Յիշատակ Հայ Գրերի Գիւտի

Document Sample
Յիշատակ Հայ Գրերի Գիւտի Powered By Docstoc
					ԿԱՐԷՆ Ա.ՍԻՄՈՆԵԱՆ

2012 թուականի Դեկտեմբեր 25-ին լրացաւ Ստեփանոս ՆԱԶԱՐԵԱՆԻ ծննդեան 200-ամեակը։
Հայ «հայրենասէրները», ովքեր Ֆեյսբուքի դաշտի վրայ յաճախ են տեղադրում «հայ
հանճարների» լուսանկարների պատկերախմբեր, որոնք բացայայտում են հեղինակների
իմացութեան եւ մտայնութեան սահմանափակութիւնը, բանական է, որ անտեղեակ են
19-րդ դարի լուսաւորիչի, հրապարակախօսի, «Հիւսիսափայլ» ամսագրի
հրատարակիչ-խմբագրի ազգանուէր գործունէութիւնից։
Ստափանոս Նազարեանին «մոռացել» էին նաեւ «գրականագէտները», «բանասէրները»,
«լեզուաբաննները» կամ «պատմաբանները»։ Եւ այս հանգամանքը առաւել եւս
տագնապայարոյց է, քանի որ շատ որոշակի միտումով տեղի է ունենում մշակոյթի ականաւոր
գործիչների այն զտումը, որ բնորոշ է կուսակցապետութեանը։
Մեր անցեալի մասին Հայ ժողովրդի սերունդների գիտելիքները, ինչպէս ոչ հեռաւոր անցեալի
բոլշեւիկեան կուսակցապետութեան տարիներին, նոյնպէս եւ այսօր՝ գրաքննուած կամ արդէն
զեղծուած պատմութեան սեղմ շրջանակի մէջ են։
Հայաստանի կոմունիստական իրականութեան մէջ Խաչատուր Աբովեանի եւ Միքայէլ
Նալբանդեանի գործունէութիւնն ու գրական ժառանգութիւնը խեղաթիւրելով՝ սովետական
գրականագիտութիւնը ներկայացրեց իբրեւ առնուազն ռուսական կողմնորոշումի վկայութիւն։

Իսկ Ստեփանոս Նազարեանին, որ եռեակ միասնութիւն է Խաչատուր Աբովեանի եւ Միքայէլ
Նալբանդեանի հետ, ընդհանրապէս մոռացութեան տուեցին։
Ազգային պատմութիւնը այսօր էլ գրաքննւում է, ազգային գրականութիւնն ու մշակոյթը
գնալով խորթանում է Հայից, եւ արդէն յայտնուել են այնպիսի անթաքոյց միտումներ, որ
անհրաժեշտ է ստեղծել «նոր կուլտուրա», «նոր գրականութիւն», «նոր հայոց լեզու», քանի որ
Հայաստանը «պոստմոդերնիզմի» փուլի մէջ է։

Ուրեմն՝

ՍՏԵՓԱՆՈՍ ՆԱԶԱՐԵԱՆ
կամ

ԻՐ ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՄԱՐԳԱՐԷՆ,
ՈՐ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ ՑՈՅՑ Է ՏԱԼԻՍ ՓՐԿՈՒԹԵԱՆ ՈՒՂԻՆ


   Ժամանակին, աւելի քան հարիւր տարի առաջ, Ս.Սահակ կաթողիկոս Պարթեւի եւ Ս. Մեսրոպ
վարդապետ Մաշտոցի ջանքերով ստեղծուած Հայ գրերի եւ Գրական մեր առաջին լեզուի՝
Սուրբ Գրքի լեզուի յոբելենական տարեթուերին մտաւորական հասարակութիւնը
կազմակերպում էր ոչ թէ շքեղ տօնախմբութիւններ, որոնք ստանում էին «ժողովուրդների
բարեկամութեան» փքուն եւ կեղծ պիտակ, այլ արժանապատիւ ձեռնարկներ։ Եւ դրանցից մէկն
էլ գրքերի հրատարակութիւնն էր։ Այսինքն այն հիմնականը, այն գլխաւորը՝ ինչը նորից ու
նորից հաստատելու էր Գրերի գիւտի եւ համասեռ Ազգ դառնալու պատմական արժէքը։
   Հրատարակութիւններից մէկը Ստեփանոս Նազարեանի «Երկեր»ն էր, որ լոյս տեսաւ 1913
թուականին՝ Նիկոլ Աղբալեանի ընդարձակ ու համապարփակ «Կենսագրական ակնարկ»
վերնագրուած առաջաբանով։ «Երկեր»ի տիտղոսաթերթի յաջորդ էջը ձեւաւորուած էր որպէս
խորան՝ Ս. Մեսրոպի եւ Ս. Սահակի պատկերներով, իսկ վարը՝ տաճարի փլատակների յենքին՝



                                         1
Ստեփանոս Նազարեանի դիմանկարն էր։ Եւ ձօնը՝ «Յիշատակ Հայ Գրերի Գիւտի 1500 ամեայ
եւ Հայկական Տպագրութեան 400 ամեայ Յոբելեանի»։
   Նիկոլ Աղբալեանի առաջաբանը ոչ միայն 19րդ դարի լուսաւորիչներ Աբովեան-Նազարեան-
Նալբանդեան եռեակի համահայկական դէմքերից մէկի կենսագրութեան շարագրութիւնն է,
այլեւ այն իրականութեան բացայայտումը, որ գոյութիւն ունէր Հայաստանի Ռուսական
հատուածի մէջ։ Նոյնիսկ բոլշեւիկեան տիրակալութեան տասնամեակների ընթացքին այդ
հատուածը կոչւում էր Ռուսահայաստան։ Մինչեւ կռահեցին, որ հերիւրամեակից աւելի
գործածուող այդ անունը բացայայտում է ռուսական գաղութարարութիւնը իր ամբողջ
խորքով։
   «Կղզիացումը հայերից եւ ամէն հայկականից թէեւ վհատութիւն եւ զայրալից դժգոհութիւն
է առաջ բերում նրա [Նազարեանի] մէջ,— գրում է Նիկոլ Աղբալեանը,— բայց հեռաւորութիւնն
աւելի բորբոքում է նրա ազգասիրական եռանդը եւ միտքն զբաղւում է հայութեան
ճակատագրով եւ հայրենի խաւար յետամնացութեան դէմ դարման գտնելու հոգսերով»։
   Այնուհետեւ մէջբերում է Ստեփանոս Նազարեանի նամակից մի կտոր. «Մեծամեծ
նպատակներ կան իմ մէջ, բայց ափսոս, որ մերայնոց թուլամորթ եւ սառնասիրտ բարքը ոչինչ
համեմատութիւն չունի այդ ամէնի հետ… Ռուսահայերը փտած են եւ ապականուած, սուտ
հայրենասէրներ են, խաբեբաներ, որովհետեւ տգէտներ են եւ խաւարամիտներ։ Պատուամոլներ
են, ու՝ թէեւ աստեղազարդ, բայց հայրենի իմաստութիւնը ատող մարդիկ… Ռուսահայերին
ուրիշ բան չէ մնում, քան մերկանալ իրանցից ամէն հայութիւն եւ մի անգամից կուլ գնալ
վիթխարի հսկային եւ անարգելով ու խայտառակելով մեր նախահարց յիշատակը՝ դառնանք
ռուսներ… Հայոց պատուական մանկունքը ռուսաց ձեռքում աւերուեցան եւ աւերւում են ամէն
օր, այնպէս որ սոցա վիզը մի քար կապես ջուրը ձգես՝ իսկի ազգի համար կորուստ չէր»։
   Այսպիսով, Գրերի գիւտի յոբելեանի առիթով հայ ճշմարիտ մտաւորականները, որոնցից էր
Նիկոլ Աղբալեանը, ոչ թէ սնպարծութեան շքերթ էին անում, այլ առիթն օգտագործելով՝ նորից
ու նորից հրապարակում էին իրենց մտահոգութիւնները Հայ մշակոյթի եւ լեզուի ճակատագրի
մասին։
   Ստեփանոս Նազարեանը ոչ միայն անձնական նամակների մէջ էր վհատւում,
անհանգստանում եւ զայրանում, այլեւ հրապարակագրական աշխատասիրութիւններով ջանում
էր լուսաւորել խաւարամտութիւնն ու տգիտութիւնը։
   «Հիւսիսափայլ»ի էջերին, որի հրատարակիչն ու խմբագիրն էր, Նազարեանը պարբերաբար
հանդէս էր գալիս Հաւատի, Լեզուի եւ ազգային արժէքները պահպանելու յորդորներով,
պահանջով եւ անտարբերութեան ծանր ու հնարաւոր հետեւանքները բացայայտելով։ Այն
հետեւանքները, որպիսիք, ցաւօք, այսօր, արդէն 21րդ դարասկզբին, աւելի քան բացայայտ են
Հայի իմացական, բարոյական եւ հոգեւոր կեանքի մէջ։ Իսկ այն, ինչը բացայայտ է՝ կարելի է
բնորոշել մէկ բառով՝ Ինքնախաբէութիւն։ Այն, ինչը Նազարեանի համար վտանգաւոր
հեռանկար էր թւում, նոյն մեր ժամանակների մէջ դարձել է իրականութիւն։ Հայ
հասարակութիւնը նոյնիսկ իր հողի վրայ, Հայաստանի մէջ, մերկացել է իր հայութիւնից եւ
կուլ է գնացել հիւսիսի արջին, եւ անարգելով ու խայտառակելով մեր նախահայրերի
յիշատակը՝ դարձել է «ռուսախօս ազգաբնակչութիւն», որի կրթութիւնն ու ուսուցումը
«մեծահոգաբար» յանձն է առել Մոսկուան։
   Առանձին հետաքրքրութիւն է ներկայացնում Ստեփանոս Նազարեանի «Հայկական Լեզուի
Խորհուրդը» աշխատասիրութիւնը, որ լոյս է տեսել հեռաւոր, շա՜տ հեռաւոր 1858 թուականին,
«Հիսիսափայլ»ի Յունուարեան ամսատետրակի մէջ։
   Ընդ որում, Ստեփանոս Նազարեանը գրեթէ մէկ եւ կէս դար առաջ է պատասխանել բոլոր
այն հարցերին, որոնք այսօր շուարեցրել են սովետահայ թերուս լեզուաբաններին այնքան, որ
նրանք Կրեմլի կամակատար ակադեմիկոսից մինչեւ չորեքթաթ անող դոցենտներն ու
թեկնածուները շարունակաբար փայլատակում են իրենց անհեթեթ


                                        2
«յայտնագործութիւններով»՝ մոլորութեան մէջ գցելով Հայոց լեզուի իմացութիւնից
անյուսալիօրէն հեռու իշխանութեան ներկայացուցիչներից մինչեւ ճապուկ լրագրողները։ Եւ
միանգամայն իրաւացի է Արեւելահայ գրական լեզուն ստեղծող եռեակի հմուտ ուսուցչապետը,
երբ զգուշացնում է, թէ «Հայկական ամբոխը սովոր է ամենայն խօսքի ու կարծիքի տեղիք տալ,
որովհետեւ չէ սովորել քննել ու ճանաչել իւր մտածութեան իրաւունքը»։
   Ահաւասիկ, ներկայացնում եմ մի քանի հատուած այդ ծաւալուն աշխատասիրութիւնից։

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵԶՈՒԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ

   Այսօր Հայրենիքը բարձրացնելով իւր ձայնը, հարցնում է իւր մեծատուն զաւակից. Ի՞նչ
արժանաւոր տուրք ես ձգել ազգային շինութեան գանձանակի մէջ. ի՞նչ նուէրք ես արել դու,
քո Հայազգի մարդկութեան թէ մարմնաւոր եւ թէ հոգեւոր կարիքը լրացուցանելու համար. դու
իմ անդրանիկ որդի, ունի՞ս դու եւ մի անդրանիկ պարծանք քո ազգի մէջ, բաց ի քո
հարստութենից ու բարեկեցութենից, քո փառահեղ սարք ու կարգերից։ Այսօր Հայրենիքը
դարձուցանելով երեսը դէպ ի իւր գիտնական որդիքը, ծանրութեամբ հարցնում է նոցանից.
Ի՛նչ է ձեր գիտութեան եւ ուսումնականութեան պտղաբերութիւնը ազգի համար. արդեօք
յայտնագործե՞լ էք դուք մի հանրաշահ ճշմարտութիւն եւ նորան պիտանի էք կացուցել ազգի
ներկայ կեանքին. արդեօք հասկացե՞լ էք դուք մեր ժամանակի եւ ձեր ազգի հոգեղէն պիտոյքը
եւ ձեր սուրբ պարտականութիւնքը դէպ ի ձեր անձը եւ դէպ ի ընկերը, այսինքն յաղթել ձեր
մարմնաւոր դիւրասիրութեանը եւ ձեր հոգու դանդաղկոտութեանը, մերկացնել ձեր գրչի սուրը
ընդդէմ ստութեան եւ խաբեբայութեան, անվեհեր քարոզել ճշմարտութիւնը եւ լուսաւոր
գաղափարներ տարածել ձեր, խաւարումը նստած եղբայրակիցների մէջ. արդեօք ձեր
ուսումնական վաստակներովը փոքր ի շատէ բարւոքացուցե՞լ էք ժողովրդի ընկերական
կեանքը, կամ դաստիարակել էք ձեր ազգի մարդերի՝ հոգին ու սիրտը։ Հայրենիքը լեզու առած,
հարցնում է այսօր ժողովրդի բոլոր անդամներից, թէ հարստականից, թէ ունեւորից, եւ թէ
չունեւորից, թէ հոգեւորից եւ թէ աշխարհականից, որովհետեւ ամենքեան ազգի որդիք են եւ
ունին իւրեանց առանձին պարտականութիւնքը դէպ ի նա. Ի՞նչ բարի գործերով կամ խօսքերով
յառաջադէմ էք կացուցել ձեր ազգը, ձեր եկեղեցին, ձեր սիրելի զաւակները. Ի՞նչ
հոգաբարձութեամբ կատարելագործել էք ձեր յատուկ անձը, ձեր հասկացողութիւնը, ձեր
բանական հոգին, ձեր զգացող սիրտը. արդեօք մի քանի քայլ յառա՞ջ էք գնացել դուք
առաքինութեան ասպարիզումը, ազնիւ անձնասիրութեամբ, ազգաշէն եղբայրսիրութեամբ,
կենդանի հաւատի կենդանի պտուղներով։
***
   …Ազգասէր Հայերի գործակատարութիւնքը մինչեւ այժմ հատ ու կտոր, աննշան բաներ էին,
[…] եւ ինչքա՞ն հոգալի պիտոյքներ, ինչքա՞ն ծանր ծանր խնդիրներ մնում են դեռ եւս
լուծանելու, ինչքա՞ն արգելք ու խափաններ պիտոյ է հեռացնել, եթէ հարկաւոր էր մի հաստատ
ազգային լուսաւորութեան հիմք ձգել եւ այդ հիմքի վերայ յառաջ գնալ։ Գիտեմ, անբանների
համար ոչ ազգ կայ, ոչ ազգային լուսաւորութիւն, ոչ հոգալի պիտոյք ազգի, ոչ հարց ու խնդիր
մարդկութեան խորհրդի մասին։ Այսպիսիներին աւելորդ են ի հարկէ եւ մեր ասացուածքը,
որովհետեւ անըմբռնելի ու անհասկանալի են։
   Ուրեմն մեր քննութիւնը այդ տեղ մեր մտածող եւ բանական եղբայրակիցների հետ է, եւ
այն խնդրի վերայ, թէ ինչպէ՞ս էր մեր առաջեւ դրած ճանապարհը. Ի՞նչ հնարներ մեր
ձեռքումը կային, եւ մեր անապատ աշխարհի շինութեան համար։ Բացայայտ է, որ մի ազգի
իմացական ու բարոյական նորոգութիւնը միշտ եղած է խելացի մարդերի միաբան
աշխատութեամբ եւ հոգաբարձութեամբ. բայց մի ազգ ամենեւին բարձի թողի արած, չէ կարող
բարեկարգուիլ ինքն ըստ ինքեան, այլ պիտոյ է օր ըստ օրէ վայրենանայ, վատթաբանայ եւ
գազանանայ։

                                         3
   […] Մեր ասիացի Հայ եղբայրը […] կարծում է թէ իւր հոգեւոր տան շինութիւն լինելու է
առանց իւր յատուկ ձեռքի աշխատութեան, առանց որ եւ իցէ գլխացաւութեան նորա կողմից։
Նիւթական գործի մէջ խելօք Հայը հոգեւորի մէջ կամի անգործ մնալ եւ բոլոր
հոգաբարձութիւնը Աստուծոյ հրաշքին թողուլ։ Բայց Աստուած պարգեւել է մարդուս
բանականութիւն եւ ազատ կամք, որ նա գործ դնելով իւր հանճարը եւ իւր բարոյական
ազատութիւնը, բարեկարգէ իւր թէ նիւթական եւ թէ իմացական դրութիւնը, աշխատի եւ
քրտնէ շինելով իւր տունը. այնուհետեւ տարակոյս չը կայ, որ եւ մարդասէր Աստուածը
օգնելու էր մեզ, օրհնելու էր մեր գործը, շինելու էր մեր տունը, տեսանելով մեր կենդանի
հաւատը։
***
   Հայոց ազգի տունը պիտոյ է եւ կարող է միայն շինվիլ նորա լեզուի շինութեամբը։ Լեզուն
է, որ անապատները շինել է բարեկարգ քաղաքներ, եւ կազմել է մարդկային ընկերութիւններ
ու այդպէս յառաջացուցել է կարգ եւ օրէնք, աշխարհաշինութիւն, արուեստ եւ գիտութիւն,
հազարաւոր գիւտեր եւ հնարներ, մարդուս կեանքը թէ պահպանելու եւ թէ զարդարելու
համար։ Առանց լեզուի չէին կարող հաստատվիլ ոչինչ խելացի քաղաքական կարգեր եւ
թագաւորութիւնք. առանց լեզուի չէր կարող մարդը քաղաքացի դառնել. կարճ ասեմ. չէր
կարող մի հացատու բոյս բուսանել. մի կոտոր հաց գոյանալ մարդու համար։ Լեզուն է եղել
այդ բոլոր բարութենների սկզբնապատճառը, լեզուն եմ ասում, որ միտք է, բանականութիւն է,
գիտութիւն է, եւ բոլոր հմտութիւնների մայր ու դայեակ։ Ինչ խորհուրդ ունի լեզուն համօրէն
մարդկութեան համար առ հասարակ, նոյն խորհուրդը ունի նա մասնաւորապէս ամէն ջոկ ազգի
համար. ուրեմն Հայի համար իւր լեզուն, որ արդարեւ ամէն մինը մեզանից, որի խելքը
տեղումն էր, պարտական է համարել իւր ամենասուրբ բանը, իւր աչքի լոյսը, իւր սրտի արիւնը,
իւր կենսանութեան հիմքը, իւր պատիւն ու պարծանքը։ Լեզուի եւ ազգի նուազումը մին բան
է, որպէս եւ դոցա ծաղկելը եւ բարգաւաճելը այնպէս մօտ լծակից ու եղբայրակից միմեանց
հետ, որ մինը առանց միւսին անիմանալի է, ոչինչ է։

***
   Յիշատակութեան արժանի են մի քանի առանձին յատկութիւնք Հայոց լեզուի։ Սորա մէջ
երկու ձայնաւորք միմեանց քամակից չեն կարող հետեւել, եւ այս պատճառով է գրւում
Աբրահամ եւ ոչ Աբրաամ. Իսրայէլ եւ ոչ Իսրաէլ։ Հայոց լեզուն թէպետ եւ ունի մի կրկնեկ ր.
բայց ոչ մի բուն հայկական բառ չէ սկսանւում ր ով… Ձայնաւորների մասին շատ
զուգակցութիւն ունի Սեմիտեան լեզուների հետ, այնպէս որ սակաւ բառեր սկսանում են
ձայնաւոր տառերով։ Բայց Հայոց լեզուն իւր մ ի ա վ ա ն կ արմատներով ճշտապէս որոշւում
է Սեմիտեան լեզուներից, որոնց մէջ ծանօթ են համարեայ թէ ե ր կ վ ա ն կ արմատներ միայն.
այս բանով ահա մեր հայկական լեզուն կցորդվում է ՀնդկաԵւրոպական լեզուների ցեղին։

***
   Ամենայն կրթեալ ազգերի մէջ, սովորաբար մինը նոցա բարբառներից լինում է հիմք
ընդհանուր գրաւոր լեզուի եւ ազնիւ խոսակցութեան։
   …Նոյն բանը պիտոյ է հասկանալ եւ Հայոց մասին, ուր, ինչպէս բաւական զօրաւոր
պատճառներից երեւում է, Չորրորդ հայեցի բարբառը որպէս կենտրոնական լեզու ազգի
դարձել է նախապատիւ գործածականը թէ Հայոց վիպասանների տաղերգութեան մէջ եւ թէ
յետոյ որպէս մատենագրական լեզու Հայոց հեղինակների գրչի տակ։ Հայոց վիպասանների
երգերից մի քանի հատուկտոր բան հասել են մեզ Մովսէս Խորենացու պատմութեան մէջ, ուր
լսում ենք թէ այդ երգերը հինգերորդ դարումը Վասպուրական աշխարհի Գողթն գաւառումը
երգում էին բնակիչքը. բայց լեզուն շատ յետոյ է սկսել մատենագրութեան տակ ընկնել։

                                         4
Ինչպէս երեւում է, Հայոց ազգի կեանքը Ասիայի մէջ այն վաղաժամանակեայ դարերի մէջ չէ
ունեցել այնքան ազատութիւն, որ կարողանար հոգի ստանալ եւ իւր ներքին իմացական ու
բարոյական աշխարհը դուրս թափել եւ հաստատել գրաւոր յիշատակարաններով։ Հայոց ազգը
ըստ մեծի մասին օտար թագաւորութենների լծի տակ, ուրեմն ստրուկ եւ ծառայ, ի հարկէ
պիտոյ է անմասն մնար այն պարծանքից, որ ճարել էր իւր համար Յունաց ազգը աւելի յաջող
հանգամանքների տակ. եւ առանց ազատութեան անկարելի է մատենագրութիւն, անկարելի է
գիտութեան յառաջադիմութիւն եւ բարգաւաճութիւն։ Եթէ Հայկազանց թագաւորութիւնը մեր
նահապետ Հայկից մինչեւ Վահէ համարենք ոչ առասպելական ժամանակ, այլ ստոյգ
պատմութիւն, այնուհետեւ զարմանալի է մեզ, թէ ինչպէս մի ազգ այդքան հարիւրաւոր
տարիներ, երբեմն տիրակալ եւ հրամայող, երբեմն ծառայ օտար ազգերի, չէ կարողացել մինչեւ
այն աստիճան հասկանալ իւր անձը, որ իւր պատմութեան գործերը, իւր Արամների,
Տիգրանների աշխարհակալութիւնքը Հայաստանից դուրս, գրաւոր յիշատակով թողուր իւր
գալոց զաւակներից, որպէս դաստիարակութիւն։

***
   …Հայոց ազգի կեանքը այն հեռաւոր դարերումը պիտոյ է թանձր անմտութեան քնի մէջ
անցած լինի. այս մասին, նոյն իսկ Մովսէս Խորենացին շատ դառն բառերով գանգատաւոր է
իւր պատմութեան մէջ. եւ նորա բարկ ու կծու նախատինքների ծանրութիւնը ընկնում է
իշխանների վզին, որ ինչպէս լսում ենք Խորենացու բերանից, չէին հոգացել իւրեանց գործերը
աւանդել յետոյ գալոց ազգերին. եւ այդպիսիներին որ իւրեանց համար բարի կամեցած չէին,
ինչպէս կարող էր, ասում է մեր Քերթողահայրը, պատկանաւոր լինել մեր յանդիմանութեանը,
կամ տեղիք ունենալ մեր աւելի մեծ պահանջողութիւնը, որ դոքա փոյթ ունեցած լինէին
ազգային բերանացի երգերը եւ աւանդութիւնքը հաւաքելու եւ կարգի դնելու։

***
   Մի ազգի լեզու ստանալով գրաւոր կերպարանք, այսինքն մատենագիրների աշխատութեամբ
կրթուելով եւ կանոնաւորուելով, այնուհետեւ դառնում է դա ընդհանուր գրաւոր լեզու. եւ
ամենայն ոք պարտական է ուսանել այդ լեզուն, եթէ կամենում է մասնակից լինել այն
լուսաւորութեանը, որ դրած է գրաւոր լեզուի մէջ։ Ոչ թէ մի ազգ ուսանում է մի այդպիսի
լեզու, որովհետեւ դա չէր ժողովրդի բուն լեզուն, կամ մեռած լեզու էր, այլ որովհետեւ դա էր
դաստիարակութեան եւ կրթութեան ճանապարհ։

***
   Հեթանոսական դարերի ասպարէզը աւարտուել էր եւ Հայաստանի հողի վերայ ընկել էին
Քրիստոնէութեան սերմերը. նոր հայեցուածքը եւ նոր ըմբռնողութիւնքը պիտոյ է ցոլանալով
պատկերանային եւ լեզուի մէջ։ Հայերը մի երկարատեւ խաւար գիշերից յետոյ, հանդիպելով
այսպիսի լուսաւոր օրի, իսկոյն բացուեցան նոցա աչքերը եւ նոքա պայծառապէս հասկացան թէ
արդարեւ կարելի է լեզուն բաց ի նորա մասնաւոր եւ արտաքին գործադրութիւնից վեր քաշել
դէպի մի այլ աստիճան, շինելով նորան մի ամբողջ յարմարաւոր կազմած մտածութենների եւ
զգացութենների։
   Այս մեծ առաքինական վաստակը վաստակել են Հայոց ազգի համար Հայկական եկեղեցու
առաջին ուսուցիչքը, մեր երանելի սուրբ թարգմանիչքը։ Փառք եւ պարծանք նոցա, եւ մեծ
շնորհակալութիւն մեր կողմից։
   Բայց զարմանալով ու գովելով, չէ կարելի ոչինչ առաքինական վաստակ արժանապէս
գնահատել։



                                         5
   [Պիտոյ է] որ քննենք ու հասկանանք եւ սրտի մտքով ճանաչենք մեր հայախօս
հեղինակները չորրորդ ու հինգերորդ դարու մէջ ի՛նչպէս են մշակել ազգային լեզուի նիւթը,
ի°նչպէս են յառաջացուցանել այն մատենագրութիւնը որ դարձել է կանոն եւ գաղափար
ապագայի համար։

***
   …Ի°նչ վնաս կայ, մի ծաղիկի տեղ, երկու ծաղիկ ունենալ ազգի մէջ. եւ մի° թէ արժան էր
ազգասէր մարդուն ցանկանալ, որ, եթէ մի տեսակ ծաղիկ գոյանում էր Տաճկաստանի Հայերի
մէջ, չը գոյանար մի այլ տեսակ ծաղիկ Ռուսաստանի Հայերի մէջ։ Չէ. Աստուծոյ
տնտեսութիւնը այդպէս չէ. նորա իմաստուն սահմանողութեամբ կանաչում են մի եւ նոյն հողի
վերայ պէս-պէս ծաղիկներ ու բոյսեր, որոնց ամէն մինը ունի իւր առանձին գեղեցկութիւնը եւ
խորհուրդը. մինը միւսին խափանարար չէ. այլ մանաւանդ թէ ցուցանում է արարչական
հրաշքների բազմօրինակութիւնը բնութեան մէջ։ Եւ եթէ արդարեւ չը կայ աշխարհիս վերայ մի
մարդ, որի երեսի կերպարանքը ամենեւին հաւասար լինէր միւսին, ապա ո՞ր խելացին կարող է
պահանջել, որ երկու առանձին հայկական ընկերութիւնք, զանազան աշխարհներում, զանազան
կենսական պայմանների տակ, չունենային եւ իւրեանց հոգու առանձին կերպարանքը, փոքր ի
շատէ առանձին ձեւաւորութիւնք իւրեանց լեզուների մէջ։ Մեր ցանկութիւնը եւ առ ի սրտէ
ցանկութիւնը այս է. Թո՛ղ աճեն ու զօրանան այդ երկու ճիւղերը նոյնարմատ ծառի, թո՛ղ
ծաղկին ու պտղաբերեն դոքա. այնուհետեւ կը պատուինք ամէն մինը, նայելով նրա
պտուղների պատուականութեանը…

***
   Հայոց աշխարհաբառ լեզուն չէ այնքան հեռացել իւր սկզբնատպից. այսինքն այն
հատուածքը, որ ժամանակը պատճառել է մեր հին գրաւոր լեզուին, չեն այնքան խոր եւ
կործանողական, ինչպէս տեսանւում է Հռոմէական ասած բարբառների մէջ, համեմատութեամբ
լատինականին։ Հայոց այժմեան լեզուի յարակցութիւնքը հին գրոց լեզուի հետ համարեա թէ
այնպէս են, ինչպէս նոր Յունականի յարակցութիւնքը հին Յունականի հետ. եւ այս տեղ,
ինչպէս Հայերենումը մնացել է լեզուի նիւթը բաւական անարատ եւ իւր հին հիմքի վերայ,
հոլովների, հոլովմունքի եւ լծորդութիւնների փոքր ի շատէ հին ձեւերով, որ ամէնը
ջարդուփշուր է եղած Հռոմէական բարբառների մէջ, թէպետ եւրոպական հերոսաբար
գործունեայ հոգին այդ աւերակների վերայ շինել ու բարձացուցել է այնպիսի հրաշալի
դպրութեան տաճարներ, որ ոչնչով պակաս չէին հնաշէններից։

***
   Ու մեր Հայոց գեղեցիկ աշխարհաբառ լեզուն պիտոյ է իւր փոքր ի շատէ անարատ
գրութեան մէջ յառաջ գնայ, մի ոտքը պահելով միշտ հին նախնական հիմքի վերայ, օր աւուր
լցուցանելով իւր պակասութիւնքը հին լեզուի ճոխ գանձարանից։ Բայց այդ բանը չէ պիտոյ
կապէ հեղինակի ազատութիւնը եւ ծառայեցնէ նորա հոգին։ Հայոց նոր հայկաբանը, լինելով
տեղեակ իւր լեզուի ճոխ գանձերին, տեղեակ եւ կենդանի ժողովրդական լեզուի
բնաւորութեանը, պարտական է խելացի տնտեսութեամբ գործ դնել լեզուի ընդհանուր նիւթը,
պահպանել հին լեզուից, ինչ որ կարելի էր պահպանել, փոխ առնուլ հնիցը, ինչ որ պակաս էր
նորին, եւ պիտանի կացուցանել, ինչ որ արդէն պատրաստ էր այժմեան լեզուի մէջ, հետեւելով
իւր ընտրողական ճաշակին։

***

                                         6
   Ամենայն ազգի մէջ եղել է հեղինակը մի արարիչ, գտանող ու յարմարող մարդ. նա եղել է
լեզուի մշակող, բարեզարդող, գեղեցկացնող եւ կատարելագործող. նա եղել է շինող, բայց
շինութեան նիւթը տուել է նորան ժողովրդի ընդհանուր լեզուն. նոր լեզու ստեղծանել ոչ մի
հեղինակ կարող չէ. բայց նորան կրթել. իմացականութեան եւ բարձր գաղափարների
ազդեցութեան տակ մշակագործել ու վայելչացնել եւ տալ նորան այն մեծ խորհուրդը, որ նա
կարողանայ մի բոլոր ազգի դաստիարակութեան եւ լուսաւորութեան ճանապարհ դառնալ, այդ
կարող է նա։

ԱՄՓՈՓՈՒՄ
   Յիրաւի, Գրական Լեզուն ստեղծում են հեղինակ‐արարիչները՝ գրողները, ովքեր ունեն
լեզուի զգացողութեան բացառիկ շնորհ։
   Տասնամեակներ շարունակ, գրեթէ մէկ դար, Հայերէն Գրական Լեզուն խափանուել է
ռուսական տիրակալութեան տակ գտնուող ազգերի ու ժողովուրդների մայրենի լեզուները
համահարթեցնող Վ. Լենինի չարաբաստիկ դեկրետով եւ ապա՝ Համամիութեանական
կոմունիստական (բոլշեւիկեան) կուսակցութեան գերագոյն մարմնի եւ անձամբ Ի. Ստալինի
ստորագրութեամբ գաղտնի (ներքին գործածութեան համար) որոշումներով։
   Հայոց լեզուն աղտոտուել ու գահավիժել է սավոկային ու համալսարանական
«լեզուաբանների», ինչպէս նաեւ Տերմինաբանական պետական կոմիտէի, իսկ հիմա Լեզուի՝
դարձեալ պետական վարչութեան ջանքերով։
   Գրողների միութեան անդամները, որոնց համար Գրական Հայերէնը վաղուց անտի դադարել
է առաջնային գրական արժէք լինելուց, այսօր էլ կատաղօրէն դիմադրում են Սահակ‐
Մեսրոպեան մեր այբուբենը, ուղղագրութիւնը եւ կետադրութիւնը վերականգնելու
հետեւողական պահանջին, որպիսին դեռեւս 1922 թուականից ի վեր ներկայացրել են մեր
բացառիկ նախորդները՝ Հր. Աճառեանից, Յովհ. Թումանեանից, Ստ. Մալխասեանից մինչեւ
Լեւոն Խաչերեան, Ռաֆայէլ Իշխանեան, Պարոյր Սեւակ եւ ժամանակակից մտաւորական
սերուցքը։
   Եւ պատճառը, ինչպէս մեր կեանքի մնացեալ բնագաւառների մէջ, նոյնն է՝
շահատակութիւնն ու կաշառքը։ Երկրի պաշտօնեաների անգրագիտութեան եւ
ռուսախօսութեան թողտուութեամբ Գրական Լեզուի ճակատագիրը իրենց տնօրինութեան տակ
առած սավոկային «լեզուա‐գիտունիկները», ովքեր առաջնորդում են անգրագիտութեան
տարածումը հայերի մէջ, իրենց «տերմինաբանական» աճպարարութիւններով դպրոցական
աւարտական եւ համալսարանական ընդունելութեան քննութիւններին բարձր
գնահատականների վաճառքով են զբաղուած։
   Եւ եթէ թերուս զանգուածը սոսկում է իր մայրենի լեզուն իւրացնելու անհրաժեշտութիւնից,
եթէ «արդի գրականութիւն եւ մշակոյթ» ստեղծողները պոստմոդերնիզմի մակերեսին լողալով
փորձում են արդարացնել իրենց անգրագիտութիւնը, եթէ պետական պաշտօնեաները հայերէնը
խօսելու ձախաւէր փորձերն անում են ռուսերէնից կատարուող բառացի կամ բառարանային
թարգմանութիւններվ, ապա բնաւ էլ անկիրթ այդ մեծամասնութի՛ւնը չէ, որ տիրութիւն է
անելու մեր հոգեւոր մշակոյթին, մեր նիւթական մշակոյթին եւ մէր մայրենի լեզուին։
  Կ.Ա.Ս.
Փարիզ, 2012




                                         7

				
DOCUMENT INFO