistyczna, ale neoklasycy (np.
     Marcus Felson) potrafili przekuć ją w swój oręż.
2.   W myśl tej koncepcji - ludzie popełniają przestępstwa,
     gdy załamują się mechanizmy kontrolne: wewnętrzne i
     zewnętrzne. Gdy szwankują socjalizacja lub nieformalne
     mechanizmy kontroli zewnętrznej (np. rodzina) –
     pozostaje kontrola formalna, tj. sankcja prawnokarna.
3.   Zdaniem Felsona, za rozmiary przestępczości w
     społeczeństwach nowoczesnych i ponowoczesnych
     odpowiedzialna jest też „podaż okazji przestępczych”, tj.
     koncentracja – zwłaszcza na terenach miejskich –
     „zdatnych celów ataku przestępnego” (okazja czyni złodzieja).
4.   Uwaga też na czas wolny – niezagospodarowany, poza
     kontrolą (np. wakacyjny) – sprzyja przestępczości.
                                                              27
     Kryminologia neoklasyczna
1.    Neoklasycyzm spowodował istotne zmiany w wymiarze
      sprawiedliwości USA:
a.    Po kilkunastu latach nieformalnego moratorium na
      wykonywanie kary śmierci powrócono doń w roku 1976.
b.    Sądy zaczęły orzekać dłuższe wyroki pozbawienia
      wolności, ograniczono możliwość warunkowego,
      przedterminowego zwolnienia. W rezultacie średnia
      długość pobytu skazanych w więzieniach wydłużyła się, a
      liczba więźniów – przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców
      znacząco wzrosła. Potrzebne były nowe więzienia.
c.    Choć neoklasycy pomstowali na koszty systemu
      „pozytywistycznego”, z ich inicjatywy te koszty wzrosły.
d.    Spadek przestępczości odnotowano dopiero w latach 90.,
      ale raczej wskutek zmian demograficznych i hossy gosp.
                                                          28
 I to by było dziś na tyle




Dziękuję za uwagę
                             29

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:0
posted:2/21/2013
language:Polish
pages:29