عباقرة الكذب

Document Sample
عباقرة الكذب Powered By Docstoc
					á«fGOƒ°ùdG á«≤«KƒàdG á∏°ù∏°ùdG



           óªMGƒHCG – ˆG óÑY ódÉN


                  IôbÉÑY
                  Üò`µdG
     ¿GOƒ°ùdG ‘ …ƒeÓ°SE’G ΩɶædG äGRhÉéàd á«≤«KƒJ ä’É≤e
                        (Ω2011‐1989)
           óªMGƒHCG – ˆG óÑY ódÉN



           IôbÉÑY
           Üò`µdG
¿GOƒ°ùdG ‘ …ƒeÓ°SE’G ΩɶædG äGRhÉéàd á«≤«KƒJ ä’É≤e
                (Ω2011‐1989)




                 Ω2011 πjôHCG
                          º«MôdG øªMôdG ˆG º°ùH
 ⋲n∏Y tˆG ºà nN (6)¿ƒoæerDƒj n’ ºgQòæJ ⁄ ΩnCG º¡JQnòfnCGnCG º¡«n∏Y AGƒ°S rGhoôØ nc øjòsdG s¿pEG)
           n          nn              n p o r o r p o nr r r o n r                  r p r n l n n             n n p
 ¢SÉsædG øeh (7)l º«¶Y ÜGnòY º¡dh IhÉ n°ûZ ºgQÉ°üHnCG ⋲n∏Yh º¡©ª°S ⋲n∏Yh º¡Hƒo∏b
     p             n p n                   p
                                                    l n ro nn ln
                                                                          p p p n
                                                                            r         r       n n r p p r n           n n r p o
    n n n n p n                              n o p o                p p op o n n p p p r p n p n
 Éeh GƒoæeBG øjòsdGh sˆG ¿ƒYOÉnîj (8)n ÚæerDƒÃ ºg Éeh ôNB’G Ωƒ«rdÉHh uˆÉH ÉsæeBG o∫ƒo≤j øe                                    n n
                                                                                                  n
 º¡dh k É°Vôe tˆG ºgOGõa ¢Vôse º p o p
         o nn            nn          o o n nn l n              p¡Hƒo∏b ‘ (9) ¿hoô©°ûj Éeh º¡°ùØfnCG s’pEG ¿ƒYó rîj
                                                                                   n o r n n n o n o                      n o n n
 És‰pEG rGƒodÉ nb ¢V r
       n                          n G ‘ rGhó°ù rØJ n’ º¡d nπ«b GnPpEGh (10) ¿ƒHò rμj GƒfÉ nc Éà º«dnCG ÜGnòY
                            p QC’ p o p o r o n p                                              p n o               pn l p l n
                                                                              n           n o
 º¡d nπ«b GnPpEGh (12)¿hoô©°ûj s’ øμ`ndh ¿hó°ù rØŸG ºg º¡sfpEG ’nCG (11)¿ƒë∏°üe øëf
  ro n
                    p         n               n o r n            p n n o p or o o o
                                                                                           r                     n op r o o rn
s’ øμ`ndh AÉ¡Øt°ùdG ºg º¡sfpEG ’nCG AÉ¡Øt°ùdG øeBG ɪ nc øerDƒfnCG rGƒodÉ nb ¢SÉsædG øeBG ɪ nc rGƒoæeBG
              p n n n                    o o ro               n n       n n n o p o                     o         n n n          p
                                       p p n n r                                        n n p
                                r p
 º rμ©e ÉsfpEG rGƒodÉ nb º¡æ«WÉ«°T ¤pEG rGƒn∏ nN GnPpEGh ÉsæeBG rGƒodÉ nb rGƒoæeBG øjòsdG rGƒo≤d GnPpEGh (13)¿ƒªn∏©j
  r n n                                         n                    n n                                  n n              n o rn
 (15)¿ƒ¡ª©j º n  n o n rn r             p r p o on n p p p r n n
                                    p¡fÉ«¨ oW ‘ ºgtóÁh º¡H oÇõ¡à°ùj tˆG (14)¿ƒoFõ¡à°ùe øëf És‰pEG    n       p rn r o o rn n
                                                        r             r          r
 (16)øjóà¡e rGƒfÉ nc Éeh º¡JQÉuŒ âëHQ ɪa ió¡dÉH ádÓs°†dG rGhΰTG øjòsdG n∂Ä`ndhoCG
                n pn r o o                     n n ro o n n        npn n n no r p nnn                  o on r n p              p r
 ‘ º¡ ncôJh ºgQƒoæH tˆG ÖgnP o¬dƒM Ée äAÉ°VnCG Ésª∏a kGQÉf ó nbƒà°SG …òsdG πn㪠nc º¡o∏ãe
   p ro nnn r p p p                                n n nrn n r n                nn n n rn r                    p p n ro nn
                                                          n o p rn ro n l ro l o o
                       Iô≤ÑdG IQƒ°S. (18)¿ƒ©Lôj n’ º¡a »ªY º rμH wº°U (17)¿hoöüÑj s’ äɪo∏ oX               n p ro m n
                                                º«¶©dG ˆG ¥ó°U
                        (1) AGógEG
                    øjõjõ©dG »jódGh ¤EG
                 ..ôª©dG ∫ƒ£H ɪμd »JGƒYO
            º∏¶dG á«gGôch áÑëŸG ⋲∏Y ÊÉ«HQ óbh


                        (2) AGógEG
        á∏«◊G º¡à«YCG øjòdG (PÉ≤fE’G) º∏X ÉjÉë°V ‹EG
     ΩɶædG QRÉ› AGó¡°T äÉ¡eCGh äÓ≤à©ŸGh ¿ƒé°ùdG ‘
        QÉÑéch …ôeCGh ¿GOƒ°ùJQƒHh QƒaQGOh ܃æ÷G ‘


                        (3) AGógCG
    Ú°SÉj ÚeC’G »∏Y QPÉHCG π≤à©ŸG π«eõdG õjõ©dG »NCG ¤EG
               í«°ùØdG ¬ŸÉYh Éæ¨dG ¬à°VhQ ‘


                          ™«ªé∏d
                      …ôjó≤Jh »àÑ




7
8
                                                                 áeó≤e
,IÉ«◊ÉH ¢SÉ°ùME’G Ghó≤a ¢SÉfCG ¬æe ¿ƒª∏©àj ’h ïjQÉàdG ¿hAô≤j øjòdG ¿EG”
   .“¢ù◊Gh Òª°†dG Iƒë°U hCG ¢ùØædG áÑ°SÉ øe kÉHôg 䃟G GhQÉàNG º¡fEGh
»ÑæjƒJ ódƒfQCG


Ée êƒMCG Éæ°ùØfCG ó‚ »°SBÉŸGh çQGƒμdG ¤EG kGó«©H ΩÉ°ù÷G çGóMC’G ÉæJòNCG ɪ∏c
øeh ,çGóMC’G √òg AGQh ∞≤J »àdG á≤«ª©dGh IQƒ¶æŸG ÒZ ÜÉÑ°SC’G áaô©e ¤EG ¿ƒμf
äÉeÓYh Oƒ°S äÉëØ°U øe ¬«a Ée πμH ïjQÉàdG á°SQGóe ¤EG ¿hô£°†e øëæa Éæg
             o
∫ÓN øe πNGódG øe ÉæJGP ⋲∏Y ±ô©àf ⋲àM áaGôWh ..ÜOCGh äÉjÉμMh ¢ü°übh ¢†«H
                   .ÉæîjQÉàd ¤hC’G ¿hô≤dG ‘ ÉfOGóLCGh ÉæH á£ÑJôŸG äÉæ«÷G áaô©e
                                                             Oó°üdG Gòg ‘h
                                    :»bƒ°T óªMCG ôYÉ°ûdG ..AGô©°ûdG ÒeCG ∫ƒ≤j
            ÈÿG ¿hQój ¢ù«d Ωƒb π°V               È©dG ¬«a PEG ïjQÉàdG GhCGôbCG


á°SGQOh ,IôcGP ÓH ¢û«©J ¿CG áeCG ™«£à°ùJ ’h ,·C’G IôcGP ƒg ïjQÉàdG ¿EG ∂°T ÓH
܃©°ûdG IBGôe ïjQÉàdÉa ájƒ≤dG ·C’G ÜCGO ƒg ¬æe È©dGh ¢ShQódG êGôîà°SGh ïjQÉàdG
¤EG ∫ƒ°UƒdG ¿hójôj øjò∏d ¢ùFÉØædGh QQódG øªμJ ¬JÉëØ°U ‘ ·C’G ÜQÉŒ π≤Mh
                                                             .Ió«©°ùdG äÉjÉ¡ædG
 ÒÑ©àdG »∏Y Ö©°üj äɶ◊h ä’ÉM ‘ É¡àÑàc ä’É≤ŸG øe áYƒª› ÜÉàμdG Gòg
        q
kGÒÑ©J âÑàc É¡∏L ¿C’ ∂dP á¨∏dG ΩGóîà°SG ‘ IQÉ¡e øeh áZÓH øe â«JhCG ɪ¡e É¡æY
 ä’ÉM É¡«∏Y â¨Ñ°U çGóMCG øe ¿GOƒ°ùdG ‘ Qhój Ée ⋲∏Y ójó°ûdG »ŸCGh »≤æN øY
 âæc IÒãc ¿É«MG ‘h ,¬d â°ü°üN Ée Ò¨d Iƒ≤dGh á£∏°ùdG ΩGóîà°SG ‘ RhÉéàdG

9
ΩɶædG IOÉb É¡H ΩÉb äÉaöüJ øe »°ùØædG ⁄C’Gh Ö°†ØdG äÉæë°T ≠jôØàd ÖàcCG
á°SÉ«°ùdG ¥ƒ°S ‘ ¬H GhôLÉJ …òdG ∞«æ◊G øjódG º«bh ÜQÉ°†àJ ¿GOƒ°ùdG ‘ ºcÉ◊G
»ÑædG ¬H AÉL Ée øY ¤É©J ˆG ≥∏N ó©HCG ºgh ¬H Ó°Uh ¿ƒYójh ,™ªàéŸGh OÉ°üàbE’Gh
                                            k
                                        .º«∏°ùàdG ”CGh IÓ°üdG π°†aCG ¬«∏Y óª
™FÉbhh çGóMC’ á«≤«KƒàdG ä’É≤ŸG øe ÒãμdG ¬«a ÉæjójCG ÚH …òdG ÜÉàμdG Gòg
áaô©Ÿ ¥ÉaB’G âëàa »àdG »gh ,ó∏ÑdG Gòg ïjQÉJ ‘ ᪡e á«æeR áÑ≤M â∏μ°T »àdG
‘ áæ«©e AGõLCG ‘ AÉeódG ábGQE’ äOCG áæ«©e äÉaÓN ܃°ûf ÜÉÑ°SC’ áÑ©°üdG á∏Ä°SC’G
øe ¿GOƒ°ùdG ô¶àæj …òdG πÑ≤à°ùª∏d 샰VƒH Ò°ûJ ÜÉàμdG Gòg IOÉe ∂dòch ,OÓÑdG
âéàf »àdG á«KQÉμdG èFÉàædGh Ú«°VÉŸG øjó≤©dG ‘ çóM ÉŸ á«◊G Qƒ°üdG ∫ÓN
,OÓÑdG ‘ ºcÉ◊G Ωɶæ∏d á∏«°UCG á°SQɪªc (ÜòμdG) øY çóëj ÜÉàμdÉa ,É¡æY
‘ ¢SÉædG IÉ«ëH π°üàJ »àdGh ájÒ°üŸG ÉjÉ°†≤dG ™e πeÉ©àdG ‘ ºμM á≤jôWh
                                                             .»eƒ«dG º¡°TÉ©e
Ωɶæd πÑb øe çó– ⁄ ºFGô÷ ≥«KƒJ É¡fƒc ÜÉàμdG Gòg IOÉe ᫪gCG ™ÑæJh
»æ∏©dG ÜòμdG ¬à°SQɇ ∫ÓN øe ƒgh ,¬æY ´ÉaódG »Yójh ΩÓ°SE’G QÉ©°T ™aôj ºμM
,º¡Ñgôjh ¢SÉædG øe º≤àæ«d AÉL øªμj ΩÓ°S’G íÑ°UCÉa ,¬fÉcQCG iƒbCG Ωó¡j íjöüdG
ºcÉ◊G ΩɶædG äÉ°SQɇ ∂dòH äócCG ɪc ∂àØdG ó°TCG º¡H ∂àØjh ,º¡eƒ◊ ™£≤jh
ΩɶædG äGƒb º¡à∏àb QƒaQGO ‘ á«ë°V ìGQ øWGƒe ∞dCG 300 `dÉH ’EG ∫óà°SCG ’h
¢û«©dG ‘ ¬≤ëH ÖdÉW øe πc â∏àbh ,Ö¡∏d áaPÉ≤dG äGôFÉ£dÉH º¡Jƒ«H âbôMh
QÉædG øeC’G äÉ£∏°S âëàa å«M (2007) ¿GOƒ°ùJQƒH áæjóe ‘ çóM ɪc ËôμdG
øeC’G äGƒb º¡à∏àb ÉeóæY …ôeCGh QÉÑéc »à≤£æe ‘ çóM ɪch ,∫õY øjôgɶàe ⋲∏Y
¢Vôa ‘ á«eƒμ◊G ∫ƒ∏◊G Ú°†aGQ É¡à©«Ñ£d IÉ«◊G IOƒ©H ¿ƒØà¡j ºgh OQÉH ΩóH
     .QÈe …G É¡d ¢ù«d Iƒ°ùbh á°SGöûH Gƒ∏àb ìÓ°ùdG øe k’õY GƒfÉch ¬fhójôj ’ ™bGh
¿CG ∞«ch Ω2010 â«fÎf’G áμÑ°T ⋲∏Y á«fGOƒ°ùdG IÉàØdG ó∏L ó¡°T ⁄É©dG πc
,IÉàØdG ⋲∏Y Oƒ°SC’G ó≤◊Gh Iƒ°ù≤dG â°SQÉe ób ájƒeÓ°S’G á«fGOƒ°ùdG áWöûdG äGƒb
áYÉ°ûÑdG √òg á°SQɇ ‘ áWöûdG ¬H âeÉb Ée áeƒμ◊G ó«cCÉJ iÈμdG áeÉ£dG âfÉch
Ú°VQÉ©ŸG äÉLhR π≤àYCG øe ∫hCG ΩɶædG Gòg ,øjógÉ°ûŸG ÚjÓe Égó¡°T »àdG
      .!!..á«æ«£°ù∏ØdG »°VGQCÓd á∏àëŸG á«∏«FGöSE’G äGƒ≤dG ⋲àM ¬H Ωƒ≤J ⁄ Ée Gògh

                                                                           10
IÒãc äGQÉ°TEG ó‚ Gòd ¬«a πeCÉàdGh ïjQCÉàdG IAGô≤H ≥«KƒàdG ⋲∏Y õcôj ÜÉàμdG Gòg
:¤É©J ∫Éb :É¡æe È©dG òNCGh É¡«a πeCÉàdGh ÚdhC’G Ò°S á°SGQO ¬«ªgCG ¤EG ÉfƒYóJ
     n p or n p n n                        r n p r n p o p n n o r pr p r r
∫BG }ÚHsò nμŸG oáÑbÉY ¿É nc n∞« nc rGhoô o¶fÉa ¢VQC’G ‘ rGhÒ°ùa °S ºoμ∏Ñ nb øe ân∏ nN ó nb{
                              r
                                                                             133/¿GôªY
                      n p
    p n n     n p n       r l nr p r p p n p n r n n
ÉkãjóM ¿É nc Ée ÜÉÑrdC’G ‹hC’ IÈY º¡°ü°ü nb ‘ ¿É nc ó≤d” ¤É©Jh ¬fÉëÑ°S ¬dƒbh
m r kn r nn k o n m r n               p n n p r n n nr n p n p r n p n n o
Ωƒn≤ud áªMQh iógh A»°T sπ oc nπ«°ü rØJh ¬jój ÚH …òsdG ≥jó°üJ øμ`ndh iÎ rØj
           nnn ro nn n n r p o n                                         n p o
,“..¿hoôsμØàj º¡s∏©d ¢ü°ün≤dG ¢ü°ü rbÉa...” :¤É©J ¬dƒbh 111/∞°Sƒj “¿ƒoæerDƒj
      n
                                                                  176/ ±GôYC’G

≥«KƒàdG ᫪gCG ⋲∏Y ádGódG äÉeÓ©dG øe ÒãμdG ¬«ah ,≥jô£dG öüÑà°ùf Éæ∏©Œ
ÉædR ’ ¿GOƒ°ùdG ‘ øëfh ɪ«°S ÉæJÉ«M ïjQÉJ ‘ ᪡ŸG çGóMC’Gh ™FÉbƒdG øjhóJh
É¡°†©H ¬HÉ°ûJ »àdGh ,IQôμàŸG ÉæJÉeRCG øe ÉæLôîj êô …CG …Qóf ’h ≥jô£dG Ö qμæàf
            o
                                            .ÜQÉéàdG øe ò«Øà°ùf ¿CG ¿hO ¢†©ÑdG

Qhôe ôe á«fhÎμd’G ™bGƒŸG ÈY ä’É≤ŸG √òg öûf ¿CG ËôμdG ÇQÉ≤dG ó≤à©j ’
                                             k
§£h ¢ShQóe πμ°ûHh ΩɶædG ¿GƒYCG πÑb øe á°SöT k ÉHôM â¡LGh äó≤a ,ΩGôμdG
Ö«dÉ°SCG πc »©e Gƒ°SQÉe ,k Éjƒæ©e »∏à≤d â∏°ûa IÒãc ä’hÉh »æe π«æ∏d
,ÊhÎμd’G ójÈdGh ∫Gƒ÷G ∞JÉ¡dG ÈY ÜÉÑ°ùdGh ᪫à°ûdG øe IQò≤dG äGôHÉîŸG
ˆG π°†ØH ,É¡«a º«bCG »àdG ádhódG ‘ »à©ª°S ¬jƒ°ûàd Ö°†¨dG ádÉM º¡H â∏°Uhh
â∏°Uh ób »àdÉ°SQ ¿CG ‘ kGÒãc »æMGQCG …òdG ôeC’G º¡JÉ££ πc â∏°ûa ¤É©J
Ée ⋲∏Y kGÒãc º¡d ÏeCG øjòdGh ⁄É©dG ´É≤H πc ⋲∏Y øjöûàæŸG AGôo≤dG øe ´É£b ÈcC’
äGƒYódÉH ¤É©J ˆ º¡ØcCG ™aQ óM π°Uh πYÉØJh ôjó≤J øeh áÑ øe ¬H ʃWÉMCG
                                          k
»æJAÉLh ’EG ΩɶædG OÉ°ùa øY É¡«a âØ°ûch ádÉ≤e âÑàc ¿CG Ée á≤«≤Mh ,á◊É°üdG
                                         .ájójÈdGh á«ØJÉ¡dG ä’É°üJ’G äGöûY

ácQÉÑŸG IÒ°ùŸG √òg á∏°UGƒe ‘ »æ≤aƒj ¿CG ¤É©J ¬dCÉ°SCGh ..ˆôμ°ûdGh óª◊G ˆG
º¡μ«∏“ ∫ÓN øe Iójó÷G ∫É«LC’G á«YƒJh …ƒeÓ°S’G OÉ°ùØdG ÜÉHQCG ájô©J ‘
øjódG º«dÉ©J øY ºgó©Hh ¿GOƒ°ùdG ‘ ÚªcÉ◊G ¥ÓNCG OÉ°ùa ⋲∏Y ádGódG äÉeƒ∏©ŸG
                    o
ôFÉ°S ¿hO ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ¿EÉa ,º¡≤jôW ‘ Ò°ùdGh º¡≤jó°üJ ΩóYh ,∞«æ◊G

11
ÜOCÉH ¬μ°ù“h Oƒ÷Gh ΩôμdGh ≥∏ÿG ø°ùMh áMɪ°ùdGh áÑ«£dÉH ô¡à°TCG ¢VQC’G ܃©°T
                                     .¢SÉædG πc..¢SÉæ∏d ¬ÑMh ,áØjöûdG IƒÑædG

º©fh ¤ƒŸG º©f ∂fEG ÈéàŸG ÈμàŸG ΩɶædG Gòg ÉæàeCG øY πjõJ ¿G ∂dCÉ°SCG ÊEG ˆG
                                                                      .Ò°üædG



óªMGƒHG ódÉN

Ω2010 Ȫ°ùjO




                                                                         12
                                           .!!..ÜòµdG IôbÉÑY
IOÉ¡°ûHh IÉ«◊G »MÉæe áaÉc ‘ ¿GOƒ°ùdG É¡H ôÁ »àdG ájhÉ°SCÉŸG ´É°VhC’G ºZôH
ΩɶædG IOÉb ∫GR ’ á«ë°üdGh á«YɪàL’Gh á«°SÉ«°ùdGh ájOÉ°üàb’G á«dhódG äɪ¶æŸG
á«FÉ°†ØdG ⋲∏Y º¡ÑjPÉcCG ¿ƒãÑjh AÉ«M ÓHh ÜòμdG ⋲∏Y k ɨdÉH kGQGöUEG ¿höüj ºcÉ◊G
,á°†gÉfh IôgOõe É¡fG ⋲∏Y OÓÑdG ‘ ´É°VhC’G ôjƒ°üàd áLPÉ°S ä’hÉ ‘ á«fGOƒ°ùdG
âbƒdG ‘h ,OÓÑdG ‘ çóëj Ée á≤«≤M kGó«L ¿ƒcQój øjòdG ¢SÉædG ∫ƒ≤©H k ÉaÉØîà°SG
IOÉjR ÖÑ°ùH k ÉjhÉ°SCÉe k É©°Vh Ò°ûÑdG óªMG ø°ùM ôªY ádhódG ¢ù«FQ ¬«a ¢û«©j …òdG
á«fGOƒ°ùdG (ádhódG) âëÑ°UCG á«dhódG á«FÉæ÷Gh ‹hódG ™ªàéŸG πÑb øe ¬«∏Y ¥ÉæÿG
᫪«∏bE’Gh á«dhódG πaÉëŸG øe ójó©dG øY É¡HÉ«Z ÖÑ°ùH êôM ™°Vh ‘ É¡°ùØf
á«Hô©dG Éæà≤£æe ܃©°T º¡J »àdG ᫪gC’G äGP ÉjÉ°†≤dG øe ÒãμdG ‘ Qô≤J »àdG  o
                                                                      .á«≤jôaC’Gh
áÑWÉ ¤EG Oƒ≤J ⋲àdGh á≤«≤◊G øY åëÑj iòdG ¥ó°üdG ¢†«≤f ÜòμdG ¿G
¥ó°üdÉH ¬æY È©j Ée Gògh ,ádAÉ°ùŸGh á«dhDƒ°ùŸG ⋲æ©e πªëj ¥ó°üdG Gòdh ,äGòdG
ɇ ájöûÑdG ¢ùØædG πNGO ¤EG π°üJ ⋲àdG ôYÉ°ûŸG ⋲ah π«ãªàdG ⋲a ¥ó°üdG hCG ⋲æØdG
¢ùμY ⋲∏©a ⋲°SÉ«°ùdG ÜòμdG ÉeCG ,¬JGP çó◊G ™e ¥ó°üdG øe ¬«dÉ©ØfEG ¬dÉM çóëj
á«©bGƒdG á°SQóŸG áØ°SÓa äÉHÉàc RÈJ Éægh ,QÈe ÒZ hCG kGQÈe ¿ƒμj ób k ÉeÉ“ ∂dP
                                                            o
ídÉ°üe ≥«≤ëàd á«≤«≤M ÒZ âfÉc ƒd ⋲àM º¡J’ƒ≤eh º¡≤£æe ¿ƒØXƒj øjòdG
                                                      o                    o
øe Ö∏W ÉeóæY ᫪gC’CG ájÉZ ⋲a ¢Uƒ°üÿG Gòg ⋲a ⋲∏«aÉ«μ«e ¬Ñàc Éeh ,á°UÉN
Ωõà∏j ’ ¿CGh ÉYOÉ ¿ƒμj ¿Gh ,k ÉÑ∏©Kh kGó°SCG ¿ƒμj ¿CG øe (ÒeC’G) ¬HÉàc ⋲a √ÒeCG
                 o
√òg øeh ,(á∏«°SƒdG QÈJ ájɨdG) IQƒKCÉŸG ¬JQÉÑY âfÉμa á«bÓNC’G ÒjÉ©ŸÉH ⋲àM
á«Ø°ù∏ØdG º¡dƒ°UCG Oó÷G Ú¶aÉëŸG ôμah á«°SÉ«°ùdG á«©bGƒdG óªà°ùJ áØ°ù∏ØdG
                      o
⋲a äÉYGöüdGh Ühô◊Gh á«°SÉ«°ùdG äGQGô≤dG øe ÒãμdG Éæd öùØj Ée ƒgh ,ájôμØdGh
ÚH øe ⋲æ©j Gògh ,á«bÓNC’Gh ¥ó°üdG øY k ÉeÉ“ Ió«©H èéMh ™FGQP â– ,á≤£æŸG
                                                          o
ób Ú«fóª∏d πà≤dGh ¿Ghó©dÉH hCG Üô◊ÉH kGQGôb ¿CG IÒãc á«°SÉ«°S ä’’Oh QƒeCG
äÉjÉZh ±GógCGh ÜòμdG ÚH §HôdG ºàj iCG ,á∏«Ñf ±GógCÉH AÉYOE’G hCG ÜòμdÉH QÈj
                                                               .(1) á∏«Ñf á«°SÉ«°S
á«μjôeC’G IóëàŸG äÉj’ƒdG ‘ Oó÷G Ú¶aÉëŸG ÚH k Ébôa óLCG ’ á≤«≤◊G ‘h

13
QGôb ‘ âHòc ÉμjôeCG..Üô◊G QGôb ‘ Üòc ób ɪgÓμa ,¿GOƒ°ùdG ‘ ¿ƒjƒeÓ°SE’Gh
‘ ´É°VhC’G ⋲∏Y ÜÓ≤f’G ‘ GƒHòc ΩƒWôÿG ‘ ¿ƒjƒeÓ°SE’Gh (¥Gô©dG) ⋲∏Y Üô◊G
íÑ°UCG πH ..(QƒaQGO) ‘h ,(܃æ÷G)‘ Üô◊G QGôb ‘ iôNCG Iôe GƒHòc ºK ,OÓÑdG
…òdGh ÜòμdG ¢û«©f øëfh k ÉeÉY ¿höûYh k ÉØ«f ä’É◊G πc ‘ ∞bƒŸG ó«°S ƒg ÜòμdG
áμë°†e É¡∏©Lh ,á«fGOƒ°ùdG ádhódG Ü’hO ‘ »bÓNC’Gh ‹ÉŸG OÉ°ùØ∏d iOCG √QhóH
                                                                  .·C’G ÚH
AÉ≤d ‘ »∏Y ø°ùM ∫ɪc á«LQÉÿG IQGRƒH ádhódG ôjRh ∫Éb á∏«∏b ΩÉjCG πÑb
äGRhÉéàdGh äÉcÉ¡àf’G øY ¬à«dhDƒ°ùà ±ôY ºμ◊G ‘ á«°üî°T ÌcCG ƒgh ʃjõØ∏J
                                         o
⁄h ÜÓ£dG äGöûY É¡à«ë°V ìGQ »àdG á«eGõdE’G áeóÿG äGôμ°ù©e ‘ âÑμJQG »àdG
     :¬JOÉ©°S ∫Éb..¿GOƒ°ùdG ‘ AÉeódG GƒbGQCG øjòdG πc ¿CÉ°T ¬fCÉ°T áªcÉëª∏d ™°†îj
                                 .¬îjQÉJ ‘ IôØW ÈcCG ≥≤M ¿GOƒ°ùdG ¿CG        ·
’) á«Hô¨dG äɪ¶æŸG IOÉ¡°ûHh ⁄É©dG ‘ ƒ‰ ä’ó©e ÈcCG ≥≤M ¿GOƒ°ùdG ·
ó¡Y ‘ ¿GOƒ°ùdG É¡≤≤M ƒ‰ ä’ó©e ÈcG øY kGôjô≤J äQó°UCG á«HôZ ᪶æe …G …QOCG
                                                               ..(PÉ≤f’G)
                         .!!..¬H äôe »àdG Oƒ¡©dG π°†aCG ¢û«©j ¿GOƒ°ùdG       ·
ÌcCG ƒgh ,¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ¢ù«FôdG ÖFÉf Qôc ÖjPÉcC’G øe Qó≤dG äGòHh
                   :∫Éb OÓÑdG ‘ ájƒªæJ äGôØW ∫ƒM ÖjPÉcC’G ¿ƒ≤∏£j øjòdG
                                   .óMGh πLQ Ö∏b ⋲∏Yh óMƒàe ¿GOƒ°ùdG
                                                          o                 ‐
                .¬JÉ«M ‘ ¥ƒÑ°ùe ÒZ Qƒ£Jh á«gÉaQ ádÉM ¢û«©j ¿GOƒ°ùdG         ‐
                                    .IOÉ«°ùdG õeQ ƒg Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG     ‐
              .á∏°üH á≤«≤ë∏d âÁ ’ ™éØj …òdG ⁄DƒŸG ∂ë°†ŸG ÒãμdGh
                                     o                                      ‐
ÖjPÉcC’G øe ójõª∏d ™ªà°ùj ¿CG ¬fÉμeEÉH ¬«fGOƒ°ùdG á«FÉ°†ØdG ¬ãÑJ ÉŸ ™HÉàŸGh
√òg á«dÉŸG ƒªædG ä’ó©e ÈcCG ¿CG ⋲∏Y ¿ÉæKG ∞∏àîj ’ ™Ñ£dÉHh ,áªgƒàŸG ÊÉeC’Gh
¿CGh ,¬©e ÚØWÉ©àŸGh √OƒæLh ¬jójDƒeh ºcÉ◊G (»æWƒdG) ô“DƒŸG AÉ°†YC’ âKóM

                                                                                 14
Éæ©«ªL π©ØdÉHh ºcÉ◊G Üõë∏d ÚÑ°ùàæª∏d áÑ°ùædÉH ¿GOƒ°ùdG É¡≤≤M ƒ‰ ä’ó©e ÈcCG
‘ ⪫bCG »àdG ≥gGƒ°ûdG äÉjÉæÑdGh ¥OÉæØdGh êQÉî∏d âHôg »àdG Ió°UQC’G ±ô©j
                                                       o
                                                              .É«côJh Éjõ«dÉe

ó°Uôjh ™HÉàj ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ¿CÉH ¿ƒ∏¡éj ºcÉ◊G Üõ◊G IOÉb Üòμj ÉeóæYh  o
¿ƒØîà°ùj OÉÑ©dGh OÓÑdG ºμM ‘ º¡JOÉ©ch ,êQÉÿGh πNGódG ‘ Öàμj Ée ™dÉ£jh
                            o
Ωƒ≤dG ¿CG ⋲∏Y ∫ój Ée ,¬d Égƒ¡Lh »àdG äGAÉ°SE’G k ÉÑjôZ øμj ⁄ Gòd ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdÉH
‘ ácQÉ°ûª∏d OÓÑdG IQOɨe øe º¡°ù«FQ ™æe ó©H á°UÉN ¿RGƒJ ΩóY ádÉM ‘ ¿ƒ°û«©j
                                                              .‹hO ô“Dƒe øe ÌcCG

                                                                 ÜòμdG ¿ƒæa

‘ ¿ÉæØdG ´Èj ɪc É¡«a GƒYôH IÒãc Ö«dÉ°SCGh ¥ôW ΩɶædG IOÉb ÖjPÉcC’h
¬LGƒJ »àdG äÉjóëàdG á¡LGƒe ‘ ÜPÉc ÜÉ£N øe ÌcCG ¿ƒμ∏Á º¡a ¬àMƒd º°SQ
                            p
»JCÉj ’ ºcÉ◊G ΩɶædG Üòch ,ÊGOƒ°ùdG ܃æ÷G ∫É°üØfEG á«°†b ‘ á°UÉNh OÓÑdG
…óªM º«MôdGóÑY πãe øjô¶æŸGh IòHÉ¡÷Gh QÉÑμdG øe πH Qɨ°üdG øe ÖdɨdG ‘
                                o
ádhód ï°SQ ¬fƒc ¬HGƒHCG ™°ShCG øe ïjQCÉàdG πNO …òdG Qƒ¡°ûŸG (å∏ãŸG) ÖMÉ°U
…OÉ©dG øWGƒŸG ±ôY ʃjõØ∏àdG AÉ≤∏dG ∫ÓN øeh ,ájƒeÓ°S’G á«∏Ñ≤dGh ájƒ¡÷G
¿ƒKóëàj øjòdG ΩɶædG ‹hDƒ°ùe åjOÉMCG ‘ ¢†bÉæàdG øeÉμe øe ÒãμdG kGôNDƒe
‘ Iójó÷G ádhódG π°ûa øY åjó◊G QGôμJ äÉHÉ£ÿG √òg óMCG h ,ÜÉ£N øe ÌcCÉH
É¡≤jƒ°ùJh ,ádhódG äÉeƒ≤e ∂∏“ ’ É¡fCG ⋲∏Y Égôjƒ°üJ ádhÉh ,ÊGOƒ°ùdG ܃æ÷G
ΩÉY ∫hCG øe QÉ«¡fEÓd á∏HÉb É¡∏©Œ »àdG ∞©°†dG πeGƒY øe ÒãμdG ∂∏“ É¡fCG ⋲∏Y
¿ƒjõØ∏àd êƒé‡h 誰S πμ°ûHh …óªM .O (å∏ãŸG) ÖMÉ°U ∫ƒ≤j ɪch ,∫É°üØfÓd
äGƒb øe ÉgóæY Éeh k ɪ¶æe k É°û«L ∂∏“ ’ ܃æ÷G ádhO ¿CG ” ΩÉjG πÑb (¥QRC’G π«ædG)
                         o
á«MÉædG øe ádhódG AÉÑYCÉH Ωƒ≤J á«fóe áeóN É¡d ¢ù«d ɪc ,’EG ¢ù«d äÉ«°û∏«e »g
                                                                  .“ïdEG..ájQGOE’G

܃æ÷G ‘ Ió«dƒdG ádhódG” ∫ƒM …óªM º«MôdGóÑY ∫ƒb ¿CG º¡Øj IQÉ°TE’ÉH Ö«Ñ∏dGh
QÉ«N Ö«∏¨J áѨe øe ¿ƒ«Hƒæ÷G IƒN’G ∞jƒîJ ¤EG »eôj “ádÉ ’ π°ûØdG ÉgÒ°üe
ºcÉ◊G Üõ◊G IOÉb áaÉc ÚH ¬dhGóJ ™FÉ°ûdG ƒg ÜÉ£ÿG Gògh ,IóMƒdG ⋲∏Y ∫É°üØf’G

15
’ ºcÉ◊G Üõ◊G ¿CG ≠eGódG π«dódÉH ócDƒj π©ØdG Gòg …OÉ≤àYG ‘h ,√QÉÑch √Qɨ°U
πM ∂∏Á ’ ɪc ܃æ÷G á∏μ°ûe π◊ á«æWhh á«fÉ°ùfG Iôμa …CG á≤«≤◊G ‘ ∂∏Á
,á«YɪàL’Gh ájOÉ°üàb’Gh á«°SÉ«°ùdG OÓÑdG πcÉ°ûe øe ÒãμdGh QƒaQGO á∏μ°ûŸ
¿GOƒ°ùdG ÒNCÉJ äócCG »àdG á«dhódG ᫇C’G ôjQÉ≤àdG ∫ÓN øe k É«∏ªY ô¡X Ée ∂dPh
         .…OÉ°üàb’G QÉ«¡f’Gh ¢VôŸGh ∞∏îàdG øKGôH øe êhôÿG ‘ ¬àdhO π°ûah
                                                          .!!..»Yƒ°Vƒe ÜÉ«Z
»æWƒdG ô“DƒŸG” ¿CG ∫ƒ≤j ºcÉ◊G Üõ◊G IOÉb ¬eóîà°ùj …òdG ôNB’G ÜÉ£ÿG ÉeCG
∑Éæg ¿ƒμj ¿CGh §≤a k ÉjQƒ°U (∫É°üØf’G) ¿ƒμj ¿CG ⋲∏Y á«Ñ©°ûdG ácô◊G ™e ≥ØJG
                           o
ÜÉ£ÿG Gògh ,“á«dÉŸG ¿hDƒ°ûdGh §ØædG ¢üîj ɪ«a ÚàdhódG ÚH ídÉ°üe ∫OÉÑJ
Å°ûdG øμd ,k ÉeÉ“ ∂dP ÒZ á≤«≤◊G ɪ«a ÚÑfÉ÷G ÚH …ôéj ÉŸ ájOQh IQƒ°U ≥∏îj
QÉŒh ábõJôŸGh øjó«Øà°ùŸG øe ºcÉ◊G Üõ◊G óYGƒb á«ÑdÉZ ¿CG Öjô¨dGh Ö«é©dG
‘ áMÉ«°S ádCÉ°ùŸG ¿CG ¿ƒÑ°ùëjh (OÉ¡÷G) `H ¿ƒæ¨àjh Üô◊G ∫ƒÑW ¿ƒbój Üô◊G
ÖFÉàch äÉæ«©°ùàdG ¿ÉeR ¢ù«d ¿ÉeõdG ¿CÉH GƒcQój ¿CG ¿hO ,Ö«Ñ◊G ܃æ÷G ´ƒHQ
‘ ∫Éà≤dG áMÉ°S øY Ö«¨j IôŸG √òg ¿G GƒcQój ⁄h ,∑QÉ©ŸG ¢Vƒÿ IõgÉ÷G OÉ¡÷G
Iõ¡L’G â∏àb øjòdG …ôeCGh QÉÑéc ≥WÉæe øe ∫ɪ°ûdGh ¥öûdGh ,QƒaQGO AÉæHCG ܃æ÷G
º¡≤WÉæe øe º¡∏«MÎd áeƒμ◊G §£ k É«ª∏°S º¡°VGÎYE’ OQÉH ΩóH ºgAÉæHCG á«æeC’G
,»Ñ©°ûdG ´ÉaódGh ¢û«÷G πNGO GƒfÉc …òdG ܃æ÷G AÉæHCG ∂dòch ,º¡à≤aGƒe ¿hO IƒæY
,∂dP ˆG Qób GPEG ÜôM ‘ GƒcQÉ°û«°S º¡fCG Ö°ùMCG ’ ¿GOƒ°ùdG øe §°SGhC’G AÉæHCG ⋲àMh
…ójDƒeh ¬ÑFÉfh ¢ù«FôdG …ójDƒe ÉgOƒbh ¿ƒμ«°S Úaô£dG ÚH âeÉb GPEG Üô◊G kGPEG
Üõ◊G ¿hójDƒj º¡à«ÑdÉZ A’Dƒgh ,Ò°ûH Éj Ò°S Ò°S GƒØàg ÉŸÉW øjòdG ºcÉ◊G Üõ◊G
ájOÉ°üàb’Gh á«dÉŸG ídÉ°üŸG ¬£HôJ øe øjójDƒŸG ÚH øeh ,á«∏Ñb ™aGhód ºcÉ◊G
ádCÉ°ùŸG íÑ°üJ É¡æeh ,Üô◊G ‘ ácQÉ°ûŸG øY É¡°ùØf ó©Ñà°S äGòdÉH áÄØdG √ògh
                                                              .!!..á«∏Lh áë°VGh
íÑ°UCGh Üô◊G äÉ«£©e πc ¬jód äÒ¨J ôNB’G ±ô£dG ¿EÉa πHÉ≤ŸG ÖfÉ÷G ‘h
ÚH ácô◊G ájôMh óæ°ùdGh »Ñ©°ûdG ó«jCÉàdGh í∏°ùàdG å«M øe πÑb øe Iƒb ÌcCG
⁄ á«°UÉÿG √ògh ,¿ÉaOôc ܃æLh QƒaQGO ≥WÉæe ⋲àM πH áØ∏àîŸG ܃æ÷G º«dÉbCG
܃æL ‘ á«Ñ©°ûdG ácô◊G ™e ºMÓàdG ¿CG É¡«∏Y ∞«°†fh ,äÉæ«©°ùàdG ‘ Iôaƒàe øμJ

                                                                              16
√ògh ∫ɪ°ûdG ‘ …ôéj Ée ¢ùμY á«∏Ñ≤dG hCG ájƒ¡÷G ádCÉ°ùŸÉH §ÑJôj ’ ¿GOƒ°ùdG
øe êôN Úæ°ùdG äGöû©d äÉeóÿGh º«∏©àdG ¬æY ÜÉZ …òdG ܃æ÷Éa äÉbQÉØŸG øe
äÉ¡LƒJ ™e á«∏Ñ≤dG º¡JÉaÓàNG ºZôH ¬∏gCG ≥Øàj å«ëH IQó≤e áÑ°ùæH á∏«Ñ≤dG á©bƒb
Úæ°ùdG øe kGOƒ≤Y …ô¡≤¡≤dG ∫ɪ°ûdG Oƒ©j âbƒdG äGP ‘h ,∑Éæg áªcÉ◊G ácô◊G
               .!!..‹Éª°ûdG ¿GOƒ°ùdG ‘ ºμ◊G äGQÉ«ÿ Iõ«côdG »g á«∏Ñ≤dG ⋲≤ÑJh
                                                    !!..å∏ãŸG ÖMÉ°U ájô≤ÑY
áÑ°SÉæŸG ∫ƒ∏◊G QÉ«àNG ‘ ¬àjô≤Ñ©H ¢SÉædG ∞ëàj k ɪFGO πX …óªM º«MôdGóÑY .O
                                                 o
π«ædG) IÉæb ‘ ¬æμd ,…ƒ¡÷G (å∏ãŸG) ∫ƒ∏◊G √òg ÚH øeh ¿GOƒ°ùdG πcÉ°ûe π◊
π°Uh ∞«c ÓFÉ°ùàe Iôe ∞dCG ôμØj AôŸG π©éj k É°†bÉæàe k ÉeÓc ∫Éb ΩÉjCG πÑb (¥QRC’G
            k
ɪæ«M ÒÑμdG ¢†bÉæàdG Gòg ‘ ™≤jh ..OÉ°üàb’G ‘ IGQƒàcódG áLQO ⋲àM πLôdG Gòg
           .!!!..“∫ɪ°ûdG ᫪æJ ‘ kGóHCG ºgÉ°ùj ⁄ ¿GOƒ°ùdG ܃æL ¿CG” k ÉHô¨à°ùe ∫Éb
π©°ûj ¿Éc (∫ɪ°ûdG) ¿CG áWÉ°ùÑH ÖÑ°ùdGh ¢TÉ≤æd êÉàëj ’h á≤«≤M ∂dP º©f
á°UôØdG ∑Îj ⁄ (∫ɪ°ûdG) …CG ¬fCGh ,¿B’G ⋲àMh ∫Ó≤à°S’G òæe (܃æ÷G) ‘ Üô◊G
ób ܃æ÷G IOÉb Ωƒ«dGh ,¢Vƒ¡ædGh ƒªædG ‘ º¡JGQób QÉÑàN’ QGô≤à°SÓd ܃æ÷G πgC’
.O ∂dP ôcòj ÉeóæYh ,ä’ÉéŸG øe ÒãμdG ‘ É¡H ¿É¡à°ùj ’ äGÈN GƒëÑ°UCGh Gƒª∏©J
,܃æ÷G QGô≤à°S’ á°UôØdG ∑Îj ’ ±ƒ°S ∫ɪ°ûdG ¿CG ∫ƒ≤j ¬fCÉch …óªM º«MôdG óÑY
Üõ◊G É¡μ«ëj »àdG äGôeGDƒŸG ¬æY âØbhG GPEG (܃æ÷G) ¿CG ΩÉJ ó«cCÉàHh ∑Qój ¬fC’
¢ù«dh á≤«≤M ábƒÑ°ùe ÒZ IÒÑc ájƒªæJ IôØW ≥≤ë«°S ádÉ ’ ∫ɪ°ûdG ‘ ºcÉ◊G
¿ƒØ∏«©dG ‘ ∫ÉØWC’G äGöûY πà≤H º¡àŸG á«LQÉÿG IQGRƒH ádhódG ôjRh »Yój ɪc
                                         .á«eGõdE’G áeóÿG äGôμ°ù©e øe ójó©dGh
“ƒg OÉ°ùØdG πc OÉ°ùØdG ¿G” ¢VƒY óªMGó«°S ¢VƒY åMÉÑdG ∫ƒ≤j ¬àdÉ°SQ ‘h
É¡HõM áHQÉ áeƒμ◊G ™«£à°ùJ πg ” ÓFÉb ∫AÉ°ùJh ,“√ÒZ Å°T ’h ºcÉ◊G Üõ◊G
          o                        k
                               .?..ádhódG ó°ùL øe √ÎHh ¬«∏Y AÉ°†≤dGh ºcÉ◊G
Ó«°UCG k ÉμjöT á£∏°ùdG ‘ OÉ°ùØdG ÜõM OƒLƒH áeƒμ◊G äôbCG ” ∂dP ‘ ∫ƒ≤jh
k
ÉgóMh ,“ÉμjôeCGh IóëàŸG ·C’G äÉWƒ¨°V ÓHh ójhÉLCG ÓHh É°TÉØ«f AÉ£°Sh ÓH πNO
√òg ºZQ ,É¡àHQÉ âæ∏YCGh ÉgOƒLƒH äôgÉL äÉ££îŸG É¡Ø°ûc ó©H áeƒμ◊G

17
ádhódG π°UÉØe ‘ ≥ª©àjh k ÉÑ¡f ¢VQC’G ‘ Ö¡æj” ‹ÉÑj ’ OÉ°ùØdG ÜõM ,äGójó¡àdG
                                    .“ÚfGƒ≤dGh äGójó¡àdG øe kGôNÉ°S ™ªàéŸGh
á«dÉŸG íFGƒ∏dGh ÚfGƒ≤dG øe iƒbCG k ÉHõM QÉ°U OÉ°ùØdG ÜõM ¿CÉH åMÉÑdG ócDƒjh
ƒ¡a ,äÉHÉ«ædGh ºcÉëŸG øe iƒbCG ÉHõM QÉ°Uh ,á«HÉ°ù◊G º¶ædGh á©LGôŸG øjhGhOh
Ωƒ«dG ‘ ¿ƒ∏cCÉj GƒfÉc IGôY IÉØM” ,!!..“ádhódG Oó¡J ádhO πH ,ádhódG ‘ ádhO”
                         o    o
º¡dCÉ°ùJ ⁄h ,OQGƒdGh QOÉ°üdG äÉcöT Gƒμ∏àeG OÉ°ùØdG ÜõM π°†ØH ..áÑLh ∞°üf
á«fGõ«ŸG õéY á«£¨àd ¿ƒæjóà°ùj GƒfÉc ´É«L OÉgRh ?..Gòg ºμd øjCG øe áeƒμ◊G
øe áeƒμ◊G º¡dCÉ°ùJ ⁄h ΩÉNôdG øe kGQƒ°ü kb Ghó«°T OÉ°ùØdG ÜõM π°†ØH ájô¡°ûdG
ÜõM π°†ØH AÉ°ùμdGh AGhódG øªK ¢SÉædG ¿ƒdCÉ°ùj GƒfÉc AGô≤ah ..?..Gòg ºμd øjCG
øjCG øe áeƒμ◊G º¡dCÉ°ùJ ⁄h á°UÉÿG ¢SQGóŸGh á°UÉÿG äÉ©eÉ÷G Ghó«°T OÉ°ùØdG
                                                                   .?..Gòg ºμd
  Ö«°üf Üô◊G ‘ ¬d É¡æe »æà¨jh OÓÑdG äÉeRCG ó°Uôj ∫Gõj ’h ¿Éc ºcÉ◊G Üõ◊G
  ,kGóL ôaGh Ö«°üf äGô“DƒŸG ⋲ah..Ö«°üf äÉ°VhÉØŸG ⋲ah Ö«°üf OôªàdG ⋲ah
k É«Ø ó©j ⁄ áeƒμ◊Gh Ö©°ûdG ±ƒfCG âªcRCG ⋲àM ¬àëFGQ âMÉa iòdG OÉ°ùØdG ÜõM
                                                     .“k ÉÑYôeh k ÉØ« “QÉ°U πH
                                                                     o
∞«c ±ô©f ’ äÉcöT ᣰSGƒH kGöùL hCG kGó°S áeƒμ◊G äó«°T ɪ∏c ⋲∏éàj Üõ◊G
äÉcöT ᣰSGƒH É≤jôW áeƒμ◊G âØ°UQ ɪ∏c k É«dÉY ƒª°ùj Üõ◊G ,AÉ£©dG ⋲∏Y äRÉM
áeƒμ◊G ⣰ûf ɪ∏c ÓjƒW Oóªàj Üõ◊G ,á«eƒ«dG ∞ë°üdG äGAÉ£Y ‘ ÉgCGô≤f ⁄
                   k
øe ÒJGƒa çÓK ÉjÉæK ÚH kGôaÉ°S ¬fÉ°ùd óÁ OÉ°ùØdG ÜõM ,»°VGQC’G äGQɪãà°SG ‘
                              .ÚjQóÑdG óMCG É¡JQGOEG ¢ù∏› ¢ù«FQ äÉcöT çÓK
óMGƒdG …OÉ«≤dG CGƒÑàj ÉeóæY Aɪ°ùdGh ¢VQC’G ÚfGƒb πc ióëàj OÉ°ùØdG ÜõM
øWƒdGh ádhódG ióëàj Üõ◊G ,≠dÉÑf ’h ájò«ØæJ ™bGƒe á©°ùJh á«©jöûJ ™bGƒe á°ùªN
øe k ÉeÉ“ IÉØ©e äÉcöûH ,ÈcCG ˆG ¥ƒ°S ôjóŸG hCG ôjRƒdG â«H ∫BG hõ¨j ÉeóæY Ö©°ûdGh
                                    .!!..IÉcõdGh êÉàfE’G Ωƒ°SQh ÖFGö†dGh ∑Qɪ÷G
                                        OÓÑdG ºμ– á°SÉ«°S ÜòμdG êÉ¡àfG
â≤ªY áªcÉM á°SÉ«°ùc Üòμ∏d áé«àf ¿GOƒ°ùdG ‘ ºcÉ◊G Üõ◊G ¬KóMCG Ée ¿G
  q

                                                                            18
á«°üî°ûdG ¿GóLh õg …òdG ôeC’G ¢SÉædG ∫ƒ≤©H âØîà°SGh ,⋲°SÉ«°ùdG OGóÑà°SE’G
ºcÉ◊G Üõ◊G ™e ¿hÉ©àdG øe É¡d ôØe ’ ¿CG ⋲∏Y πNGódG ‘ IOƒLƒŸG á«fGOƒ°ùdG
∂dòH Ú«fGOƒ°ùdG øe ÒãμdG ∫ƒëàa ,á«°ùØædGh ájOÉ°üàb’G Üô◊G á¡LGƒe hG
¿hO hCG ⋲YƒH ÚªcÉ◊G √OOôj Ée ¿hOOôj ºcÉ◊G Üõ◊G á∏éY ‘ ¢ShôJ ¤EG
á«dhDƒ°ùŸG äÉ°ù°SDƒe 𫣩J ¤EG äCÉé∏a áªcÉ◊G á≤Ñ£dG äƒ≤à°SG A’Dƒ¡Hh ,⋲Yh
á«aô©e á°ù°SDƒªc áaÉë°üdG ¢UÉN πμ°ûH Égój ⋲a äGhOCG ¤EG É¡dƒ– hCG ádAÉ°ùŸGh
ÉgójDƒj øe πc ⋲∏Y âbóZCGh É¡d á«dGƒŸG ∞ë°üdG øe ÒÑμdG Oó©dG ¢ù«°SCÉàH âeÉ≤a
¥ƒ≤◊Gh äÉjô◊G â∏£Y ºK øeh ,ájô¡°ûdG á«dÉŸG äÉÑ¡dGh á«eƒμ◊G äÉfÓY’ÉH
                                                                     .á«fóŸG

áªî°V á°ù°SDƒe ¤EG âdƒ–h OÉ°ùØdG IôgÉX äöûàfEG ÜòμdG á°SÉ«°ùd áé«àf k É°†jCG
äÉcöûdGh ÊÉÑŸG äGöûY âμ∏àeG Ò°ûÑdG ¢ù«FôdG IöSCG Óãe É¡«∏Y Ö∏¨àdG Ö©°üj
                                                       k
≠∏H ɪ¡e ¢SÉædG øe kGóMCG ™«£à°ùj ’h ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ∫Ée ôM øeh ≥M ¬Lh ¿hóH
,¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ÖFÉædG IöSCG É¡æ«H øe IÒãc kGöSCGh ,IöSC’G √òg áªcÉ Iƒ≤dG øe
,(¢Tƒb) ˆGóÑY ìÓ°U øeCÓd ¢ù«FôdG QÉ°ûà°ùeh ,‘É©àŸG π«Yɪ°SGh RÉ÷G ¢VƒY .Oh
Ö©°ûdG ¥ƒ≤M ΩGÎMEGh ¥ÓNC’Gh á∏«°†ØdG º«b ÜÉ°ùM ⋲∏Y ÜòμdG á°SÉ«°S âfÉc Gòd
ΩGóîà°SG IQƒ£N â∏ã“h ,ºcÉ◊G Üõë∏d ÚªàæŸG äGP øe ºî°V ɇ ,ÊGOƒ°ùdG
…OÉ©dG øWGƒŸG π©L ɇ á«fÉ°ùf’G ôYÉ°ûŸÉHh øjódÉH IQÉéà∏d ¬Ø«XƒJ ‘ ÜòμdG
                                              .ΩÉμ◊G Üòc øªK ™aO óbh á«ë°V

¬∏eÉ©J ‘ ºcÉ◊G Üõ◊G É¡©Ñàj »àdG √òg ÜòμdG ájô≤ÑY ¿CG ∫ƒ≤dG á°UÓNh
äÉeRC’G øe êhôÿG ≥jôW øY kGó©H ’EG ¿GOƒ°ùdG OõJ ⁄ ájÒ°üŸG OÓÑdG ÉjÉ°†b ™e
                                   o
AɪgódGh áLôLôdG ÜÉ£≤à°SGh ¢SÉædG ∫ƒ≤©H ±ÉØîà°SE’Gh ÖjPÉcC’G ¿CGh ,á∏°UGƒàŸG
k’hO ¿B’G ¿ƒæÑj øjòdG AGÈÿGh Aɪ∏©dG πgÉŒ πHÉ≤e ‘ ¢SƒØædG ±É©°Vh ábõJôŸGh
⁄ ∞°SCÓd »àdG á∏FÉ¡dG É¡JÉ«fÉμeE’h OÓÑ∏d ôeóe ܃∏°SCG ’EG ƒg Ée áMÉ°ùdG ‘ IÒÑc
                                               o
á«∏Ñ≤dG ƒëf k É¡LƒJ ’EG OÓÑdG OõJ ⁄h ,óMGƒdG øWƒdG AÉæHCG ÚH ábôØdG IOÉjõd ’EG ôî°ùJ
                                                                                   o
                                                                         .ájƒ¡÷Gh

Ω2010 Ȫ°ùjO 2

19
20
                      ..»æWƒdG ô“DƒŸG
     Oƒ¡©dG ¢†≤f h ÜòµdG øe πjƒW ïjQÉJ
¢û«YCG »àdG ´É°VhC’G §« øY êôNCG »æà∏©L OÓÑdG É¡°û«©J »àdG ¿É≤àM’G ádÉM
áªcÉ◊G á«∏≤©dG É¡H ôμØJ »àdG á≤jô£dG ‘ ÓeCÉàeh kGôμØe ,»Hô©dG è«∏ÿG ‘ Éæg É¡«a
                                         k
,á¶ë∏dG √òg ‘ É¡æY ÒÑ©àdG ™«£à°SG ’ ádÉM ¤EG ÜGô¨à°S’G ádÉM kGRhÉéàe OÓÑdG ‘
Üò©àjh IhÉ≤°ûdG √òg πc ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ⋲≤°ûj GPÉŸ »°ùØf ‘ âdAÉ°ùJ »ææμd
                     .?..(»eÓ°SEG) ¬LƒJh (á«eÓ°SEG) áeƒμM πX ‘ ÜGò©dG Gòg πc
                 :Ú≤jôW øe ⋲≤°ûJ ¢SÉædG ¿CG ∫ƒ≤j …CGQ ‹Gõ¨dG óª ΩÉeEÓd
                                              ... ⁄ɶŸG ´ƒ«°Th ,AGƒgC’G áÑ∏Z
OGƒ°S ‘ ¬∏c ⁄É©dG ⋲∏Y k É©«ªL GôgɶJ GPEG ∞«μa ,öT √óMh øjôeC’G …CGh
                                                            .!..∞YÉ°†e
                                                                     o
              .!! ..k É©e Ú∏≤ãdG øjòg â– Aƒæj ¿Éc ¿BGô≤dG ∫hõf πÑb ⁄É©dG ¿CG
       .º«≤à°ùŸG •GöüdG øY ó°üJ áØ«ãc Ohó°S ΩÉ«bh É«∏©dG ≥FÉ≤◊ÉH π¡÷G
øe áØdDƒŸG ±ƒdC’G π©L ɇ ,´ƒ°†ÿGh ,º∏¶dGh IôKC’Gh AÓ©à°S’G õFGôZ ¿É«¨Wh
Éæ«M ÖcôJ ⋲àdG ¿Gƒ«◊G ¿É©£b É¡«°†≤J ɪc É«fódG √òg ‘ ÉgQɪYCG »°†≤J ¢SÉædG
         o
                                                       .!!... ôNBG Éæ«M πcDƒJh ,
                                                                            o
Ée á≤«≤M ƒg ‹Gõ¨dG ΩÉe’G ¬dÉb Ée..??..ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ∫ÉM ƒg Gòg ¢ù«dCG
íÑ°UCGh ,ÚæWGƒŸG ìGhQCÉH QÉà¡à°S’Gh º∏¶dGh ¿É«¨£dG å«M ¿GOƒ°ùdG ‘ ¬æe ÊÉ©f
    .‹Gõ¨dG ΩÉe’G ÉgôcP »àdG ¿É©£≤dG ádÉM äGP ‘ Ú«fGOƒ°ùdG øe ºYC’G ÖdɨdG
Iôgɶe ∫ƒM ájQGƒM á≤∏M ¥QRC’G π«ædG IÉæb âãH »°VÉŸG (AÉ©HQC’G) AÉ°ùe
√QOGƒc óMCGh »æWƒdG ô“DƒŸG ƒ°†Y ΩƒàdG ø°ùM ôgÉ£dG ñC’G ÉgQGOCG (ÚæKC’G)
Ò°ûÑdG øjódG ∞«°S π«eõdG ºcÉ◊G Üõ◊G »«aÉë°U QÉÑc á≤∏◊G ⪰Vh ,á«eÓYE’G
ôjôëàdG QÉ°ûà°ùe º«MôdG óÑY ó°TGQh (¿õ«à«°S ¿GOƒ°S) áØ«ë°U ôjô– ¢ù«FQ
óª øμªàŸG »°SÉ«°ùdG π∏ëŸGh »Øë°üdGh PÉà°SC’Gh (ΩÉ©dG …CGôdG) áØ«ë°üd
            o

21
  …òdGh ¿ƒÁÉ°S ËCG π∏ëŸGh »Øë°üdG ÖJÉμdG π«eõdG ¿Éc ôNB’G ±ô£dG øeh ,∞«£d
  º«MôdGóÑY ó°TGQh Ò°ûÑdG øjódG ∞«°S) ºcÉ◊G Üõ◊G »KÓK ⋲∏Y ¥ƒØàdG ´É£à°SG
  ¿hOh ñGöU ¿hO Ahógh á«Yƒ°VƒÃ ä’DhÉ°ùàdG ⋲∏Y OôdG å«M øe (èeÉfÈdG Ωó≤eh
  ΩÉeCG ≥jô£dG OGó°ùfG ¤EG äOCG »àdG ÜÉÑ°SCÓd ¥ô£àdG ‘ k ÉbƒØJ ô¡XCG ɪch ,èæ°ûJ
  ÜôM ‘ OÓÑdG ¥’õfG ¿hO ∫ƒëj »WGô≤ÁO ∫ƒ– ¤EG ∫ƒ°UƒdG ‘ ™«ª÷G ≥aGƒJ
                                o              q
k Éë°VGh ¿Éch ,á«Yƒ°VƒŸGh á«dhDƒ°ùŸÉH ¬JÓNGóe ⪰ùJGh ,∂dP ˆG Qób ’ ¢ShöV
                     .…OÉ©dG øWGƒª∏d áÑ°ùædÉH ÚÑJ ’ ób »àdG QƒeC’G ≥FÉbóH ¬eÉŸEG
É¡JôcP »àdG á°ûgódGh ÜGô¨à°S’G RhÉŒ ádÉM øe OGR ÅaÉμàŸG ÒZ QGƒ◊G Gòg
á°ù∏÷G √òg ‘ º¡àcQÉ°ûe ∫ÓN øe k É©«ªL (»æWƒdG ô“DƒŸG) »KÓK ócCG óbh k ÉØfBG
á©WÉ≤eh ñGöüdG ∫ÓN øe áªcÉ◊G á∏ãdG É¡H ôμØJ »àdG á≤jô£dG ⋲∏Y ájQGƒ◊G
,QGƒ◊G Gòg ‘ ácQÉ°ûŸG ±óg ójó– ≥£æe ⋲∏Y ¢ù°SDƒŸG ÒZ ´Éaóf’Gh ÚKóëàŸG
™«ªé∏d âØ°ûc »àdG º¡JÓNGóe ‘ ⪰ùJQG »àdG êÉ«¡dGh Ö°†¨dG ádÉM ⋲∏Y IhÓY
∫ƒ≤©H ±ÉØîà°S’Gh QÉà¡à°S’G, ÚæWGƒŸG ÉjÉ°†b ™e É¡∏eÉ©J ‘ áeƒμ◊G Ö«dÉ°SCG
                  .¿GOƒ°ùdG ïjQÉJ ‘ á«∏°üØŸGh áë∏ŸG ÉjÉ°†≤dG ‘ á°UÉN ¢SÉædG
»KÓK ¢ùμY ¬eÓc øe k É≤KGh k ÉFOÉg ¿Éc ¬JOÉ©c ∞«£d óª PÉà°SC’G π«eõdG
ó©àÑJ á«Ñ©°ûdG ácô◊G π©L …òdG Ée ∫ƒM ójó°T AÉcòH ∫AÉ°ùJ PEG ,(»æWƒdG ô“DƒŸG)
™e ΩÓ°ùdG á«bÉØJG ⋲∏Y ™«bƒàdG óæY (»WGô≤ÁódG »æWƒdG ™ªéàdG) ¿Gó«e øY
π«Ñb É¡æμd »æWƒdG ™ªéàdG ‘ …ô≤ØdG Oƒª©dG πã“ âfÉc óbh (»æWƒdG ô“DƒŸG)
™e á«≤«≤M ácGöT ‘ â∏NOh ™ªéàdG Gòg øY É¡°ùØf äó©HCG Ω2004 ‘ á«bÉØJ’G
Óãªàe »æWƒdG ™ªéàdG ø°†◊ iôNBG Iôe â©LQ Ω2009 ‘ É¡æμd ,(»æWƒdG ô“DƒŸG)
k
                                           .!..(ÉHƒL ô“Dƒe) ÜGõMCÉH ±ôY Ée ‘
                                                                      o
(»æWƒdG ô“DƒŸG) ¿CG ¤EG Ò°ûJ »àdG á«còdG äQÉ°TE’G øe kGOóY äRôaCG á∏NGóe
á∏FÉ¡dG ¬JÉ«fÉμeEGh ¬eÓYEGh ¬JÉ°SGQO õcGôeh ¬JôWÉHCGh ¬jQÉ°ûà°ùeh ¬àæbÉgO ºZôH
(á«Ñ©°ûdG ácô◊G) ¿É°†àMG ™£à°ùj ⁄ á«°SÉ«°ùdGh á«°SÉeƒ∏HódGh á«à°ùLƒ∏dGh ájOÉŸG
     k
™e ájƒ°S πª©dGh ΩÓ°ùdG èeÉfôH á«bGó°üà ™æà≤J É¡∏©éj …òdG πμ°ûdÉH É¡HÉ©«à°SGh
‘ k ÉeÉ“ ºcÉ◊G Üõ◊G π°ûah,kGRÉ› ¢ù«dh á≤«≤M áHPÉL IóMƒdG π©÷ ºcÉ◊G Üõ◊G
√OÉ°üàbGh ¿GOƒ°ùdG IóMh Oó¡j Ée πc ó°V ∞≤J (IOôªàe) âfÉc »àdG ácô◊G π©L

                                                                            22
’h Öé©dG É¡Ñé©j ’ OÓÑdG äGQó≤e ⋲∏Y ô£«°ùJ »àdG á«æeC’G á«∏≤©dG øμd ,¬JGhôKh
¿CG º¡ŸG OÓÑ∏d çóëj Ée É¡ª¡j ’ Üõ◊G ‘ áeƒª°ùŸG ΩÓb’G ¿CGh ,ÖLQ ‘ ΩÉ«°üdG
⁄ iôNCG ÜÉÑ°SCGh ÖÑ°ùdG Gò¡d ,ÉgOó¡j óMCG ’h É¡fÉμe ‘ á«°üî°ûdG É¡◊É°üe π¶J
ójó÷G ¬HƒK ‘ »WGô≤ÁódG »æWƒdG ™ªéà∏d ™LôJ ¿CG øe kGôØe á«Ñ©°ûdG ácô◊G óŒ
äÉcô◊G ΩÉeCG äó°S ɪ∏ãe ¥ô£dG πc É¡eÉeCG äó°S ¿CG ó©H (ÉHƒL ô“Dƒe ÜGõMCG)
                  o                              o
          .ójöûàdGh π«à≤àdG OÓÑdG Öæéj ΩɶædG ™e ΩÓ°ùd ∫ƒ°UƒdG ‘ ájQƒaQGódG
                                          .!..Oƒ¡©dG ¢†≤f øe πjƒW ïjQÉJ
¬«dEG â∏°Uh ɪ«a ÖÑ°ùdG ºg á°VQÉ©ŸG ÜGõMCGh á«Ñ©°ûdG ácô◊G ¿CG ø¶j øe ºgGh
äÉ«bÉØJG πc ™e ºcÉ◊G Üõ◊G ≥HGƒ°S ¿CG ∫ƒ≤j ≥£æŸG ¿C’ ,¿É«∏Z ádÉM øe OÓÑdG
™e áeƒμ◊G É¡à©bh »àdG ΩÓ°ù∏d ΩƒWôÿG á«bÉØJG Êö†–h π°ûØdÉH äAÉH ΩÓ°ùdG
(ÚfGƒc ƒæ«HQÉc ‐∑hQCG ¿ƒW ∑hQCG ‐QÉ°ûe ∑ÉjQ .O) ∑GòfBG á«Ñ©°ûdG ácô◊G »KÓK
øe ΩÉ©dG ∞bƒŸG çGóMCG IQƒ°U ‘ »æà∏©L QÉ°ûe.O ñ’ÉH á°UÉÿG »àbÓY ¿CG º¡ŸG
¬H äóWƒJ ób »àbÓY âfÉch ,∑GòfBG ΩɶædG ™e É¡©bh »àdG á«bÉØJ’G OƒæH ò«ØæJ
á≤£æe ‘ ¬«dEG ÉæÑgP ÉeóæY Ω1997 ‘ ΩÓ°ù∏d ΩƒWôÿG á«bÉØJG ⋲∏Y ™«bƒàdG πÑb
…ó¡e ΩOBG ΩÉ°ûg PÉà°S’G ∑GòfBG π«ædG ‹ÉYCG á«dÉe ôjRh ™e π«ædG ‹ÉYCG ∫ɪ°T (¥ƒ≤∏H)
¬à«H ‘ ¬©e Éæãμeh ∞«©°†dG »°üî°Th ˆGóÑY ΩÉ°üY ∑GòfBG áeÉ©dG IOÉ«≤dÉH Ö«≤ædGh
¬ªMQ ójGR ˆG º°ùb ∑QÉÑe Éæî«°Th ÉfPÉà°SCG ó«≤ØdG øe Ö∏£H áYÉ°S 48 ‹GƒM ¢UÉÿG
åjó◊ÉH Éæ©àªà°SGh ,AGó¡°ûdGh Ú≤jó°üdG ™e ¬JÉæL í«°ùa ¬æμ°SCGh á©°SGh áªMQ ˆGk
Ωɪ°†f’Gh ΩƒWôÿG á©eÉL ¬dƒNO ⋲àM ¬JÉ«M IÒ°ùe øY k É«°üî°T ‹ çó– óbh ¬©e
⋲μM ɪc ,≥fôb ¿ƒL QƒàcódG É¡ª«YR ™e ¬àbÓYh ,¿GOƒ°ùdG ôjôëàd á«Ñ©°ûdG ácôë∏d
áÑ©°üdG á«°ùØædG ±hô¶dG øYh ÉHÉHCG ¢ùjOCG ‘ á«fÉ£jÈdG ¬àLhR äƒe á°üb øY ‹
                                                   .⁄DƒŸG É¡∏«MQ ∫É«M É¡H ôe »àdG
                                                       o
ô≤e ‘ kGÒãc √QhRCG âæch ájɨ∏d ájƒb Éææ«H ábÓ©dG âëÑ°UCG á¶ë∏dG ∂∏J øeh
‘ »æ©°†j äôcP ɪc ábÓ©dG √òg ÖÑ°ùHh ,á©eÉ÷G ´QÉ°ûH áaÉ«°†dG öü≤H ¬àeÉbEG
” Ée ¿CÉH Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG ó«°ùdG ÈNCG ¬fCÉH ‹ ∫Éb äGôŸG ióMEG ‘h ,IQƒ°üdG
” »àdG •É≤ædG øe …CG òØæj ⁄ …CG..ójóL ¬«a çóëj ⁄ á«bÉØJ’G ‘ ¬«∏Y ¥ÉØJ’G
É¡æe º∏°ùj ¿Éch ¢ù«Fô∏d Iôcòe Öàμj ¿Éc ô¡°T πc ‘ ¬fCÉH ‹ ôcPh ,É¡«∏Y ¥ÉØJ’G

23
í°VGh πμ°ûH É¡«a ÚÑj êÉ◊G »∏Y Qƒàcó∏d iôNCGh »HGÎdG ø°ùM Qƒàcó∏d áî°ùf
                        o
¥ÉØJ’G ” »àdG •É≤ædG ¿CGh ójóL É¡«a çóëj ⁄ ΩÓ°ù∏d ΩƒWôÿG á«bÉØJG ¿CÉH
܃æéH ¬à≤£æe ‘ á«Ñ©°ûdG √óYGƒb ΩÉeCG ∫hDƒ°ùe ¬fCÉH É¡«aôcòjh (öS ∂fÉμe) É¡«∏Y
¿GOƒ°ùdG QOɨ«°S ¬fCÉH ‹ ∫Éb (12) ºbQ IôcòŸG Öàc ÉeóæY k ÉeÉ“ ôcòJCGh ,¿GOƒ°ùdG
√òg øe IójóY ï°ùf É¡æ«M º∏°Sh ,ΩƒWôÿG ‘ √óLGƒJ ihóL Ωó©d πFÓb ΩÉjCG ó©H
                   o
πc ˆóª◊Gh ,ájQƒ¡ª÷G á°SÉFQh (á«eÓ°S’G) ácô◊G ‘ øjRQÉH ¢UÉî°TC’ IôcòŸG
⁄h QÉ°ûe ∑ÉjQ .O ôaÉ°S π©ØdÉHh ,äôcP Ée ⋲∏Y ¿hó¡°ûjh ,¿B’G ¿hOƒLƒe A’Dƒg
                  .iôNCG Iôe áHɨdG ¤EG QÉ°ûe QOÉZh øcÉ°S …CG ∑GòfCG áeƒμ◊G ∑ô–
’h ≥«KGƒe ΩΖ ’h Oƒ¡©dÉH ‘ƒJ ’ OÓÑdG ‘ áªcÉ◊G áYƒªéŸG ¿CÉH ócDƒj Gòg
»àdG äÉ«bÉØJ’G øe äGöûY ,¬«dEG âÑgP Ée ócDƒj k É«dÉM OƒLƒŸG ™bGƒdGh äÉfÉeCG ⋲YôJ
á«bÉØJG ‐ÉLƒHCG á«bÉØJG ‐ΩÓ°ù∏d ΩƒWôÿG á«bÉØJG ..ió°S É¡«a Oƒ¡÷G âYÉ°V
                                                       k
ácôë∏d kGÒãc óªëj ⋲ëæŸG Gòg ‘h ,Ω2004 ¿GOƒ°ùdG ΩÓ°S á«bÉØJG ‐IOƒ°ûa
                  o
çGóMCG ™e â∏eÉ©Jh IOôªàe ácôM âfÉc É¡fƒc Ωó≤àŸG Égôμah É¡«Yh á«Ñ©°ûdG
ΩÉ©dG É¡æ«eCG ∫É≤àYG Ö≤Y ÉgÒgɪL ÜÉ°üYCGh É¡HÉ°üYCG â£Ñ°Vh áªμëH ÚæKE’G
É¡∏FÉ°Sƒd äOÉY ácô◊G ¿CG ƒd ∫É◊G ¿ƒμj ∞«c Qƒ°üJCG ’h ,ΩƒeCG ¿ÉbÉH PÉà°S’G
ÉØY ܃∏°SG (áeƒμ◊G) ¬«a âeóîà°SG …òdG âbƒdG ‘h ΩɶædG ™e É¡HôM ‘ áÁó≤dG
Éeh QƒeC’G ôjó≤J ‘ É¡Ä£îH ±GÎY’Gh QGƒ◊G ádhÉ£d ∫hõædG øY k’óH øeõdG ¬«∏Y
                           .á∏μ°ûŸG áÑMÉ°U ÚfGƒ≤dG IRÉLEG ‘ á∏WɪŸÉH π°üàj
                                            ∞«£d óª PÉà°SC’G ä’DhÉ°ùJ
  π«ædG) IÉæ≤H ájQGƒ◊G á≤∏◊G ‘ ∞«£d óª PÉà°SCÓd IöTÉÑŸG ÒZ ä’DhÉ°ùàdG ¿EG
  ¬∏NGO ‘ πcÉ°ûe øe ÊÉ©j »æWƒdG ô“DƒŸG ¿CG »æ©j Éà ..k ÉeÉ“ É¡∏ ‘ (¥QRC’G
k ɪàM ,¬°ù«dGƒc πNGO çóëj Éeh øWƒdG ÉjÉ°†b ™e ¬∏eÉ©J á≤jôWh ¬∏cÉ«gh √ôμa ‘
  ¬∏©Œ Ió≤©e ájOÉ«bh á«°SÉ«°Sh ájôμah ájƒ«æH πcÉ°ûe øe ÊÉ©j ºcÉ◊G Üõ◊G
  ¢†«HC’G ÚHh ,Úª°ùdGh å¨dG ÚH õ«Á ’ ¬∏©Œ ɪc ,OÓÑdG QƒeCG IQGOEG ⋲∏Y QOÉb ÒZ
  ‘ á∏μ°ûŸG ¢SCG ¤EG ójó°T 샰VƒH Ò°ûJ ∞«£d óª äÉeÉ¡Øà°SGh ,Oƒ°SC’Gh
  á«FGóY QÉμaCG øe É¡jód Ée πc âcôJ ºμ◊G ‘ ∂jöûc ácô◊G âfÉc GPEÉa ,¿GOƒ°ùdG
  Iójó°T áÑZôHh ,á«JGP Ö°SÉμe πc IRhÉéàe ÜGõMC’G πàμJ âcôJ πH ,äGóæLCGh á≤HÉ°S

                                                                            24
É¡«∏Y ∞∏àîj ’ »àdG ∂jöûdG äGôeGDƒe ⋲∏Y äÈ°Uh ,»°VÉŸG äÉØ∏ RhÉŒ ‘
                                            .OÓÑdG ‘ ´É°VhCÓd ¿ƒÑbGôŸG
óª PÉà°SC’G π«eõdG ⋲∏Y (»æWƒdG ô“DƒŸG) »KÓK Ωƒég Üô¨à°SCG ⁄ á≤«≤M
¤EG ÚμjöûdG ÚH á©«£≤dG ∫ƒ°Uh ÜÉÑ°SCG øY..’EG ¢ù«d §≤a ∫AÉ°ùJ ¬fƒc ∞«£d
¤EG á«ØÿG ¬JQÉ°TEGh (܃«Jƒ«dG) ⋲∏Y ÉgÉæjCGQ »àdG Iƒ≤dG √ò¡H ´QÉ°ûdG êhôN óM
Üõ◊G) Úaô£dG ÚH á©«£≤dG ¬«dEG â∏°Uh ɪ«a »æWƒdG ô“DƒŸG ÜõM á«dhDƒ°ùe
Üõ◊G É¡©bh »àdG äÉ«bÉØJ’G πc ¿CG ∂dP ócDƒj …òdGh ,(á«Ñ©°ûdG ácô◊G)h (ºcÉ◊G
äÉ«æe’Gh ±GógC’G ≥≤– ⁄ ÉLƒHCG á«bÉØJG Óãe ,É¡aGógCG ≥≤– ⁄ øjôNB’G ™e ºcÉ◊G
                                       k
ÒãμdG É¡«a ∫GR ’ ¥öûdG á«bÉØJGh ,܃æ÷G ΩÓ°S á«bÉØJG ∂dòch ,É¡«∏Y â≤∏Y »àdG
πH ,∞jƒ°ùàdGh á∏WɪŸG ¢SQÉÁ ±GôWC’G πc ™e ºcÉ◊G ΩɶædGh á≤dÉ©dG äÉØ∏ŸG øe
¬JGOÉ«bh ºcÉ◊G Üõ◊G ¢SQÉÁ ¿CG k ÉfÉ«MCG π°üJh äGójó¡àdGh äGRGõØà°SE’G k ÉfÉ«MCG
ó«dÉ≤àdÉH ’h ΩÓ°S’G ∫ƒ°SôH ’h ΩÓ°S’ÉH ábÓY …CG É¡d ¢ù«d Ö«dÉ°SCG øjôNB’G ™e
                                              .±ÓàN’G ÜOCG ‘ á«YôŸG ájöûÑdG
∂∏J ‘ ¥QRC’G π«ædG IÉæ≤H á«fƒjõØ∏àdG á≤∏◊G ‘ GƒcQÉ°T øjòdG áKÓãdG IƒNE’G
ìGQ IÉ°SCÉŸ ÒÑc ¿GƒæY º¡àcQÉ°ûe â∏ãeh ,ºcÉ◊G Üõ◊G ¿É°ù∏H GƒKó– á∏«∏dG
É¡H ôKCÉàJ AGQBGh ΩÓbCG ÜÉë°UCG ºgQÉÑàYÉHh ¿GOƒ°ùdG AÉæHCG øe ÚjÓŸG É¡à«ë°V
IóYÉb ¿EÉa ΩÓμdG Gòg ËôμdG ÇQÉ≤dG Üô¨à°ùj ’CG ƒLQCGh OÓÑdG ‘ áªcÉ◊G äGOÉ«≤dG
≥ë°SEG äÉHÉàc ÒKCÉJ ó‚ Gòdh É¡HÉàc ¬dƒ≤j Éà kGójó°T k ÉfÉÁG øeDƒJ É¡HõMh áeƒμ◊G
‘ Oó°ûàdGh ΩɶædG ∑ƒ∏°S ⋲∏Y áehõdG øªMôdGóÑYh ⋲Ø£°üe Ö«£dGh ˆG π°†a
     o
øe ΩɶædG ¢ù«FQ äÉëjöüJ ∂dP êÉàf ¿Éch ,á«ŸÉ©dGh É¡æe á«∏NGódG ∞bGƒŸG πc
.O √QÉ°ûà°ùe ¬«a ôaÉ°ùj …òdG âbƒdG äGP ‘ “»àeõL â– ÉμjôeGh É°ùfôa” á∏cÉ°T
Ö©°ûdG ¿CÉH ÓgÉL hCG k É«°SÉæàe ,äÉbÓ©dG ™«Ñ£àd ÉμjôeCG ¤EG π«Yɪ°SG ¿ÉªãY ⋲Ø£°üe
            k
…òdG QÉ°ûà°ùŸG Gòg π¡éj πH ,¬°ù«FQ äÉëjöüJ áÑjô≤dG ¬JôcGP ¿õàîJ ÊGOƒ°ùdG
á«μjôe’G IóëàŸG äÉj’ƒdG ¿CG Éæª◊h ÉæeO ÜÉ°ùM ⋲∏Y á«cƒμe ä’ƒL ‘ ôaÉ°ùj
‘ â∏«b »àdG ¬eɶf äGAÉ°SEG πc ó°UôJ äÉbÓ©dG ™«Ñ£J ¿CÉ°ûH É¡©e åMÉÑàj »àdG
                                                                        .ø∏©dGh öùdG



25
                                                                      IQƒμæe áæ«°ûdG
»àdG çQGƒμdG πc ´ƒbh ¤EG iOCG ¬FÉ£NCÉH »æWƒdG ô“DƒŸG ±GÎYG ΩóY ¿EG
πªëàJ ’ ájó≤©dGh ájôμØdG ΩɶædG á«æH ¿CG k ÉeRÉL ó≤àYGh ,¿B’G ÉfOÓH É¡æe ÊÉ©J
⋲∏Y Üô◊G ‘ äGRhÉéàdG É¡∏Ñb øeh ,QƒaQGO á«°†b âfÉc Gòdh ≥FÉ≤ë∏d ôcP …CG
øe …ôeCGh QÉÑéc ‘h ¿GOƒ°ùJQƒH ‘ ΩɶædG É¡ÑμJQG »àdG ºFGô÷Gh ,øWƒdG ܃æL
πc º¡d É¡à∏Øc »àdG º¡bƒ≤ëH ÚÑdÉ£e GhôgɶJ º¡fC’ §≤a ,∫õ©dG Ú«fóª∏d πàb
á∏«°UC’G ó«dÉ≤à∏d GƒàØà∏j ’CG ¤hCG ÜÉH øeh ,ájöûÑdG ájQƒà°SódGh ájhɪ°ùdG ™FGöûdG
IÒ°ùª∏d ¿GOƒ°ùJQƒH ‘ çóM ɪc ’õY k É°UÉî°TCG πà≤J ¿CG ¿GOƒ°ùdG ‘ áahô©ŸGh
                                      o
    .»◊G ¢UÉ°UôdÉH â¡HƒL É¡æμd ÒZ ’ §≤a äÉàa’ πª– âLôN »àdG ᫪∏°ùdG
                            o
ójó°T ∞æ©H É¡∏HÉ≤j ¬æμd IQƒμæe áæ«°ûdG ¿CG ⋲∏Y ócDƒj »æWƒdG ô“DƒŸG º©f
¿GOƒ°ùdG ‘ áªcÉ◊G áYɪ÷Éa ,OÓÑdG É¡H ô“ »àdG ±hô¶dG âfÉc ɪ¡e QÈe ÒZ
,á«æjO ácôM âfÉc ¿CG Ωƒj É¡jój ÚH ¿Éc …òdG »eÓ°S’G çGÎdG πc øe Èà©J ⁄
‘ »ã©ÑdG ΩɶædG πãe k ÉfÉμeh k ÉæeR k ÉÑjôb äôKófG »àdG ᪶fC’G ÈY øe óØà°ùj ⁄ ɪc
á«æWh ’h á«bÓNCG ’.. AÉ≤H äÉeƒ≤e …CG ’h ÖgGƒe …CG ∂∏àÁ ’ ºcÉM ÜõM ,¥Gô©dG
á∏«eõdG á∏μ°ûe ÉæY kGó«©H ¢ù«dh ¬°ùØf áë∏°üe ⋲àM ±ô©j ’ ºμM Ωɶf ,á«fÉ°ùfEG ’h
                                                                 o
¿ƒªμëj øjòdG ¿CG ⋲∏Y áKOÉ◊G √òg âdO ¢ù«jÉ≤ŸG πμH ,Ú°ùM ⋲æÑd á«aÉë°üdG
                                         .á«dhDƒ°ùŸÉH ⋲∏ëàJ ìhQ ⋲fOCG º¡d ¢ù«d OÓÑdG
∞«°S ∞dCG ¬©e Ö°†Z Ö°†Z GPG” áLÓK ‘ k ɪFGO »æWƒdG ô“DƒŸG π≤Y ¿EG
øe ÌcCG É«°ùLôfh ,á«fƒjõØ∏àdG á≤∏◊G ∂∏J ‘ ÉfógÉ°T ɪc “Ö°†Z ɪ«a ¬fƒdCÉ°ùj’
         k
⋲àMh ¿GOƒ°ùdG ¥öTh QƒaQGOh ܃æ÷G ‘ âKóM »àdG ∞æ©dG çQGƒc ô¶fÉa ∫ƒ≤©ŸG
             :Ωƒã∏c øH ôªY á«°ùLôf âfÉc ɪc k ÉeÉ“ ,QÉÑéch …ôeCG ‘ OÓÑdG ∫ɪ°T
                   É`æ`«Wh kGQó``c É`fô`«Z Üô`°ûjh      kGƒØ°U AÉŸG ÉfOQh ¿G Üöûfh
                    É`æ`jó`LÉ°S ô`HÉ`Ñ`÷G ¬```d ô`î`J   »Ñ`°U É``æ`H ΩÉ`£`Ø`dG ≠``∏`H GPG
             p
¬eÓYEG ábƒLh ¬««aÉë°Uh ¬fCG …Qój ’ ¢SÉædG ∫ƒ≤©H ∞îà°ùj PEG »æWƒdG ô“DƒŸGh
Gƒ≤«°V ób GƒfÉc GPEGh ,¤hC’G áLQódG øe ÇQÉbh ∞«°üM Ö©°ûdG Gòg ¿CG ¿ƒª∏©j ’
¿EÉa Úgôμe ºcÉ◊G Üõ◊G GhójDƒj ºK øeh Gƒàμ°ùj »μd º¡°TÉ©e ‘ ¢SÉædG ⋲∏Y
           o

                                                                                            26
  ójôJ »àdG Üõ◊G ‘ ágôμŸG ájƒ°†©dG ¿C’ ,ÅWÉN πjƒ©J A’Dƒg πãe ⋲∏Y πjƒ©àdG
                               o
k É«°SÉ«°S ’ Üõë∏d kGó«Øe k ÉÄ«°T Ωó≤J ’ áLÉ◊G áѨ°ùeh ´ƒ÷G øe øeCÉe ‘ ¢û«©J ¿CG
                        o
  âdƒY ºcÉ◊G Üõ◊G IÒ°ùe ¿CG ó≤àYGh ,ΩÉ©dG ´QÉ°ûdG ácôM ‘ ⋲àM ’h k Éjôμa ’h
  ±óg ¬d ¢ù«d Ó°UCG …òdG Üõ◊G ±GógCÉH á©æà≤ŸG ÒZ (ágôμŸG) ájƒ°†©dG ⋲∏Y
                k                                             o
  º¡bhôJ ’ Ó°UCG á«YGóHE’G äGQÉ¡ŸG ÜÉë°UCG ¿C’ ,á£∏°ùdG »°Sôc ⋲∏Y ¢Sƒ∏÷G ÒZ
             k
                                        .Ú≤aÉæŸGh á∏à≤dGh âë°ùdG »∏cBG äÉ©ªà›
ÖjPÉcCGh øjôNBÓd äGAÉ°SEGh äÉëjöüJ øe áMÉ°ùdG ‘ ºcÉ◊G Üõ◊G ácôM ¿EG
¿’ k ÉjôjôM kGó≤f ¿Éc ƒdh AÉæÑdG πLC’ ó≤àæj øŸ πjƒdGh ,ó≤ædG ⋲∏Y á«°üY äGôeGDƒeh
ÇOÉ¡dGh π«ª÷G ó≤ædG ¬°ùeÓj ¿CG øe º©fCG ¬Nƒ«°Th ºcÉ◊G Üõ◊G AɪYRh IOÉ°S ó∏L
                                        .É¡«a »àdG ádÉ◊G øe OÓÑdG êhôN ójôj …òdG
™aÉf πãe ¢üî°T ºgOƒ≤j øjòdG ºcÉ◊G Üõ◊G ‘ Ωƒ≤dG ¿CG ∫ƒbCG Iójó°T áYÉæ≤H
¬HÉàc ‘ »Ñf øH ∂dÉe ôμØŸG ádƒ≤e GhCGôb ób Gƒfƒμj ¿CG π«ëà°ùŸG øe ™aÉf »∏Y
∫É◊G ™bGh ¿CG ó≤àYCGh ,“ºμ©bGh Ҩ૰S ºμ°ùØfC’ ó≤ædG Gƒ°SQÉe ” (á°†¡ædG •höT)
                                q
⁄ áWÉ°ùÑH ¬fC’ »eÓ°S’G çGÎdG øe ºcÉ◊G Üõ◊G IOÉØà°SG ΩóY ÜÉÑ°SCG øY »æ¨j
√GôJ π¡a ,¥Gô©dG ‘ Ú°ùM ΩGó°U h ,…Ò‰ ôØ©L ≥Ñ°SC’G ¢ù«FôdG áHôŒ øe óØà°ùj
                              .?..ájƒeC’G ádhódGh á«°SÉÑ©dG ádhódG ïjQÉJ øe ÈàYG
                                                    .!..¿É£∏°ùdG Aɪ∏Y áÄ«g
                                                             o
‘ Éæ∏gCG AÉeO áeƒμ◊G âbGQCG ÉeóæY ihÉàØH É¡«∏Y ˆG íàØj ⁄ »àdG áÄ«¡dG √òg
êôîJ ´ö†dGh ´QõdG âbôMCGh 䃫ÑdG äôeO ÉeóæYh Ö¡∏d áaPÉ≤dG äGôFÉ£dÉH QƒaQGO
∫ƒ°SôdG åjOÉMCGh ,¬JÉjBG OQƒJh (ËôμdG ¿BGô≤dG) øY çóëàJ AÉ«M ÓHh Ωƒ«dG Éæ«∏Y
‘ øeC’G äGƒb â∏àb ÉeóæY É¡Jƒ°U ™ª°ùf ⁄ áÄ«¡dG √òg ,º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U
,ÚæWGƒŸG øe äGöû©dG É¡«a äÉe ᫪∏°S IÒ°ùe ‘ GƒfÉc ∫õY ÚæWGƒe ¿GOƒ°ùJQƒH
…ôeCG á≤£æe ‘ øeC’G äGƒb âHöV ÉeóæY k ÉÄ«°T É¡æY ±ô©f ⁄ ˆG É¡∏JÉb áÄ«¡dG √òg
               .º¡æe äGöû©dG äÉeh ájöù≤dG Iƒ≤dÉH Ghôég øjòdG ÚæWGƒŸG QÉÑéch
                                                     o
πc ±ô©Jh ºcÉ◊G Üõ◊G õ«dÉgOh ¢ù«dGƒc πNGO ÉgOƒLh ºZôH áÄ«¡dG √òg
Ö©°ûdG ∫GƒeCG πcCG ™æÁ ΩÓ°S’G ¿CG Èà©J ’ É¡fCG ’EG ájQGOE’Gh á«dÉŸG äGRhÉéàdG

27
øe áYƒª› ΩÉeCG ∫Éb äÉj’ƒdG ióMEG ‘ ºcÉ◊G Üõ◊G ñƒ«°T óMCG ¿EG πH ,πWÉÑdÉH
                                      .“A‘ √Èà©f áeƒμ◊G ∫Ée ¿CG” ¢SÉædG
…OÉ–E’G IÉcõdG ¿GƒjO ÖJÉμe ‘ Qhój ɇ ÚéYh Ú£H É¡«fPCG ó°ùJ áÄ«¡dG √òg
óMCG ∫Éb ɪc ( á«aƒ°üdG ¥ô£dG) ºYód ¿GƒjódG É¡©aO »àdG ájQÉ«∏ŸG ΩÉbQC’G ∫ƒM
Èà©J ¿É£∏°ùdG Aɪ∏Y áÄ«g øμd ,ÚÑ°VɨdG ÚØXƒŸG øe áYƒªéŸ ÚdhDƒ°ùŸG
Éeh á°VQÉ©ª∏d ᫪∏°ùdG äGôgɶàdGh Ú°ù◊G ⋲æÑd ¿ƒ∏£æÑH ’EG á«æ©e ÒZ É¡°ùØf
äÉböùH á«æ©e ÒZ ‹ÉàdÉH »gh ,áeƒμ◊G ΩóîJ »àdG QƒeC’G ‘ á°UÉN ∂dP πcÉ°T
ËôμdG ¿BGô≤dG CGô≤J ±ô©J É¡æμd ,ÉgÒZ ’h ájQÉ«∏ŸG ∑ƒæÑdG äGRhÉŒ ’h ΩÉ©dG ∫ÉŸG
                        .!!..º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U ∫ƒ°SôdG IÒ°S á°SQGóà π¨à°ûJh
  OÉÑ©dGh OÓÑdG ‘ ÉgƒÑμJQG »àdG »°SBÉŸG πc ó©H ºcÉ◊G Üõ◊G IOÉb ¿CG Öjô¨dG
  ⋲∏Y ¿GOƒ°ùdG ‘ á«°SÉ«°ùdG äGQÉ«àdG πc ¿EGh ≥M ⋲∏Y º¡fCG ⋲∏Y ¿ƒKóëàj GƒdGR ’
k ÉÄ«∏e k É°ù£¨e πNój ,k ÉeGƒcCG ñÉ°ShC’G øe √ó∏L ⋲∏Y πªM ób ¢üî°T πãe k ÉeÉ“ ,πWÉH
  AÉŸG Öjô≤àH k ÉØ«¶f íÑ°UCG ób ¬fCG k É«Yóe ,∂dòH k É«Øàμe ∫É◊G ‘ ¬æe êôîj ºK AÉŸÉH
                                                          o
  ºcÉ◊G Üõ◊G ‘ äGƒ¡°ûdG äƒZÉW ∫ÉM ,k ÉÄ«°T ¬NÉ°ShCG øe ó≤Øj ⁄ ¬fCG ºZQ ¬fóH øe
  ¿Éc Gòd ,çGóMCÓd á«≤«≤◊G Qƒ°üdG ájDhQ ⋲∏Y ¿hQó≤j ’ ɪμH k É«ªY k ɪ°U GƒëÑ°UCÉa
                                                                  o   o o
  IOÉb ¿CG ’EG OÓÑdG øe IÒãc ≥WÉæe ‘ â≤jQCG »àdG Iõjõ©dG AÉeódG ºZôHh »©«Ñ£dG øe
                      .!!..º¡«∏Y ¢SÉædG Ö°†¨j k ÉÄ«°T Gƒ∏©a º¡fCG ¿hôj ’ ºcÉ◊G Üõ◊G
                                               o
                                                       :∫ƒ≤j ‹Gõ¨dG óª ΩÉeE’G
  ÚÑdG ¬∏ÑdG øe hCG ,áé°VÉf ádƒLQ á«∏≤©dG ádƒØ£dG øe ≥∏îj ¿CG ¿BGô≤dG ∞«∏μJ ¿EG
   q
  •É«N ¤EG ÖgP ¢Vô©dGh ∫ƒ£dG iOÉH k ÉbÓªY ÓLQ Ög,Qò©àe Å°T IQOÉf ájô≤ÑY
                                               k
k ÉHƒK ÚYGQòdG ÚJÉg øe ‹ π°üa :¬d ∫Ébh ¢Tɪ≤dG øe ¿ÉYGQP ¬©eh ,¥GQ ôgÉe
                                 q
                                                                        .!! ..k ɨHɰS
                                            .? ..•É«ÿG ∂dP ™æ°üj √É°ùY GPÉe
..πjƒW øjóH πLôdk ÉHƒK »Ñ°üdG ܃K øe ≥∏îJ ¿CG ™«£à°ùJ â¨∏H ɪ¡e IQÉ¡ŸG πg
øjƒμà∏d ¤hC’G á«fÉ°ùf’G OGƒŸG ‘ ¢ü≤ædGh ájô£ØdG ¢üFÉ°üÿG ‘ öü≤dG ¿EG .?
ËôμdG ¬HÉàc øe ô¶àæf ÚM k É££°T øjódG ∞∏μf øëfh,êÓ©dG ⋲∏Y õ©j Å°T í«ë°üdG
                                           o

                                                                                  28
á«∏≤©dG äÉgÉ©dG ihòH øjódG ¬©æ°üj ɪ«a â°ù«d á∏μ°ûŸGh ,π«ëà°ùŸG ™æ°üj ¿CG
       .?AÉ°ù©àdG ¿ƒHÉ°üŸG ∂ÄdhCG ¬∏ªM GPEG øjódG ∫ÉM ‘ á∏μ°ûŸG ɉEGh ,á«MhôdGh
              o         o

øe ´É©°ûdG êôîj ɪc º¡°ùØfCG øe êôîj ƒgh k ÉjOÉg k ɪ«≤à°ùe ¬fƒ°Vô©j ∞«c
 :¬«Ñæd ∫ƒ≤j πLh õY ˆG ¿EG ..?? ÉÄ«°T ¬Fƒ°V ⋲∏Y öüÑJ OÉμJ ’ ,¿ƒ∏e Üó êÉLR

       .ΩÉ©f’G..“¿ƒª∏©j Ωƒ≤d ¬æ«Ñædh â°SQO Gƒdƒ≤«dh äÉjB’G ±öüf ∂dòch”

ó≤ØJ ⋲àdG ÉeCG ,ÚÑàJ ⋲àdG ⋲g º∏©∏d á«©«ÑW á«MÓ°U É¡jód »àdG ∞FGƒ£dÉa
                 q
 .!.. øjó°Tôe É¡HÉë°UCG ¿ƒμj ¿CG äÉ¡«gh ,ÚÑàJ ¿CG äÉ¡«¡a AGóàHEG á«MÓ°üdG √òg
            o                            q               k
Ó«e iôNC’G øY ÚàØμdG ióMEG π«“ ób áYÉÑdG É¡∏¨à°ùj ⋲àdG øjRGƒŸG ¢†©H ‘
k
á∏FÉ°ûdG áØμdG ‘ kGÒÑc Ó≤K ™°†J ¿CG ¬LÓY ⋲°†à≤j ,RÉμJQ’G Qƒ ‘ π∏ÿ k ÉØ«æY
                       k
π∏ÿG ⋲∏Y Ée IÎa ¬H Ö∏¨àJ ób âbDƒŸG êÓ©dG Gòg ,É¡à∏«eR ™e ihÉ°ùàJ ⋲àM
            .¢û¨dG ™æ“h ∫ó©dG º«≤J á«MÓ°U ¿Gõ«ŸG ⋲£©j ’ ∂dP ¿CG ó«H ™bGƒdG

ôØf óæY ⋲ægòdG π∏ÿG ⋲∏Y Ö∏¨àdG ™«£à°ùf ób ôYÉ°ûŸGh QÉμaC’G ⁄ÉY ‘ øëfh
º«≤∏d øjRGƒe π∏ÿG Gòg ÜÉë°UCG øe π©‚ ¿CG ÉeCG ΩGƒ©dG øe ôØf hCG IòeÓàdG øe
¢ùîÑdG ¢Vôah ¢û¨dG áYÉ°TEG √Éæ©e Gò¡a ájhôNC’Gh ájƒ«fódG äÉ¡«LƒàdGh á«MhôdG
                                                             .!!! ¢SÉædG ⋲∏Y

                                  .ºcÉ◊G Üõ◊G π©ØH ÉfOÓH ‘ çóM Ée Gògh



2009 (Ȫ°ùjO) ∫hC’G ¿ƒfÉc 13




29
30
                           ÜòµdG ≈∏Y Ωƒ≤j Ωɶf
                         k
                ¬Ñ©°T ™e ’OÉY ¿ƒµj ¿CG øµÁ ’
ÜòμdG Çôªà°ùJ á«fGOƒ°ùdG á«FÉ°†ØdG ógÉ°ûj ƒgh ÜGô¨à°SG ÉÁCG AôŸG Üô¨à°ùj
’ ¿GOƒ°ùdG ‘ ádhódG IOÉb QÉÑch ,AÉ«M ÓH (⁄C’ÉH êhõ‡ ÜGô¨à°SG) øjÉÑdGh í°VÉØdG
áeƒμ◊G ‘ ôjRh …CG hCG ¬ÑFÉf hCG ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ ∫ƒ≤j ÉeóæY Óãe ,k ÉHòc ’EG ¿ƒKóëàj
                                                          k
á∏«°†a …CGh É¡æY ¿ƒKóëàj ádGóY …CÉa “á∏«°†ØdGh ádGó©dG º«b âî°SQ PÉ≤f’G ¿EG ”
                                   .?..ÚæWGƒª∏d º¡JÉÑWÉ ‘ É¡fhôcòj »àdG √òg
…QÉ÷G ƒ«dƒj 6 Ωƒj äôL »àdG ∫Ó¡dG OÉà°SEÉH ƒ«fƒj 30 ä’ÉØàMG ‘ ¬HÉ£N ‘h
,iQƒ°ûdG ,ájô◊G ,øjódG ” ÓFÉb ¢ùªN ⋲∏Y PÉ≤fE’G »æH” ¢ù«FôdG ∫Éb (2008)
                           k
…ƒÑædG åjó◊ÉH ¬ãjóM §Hôd ádhÉ ‘ Ωƒ¡Øeh í°VGh ⋲æ©ŸGh ,“º∏©dGh ∫ó©dG
¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ó«°ùdG Ò°ûÑdG ÖFÉf ∫Éb h ,ÚæK’G ÚH Ée ¿Éà°Th ∞jöûdG
ƒgh ¿GOƒ°ùdG ¿ƒjõØ∏J ⋲∏Y á«LQÉÿG äGAÉ≤∏dG óMCG øe k’ƒ≤æe åjóM ‘ ΩÉjCG πÑb
¿CG …Qój ’ ƒgh QhôZ √ó©H Ée QhôZh ÈμàHh ¢ùØædÉH ÜÉéYEGh ójó°T ƒgõH çóëàj
¬∏c k ÉeÓc ∫Éb ,¬Ñ©°Th ¿GOƒ°ùdG ≥M ‘ ¬ÑμJQG ÉŸ IRQÉH áeÓY íÑ°UCG ób ¬Lh OGƒ°S
,Qƒ£àdG ÅaGôe ¤EG ¢SÉædÉH â∏≤àfG (PÉ≤f’G) ¿CG ‘ »≤«≤M ÒZ ™bGƒd ôjƒ°üJh Üòc
…Qój ’ ƒgh ,á∏«ª÷G ´QGƒ°ûdGh á≤gÉ°ûdG äÉjÉæÑdG »g ¬àªbh Qƒ£àdG ¿CG ¬dÉ«N ‘h
AÉ°SQEG ‘h ΩÉμ◊G ¥ÓNCG ‘h º«∏©àdG ‘h ájöûÑdG ᫪æàdG ‘ øªμj Qƒ£àdG ¿CG á≤«≤M
               o                                           o
‘ á≤ãdÉH ÚæWGƒŸG Qƒ©°T ‘h ,ájƒdhC’G øWGƒŸG ôeCG AÓjEG ‘h ,ÒÿG º«bh ∫ó©dG
á«æe’G Iõ¡L’G ’ ,øWGƒŸG äGQó≤Ÿ É¡¶ØM ‘ º¡æeCG Iõ¡LCÉH á≤ãdG ,º¡fƒªμëj øe
                                        .ÚæWGƒŸG äÉHGò©d §≤a â°ù°SCÉJ »àdG
öü≤∏d ÖgPCG” âfÉc (PÉ≤fE’G) ó¡Y ‘ ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ⋲∏Y áHòc ∫hCG ¿CG ôcòjh
,∂dòH ƒg ±ÎYG óbh »HGÎdG ø°ùM QƒàcódG É¡dÉb “É°ù«ÑM øé°ù∏d ÖgPCG ÉfCGh k É°ù«FQ
¥ôNh AÉeódGh ∞æ©dG ádhO º«≤j ¿CG ÖéY Óa ÜòμdÉH ¬ªμM á°SQɇ CGóH Ωɶf Gòg kGPEG
                                                   o
⋲∏Y Ωƒ≤J ádhO ,á≤«≤°ûdGh á≤jó°üdG ∫hódG øe ¿GÒ÷G ⋲∏Y AGóàY’Gh Oƒ¡©dG
¿Éμa ≥◊G áª∏c πªëàJ ¿CG øμÁ ’h ,É¡Ñ©°T ™e ádOÉY ¿ƒμJ ¿CG kGóHCG øμÁ ’ ÜòμdG

31
                                                  p
  »μd ÜGÎZ’G ∫hO ‘ Ú∏WÉ©dG ó«æŒh ·òdG AGöTh Ú«aÉë°üdGh ∞ë°üdG ™ªb               o
  ᪫à°ûdGh ÜÉÑ°ùdG á¨d Éæ©e Gƒ°SQɪa ,º¡«a É¡àdÉ°V äóLƒa É¡JÉ°SÉ«°S øY Gƒ©aGój
                                                             p
  øjôNB’G ¿ƒØ°üjh ΩɶædG IOÉb »JCÉj ºK ,Ú©aGóŸG º©æa ,á«Ø∏ÿG ´QGƒ°ûdG á¨dh
  ¿ƒØ°Uƒj øjòdG Ú°VQÉ©ŸG ÜÉàμdG ¿CG ÚM ‘ (ΩÓ°S’G) AGóYC’ ¥GõJQ’Gh ádɪ©dÉH
            o
k É©«aQ k ÉHOCG Gƒ°SQÉe πH ,áÄjòÑdG ´QGƒ°ûdG á¨dh ÜÉÑ°ùdG á¨d Gƒeóîà°ùj ⁄ kGóHCG ádɪ©dÉH
  …ójDƒe π©a ɪc ÚªcÉ◊G øe kGóMCG GƒÑ°ùj ⁄h á«°†≤dG Gƒæ°üî°ûj º∏a QGƒ◊G á¨d ‘
  ⋲∏Y Qƒe’G ôjó≤àH ôjóL ƒgh IÒÑc ÊGOƒ°ùdG ÇQÉ≤dG ‘ á≤ãdG ˆóª◊Éa (PÉ≤fE’G)
                                                                       .í«ë°üdG ¬LƒdG
¬æeCG äGƒb âfÉc (ájô◊G) øY ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ ¬«a çó– …òdG âbƒdG ‘h
á«ÑdÉZ öûf ΩóY É¡«∏Y ¢VôØJh á«∏Ñ≤dG áHÉbôdÉH (ájô◊G ¢SGôLCG) áØ«ë°U ≥∏¨J
¿ÉbÉH PÉà°S’G çó– ÉeóæYh Qhó°üdG øY (¢SGôLC’G) ∞bƒààa áØ«ë°üdG äÉëØ°U
øe áeƒμ◊G É«fO ¬«∏Y âeÉb ádhódG π°ûa øY »eƒμ◊G ±ÓJE’G ‘ ∂jöûdG ΩƒeCG
,¥GõJQ’Gh ∫Gõ¡dGh ∞©°†dÉH ™«ªé∏d âaôY k ÉeÓbCGh ºcÉ◊G Üõ◊G øe ¥õJôJ ∞ë°U
ΩƒeCG ¿ÉbÉH PÉà°S’G áÑ°SÉëà QGôb Qó°U πH ó◊G Gòg óæY á«eƒμ◊G á∏ª◊G ∞≤J ⁄h
                                                ..!! Ö°üæŸG øY √OÉ©HE’ áÄWƒJ
Üõ◊G ¬«dEG Ò°ûjh ,¢ù«FôdG ¬dƒ≤j Ée OOôJ ¿CG ,ÚªcÉ◊G º¡a ‘ ájô◊G »g √òg
                                      o
∫Éb ɪc QÉÑμà°S’G ∫hO øeh á«ÑæLC’G äGQÉØ°ùdG øe ¥RΰùJ QƒLCÉe âfCÉa ’EGh ºcÉ◊G
                                                 .kGôNDƒe ™aÉf ⋲∏Y ™aÉf QƒàcódG
᪶fC’G πc º«μM äGQóÑ°S §°SÉÑdGóÑY ∫ó©dG ôjRh ∫Éb (∫ó©dG) áª∏c ôcP ⋲∏Yh
∞°ûμfGh §≤a ¿Éeƒj ’EG »g Éeh “¿ÉeQóeG áKOÉM »ª¡àŸ ádOÉY äɪcÉ Éfôah”
¿CG Ée ºK áªcÉëŸG ádGóY øY çó– ¬æμdh ¬Hòc ó©H âμ°S ¬à«dh ¿Éà¡ÑdGh ÜòμdG
»eÉ ÜGƒéà°SGh ∫É≤àYÉH á«æeC’G äÉ£∏°ùdG âeÉb ⋲àM É¡∏ªY ‘ áªcÉëŸG äCGóH
ºcÉëj …òdG ÜÉgQE’G ¿ƒfÉb ájQƒà°SO ΩóY ¬fÓYEG ÖÑ°ùH êÉ◊G ™WÉ°S PÉà°SC’G ´ÉaódG
      o
¬ÑFÉfh Ò°ûÑdG ∫GR ’h ,áªμëŸG ‘ …ôéj Ée ‘ çó– ¿EG ¬JOóg πH ,¿ƒª¡àŸG ¬H
                                                                   o o
ô¶æŸG π°UGh ºK ,∫ó©dG º«b øY ¿ƒKóëàj ¬àeƒμM AGQRhh ¬jQÉ°ûà°ùeh ÊÉãdG
AÉ«M ÓHh IOGƒg ÓH (PÉ≤f’G) äGRÉ‚EG øY çóëàj ˆG ™«bh óª .O Ωɶæ∏d ójó÷G
¢ùª°ûdÉc áë°VGh (PÉ≤f’G) ÖÑ°ùH ¿GOƒ°ùdG πgCG çQGƒch »°SBÉe ¬«a âëÑ°UCG âbh ‘

                                                                                     32
         opo
AÉ°ùfh Gƒªàj k’ÉØWCGh â≤gRG áÄjôH ¢SƒØf ÉgAGQh áØ∏ Ωƒj ó©H k Éeƒj OGOõJ πH
                                             .!!..á©LQ ÓH âÑgP ¥ÓNCGh ,ø∏eôJ
(PÉ≤f’G) Ωɶf ∫ó©d iôNCG IQƒ°U ËôμdG ÇQÉ≤∏d π≤fCG áëfÉ°ùdG Gòg ‘ »ææμd
(PÉ≤f’G) ¿CÉH ΩƒÄ°ûŸG ÜÓ≤f’G iôcP ‘ Ò°ûÑdG ¬æY ∫Éb …òdG øjódÉH ¬WÉÑJQGh
øe k É£«°ùH k ÉÑfÉL OöSCG Éægh ,ádGó©dGh ájô◊G É¡«fÉKh øjódG É¡dhCGh ¢ùªN ⋲∏Y â«æH
º«¶æàdG ¢ù«Fôd á«eƒj á°ûjÉ©e ∫ÓN øe ¬à≤«≤M ‘ øjódÉH ΩɶædG •ÉÑJQGh ábÓY
πª©dG ábÓY ¬H »æà£HQ óbh ,á£∏°ùdG Ò°ûÑdG º∏°Sh ÜÓ≤f’ÉH ΩÉb …òdG …ôμ°ù©dG
                                                              .¤hC’G ΩɶædG Úæ°S ‘
                                                                             o
                                                                  .!!..PÉà°SC’G
ÌcCG ™e äÉæ«°ùªÿG ájGóH ‘ ÜÉ°T (á«eÓ°S’G) ácôë∏d …ôμ°ù©dG º«¶æàdG ¢ù«FQ
ᩪ÷G Ωƒj áë«Ñ°U ‘ ºμ◊G ó«dÉ≤e Ò°ûÑdG ôªY º«∏°ùàH GƒeÉb »côM ÜÉ°T 350 øe
ôcòf ¿G CGôéàf ’ Éæc ,áàÑdCG k Éjôμ°ùY øμj ⁄ πLôdG Gòg ¿CG k ɪ∏Y Ω1989 ƒ«fƒj 30
ájƒb á«°üî°T ÖMÉ°U IÎØdG ∂∏J ‘ ¿Éc óbh (PÉà°SC’G) ¬«∏Y ≥∏£f Éæch ,¬ª°SG
Éæ©e ¬àbÓY ‘h ,ójó°T ßØëàH øjôNB’G ™e º°ùàÑj ¢SÉædG ™e ¬∏eÉ©J ‘ ≥«bO ,IòaÉfh
¿Éch ,É¡MôW ójôf ÉjÉ°†b øe Éæjód Ée πc ‘ 샰VƒH ¬©e çóëàf IóMGh IöSCG ÉæfCÉc
      .™bGƒŸGh ¢UÉî°TC’Gh º«∏°ùàdG á«∏ªYh ÜÓ≤f’G π«°UÉØJ πc ±ô©f ÉæfCG ±ô©j
ÚJôØ°S ¬©e äôaÉ°S ..kGôNBG k É°üî°T …CG ±ôYCG ⁄ Ée ¬àaôY (PÉà°SC’G) πLôdG Gòg
áHGôbh ,äGÎØdG øe IÎa ¢UÉÿG ¬à«H ‘ ¬©e â°ûY ,¿GOƒ°ùdG ܃æL ¤EG Úà∏jƒW
º∏gh ,,,Ωƒæ∏d ’EG ¥ÎØf ’ Ωƒ«dG äÉYÉ°S á∏«W k Éjƒ°S ¿ƒμfh ,¬H k É≤«°üd âæc ΩÉ©dG
                                                                             .GôL
                                                 .!!..áë∏°ùŸG äGƒ≤dG IPƒ©°T
Pƒ©°ûà ábÓY ⋲∏Y πLôdG ¿CG âØ°ûàcG …ôμ°ù©dG º«¶æàdG ¢ù«FQ ™e »∏ªY AÉæKCG
ácô◊G ó°V Üô◊G ‘ ¬eGóîà°SG ºàj ΩƒYõŸG QƒàcódG Gògh (QƒàcódG) ¬«∏Y ≥∏£j       o
Oƒ≤jh ,áeÉ©dG IOÉ«≤dÉH ájôμ°ù©dG äGQÉÑîà°S’G •ÉÑ°V QÉÑc iód ±hô©e ƒgh á«Ñ©°ûdG
⋲∏Y ÚªFÉ≤dG iód ±hô©e ƒgh ,᪰UÉ©dG ‘ ¿Éμe …CG É¡H πNójh QRhôcóf’ IQÉ«°S
πªY á©«ÑW øY IƒNE’G óMCG âdCÉ°S Iôe äGPh ,(á«eÓ°S’G) ácôë∏d …ôμ°ù©dG º«¶æàdG

33
™e ábÓY ¬d ¿CÉH ájôμ°ù©dG IOÉ«≤dG º¡aCG ΩƒYõŸG (QƒàcódG) ¿CG ‹ ∫É≤a πLôdG Gòg
QhÉëŸG √ÉŒ ájôμ°ùY §£N øe á«Ñ©°ûdG ácô◊G √ôª°†J Ée áaô©e ¬fÉμeÉHh (ø÷G)
øμd ,∫Éà≤dG ≥WÉæe ‘ OôªàdG ácôM ¢û«L ™bGƒe áaô©eh ,܃æ÷G ‘ ájôμ°ù©dG
á«Ñ©°ûdG ácô◊G äGƒb ¬«a âfÉc …òdG âbƒdG ‘ Pƒ©°ûe ™e πeÉ©àdG ºàj ¿CG Öjô¨dG
¬fÉëÑ°S ˆG ¿CG ¤EG Ò°ûj …òdG ôeC’G ,IÒãc ≥WÉæe ⋲∏Y PGƒëà°SGh Ωó≤J ádÉM ‘
           .É¡JGò∏eh É«fódÉH ºFGódG º¡dɨ°ûfG ™e k ÉeÉ“ º¡JÒ°üH ⋲ªYCG ób ¤É©Jh

                                                            ÇQÉ≤dG …õjõY

º∏≤dG ∞©j ˆGh ..(PÉà°SC’G) ™e »H äôe »àdG ∞bGƒŸG ‘ π°SΰSG ¿CG »YGO ’
ájQƒJÉàμjO øeh ,ÓYh ÓL ÜôdG øe áØdÉ ΩóYh πLO á≤«≤M ¬à°ûY Ée ôcPCG ¿CG
¿CG »ª«b h »bÓNCG »æ©æ“ ɪc ,áàÑdG áªMôdG ±ô©j ’ Ö∏b IhÉ°ùbh áYɶa øeh
ÒÑc ÜÉàc ‘ Égöûf …OƒH ¿Éch ,ìÓ°üdÉH É¡d ó¡°TCG áLhRh IöSCG ¬d ¢üî°T øe ∫ÉfCG
ábÓY ¿CG …OÓH AÉæHCG øe Iójó÷G ∫É«LC’Gh ¢SÉædG ±ô©j ⋲àM ,äGƒæ°S òæe ¬«a πªYCG
ábÓYh ,§≤a á«fB’G ¬à∏μ°ûŸ πM øY åëÑj …òdG ábÓY »eÓ°S’G øjódÉH (PÉ≤fE’G)
’h º«b ï«°SôJ ’h ,∫ó©dG áeÉbEG ábÓY’ ,¢SÉædG ÜÉ°ùM ⋲∏Y á£∏°ùdÉH ôKCÉà°ùj øe
   .á«JGP ÜQBÉe ≥«≤ëàd á∏«°Sƒc øjódG π¨à°ùj øe ábÓY ,¿ƒfõëj ’h ᫪æJ ≥«≤–

¿C’ á«aÉc âfÉc ΩƒYõŸG (PÉà°S’G) Gòg ⋲∏Y É¡«a âaô©J »àdG äGƒæ°ùdGh ΩÉjC’G
øe ÒãμdG É¡«dEG ±É°†j (á«eÓ°S’G) ácô◊G ‘ ájƒ°†©dG ¿CÉ°ûH k É«îjQÉJ kGQGôb òîJCG
‘ âfÉc..ÉgôcP »ª∏b »æYhÉ£j ’ íFÉ°†a øeh ¿hôNBG IOÉb øe ájõîŸG ∞bGƒŸG
                              .!!...êhôÿG QGôb É¡«∏Y â«æH »àdG IOÉŸG É¡∏ª›

GƒëÑ°UCGh (…öüŸG) ⋲æ©ŸÉH (IhÓM) ¬«a GhóLhh ÜòμdG Gƒ°TÉY øjòdG ∑Éæg
Ö©°û∏d äGRÉ‚’G ≥«≤–h ,∫ó©dGh øjódG º«≤d É¡î«°SôJh (PÉ≤fE’G) ìóe ‘ ¿hQÉÑàj
¬æjóJ iƒà°ùe øY kGôNDƒe ∞°ûc …òdG ˆG ™«bh óª QƒàcódG ∫ÉãeCG øe ÊGOƒ°ùdG
á骰ùdGh IQôμŸG ᪫à°ûdÉH …óæaC’G ÜÉgƒdGóÑY QƒàcódG ™e ¬dÉé°S ‘ »≤«≤◊G
Gògh ,ïjQÉàdG á∏Hõe ‘ ¬àeQh É¡ÑMÉ°U øe âdÉf ɪæ«H …óæaC’G Qób øe â©aQ »àdG
á∏Hõe ¤EG ¿ƒÑgGP º¡fEÉa öüb hCG øeõdG ∫ÉW ΩɶædG ∫É©aCG ¿ƒbƒ°ùj øjòdG πc Ò°üe
                                               .ÊÉ°ùfE’G Òª°†dG áªμh ïjQÉàdG

                                                                           34
»¨Ñæj ¿Éc Ée ájôμ°ùY kGQGöSCG ⋲°ûaCG ób ∫É≤ŸG Gòg ÖJÉc ¿CÉH ºgóMCG ∫Éb GPEGh
øe ÌcCG É¡«∏Y äÉa óbh ájôμ°ùY kGQGöSCG â°ù«d √òg ¬d ∫ƒbCG »æfEÉa ,É¡Ø°ûμj ¿CG ¬d
(á«eÓ°S’G) ácô◊G ¿CG ºK (É¡à«MÓ°U â¡àfG ób …ôμ°ù©dG ±ô©dG ‘) äGƒæ°S 10
πFÉb ∫Éb GPEGh (QGöV ’h QöV ’) ,IOôªàe âfÉc »àdG ácô◊G ™e ácGöT ‘ â∏NO ób
Oó÷G ÚªcÉë∏dh ,ΩɶædG IOÉ≤d IÈY Égöûf ‘ ¿EG ∫ƒbCÉa ájöSCGh á«YɪàLG QGöSCG É¡fEG
áeOÉ≤dG Iójó÷G ∫É«LC’G É¡dÓN øe ±ó¡à°SCG ÉfCG á≤«≤◊G ‘h ,Ö«¨dG ºMQ ‘ ÚJB’Gh
                                       p
çQhCG …òdG (…PÉ≤f’G) ïjQÉàdG øeh ,È©dG √òg øe Ghó«Øà°ùj ¿CÉH ïjQCÉàdG ºMQ øe
                                                 .¢SƒØædGh ôFɪ°†dG ÜGôN ÉfOÓH

òæe »FÉ°†ØdG ÉæeÓYEG ‘ ¢SQÉÁ íÑ°UCGh ,ádhódG ¬°SQÉ“ è¡æe íÑ°UCG ÜòμdG
                           o
¬JOÉb ¬«a Üòμj ójóL A»°TÉf π«L øe ô¶àæf GPɪa ,¬àjÉ¡f ⋲àMh ∫É°SQE’G ájGóH
                o
¿Éc kGôeCG ˆG »°†≤j ⋲àM Öàμfh Öàμfh Öàμf øëf Gòdh ,Ωƒj πc Ö©°ûdG ⋲∏Y
¿hóH ácô©e ‘ ìÓ°S ⋲°†eCG ¬fCG k ÉeÉ“ º∏©fh ¬μ∏à‰ …òdG ìÓ°ùdG ƒg Gòg, k’ƒ©Øe
                                         .(ähÈ÷Gh ìÓ°ùdG ó°V º∏≤dG) DƒaÉμJ

Ω2008 ƒ«dƒj 10




35
36
                         !!..¢ù«FôdG ÖFÉf Üòµj ÉeóæY
á¡LGƒdG ‘ èeÉfÈd ¬ãjóM ‘ ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y åjóM ⋲∏Y GOQ
                                                   k
                                    Ω2004 ƒ«dƒj ʃjõØ∏àdG


                                                                         :πNóe
¢SÉædG πc ¢û¨J ¿CGh øeõdG πc ¢SÉædG ¢†©H ´óîJ ¿CG ¿É°ùfE’G É¡jCG ™«£à°ùJ”
                    .“øeõdG πc ¢SÉædG π oc ´óîJ ¿CG øY õé©J ∂æμd ,øeõdG ¢†©H
(ÉμjôeG ‘ ó«Ñ©dG Qô) ødƒμæd ΩÉgôHG »μjôe’G ¢ù«FôdG


øμdh .. (Iôe á≤«≤◊G) ¿CÉH á∏FÉ≤dG IÒ¡°ûdG IQÉÑ©dG Qôμj ¢†©ÑdG ™ª°ùf Ée kGÒãc
           o
øμdh ..á≤«≤M É¡fC’ ,É¡æe ⋲∏MCG k ÉbGòe ¿É°ùfE’G óéj ’h Iƒ∏M ±É£ŸG ájÉ¡f ‘ É¡JôªK
º«∏°S ..…ƒb ¿É°ùd ¿hóH á≤«≤M ’ ¬fCG IóÑà°ùŸG ᪰TɨdG ᪶fC’G øe ÒãμdG Ú≤j ‘
ɪc ,á≤°Sƒ‡ á∏«ªL ΩÉghC’Gh (ÖjPÉcC’G) äɪ∏μdG ¬æe êôîJ ∞«c ±ô©j ..≥£ædG
»àdG äGQGƒ◊G ôjójh ä’É≤ŸG èHój ÇôL º∏b ¿hóH á≤«≤M ’CÉH ᪶f’G √òg øeDƒJ
¿ƒæeDƒj ’ (á«fƒYôØdG) `H ºgQƒ©°ûd áé«àf A’Dƒ¡a ,᫪°SôdG áeƒμ◊G IÉæb É¡ãÑJ
¢ù«dh √ó«H QƒeC’G πch (√ôeCG ⋲∏Y ÖdÉZ ˆG) ¿CGh (√óMh ˆG ó«H QɪYC’G) ¿CÉH k É©bGh
,º¡eGôLEG ‘ Gƒ°ùb ɪ¡eh ,º¡Jƒb â¨∏H ɪ¡e ,¥ÉaC’G PGò°Th øjôª©à°ùŸG ój ‘
âbÉ°V ¿CG ó©H QGôMC’G ä’É°†f Ghöùch ,ΩÓbC’G GhΰTGh ΩÓYE’G Gƒeóîà°SG ɪ¡eh
                                                                      .πÑ°ùdG º¡H
,¿ƒÑàμj Ée ᫪gCG IÒãc ¿É«MCG ‘ ÚãMÉÑdGh ÜÉàoμdG øe ÒãμdG π¡éj óbh
øjöUÉ©ŸG ¢SƒØf ‘ ,¥QƒdG ⋲∏Y áfhóŸG ,ºgQÉμaGh º¡JÉHÉàc ÒKCÉJ ióe iôMC’ÉHh
       o
                    .É¡∏eÉμH k ÉHƒ©°T ΩCG äÉYɪL ΩCG GƒfÉc kGOGôaCG ,á≤MÓdG ∫É«LC’Gh
¢ù«Fôd ∫h’G ÖFÉædG åjóM ‘ á≤«≤◊G √GQBG Ée ¬H CGóHCG ¿CG âjCGQ πNóŸG Gòg
É¡ãH »àdG ΩÉghC’Gh ÖjPÉcC’G øe á∏ªL ⋲∏Y kGOQ ¬W óª ¿ÉªãY ⋲∏Y ájQƒ¡ª÷G

37
  »eƒμ◊G »Øë°üdG øe ájɨ∏d IÒÑc áªgÉ°ùà ʃjõØ∏àdG (á¡LGƒdG ‘) èeÉfôH ÈY
k ÉMôah k Éé¡àÑe ¿Éc …òdG (¬°üî°ûd …ôjó≤Jh »eGÎMG πeÉc ™e) ,Ö«£dG ∫ÓÑdG óªMCG
  »àdG á≤«≤◊G ¢ùeÓJ ’ ájÉæ©H áHƒàμŸG á∏Ä°SC’G ¬JOÉ©°ùd (CGô≤j) ƒgh ádɪã∏d
  »àdGh á«fƒjõ∏ØàdG á∏HÉ≤ŸG √òg h ,IQƒª©ŸG OGóàeG ⋲∏Y ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG É¡aô©j
  Ö©°ûdG ⋲∏Y ÜòμdÉH áfGOEG á≤«Kh âëÑ°UCG ób á∏eÉc (Ωƒ«dG QÉÑNCG) áØ«ë°U É¡Jöûf
  ™ªàéŸG ÜÉ°UCG …òdG …OÎdG öUÉæY ióMEG πã“ âeGO Ée ,áÑWÉb ⁄É©dG ⋲∏Yh ÊGOƒ°ùdG
  ÊÉ©e â«ÑãJ ‘ É¡«∏Y óªà©j ¿Éc »àdG ᫪°SôdG IóªY’G πμH πNCG √QhóHh ,ÊGOƒ°ùdG
  ,á«eÓ°S’Gh á«Hô©dG ∫hódG á«ÑdÉZ ‘ óLƒJ ’ É«∏Y πãeh áÑ«W øe ¢VQC’G ⋲∏Y √OƒLh
                                                  o
                  .Ωó≤dG ‘ ÜQÉ°V ¢VÉ«ÑdG ™°UÉf ïjQÉJh õ«“h ™°VGƒJh áMɪ°S øeh
                    :‹ÉàdÉc ∫GDƒ°ùdG ᨫ°U âfÉc èeÉfÈdG Ωó≤Ÿ ∫GDƒ°S ∫hCG ‘
PÉ≤fE’G ´höûe øe ÒãμdG ≥≤– k É©£bh PÉ≤fE’G ôªY øe â°†e ÉeÉY öûY á°ùªN
                                                           k
PÉ≤fÓd ájôμØdG á£jôÿG ∫hC’G ÖFÉædG CGô≤j ∞«μa ,¿GOƒ°ùdÉH ¢Vƒ¡æ∏d …QÉ°†◊Gh
                                                                   .? ꟮dG
»∏Y ∫É≤a Ö«£dG ∫ÓÑdG π«eõdG √OGQCG …òdG ¢SÉ≤ŸÉH ¿ƒμà°S áHÉLE’G ™Ñ£dÉH
                                   :á∏jƒ£dG ¬àHÉLCG øe AõL ‘ ¬W óª ¿ÉªãY
É¡°ù«°SCÉJ ∫ÓN øe áë°VGh iDhQ ìô£J ¿CG PÉ≤fE’G âYÉ£à°SG ¥É«°ùdG Gòg ‘h ”
OÓÑdG ´É°VhCG IQGOE’ k É°SÉ°SCG í∏°üJ »àdG ÇOÉÑŸG øe á∏ªL ⋲∏Y …ƒàëj OÓÑdG Qƒà°Sód
á∏«°üM øª°†J ób Éfôjó≤J ‘ Qƒà°SódG Gòg ,á∏Ñ≤ŸG IÎØ∏d ¢ù°SDƒJh IÎØdG √òg ‘
                                                                     o
IöUÉ©ŸG ÜQÉéàdG ¤EG kGô¶fh ,á«°VÉŸG äGÎØdG ‘ ¿GOƒ°ùdG ‘ IQGOE’Gh ºμ◊G ÜQÉŒ
ádhó∏d äÉ°ù°SDƒe AÉ°ûfÉH á«∏ª©dG áHôéàdG äAÉL ºK ,ɡ檰†Jh á«dhódG ÇOÉÑŸG ¤EGh
                o
»WGô≤ÁO ñÉæŸ AÉæÑdGh ô◊G ⋲æWƒdG QGƒë∏d k É°ù«°SCÉJh ºμ◊G ájõcôeÓd k É°ù«°SCÉJ
Égó°ùéjh AGQB’G √òg πμ°ûjh ¬FGQBG øY È©j ¿CG áYƒª› hCG kGOôa ¬«a øWGƒŸG ™«£à°ùj
       o                                    o
                                    .“áMÉ°ùdG ™e ÉMƒàØe kGQGƒM ôjóJ äÉ°ù°SDƒe πμ°T ‘
åjóM ‘ á°UÉNh »≤«≤◊G ÒZh ôªãŸG ÒZ A’OE’G Gòg ¤EG ™ªà°ùŸGh …QÉ≤dGh*
…QÉ≤dG ∞°ûàμj ïdEG ΩƒYõŸG ô◊G »æWƒdG QGƒ◊G ¢ù«°SCÉJh ádhódG äÉ°ù°SDƒe AÉ°ûfG
CÉ°ûæJ ¿GOƒ°ùdG ïjQÉJ ‘ Iôe ∫hC’h ádhódG äÉ°ù°SDƒe ¿CGh ,ÜòμdG ºéM ™ªà°ùŸGh

                                                                                38
⋲∏Y ∫hC’G ΩÉ≤ŸG ‘ ÉgóFGƒa Oƒ©J »àdGh (ájƒeÓ°S’G) ᫪«¶æàdG IôμØdG ⋲∏Y
øY åjó◊G AÉL GPEGh ,¬©bƒe ¿Éc k ÉjCG ÊGOƒ°ùdG øWGƒŸG ⋲∏Y ’ á«eÓ°S’G ácô◊G
¿C’ ¿GOƒ°ùdG ºéM ‘ ájQƒ¡ªL ¢ù«FQ ÖFÉæd áHhòcCG ÈcCG √ò¡a ô◊G »æWƒdG QGƒ◊G
ácô◊G º«¶æJ πNGO »àM ’h QGƒ◊ ájôM …CG É¡îjQÉJ ‘ ±ô©J ⁄ √òg (PÉ≤f’G)
                       .!!..»eƒμ◊G »æWƒdG ô“DƒŸG º«¶æJ ’h ,¬°ùØf á«eÓ°S’G

                              .??..¬W óª ¿ÉªãY »∏Y çóëàj ôM QGƒM …CG ø©a

áeƒμ◊G πNGO √AGQB’ áØdÉîŸG AGQB’G ¿CG ÊGódGh »°UÉ≤dG ¬«a º∏©j …òdG âbƒdG ‘h
∫ÓN øe á«fƒfÉ≤dG hG ájôμ°ù©dG á«æe’G ádC’ÉH AGƒ°S AÉ°übE’G ÉgDhGõL ¿ƒμj É¡JÉ°ù°SDƒeh
á£∏°ùdG ⋲∏Y »°SÉ«°ùdG ´GöüdG ïjQÉJ É¡∏ãe ±ô©j ⁄ »àdG IQò≤dG (äÉØ∏ŸG ÜôM)
hCG πéÑŸG ó«°ùdG …CGQ ¬FCGQ ∞dÉîj øe πμd OÉ°ùØdG äÉØ∏à ìƒ∏j å«M ¿GOƒ°ùdG ‘
                                                                 o
™aÉfh ,ˆGóÑY ìÓ°U äGôHÉîŸGh øe’G ôjóe º°†J »àdGh áahô©ŸG ¬àYƒª› øe …CG
º¡FGQ ∞dÉîj ¿G ¿Éc øe øFÉc ™«£à°ùj ’ Ée ˆGóÑY áeÉ°SCGh RÉ÷G ¢VƒYh ,™aÉf ⋲∏Y
øμÁ ádhO (PÉ≤fE’G) ¿CG ócDƒj ôeC’G Gògh ,áeƒμ◊G ™ÑJ »°SÉ«°ùdG πª©dG ‘ ôªà°ùjh
‘ IQƒ¡°ûŸG á«dÉ£jE’G (É«aÉŸG) áHÉ°üY ÒÑc óM ¤EG ¬Ñ°ûJ áHÉ°üY ádhO É¡«ª°ùf ¿CG
,á°ù°SDƒe hCG ÜõM hCG á«∏Ñb áYƒª› hCG ádhO GƒfÉc AGƒ°S øjôNB’G ™e É¡JÉHÉ°ùM á«Ø°üJ
‘ ∑QÉÑe »æ°ùM óª …öüŸG ¢ù«FôdG á«Ø°üàH π©ØdÉH GƒeÉb óbh ,¢UÉî°TCG hCG
áæ÷ ¢ù«FQ á«Ø°üàH GƒeÉbh ,º¡d º°ùàÑj ⁄ ß◊G øμd ÉHÉHCG ¢ùjOCG á«Hƒ«KC’G ᪰UÉ©dG
     .¬FÉæHCGh ¬àLhR ¬JöSCG ΩÉeCGh QÉ¡ædG í°Vh ‘h É¡°ùØf ∫É«àZ’G ádhÉ ‘ ≥«≤ëàdG

Öjôb øe ’ ÊGOƒ°ùdG ΩÓY’G É¡«dEG ¥ô£àj ’ äÉ°ùHÓŸGh çGóMC’G √òg ™Ñ£dÉH
ó©H √òg ∫É«àZ’G ádhÉ øY »æZÒe ¿ÉªãY π«eõdG ÖJÉμdG çó– ÉeóæYh ó«©H hCG
Oógh ¬dÉ≤àYG ” ΩƒWôî∏d ¬JQÉjR óæY ¥ƒeôe ájöüe IójôL ôjô– ¢ù«FQ ™e ¬FÉ≤d
   o
⁄C’G øe ójõà ôcòf ¿G ÉæJƒØj ’ Éægh ,´ƒ°VƒŸG Gòg ‘ iôNCG Iôe áHÉàμ∏d OÉY Ée GPG
ÜGõMC’G »àM ∂dP ‘ É¡≤Ñ°ùJ ⁄h ájó°ù÷G äÉ«Ø°üàdG ôμØd â°ù°SCG (PÉ≤fE’G) ¿G
        .!!..PÉ≤f’G øe »≤«≤◊G Ú«fGOƒ°ùdG Ö°ùc ƒg Gò¡a ,¿GOƒ°ùdG ‘ ájQÉ°ù«dG

º°ùàÑj ƒgh ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ∫Éb ∫GDƒ°ùdG ⋲∏Y áHÉLEÓd ¬à∏°UGƒe ‘h
∫ƒM ΩÉ©dG ∫hGóàdGh ó≤ædGh áaÉë°üdG ájô◊ ¢ù°SDƒJ ¿CG PÉ≤fE’G âYÉ£à°SG ”
                                              o

39
¢ùdÉéŸG ¢ù«°SCÉJh äÉHÉîàfE’G ∫ÓN øe áHÉbQ Iõ¡LCG Å°ûæJ ¿CGh ,äÉYƒ°VƒŸG
áÑ°SÉ ‘ ÉgQhóH Ωƒ≤àd …OÉ–’Gh ⋲F’ƒdG …ƒà°ùŸG »∏Y á«fÉŸÈdGh á«©jöûàdG
¿CGh Iõ¡LC’G AGOC’ áeÉ©dG áÑ°SÉëŸGh á«aÉØ°ûdG CGóÑe ∂dòH á«°Sôe ,…ò«ØæàdG RÉ¡÷G
øWGƒŸG iód ¬eGÎMEGh ¬àÑ«g âî°SôJ π≤à°ùe AÉ°†b AÉ°ûfÉH ¿ƒfÉ≤dG ºμ◊ ¢ù°SDƒJ
¿GóLƒdG ⋲∏Y áÑjôZ â°ù«d ádGó©dG ≥«≤ëàd óYGƒbh ±GôYCG ⋲∏Y ⋲æÑj ¬fCG å«M øe k’hCG
É¡∏c äóªà°SG IÎØdG √òg ∫ÓN ‘ âæ°S »àdG äÉ©jöûàdGh ÚfGƒ≤dÉa ⋲fGOƒ°ùdG
                                           o
á©jöûdG óYGƒb ⋲∏Y â°ù°S     o CG »àdG ÚfGƒ≤dG ¿EÉa ¬JGó≤à©e øeh Ö©°ûdG Òª°V øe
º«≤dGh ÚfGƒ≤dG ÚHh ™ªàéŸG ÚH ídÉ°üàdGh ¢ûjÉ©àdG øY ÒÑ©J »g á«eÓ°SE’G
                     .¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ¢ù«FôdG ÖFÉf åjóM ⋲¡àfG “¬ªμ– »àdG
ñGöüdGh AÉμÑdG ‘ áÑZôdG ™e ⁄C’Gh ≥æÿGh IQGôŸÉH ¿É°ùf’G ¢ùëj ¿CG óH ’ Éægh
≥∏¨J ∞ë°üdGh (ΩÉ©dG ∫hGóàdGh ó≤ædGh áaÉë°üdG ájôM øjCG) 䃰U ⋲∏YCÉH ∫GDƒ°ùdGh
…ƒæ©ŸGh »°ùØædG ójó¡àdG ⋲∏Y IhÓY ¥Gƒ°SC’G øe k ÉfÉ«MCGh á©Ñ£ŸG øe QOÉ°üJh
ÜÉë°UCGh øjôKDƒŸG Ú«eÓYE’G øe ÒÑc OóY âdÉW »àdG ájOÉŸG äGAGôZ’Gh ,ÖJÉμ∏d
                o
ä’É≤e øjCG á≤«≤Mh ≥ëH ∫AÉ°ùàj ™«ª÷G ¿Éc ΩÉ©dG øY π≤J ’ IÎa πÑbh ,ΩÓb’G
PÉ≤fE’G á°SQɇ ó≤àæJh á«fóæ∏dG §°ShC’G ¥öûdG ‘ öûæJ âfÉc »àdG ¿Óah ¿Óa
âëÑ°UCGh ΩƒWôî∏d äö†MCG ,êQÉÿG ‘ âfÉc »àdG á°VQÉ©ŸG áØ«ë°üdG øjCGh ,á£∏°ù∏d
⋲∏Y âdÉ¡fEGh RÉ«àe’G ÜÉë°UCG ÜÉ°ùM ‘ ∫õæàJ ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ∫GƒeCG øe ÚjÓŸG
âZôaoCGh ᫪°SôdG äÉcöûdGh ±QÉ°üŸÉH á°UÉÿGh ,á«eƒμ◊G äÉfÓY’G áØ«ë°üdG
çóëàj ÉeóæY ÜòμdG ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ó«°ùdG ø¡àÁh ,ÉgGƒà øe áØ«ë°üdG
π≤à©jh Iôjõ÷G IÉæb Öàμe ¬«a ≥∏¨j …òdG âbƒdG ‘ ¿GOƒ°ùdG ‘ áaÉë°üdG ájôM øY
                                  .(IôŸG) á≤«≤◊G ∫Éb ¬fC’ ídÉ°U ΩÓ°SG π«eõdG
                                      o
áHÉbQ Iõ¡LCG” øY çó– ÉeóæY ’EG ¢ù«FôdG ÖFÉf åjóM ‘ á©«éa ∑Éæg ¢ù«d
áÑ°SÉëŸGh á«aÉØ°ûdG CGóÑe ∂dòH á«°Sôe …ò«ØæàdG RÉ¡÷G áÑ°SÉ ‘ ÉgQhóH Ωƒ≤J
¬àÑ«g âî°SôJ π≤à°ùe AÉ°†b AÉ°ûfÉH ¿ƒfÉ≤dG ºμ◊ ¢ù°SDƒJ ¿CGh Iõ¡LC’G AGOC’ áeÉ©dG
                                                            o
∂∏J áHÉbQ Iõ¡LCG …CG ,ÜòμdG …ôëàjh ÜPÉc πLôdG Gòg ºc.....ˆG Éj ....,“¬eGÎMEGh
                    .!?..ádGó©∏d kGóMCG âeób É¡fG k Éeƒj ™ª°ùf ⁄h ,É¡æY çóëàj »àdG
çóëàj …òdG ºμ◊G §‰ í°VƒJ áæ«©e áKOÉM ËôμdG …QÉ≤dG ±ô©j ¿CG óH ’ Éægh

                                                                              40
¬∏L ΩƒWôÿG ᪰UÉ©dG ‘ …OÉ°üàb’G ™ªàéŸG ¿G PG ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ ÖFÉf ¬æY
ÈcCG Ú∏«ædG ∂æH äÉcöT áYƒª› ¢SCGÎj ¿Éc …òdG (Ú«eÓ°S’G) óMCG ¿CG ±ô©j
øe á«fGOƒ°ùdG áaÉë°üdG ‘ ¿ƒ∏ª©j øjòdG Ú«aÉë°üdG πch Ö©°ûdG ∫GƒeC’ ¥QÉ°S
¢ù«d πLôdG ∂dP É¡aÎbG »àdG ∫GƒeC’G ºéM »àM ¿ƒaô©j ¿B’G ¤EG äÉæ«©°ùàdG ájGóH
ΩÉY øe ÌcCG πÑb É¡à∏HÉb IQƒ¡°ûeh ábƒeôe á«aöüe á«°üî°T ¿CG πH Ö°ùëa Gòg
GƒfÉc »æ©ŸG ∂æÑdG ‘ ÚdƒÄ°ùŸGh Ú«fƒfÉ≤dG øe áYƒª›h ¬fCG ócCG ΩÉ©dG ∞°üfh
ÚdhDƒ°ùŸGh ¬JÉcöT áYƒª›h ∂æÑdG øe πLôdG É¡«∏Y ¤ƒà°SG »àdG ∫GƒeC’G GhöüM ób
ΩGô◊G AGÌdG ¿GƒjO ¤EG ¬Áó≤àd áÄWƒJ á«°†≤dÉH ¢UÉN ∞∏e πªY ”h ΩÉbQC’ÉHh
                                                           .áªμëŸG ºK øeh
øe k’ƒ°SQ iÈc ájOÉ«b á«°üî°T â∏°SQCG á∏MôŸG √òg QƒeC’G π°üJ ¿CG πÑbh
øeh (»eÓ°SG) …OÉ«b πLôdG ¿CÉH º¡d Gôcòe º¡à∏©a ⋲∏Y º¡î«Hƒàj ΩÉb ÉgóæY
                                    k
∞∏e º¡æe ∫hÉæJ ºK ¬àgGõfh ¬°UÓNCÉH ±ôY ΩƒMôŸG √ÉNCG ¿CGh áeó≤àŸG ±ƒØ°üdG
                                       o
                             .IòaÉædG ájOÉ«≤dG á«°üî°ûdG ¤EG É¡ª∏°Sh á«°†≤dG
⁄h Ö©°ûdG ∫GƒeCG âÑ¡f »àdG äÉ«°üî°ûdG äGöûY ∂dP ⋲∏Y ¢ù«≤f ¿CG ÉææμÁh
É«°üî°Th ,º¡«dEG É¡≤jôW ÖFÉædG ó«°ùdG É¡æY çóëàj »àdG á¡jõædG ádGó©dG ±ô©J
,∫É≤e øe ÌcCG ‘ É¡æ«M É¡æY âÑàch k É«°üî°T É¡à°ûY OÉ°ùa áHôŒ øe ÌcCÉH äô‡
á«eÓ°SG)h (᫪«¶æJ) á°ù°SDƒe ÈcCG ‘ ¢SQÉÁ »àdG OÉ°ùØdG ºéM É¡«a âØ°ûch
,á«æWƒdG áeóî∏d áeÉ©dG á«≤°ùæŸGh (AGóØdG äÉMÉ°S ‘) á°ù°SDƒe »g á«eƒμMh (
¢VQC’ É¡≤jôW óŒ ⁄h ,§≤a ¬dÉ«N ‘ »g ¿ÉªãY ⋲∏Y É¡æY ÉæKóëj »àdG ádGó©dGh
           .√AGõL ⋲≤∏jh øé°ùj øe ∫hCG ƒ¡a ™bGƒ∏d k É≤jôW äóLh GPEG É¡fC’h ™bGƒdG
                            o
á¨HÉædG ÖdÉ£dG πà≤e áKOÉM k É«°üî°T É¡à°ûY »àdG É°†jCG á«°üî°ûdG ÜQÉéàdG øeh
ÜöV å«M (á«æWƒdG) áeóî∏d óMƒŸG ÖjQóàdG ôμ°ù©e ‘ ¿hQÉg Úe’G óªMCG ¿É°ùZ
    o
íjöûJ ó©H »Ñ£dG ôjô≤àdG âÑKCG óbh ¬JÉah ¤EG äOCG (»éª∏©àdG) øe k ÉMÈe k ÉHöV
                                                                         o
øcÉeG ‘ ¬Hö†d áé«àf äÉe ÖdÉ£dG ¿CG π«≤Y ˆGóÑY QƒàcódG √QôM …òdG ,¿Éªã÷G
™æeh Gƒ∏àob ∫ÉLQh AÉ°ùfh ∫ÉØWCGh AÉæHCG πà≤e äÉ°ùHÓe øe ÒãμdG ∂dP ™ÑJh ,IÒãc
  o
∫ó©dG ôjRh Qôμj ɪc IOÉ«°S äGP ájôμ°ù©dG á°ù°SDƒŸG ¿C’ »°VÉ≤àdG øe º¡«∏gCG
                                                    o
‘ (ΩÓ°S’G) ádhO ¿C’ É¡«°VÉ≤j ¿CG ¿Éc ɪ¡e óMC’ ≥ëj ’ (ø°ùj ¿ÉªãY óª)
                                o

41
                                                           .!!..∂dP Ωô– ¿GOƒ°ùdG
ôμ°ù©e ‘ á«eGõdE’G áeóÿG …óæ› øe k ÉÑdÉW 170 ‹GƒM πàb ” ∂dP πÑbh
áeƒμ◊G âHöVh ,»ë°VC’G ó«Y áë«Ñ°U ‘ ¿ƒØ∏«©dG á≤£Ã áë∏°ùŸG äGƒ≤dG
∫hGóJ ºàj ’ ⋲àM ΩÓYE’Gh áaÉë°üdG ⋲∏Y kGójó°T kGQÉ°üM ¿GOƒ°ùdG ‘ (á«eÓ°S’G)
¿ÉŸÈdG πNGO áeƒμ◊G ¬àjƒ°†Y øe ¿ÉŸÈdG ÜGƒf ójó¡J ” ɪc ,IQõéŸG √òg
Ëó≤J ‘ É¡æ«M ÜÉÑ°ûdG π㇠ôμa ÉeóæY ´ƒ°VƒŸG Gò¡d ¥ô£àdG áѨe øe Ú©ŸG
,ΩhDƒ°ûŸG ôμ°ù©ŸG ∂dP ‘ iôL Ée ∫ƒM Ö©°ûdG ÜGƒf áWÉME’ ´ÉaódG ôjRƒd ∫GDƒ°S
                     .!!..á«fƒfÉ≤dG äÉ¡é∏d äÉZÓÑH Ωó≤àdG øe ⋲∏à≤dG ‹ÉgCG ™æeh
                                        .!!..á«aÉØ°ûdGh ágGõædGh ∫ó©dG ádhO
,á«aÉØ°ûdGh ágGõædGh ∫ó©dG ádhO øY IöTÉÑe AGƒ¡dG ⋲∏Y ¢ù«FôdG ÖFÉf çóëàjh
âeób øe (Ú«eÓ°SE’G) ºμM øe k ÉeÉY 15 »≤£æŸGh »Yƒ°VƒŸG ∫GDƒ°ùdG AÉL GPGh
(PÉ≤fE’G) ∫ÉLôa øμj ⁄ GPEGh ??..Ö©°ûdG ∫GƒeCG øe GhôKCG øjòdG øe áªcÉëª∏d (PÉ≤fE’G)
¢VQC’G ˆG çôj ¿CG ¤EG ¿GOƒ°ùdG ºμM º¡«∏Y ≥M Gòdh ,Aɪ°ùdG øe Éæ«dEG ÚJBG áμFÓe
                                  o
                                                                     !!..É¡«∏Y øeh
⋲∏Y QGöUE’G øe Ö∏≤dG ÚjGöT ôéØj …òdG ʃjõØ∏àdG QGƒ◊G øe iôNCG Iô≤a ‘
∫GDƒ°ù∏d áHÉLEG øe á«FõL ‘ ¬W óª ¿ÉªãY ⋲∏Y ó«°ùdG ∫Éb ΩÉghC’G áYÉæ°U h ÜòμdG
â°ù°SCÉJ ób PÉ≤f’G ” ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ∫Éb (PÉ≤fE’G) ¬∏ª– …òdG ôμØdG øY
OôØdG ÚHh √Òª°Vh OôØdG ÚH k Éë∏°U ó≤©j ¿CG ójôj »YɪàLEG ¿GóLh ácôM É¡fCG ⋲∏Y
                                   o
…òdG …ôμØdG ¢SÉ°SCÓd »æjódG ó©ÑdG ƒg Gògh É¡≤dÉNh áYɪ÷G ÚHh ,áYɪ÷Gh
ób á©jöûdG ΩÉμMCGh ΩÓ°SE’G óYGƒb ¿CG óéæa ,á«°VÉŸG IÎØdG ‘ PÉ≤fE’G ¬«∏Y â°ù°SCÉJ
⋲àM øμdh ,¬«dEG äöTCG …òdG Qƒà°SódGh ≥«KGƒŸGh ÚfGƒ≤dG á∏ªL §≤a ¢ù«d É¡à檰†J
ÚHh IöUÉ©ŸG ÚH áeAGƒŸG ácôM ‘ º«≤dG √òg äó°ùŒ ób á«eƒ«dG äÉ°SQɪŸG ‘
⣰ûf ó≤d áeÉ©dG á«YɪàLE’G º«≤dÉH É¡eGõàdEGh áYɪ÷G ájôM ÚHh ájOôØdG ájô◊G
»àdG äÉYhöûŸG øe Òãc ‘ â∏ã“h ,á∏°VÉØdG º«≤dÉH ∂°ùªàdGh ≥∏îà∏d IƒYódG kGóL
                                                     .“™ªàéŸG ‘ É¡FÉ«ME’ âeÉb
çóëàJ OGRô¡°ûH ÊCÉch ≥HÉ°ùdG ™£≤ŸG ‘ ¢ù«FôdG ÖFÉf IOÉ©°S çóëàj ÉeóæYh

                                                                               42
á©°SGƒdG ä’É«ÿG √ò¡H ™ªà°ùŸG ™àªà°ùjh “á∏«dh á∏«d ∞dCG” ‘ ’EG óLƒj ’ ™bGh øY
(PÉ≤fE’G) øY ÖFÉædG çóëàj ÉeóæY øμdh ,π∏ŸG äɶ◊ øe ¿É°ùfE’G êôîJ »àdG   o
¿C’ Ó«∏b ¬°ùØæH ∞ o£∏j ¿CGh »ëà°ùj ¿CG ¬«∏Y »YɪàLG ¿GóLh ácôM É¡fCÉH É¡Ø°üjh
    k
πc ⋲∏Y ΩɶædG π°ûa ¤EG äOCG »àdG πeGƒ©dG ÌcCG »g √òg (»YɪàLE’G) IOôØe
¢û«©j áªcÉ◊G áÑîædÉH ¢UÉÿG ™ªàéŸG πX ºcÉ◊G …ƒà°ùŸG ⋲∏Yh ,äÉjƒà°ùŸG
áªcÉ◊G) á«°üî°ûdG âHÉZh äó©àHEG πH ,ÚæWGƒŸG ájOhCG øY kGóL ó«©H …OGh ‘
»àdG äÉjÉμ◊Gh ¢ü°ü≤dG øe ÒãμdG âKóMh ,âHÉZ ɇ ÌcCG É¡JöSCG øY (IòØæàŸGh
á«eÓ°S’G äÉcô◊G áaÉc ¬æe ó«Øà°ùJ ÒÑc »YɪàLG π°ù∏°ùe πª©d í∏°üJ ¿CG øμÁ
(…QÉ¡ædG) êGhõdGh (…öùdG) êGhõdG ¢ü°ü≤a ,á£∏°ùdG »°Sôc ¤EG ∫ƒ°UƒdG ójôJ »àdG
܃∏¨ŸGh Ωƒ∏μŸG Ö©°ûdG ÉeCG ºcÉ◊G (PÉ≤fE’G) ™ªà› âë°†a ób äGÒJôμ°ùdG øe
ô¶àæJ á«≤ÑdGh »°SÉ«°S Aƒ÷ ÖdÉWh ,Oöûeh ôLÉ¡e ÚH Ée ájÈdG ‘ √ÉJ ób √ôeCG ⋲∏Y
                                        o     o
                                                            .!!..QƒaQGóH πM Ée

ÉgÉjEG á∏Ä°SC’G øe ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ÖFÉædG ∫ÓÑdG óªMCG π«eõdG ∫CÉ°ùj iôNBG Iôe
                                                               :¬dGDƒ°S ‘ ∫ƒ≤jh

¿CG ’EG ¿GOƒ°ùdG AÉëfCG πc ‘ ¢SÉædG äÉeóN ‘ ¿É«©∏d IôgÉX IôØW ∂dÉæg ¿CG ºZQ
             .?ºμjCGQ Ée .™bGƒŸG ¢†©H ‘ á«bÉH ∫GõJÉe äÉeóÿG ∞©°V øe iƒμ°ûdG

                    :∫ƒ≤jh ¬W óª ¿ÉªãY ⋲∏Y ó«°ùdG IôeÉZ IOÉ©°ùH Ö«éjh

∫É°üJE’G áYöSh äÉ«FÉ°†ØdG √RôØJ Éeh áfÉ≤àdGh º∏©dG Ωó≤Jh ¢ùª°ûdG ´ƒ∏W ™e”
º¡JGQób øe ÈcCG ¢SÉædG äÉMƒª£d á«eƒj k ÉbÉaBG íàØæJ ⁄É©dG ‘ ôKCÉàdGh ÒKCÉàdGh
øëf ,É¡H º«∏°ùàdG øe óH’ á≤«≤M √òg ádhódGh ™ªàéŸG äGQób øe ÈcCGh ,á«JGòdG
∞∏îàdGh ô≤ØdG IôFGO øe êôîJ ¿CG ójôJ á«eÉf ádhód á©°VGƒàe äÉfÉμeEG øY çóëàf
¿Éa ∂dòdh OhóM ÓH OGôaCÓd äÉMƒª£dGh ∫ÉeB’G øμdh ,Qƒ£àdGh ƒªædG IôFGO πNóàd
ádhódG IQób ÚHh äÉYƒªéŸGh OGôaC’G äÉMƒªW ÚH ≥«aƒàdG ÚH §HôdGh áeAGƒŸG
¬LGƒj k Éjó– π¶j äÉeóî∏d Ú°ù– πμ°T ‘ äÉMƒª£dG √òg øe ÖfÉL ÒaƒJ ⋲∏Y
π ƒg ¿B’G »àM ≥≤– Ée ¿CG ƒg ¬«dEG øĪ£fh ¬«a ≥ãf …òdG ,á«°SÉ«°S IOÉ«b πc
                                          .“ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG øe ôjó≤Jh QÉÑàYEG

43
                                                       ..OÉÑ©dGh OÓÑdG º∏X

º∏¶j ƒ¡a á«eÉf ádhOh á©°VGƒàe ¿GOƒ°ùdG äÉ«fÉμeEG ¿CG ¿ÉªãY »∏Y ∫ƒ≤j ÉeóæYh
øμdh ,IOhóëŸG ÒZh áªî°†dG É¡JÉ«fÉμeG áahô©e ÉfOÓÑa ,¬Ñ©°T º∏¶jh ¿GOƒ°ùdG
äGhÌdG ÖfÉL øe ¿GOƒ°ù∏d Éfô¶f GPEG ,¢ù«FôdG ÖFÉf ∫ÉãeCG á°SÉ°ùdG ¬æX Ö«îj ɪFGO
äAÉL (PÉ≤fE’G) ¬JOÉ©°S ádhO øμd k É«æZ √ó‚ ájOÉŸGh ájöûÑdG äÉ«fÉμe’Gh á«©«Ñ£dG
äôeóa ,(AGóYC’G) áHQÉh á£∏°ùdG ⋲∏Y AÓ«à°SE’G ‘ »Yƒ°VƒŸG ÒZ 샪£dÉH
á∏μ°ûe πM É¡fÉμeÉH ¿Éc »àdG äÉYhöûŸG áaÉc âYÉH ɪc ,á∏FÉ¡dG OÓÑdG äÉ«fÉμeEG
á«JGP ±GógC’ äôî°S É¡æμdh ,á«Hô©dG á≤£æŸGh á«≤jôa’G IQÉ≤dG …ƒà°ùe ⋲∏Y AGò¨dG
º¡JÉMƒªW âLôN IÎØdG √òg ‘ ¿GOƒ°ùdG IOÉb ¿CG ïjQÉàdG ó¡°ûjh ,á≤«°V á«°üî°Th
øe Ée ¬fCG á≤«≤◊G √òg ¢SÉædG º∏©j ’ óbh ,IÒãc iôNCG øcÉeCG ¤EG ºgOÓH OhóM øe
√òg ∞°ûμàà°S Ée k Éeƒjh ,¬«a IOƒLƒe ΩɶædG …OÉjCG âfÉch ’EG QGƒ÷G ∫hO ‘ ´GöU
                                                      .É¡FGQh ∞≤j øeh ™HÉ°UC’G

ÜòμdG ˆG ⋲∏Y ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y …ÎØj ʃjõØ∏àdG QGƒ◊G øe ôNBG ÖfÉL ‘
QÉÑàYEG π ƒg ¿B’G »àM ≥≤– Ée ¿CG ƒg ¬«dEG øĪ£fh ¬«a ≥ãf …òdG ” ∫ƒ≤jh
…òdG »°SÉ«°ùdG QGô≤à°SE’G Iôgɶd Ò°ùØJ ÈcCG ƒgh ,ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG øe ôjó≤Jh
áYÉæ≤dG ¿Éa äÉjô◊G á«°†bh ,øeC’G á«°†b »∏Y ¿hójGõŸG ójGR ɪ¡e ¿GOƒ°ùdG º©j
ájóéH øWGƒŸG ¢SÉ°ùMEG ¤EG √Oôe QGô≤à°SEG øe ¿B’G ôaƒàj Ée ¿CG »g á«°SÉ°SC’G
     .“iôNC’G ó©H IóMGh ájƒ«◊Gh á«JÉ«◊G ÉjÉ°†≤dG á÷É©e »∏Y É¡°UôMh áeƒμ◊G

»°SÉ«°ùdG QGô≤à°SE’G ‘ á∏ãªàŸG iÈμdG áHòμdG √òg ⋲∏Y ≥∏YCG ∞«c …QOCG ’h
¿G ÉeÉ“ ¬aô©f …òdG øμdh áeƒμ◊G ájóéH øWGƒŸG ¢SÉ°ùMCGh øWƒdG ¬H º©æj …òdG
øe É¡«a ÉŸ á«fGOƒ°ùdG á«FÉ°†ØdG IÉæ≤dG ¬ãÑJ Ée ¥ó°üj OÉY Ée ÊGOƒ°ùdG øWGƒŸG
∑Qój øWGƒŸG ¿EG ɪc ,¢SÉædG ⋲∏Y É¡°Vôah É¡à«ÑãJ ⋲∏Y áeƒμ◊G ¢Uô– ÖjPÉcCG
ÉgOƒLh ⋲∏Y »àM á°üjôM ÒZ ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y É¡«æ©j »àdG áeƒμ◊G ¿CG k ÉeÉ“
,ócDƒj Gògh ,»Øæj Gòg É¡ª°SÉH Ú«ª°SQ Ú≤WÉf á°ùªN øe ÌcCG É¡d íÑ°UCÉa ,»g
¿CG ∞«c IÒN’G IÎØdG ‘ ¿GOƒ°ùdÉH äôe »àdG çGóMC’G øe ójó©dG âØ°ûc óbh
                                       .!!...¢ù«FQ øe ÌcCG É¡dh áØ«©°V áeƒμ◊G

                                                                             44
áë«°†ØdG πãÁ ¢ù«FôdG ÖFÉf ¬dÉb ɉEÉa ¿GOƒ°ùdG ‘ º«∏©àdG øY åjó◊G AÉL GPGh
IQÉ°ûà°SG Ò¨H ≥£æj Ò°ûÑdG ¢ù«FôdÉc íÑ°UCG ¿ÉªãY »∏Y ¿G …QOCG ’h ÉgQƒ°U πc ‘
,»Øë°U AÉ≤d …G ‘h ¿Éμe …CG ‘ ᫪°TÉ¡dG √ö†–h ,ΩÉ©dG ¥hò∏d IÉYGôe …CG ¿hóHh
º¡JÉÑJôe ¿ƒª∏à°ùj ’ á≤£æe øe ÌcCG ‘ Úª∏©ŸG ¿CG ±ô©f ¿B’G øWƒdG êQÉN øëfh
                                            o
¢ù«d ,¿Éμe øe ÌcCG ‘h ¬°ùØf Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG äGAGóf ºZQ ,ô¡°TCG á©HQCG øe ÌcC’
É¡àÑ∏W ¢ù∏éj ΩƒWôÿG áj’h OhóM πNGO ‘h ¢SQGóŸG øe ÒãμdG ¿CG πH Ö°ùëa Gòg
ÜÓW â°ù∏LG ób »°VÉŸG ΩÉ©dG ‘ ájOƒ©°ùdG á«Hô©dG áμ∏ªŸG âfÉch ,¢VQC’G ⋲∏Y
ɪ«a ,êGQOC’Gh óYÉ≤ŸG ¢ù«FôdG ÖFÉf áeƒμM º¡d ôaƒJ ⁄ øjòdG ¢SQGóŸG äÉÄe
±öüdG ºZôH ,ΩƒWôÿG ᪰UÉ©dG ±GôWCG ¢SQGóe á«ÑdÉZ ‘ »g ɪc ádÉ◊G âdGR ’
⋲∏Y π«dO ÈcCG øμdh ,É¡jójDƒe ܃«L ‘ πNóJ »àdGh áeƒμ◊G äÉÑ°SÉæŸ »NòÑdG
áØ«ë°üH OƒªY ‘ ∫ÓÑdG øjódG AÉ«°V »Øë°üdG π«eõdG ¬Ñàc Ée ∫hC’G ÖFÉædG Üòc
     :»JC’G ôcP ¢üædÉHh äÉ«FÉH ô¡c ¿Gƒæ©H Ω2004 ƒ«dƒj21 ïjQÉàH ΩÉ©dG …CGôdG
  ⋲Yóà°ùj ¿CG ¿hO ..ÚæK’G ÚH ™ªŒ ¿CG ∂dòc ∂æμÁh ..⋲μÑJ hCG ∂ë°†J ¿CG ∂d
  áj’h ⋲a Úª∏©ŸG ¿CG QÉÑNC’G â∏≤f IÎa πÑb ..ÊÉ°ùØf Ö«ÑW ⋲∏Y ∂°VôY π©ØJ Ée
  GƒeÉb äÉÑJôŸG ∂∏J ™aO ‘ áj’ƒdG áeƒμ◊ á∏Wɇh º¡JÉÑJôe ôNCÉàd áé«àfh IOó
  ¿ƒ∏ªëj IòJÉ°SC’G ..º«∏©àdG IQGRh ÊÉÑeh ¢SQGóŸG ⋲∏Y É¡«a GhóàYEG áÑNÉ°U IôgɶÃ
  AÉ£°SƒdGh ájOƒ÷G QhO GƒÑ©∏j ⁄ ™Ñ£dÉH ò«eÓàdGh ..º¡ØbGƒe øY É¡H GhÈ©«d IQÉéM
  πªM ¤EG Úª∏©ŸG â∏°UhCG »àdG áj’ƒdG áeƒμMh ..¿ƒ∏©Øj Ée ⋲∏Y ºgƒfÉYCG øμdh
  ô©°ûdG óFÉ°üb πc ¿ƒÑ°üëj ∂dP πÑbh ..º¡°SQGóe É¡H GƒÑ°üë«d ¥ô£dG ⋲a IQÉé◊G
k ÉLôM É¡°ùØf ⋲a óŒ ⁄ ..º∏©ŸG øY á«dÉãe á«ægP IQƒ°U º°SôJ »àdG ßYƒdG ºμMh
  ..çóëj ⁄ k ÉÄ«°T ¿CÉc ¿É£∏°ùdG äGQÉ«îH ᪩æà°ùŸG áªcÉ◊G É¡JÒ°ùe π°UGƒJ ¿CG
    !!..√ÉÑàfEG ⋲fOCG çó◊G òNCÉj ¿CG ¿hO QÉÑNC’G á«≤H ¤EG ¬«∏Y Ghôeh ÈÿG ™«ª÷G CGôbh
                                                                 QƒaQGO á«°†b
¬JOÉ©c …òdGh ¿ÉªãY »∏Y ÖFÉæ∏d ʃjõØ∏àdG åjó◊G ‘ QƒaQGO á«°†b »JCÉJ ºK
π¨°ûJ »àdG ÉjÉ°†≤dG äÉ¡eCG ∫ƒM ≥∏©j ƒgh IóMGh IôŸ ƒdh ¬ãjóM ‘ ¥ó°üj ⁄
πH »eÓYE’Gh »Øë°üdG ∫hÉæà∏d ᪰SO IOÉe ¿B’G âëÑ°UCG á«°†b πãe ⁄É©dG ∫ÉH
,º¡©e øjôNB’G ¢û«©H ¿ƒ°Vôj ’ ¿GOƒ°ùdG ‘ Ú«dɪ°ûdG ¿CG Qƒ°üj …òdG »YɪàLE’G
                                                          o

45
∫ÓÑdG óªMCG π«eõdG õ¡éj Éægh ,k É©«ªL ÊGOƒ°ùdG πgCG ÚH ácΰûŸG º°SGƒ≤dG ºZQ
QƒaQGO äÉj’h ‘ ¿B’G …ôéj Ée πg :‹ÉàdG ∫GDƒ°ùdG ∫ÓN øe áHÉL’G ¬Ø«°†d Ö«£dG
        ..? QƒaQGO äÉj’h ‘ ᫪æàdGh äÉeóÿG ∞©°†H ¢†©ÑdG OOôj ɪc ábÓY ¬d
çGóMCÓd ™HÉàe πc , í°VGh ÒÑ©J ¬d QƒaQGO ‘ iôéj Ée “AÉ«M ¿hóH ÖFÉædG ∫ƒ≤j
á«îjQÉàdG ¬HÉÑ°SCG ¬d QƒaQGO ‘ ´GöüdG ¿CG º∏©j ¢UÉN ¬LƒH QƒaQGO ‘h ¿GOƒ°ùdG ‘
IOó èeGÈH IÎØdG √òg ∫ÓN É¡à÷É©e ¤EG â©°S »àdGh PÉ≤fE’G ΩÉ«b ≥Ñ°ùJ »àdG
¿Éc ´GQoõdGh IÉYoôdG ÚH ´GöüdG ¿EG QÉÑàYÉH äÉeóÿG Ú°ù–h ÒaƒJ ádhÉ ‘ á∏ãªàe
                                             .!!..“QƒaQGO ‘ ôJƒàdG ÜÉÑ°SG øe kGóMGh
≥∏îJ ’ »°VGQC’G ÜÉë°UCG ™e IÉYoôdG πcÉ°ûe ¿CG ¿GOƒ°ùdG ‘ ™«ª÷G ¬aô©j …òdGh
πc çó– ÉjÉ°†≤dG √òg πãeh ,â≤jQCG »àdG Iõjõ©dG AÉeódG √ògh ,äGhGó©dG √òg πc
»àMh ¥QRC’G π«ædG ‘h ,¿GOƒ°ùdG ¥öT ‘h ,áfÉ£ÑdG ‘h ¢†«HC’G π«ædG ≥WÉæe ‘ Ωƒj
ó«°ùdG ¿CG ¢SÉædG øe ÒãμdG ¬aô©j ’ …òdG ôeC’G øμdh ,¿GOƒ°ùdG ܃æéH ≥WÉæe ‘
¢ûjÉ©àdG ±hô¶dG âfÉc ɪ¡e kGóHCG ¿ƒ°Vôj ’ ¬àYƒª›h ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ÖFÉædG
ɪc k ÉjOÉ°üàbG º¡≤WÉæe ôjƒ£J ⋲∏Y ¿ƒ∏ª©j ¢UÉî°TCG hCG á«∏Ñb áYƒª› hCG áÄa ™e
ºgQÉμaCG ‘h º¡JÉMƒªW ‘ º¡d ÚdGDƒe Gƒfƒμj ⁄ Ée ,¿É°ùfE’ÉH »bôdG ⋲∏Y ¿ƒ∏ª©j
√ògh ,»ÑædG QÉL ˆGóÑY óª ∫ɪYC’G πLQ PÉà°SE’G á°ü≤H ’EG ∫óà°SCG ’h ,á«FÉ°üb’G
¬àcöTh (»ÑædG QÉL) ¿CG GƒcQOCG ÉeóæY º¡fCG É¡«a º¡ŸG øμdh É¡MöT ∫ƒ£j á∏jƒW á°üb
É¡«∏Y Oƒ©j Éà ÊGOƒ°ùdG ∫hÎÑdG á«Ø°üJ øe Ió«Øà°ùŸG »g ¿ƒμà°S (ÜQƒμfƒc)
øe kGÒãc kGÒN ¿GOƒ°ù∏d íàa …òdG (»ÑædG QÉL) …CG ƒgh áªî°†dGh á∏FÉ¡dG ∫GƒeC’ÉH
êQÉÿG øe IÉØ°üŸG iΰTG ¿CG ó©H á«μjôeC’G ¿hôØ«°T ácöT RÉ«àeG ≥◊ ¬FGöT ∫ÓN
ΩÉÿG á«Ø°üàd øWƒdG ¢VQC’ â∏°Uh »àM äGQ’hódG øe ÚjÓŸG äÉÄe É¡«a öùNh
GƒeQh áMÉ°ùdG øe »ÑædG QÉL ˆGóÑY óª ñC’G Ghó©HCG ¿CG ’EG º¡æe ¿Éc ɪa ÊGOƒ°ùdG
äÉØ∏ŸG ÜôM ∫ÓN øe äÉHÉ°ù◊G á«Ø°üJ á≤jôW ⋲∏Y ,áeƒYõŸG ᪡àdG ÒãμdG ¬«a
                            .!!..á¡«Lh ÜÉÑ°SG …CG ¿hóH ∂dP πc ,k ÉØfBG ÉgÉfôcP »àdG
 ±ô©j ¿Éc øe πc Ωó°U πH ,á∏©ØdG √òg øe áeó°üdG ájÉZ Ωó°U »ÑædG QÉL ñ’G
                       o                                o
kGôμa É«ªàæe ¢ù«d (»ÑædG QÉL) ¿G ÖÑ°ùH ∂dP πch ,Úaô£dG ÚH ábÓ©dG á≤«≤M
 Ée Éeƒj »ÑædG QÉL ˆGóÑY óª ¿G áaô©e øe óH ’ Éægh ,áYƒªéŸG √ò¡d á∏«Ñb ’h

                                                                               46
äQOƒ°Uh …ÒªædG ôØ©L ≥Ñ°SC’G ¢ù«FôdG ΩÉjG IOQÉ£e á«eÓ°S’G ácô◊G âfÉc ÉeóæY
á«eÓ°S’G ácô◊G ±öüJ »àM äGQ’hódG GóæZƒj øe π°Sôj øe ¿Éc É¡cÓeCGh É¡dGƒeCG
øe Ú∏≤à©ŸG öSCG ⋲∏Y ±öüJ (»ÑædG QÉL) ∫GƒeCG âfÉc ɪc ,É¡WÉ°ûf ⋲∏Y πNGódG ‘
ácô◊G äOÉY ⋲àM ,∫Gƒ£dG äGƒæ°ùdG ∫É◊G Gòg ⋲∏Y πXh ,á«eÓ°S’G ácô◊G AÉ°†YCG
âfÉc øjò∏d AÉaƒdGh π«ª÷G OQ ‘ (PÉ≤fE’G) πgCG Ió«≤Y øe k ÉaôW Gòg ,É¡à«©°Vh ¤EG
                                                  .!!!..É¡H Oƒ¡°ûe ∫É°†aCG º¡d
IQƒ¶æŸG ÒZ ÜÉÑ°SC’G ¢†©H øY åjóë∏d ÓNóe ¿ƒμJ ¿G äOQG á°ü≤dG √òg
º«∏bC’G Gòg AÉæHCG óMCG (»ÑædG QÉL ˆGóÑY óª) ¿G ¿ÉÑ°ùëH ¿GOƒ°ùdG ÜôZ á∏μ°ûŸ
¿ƒ£°ûæj º«∏bE’G Gòg AÉæHCG ¿CG ¢SÉædG ±ô©j ᪰UÉ©dG ‘h ,øWƒdG øe Ö«Ñ◊G Aõ÷G
ÖFÉædG áYƒª› â∏©L »àdG á«ØÿG ÜÉÑ°S’G ÌcCG øe Gògh Qɪãà°S’Gh IQÉéàdG ‘
¿CG ƒdh ,äÉYƒªéŸG √ò¡d …OÉ°üàb’G ™°SƒàdG IôgÉX »eÉæJ øe ≥∏≤dÉH ¢ù– ∫h’G
»bQh Qƒ£J áªK iôj ÉeóæY ìôØjh ó©°ùj ¿CG (»©«Ñ£dG) ºcÉ◊G ⋲∏Y »©«Ñ£dG øe
øμdh ,OÓÑdG á°†¡f ‘ ∫É©a πμ°ûH ºgÉ°ùj ∂dP ¿EÉa ¬æWh ‘ ¿Éμe …CG ‘ QÉgOREGh
                       .IôeGDƒŸG ájô¶fh ,ájôμ°ù©dGh á«æeC’G á«∏≤©dÉH ôμØj (ºcÉ◊G)
¬d ¿ƒμj ¿CG º∏ëj á«eÓ°S’G ácô◊G ¬dƒNO òæe ¬W óª ¿ÉªãY ⋲∏Y πX óbh
∫ƒ°UƒdG ‘ ójó°T ó¡éH πªY óbh ,¿GOƒ°ùdG ºμM ‘ ºK øeh ¿É«μdG Gòg ‘ ¿CÉ°T
»àdG á≤dÉ©dG ÉjÉ°†≤dG ºZQ ,ájQƒ¡ª÷G á°SÉFQ »°Sôc ¤EG √ô¶f πch áÑJôŸG √òg ¤EG
á«Yɪ÷G IOÉHC’Gh …öüŸG ¢ù«FôdG ∫É«àZG ádhÉ ÒHóJ ‘ ¬àYƒª› ô¶àæJh √ô¶àæJ
ÉgOQhCG »àdG áªî°†dG äGAÉ°üM’G ¿CG ºK ,iôNBG ÉjÉ°†b ô¡¶J óbh QƒaQGO ¿Éμ°ùd
ΩɶædG É¡H ⋲∏ëàj »àdG ájöüæ©dG ócDƒJ ÊÉãdGh ∫hC’G ÚFõ÷G ‘ (Oƒ°S’G ÜÉàμdG)
                                      o
iôNCG ÜÉÑ°SCG ≥∏àNEG ’EG á°Uôa ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ¢ù«FôdG ÖFÉf óLh Éeh ,ºcÉ◊G
ócDƒj GôNDƒe QƒaQGO ‘ ójƒéæ÷G äGƒb ¬H äô¡X …òdG πμ°ûdGh ,QƒaQGO á∏μ°ûŸ
»g »àdG áeƒμ◊G ¿CG πF’ódG πc äócCG óbh ,É¡d »eƒμ◊G »μ«à°ùLƒ∏dG ºYódG
                    .(2) QƒaQGO ‘ áë∏°ùŸG á°VQÉ©ŸG ∫Éà≤d ójƒéæ÷G äGƒb â∏μ°T
É¡«dG ¥ô£àj ⁄h QƒaQGO á∏μ°ûe âªbÉa »àdG á«≤«≤◊G ÜÉÑ°S’G øe ôN’G ôe’G
áeƒμ◊G ¿ÉμeCÉH ¿Éc IÒãc äÓμ°ûe øe ÊÉ©J âfÉc QƒaQGO ¿G »g ¢ù«FôdG ÖFÉf
πXh ,É¡«a âÑÑ°ùJ »àdG »g É¡JGAGôLG ¿C’ í«ë°üdG É¡HÉ°üf ¤EG QƒeC’G ´ÉLQEGh É¡∏M

47
‘ ájõcôŸG áeƒμ◊G ‹G äGôcòŸG ¿ƒ∏°Sôj IOó©àŸG º¡∏FÉÑb πμH QƒaGO AÉæHG
øe ÌcÉH í∏°ùŸG πª©dG ábÓ£fG πÑbh ,Ö«éà°ùJ ’h âæ©àJ âfÉc áeƒμ◊G ,ΩƒWôÿG
.¢SÉædG É¡«∏Y äó¡°TCG Iôcòe ájOÉ–’G ᪰UÉ©dÉH iÈμdG QƒaQGO ƒæWGƒe Ωób ΩÉY

óbh ,¢ù«FôdG ÖFÉf É¡Y’ófEG ÜÉÑ°SCG ‘ Üòc »àdG ÉgóMh QƒaQGO á«°†b ¢ù«d
OƒYCG ,¢SÉædG π¨°ûJh OÓÑdG ‘ çó– á«°†b πμd á«gGh k ÉHÉÑ°SCG ≥∏àîj ¬JOÉ©°S πX
ÖFÉf ™e Ö«£dG ∫ÓÑdG óªMCG π«eõdG √GôLCG …òdG ʃjõØ∏àdG QGƒ◊G ¿G ó«cCÉJ »∏ch
‘ ºcÉ◊G ΩɶædG ÖμJQCG Ée ⋲∏Y áfGOEG π«dO ⋲≤Ñà°S ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ¢ù«FôdG
(»eÓ°SE’G) ¬LƒàdG É¡ª°SG IÒÑc áHòc øe k É≤∏£æe ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ó°V ¿GOƒ°ùdG
º¡ÑM Ó¨à°ùe Úª∏°ùŸG ⋲∏Y ΩɶædG Gòg Üòc ºc º∏©j √óMh ¤É©Jh ¬fÉëÑ°S ˆGh
       k
                                                     .∞«æ◊G »eÓ°SE’G øjó∏d



Ω2004 ƒ«dƒj




                                                                        48
                                  á«fGOƒ°ùdG ájQƒJÉàcódG
                                  .. !!..ÜòµdG ¿É¡àeGh
á«YɪàL’G á«fhÎμd’G ™bGƒŸG øe ÒãμdG ‘ Égó‚ á«°ùØfh á«ÑW äÉØ°Uh
∫ÉØWC’G iód ÜòμdG ¿ÉeOEG êÓY øe áØ∏à ´GƒfCÉH »°UƒJ ájƒHÎdGh É¡æe
                                                          o
.ΩÉjC’G πÑ≤e ‘ πØ£dG πÑ≤à°ùe ⋲∏Y ÜòμdG IQƒ£N øY ∞°ûμJh ,Qɨ°üdG
í°üæJ á«°ùØfh á«ÑW äÉØ°Uh óLƒJ ’ GPÉŸ »°ùØf ‘ ÓFÉ°ùàe k ɪFGO ∞bCG âæc
                                                     k
âëÑ°UCG ⋲àM ÜòμdG âæeOCG »àdG ¿GOƒ°ùdG áeƒμM πãe IóÑà°ùŸG áªcÉ◊G ᪶f’G
ô¶ædG ¿hO ,Ö©°ûdG ⋲∏Y ÜòμdG á°SQɪŸ áé«àf QGô≤à°SG ΩóY ádÉM ‘ ¢û«©J ÉfOÓH
                         .OÉÑ©dGh OÓÑdG πÑ≤à°ùe ⋲∏Y É¡JQƒ£Nh É¡fÉeOCGh áaBÓd

ábGQ’ º¡Hòc …ODƒj øjòdG ΩÉμ◊G ¿ƒë°üæj ’h Qɨ°üdG ∫ÉØW’G ¿ƒë°üæj ..áÑjôZ
                             o     l
                     .!!.. ∑Éægh Éæg Ühô◊G ∫É©°TGh OÓÑdG äGhôK ´É«°Vh AÉeódG

»gh ,᪫eP áØ°Uh ,áÄjOQ á∏N ÜòμdG ¿CG” º«gGôH’G óªMC’G …È°U .O ∫ƒ≤j
,äÉeôM ¬H âμ¡àfGh ,¥ƒ≤M ¬H âYÉ°V Ée kGÒãμa ,QhöûdG π°UCGh ,πFGPôdG ¢SÉ°SCG
                                                       .“ºFGôL ¬H âÑμJQGh

Qó°üeh ,ºFGô÷Gh ܃«©dG ™°ûHCG øe ƒgh ,™bGƒ∏d ∫ƒ≤dG áØdÉ ƒg Ó°UCG ÜòμdGh
                                                             k
â©fh ,á«eÓ°SE’G á©jöûdG ¬àeôM ∂dòd ,•ƒ≤°ùdGh áë«°†ØdG á«YGOh ,QhöûdG ΩÉKB’G
ƒg øe …ó¡j ’ ˆG ¿EG” ¤É©J ∫Éb :áæ°ùdGh ÜÉàμdG ‘ º¡JóYƒJ ,¬H ÚØ°üàŸG ⋲∏Y
                                                    .(28 :ôaÉZ) “ÜGòc ±öùeo
…ÎØj ɉEG” :¤É©J ∫Ébh ,(7:á«KÉ÷G)...“º«KCG ∑ÉaCG πμd πjh” :¤É©J ∫Ébh
      .(105 :πëædG) ,“¿ƒHPÉμdG ºg ∂ÄdhCGh ,ˆG äÉjBÉH ¿ƒæeDƒj ’ øjòdG ÜòμdG

,¥ó°üdÉH ºμ«∏Y” ⋲∏°U ˆG ∫ƒ°SQ ∫Éb: ∫Éb ¬æY ˆG »°VQ Oƒ©°ùe øH ˆG óÑY øYh
iôëàjh ¥ó°üj πLôdG ∫Gõj Éeh áæ÷G ¤EG …ó¡j ÈdGh ÈdG ¤EG …ó¡j ¥ó°üdG ¿EÉa
,QƒéØdG ¤EG …ó¡j ÜòμdG ¿EÉa ÜòμdGh ºcÉjEGh ,k É≤jó°U ˆG óæY Öàμj ⋲àM ¥ó°üdG

49
ˆG óæY Öàμj ⋲àM ÜòμdG iôëàjh Üòμj óÑ©dG ∫Gõj Éeh ,QÉædG ¤EG …ó¡j QƒéØdGh
                          .…òeÎdGh OhhGO ƒHCGh º∏°ùeh …QÉîÑdG √GhQ ,“k ÉHGòc


                                                      äÉbQÉØeh ácΰûe º°SGƒb
  áÑàμe ÜÉ°ù◊ ¢TƒH »KhQhO ¬à≤«≤°T ™e ¢TƒH »μjôeC’G ¢ù«FôdG √GôLCG åjóM ‘
k Éfƒ«∏e Ú°ùªN QôM …òdG πLôdG” √QÉÑàYÉH ïjQÉàdG √ôcòj ¿CG Oƒj ¬fEG ∫Éb ,¢Sô‚ƒμdG
                                      .!!...“ΩÓ°ùdG ≥«≤– »∏Y óYÉ°Sh ¢SÉædG øe
         ....ó◊G Gòg ‹EG öûÑdG ∫ƒ≤©H ±ÉØîà°S’G ≠∏Ñj ¿CG Qƒ°üàŸG øe øμj ⁄h
¿Éà°ùfɨaCGh ¥Gô©dG ‘ ¿É°ùfEG ¿ƒ«∏ŸG ∞°üfh ¿ƒ«∏e øe ÌcCG πàb …òdG ¢ù«FôdG
»àFÉeh ±’BG á©HQCG øe ÌcCG h,¬HhôM ÉjÉë°V øe ÚbÉ©ŸGh »Mô÷G øe ±’B’G äÉÄe h
¬°ùØf Èà©j ÚbÉ©ŸGh »Mô÷G øe ±’B’G äGöûY ‹EG áaÉ°VE’ÉH »μjôeCG …óæL
                                                  .!!.(ΩÓ°ù∏d k É©fÉ°U)h (kGQô)
                                                                              o
øe áYƒª› ÓeÉM ø£æ°TGh ‹EG AÉL ¬fCGh (¬MhQ ™Ñj) ⁄ ¬fCÉH πLôdG ôNÉØàjh πH ’
          k
√ò¡H »ë°†j ød ¬fCG øe ≥KGh ¬fCG ɪc (º«≤dG) ¢ùØf ≥æà©j ƒgh É¡cÎjh ,(º«≤dG)
                                                                    .(º«≤dG)
ƒgh âbƒdG ∫ƒW Üòμj ¿Éc ¬fCG âÑK øH’G ¢TƒH êQƒL ≥HÉ°ùdG »μjôe’G ¢ù«FôdG
                .¥Gô©dG ‘ áÄaÉμàe ÒZ ÜhôM ø°T QÈj »μd Üòμj ¬fCG ±ô©j
¿GOƒ°ùdG ádÉMh ..k É≤HÉ°S á«μjôe’G IóëàŸG äÉj’ƒdG ádÉM ÚH ∑ΰûŸG º°SÉ≤dG
¢ù«FQ ¿Éc ¢TƒH ¢ù«FôdG ÖjPÉcCG ™ª°ùj ⁄É©dG ¿Éc …òdG âbƒdG äGP ‘ ¬fG..k É«dÉM
äGOôØe øe »JhCG Ée πμH ¢TƒH ¢ù«FôdG Ö°ùj πH..’..ƒjQÉæ«°ùdG äGP Qôμj ¿GOƒ°ùdG
                                          o
                                                          .!!..IAÉ°SE’Gh ᪫à°ûdG
⋲∏Y ⣨°V »àdG »g ¢TƒH ¢ù«FôdG IQGOEG ¿G áμë°†ŸG áÑ«é©dG ábQÉØŸGh
πμH â∏Øμàa ¿GOƒ°ùdG ‘ ΩÓ°ùdG ≥«≤ëàd ܃æ÷G ‘ áHQÉëàŸG á«fGOƒ°ùdG ±GôW’G
Ωƒ≤dG É¡HöT »àdG IôªÿG øªK ⋲àM ÜöTh πcCGh áeÉbG øe É°TÉØ«f ™éàæe äÉahöüe
™«HQ .O ¿GOƒ°ùdG ±Éë°U ¥ƒ°ùj ∂dP πc ó©Hh..á«μjôe’G IQGO’G É¡à©aO É°TÉØ«f ‘
                     q

                                                                             50
’h ..“á«≤jôa’G IQÉ≤dG ïjQÉJ ‘ ÜôM ∫ƒWCG ∞bhCG Ò°ûÑdG ¢ù«FôdG ¿CG” »WÉ©dGóÑY
º∏©j πμdGh ,á«Hô©dG á«FÉ°†ØdG äGƒæ≤dG ô¡°TG ⋲∏Y ÜòμdG Gòg Qôμj ¿CG »ëà°ùj
                                                                  .!..á≤«≤◊G
á«FÉ°†ØdG øe ∫Éb πéh í°VÉa πμ°ûH Üòμj (PÉ≤f’G) ∞«MÉë°U øe ôNBG ±Éë°U
                     o                                                  q
ÇQÉb ô¨°UCGh ,“É«≤jôaCG πNóàd Ú°ü∏d ÜÉÑdG âëàa »àdG »g PÉ≤f’G” ¿CG á«fGOƒ°ùdG
ºYóJ âfÉc ÉeóæY äÉæ«°ùªÿG ájÉ¡f ‘ É«≤jôaG â∏NO Ú°üdG ¿CG ±ô©j ÊGOƒ°S
»Øë°üdG ∫ƒ≤j á«ŸÉ©dG Góædƒg 䃰U áYGPE’ ¬d ôjô≤J ‘h ,»≤jôa’G QôëàdG äÉcôM
  .hÉ°T ΰûe ∑Éæg »æ«°üdG ÒØ°ùdG øY k ÉKóëàe ÉcÉ°Sƒd øe ¢ùjQÉe Ú∏cÉL »ÑeGõdG
Ö¡°SCGh ,á«æ«°üdG “óMGƒdG πØ£dG” á°SÉ«°ùd k ɪ««≤J iôLCG hÉ°ûJ ΰùe ¿EG”
áμ«côdG ájõ«∏‚E’G ¬∏ªL hÉ°ûJ ΰùe Qôμj ,áÁó≤dG Ú°üdG ⋲∏Y AÉæãdG ‘
Ú°üdG” `H áYƒÑàe “,¿Gó«L ¿É≤jó°U É«ÑeGRh Ú°üdG” :äGQÉ©°T É¡fCÉc
ɪc É«≤jôaEG ‘ Ú°üdG ¿CG äGôe çÓK Qôμj “,¿ÉÁób ¿É≤jó°U É«ÑeGRh
.“Qƒ£àJ »μd IQÉ≤dG ¿Gó∏H IóYÉ°ùŸ ‐ä’Ó≤à°S’G ó«©H k ÉÁób π©ØJ âfÉc
           :¬æY ∫ƒ≤jh É¡dÓ≤à°SG ó©H É«ÑeGõd ¢ù«FQ ∫hCG øY çóëàj ôNBG ¿Éμe ‘h
óFÉ≤dG” IQÉjR ¤EG GófhÉc å«æ«c ´QÉ°S Ω1964 ΩÉY OÓÑdG á°SÉFQ ¬«dƒJ ó©H”
IQhÉéŸG É«fGõæJ ¢ù«FQ ,…ôjÒf ¢Sƒ«dƒL √Ò¶f á≤aôH ,≠fƒJ »°ùJ hÉe “ÈcC’G
ï°ùæà°SG ¬fCG ôμæj GófhÉc ¿Éc ¿EGh ,hÉe …QƒãdG óFÉ≤dG ™e ᪫ªM äGAÉ≤d º¡jód âfÉc
ájÉYQh ,ÊÉ› º«∏©àH ,“á«fÉ°ùfEG á«cGΰTG” QƒW ¬fEG GófhÉc ∫ƒ≤j .ájhÉŸG áHôéàdG
äQÉ°U .OÓÑdG øe á«FÉædG øcÉeC’G ó©HCG ‘ ™fÉ°üŸG ⋲æHh ¥ô£dG ≥°T .™«ªé∏d á«ë°U
                                                                 q
√òg πc .Ö∏©ŸG ¢SÉfÉfC’Gh ,á«LÉLõdG ÊÉæ≤dGh ,á«FGƒ¡dG äÉLGQódG ™q`æ°üJ É«ÑeGR
¬Ñ°ûdG πgÉŒ Ö©°üdG øe ,∂dP ºZQ .¢SÉëædG ôjó°üJ OQGƒÃ âÄ°ûfCG ™fÉ°üŸG
ÚHh ,GófhÉc ≥HÉ°ùdG ¢ù«FôdG É¡jóJôj »àdG á≤«fC’Gh ᣫ°ùÑdG AGOƒ°ùdG ádóÑdG ÚH
                                                      .“hÉe É¡H ô¡à°TG »àdG ä’óÑdG
                                               .!!..äÉæ«à°ùdG ájGóH ‘ ∂dP ¿Éc
»eÓY’G RÉ¡÷G ‘h k Éæ∏Y Üòμj øe »JCÉj 21 `dG ¿ô≤dG øe ∫hC’G ó≤©dG ájÉ¡f ‘h
                                                                     ..»eƒ≤dG

51
GƒØîà°SG πH ,Ö©°ûdG ⋲∏Y GƒHòc øjòdG ΩÉμ◊G ÌcCG..(PÉ≤f’G) ΩÉμM ºg Gòμg
ójOÎdÉH ÖjPÉcC’G √òg ™e πYÉØàj ÊGOƒ°ùdG ΩÓY’Gh ..º¡JGQó≤Hh ¢SÉædG ∫ƒ≤©H
»Ø≤ãe ÖgP øjCG …QOCG ’h ,ÖjPÉcC’G óé“ á°UÉN á«fƒjõØ∏J èeGôH OGóYÉH AÉ«M ÓHh
âHöV ÌcCG hCG ΩÉY πÑb ¿ƒ∏ªëàj ’h ,¬≤FÉbóH ¿ƒª∏jh ïjQÉàdG ¿ƒaô©j …òdG ¿GOƒ°ùdG
QƒaQGO ‘ IóëàŸG ·Ód á©HÉJ äGOGóeG á∏aÉb É¡JGôFÉ£H á«fGOƒ°ùdG ájƒ÷G äGƒ≤dG
Ú«aÉë°üdG ΩÉeG º«∏◊GóÑY OƒªëŸGóÑY á«dhódG ᪶æŸG ‘ ¿GOƒ°ùdG ÒØ°S QOÉÑa
‘h ,Ωƒé¡dG ÜÉμJQÉH IGhÉ°ùŸGh ∫ó©dG ácôM k ɪ¡àe ..kÓ«°üØJh á∏ªL á©bGƒdG »ØæH
∂dPh ,CÉ£ÿÉH çóM ¬fG âdÉbh Ωƒé¡dÉH á«fGOƒ°ùdG áeƒμ◊G âaÎYG ‹ÉàdG Ωƒ«dG
IóëàŸG ·’G ‘ ÜhóæŸG íÑ°UCGh ,»Øæ∏d π«Ñ°S ’h ≥KDƒe Ωƒé¡dG ¿G âª∏Y ¿CG ó©H
                    .ójGõdG ¬°SɪMh ájƒ≤dG ¬JGó«cCÉàH ¬«dEG ™ªà°SG øe ô¶f ‘ ÜPÉc
                ..ÉgÒÑμd ÉgÒ¨°U øe ÜòμJ ¬àeƒμM ¿CG º∏©dG ΩÉ“ º∏©j ƒgh
                                    !!..á≤«≤M âëÑ°UG GÒNBG..ìÉÑ°T’G 䃫H
                                                     k
á≤«≤ëH »°üî°ûdG ¬aGÎYÉH Ú«fGOƒ°ùdG Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG CÉLÉa ΩÉjG πÑb
Ò¨J ∫ƒM ¬ãjóM ¥É«°S ‘ ,»°VÉŸG ‘ â“ »àdG äÉ°SQɪŸGh ìÉÑ°T’G 䃫H
øjöûY ióe ⋲∏Y ¿ƒjPÉ≤f’G ¬«Øæj πX Ée kGócDƒeh ,á≤HÉ°ùdG ¬à«é«JGΰS’ ΩɶædG
áMGQh πcCG øe ÖjPÉcC’G √òg ≥jƒ°ùàd ÒãμdG ∫ÉŸG ádhódG ¬«a âaöUh ,â°†e k ÉeÉY
‘ ¿ÉeõdG øe øjó≤Y äôªà°SG áHòc ó©H ¢ù«FôdG ±ÎYCG kGÒNBG ,ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG
á«∏ëŸG ó©°üdG πc ⋲∏Yh ΩÓY’G øe äÉjƒà°ùŸG πc ⋲∏Yh »eƒj ¬Ñ°T »Øf πX
                                                         .á«dhódGh ᫪«∏b’Gh
»eƒμ◊G ΩÓY’G Iõ¡LCG ÉgöûæJ »àdG ÖjPÉcC’G ᫪c ‘ AôŸG πeCÉàj ÉeóæYh
¬àdÉ≤e ‘ ídÉ°U Ö«£dG πMGôdG ÉæÑjOCG Üô¨à°SG ɪc..ÜGô¨à°S’G ájÉZ Üô¨à°ùj
                                                               :IQƒ¡°ûŸG
Ée πg ?ÖjPÉcC’ÉH ÉgƒÑéM º¡fCG ΩCG ¿GOƒ°ùdG ¢VQCG ¥ƒa á«aÉ°U Aɪ°ùdG πg”
ìÓ°U øYh ôYP ‘ ¢SÉædGh øeC’G øYh ?⋲YƒL ¢SÉædGh AÉNôdG øY ¿ƒKóëàj GƒdGR
º¡à©°VQCG ÉeCG ?¢SÉædG A’Dƒg AÉL øjG øe “iôNG Iô≤a ‘h “?ÜGôN ó∏ÑdGh ∫GƒMC’G
GhCGQ ÉeCG ?܃æ÷Gh ∫ɪ°ûdG øe Ö¡J ìÉjô∏d Gƒ¨°UCG ÉeCG ? ä’ÉÿGh äɪ©dGh äÉ¡eC’G

                                                                            52
á∏≤ãe ôªàdG §FÉÑ°Sh ∫ƒ≤◊G ‘ ƒªæj íª≤dG GƒaÉ°T ÉeCG ?§–h π«°ûJ ó«©°üdG ¥hôH
π«∏Nh QhöS ÊÉZCGh ,ó©°S Ohh »MÉŸG êÉM íFGóe Gƒ©ª°S ÉeCG ?π«îædG äÉeÉg ¥ƒa
ÉeCG ?ÜhòéŸGh ¢SÉÑ©dG ô©°T GhCGôb ÉeCG ?⋲Ø£°üŸG óªMGh »∏HÉμdGh á«£Y ø°ùMh ìôa
.kGPEG ?¬Ñëf ɪc øWƒdG ¿ƒÑëj ’CG ,áÁó≤dG ¥Gƒ°TC’G Gƒ°ùMCGh áÁó≤dG äGƒ°UC’G Gƒ©ª°S
       .“?¬HGôÿ ¿hôî°ùe º¡fCÉch √QɪYEG ⋲∏Y ¿ƒ∏ª©jh ¬fƒgôμj º¡fCÉch ¬fƒÑëj GPÉŸ
                                            :kÓFÉb â«°üdG ™FGP ∫É≤ŸG ºàîjh
ødƒ°ùàj ødR Ée “ï«°ûdG IôªM“h “RƒdG IôªM“h “…QOƒ°S” øe AÉ°ùædG ôFGôM πg”
¿ƒHô¡j ∫ɪ°ûdG πgCGh ∫ɪ°ûdG ¤EG ¿ƒMõæj ܃æ÷G πgCG ∫GR Ée πg ?ΩƒWôÿG ´QGƒ°T ‘
?..•ƒÑg ‘ ¢SÉædG QGóbCGh Oƒ©°U ‘ ∫GõJ ’ Q’hódG QÉ©°SCG πg ?º¡∏Ñ≤j ó∏H …CG ¤EG
á«fGOƒ°S á«eÓ°SEG áaÓN Úμ°ùŸG ¿GOƒ°ùdG áãL ⋲∏Y Gƒª«≤j ¿CG ¿ƒª∏ëj GƒdGR ÉeCG
                                                           o
øjCG øe ?Üô©dG IôjõL OÓHh ¥Gô©dGh øª«dGh Üô¨ŸGh ΩÉ°ûdG OÓHh öüe πgCG É¡©jÉÑj
                                        .“?¢SÉædG A’Dƒg øe ..πH ?¢SÉædG A’Dƒg AÉL
              .!!..á«dhódG äÉjÉæ÷G áªμëŸ »°SÉ°SC’G ΩɶædG ⋲∏Y ™«bƒàdG
áë«°†a á∏«∏b ΩÉjG πÑb ¿Éª«∏°S º©æŸGóÑY ñ’G ôHÉãŸG »Øë°üdG π«eõdG ∞°ûc
â≤aGh ób á«fGOƒ°ùdG áeƒμ◊G ¿CG ∞°ûc PEG á«îjQÉàdG ΩɶædG íFÉ°†a øe IóMGh iÈc
ΩɶædG ⋲∏Y ™bh ób k É«°üî°T Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG πH áªμëª∏d »°SÉ°SC’G ΩɶædG ⋲∏Y
PÉà°S’G Égôjô– ¢SCGôj »àdG (ÚeÉëŸG) á∏› ƒg Qó°üŸGh ,Ω2000 ȪàÑ°S 8 ‘
ádÉ≤e π«∏N »ëàa Öàc Oó©dG äGP ‘h ,Ω2003 ôjGÈa ÊÉãdG Oó©dG π«∏N »ëàa
πH Ö°ùëa ¢ù«FQ ó«°ùdG ™«bƒJ ócDƒj ⁄h á«dhódG áªμëŸG Ωɶf É¡«a óéÁ Aɪ°üY
                                                                      o
»°SÉ°S’G ΩɶædG ‘ OQh Ée ™e ºFGƒààd á«æWƒdG äÉ©jöûàdGh ÚfGƒ≤dG πjó©àH iOÉf
ɡ檰V øe ádhO 139 â©bh “¬°ùØæH π«∏N ∫Ébh ,á«dhódG á«FÉæ÷G áªμëª∏d
¿Gh ,»°SÉ°S’G ΩɶædG ⋲∏Y ™«bƒàdÉH ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ ó«°ùdG ΩÉb PG ¿GOƒ°ùdG
          .“Ω2003 ƒ«dƒj øe ∫h’G Ωƒ«dG ‘ PÉØædG õ«M πNó«°S »°SÉ°S’G ΩɶædG
É¡fƒc å«M øe ájɨ∏d ᪡e »Øë°üdG π«eõdG É¡Ø°ûc »àdG á«îjQÉàdG á≤«KƒdG
áªμëŸG OƒLƒd Ú°ùªëàŸG ÌcG øe âfÉc (PÉ≤f’G) ¿GOƒ°ùdG áeƒμM ¿G âÑãJ
∂dòH âfÉμa ¢Sɪ◊G ∂dòH »°SÉ°S’G É¡eɶf »∏Y â©bh É¡fGh á«dhódG á«FÉæ÷G

53
   .QƒaQGO ‘ âWQƒJ ¿G ó©H É¡d äôμæJ É¡æμd ,É¡Jôμa ´É‚ ⋲∏Y øjócDƒŸG iƒbCG

k ɪàMh ,“Ò°üb ÜòμdG πÑM” ¿CG âdÉb »àdG á«fGOƒ°ùdG ájô≤Ñ©dG âbó°Uh
  OÓÑdG É¡H âªμMh √ó°V â°SQƒe »àdG ÖjPÉc’G ºéM ÊGOƒ°ùdG øWGƒŸG ±ô©«°S
                                                        .É¡°VôYh É¡dƒ£H

                                                         ójó÷G ï«°ûdG Üòc

ßØàMG ºgQɨ°Uh ºgQÉÑc Ωƒ≤dG iód IOÉYh á©«ÑWh áæ¡e ÜòμdG QÉ°U ÉŸh
Iójó÷G á«æ≤àdGh ΩÓY’G Iõ¡LG ¬à≤Kh Ée øª°V øeh ,IÒÑch IÒ¨°U πμH º¡d ïjQÉàdG
¬W óª ¿ÉªãY ⋲∏Y ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ ÖFÉf ójó÷G ï«°ûdG É¡≤∏WCG »àdG ÖjPÉcC’G
ô¡°T ∞°üàæe ‘ ʃjõØ∏àdG (á¡LGƒdG ‘) èeÉfôH ÈY ¿GOƒ°ùdG ¿ƒjõØ∏J É¡ãH »àdG
áØ«ë°U É¡Jöûfh ..(PÉ≤f’G) ⋲∏Y 15 `dG ó«©dÉH ∫ÉØàM’G áÑ°SÉæà Ω2004 ƒ«dƒj
Ö«£dG ∫ÓÑdG óªMCG èeÉfÈdG Ωó≤e ∫GDƒ°S ⋲∏Y √OQ ‘ ¿ÉªãY »∏Y ∫Éb ,(Ωƒ«dG QÉÑNCG)
ÚÑYÓdG ÚH IôμdG ôjô“ IOÉLEG »æ©J »àdG (áÑ«éY áLÉM áÑjódGh óªM) á≤jôW ⋲∏Y
                                                          .⋲eôŸG ∫ƒ°UƒdGh

                                                                         :kÓFÉb

OÓÑdG Qƒà°Sód É¡°ù«°SCÉJ ∫ÓN øe áë°VGh iDhQ ìô£J ¿CG PÉ≤f’G âYÉ£à°SG”
IÎØdG √òg ‘ OÓÑdG ´É°VhCG IQGO’ k É°SÉ°SCG í∏°üJ »àdG ÇOÉÑŸG øe á∏ªL »∏Y …ƒàëj
ºμ◊G ÜQÉŒ á∏«°üM øª°†J ób Éfôjó≤J ‘ Qƒà°SódG Gòg á∏Ñ≤ŸG IÎØ∏d ¢ù°SDƒJh
ÇOÉÑŸG ‹Gh IöUÉ©ŸG ÜQÉéàdG ‹G Gô¶fh á«°VÉŸG äGÎØdG ‘ ¿GOƒ°ùdG ‘ IQGO’Gh
É°ù«°SCÉJ ádhó∏d äÉ°ù°SDƒe AÉ°ûfÉH á«∏ª©dG áHôéàdG äAÉL ºK ,ɡ檰†Jh á«dhódG
™«£à°ùj »WGô≤ÁO ñÉæŸ AÉæÑdGh ô◊G ⋲æWƒdG QGƒë∏d É°ù«°SCÉJh ºμ◊G ájõcôeÓd
πμ°T ‘ Égó°ùéjh AGQB’G √òg πμ°ûjh ¬FGQG øY È©j ¿G áYƒª› hG GOôa ¬«a øWGƒŸG
                                          .“áMÉ°ùdG ™e ÉMƒàØe kGQGƒM ôjóJ äÉ°ù°SDƒe

ƒgh É¡æ«M ‘ ¢ù«Fô∏d ∫hC’G ÖFÉædG ∫Éb ∫GDƒ°ùdG ⋲∏Y áHÉLÓd ¬à∏°UGƒe ‘h
                                                                 :º°ùàÑj

∫ƒM ΩÉ©dG ∫hGóàdGh ó≤ædGh áaÉë°üdG ájô◊ ¢ù°SDƒJ ¿CG PÉ≤f’G âYÉ£à°SG”
                                              o

                                                                                  54
¢ùdÉéŸG ¢ù«°SCÉJh äÉHÉîàf’G ∫ÓN øe áHÉbQ Iõ¡LG Å°ûæJ ¿Gh äÉYƒ°VƒŸG
áÑ°SÉ ‘ ÉgQhóH Ωƒ≤àd …OÉ–’Gh ⋲F’ƒdG …ƒà°ùŸG »∏Y á«fÉŸÈdGh á«©jöûàdG
¿Gh Iõ¡L’G AGO’ áeÉ©dG áÑ°SÉëŸGh á«aÉØ°ûdG CGóÑe ∂dòH á«°Sôe …ò«ØæàdG RÉ¡÷G
øWGƒŸG …ód ¬eGÎMGh ¬àÑ«g âî°SôJ π≤à°ùe AÉ°†b AÉ°ûfÉH ¿ƒfÉ≤dG ºμ◊ ¢ù°SDƒJ
¿GóLƒdG »∏Y áÑjôZ â°ù«d ádGó©dG ≥«≤ëàd óYGƒbh ±GôYG »∏Y »æÑj ¬fG å«M øe ’hG
É¡∏c äóªà°SG IÎØdG √òg ∫ÓN ‘ âæ°S »àdG äÉ©jöûàdGh ÚfGƒ≤dÉa ⋲fGOƒ°ùdG
á©jöûdG óYGƒb »∏Y â°ù°SG »àdG ÚfGƒ≤dG ¿Éa ¬JGó≤à©e øeh Ö©°ûdG Òª°V øe
º«≤dGh ÚfGƒ≤dG ÚHh ™ªàéŸG ÚH ídÉ°üàdGh ¢ûjÉ©àdG øY ÒÑ©J »g á«eÓ°S’G
                                         .!!..íjôdGh í«°ùdG Üòc..“¬ªμ– »àdG
É¡eÉbG »àdG áæ÷G øY ÜòμdG π°ù∏°ùe π°UGƒj ójó÷G ï«°ûdG ∫GR ’h
.!!..∫ÉŸÉH iΰûj ’ ÜòμdG..QƒaQGOh QÉÑéch …ôeCG ≥WÉæe ‘ ¿GOƒ°ùdG Ö©°ûd
                                     .!??..§≤a Ö©°ûdG ⋲∏Y ÜòμdG ¿Éc πgh
..IÒÑμdG ¬JÉHòc ¥ó°üjh ¬°ùØf ⋲∏Y Üòμj ∫GR ’h ¿Éc ΩɶædG ¿CG áÑjô¨dG
                    .?..(ÉHƒ°S ÜGôN) ó©H øμd..êÓ©dG Ωõ∏à°ùj ∫É°†Y ¢Vôe Gòg
äÉj’h ióMEÉH (‹Éª°T) á«dÉe ôjRƒd …ò«ØæàdG ÖàμŸG ‘ kGƒ°†Y âæc Ée Éeƒj
…ƒæ°ùdG IQGRƒdG ôjô≤J áHÉàc ‘ º¡f Éæc ɪæ«Hh ,äÉæ«©°ùàdG áÑ≤M ‘ ¿GOƒ°ùdG ܃æL
»àdG á«°Sóæ¡dG ácöûdG ¿CG á≤«≤◊G ÒZ ⋲∏Y Öàμf ¿CG Éæe Ö∏£a (ôjRƒdG) Éæ«∏Y πNO
⁄ Gògh ,¬«æL ¿ƒ«∏e 5 ≠∏Ñe ∫hC’G É¡eÉY ‘ âëHQ (…Qɪãà°SG ´GQR) IQGRƒ∏d ™ÑàJ
¬d âfÉc ôjRƒdG ¿CGh ɪ«°S ±öüàdG Gòg ájɨ∏d áÑjôZ áLÉM âfÉch ,¬àÑdCG á≤«≤M øμj
              .OÓÑdG øeCG ßØM ‘ ¢ù«dGƒμdG ∞∏N Ú∏eÉ©dG ÚH ájɨ∏d IÒÑc áfÉμe
Éæc ɪæ«Hh ᫪«¶æàdG á«é«JGΰS’G äÉYÉ£≤dG ióMEG ‘ πªYCG âæc äGƒæ°ùH É¡∏Ñbh
øëfh ÒÑμdG ´ÉªàL’G ‘ É¡à°ûbÉæŸ ájƒæ°S ™HôdG ôjQÉ≤àdG ⋲∏Y IÒNC’G äÉ°ùª∏dG ™°†f
⋲æ©Ã ..ôjQÉ≤àdG (ïØf) Éæe Ö∏Wh äGOÉ«≤dG óMCG ÉfAÉL ¿GOƒ°ùdG äÉj’h πμd Ú∏ã‡
     .!!..܃∏£ŸG øe ÌcCG Éæ≤≤M ÉæfCÉch ô¡¶f ⋲àM ÉæJRƒëH »àdG ΩÉbQC’G ∞YÉ°†f ¿CG
                                                                          o
π«∏¡àdG §°Sh ÒÑμdG …ƒæ°ùdG ´ÉªàL’G ö†ëj k ɪFGO ¿Éc ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ
IQGôÃ ô©°TCG Gòd..™bGƒdG ¢VQCG ⋲∏Y IOƒLƒe ÒZ áHPÉc äGRÉ‚ÉH áMôØdGh ÒÑμàdGh

55
óæY ÒÑμàdGh π«∏¡àdG ógÉ°ûe h á«fGOƒ°ùdG á«FÉ°†ØdG äógÉ°T ɪ∏c Aƒ«≤àdG áLQód
áHPÉμdG áMôØdG ôgɶe ¿Gh áMÉ°ùdG ó«°S ƒg ÜòμdG ¿CG ±ôYCG ,¬ÑFÉf hCG ¢ù«FôdG ∫ƒ°Uh
äÉ«FÉ°†ØdG »à©WÉ≤e ÖÑ°S øY ʃdCÉ°S øjò∏d áHÉLEG √ògh ,»©ª°ùe Üô£J äOÉY Ée
                                                                      .!..á«fGOƒ°ùdG

                                                               ..QƒædG øe πéÿG

»æàØbƒà°SG (ïjQÉàdG QÉY) »ª«°ü≤dG ˆGóÑY …Oƒ©°ùdG ÖJÉμdG ÜÉàμd »Ñ∏≤J AÉæKCG
≠«∏ÑdG ÉgÒKCÉJh ájQƒJÉàcódG ÚH §Hôj ,¬«a Ée πμH Éæ©bGh Qƒ°üJ »àdG IQÉÑ©dG √òg
                                                         :∫ƒ≤«a ܃©°ûdG ⋲∏Y

±hôX ‘ Åéj ¬fG äÉ©ªàéŸG πc ‘ ’h ±hô¶dG πc ‘ Åéj ’ QƒJÉàcódG”
ájÉYódG ∑ÉÑ°T ‘ ´ƒbƒ∏d Å¡J ±hôX É¡fCG..¬fƒæL πc É¡«a ¢SQÉÁ ¿C’ á∏HÉb á°UÉN
Ée π∏°†jh Üòμj ¬fCG..≥£æŸÉH ’h ¥ÓNC’ÉH øeDƒj ’ iôNBG á¡L øe ¬fGh ,AGƒ¡à°S’Gh
πéîj ’ ¬fG ,¬Ñ°SÉëj hG √ôμæj hG √GôjkGóMCG ¿CG ô©°ûj ’ ¬fG..™fÉe ∂dP øe ¬©æÁ ’ ´É£à°SG
.“∞°ûch ájDhQh Iƒb øe ¢ùª°ûdG ‘ Ée πμd ÜÉ°ùM …CG Ö°ùëj ’ ¬fG..√Gôj ’ ¬fCG..QƒædG øe
Éeh ÉæeÉμM ¢ù«dGƒc ‘ …ôéj Ée ±ô©j ¬fCÉch ÖjôZ πμ°ûH Éæ©bGh Qƒ°üj ÖJÉμdG Gòg
         o
                                            :kÓFÉb Öàμ«a á«°SÉ«°ùdG ÉæàMÉ°S ‘ çóëj

±ƒÿGh ´Góîf’G ó°V – áYÉæe …CG – áYÉæe Ògɪé∏d ¢ù«d.. áãdÉK á¡L øe”
óLƒj ⁄ ,áãjóMh áÁób á∏μ°ûe ´GóîfÓd Ògɪ÷G OGó©à°SG ¿G ,ôë°ùdG ≥jó°üJh
á≤gôŸG ¬àjÉYO »£©J áKÓãdG QƒeC’G √òg ¿G ,êÓ©dG É¡d óLƒj ⁄ ¬fG..êÓY É¡d
áãMÉÑdG É¡°ùØf øe áHQÉ¡dG äÉ©ªàéŸG äóLh GPEÉa..ÉgÉ¡àæe ≠∏ÑJ »μd ¢UôØdG πc
ºK ,áHòμdG É¡FÉ«ÑfCGh É¡Ñ«dÉ°SCGh É¡JÉjô¨e πμH ájGƒ¨dG ∂∏J äóLhh ,ájGƒ¨dG øY
âfÉc ºK ,á°ûMƒàŸG É¡àbÓ£fGh ÉgQƒéah É¡Hòc πc äÉ©ªàéŸG ∂∏J ⋲∏Y â£≤°S
´Ó≤dG º«∏°ùJh ¿ÉÁ’Gh ´ÉÑJ’Gh ∫Ó°†dG ¤G áLÉà á«°ùØædG É¡ahô¶H äÉ©ªàéŸG
ájÉYO »Œ ¿CG k Éeƒà ¿Éc ,¬∏c ∂dP ™ªàLG GPEG..ÜÉÑ°†dG AGQh øe ÚeOÉ≤dG IGõ¨∏d
                   o
ájÉYódG ¥ƒØJ øe k ɪFGO âÑãj ÉŸ Ò°ùØàdG ƒg Gòg ¿CG ,k ɪ°SÉMh kGÒãe k ÉÄ«°T QƒJÉàμjódG
.IOƒLƒe ᪫dCG ádÉM øY kGÒÑ©J ÅŒ É¡fG..É¡eƒ°üN äÉjÉYO ⋲∏Y ájQƒJÉàμjódG
ÓH É¡eGóbCG â– ¿ƒeGÎj Gò¡d ,äÉYɪ÷G Qƒ°üJ ‘ kGPÉ≤fGh ádÉ°SQ É¡∏©éj Gòg ¿G

                                                                                  56
’ º¡fG ,º«≤©dG º«dC’G É¡ZGôa øeh º¡°ùØfG øe ¿ƒHô¡j ∂dòH º¡fG ,AÉcP hCG QÉbh
»àdG OƒYƒdGh ÜòμdGh ó≤◊Gh Ö°ü©àdÉH ¿ÉÁ’G ÒZ ÆGôØdG Gòg CÓÁ Ée ¿hó«éj
¿hCÉaÉμàj Óa ÉjGõŸG √òg º¡d â°ù«∏a É¡eƒ°üN ÉeCG,á¶gÉÑdG ájÉYódG √òg É¡≤∏£J
                    .!!...“¢ùaÉæj ’ ≥MÉ°S ¥ƒØàe Å°T ¥ƒ°ùdG ‘ ¿ƒæ÷G ¿CG ,É¡©e

¢†¨ÑdGh ájGƒ¨dGh ÜòμdG É¡fƒª∏©j øjòdÉH øeDƒJ ÖdɨdG ‘ äÉ©ªàéŸG ¿G
iƒbCG ÖjPÉc’G ¿CG ,π≤©dGh ábGó°üdGh á≤«≤◊Gh Ö◊G É¡fƒª∏©j øà ’ äÉbɪ◊Gh
íjôJ »μd á°UôØdG äÉYɪ÷G ¿ƒ£©j ÚNQÉ°üdG ÚLô¡ŸG ¿G..≥FÉ≤◊G øe kGôë°S
                .¿hôbƒàŸG AÓ≤©dG É¡£«©j Ée º¶YCG É¡fÉeôM hCG ,É¡HÉ°üYCGh É¡e’BG

»àdG Ògɪ÷G áÑWÉ ‘ ¿GõJ’G ∞î°SG Éeh..¿ƒæ÷G Ö∏£j ÚM π≤©dG ∞î°SG Ée
..É¡àLÉMh ÉgõéYh Égó≤a øY É¡d k É°†jƒ©J äÉÁƒëàdGh äɨdÉÑŸGh ÖjPÉc’G ‘ óŒ
,ó≤◊Gh ºFÉà°ûdÉH ƒdh ,ΩÓàM’ÉH ƒdh ,ÜòμdÉH ƒdh ¢†jƒ©J ¤EG ¿ƒLÉàëj ¢SÉædG πc
..IAƒÑf »YOCG ’h..πªŒCG ’h..º¡«∏Y ÜòcCG ’ »æfC’ ÖàcCG Ée πc ‘ »æfƒªLÉ¡j Gò¡d
…òdG ≥jô£dG áÑbÉY øe ÖYôdG º¡°SƒØf ‘ ´Qõj Éeh..º¡«μÑj Ée º¡d ÖàcCG »æfC’h
Ωó≤J ΩÓY’G Iõ¡LCG πc ɪæ«H IôŸG á≤«≤◊G º¡d ∫ƒbCG »æfC’ »æfƒªLÉ¡j..¬«a ¿hÒ°ùj
                              o
      .á°Sɪ◊G ÊÉZCGh OÉ¡÷G ⋲≤«°Sƒeh..ÒÑμàdGh π«∏¡àdÉH áLhõ‡ ÖjPÉcC’G º¡d

                    q
᪫à°ûdGh ÜÉÑ°ùdG ‹ GƒdÉc Iô£ØdG ´RGh øe k É≤∏£æe k’É≤e âÑàc äGƒæ°S 6 πÑb
,“?...É¡æe Qò– Ωƒ«dG »JCÉJh â©Ñ°T ⋲àM (PÉ≤fE’G) ÒN â∏cCG” GƒdÉb Ée øª°V øeh
¤ƒŸG É¡æY »ædCÉ°ù«°S ádÉ°SQh áfÉeCG πªMCG »æfCG Ö°ùMCG” óMGƒdG ±ô◊ÉH º¡d â∏b
AÉæHCGh »FÉæHCG …ôWÉN ‘h Qhò÷G á≤«ªY »àdÉ°SQh..¬eÉeCG ∞bCG Ωƒj ¤É©Jh ¬fÉëÑ°S
                               .“º∏¶ŸG πÑ≤à°ùŸG øe º¡«∏Y ±ÉNCG ¿GOƒ°ùdG πc

ä’ÉM ±’BG..á«eƒ«dG QÉÑNC’G É¡à∏ªM.. â©bƒJ Ée ÒZ ⋲∏Y á©jöS áé«àædG âfÉch
⋲fõdG AÉæHCG..IQhÉéŸG ∫hódG ∞FÉë°U ¬à∏bÉæJ É¡∏Ñb øeh..áÄ°TÉædG ÚH ÜÉ°üàZ’G
ÉeCG..√ôeCG ⋲∏Y ܃∏¨ŸG Ö«£dG Ö©°ûdG º¡H πØμàj OÓÑdG AÉLQCG º¡H âbÉ°V øjòdG
Ö∏Lh ..ihó÷G ¬ÁóY äGô“Dƒª∏d ¢ü°üîJ á«fGOƒ°ùdG äÉ¡«æ÷G øe äGQÉ«∏ŸG
                                         o
¢ù«FôdG ó«jCÉàd Ú«ÁOÉcCGh IÉ°†bh ÚeÉ øe á«Hô©dG äÉHÉ≤ædG AÉ°†YCG øjójDƒŸG
AGƒ¡dG ⋲∏Y ÊGOƒ°ùdG ΩÓY’G É¡∏≤æjh ,á«dhódG á«FÉæ÷G áªμëŸG ΩÉ¡JG á«Ø∏N ⋲∏Y

57
Ö«£dG »HG øe ádhódG ∞«°S É¡H º∏ëj ⁄ »àdG ìóŸG äGQÉÑ©H Ωƒ≤dG ÉæØ–Gh..IöTÉÑe
                                                                  .ÅÑæàŸG

                           .!!..‹hódGh »ª«∏b’G iƒà°ùŸG ⋲∏Y Üòμ∏d ≥jƒ°ùJ

                                                 .!!.. ÜPÉμdG ᫪æàdG AÉYOEG

É¡à≤≤M »àdG ᫪æàdG øY çó–h ’EG ÊGOƒ°S ∫ƒÄ°ùŸ á«fƒjõØ∏J IÒeÉc â¡Lh Ée  o
á≤gÉ°ûdG äÉjÉæÑdGh á∏«ª÷G Qƒ°ù÷G »g ΩɶædG IOÉb º¡a ‘ ᫪æàdGh..(áeƒμ◊G)
                 .É¡JGOÉ¡°ûH ±Î©j íÑ°UCG óMCG ’ »àdG äÉ©eÉ÷Gh áeÉ©dG ≥FGó◊Gh

¬ª◊h ¬eO øe ÊGOƒ°ùdG øWGƒŸG É¡æªK ™aO.É¡JÓY ºZôH √òg ᫪æàdG ôgɶe
                                                                     p
ôjöùdGh ¢TÉ°ûdGh ø≤◊G AGöT ¬æe Ö∏ oW á«MGôL á«∏ª©d êÉàMG GPEG.¬°VôYh ¬àeGôch
                     o
GPEGh.∑Ó°SC’Gh Oƒª©dG AGöT ¬æe GƒÑ∏W ¬dõæe ‘ AÉHô¡μdG ∫ÉNOE’ êÉàMG GPEGh.èæÑdGh
GPEGh..»¡àæJ ’ »àdG Ωƒ°SôdGh.á∏FÉ£dG ∫GƒeC’G ¬æe âÑ∏W OÓÑdG êQÉN ôØ°ùdG ‘ ôμa
øWGƒŸG íÑ°UCÉa.∫ÉÑ÷G É¡∏ªëH AƒæJ »àdG IÒÑμdG äGhÉJC’G GƒÑ∏W..¬àHôZ øe OÉY
⋲Ø°ûà°ùŸG ‘ ‘ƒJ GPEG.. ádÉ≤ædG ⋲∏Y ⋲é°ùeh â«e ƒgh áeƒμë∏d ™aój ÊGOƒ°ùdG
.. QGƒ°ûŸG ᪫b GƒÑ∏W ±É©°S’G IQÉ«°S øe √ƒdõæj ¿CG πÑbh ..¬dõæŸ ¿Éªã÷G Gƒ∏ªM
                                                             .!!..¿Éªã÷G QGƒ°ûe

                                                             ..ÜòμdG áYÉæ°U

k ÉØë°U É¡fCG âYÉ°TCGh É¡d á«dGƒŸG ∞ë°üdG øe kGOóY (áeƒμ◊G) â°ù°SCG kGôNDƒe
      o                                 o
  .¬æY ´ÉaódGh Üòμ∏d èjhÎdG πLCG øe É¡«∏Y GƒeÉb øe ≥FGƒ°V âμa ¿CG ó©H á∏≤à°ùe
  .ÒÑc »îjQÉJ QÉ°üàfG ¤EG AGôμædG áÁõ¡dG ∫ƒ–..á«∏jƒ– áYÉæ°U πã“ IójóL ∞ë°U
  øe ∞°üJ..äGAÉYOGh.. ÖjPÉcCG ¤EG QÉ¡ædG á©HGQ ‘ ¢ùª°ûdG πãe IôgɶdG ≥FÉ≤◊G ∫ƒ–o
  .¢ùîH øªãHº¡fÉWhCG GƒYÉHøjòdG..áfƒÿGh..õæjQÉŸG‘Éë°UhábõJôŸÉHÉgÒ¨Hçóëàj
  ÚæeDƒŸGhÚYóÑŸGhIô¡ŸGhÚ°Sóæ¡ŸGøeƒ∏îJ(áYÉæ°üdG)√òg¿CGó«MƒdGAGõ©dGøμd
  .´É°Vh’G ⋲∏Y √ÒKCÉJh ¬à«ªgCG ¿ƒaô©j ’ kGQhO ¿hODƒj ¢SQÉѪc Oô› ºg πH..IôμØdÉH
                                                 ..áÑgƒŸG ÜÉë°UCG øe ƒ∏îJ áYÉæ°U

É¡JÉ«fÉμeG ºZôH »æWƒdG ô“Dƒª∏d á©HÉàdG (á«eƒμ◊G) áaÉë°üdG áYÉæ°U ¿EG

                                                                               58
áμÑ°ûdG ÈY º¡J’É≤e ¿ƒ««fGOƒ°ùdG πbÉæàj ÚYóÑe ÜÉà oc øe ƒ∏îJ ádƒ¡ŸG á«dÉŸG
êÉ◊G ...π£ÑdG ø°ùM.. ƒ°†dG »ëàa ..IQÉÑL ⋲°Sƒe óª IòJÉ°SC’G πãe á«JƒÑμæ©dG
                                 .ïdEG..ôaɶdG »bÉÑdGóÑY..»æZÒe ¿ÉªãY ..¥GQh

᪫à°ûdG á¨∏H Ghô¡à°TG á«fhÎμd’G äÉjóàæŸG ÈcCG ‘ ºcÉ◊G Üõ◊G …ójDƒe ⋲àM
óbÉa ¿C’ º¡d RÉ«ëf’G ihóéH øjôNB’G ™æ≤j Ée º¡d ¢ù«d ,§bÉ°ùdG ∫ƒ≤dGh Ö°ùdGh
                                                             .¬«£©j ’ Å°ûdG

øe âdÉf ¿ÉeõdG øe øjóY äôªà°SG »àdG ÜòμdG IÒ°ùe ¿CG ∫ƒ≤dG á°UÓNh
                                               ..ÒãμdG Å°ûdG ¿GOƒ°ùdG

á«YɪàL’Gh á«°SÉ«°ùdGh ájOÉ°üàb’G äÉ«°SÉ«°ùdG πc π°ûa..¬àÑbÉY âfÉμa
πμd k ÉÑ¡f OÓÑdG âëÑ°UCGh á«°SÉeƒ∏HódGh ájôμ°ù©dGh á«æeC’Gh ájƒHÎdGh á«ë°üdGh
    .Üòμ∏d áé«àf ¢SÉædG ÚH á«YɪàL’Gh á«°ùØædG áÄHhC’G äöûàfGh ≥°SÉah ó°SÉa


Ω2009 ƒjÉe 24




59
60
                          ˆG ™«bh óª .O ≈∏Y Gk OQ
                     !!.. â≤≤– »àdG ˆG ™«bh ΩÓMCG
.O É¡H ô¡X »àdG ∂∏J áë«Ñb ÉgÈàYCG »àdG IQƒ°üdG øe …ÒZ Ωó°U ɪc âeó°U
                                                            o         o
,öüÑàdG IÉYO øe Òãμ∏d AGódG øªμe »g πH º∏b ádR ÉgÈàYG ’ »àdGh ˆG ™«bh óª
IÉ«◊G QƒeCG øe IÒ°üH ⋲∏Y º¡∏©Œ Égƒ≤∏J »àdG ájô¶ædG º¡eƒ∏Y ¿CG ¿hôj øjòdG
»∏ª©dG π«dódGh ¿ÉgÈdÉH áHôéàdG ⋲∏Y GhóªàYG ób øjôN’G ¿Éc ƒdh ,ºgÒZ øe ÌcCG
                                                           .Ò¶æàdG øY Gó«©H

≥àdCG ⁄ »æfCG ƒdh ˆG ™«bh óª .O øY ájɨ∏d á∏«ªL IQƒ°U »ægP ‘ ™°VCG âæc
∞°üàæe ‘ á«eÓ°S’G ácôë∏d Ò¶æàdG IÎa ΩÉjCG ádÉéY ⋲∏Yh á∏«∏b äGôe ’EG ¬H
¬J’É≤e Êó°ûJh,»eÓ°SE’G ôμØdG øY Öàμj ÉeóæY kGÒãc ¬d CGôbCG âæch äÉ«æ«fɪãdG
á«dÉ÷G ™bƒe ÈY É¡©dÉWCG iôNC’Gh áæ«ØdG ÚH É¡H ™àªà°SG âdR ’h ,áæ«°UôdG
                                        .á«μjôeC’G IóëàŸG äÉj’ƒdÉH á«fGOƒ°ùdG

πNGO ∫hGóàJ ∫GƒbCG ∑Éæg âfÉc áãdÉãdG á«WGô≤ÁódG ΩÉjCG äGÎØdG øe IÎa ‘h
‘ ¬àØ«∏N øY Iôe äGP πÄ°S »HGÎdG ø°ùM .O ¿CG ÉgOÉØe á«eÓ°SE’G ácô◊G äÉ©ªà›
‐QOÉ≤dG óÑY ÊÉéàdG ‐ˆG ™«bh óª” ∫Éb »HGÎdG ¿CG ájGhôdG ∫ƒ≤Jh ,ácô◊G IOÉ«b
¬«∏Y ¿ÉÑ©°T IQƒK óFÉb »μe ¿ÉªãY óªMCG” π«b iôNCG ájGhQ ‘h ,“ôªY ø°ùM ÚeCG
,iôNCG äÉjGhQ ∂dÉægh “ΩÓ°ùdG óÑY ܃ÑëŸG – ˆG ™«bh óª ‐¬Jôبeh ˆG áªMQ
ôeC’G ádhGóàŸG äÉjGhôdG πc ‘ OQh ˆG ™«bh óª º°SG ¿CG ádCÉ°ùŸG ‘ ógÉ°ûdGh
»Øàëf Éæ©«ªL ¿ƒ«fGOƒ°ùdG øëfh ,√ôjó≤Jh ¬d IóYÉ≤dG ΩGÎMGh Iƒ¶M ¬d π©L …òdG
øe ÉæàHôWCG ɪ∏ãe »HOC’Gh …ôμØdG º¡LÉàfEG á©dÉ£Ÿ Üô£fh ,ôcòdG πgCGh Aɪ∏©dÉH
                                                                         o
¿ÉeõdG øe Oƒ≤Y πÑbh ,ïdEG ÉæÑdG ø°ùM ΩÉeE’Gh √óÑY óªh »Ñf øH ∂dÉe ä’É≤e πÑb
ƒëf ¥ÉaB’G íàa ‘ kGÒÑc kGQhO Ö©dh ájQÉ°†◊Gh ájôμØdG ¬àª«b ¬d êÉàfE’G Gòg ¿Éc
                 .Ö«é©dG ¿ƒμdG Gòg ‘ πeCÉàdGh ôμØàdG øe ójõŸÉHh º∏©dÉH OhõàdG



61
πeC’Gh áæ°ù◊G Ihó≤dG »eÓ°SE’G ÜÉÑ°û∏d áÑ°ùædÉH πãÁ ˆG ™«bh óª ¿Éc º¡ŸG
Ú«eÓ°SE’G áÑîf øe kGóMGh ¿ƒμd IOÉ©°S ÉÁCG äó©°S ∞«©°†dG »°üî°Th ,⋲ŒôŸG     o
ácôë∏d kGó«°UQ íÑ°üj å«ëH á«Hô¨dGh á«μjôeC’G äÉ©eÉ÷G øe º∏©dÉH Ohõàj ÜÉÑ°ûdG
                   o
⁄ »æμd ,»eÓ°SE’G πª©dG Ü’hO Oƒ≤J »àdG QOGƒμdGh äGAÉØμdG »bÉH ™e á«eÓ°SE’G
                       ..øμd,á©«éØdG √òg ˆG ™«bh óª ‘ ™éaCG ¿CG ¬àÑdCG ™bƒJCG
                                        !..kGóg √ó¡Jh .. Ö∏≤dG ™£≤J √òg øμdh
(∫ÉãŸG) ∂dP »à∏« ‘ §≤°S …óæaC’G .O ™e ˆG ™«bh .O á∏LÉ°ùe äAÉL ÉeóæYh
É¡dhGóàJ IöVÉ hCG ¿Éc k’É≤e ,,,k ÉLÉàf Qó°UCG ɪ∏c ¬ÑbôJCGh ¬ÑMCG âæc …òdGh π«ª÷G
                                           .IôNÉØŸGh ÜÉéYE’Gh ó°UôdÉH äÉ©ªàéŸG
,Iƒé©dG øe π«KɪàdG ¿ƒ©æ°üj GƒfÉc ,¢ûjôb QÉØc ΩÉæ°UCG πãe k ÉeÉ“ §≤°S ¬æμdh
¬H ≥«°†J ÉeóæY Ö°ûÿG øe k ɪæ°U hCG ,¬≤eQ ¬H ó°ùjh ¬∏cCÉj ºgóMCG ´ƒéj ÉeóæYh
                                          .!..¬«∏LôH k É°ùaQ ¬°ùaôjh √öùμj É«fódG
᪫à°Th Ö°S øe É¡«a Éeh ójó°T ¢TÉgófÉH ˆG ™«bh óª .O OhOQ CGôbCG âæc
              q
É¡«a ´QÉb »àdG ±Éé©dGh á∏jƒ£dG äGƒæ°ùdÉH ’h Aɪ∏©dÉH GóHCG ≥«∏J ’ õŸh õªgh
                                                     o
¿ƒ«Y ‘ πH »æ«Y ‘ §≤°ùj ⁄ á≤«≤Mh ,™LGôŸGh ÖàoμdG äÉ¡eoCGh äÉÑàμŸG ˆG ™«bh
ºà q°ûdGh Ö°ùdG ¿ƒμj ÉeóæYh ,»æe ÌcCG Gƒeó°U ób Gƒfƒμj ¿CG ™bƒJCG øjòdG ™«ª÷G
            q                              o
                                                   p
,‹ÉãeCG øe áaô©ŸG »∏«Ä°V ¿É°T ɪa (ΩÓdG öùμH) ⁄É©dG ¿ójO á«bGó°üŸG ΩóYh
¢ù«d (PÉ≤fE’G) ºμ◊ kGRÉ‚G Ú°ùªN Oó©j ¬H GPEG (…óæaC’G) ºà°Th Ö°S óæY ∞bh ¬à«d
                                    o
∫Éb »àdG á£∏°ùdG ⋲∏Y ÚªFÉ≤dG øe øjôNB’G ∞bGƒe ó≤àæj ≥ØW πH Ö°ùëa Gòg
                                                ..ôªÿG ‘ ∂dÉe ¬∏≤j ⁄ øe É¡«a
ÌcCG Ú«eÓ°S’G ¿CG (ºKG ø¶dG ¢†©H ¿CG)h øXCG âæc Ée k Éeƒj »æfCG Éæg ⁄C’G å©Ñeh
,äÉaÓÿG ¢VQCG ⋲∏Y º«≤dG øjódG ÊÉ©e πμd ÓjõæJ QGƒ◊G ÜOC’ k’ɪYEG ºgÒZ øe
                         q                  k
‘ á°UÉN k ÉeÉ“ »æX ÜÉNh ájô¶ædG √òg …ód â£≤°S »∏ª©dG π«dódÉH ∞°SCÓd øμd
¬fCG ócDƒ«d ˆG ™«bh óª .O AÉL ºK ,¿É°†eQ øe ™HGôdÉH ±ôY ɪ«a äÉaÓÿG á∏Môe
              !!..¿hóà≤eh ¿hôFÉ°S ÜQódG ⋲∏Y ºg øjôμØŸG øe ÜÉÑ°ûdG IOÉb ⋲àM
                       o
¥ÓNC’Gh Ú°UôdG ÜOC’ÉH â∏– äÓLÉ°ùe IôeÉZ IOÉ©°ùH â©HÉJ Ée k Éeƒjh

                                                                               62
êÉM º°SÉ≤dGƒHG óª PÉà°SC’Gh ódÉN Qƒ°üæe.O ⩪L äGQGƒM ‘ á≤◊G á«eÓ°SE’G
â©HÉJ ºK ,ÇOÉÑŸGh º«≤dG øe ÒãμdG É¡æe âª∏©J ,IôبŸGh áªMôdG ¬«∏Y óªM
øe ¬H ⪰ùJG Éeh ,∑QÉÑŸG ódÉN .O ™e áLôbƒHCG ¬W ΩƒMôŸG õjõ©dG »NCG äÓLÉ°ùe
IòJÉ°SCÓd h øjóHÉ©dG øjR Ö«£dG .O `d CGôbCG âëÑ°UCG ºK ,QGƒ◊G ÜOCG ‘ á©«aQ ¥ÓNCG
ÜOCGh á«©bGh äóLh ,»æZÒe ¿ÉªãYh ¥GQh êÉ◊Gh ‹hõ÷G ∫ɪch »°VÉ≤dG ôμHƒHCG
`d á∏LÉ°ùe ∂dÉæg ¿ƒμJ ¿CG kGóHCG ™bƒJCG ⁄ »ææμd ,ΩÓ°SE’G ¬H AÉL ∫hÉæàdG ‘ »≤«≤M
⁄ÉY ÖJÉc ⋲∏Y á«gGôμdGh ó≤◊G πH •É£ëfE’G øe iƒà°ùŸG Gò¡H ˆG ™«bh óª.O
¤EG íæéj ⁄h ,Ú°UQ »eÓ°SG ÜOCÉHh ,k É«Yƒ°Vƒe kGó≤f ΩɶædG ó≤àfG ¬fCG ÖÑ°ùH ôμØeh
                                                           .õª∏dGh õª¡dGh ᪫à°ûdG
¬d k É°ùaÉæe ∂ëŸG Gòg ‘ »°ùØf ÈàYCG ’h ˆG ™«bh óª ñC’G ó°V á«gGôc πªMCG ’
           o
√GQƒàcódG áLQO ∫Éf ⋲àM Ωƒ∏©dG »≤∏Jh á°SGQódG ¬d öùjh ¤É©J ˆG ¬bRQ ób πLQ ƒ¡a
                                                        q
™«bh »JhCG ɪc »ÁOÉcC’G º∏©dG øe k ɶM πfCG ⁄ ˆ Ò≤ØdG óÑ©dG ÉeCG ,∂dòH ¬d k ÉÄ«ægh
IÉ«◊G ‘ »HQÉéàH ôîàaCG »ææμd ,º∏©dG »≤∏àd …O’hCG ™e øeõdG ≥HÉ°SCG ¿B’Gh ,ˆG
óª◊Gh ¿ÉeõdG øe ¿ôb ™HôdG áHGôb â¨∏H »àdG »eÓYE’G ∫ÉéŸG ‘ á∏jƒ£dG »JÈNh
,ˆG ™«bh »NCG øe ÒãμH ÌcCG (á«eÓ°SE’G) ácô◊G øe äóØà°SG »°ùØf ÈàYCGh ,ˆ
ΩɶædÉH πª©dG ‘ »∏ª©dG ÖfÉ÷ÉH â∏≤°Uh ájô¶f á∏eÉμàe áHôŒ Éæg »àHôŒ ¿C’
                                             o
Gògh , k’ɪ°Th k ÉHƒæLh k ÉHôZh k ÉböT ¿GOƒ°ùdG AÉLQCG πc ‘ ÉæH ∞°üY …òdG (PÉ≤fE’G)
¬à°SGQO πμa ,ˆG ™«bh ñC’G É¡∏æj ⁄ áaô©e â∏fh ,øªãH Qó≤j ’ ˆG øe π°†a
                                                                 q o
ɪ¡e ,§≤a ájô¶f ÜQÉŒ ’EG »g Ée »eÓ°SE’G ôμØdG ÖfGƒéH á£ÑJôŸG á«ÁOÉcC’G
»àdG èFÉàæ∏d π°üj ¿CG ∫GƒMC’G øe ∫ÉM …CÉH øμÁ ’ ájô¶f Ωƒ∏Y øe É¡ÑMÉ°U π°Uh
…RÉ Éææ«YCG ΩCÉH ÉfógÉ°Th ,≥«Ñ£àdGh Ò¶æàdG IÎa Éæ°ûY øjòdG øëf É¡«dEG Éæ∏°Uh
                                                            .≥«Ñ£àdG çQGƒch »°SBÉeh
                                                              …hóŸG •ƒ≤°ùdG
∂dP πãe (»æWƒdG PÉ≤fE’G) Ωɶf º««≤J øe ¬Øbƒe ‘ ˆG ™«bh óª QƒàcódGh
¬à°SGQO á∏°UGƒe ‘ kGÒNBG ÖZQ ºK á∏jƒW äGƒæ°S á°SGQódG øY ÜÉZ …òdG ÖdÉ£dG
§≤°S ¬æμd π©Øa º¡©e øëàÁ ¿CG ⋲∏Y kGójó°T kGQGöUEG öUCGh ,á«°SGQódG ¬à©aO ™e øμd
                                                                !!..k Éjhóe k ÉWƒ≤°S

63
Éæe πc ∫Éf IÒÑc á°SQóe ¿GOƒ°ùdG ‘ (á«eÓ°SE’G) ácô◊G ¿CG Ö°ùMCG k É«°üî°T
,É¡«a ¢TÉY »àdG áÄ«ÑdGh ¬dƒ«eh »°üî°ûdG √OGó©à°SG Ö°ùM áaô©ŸG øe ¬Ñ«°üf
á∏Môe Éæ©e ö†Mh á∏jƒW äGƒæ°S á°SQóŸG √òg øY ÜÉZ ˆG ™«bh óª Éæ«NCG øμd
πMGôe Éæ©e ¢û©j ⁄h ¿GOƒ°ùdG QOÉZ ÒãμH ≥«Ñ£àdG á∏Môe πÑbh ,Ò¶æàdG πMGôe øe
,ácô◊G ÇOÉÑŸ QÉ«¡f’Gh •ƒ≤°ùdG á∏Môe ‘ kGôNDƒe AÉLh ,ÏØdG πMGôe ’h äGAÓàH’G
                                            o
,º«≤°S π«∏Y ’EG Égôμæj ’ »àdG ógGƒ°ûdGh ≥£æŸGh ™bGƒdGh ≥FÉ≤◊G §dɨj ¿CG ójôj
                                                                           o
∑Qó«d ΩɨdC’G ÉjÉë°V øe Üô◊G »MôL äÉ©ªŒ ¤EG Ögòj ¿CG §≤a ¬«Øμj ¿Éch
¿Éch (PÉ≤f’G) ¬«a â©bh Ée ºéMh ,ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG âHÉ°UCG »àdG »°SBÉŸG ºéM
OGóYC’G ±ô©«d äÉØ∏ŸG íàØjh ,ó«¡°ûdG ᪶æe ¤EG Ögòj ¿CG ˆG ™«bh óª »Øμj
‘ äÉ©eÉ÷G áÑ∏W øeh äGÈÿGh äGAÉØμdG øe ¿GOƒ°ùdG ‘ Üô◊G ÉjÉë°†d á«≤«≤◊G
(PÉ≤f’G) É¡à©bhCG »àdG IQÉ°ùÿGh QÉeódG ºéM πeÉc »YƒH ∑Qó«d äÉ°ü°üîàdG πc
                                                             .!!..¿GOƒ°ùdG ‘
ôμæj º∏a ójóéH äCÉj ⁄ ¬fEÉa ájOÉŸG (PÉ≤fE’G) äGRÉ‚G ˆG ™«bh ñC’G Oó©j ÉeóæYh
                                                                    o
Ée ôgƒL øY ¿ƒμJ Ée ó©HCG »àdG ájOÉŸG (äGRÉ‚’G) √òg ºμë∏d Ú°VQÉ©ŸG øe …CG
                                                          o
¿CG »≤£æŸG øe ¢ù«d ¬fCG ɪc ,Ω1989 ‘ ΩƒÄ°ûŸG ÜÓ≤f’G ó©H ácô◊G ¬H äAÉL
Éæbô£J GPEG √òg äGRÉ‚’G ⋲àM ,ˆG ™«bh ÉgôcP »àdG äGRÉ‚’ÉH ΩɶædG ⋲∏Y ºoμëf
É¡£«– »àdG á«∏Ñ≤à°ùŸG ÖbGƒ©dGh AÉ£NC’G øe ÒãμdG âÑãoæ°S π«°üØàdÉH É¡«dEG
è¡ædÉH ΩɶædG ¿ƒÑ°SÉëj Ú«fGOƒ°ùdG øμd ,¿Éμe øe ÌcCG ‘ áJƒbƒŸG πHÉæ≤dGh
äÉbÓ©dGh ΩÓYE’G ‘ á«eƒ«dG ¬àcôM ∫ÓN øe ¬æ∏YCG …òdG èeÉfÈdÉHh ,¬H AÉL …òdG
øe ô¡°ûdG ∂dP ‘ Gƒ©ªàLG øjòdG äÉHÉ°ùM ‘ øμj ⁄ ɪc ,á«°SÉeƒ∏HódGh á«dhódG
äGRÉ‚’G Gƒ©°†j ¿CG ’ ΩCG âfÉM Ò«¨àdG áYÉ°S âfÉc GPEG Ée GhQô≤«d Ω1989 ΩÉ©dG
‘ ˆG øjód ÚμªàdG) ‘ ¢üî∏àj ÒÑμdG º¡dG ¿Éc kGóHCG ,º¡JÉHÉ°ùM ‘ IQƒcòŸG
ΩɶædG äGRÉ‚G É¡«a OóY »àdG ˆG ™«bh óª ä’É≤e AGôo≤dG ™dÉW óbh ,(¿GOƒ°ùdG
                      q
QÉ°ûàfGh ¥ÓNC’G …OôJ ‘ ºμ◊G èFÉàf ¤EG ¥ô£àdG øe »∏Lh í°VGh πμ°ûH Üôg ¬fCG
ÚHÉ°üŸG OGóYCG ‘ á«μ∏ØdG IOÉjõdGh ,᪶æŸG áÁô÷Gh É¡YGƒfCG πμH IQÉYódG
¢VôŸG QÉ°ûàfG á∏μ°ûe åëÑj ‹hO ô“Dƒe ΩƒWôÿG ᪰UÉ©dG ‘ ó≤©j ¿B’G) RójE’ÉH
ä’ó©e ‘ Ò£ÿG OÉjOR’Gh ,äÉ©eÉ÷G áÑ∏W ÚH äGQóîŸG QÉ°ûàfGh (¿GOƒ°ùdG ‘
äÉØ∏ŸG øe áeÉ©ædG Ühôg ˆG ™«bh óª .O Üôgh ,êQÉÿG ¤EG Iôé¡dGh ,¥Ó£dG

                                                                        64
‘ èHój ÉæÑMÉ°U ¿Éc »àdG ΩÉjC’G äGP ‘ á«fGOƒ°ùdG áaÉë°üdG É¡æY çóëàJ »àdG
‹ƒ¡› ∫ÉØWC’G) ∞∏e øe k ÉHQÉg ,¿GOƒ°ùdG ‘ á«eCG »æH ádhO äGRÉ‚EG kGOó©e ¬J’É≤e
                                                                     o
                .!!..ÚYC’G øY kGó«©H º¡æaOh k É«eƒj äGöû©dÉH º¡Jƒeh (øjódGƒdG
                                                         (PÉ≤fE’G) äGRÉ‚G
¿É°ùfE’ÉH AÉ≤JQ’Gh (øjóàdG) §« ⋲∏Y ΩɶædG äGRÉ‚G øY ˆG ™«bh .O çó–
á«∏ª©dG ¢ShQó∏d kGöüà ΩóbCG ¿CG óH ’ Éæg »ææμd »≤«≤◊G ∂ëŸG ƒg Gòg ,ÊGOƒ°ùdG
                       o
â°üZ »côMh »eÓYEGh »Øë°U »°üî°Th ,kGOóY Úæ°S ˆG ™«bh ñC’G É¡æY ÜÉZ »àdG
Ée ¿CG ócDƒj …òdG ôeC’G ,᫪«¶æàdGh ájOÉ¡÷Gh á«eÓYE’G ácô◊G äÉ°ù°SDƒe ≥ªYCG ‘
            .á¶ë∏H á¶◊ É¡à°ûY çGóMCG ɉG óMCG øe äGAÓeEG ’h ÖjPÉcCG ¢ù«d ¬dƒbCG
       !!..á«dhódGh á«eÓ°SE’G äÉ©jöûàdG ∑É¡àfGh á«fÉ°ùfE’G äGRhÉéàdG
¬æY ´ÉaódGh πH ΩÓ°SE’ÉH áeƒμ◊G ∂°ù“ øY åjó◊G äGƒæ°S ¢TÉY ¿GOƒ°ùdG πc
“»eÓYE’G êÉàfEÓd AGóØdG á°ù°SDƒe” ‘ á°ûjÉ©e ∫ÓN øe øμd ,Ú°üHΟG ó«c øe
                             q
»àdG ΩÉÿG áWöTC’G ∫ÓN øe ‹ ∞°ûμàJ äCGóH Ò¡°ûdG ʃjõØ∏àdG èeÉfÈ∏d ó©ªc
…óMCG øe kGójó– h ,πbÉY √Qƒ°üàj ¿CG øμÁ ’ Ée ∫Éà≤dG ≥WÉæe øe Éæ«JCÉJ âfÉc
ÉeóæY (≥◊G ôjóg) ∑ôëàe π«ædG ‹ÉYCG ∫ɪ°T á≤£æe øe ÉæJAÉL »àdG ΩÉÿG áWöTC’G
á«Ñ©°ûdG ácô◊G OƒæL Üôgh äÉæ«©°ùàdG øe ÊÉãdG ∞°üædG ‘ ‹É°T á≤£æe Gƒ∏NO
™e ¬∏à≤H GƒeÉb Üô¡dG øe øμªàj ⁄ √ôªY øe 15 hCG 14 `dG ‘ πØW ∑Éæg ¿Éc
,äGôμ°ù©ŸG πNGO GƒfÉc øjòdG iöSC’G πc πàb ”h π«∏¡àdGh ÒÑμàdG äÉë«°U
,k ÉæjO ΩÓ°SE’ÉH øjój øà ábÓY …CG É¡d ¢ù«d ógÉ°ûe ⋲∏Y …ƒàëj ΩÉÿG §jöûdG ¿Éch
É¡æμd ¢SƒHÉc ‘ »°ùØf Ö°ùMCG âæch É«fódG »H âØd §jöûdG ógÉ°TCG âæc ÉeóæYh
’EG ÉgógÉ°ûj ’ ∫Éà≤dG ≥WÉæe øe Éæ∏°üJ âfÉc »àdG áWöTC’G ¿CG k ɪ∏Y ,á≤«≤◊G âfÉc
      .äGRhÉŒ øe É¡«a ÉŸ É¡JógÉ°ûe øjôNBÓd k ÉJÉH k É©æe ™æÁh ,êôîŸGh á≤∏◊G ó©e
                                                                  o           o
  ∫ƒNO ógÉ°ûe âfÉc á°ù°SDƒŸG áÑàμe ‘ IOƒLƒe âfÉc »àdG áWöTC’G øe ÒãμdG ‘h
  øe ⋲ëÁ ¿CG øμÁ ’ kGô¶æe ¿GOƒ°ùdG ܃æL ‘ iô≤dG ¢†©H ¤EG á«eƒμ◊G äGƒ≤dG
k ÉfÉ«MCGh á«éªg ógÉ°ûe ‘ ¢û≤dG øe áYƒæ°üŸG 䃫ÑdG ¥ôM ºàj å«M ,kGóHCG »JôcGP
  ÉjÒà°ùg ádÉM ‘ ºgh ôcÉ°ù©dG ñGöU ™ª°ùJh 䃫ÑdG √òg πNGO öûH ∑Éæg ¿ƒμj

65
,äGQÈŸG âfÉc ɪ¡e k ÉeÓ°SEG ∂dP ¿ƒμj ¿CG kGóHCG øμÁ ’ ,k É«FGƒ°ûY QÉædG ¿ƒ≤∏£jh
»eC’G »ÑædG ∫ƒ≤j PEG §FÉ◊G ¢VôY í°VGƒdG …ƒÑædG åjó◊Gh ËôμdG ¿BGô≤dÉH ÜöVh
                                                            :º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U

,¬à©eƒ°üH k’õ©æe ’hk É«fÉak Éî«°T ’h ICGôeEG ’h kGó«dh Gƒ∏à≤J ’h Gƒ∏¨J ’h GhQó¨J ’”
               o
π°†aCG ∂«∏Y ˆG ∫ƒ°SQ Éj º¡æμd ,“AÉæH Gƒeó¡J ’h kGôé°T Gƒ©£≤J ’h Óîf Gƒbô– ’h
                                                                        k
                                   ...ÒãμH ∂dP øe ÌcCG Gƒ∏©a º«∏°ùàdG ”CGh IÓ°üdG

¢SCGôj ¿Éch …QGOE’Gh ‹ÉŸG OÉ°ùØdÉH è©J (AGóØdG äÉMÉ°S) É¡°ùØf á°ù°SDƒŸG
∫hC’G ∫hDƒ°ùŸG …ôdÉH ádhódG ôjRh óª ˆG óÑY áeÉ°SCG ‹É◊G ôjRƒdG É¡JQGOEG ¢ù∏›
ø°ùM ∫ɪc k É«dÉM IôgÉ≤dÉH »æWƒdG ô“DƒŸG Öàμe ôjóe Égôjójh ,…hôe ¿GõN øY
πoμdGh ,™«ª÷G ¥ƒa á°ù°SDƒŸG QÉÑàYÉH k ÉÑ©d ∫ÉŸÉH ¿ƒÑ©∏j ¥GöùdG øe ôØf ¿Éch ,»∏Y
                                                           o
á°ù°SDƒŸG ôeCG ⋲∏Y ÚªFÉ≤dG ∫GDƒ°S ⋲°ûîJ âfÉc ájQƒ¡ª÷G á°SÉFQ ⋲àM É¡æe ±Éîj
äÉMÉ°S) ¿CG ¢†©Ñ∏d ¿hôcòj á°ù°SDƒŸG ⋲∏Y ÚªFÉ≤dG ¿Éc å«M ,π©ØdG IOQ øe k ÉaƒN
¢ùª°T º«gGôHE’ á©HÉJ AGóØdG äÉMÉ°S) ∫ƒ≤j ¢†©ÑdG ¿Éch (IQƒãdG øeC’ á©HÉJ AGóØdG
Ée ⋲∏Y ßØëàj ¿Éc ¬°ùØf øjódG ¢ùª°T º«gGôHEG ó«≤©dG ΩƒMôŸG ¿CG ÚM ‘ (øjódG
                                      .Ö«Y’CG øeh äÉaöüJ øe á°ù°SDƒŸG ‘ çóëj

∑GòfBG AGƒ∏dG áë∏°ùŸG äGƒ≤dG º°SÉH »ª°SôdG ≥WÉædG ™e πªY …ód ¿Éc Ée k Éeƒjh
¢Uƒ°üîH AÉ≤∏dG ¿Éch …ƒæ©ŸG ¬«LƒàdG øY ∫hDƒ°ùŸG √QÉÑàYÉH ºàÿGöS øªMôdG óÑY
ó©Hh ,¢ù£°ùZCG 14 ‘ k Éjƒæ°S ¬H πØàëj …òdG ¢û«÷G ó«Y áÑ°SÉæà á°UÉN á≤∏M êÉàfEG
∫Ébh ¬Ñàμe ÜÉH ¥ÓZEÉH ºàÿGöS ΩÉb ,á≤∏◊G ∫ƒM ¢TÉ≤ædGh åjó◊G øe AÉ¡àf’G
Ú©HÉJ ƒàfEG ±ôYCG RhÉY ÉfCG áMGöüdG πμH »NÉj ” (¥Rôj »M ¿B’G ƒgh ) k ÉμMÉ°V ‹
                                                     o                        q
»≤M øeh ƒæŸ Ú©HÉJ ƒàfEG” iôNCG Iôe ¬dGDƒ°S Qôμa ,OQCG ⁄h âμë°†a “??..ƒæŸ
ºμ∏ªYh áªî°†dG ºμJÉ«fÉμeE’ ∂dòH øjó«©°S øëfh Éæ∏¨°ûH Gƒeƒ≤J ƒàfEG ±ôYCG ¿CG
º«gGôHEG IOÉ©°S ™e ƒàfG ‹ ∫ƒb øμd ,Újôμ°ùY ’h Ú«fóe ƒàfG ±QÉY Ée ÉfGh ,ø≤àŸGo
ÚªFÉ≤dG ¿CG ∞«c …QÉ≤dG ∑Qój Éæg øeh ,“??º«¶æà∏d Ú©HÉJ ’h ??..øjódG ¢ùª°T
âfÉc ádCÉ°ùŸG √ògh ,á°ù°SDƒŸG ádƒ∏jCG á«HÉÑ°V ⋲∏Y ¿ƒÑ©∏j GƒfÉc á°ù°SDƒŸG ⋲∏Y
              .á«dÉŸGh á«HOC’Gh á«YɪàL’G »MGƒædG πc øe A’ƒg ⋲∏Y IóFÉØdÉH Oƒ©J

                                                                               66
Ö°üæŸG AôŸG Qƒ°üàj ’ óbh ájɨ∏d á¡«Lh ºàÿGöS øªMôdGóÑY á∏Ä°SCG âfÉc Ó©a    k
ó«ªY á«JôH ÖàμŸG ôjóeh É¡H õ«ªàj »àdG IÒÑμdG áfÉμŸGh »ª°SôdG ≥WÉæ∏d ÒÑμdG
ôeC’ÉH ¢ù«d ÊGOƒ°ùdG ¢û«÷G ‘ AGƒ∏dG áÑJQh ,á«dÉ©dG ÖJôdÉH Újôμ°ù©dG ÚØXƒŸGh
É¡°SCGÎj »àdG IQGOE’G QhO ¢üª≤àj ÒÑc »eÓYEG RÉ¡L øY k ÉÄ«°T º∏©j ’ ¬fƒc ,Ú¡dG
                                                            .!?..k ÉÑjôZ Gòg ¢ù«dCG

…CG áë∏°ùŸG äGƒ≤dG º°SÉH »ª°SôdG ≥WÉædG ºàÿG öS øªMôdGóÑY AGƒ∏d øμj ⁄
âfÉch ,á«eÓY’G áë∏°ùŸG äGƒ≤dG äÉ«é«JGΰSG ò«ØæJ á°ù°SDƒe ⋲∏Y ¿É£∏°S
áMƒàØe á«fGõ«ŸGh ,…QGOE’Gh ‹ÉŸG OÉ°ùØ∏d ™Jôe »eÓYE’G êÉàfEÓd AGóØdG á°ù°SDƒe
hCG áKÓK øe áYƒª› iôKCG óbh ,äÉ°übÉæe ¿hóH »HO áæjóe øe Iõ¡LC’G AGöT ºàjh
≥∏©àj Ée πc öûf ”h ,á«FGƒ°û©dG AGöûdG äÉLƒe ÖÑ°ùH kGÒÑc AGôK ¢UÉî°TCG á©HQCG
                                                               k
º¶YC’G OGƒ°ùdG ‘ öûàfG OÉ°ùØdG ¿C’ ∂dP ,…OÉæJ øŸ IÉ«M ’h ,á«dÉŸG íFÉ°†ØdÉH
áHÉbôdG øY ó©ÑdG πc Ió«©H (á«eÓ°SE’G) ácô◊G äÉ°ù°SDƒe ɪ«a ,ádhódG Ü’hO øe
øe ÒãμdG É¡æe ±Éîj (AGóØdG äÉMÉ°S) πãe á°ù°SDƒe πH Ö°ùëa Gòg ¢ù«d ,á«dÉŸG
¬Lh ¿hóH kGÒÑc k ɨ∏Ñe Éjô¡°T á°ù°SDƒª∏d ±öüJ á«dÉŸG IQGRh π©L …òdG ôeC’G ,¢SÉædG
á«≤∏àe ¢ù«dh áªYGO É¡∏©éj á°ù°SDƒŸG É¡H ôNõJ »àdG äÉ«fÉμe’G ¿CG ÚM ‘ ,≥M
»∏Y (ä’ÉLQ) óMCG á°ù°SDƒŸG øe ∫hC’G ∫ƒÄ°ùŸGh ájQGOEG ’h á«dÉe áHÉbQ ’ ,ºYó∏d
                                             !!..º∏≤dG ¬æY ´ƒaôeh ¬W óª ¿ÉªãY

                                                     !!..Ió«°TôdG ∫ó©dG ádhO

⋲∏Y ÚªFÉ≤dG º°ùØfCG ºg á°ù°SDƒŸG √òg ⋲∏Y ÚªFÉ≤dG ¿CG AôŸG ¥ó°üj ’ óbh
ÜÓW πÑ≤à°ùŸG ∫ÉLQ øe áYƒªéªa ,á«eGõd’G áeóÿG äGôμ°ù©e ‘ ÉfAÉæHCG ìGhQCG
,á«eGõdE’G (á«æWƒdG) áeóÿG äGôμ°ù©e πNGO k ÉMÈe k ÉHöV GƒJÉe äÉ©eÉ÷G ÜGƒHCG ⋲∏Y
¿CG ó©H áë∏°ùŸG äGƒ≤dG »μà°ûJ ∫ó©dGôjRh ¤EG ÉjÉë°†dG öSCG ióMEG âÑgP ÉeóæYh
IÉaƒdG ¿CG ΩƒWôÿG ⋲Ø°ûà°ùe áMöûÃ π«≤Y ˆG óÑY.O »YöûdG Ö«Ñ£dG ôjô≤J ócCG
πY) ∑GòfBG ∫ó©dG ôjRh º¡d ∫Éb ¢SCGôdG É¡æeh áØ∏à øcÉeCG ‘ ÜöV áé«àæd âfÉc
™«£à°ùj óMCG ’ ájOÉ«°S á°ù°SDƒe áë∏°ùŸG äGƒ≤dG ¿CG GƒÑgPCG “(Ú°SÉj ¿ÉªãY óª
                                                                   .“É¡àªcÉ

67
π°†a óªMG ¥Éë°SG ÖJÉμdG ±ô£H ¬æe áî°ùfh OƒLƒe »Ñ£dG ôjô≤àdG ˆG ™«bh »NG
π«≤Y ˆG óÑY »YöûdG Ö«Ñ£dG QƒàcódGh ¿hOƒLƒe Oƒ¡°ûdGh ,¬d É¡ª∏°S øe ÉfGh ˆG
™aGóJ »àdG PÉ≤fE’G ádhO √òg !!..IÒãc ÉjÉ°†b πH IóMGh á«°†b ¢ù«d ,OƒLƒe QGƒ°S
                                                         !!..ÉgOh Ö∏£Jh É¡æY
                                                                o
         ÜÉÑ°ûdG ´ÉaófÉH ∞àgCGh ó°ûfCG ÉfCGh »°ùØf ôcòJCG á©bGƒdG √òg OöSCG ɪ∏c

                                       ‹É`````°SQ Ö©°T »æfG ‹É```````HCG ’ ‹É```HCG ’
                                                  o
                                       ∫É```````à≤dG äÉMÉ°Sh ¿BGô```b ÚH ⋲HôJ ób

                                     »Yƒ«°T ’ »ã©H â°ùd »YƒªL âdÉb º∏°ùe

                                     ∫É```°üØfG …CG k É°†aGQ »Yhôa »∏°UCG â≤fÉY

                                     Ió«°TôdG ∫ó©dG ádhO Ió«≤©dÉH »æÑf ±ƒ°S

                                     ∫É``````eôdG ¥ƒa äó«°T Ió`````jóY äÓjhO ’

                                       á«°†b …óæY k ÉØJÉg á«bóæÑdG â≤°ûY ób

                                        ‹Ó°V ÜõM ¬fG á«°ùcQÉŸG ÜõM ≥ë°S

                        .!!..k É©bGh íÑ°UCG äÉ«H’G ¬ØdÉîJ âfÉcÉe πc ¿CG ¿ÉH óbh

á≤HÉ°ùdG á«°SÉ«°ùdG ¬HQÉŒ πc øY π°üØfG ‐IójóY äÓjhO íÑ°UCG óbh ¿GOƒ°ùdG
¿CG øμÁ k ÉØ°Uh É¡d ó‚ ¿CG kGóHCG øμÁ ’ »àdG áHôéàdG √ò¡H »eÓ°SE’G ¬£« øYh
GPEG ¬fCG øXCG Ée ÊGOƒ°ùdG »Yƒ«°ûdG á«°ùcQÉŸG ÜõM ‐¿GOƒ°ùdG ‘ ¬à∏©a Éà ≥«∏j
±ƒ°S ¬fCG Å°T ºgCGh (PÉ≤f’G) ¬à∏©a Ée ¿GOƒ°ùdG ‘ π©Øj ¿CG k Éeƒj á£∏°ùodG º∏à°SG
ácô◊G É¡àeóîà°SG »àdG á«bóæÑdG ¿CGh ,ΩÓ°SE’G QÉ©°T ™aôj ’h øjódÉH ôLÉàj ’
QÉY ᪰Uh âëÑ°UCG »àdG á«Yɪ÷G IOÉHE’Gh πà≤dGh QÉeódG ’EG Éæd Ö∏Œ ⁄ (á«eÓ°S’G)
»g á«°†≤dG ¿CG k Éë°VGh ¿ÉH óbh ,ΩÓ°SE’G QÉ©°T ™aôjh çóëàj ƒgh ºμ◊G ÚÑL ‘
                                                                    o
” »àdG äGQÉ≤©dG ô¡¶à°S k ÉÑjôbh (¢ûjƒμàdG) á«∏≤Y äOÉ°S óbh ¢ùØæ∏d QÉ°üàf’G
QÉéàdG QÉÑc ¢ùaÉæJ âëÑ°UCG Iójó÷G ¢ù«FôdG áLhR ⋲àM ,Éjõ«dÉe ‘h É«côJ ‘ ÉgDhGöT
    o

                                                                                        68
,äÉ©eÉ÷G øe Oó©d IÒÑc äÉYÉbh ä’É°U ´höûe ÉgDhÉ£YEG ” óbh ,᪰UÉ©dG ‘
á°SƒÑ âfÉc ¿CG ó©Hh ,ájƒ«°SB’G QƒªædG ∫hO ióMEG ‘ ÒÑc ™éàæe AGöûH âeÉbh
çóëàJ IÒÑc ∫ɪYCG â°S âëÑ°UCG QÉ£ŸG øe Üô≤dÉH øeC’G RÉ¡L 䃫H ¿GQóL ÚH
á«°TÉŸG ôjó°üàd á°üNQ ¢ù«FôdG AÉ≤°TCG ô¨°UCG AÉ£YEG ” ɪ«a ,IÒÑμdG ΩÉbQC’ÉH
                          ..º¡æ«©H ¢UÉî°TCG ⋲∏Y kGôμM âëÑ°UCG »àdG á«fGOƒ°ùdG
âë°ùdG πcCG øY kGó©H ∂FÉ«∏Y ‘ âÑWh (3) Ò°ûÑdG óªMCG ø°ùM ¿ÉªãY »NCG ˆG ∂ªMQ
    o              o
¿BGô≤dG) IAGôb ¢SÉædG º«∏©J ‘ ó¡àŒh (Oƒ°SC’G »chRƒ°ùdG) ôJƒŸG Oƒ≤J âæc óbh
IhÓàdG äCGóHh ¢VQC’G ⋲∏Y ¢ù∏L ób ™«ª÷G óŒ ÉeóæY ó©°ùJh πØà–h (ËôμdG
                                .⋲Ø£°üŸG Ö«Ñ◊G ‘ áÑ iô◊G ´ƒeódG âaQRh
                                                         !!..¢Sóæ¡ŸG OÉ°ùa
á«fGOƒ°ùdG ∑ƒæÑdG óMCG äÉcöT áYƒªéŸ ΩÉ©dG ôjóŸG (¢Sóæ¡ŸG) ¿CG ‘ÉKC’G áãdÉKh
§°SƒdG ‘ Éæ oc óbh ,¿GOƒ°ùdG ïjQÉJ ‘ Ò¶f ¬d ¢ù«d kGOÉ°ùa ó°ùaCG ób IQƒ¡°ûŸG
»«Øë°U øëfh á«dÉŸG ¬ëFÉ°†a ≥FÉKh ∫OÉÑàf (1998‐1994 ) IÎa ‘ »Øë°üdG
ádÉ°ùŸG âëÑ°UCG ÉeóæYh ¬©e øjó°SÉØdG ±ô©fh kGó«L ¬aô©f (á«eÓ°SE’G) ácô◊G
πLôdG OÉ°ùØd kGóM ™°Vh äÉ¡÷G ióMEG äQôb á«eÓ°SE’G ácô◊G ¢ùdÉ› πc åjóM
∞∏e Ωóbh É¡°ù«FQ k É«°üî°T ±ôYCGh ,≥FÉ≤◊G »°ü≤àd áæ÷ π«μ°ûJ ºàa ¢Sóæ¡ŸG
AÉL á«°†≤dG á°SGQOh »°ü≤àdGh åëÑdG AÉæKCGh ΩGô◊G AGÌdG ¿GƒjO ¤EG ádOC’ÉH OÉ°ùØdG
øe π°Sôe ¬fCÉH ¬°ùØf ºgóMCG ±ôYh ó°SÉØdG ¢Sóæ¡ŸG ∞∏e Ö∏Wh É«∏Y á¡L øe óah
                              q
ÚªFÉ≤dG Ö«fCÉàH ΩÉb πH »æ©ŸG ¢üî°ûdG OÉ°ùa ∞∏e ΩÓà°S’ (ájQƒ¡ª÷G á°SÉFQ)
Ωó≤j ⁄ á¶ë∏dG √òg ¤EGh ..πLôdG áÑ°SÉ ‘ º¡à«fh º¡à∏©a ⋲∏Y ¿GƒjódG ôeCG ⋲∏Y
      o
πc É¡aô©j á°üb √òg ,¿Éc ÈN ‘ âMGQ ó≤a ∂æÑdG áYƒª› ÉeCG áªcÉëª∏d πLôdG
  .!!..»Ñ©°ûdGh »æWƒdG øjô“Dƒª∏d ÚªàæŸG πch á«eÓ°SE’G ácô◊G AÉ°†YCGh äGOÉ«b
                                                     !!..Òãc øe π«∏b Gòg
øe Iô≤a ¢ùÑàbCG Éæghh ‹ÉŸG OÉ°ùØdG äÉØ∏e øY k Éjõ k ÉHhôg ˆG ™«bh Üôg
™ª°ùf ⁄ Gòg ÉfôªY ∫Gƒ£a” ˆG ™«bh ⋲∏Y √OQ ‘ ø°ùM ôμHÉH áeÉ°SCG PÉà°S’G ∫É≤e
ɪæ«H ,á«°†b …CG ‘ áªμ ΩÉeCG ∞bh PÉ≤fE’G áeƒμM ‘ kGÒÑc hCG kGÒ¨°U ,∫hDƒ°ùe …CÉH

69
(¢U) ∫ƒ°SôdÉg íæe …òdG ÖdÉW »HCG øH »∏Y á«fÉ°ùfE’G PÉà°SCG º«¶©dG ΩÉeE’G ∞bh
ΩÉeE’Gh ,´QO ⋲∏Y …Oƒ¡j ™e ±ÓN ‘ ¬àdhO »°VÉb ΩÉeCG “¢SÉædG ⋲°†bCG ” áØ°U
∫ó©dG áaÉ≤K º¶àæJ »μd »°VÉ≤dG ΩÉeCG ∞bh ¬æμd ,√GƒYO ‘ …Oƒ¡«dG Üòc º∏©j
∂dP çóM øμdh ,((á«°SGƒ°S ¢SÉædG )) ∫ƒ°SôdG åjóM ™ªàéŸG ‘ âÑã«d ™ªàéŸG
öü©dG ‘ ádhO ÈcCG ºcÉM ∞bhh ΩÓ°SE’ÉH ºμëj ’ …òdG ¿ƒàæ«∏c ó¡Y ‘ ÉμjôeCG ‘
¢SÉædG ¿GPBG óLÉ°ùŸG áªFCG ¬H •öT áÑ°ùë∏d k ÉfƒfÉb ™°†j ⁄ ƒgh áªμëŸG ΩÉeCG åjó◊G
                                                                       !!.“kGÒ¶æJ
                                                          ÜôdG ¢û«L ∫ÉØWCG
ÊGOƒ°ùdG É¡«a πàb »àdG áæ«©∏dG Üô◊G ‘ GƒcQÉ°T øjòdG πc ¿CG ∫É◊G á©«Ñ£H
øe ÒãμdG º¡«∏Y ô“ ,¿GOƒ°ùdG ÜôZ hCG ¥öT ‘ hCG ,܃æL ‘ AGƒ°S (ÊGOƒ°ùdG) √ƒNCG
܃æL ‘ âæc ÉeóæY ójó°T Òª°V Ö«fCÉàH ô©°TCG É«°üî°T ÉfCÉa ,áŸDƒŸG äÉjôcòdG
¬«∏Y â≤∏WCG …òdG Ωƒé¡dG OôH ±ô©j ɪ«a Ω1995 ΩÉ©dG øe Ȫ°ùjO ‘ ¿GOƒ°ùdG
É¡«a πàb »àdGh IÒÑμdG ájôμ°ù©dG á«∏ª©dG √òg (Iôjõ¨dG QÉ£eC’G) á«Ñ©°ûdG ácô◊G
‘ ájôμ°ù©dG äÉ«∏ª©dG πc øY ∞∏àîJ ,ÚÑfÉ÷G øe Ú«fGOƒ°ùdG ±’BG πH äÉÄŸG
ÒÑμdG ±ó¡dG øe π©Œ ,á«fÉ°ùfEG äGRhÉŒh äÉbQÉØe øe É¡«a ÉŸ ¿GOƒ°ùdG ܃æL
ÊÉ°ùfEG ÓdG ∞bƒŸG ‘ á∏ãªàe IÒÑc ΩÉ¡Øà°SG äÉeÓY (øjOôªàŸG) ó°V Üôë∏d
¬ªYõàj …òdG …óæZƒ«dG ÜôdG ¢û«éH á∏jƒW äGÎØd âfÉ©à°SG PEG á«fGOƒ°ùdG áeƒμë∏d
¤EG ¬àcQÉ°ûà ¿É©à°SG ∞°SCÓd ¢û«÷G Gògh (4) ʃc ∞jRƒL …óæZƒ«dG OôªàŸG
¢û«L IOÉ«b â– øjOƒLƒe GƒfÉc πØW 2000 ´ƒª› øe πØW ∞dC’G ‹GƒëH ÉæÑfÉL
GƒfÉc øjòdG ÜôdG ¢û«÷ Ú©HÉàdG øjóæZƒ«dG ∫ÉØWC’Gh ,á«FGƒà°S’G á≤£æŸG ‘ ÜôdG
,Ú°ùæ÷G øe k ÉeÉY IöûY á©HGôdGh áæeÉãdG ÚH Ée ºgQɪYCG ≠∏ÑJ Ωƒ«dG ∂dP ‘ Éæ©e
                                                .⋲ãfC’G øe ôcòdG õ«“ OÉμdÉHh
 ‘ Éæ©e ∫ÉØWC’G A’ƒg OƒLƒd »°ùØædG ⁄C’ÉH É¡«a äô©°Th áfõ äɶ◊ âfÉc
 ,á∏«≤ãdG áë∏°SC’Gh äÉ«dB’G ¿ƒ∏ªëj ƒgh ܃∏≤dG »eój ºgô¶æe ¿Éch óMGh ¿Éμe
                                                   o
 ¢ùØfC’G øe äGöûY ,áÑYôŸG ôXÉæŸG √òg Qƒ°üj ¿CG GóHCG øμÁ ’ AôŸG ∫hÉëj ɪ¡eh
 äGôμ°ù©e ÈcCG ⋲∏Y Ωƒé¡∏d GOGó©à°SG OQÉH Ωƒj AÉ°ùe ‘ ÉædƒM ±ƒ£J âfÉc áÄjÈdG
kGójó– GóæZƒj ™e ájOhó◊G ‹ƒ‰ áæjóe ≥jôW ‘ 72 π«ŸG ‘ (á«Ñ©°ûdG ácô◊G)

                                                                             70
πªëj º¡æe óMGƒdG IAGÈdG ø°S ‘ ∫ÉØWCG ,Ω1995 Ȫ°ùjO 12 ≥aGƒŸG AÉ©HQC’G Ωƒj
≥jOÉæ°Uh π«≤ãdG …ôμ°ù©dG OÉà©dG øe ÌcCG hCG ΩGôL ƒ∏«c 40 ¬àfR Éeh ¬àbÉW ¥ƒa
IÒ°ùe ‘ πª◊G á«°SÉb »g ºc ¿ƒaô©j ≥jOÉæ°üdG √òg πãe Gƒ∏ªM øjòdGh ,IÒNòdG
á«dÉ©dG áHƒWôdGh ,IôYƒdG ¥ô£dG ‘ Ò°ùdG øe ÉeÉjG ÉfÉ«MCGh ,∫Gƒ£dG äÉYÉ°ùdG ≠∏ÑJ ób
h Qó°üdG ÜÉ¡àdG ÖdɨdG ‘h AÉ«YE’ÉH AôŸG Ö«°üJ ɇ ÉeÉ“ ¢ùHÓŸG π∏ÑàJ å«M
                                                 o
      .!?..∫ÉØWC’ÉH ∞«μa ,É«°üî°T ‹ çóM Ée Gògh ,ácô◊G ≥«©j …òdG π°UÉØŸG
                                                   ..™«¶a ôeCG ¬fG ..»¡dEG Éj ...
∂dòd óLCG ’ Qɨ°üdG √ƒLh ⋲∏Y áaÉ÷G ´ƒeódG πμ°T Qƒ°UCG ¿CG øμÁ ’ ∫hÉMCG ɪ¡e
øe äÉÄŸG ÚH øe øjöû©dG ¿hó©àj ’ º¡a ø°ùdG QÉÑc GOƒæL ∑Éæg øμj ⁄h ,Ó«Ñ°S
áFÉe πc ó©H ⋲∏Yh ,∂dP ⋲∏Y ˆG ó¡°ûj ÉeÉ“ ™«£≤dÉc ¿ƒbÉ°ùj (Qɨ°üdG) Oƒæ÷G
‘ πØ£dG ÉfÉ«MCG Üö†j h ,∑ôëàdG áYöùH ∫ÉØWC’G åëj …óæZƒj …óæL ∑Éæg (πØW)
䃰U ,ádƒØ£dG ⁄ÉY ⋲∏Y áÑjôZ AGƒLCG ‘ ,Å£Ñj ’h πé©à°ùj »c √ô¡X hCG ¬JôNDƒe
Iõ¡LCG 䃰U ™e ,ácô©ŸG ájGóH øe Öjôb ¿Éμe ¤EG ∑ôëàJ »gh äGQõæéŸGh äÉHÉHódG
IOÉ≤dG øe ájôμ°ù©dG ôeGhC’Gh ÖbÎdGh ¢ùLƒàdG øe äɶ◊ ,,á«μ∏°SÓdG ä’É°üJ’G
ÜQÉëŸG π©Œ áé°†dG √òg πc á«°üî°ûdG áë∏°SC’G á≤£≤Wh ,á∏é©dÉH ∑Éægh Éæg
,,䃟G øe ⋲fOCG hCG Ú°Sƒb ÜÉb πJÉ≤ŸG hCG ÜQÉëŸGh ,áÑjôZ äɶ◊ ‘ ¢û«©j
º¡àeóîà°SG øjòdG Qɨ°üdG ∫ÉØWC’ÉH ∞«μa ,,ø°ùdG QÉÑc ⋲∏Y ⋲àM áÑ©°U äɶ◊
                                               !!..ˆG ™«bh óª .O Éj (PÉ≤f’G)
ÉeóæY (PÉ≤f’G) áeƒμM É¡àeÉbG »àdG á∏ª◊G ∂∏J áØ∏μe »g ºc ˆG ™«bh Éj Qƒ°üJ
á«fGOƒ°ùdG áeƒμ◊G ¿CG ∞«c ôcòàJ ??..á«°ùfôa ᪶æe πÑb øe QƒaQGO ∫ÉØWCG ∞£N ”
∞«ch ,áÄjÈdG ádƒØ£dGh ∫ÉØWC’G ⋲∏Y âcÉÑJh AɪgódGh áLôLôdGh ΩÓYE’G â°û«L
É¡Ø£ÿ áæ«μ°ùŸG á«°ùfôØdG ᪶æŸG ó°V ¬›GôH πc óæL ÊGOƒ°ùdG ¿ƒjõØ∏àdG ¿CG
                                                                   !!..∫ÉØWC’G
                                                      OÉ°ûJ çGóMCGh QƒaQGO
»àdG á«eÓ°SE’G ácô◊G IÉ«M ‘ á«∏ª©dG á∏MôŸG Éæ©e ¢û©j ⁄ ˆG ™«bh óª .O
Ò¶æàdG á∏Môeh ,∞«æ◊G øjódG ôeGhC’ OÉ«≤f’Gh IAÉØμ∏d »≤«≤◊G ¿Gó«ŸG ÉgÈà©f

71
º©f ,IÉ«◊G ≥FÉ≤M ΩÉeCG ±É©°V ÉæfCG ô¡XCG πª©dG ¿Gó«e øμdh á«gGRh á∏«ªL âfÉc
                               o
É¡àÑ∏L »àdG »°SBÉŸGh çQGƒμdG ™e ¬àÑdCG k ÉÄ«°T …hÉ°ùJ ’ É¡æμdh ájOÉe äGRÉ‚G ∑Éæg
øμÁ ’ øjôNB’G ô¶fh √ô¶f ‘ äGRÉ‚G øe çóM ɪ¡eh ÊGOƒ°ùdG Ö©°û∏d (PÉ≤fE’G)
IOÉb ¿CG ¥ó°üdGh áfÉeC’G πμH ™«bh »NCG ,QƒaQGO áKQÉc ¤EG ô¶æf ÉeóæY É¡àjDhQ kGóHCG
                                                                            o
áØ«ë°U ‘ πªYCG âæc,QƒaQGO á∏μ°ûe IQGöT ´’ófG ‘ GƒÑÑ°ùJ øjòdG ºg (PÉ≤f’G)
á©WÉ°ùdG á≤«≤◊G øμd ΩɶædG ⋲∏Y ÜòcCG ¿CG ‘ áë∏°üe ‹ ¢ù«d (Iójó÷G QƒaQGO)
áÑdÉ£e Gƒ∏ªëàj ⁄ É«fódG IÉ«◊G º¡JôZ ÉeóæY º¡JGRÉ‚G ôcòJ øjòdG ¿CG ¢ùª°ûdÉc
,º¡Jƒ«H GƒbôMh Ö¡∏dG áaPÉb äGôFÉ£dÉH º¡Hö†H GƒeÉ≤a ,º¡bƒ≤ëH QƒaQGO ‘ πgC’G
∞«ch »Øë°üdG AÉ≤∏dG ‘ (áaÉë°üdG) áØ«ë°U ‘ êÉ◊G »∏Y.O åjOÉMCG â©dÉW ∂æXCGh
‘ ÉjÉë°†dG ÚjÓe k É©«ªL ÉæJóÑc »àdG »g º¡àjöüæYh Ú«dɪ°ûdG Éæ∏gCG á«¡éæY ¿CG
                       .!!..ÉfOÓH á«dhódG äGƒ≤dG ∫ƒNO øe âæμeh Üô¨dGh ܃æ÷G

ÒÑμdG ìô÷G πH ñöûdG ¿CG »g ˆG ™«bh É¡æY çó– »àdG (PÉ≤f’G) äGRÉ‚EG øeh
êÉàëjh πgÉ°ùdÉH ¬LÓY ¬àÑdCG øμÁ ’ QƒaQGO á∏μ°ûe ÖÑ°ùH ¿GOƒ°ùdG ‘ çóM …òdG
AGõY’G IƒN’G øe ÒãμdG …ódh ,(É¡∏M ” GPEG) á∏μ°ûŸG πM ó©H ¿ÉeõdG øe Oƒ≤©d
‘ á«fGOƒ°ùdG áë∏°ùŸG äGƒ≤dG QRÉéŸ ÉjÉë°V ºgöSCG âMGQ øjòdG QƒaQGO AÉæHCG øe
¤G á«fGOƒ°ùdG øeC’G Iõ¡LCG øe IOQÉ£eh IÉfÉ©e ó©H øe π°Uh ób IƒN’G óMCG ,ºgGôb
áeôμŸG áμe â«bƒàH Éæg »H π°üJGh ójƒ°ùdÉa É°ùfôa ¤G ºK ¿hÒeÉμdG ¤G ºK OÉ°ûJ
ÜôZ ‘ º¡à≤£æe ⋲∏Y äQÉZ ¢û«÷G äGôFÉW ¿G ∞«c ‹ ⋲μM k ÉMÉÑ°U á«fÉãdG áYÉ°ùdG
É¡ØFGò≤H ¢VQ’G ¥óJ ƒ÷G ‘ IôFÉ£dG …CGQ ÉeóæYh á«°TÉŸG ™e k ÉMQÉ°S ¿Éch áæ«æ÷G
ób AÉeódGh ¢VQC’G ⋲∏Y ¬JÉ≤«≤°Th ¬JódGh iCGôa â«H ¤G ºK ¬à≤£æe ¤EG k ÉYöùe iôL
â°ûY âfG óªMGƒHCG ” »ædCÉ°ùjh ¬Jƒ°U »∏YCÉH »μÑjh ‹ »μëj ¿Éch ,¿ÉμŸG âbôZCG
äGôFÉ£dG ΩƒWôÿG ‘ ÉæfGƒNCG π°Sôj QGöTCG øëf πg“h “??..¿ƒ«dÉ°üØfG øëf πg Éæ©e
∂∏J òæe ΩƒædÉH CÉægCG ⁄h É¡à∏«d ÂCG ⁄h ájɨ∏d áÑ©°U äɶ◊ âfÉc “??..Éæ∏à≤àd
                                               .äGƒæ°S 3 øe ÌcCG πÑb áŸÉμŸG

’ á«fGOƒ°ùdG áeƒμ◊G ¿CG ΩÉJ »YƒH ∑Qój íÑ°UCG ⁄É©dG πc øgGôdG âbƒdG ‘ ¿B’G
(PÉ≤f’G) áeƒμM …OÉjCG ¿CG ájQÉÑNE’G ôjQÉ≤àdG âØ°ûc óbh ,QƒaQGO á«°†b º°ùM ójôJ
,áÄjÈdG ¢ùØfC’G äGöûY ∂dòd á«ë°V ìGQ óbh kGóL kGóL áë°VGh âfÉc OÉ°T çGóMCG ‘

                                                                              72
…OÉjCG πNóàH á°UÉN äÉeƒ∏©e øe kGóL §«°ùH AõL öûf ∞ë°üdG ¢†©H âdhÉM ÉeóæYh
ó©H º¡æY êôaCGh ,∞ë°üdG ∂∏J ôjô– AÉ°SDhQ ∫É≤àYG ” OÉ°ûJ çGóMCG ‘ á«eƒμM
                                          o
øY ∫hC’G ´ÉaódG §N ºg GƒëÑ°UCG óbh ÉfOÓH ‘ á«Øë°üdG ácô◊G øe Iójó°T •ƒ¨°V
                               .É¡JGRÉ‚G øY ™aGóJ »àdG áeƒμ◊G ¢ù«dh ¿GOƒ°ùdG
                                Ω1995 É«Hƒ«KCG ‘ ∑QÉÑe ∫É«àZG ádhÉ
¬îjQÉJ ‘ Iôe ∫hC’ º¡àj ¬fƒc ¿GOƒ°ùdG É¡H ôe »àdG áÑ«°ü©dG äGÎØdG ÌcCG øe
ôcòJCGh ,É«Hƒ«KCG ‘ ∑QÉÑe »æ°ùM óª ƒg IQhÉ› ádhO ¢ù«FQ ∫É«àZG ádhÉëà πjƒ£dG
¿GOƒ°ùdG ¿CÉH k ɶ«∏Z k ɪ°ùb ˆÉH ɪ°ùbCG ób ¿Éc »HGÎdG ø°ùM.Oh Ò°ûÑdG ¢ù«FôdG ¿CG
á©jóîH âeÉb ób ájöüŸG äGôHÉîŸG øμd ∑QÉÑe ¢ù«FôdG ∫É«àZG ádhÉ øe ÇôH
,ºgô¨°UCG ¤G ºgÈcCG øe ádhÉëŸÉH GƒeÉb øjòdG øY Égó©H ∞°ûμdG ” á«JGôHÉ
                                   .!!.QÉ¡ædG í°Vh ‘h (Qɨ°üdG) øe OóY á«Ø°üJ ”h
                                                              ..... »àdG ÉæeÓMCG
....ˆG Éj ..ˆG Éj ... “â≤≤– ÉæeÓMCG” ¿CG ∫ƒ≤j ÉeóæY ˆG ™«bh óª .O »ëà°ùj ’
                                     :∫ƒ≤jh »°†Áh ..»μÑeh Rõ≤e ΩÓμdG Gòg ºc
                                                           o    o
hCG GÒãc º¡H á«dÉÑe ÒZ É¡JGRÉ‚EG ≥≤– á«°VÉe á«eÓ°SE’G ácô◊G øμd”
                                                             ..“Ó«∏b
ácô◊G AÉ°†YCG øμd ,¬JÉ«æeCG πc ˆG ™«bh óª.O `d â≤≤– ób ¿ƒμj ób
’ äGRÉ‚’Éa k ÉeÉ“ ∂dP ¢ùμY ¿hócDƒj ⁄É©dG ´É≤H πc ‘ øjöûàæŸG (á«eÓ°SE’G)
‘ ¬H ™Øàæj ¿G πeDƒŸG øe ’h ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ¬H ™Øàæj ⁄ …òdG ∫hÎÑdG ió©àJ
áLQO ⋲àëa k ÉeÉ“ äôeO óbh á«fóŸG áeóÿG ,¬JôeRh (5) RÉ÷G ¢VƒY ÒZ Öjô≤dG
                     o
á«©LôŸG »g âfÉc óbh »°SÉ«°ùdG Ú«©àdÉH á«°SÉ«°S áØ«Xh âëÑ°UCG IQGRƒdG π«ch
¬éàj »àdG á∏Ñ≤dG ƒg ɪFGO IQGRƒdG π«ch ¿Éch ,IQGRh πc ‘ á«fƒfÉ≤dGh á«æ¡ŸG
∫hC’G ∫hDƒ°ùŸG ƒgh π«eõdGh ≥jó°üdGh ñC’Gh ÜC’G ƒg ,Å°T πc ‘ ™«ª÷G É¡«dG
¤EG á«°UÉÿG √òg âdÉMCG ób (PÉ≤f’G) ¿CGh ÉeCG ,Rôa ¿hóH ™«ªé∏d »MhôdG ÜC’Gh
á«fóŸG áeóÿGh ,≥∏ªàdGh ¥ÉØædGh ÜòμdÉH QGóJ äGQGRƒdG âëÑ°UCGh ,ΩÉ©dG ídÉ°üdG
…öûÑdG Qƒ£à∏d …ô≤ØdG Oƒª©dG »¡a ,¬æY åjó◊G ⋲°VÉ≤àf …òdG Ú¡dG »°ûdÉH ¢ù«d

73
                                                                .Qƒ°ü©dG ôe ⋲∏Y
ôaƒJ âfÉc »àdG ™jQÉ°ûŸG πc â©«H óbh êôM ’h çóM ᫪æàdG ™jQÉ°ûe øYh
   o
»cƒ°ùdG – ¢†«H’G π«ædG ‐¥QR’G π«ædG ‐»YGQõdG ógôdG) ÚæWGƒª∏d AGò¨dG
                                                     .(ïdEG‐á«dɪ°ûdG –
IOÉ≤d OGÒà°S’Gh ôjó°üàdG ∂dòch Ωɶæ∏d ÚdGƒª∏d §≤a âëÑ°UCG IQÉéàdG
äɪ¶æe ,k ÉjOÉ°üàbGh k É«°SÉ«°S ᣰûædG ájƒ°†©dG øe »æWƒdG ô“DƒŸG AÉ°†YCGh ΩɶædG
‘ äÉÑ≤©dG ™°VƒJ ºμë∏d ÚdGƒe ÒZ ÉgOƒ≤j »àdG ÉeCG ,ÚdGƒª∏d É¡©«ªL ΩÉ©dG ™ØædG
                                     .πª©dG ‘ QGôªà°S’G É¡«∏Y Qò©àj ⋲àM É¡≤jôW
ôaƒJ A’ƒgh IôKDƒŸG äÉYÉ£≤dG á°UÉN ΩɶædG AÉ°†YC’ É¡à«ÑdÉZ ∂dòc äÉYÉæ°üdG
   o
                      .äÉbƒ©ŸG πc º¡eÉeCG øe ∫GõJh á«aöüŸG äÓjƒªàdG º¡d
áeÉ©∏d »∏L ôeC’Gh º∏©j πμdÉa åjó◊ »æe êÉàëj ’ ..‹É©dG º«∏©àdGh º«∏©àdG
                                  .ΩɶædG ‘ ÚdhDƒ°ùŸG øe ÒãμdG ±GÎYÉHh
äGQÉØ°ùdG âdƒ– óbh √CGôb πμdG ìƒàØe í°VÉa ÜÉàc k É°†jCG á«°SÉeƒ∏HódG
AÓ≤©dGh ,QƒμjO ’EG ƒg Ée »∏°üæ≤dG πª©dGh êQÉÿG ‘ äGôHÉ õcGôe ¤G É¡©«ªL
º¡JÉ°ü°üîJh á«æeC’G Ú«°SÉeƒHódG ÖJQ ⋲àM ¿ƒaô©j êQÉÿG ‘ Ú«fGOƒ°ùdG øe
ºg øeC’G •ÉÑ°V ¿CG ΩÓY’G ‘ öûæj Ée ∫ÓN øe Ú«fGOƒ°ùdG ±ôY ób ¿B’Gh ,á«æeC’G
                  .êQÉÿG ‘ ¿GOƒ°ùdG äGQÉØ°S ‘ ᪡ŸG Ö°UÉæŸG ¿ƒdƒàj øjòdG
øe ™aôj ¿CG ¿hO ,√ôjó°üJh ∫hÎÑdG êGôîà°SG ÒZ äGRÉ‚G …CG iQCG ’ Éæg øeh
                                            .ÚæWGƒª∏d »°û«©ŸG iƒà°ùŸG
É«aÉe ádhO âëÑ°UCG πH ,¢SƒHÉc ¤EG ∫ƒ– ób á«eÓ°S’G ádhódG ‘ Éæª∏M øμd
                                .⋲æ©e øe áª∏μdG √òg ¬∏ª– Ée πμH ájOÉ°üàbG
IOÉYE’G äÉHÉîàfG ‘ Éæc ÉeóæY ÚbOÉ°üdG øe IƒN’G óMCG Êôcòj åjó◊G Gòg
‘ Éæc …ó¡ŸG ≥jó°üdG ìÓ°U ΩƒMôŸG É¡ÑFÉf IÉah ó©H Ω1988 IóÑeCG IôFGO ‘
¥OÉ°U ï«°ûdG É¡«a ¢ùaÉæJ »àdG IôFGódG Gòg ‘ πª©∏d øjôØæà°ùe ¿ÉeQóeG áæjóe
‘ á∏aÉ◊G ÉæH »JCÉJ âfÉc ÉeóæYh ,áeC’G ÜõM IOÉb óMCG ™e á¡Ñ÷G øe …QhQÉμdG

                                                                             74
á°üb ôgɶdG ∫ƒ≤jh »NCG »æKóëj ¿Éc ìÉÑ°üdG øe ¤hC’G äÉYÉ°ùdG hG π«∏dG ∞°üàæe
∫ÉãeCG ácô◊G AGó¡°T ºK AÓLC’G áHÉë°üdG ôcòàf ÉæMQh “GóL Ió«©H á«eÓ°S’G ádhódG
º¡∏Ñ≤J) …ó¡ŸG …OÉ¡dG ΩÉe’Gh »æZÒe ˆGóÑY h ¿Éª«∏°S ø°ùM h »∏LƒN ¬dE’GóÑY
á«eÓ°SE’G ádhó∏d ÉæbGƒ°TCG ¿CG á≤«≤Mh ,kGÒãc AÉμH »NCG ⋲μÑa ,(øjódÉÿG ‘ ˆG
                                             k
..áªMôdG ádhO ..øjódG ádhOh ..∫ó©dG ádhO »¡a ,¿É°ùfEG É¡Ø°üj ¿CG øμÁ ’ á≤◊G
Ú«ë«°ùeh Úª∏°ùe Éæ∏c É¡«a ¢û«©f ádhO ,»æjódG íeÉ°ùàdG ádhOh ..¥ó°üdG ádhO
¢†©ÑdG Éæ°†©ÑH »ªàëf øμd ÉfóFÉ≤Y ‘ ∞∏àîf º©f ,óMGh ¿Éμe ‘ Ú«æKhh GOƒ¡jh
äÉ«∏Ñ≤dG ’h äÉjƒ¡÷G ’h ≥WÉæŸG Éææ«H ¥ôØJ ’ ¢†©ÑdG Éæ°†©Ñd Éæ°†©H øe Üô¡fh
                                                           .…ƒ«fódG Ö°ùμdG ’h
º¡d ócCÉJ ÉeóæY kGôμÑe ΩɶædG øe GƒLôN øjòdG ácô◊G QOÉc øe ±’B’G øe ºc iôJ
øe ºc iôJ ???..∫Gƒ£dG Úæ°ùdG ¬∏LCG øe Gƒ∏ª©j GƒfÉc Ée ¢ùμY ƒëf Ò°ùj ΩɶædG ¿CG
ºc iôJ ,ó«ÑYh ójR º«ëL øe º¡æjóH GƒHôgh (PÉ≤fE’G) á£ GhQOÉZ øjòdG ÜÉÑ°ûdG
Ú≤jó°üdG øe á∏jƒW IÒ°ùe , ¿GOƒ°ùdG ܃æL ‘ ácô◊G º¡àeób øjòdG ±’B’G øe
ºàN ó«ÑY ¤EG Ω1973 AGó¡°T øe É«fódG º«©f º¡°ùØfCG âaÉY øjòdG AGó¡°ûdGh
ø°ù◊G …OÉ¡dGóÑY ºã«¡dÉH kGQhôe ܃é ¿ÉªãY óªh »μe ¿ÉªãY óªMCGh …hóÑdG
,ôμHÉH ˆGóÑYh ôHÉL ˆGóÑYh ,ìÉàØdGóÑY »∏Yh …Qƒ°üæŸGh »HGQOÉÑdGh ó«°S ∞°Sƒjh
GƒYÉH ˆG ™«bh óª.O º¡aô©j ’ øjòdG øe ÒãμdGh ,ódÉN ¬≤«≤°Th ºàÿGöS Ú°ùMh
                                     .Ió«°TôdG ∫ó©dG ádhO πLCG øe á°ü«NQ º¡JÉ«M
(PÉ≤f’G) `d ¬JOÉ¡°T √òg ¿ƒμJ ¿CG ˆG ™«bh óª Qƒàcó∏d ˆG ∫CÉ°SCG Éæg øeh
π oc ádÓ÷Gh Iõ©dG ÜQ ΩÉeCG É¡©«ªL ≥FÓÿG ∞£°üJ Ωƒj áeÉ«≤dG Ωƒj É¡H å©Ñ«a    o
IOÉ¡°ûa ,¬«∏Y ¿hó°ùëj ’ ∞bƒe ‘ ¢SÉædG øe ÒãμdG ¿ƒμj É¡æ«M ,¬HƒfPh ¬àª∏¶Ã
πNGOh äÓ≤à©ŸG πNGOh ¥öûdGh QƒaQGO ‘h ܃æ÷G ‘ AÉjôHC’G πàb …òdG Ωɶæ∏d
º«ë÷G πgCG øe ¿ƒμj ¿CG ’EG ∫GƒMC’G øe ∫ÉM …CÉH øμÁ ’ á«eGõdE’G áeóÿG äGôμ°ù©e
∞≤à°S ádOC’Gh ógGƒ°ûdG πc ,ÜPÉc AÉYOEG ¢ù«dh ,ká≤«≤M QRÉ› øe ¬H GƒeÉb Ée ¿C’
               .ºgófÉ°Sh ºgójCG øeh ڟɶdG ¬«a öùîj Ωƒj ‘ ÚŸÉ©dG ÜQ ΩÉeCG
…òdG øªa (Ö°†μdGh í°üdÉH) ´ÉaódG Gòg πc ΩɶædG øY â©aGO ób âæc GPEÉa
¬HÉà och ¬eÓbCG Ωɶæ∏d ¿Éc GPEGh ,ÜÉ°ù◊G Ωƒj ..øjódG Ωƒj..¢Vô©dG Ωƒj º¡æY ™aGój

75
ˆG ™«bh óª .O »NCG ôcòàa ¬ÑjPÉcCG ¥ó°üJh ¬dɪYCG πc óé“ á«FÉ°†ØdG ¬JGƒæbh
                                                           :πLh õY ˆG ∫ƒb
p p o r n m r p o n n n op                         o n rn n k p
¬«a ¢ünî°ûJ Ωƒ«d ºgoôuNDƒj És‰pEG ¿ƒŸÉs¶dG πª©j ÉsªY ÓaÉ nZ sˆG Í°ù– n’h s n n nr n
                   n r      o
              nCGh º¡aô nW º¡«ndpEG tóJôj n’ º¡°ShoAQ »©æ r≤e Ú©£¡e (42) QÉ°üHC’G       n
  n n ro o np
AGƒg º¡JóÄ ra n r o o r r p r         nrn    r p
                                                 p
                                                       o
                                                          pp o n p p r o
                                                                                  o n r
                                                                    ..]43,42:º«gGôHG]

                     .]36:áeÉ«≤dG] ió°S n∑Îj ¿nCG ¿É°ùfE r’G Ö°ùëjnCG :¬fÉëÑ°S ¬dƒbh
                                      k o   nr o         o n p o n rn
Úàe …ó« nc s¿pEG º¡d »∏eoCGh (44) ¿ƒªn∏©j n’ oå«M øue º¡LQóà°ùæ°S :¤É©J ¬dƒbh
 l pn pr                p
                  ro n r n          n o rn        r n r o o prn r n n
   p n
n∂dnò nch :CGôb ºK ¬à∏Øj ⁄ √òNCG GPEÉa ⁄ɶ∏d »∏ª«d ˆG ¿EG : ¬dƒbh .]45,44:º∏≤dG]
                 .]102:Oƒg] ójó°T º«dnCG √ò rNnCG s¿pEG láŸÉ nX »gh iôo≤dG ò nNnCG GnPpEG n∂uHQ ò rNnCG
                               l p n l p on                pn
                                                                n p n n r n                   n o
ÜÉ°ù◊G ¬dÉ£«°S k Ée Éeƒj ºμ◊G »°Sôc ‘ åμe ɪ¡e ⁄ɶdG ¿CG ΩÉàdG »æ«≤j ‘h
íÑ°UCG …òdG Ú°ùM ΩGó°UQƒJÉàμjódG øe ∂dP Éæàª∏Y ÜQÉéàdGh IôN’Gh É«fódG ‘
ºn∏©«°Sh :¤É©J ¬dƒb ÉæeÉeCGh ,Éæ©bGƒdh ÉæŸÉ©d kGóL áÑjô≤dG êPɪædG ÈcCG πãÁ
o rn n n
                                 227:AGô©°ûdG ¿ƒoÑ∏n≤æj Ön∏≤æe s…nCG Gƒªn∏ nX øjòsdG
                                                n p n m n o            o      n p
»Øμjh áfÉeCÉHh ¥ó°üH âÑà oc …õîŸG ΩɶædG ïjQÉJ øe äÉëØ°U øe ¢†©H √òg
‘ ™«ª÷G iód ±ô©jh ,IöSC’G øYh πgC’G øY ó©ÑdG ÊÉ©j ¿GOƒ°ùdG êQÉN É¡ÑJÉc ¿CG
                   o
êQÉN äGƒæ°S ™Ñ°S ,á«dÉ÷G ô≤e øY ⋲àMh ΩɶædG á«∏㇠øY ¢SÉædG ó©HCG ¬fCG øjôëÑdG
                                                                       ..øWƒdG

øYh É¡ÑJÉc øY ∫CÉ°ùj ¿CGh IÒ°ùdG √òg ™dÉ£j ¿CG ˆG ™«bh óª .O ñ’G øe ⋲æ“CG
                                                                 ¬Ñàc Ée áë°U

                       ..ádÉ ’ »JBG ±ƒ°ùa âÑàc ɪ«a ójRCG »μd Qƒe’G âYOG GPEGh




                                                                                                  76
                    π«Yɪ°SG ¿ÉªãY ≈Ø£°üe .O
                 ܃æ÷G ÜôM ìhôL »µæj ÉeóæY
iôNB’Gh áæ«ØdCG ÚH ¿GOƒ°ùdG ‘ ºcÉ◊G Üõ◊G IOÉb É¡H ‹ój »àdG äÉëjöüàdG
,ᣫ°ùÑdG ⋲∏Y øjöûàæŸG Ú«fGOƒ°ùdG óLGƒJ OGóàeEG ⋲∏Y ¢SÉædG åjóM QÉãe âëÑ°UCG
»æfCG ÒZ äÉëjöüàdG √òg GƒHô¨à°ùj ⁄ ΩɶædG äÉ°ù°SDƒe ‘ Gƒ∏ªY øjò∏d áÑ°ùædÉHh
¬JƒYO ‘ π«Yɪ°SG ⋲Ø£°üe .O äÉëjöüJ ∫ƒM ¢SÉædG á°ûgO kGÒãc Üô¨à°SG
ºà°Th Ö°S á≤HÉ°S äÉëjöüJ ¬d πLôdG ¿CG (ÜGô¨à°S’G) øªμeh ,Üôë∏d OGó©à°SÓd
          q
¥öûdG) áØ«ë°U ¬d âLôNCG ∂∏J ¬JÉëjöüJ ⋲Øf ÉeóæYh ,ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG É¡«a
Üòc …òdG â¡Ña ,ÊhÎμd’G É¡©bƒe ⋲∏Y ¬Jöûfh »Jƒ°üdG π«é°ùàdG (§°ShC’G
øY ∞°ûc …òdG ÒNC’G ¬ëjöüJ AÉL ⋲àM äÉëjöüàdG øY âμ°ùa ,ÜòμdG iÎaCGh
ájƒæ©ŸGh ájöûÑdGh á«dÉŸG Üô◊G ôFÉ°ùNh É¡d (OGó©à°S’G)h (Üô◊G) ∫ƒdóà ¬∏¡L
                                                               .!!..á«°ùØædGh
ΩɶædG á«fÉHR ¢û£H øe ±ƒÿGh äƒμ°ùdG Éæ©eCG ¿GOƒ°ùdG ‘ øëf ∞°SCÓdh
                                                 q
º¡HÉgQEGh ¢SÉædG ∞jƒîJ ‘ GƒææØJ ób áYɪ÷G ¿C’ ,QƒÑ≤dG ⪰U Éæરüa
áeÉ©d êôîJ ⁄ Gòd ,º¡H π«μæàdGh Ú∏≤à©ŸG ÜÉ°üàZEGh ,äÓ≤à©ŸGh ¿ƒé°ùdÉH
øe óMCG CGôéàj ⁄ âLôN GPEG É¡fCG k ÉeRÉL ó≤àYCG »àdGh (܃æ÷G ÜôM) QGöSCG ¢SÉædG
Üô◊Gh ,ÚªKh ∫ÉZ É¡«a ¬©aO ” Ée ¿C’ ,(Üô◊G) øY åjó◊ÉH ÚdhDƒ°ùŸG
É¡à«ë°V ìGQ á«YɪL äGOÉHEG É¡«a âKóM äGƒæ°S öû©dG áHGôb äôªà°SG »àdG
¥öûdGh Üô¨dGh ∫ɪ°ûdG ≥WÉæe πc øe ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG AÉæHCG øe ±’B’G äGöûY
»°SBÉe øe É¡«a çóM ɪY k ÉÄ«°T Gƒaô©j ⁄ π«Yɪ°SG ⋲Ø£°üe .O ∫ÉãeCGh ,§°SƒdGh
                       q
Gƒaô©J ¿CG ¢SÉædG ⋲∏Y ≥ëa ,áàÑdCG ∂dP ¿ƒaô©j ’ ¢SÉædG øe ÒãμdGh..äÉbQÉØeh
.!!..QófódG ‘ ¿’õ¨dG ó«°U á∏MQ ’h ¥ƒ°ùà∏d AGôØY õcôe ‘ ágõf ¢ù«d Üô◊G ¿G
‘ ó«¡°T ∞dCG 40 øe ÌcCG âeób áeƒμ◊G ¿CG ÚdhDƒ°ùŸG óMCG ôcP IÎa πÑb
ÉfQóbh Éfôμah ,∂dP ÉfRhÉŒ GPEG ÉfCG ’EG ºbôdG áë°U ‘ ∂°TCG »æfCG ƒdh ܃æ÷G
áÁóà°ùe äÉgÉYh äÉbÉYEG º¡jód âëÑ°UCG ,º¡aGôWCG Ghó≤a øjòdG ¿CG óéæ°S
áJhÉØàe ìhôéH ,»MôL 10 ó«≤a πc πHÉ≤e Éæ°VÎaEG GPEG íjôL ∞dCG 400 …hÉ°ùj
Éæ°ùd Éææμd ,º¡aGôWCG Ghó≤a øjòdG øe É¡H ¿É¡à°ùj ’ áÑ°ùf º¡æ«H èFÉædG ¿EÉa

77
⋲MôLh ⋲∏àb øe âØ∏N (܃æ÷G ‘ Üô◊G) ¿CG ócDƒæd áÑ°ù◊G √ò¡d áLÉëH
âfÉc »àdG áÑ«°ü©dG AGƒLC’G AGôL ¿ƒæLh á«°ùØf ¢VGôeCÉH GƒÑ«°UCG øjò∏d áaÉ°VEG
.É¡eGóîà°SGh áë∏°SC’G πªM ⋲∏Y k É«∏ªY GƒHQóàj ⁄ ÖdɨdG ‘ A’Dƒgh º¡H ô“
¿CG ócDƒJ »àdG ܃æ÷G ‘ Üô◊ÉH á°UÉÿG äÉeƒ∏©ŸG øe ÒãŸGh ÒãμdG ∑Éægh
á«gGôμdGh Oƒ°SC’G ó≤◊Gh πH ¥É≤°ûdGh áæàØdG ´Qõj óMGƒdG øWƒdG AÉæHCG ÚH ∫ÉààbE’G
äGôFÉ£dG á«ÑdÉZ ¿CG ájɨ∏d k ÉÑjôZ ¿Éμa ,ôNB’G á«gGôc ¢SƒØædG ‘ ≥ª©jh,AÉ«ª©dG
øe ¢ù«d ¬æμd ,πYÉa π©ØH Úaô£dG ÚH á¡LGƒŸG ¿ÉHEG â£≤°S »àdG ájôμ°ù©dG
Üõ◊G äÉ¡«LƒJ òØæj ¿Éc áë∏°ùŸG äGƒ≤∏d ÚÑ°ùàæŸG πNGO øe πH Ú«Hƒæ÷G
øe ¢û«÷G •ÉÑ°V øª°V øe ¿ƒμj ¿CG k ÉÑjôZ øμj ⁄ ɪc ,á«Ñ©°ûdG ácô◊G ™e ∞dÉëàŸGo
Üô◊G ,kGQƒa πà≤dG ºμM ¬«a òØæjh ¬«∏Y ±ô©àdG ºàjh ,ôNB’G ±ô£dG ídÉ°üd πª©j
ΩCÉH GhógÉ°T øjòdG ∂ÄdhCG á°UÉNh ‹Éª°T ƒg Ée πc ¿ƒà≤Á ܃æ÷G ‘ k’É«LCG â≤∏N
                                                    o
¥ôM øeh πàb øe ¬°SQÉÁ Éeh ,º¡≤WÉæeh º¡fóe ¬dƒNO óæY ¢û«÷G äÉ°SQɇ º¡æ«YCG
                                             o
áŸDƒŸG äÉgB’Gh äq ÉfC’G º¡∏NGhO ¿õàîJ ∫É°üØfE’G …ójDƒe ºg Ωƒ«dG A’Dƒg..䃫Ñ∏d
      o
.!!..Ö°üਟG øe ∑ÉμØdG ¬«a ø∏©j …òdG Ωƒ«dG ∂dP »JCÉj ÉeóæY ’EG É¡æe ¿ƒMÉJôj ’
GƒJÉe øjòdG øe ÒãμdG ∑Éæg ¿CG ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG á«ÑdÉZh ¢ù«FôdG QÉ°ûà°ùe º∏©j ’h
ádCÉ°ùŸÉa áÑë°üdGh πgC’G ÜÉ«Z ÖÑ°ùHh ,∫ɪgEÓd áé«àf Üô◊G ΩÉjCG äÉ«Ø°ûà°ùŸG ‘
⋲Ø°ûà°ùà ∂dP çóMh º¡H ΩɪàgÓd Ú°VôªŸGh AÉÑWC’G IOQÉ£e êÉà– âfÉc
⋲Ø°ûà°ùŸG ó¡°T óbh ,∂dP ⋲∏Y kGógÉ°T k É«°üî°T âæch ¿ÉeQóeCÉH »Ñ£dG ìÓ°ùdG
äÓàeEG øjòdG ⋲Mô÷G OGóYCG ‘ IOô£°†ŸG IOÉjõ∏d áé«àf ¬îjQÉJ ‘ ábƒÑ°ùe ÒZ áμHQ
πH ,¢†«HC’Gh ¿GOƒ°ùJQƒH ⋲àM á«fóŸGh ájôμ°ù©dG ¿GOƒ°ùdG äÉ«Ø°ûà°ùe πc º¡H
,ÚeRÓŸG ∞°Uƒà°ùeh ¿ÉeQóeCÉH ¥QRC’G π«ædG ⋲Ø°ûà°ùe πãe á°UÉÿG äÉ«Ø°ûà°ùŸG
êÓ©d äÉØ°Uƒà°ùŸGh äÉ«Ø°ûà°ùŸG äôLCÉà°SG ób »Ñ©°ûdG ´ÉaódG á«≤°ùæe âfÉch
»MôL áaÉ°†à°SE’ OÓÑdG iƒà°ùe ⋲∏Y á«fóŸG äÉ«Ø°ûà°ùŸG πc AÓNEG ”h ⋲Mô÷G
äGôŸG ióMEG ‘h Ω1996 ΩÉ©dG äÉjGóHh 1995 ΩÉ©dG ájÉ¡f ‘ ájôμ°ù©dG äÉ«∏ª©dG
…Èc áeó≤e ¤EG Gƒ∏°Uh ⋲àM »Ñ£dG ìÓ°ùdG øe GƒLôN å«M äÉ«∏ª©dG »MôL ôgɶJ
º¡aGôWCÉH ´QÉ°û∏d GƒLôNh ,º¡d áeó≤ŸG äÉeóÿG AGƒ°S ⋲∏Y êÉéàMEÓd ¿ÉeQóeG
.¤É©Jh ¬fÉëÑ°S ˆG ∞£d ’ƒd áKQÉc çó– ¿CG äOÉch ,»°ü©dG ¿ƒ∏ªëj ºgh IQƒàÑŸG
Iƒ≤dG ¿G ∞«c ôcòàf Ú∏JÉ≤ŸG øe äÉYƒª› Éæc äGÎØdG øe IÎa ‘ ÉæfCG ôcòJCGh

                                                                           78
∞dC’G ÉgOóY RhÉéàj ¿Éc ,É¡«HCG IôμH øY äó«HCÉa äó«HCÉa ΩɨdCG π≤M â∏NO á«fÓØdG
,Iƒ≤dG πc É¡«a ÉföùN ∑QÉ©ŸG øe ácô©e ¿CG ∞«ch ,¿DƒŸGh OÉà©dÉH Ú∏ª ¢üî°T
⋲∏Y áMƒàØe ¿GOƒ°ùdG ܃æL ‘ äÉ¡Ñ÷G πc âfÉc ,√öSCG ” πà≤dG øe É‚ øªa
π«ædG ≥WÉæeh ,áØ∏àîŸG É¡≤WÉæà ∫Gõ¨dG ôëH ‘h á«FGƒà°SE’G ÜôZh ¥öT ‘ É¡«YGöüe
øe Üô¨dÉHh áHƒædG ∫ÉÑL ‘h ,É«Hƒ«KCG ™e Ohó◊G ‘h ,GóæZƒj ™e Ohó◊G ‘h ¥QRC’G
™∏≤J ájôμ°ù©dG äGôFÉ£dG ¿hôj GƒfÉc ∫ÉéŸG Gòg ‘ ¿ƒª∏©j GƒfÉc øjòdGh ,Üô©dG ôëH
äÓMôdG ∞bƒàJ ’h Ωƒj πc ìÉÑ°U á©HGôdG ó©H øe ΩƒWôÿG Qɣà ájƒ÷G IóYÉ≤dG øe
É¡d ô£Øæjh ¿õ– »àdG ᪡ŸG AÉ«°TC’G øeh ,AÉ°ùe á°ùeÉÿG áYÉ°ùdG ó©H ’EG k ÉHÉjEGh k ÉHÉgP
áØ∏àîŸG ¿GOƒ°ùdG º«dÉbCG øe GhAÉL ܃æ÷G ‘ Gƒ∏àb øjòdG øe IÒÑc kGOGóYCG ¿CG Ö∏≤dG
.܃æ÷G ‘ ∫Éà≤∏d GƒÑgP º¡fCG º¡jhP …Qój ’ º¡æe ÒãμdGh ,óMCG º¡æY ∫CÉ°ùj ⁄
                                    ..܃∏≤dG »eóJ âdGR ’ ܃æ÷G ÜôM ìhôL ¿EG
                                                o
  øjOÉ«e øY ó©ÑdG πc ó«©H ΩɶædG IOÉb ¿hO øe π«Yɪ°SG ¿ÉªãY ⋲Ø£°üe .Oh
  ácô◊G ¬dƒNO òæe áÑWQ AGƒLCG ‘ ¢û«©j h ájôμ°ù©dG QƒeC’ÉH ≥∏©àj Éeh ,Üô◊G
k Éjôμ°ùY k Éeƒj ÉHQóàj ⁄ ,¬W óª ¿ÉªãY »∏Y πãe k ÉeÉ“ Ωƒ«dG ⋲àMh (á«eÓ°S’G)
  á¡Ñ÷G ΩÉjCG É«Ñ«d ’h É«Hƒ«KG ‘ ’h ¿GOƒ°ùdG ‘ ’ á«ÑjQóJ äGôμ°ù©e GógÉ°ûj ⁄h
  (PÉ≤fE’G) ó¡Y á∏«Wh ,,äÓ≤à©e ’h k Éeƒj k Éæé°S ÓNój ⁄h ,ƒjÉe Ωɶf ó°V á«æWƒdG
  ɪ¡JÉμë°V äGÒeÉμdG π≤æJh π°UGƒàŸG QÉØ°ùàdGh á©WÉ°ùdG AGƒ°VC’Gh π¶dG ‘ ɪg
  .!!..º¡JÉ«M ‘ k Éeƒj É¡H Gƒª∏ëj ⁄ »àdG IôNÉØdGh IÒKƒdG 䃫ÑdG Éμ∏àeCG óbh ,á∏é∏éŸG
  áaÉë°üdG ¢ùªëjh Üôë∏d π«Yɪ°SG ¿ÉªãY ⋲Ø£°üe .O ƒYój ¿G »©«Ñ£dG øe Gòd
  ,AÉŸG ‘ √ój øªc ¢ù«d QÉædG ‘ √ój …òdÉa áKQÉμ∏d èjhÎdG ⋲∏Y á«eƒμ◊G ΩÓb’Gh
  ¢SÉædG ôeCG ¬ª¡j ’ ¢ù«FôdG QÉ°ûà°ùe ,“∑ƒ°ûdG ¬«a ôL ∑ó∏L Ée kGó∏L” Éæ∏gCG ∫ƒ≤j ɪch
                                         .¢Vƒ°†©dG ∂∏ŸG Gòg ‘ ¬©bƒe ¬ª¡j Ée Qó≤H

܃æ÷Gh ∫ɪ°ûdG ÚH á«°VÉŸG IÎØdG ‘ äôL »àdG Üô◊G ôFÉ°ùN ÉfRhÉŒ GPEGh
øY Ó°†a..A’Dƒg ¿CG ∫ƒ≤f ,º¡JÉgBGh º¡JGóHÉμeh Éææ«H ¿ƒ∏KÉe ÉgÉjÉë°V ∫GR ’h
     k
¿CÉH øjôNBÓd Gƒdƒ≤j ¿CG ¿hójôj k É≤Ñ°ùe áahô©ŸG Üô◊G èFÉàæH ÖcôŸG º¡∏¡L
                                                                 o
í°VÉa AGÎaEGh Üòc Gògh Üô◊G √òg ¢VƒN ‘ Éæ≤∏£æe ƒg »eÓ°S’G øjódG
øeCÓd OÓÑdG Oƒ≤J èFÉàæd ∫ƒ°UƒdG ‘ âæ©àdG ¿C’ áægGôdG äÉ«£©ŸG πc ¬HòμJ
                                         q

79
¿ÉjOC’G ádÉ°SQ ¿EÉa »ë«°ùŸG hG »eÓ°S’G øjódÉH ábÓY …CG É¡d ¢ù«d QGô≤à°S’Gh
¿CG ɪc ,¢SÉædG ÚH IOƒŸGh ΩÓ°ùdG áYÉ°TCG ßØM ‘ ⋲∏éàJ ᪫¶Yh á«eÉ°S ádÉ°SQ
π°ùædGh π≤©dGh ¢ùØædGh øjódG ßØM) ‘ πãªàJ AÉ몰ùdG á«eÓ°SE’G á©jöûdG ó°UÉ≤e
.∂dP ¿hO ≥FÉY ∞≤J ¢ûjƒμàdG ‘ ÉæàÑZQ øμd øjôNB’G ⋲∏Y AGóàYE’G ¢ù«d (∫ÉŸGh
∫ƒ≤J (Ωƒ«dG ⁄É©dG ⋲∏Y ÉgôKCGh á«Ñ«∏°üdG äÓª◊G ..á°Só≤ŸG Üô◊G) É¡HÉàc ‘h
á«°üî°ûdG ™aGhódG É¡H âLõàeG á«Ñ«∏°üdG Üô◊G ¿CG” ≠fhΰùeQCG øjQÉc áØdDƒŸG
É¡JÉ«YGóJ â∏°UhCG ɪc ,äÓª◊G √òg âfÉμa á«ë«°ùŸG πãŸGh IôeɨŸGh     o
øe ÚjOÉ©dGh AGô≤ØdG ÚH á°VhôØŸG Iójó÷G IGhÉ°ùŸG øe ádÉM É¡JGQƒ£Jh
øjhÉ°ùàe áLÉ◊Gh áHô¨dGh áæëŸG º¡à∏©L øjòdG AÓÑædGh ¿É°SôØdG ÚHh Ú«HhQhC’G
º¡°†©H ºFÉæZ âfÉch ,IƒØ°üdG øe º¡fCG Qƒ©°ûdÉH á°Uôa AGô≤ØdG ⋲£YCG ɇ ,ÉeÉ“
ádòŸÉH ºcGÎe πjƒW Qƒ©°T øe ºgQô–h AÓÑædG ±É°üe ‘ º¡∏©Œ »àdG IôaƒdG øe
.“IGhÉ°ùŸGh ádGó©dG øY ÚãMÉÑdG AGô≤ØdG Ú«Ñ«∏°üdG Iôμa äRõ©Jh ,ájOƒÑ©dGh
‘ √hóLh øe πc Gƒ∏àb Égƒ∏NOh ¢Só≤dG ¤EG Gƒ∏°Uh ÉeóæY Ú«Ñ«∏°üdG ¿CG ôcòJh
Qƒ°U…òdG»JGQƒàdGó¡°ûŸG¿hó«©à°ùjGƒfÉcƒdɪc ∫ÉØWCGhAÉ°ùfh∫ÉLQøeº¡≤jôW
¿ƒÁQôcP QÉW’GäGP‘h ,ΩÉY»ØdCG πÑb É¡°ùØf≥WÉæŸGh¿óª∏d¿ƒføH™°Tƒj∫ƒNO
‘ º¡ããéH ⋲≤∏jh ™£≤J âfÉc ¢SÉædG ¢ShDhQ ¿CG” á∏ª◊G ≥aGôj ¿Éc …òdG ¬«∏jƒZGO
å«M ¿Éª«∏°S πμ«g ÉeCGh ,áæjóŸG êGôHCG øe º¡H »≤dCGh GƒHòYh ÒãμdG ¥ôMh ,´QGƒ°ûdG
¢UÉZ ó≤a ,¥ó°üj ’ k’òL ‐¬«∏jƒZGO …hôj ɪc ‐ ó¡°ûŸG ¿Éc ÉÃôa ÜôdG áeóN ΩÉ≤J
.“áæjóŸGπgCG øeÉØdCG 40AÉgRÚeƒj ‘πàbh,AÉeódG‘π«ÿGáæYCGh ÖcôdG⋲àM∫ÉLôdG
á∏eÉ°T k ÉHôM k Éæ°Tóe »μfR øjódG Qƒf ∞∏N ÉeóæY »HƒjC’G øjódG ìÓ°U ¿CG πHÉ≤ŸG ‘h
ìÓ°U ™bhCG ó≤a ,k É«°ûeÉghk ÉØ«©°V ¥öûdG ‘ »Ñ«∏°üdG OƒLƒdG íÑ°UCGh,Ú«Ñ«∏°üdG ⋲∏Y
,É¡«HCG IôμH øY ÉÑjô≤J √OÉHCGh AÉcòdGh ΩÉμME’G ≠dÉH ïa ‘ Ú«Ñ«∏°üdG ¢Tƒ«L øjódG
,»HƒjC’G øjódG ìÓ°U ó«H 1186 ΩÉY Ú£M ácô©e ó©H É«FÉ≤∏J ¢Sóo≤dG â£≤°Sh
º¡∏ª°T ™ªLh iöSC’G øe Ú«Ñ«∏°üdG ÉjÉ≤H ìGöS ¥ÓWE’ á©°SGh äÉ«∏ªY ∂dP ó©H äôLh
.Qƒ°Uh ÉμY πãe §°SƒàŸG ôëÑdG ⋲∏Y º¡fóe ÉjÉ≤H hCG ºgOÓH ¤EG º¡∏≤fh ,º¡JÓFÉ©H
ácô©e ó©H Ú«fóŸG øe óMGh »ë«°ùe πà≤j ⁄ ¬fEG” áØdDƒŸG ∫ƒ≤Jh             o
âé°ùfh ,»ë«°ùŸG ⁄É©dG ôjó≤J ™°Vƒe øjódG ìÓ°U ∫GRÉeh ,Ú£M
.!!..“Ú«ë«°ùŸG Ú°ùjó≤dG óMCG √QÉÑàYG óM ¤EG áªî°†dG ÒWÉ°SC’G ¬dƒM

                                                                            80
IAGô≤d ¿ƒLÉàëj ΩɶædG …ô¶æe øe ºgÒZh »Jôc »∏Yh π«Yɪ°SG ⋲Ø£°üe Qƒàcóa
¿ƒ≤∏£æj º¡fG ¿ƒªYõj …òdG øjódG áaô©Ã ¿ƒÑdÉ£e ºg ∑GPh Gòg πÑbh ,ïjQÉàdG
                                             o
                                      .OÉÑ©dGh OÓÑ∏d º¡ªμM ‘ ¬JÉ¡Lƒe øe


Ω2010 ôHƒàcG øe ™HÉ°ùdG




81
82
                  !!..á°ûjQ ¬°SCGQ ‘ ºcÉ◊G Üõ◊G
‘ πNóJh ôYÉ°ûŸG õØà°ùJ ¿GOƒ°ùdG ‘ ΩɶædG ÜÉHQCG É¡≤∏£j »àdG äÉëjöüàdG
πÑb øe ôcoP Ée IQGôŸÉH kGQƒ©°Thh GRGõØà°SG ÉgÌcG ¿Éc h ,≥æ◊G øe ójõŸG ¢ùØædG
                                  n
¿É°ù«f πjôHCG/14 AÉKÓãdGQÉ¡f ∞°üàæe ºcÉ◊G (»æWƒdG) ô“DƒŸG ÜõM äGOÉ«b
ø°ùM ôªY ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ ¬ÑWÉN …òdG iQƒ°T ¢ù∏› OÉ≤©fG ΩÉàN ‘ Ω2004
                                                                 .Ò°ûÑdG óªMCG

π«eõdG ΩÉbh á«eƒ«dG á«eƒμ◊G (AÉÑfC’G) áØ«ë°U ¬à«£¨àH âeÉb …òdG AÉ≤∏dG Gòg
á«£¨àdG É¡JócCG á«gÉæàe ábóH ¬«a π«b Ée ºgC’ ó°UôH (¿ÉªãY ø°ùj) ‘Éë°üdG
øe ¿hô“DƒŸG äÉ°ùLƒJh äÉaƒîJ øμJ ⁄h ,Ωƒ«dG äGP ‘ âãH »àdG á«fƒjõØ∏àdG
¬dƒ≤H ¬W Ò°ûH ÒHõdG Qƒ°ù«ahÈdG É¡æY ÈY »àdG h ,É¡d Üô¨à°ùà ΩOÉ≤dG ΩÓ°ùdG
ΩÓ°ùdG ó©H Ée á∏Môe áeOÉ≤dG á∏MôŸG ∫ÓN »æWƒdG ô“DƒŸG ¬LGƒJ »àdG äÉjóëàdG”
ΩÓ°ùdG á«bÉØJG QÉKBG” áØ«∏ÿG Ühò› É¡æY ÈY Éeh ,“™bGƒdG ¢VQCG ⋲∏Y É¡JGRGôaGh
øe øbOƒHG Oƒª ¬æY ÈY Éeh ,“ΩÓ°ùdG äÉ≤ëà°ùeh …ò«ØæàdG RÉ¡÷G á°SÉ«°S ⋲∏Y
                                .“áeOÉ≤dG á∏MôŸG ⋲°ûîf ’” ¢†«H’G π«ædG áj’h

»æ©j ’ ΩÓ°ùdG ¿CG” Qƒ°ù«ahÈdG ∫Éb ÉeóæY ∞bƒŸG Ió«°S »g á°ûgódG âfÉch
øe (ájÈN) á£≤°S É¡fG Ö°ùMCG âæch ,¿GOƒ°ùdG ⋲∏Y á«dhódG (IôeGDƒŸG) ájÉ¡f
π«eõdG ¬∏≤f Ée áë°U øe k ÉeÉ“ äócCÉJ øμdh ,Èî∏d ¬à«£¨J ‘ »Øë°üdG π«eõdG
                             .á°ù∏é∏d ʃjõØ∏àdG åÑdG â©HÉJ ÉeóæY ¿ÉªãY ø°ùj

                                       .!!..¿GOƒ°ùdG ⋲∏Y (IôeGDƒe) ΩÓ°ùdG

ΩÓ°ùdG ¿hójôj ’ ¿B’G ¿GOƒ°ùdG ‘ ádhódG áaO ¿hôjój øjòdG ¿CG ø≤«àe âæc ÉŸ
øjôN’G …ód ͨdG ä’ó©e ¢VÉØîfG ‹ÉàdÉHh ácQÉ°ûŸG øe øμÁ …òdG »≤«≤◊G
                                                             o
øμÁh ,ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG äGQó≤à (ÚjPÉ≤f’G)..(Ú«eÓ°S’G) ÖYÓJ ¿hôj …òdG
   o
áªcÉ◊G (áYɪ÷G) √ójôJ ’ Gògh ±É«WC’G áaÉμd á«æWƒdG ácQÉ°ûŸG ™«°SƒJ øe ‹ÉàdÉH
»æ©j …òdGh ,É¡«∏Y (ÜôM) áHÉãà ÉgÈà©Jh øjôNB’G ácQÉ°ûe πªëàJ ’ áWÉ°ùÑH É¡f’

83
πLôdG ¿CG º¡ŸG ,ájOÉe Ö°SÉμe øe É¡d ≥≤– Ée ⋲∏Y ójóM øe ó«H ¢†Ñ≤dG k É°†jCG
         .!!..IôeGDƒe ƒg ΩÓ°ùdG ¿CG Üõ◊G AÉ°†YCG πNGóH Ée kGócDƒe ∫Éb (Qƒ«°ùahÈdG)
                                                                o
.. ∂dòc ƒg ájó°ùL äÉ«Ø°üJh á«bôY IOÉHCG øe QƒaQGO ‘ çóM …òdG πc øμj ⁄
ɪa ¬W Ò°ûH ÒHõdG (Qƒ°ù«aÈdG) IOÉ©°S ÉgGôj »àdG (á≤«≤◊G) »g √òg âfÉc GPÉa
                                   !!..iôN’G íFGöûdGh äÉLQódG øe á«≤ÑdG ∫ÉH
( Ú«eÓ°S’G) á∏μ°ûe »g âfÉc k ÉehO (á≤«≤◊G) á«°†b ¿CG ∂°T ⋲fOCG ¿hóHh
™eh ,¿GOƒ°ùdÉH §«ëŸG ™ªàéŸG ™e πH Ö°ùëa Ú«fGOƒ°ùdG ™e ¢ù«d ¿GOƒ°ùdG ‘
âdGR ’h (PÉ≤f’G) âfÉch Ω1989 ¿GôjõMƒ«fƒj øe ÚKÓãdG òæe ‹hódG ™ªàéŸG
º¡ØdG Gòg ∫ÓN øe ôNB’G ¢†aQ ¿Éc Gòdh ,á≤∏£ŸG á≤«≤◊G ∂∏à“ É¡fCG »YóàJ
∫É› ¬«a ¢ù«d Gòg ,¬≤æà©J …òdG π©ØdG hCG ∫ƒ≤dG ™e Ó©a hCG k’ƒb ≥°ùàj ’ …òdGh
                                                 k
¿CG »≤£æŸG øe ¿Éch ,óMGh ¢SÉ«≤e øª°V óMGh ∫ƒbh ,óMGh π©ah ,óMGh …Gôd ’EG
iÈc IôeGDƒe ɉEG (ºcÉ◊G Üõ◊G) áYɪ÷G ¥É£f êQÉN çóëj π©a hCG ,»°T …CG iôJ
                                                   .ΩɶædG ⋲∏Y AÉ°†≤dG É¡aóg
ƒg OÓÑdG ‘ ΩÓ°ùdG ¿CG ( ºcÉ◊G Üõ◊G) …ójDƒeh πgCG á«ÑdÉZ iôj ∑GPh Gòg øe
Å°ûdG ,QƒeC’G ≥FÉ≤ëH π¡÷Gh πH (±ô£àdG) äɪ°S ºgCG √òg …ôª©dh iÈ oc IôeGDƒe
á«fÓ≤©dG ¿C’ ó«°TQ ƒg Ée πc ™e ∞«æ©dG ¢†bÉæàdG ádÉM ‘ áeƒμ◊G ™bhCG …òdG
…òdGh ,¢TÉ©ŸG ÊGOƒ°ùdG ™bGƒdG äÉ«æeCGh ácôM ™e Ió«Wh ábÓY ¿ÉÑLƒà«°S ó°ToôdGh
∞æ©dG ¤EG OÓÑdÉH ∫ÉeCG …òdG ºμ◊G á°†Ñb øe ¢UÓÿGh ,∫OÉ©dG ΩÓ°ùdÉH º∏ëj
   o
íÑ°UCG »àM ójóM øe á°†Ñ≤H á£∏°ùdG ∑ÓàeGh É¡°Vôah ±GógC’G ≥«≤– ‘ ±ô£àdGh
óMCG ∂dP ‘ Éæ£dɨj ’h ,k Écƒ∏°Sh k ÉHÉ£N ºcÉ◊G ΩɶædG á«æH øe Aõéàj ’ kGAõL ∞æ©dG
                                                                              o
»àdG ≥FÉ≤◊G øe ÒãμdG É¡«a ¿GOƒ°ùdG ‘ …ƒeÓ°SE’G ºμ◊G øe á«°VÉŸG äGƒæ°ùdÉa
∞«°U ‘ ∑QÉÑe »æ°ùM ¢ù«FôdG ∫É«àZG ádhÉh ,±ô£àJ øe ¬«dEG ÉæÑgP Ée ócDƒJ
                                        .∂dP ⋲∏Y π«dO ÈcCG »g É«Hƒ«KCG ‘ Ω1995
                                         .!!..É¡fÉμe ÒZ ‘ Iƒ≤dG ΩGóîà°SG
ÜÉ£ÿG ¿CG ΩÉJ Ú≤H GƒcQOCG (»æWƒdG PÉ≤f’G) Ωɶf ‘ πª©dG áHôŒ Gƒ°VÉN øjòdG
ºμMh á£∏°ùdG øe Gƒæμ“ ÉeóæY ,¿GOƒ°ùdG ‘ IÉ«ë∏d kGôeóe k ÉbÉØNEG ≥ØNCG ±ô£àŸG
                                                    o

                                                                              84
øe (á«eÓ°S’G) ácô◊G âYÉ£à°SEG ÉfOÓÑH ᣫ âfÉc »àdG ±hô¶∏d áé«àf OÓÑdG
â∏°Uh Ée ¤EG iOCG …òdG ±ô£àdG å«M ¤EG ™ªàéŸÉH ¬éàJ ¿CG ÚæWGƒŸG É¡°û«Œ ∫ÓN
ÖÑ°ùdG ¿Éc ,á¨∏dG ‘ áZÓH øe »JhCG ɇ ¬æY ÒÑ©àdG AôŸG ⋲∏Y Ö°ü©j ∫ÉM ÉfOÓH ¬«dEG
AÉ£°ùÑdG ¬æe ™bƒJ …òdG ΩɶædG ƒgh ,É¡fÉμe ÒZ ‘ Iƒ≤dG ΩGóîà°SG ƒg ÒNB’Gh ∫hC’G
           .ºμë∏d kGQÉ©°T ΩÓ°SE’G ™aôj ƒgh ,¢SÉædÉH k ɪ«MQ ¿ƒμj ¿CG …OÓH AÉæHCG øe

¿CG ¿hQój ’ ¢SÉædG øe ÒãμdG ¿Éa PÉ≤f’G Ωɶf ‘ ±ô£àdG ∫hÉæàf ÉeóæYh
᪡J ΩɶædG ôμæj ÉeóæY áLGò°ùdGh AÉѨdG ‘ ø©‡ ¬Lh øe ÌcCG …PÉ≤f’G ±ô£à∏d
á«FÉ°†ØdG äGÒeÉμdG ¬«a â≤Kh …òdG âbƒdG ‘ á«Yɪ÷G IOÉHE’Gh »bô©dG Ò¡£àdG
á«HQhC’Gh á«Hô¨dG ∞ë°üdG â∏≤fh ,Úë∏°ùŸG øe á«dÉÿG ¿óŸG ¥ôMh ÜöV ógÉ°ûe
»°ûJÉHC’G äGôFÉW º¡æe âdÉf øjòdG AÉjôHC’G ∫ÉØWC’G Qƒ°U á«fhÎμdE’G ™bGƒŸGh
                                                                .±ƒæàf’Gh

áeƒμ◊G ∞μæà°ùJ á≤«≤◊G OGôjG ‘ I’ɨŸÉH πHöùàŸG π¡÷G ¤EG ÜôbCG ó¡°ûe ‘h
º¡àdƒØW äó¡°T »àdG º¡fÉWhCG ÜöV º¡°†aQ ¿GÒ£dG ìÓ°S ‘ QƒaQGO AÉæHCG ⋲∏Y
⋲∏Y ÜòμJh º¡∏≤à©Jh ,É¡ª°SÉH GƒÑ°ùàfEGh É¡«∏Y GƒHôJ »àdG ¢VQC’G ,º¡°SCGQ §≤°ùeh
ójôJ »àdG ±GógC’G ⋲∏Y Üö†dG ôeGhCG ò«ØæJ Gƒ°†aQ øjòdG •ÉÑ°†dG ¿CÉH áÑWÉb ⁄É©dG
                                                         q
          .!!..á«HÓ≤fG áYƒª› IQÉJh Öjôîà∏d áYƒª› Gƒ∏μ°T ób ÉgÒeóJ áeƒμ◊G

äÉMÉ°S ‘) èeÉfÈd Gó©e ¿Éc ÉeóæYh ¿GOƒ°ùdG øe ¬LhôN πÑb ∫É≤ŸG Gòg ÖJÉc
                       n
É¡«a ∞°ûàcG »àdG á¶ë∏dG ‘h Ω1997 ΩÉ©dG ‘ ±hô©ŸG ʃjõØ∏àdG (AGóØdG
ÜÓW ∫ƒÄ°ùe) »∏Y ø°ùM ∫ɪc á°ù°SDƒª∏d ΩÉ©dG ôjóŸG ™e ¢ù∏L GÒÑc É«dÉe GOÉ°ùa
                                                                  n     n    n
¿CG ’EG ¬æe ¿Éc ɪa ,¬«a ≥«≤ëàdG ¬æe ÉÑdÉW OÉ°ùØdG Gòg ¬d ÚHh (É«dÉM ºcÉ◊G Üõ◊G
                                      n                         n
‘ (AGóØdG äÉMÉ°S) OÉ°ùa øY IÒÑc ádÉ≤e Öàμa ,ΩÉ¡J’G Gòg Iƒ≤H ôμæà°SEGh ¢†aQ
⁄ ÊCG ˆG ó¡°ûjh ,äÉ°SÓàN’Gh ÖYÓàdG ºéM ΩÉbQ’ÉH ¬«a âæ«Hh (¿GƒdCG) áØ«ë°U
äôe ∞°SCÓd øμdh ,øjôNBG ™eh »©e ≥«≤ëàdG ¿hO »à«H ‘ ΩÉfCG ¿CG ¬àÑdCG ™bƒJG øcCG
                                                              .ΩGôμdG Qhôe áKOÉ◊G
                                                                          o
(AGó¡°ûdG) á°ù°SDƒe OÉ°ùa øY iôNCG Iôe áHÉàμdG äOhÉY øjô¡°T øe ÌcCG ó©H
óbh (¢Só≤e) ¿Éμe π≤◊G Gòg ‘ Ú∏eÉ©dG øe Òãc óæY »g »àdGh (øjógÉéŸG)h

85
,á°ù°SDƒª∏d …QGO’Gh ‹ÉŸG OÉ°ùØdG ‘ »àHÉàc ⋲eGó≤dG øjógÉéŸG QÉÑc óMCG ó≤àfG
∑QÉ©ŸG ¿Gó«e ‘ ∫ÉLh ∫É°U …òdG ƒgh ,É¡gÉŒ ΩQÉ°U ∞bƒe ¬d ¿ƒμj ¿CG ¿hO
É¡«a ⋲°†eh ÜQÉëj É¡∏LCG øe »àdG ÇOÉÑŸÉH á«æ©e â°ù«d ádCÉ°ùŸG ¿CÉch ájôμ°ù©dG
                  o
áÑMÉ°üà Pò∏àdGh ᫪◊G π«Ñb øe »g ɉEG ,¤É©J ˆG ÜÉMQ ¤EG ÜÉÑ°ûdG øe ÒãμdG
,á«fƒjõØ∏àdG á«FÉ°†ØdG äÉ°TÉ°T ÈY º¡°Uƒî°T Qƒ°üJ »àdG á«fƒjõØ∏àdG äGÒeÉμdG
                                                o
Gƒ©æÁ ¿CG ¿hO ,∫É°üJ’G Iõ¡LCGh áë∏°SC’ÉH Úμ°ù‡ …ôμ°ù©dG ¢SÉÑ∏dÉH ºgh
                                                  o
,çóëj ⁄ ∂dP øμdh ,º¡d ó≤ædG ¬«LƒJ ¿ÉÁ’G ∞©°VCGh ,ºgOÉ°ùa øe øjó°ùØŸG
                                          .(á≤«≤◊G)h (≥◊G) ábQÉØe ‘ áªb
åjOÉMCG øe ¬«a π«b Éeh (ºcÉ◊G Üõ◊G) iQƒ°T ¢ù∏› AÉ≤d ¤EG ÉfóY GPGh
(Qƒ«°ùahÈdG) πãe ájOÉ«≤dG äÉ«°üî°ûdG πÑb øe ¬«a äOQh »àdG äÉWÉ≤°SE’Gh
á≤jô£dG äGòH IÒNB’G ¬°SÉØfCG ßØ∏j ºcÉ◊G ΩɶædG ¿CG ™HÉàŸG ∑Qój ¬W Ò°ûH ÒHõdG
á«°TÉØdGh ,á«°ShôdG á«æ«dÉà°ùdGh ájô∏à¡dG ájRÉæ∏d á«îjQÉàdG Ö≤◊G ¬H â¡àfG »àdG
óMGƒdG √ÉŒE’G äGP ºμ◊G ᪶fCG øe ÉgÒZh Ú°ùM ΩGó°U IOÉ«≤H á«ã©ÑdGh á«dÉ£jE’G
                 .¬HÉ£îH ’EG ∫ƒ≤j ’h ,¬JGòH ’EG ±Î©j ’ …òdG ±ô£àŸG »Ñ°ü©àdG
¿hôNBG π°ûa ɪ«a √ôjó°üJ ‘h ∫hÎÑdG êGôîà°SG ‘ (PÉ≤f’G) Ωɶf í‚ º©f
                 .!!..∫hÎÑ∏d IQó°üŸG ∫hódG øe ¿GOƒ°ùdG π©Lh ,¿GOƒ°ùdG GƒªμM
QÉgORE’G áªb ¤EG Ω1933 ΩÉY ¢SÓa’Gh ádÉ£ÑdG ´Éb øe É«fÉŸCÉH ó©°U ô∏àg ∂dòc
               .!!..¬«∏Y Éaƒ°SCÉe ÒZ ÖgP ‹ƒª°T Ωɶf ¬fC’h Ω1936 ΩÉY »ŸÉ©dG
±É°üe ¤EG áØ∏îàe á«YGQR ∫hO øe É¡∏≤fh É«°ShQ ™æ°U …òdG ÚdÉà°S ¿Éch
,á«Fô÷G á«°ùªÿG §£ÿG øe á∏°ù∏°S ∫ÓN øe ⁄É©dG ‘ áeó≤àŸG á«YÉæ°üdG ∫hódG
                      .!!..á«Yƒ«°ûdG ¬©e âÑgPh ÖgP k É«dƒª°T k Éeɶf ¿Éc ¬æμdh
á«YɪàLE’Gh á«dhÎÑdG IQGó°üdG ⁄ÉY ¤EG ¥Gô©dÉH πNO ¬fG ºZQ Ú°ùM ΩGó°U
ájƒeÓ°SE’G á≤jô£dG äGòH k É«dƒª°T ¿Éc ¬fC’h ,á«gÉaôdGh ájôμ°ù©dGh á«YÉæ°üdGh
»bô©dG Ò¡£àdGh á«Yɪ÷G ôHÉ≤ŸG âëÑ°UCGh ¬«∏Y k Éaƒ°SCÉe ÒZ ÖgP ¿GOƒ°ùdG ‘
                                         (PÉ≤f’G) â∏©a ɪc k ÉeÉ“ ¬«∏Y IógÉ°T
                                    .É¡«∏Y Éaƒ°SCÉe ÒZ Ögòà°S ¿GOƒ°ùdG ‘

                                                                           86
á≤«≤M ƒ¡a ºcÉ◊G Üõ◊G iQƒ°T á°ù∏L ‘ ¬æY åjó◊G ø©eCG …òdG ¢ùLƒàdG ÉeCG
ádhódG ∫GƒeCG áböùH äÉ°ùHÓe øe ÒãμdG ∑Éægh (á°ûjQ ¬°SCGQ ‘ »eGô◊G) ¿C’ á©bGh
øjòdG¢UÉî°TC’GhΩÉbQC’GhIOƒLƒeπF’ódGπch (IôeGDƒŸG)ΩÓ°ùdGó©HÉ¡æY∞°ûμ«°S
Éæ∏gC’ êôîà°S ≥FÉ≤◊G øe kGÒãc ¿CGh ,ΩÓ°SE’G º°SÉH Ö©°ûdG ∫GƒeCG ´É«°V ‘ GƒÑÑ°ùJ
      .¬fƒaô©j ⁄h (PÉ≤f’G) ¬à∏©a ɪY ºgÈîàd iô≤dGh ∫Ó◊Gh ìÉ£ÑdG ‘ AÉ£°ùÑdG
™æeh Gƒ∏àob ∫ÉLQh AÉ°ùfh ∫ÉØWCGh AÉæHCG πà≤e äÉ°ùHÓe øe ÒãμdG ∑Éæg º©f
∫ó©dG ôjRh Qôμj ɪc IOÉ«°S äGP ájôμ°ù©dG á°ù°SDƒŸG ¿C’ »°VÉ≤àdG øe º¡«∏gCG
               o
‘ (ΩÓ°SE’G) ádhO ¿C’ É¡«°VÉ≤j ¿CG ¿Éc ɪ¡e óMC’ ≥ëj ’ (ø°ùj ¿ÉªãY óª)
                                                        .∂dP Ωô– ¿GOƒ°ùdG
                                                                o


Ω2004 ¿É°ù«f πjôHCG/17




87
88
                   o
            .!!..Oó÷G ¿GOƒ°ùdG áæYGôa ‘ äÓeCÉJ
»àdG á«fhÎμd’G ™bGƒŸG íàaG ⁄h …ÒØ°S’G ⁄É©dG øY âÑZ ™«HÉ°SCG áKÓK òæe
á°VÉjôdG øY Ó°†a ,ÜÉÑMC’Gh ÜÉë°UC’Gh øWƒdÉH ‹É°üJG É¡«a ¢SQÉeCG ¿CG äOƒ©J
             k
¤EG äƒ∏N ¿CG AGõ÷G ÒN óFGó°ûdG »æY ˆG iõL ,QÉÑNC’ÉH OhõàdGh ájôμØdGh á«ægòdG
óbh ,ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ΩƒªY É¡°û«©j »àdG áÑ«é©dG IÉ«◊G √òg IÒ°S ‘ ÓeCÉàe »°ùØf
                                                                     k
á∏«£a ,∂J’É≤e πc ‘ Ú≤HÉ°ùdG ∂JƒNG ⋲∏Y ß∏¨J ∑GQCG k ÉÑJÉ©e IƒN’G óMCG ‹ ∫Éb
Gƒª∏X ób »JƒNCG ΩCG.. »JƒNCG âª∏X π©ØdÉH πg ..kÓFÉ°ùàe ôμaCG ÉfGh Iƒ∏ÿG √òg ΩÉjCG
   .?..á°ü∏îŸG á«æWƒdG äGAÉØμdG GhOöTh ,ájÈdG ‘ √ÉJ …òdG ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG πc

,É¡«∏Y OôdGh äɪLGôdG äGƒ°UCGh ∑QÉ©ŸG IôcGòdG ‘ âdGR ’h áÑ©°U k ÉeÉjCG äôcòJ
πc É¡©ª°SCG ⋲≤«°Sƒe Ú∏MGôdG ÉjÉ°Uhh ,..IôKÉæàŸG AÓ°TC’Gh AÉeódGh Üô◊G áëFGQh
º¡eÉjCGh,º¡JÉLhRh º¡FÉæHCGh ºgöSCG Qƒ°U ‹ iAGÎJh ,»FÉ°ùeh »MÉÑ°U ‘ Ωƒj
ÉæfƒYój ,»©eÉ°ùe Ö¡∏J ájQÉædG ÉæNƒ«°T äÉHÉ£Nh äÉaÉàg AGó°UCG âdGR ’h ,á∏«ª÷G
Gƒμ∏àeGh ºg GƒÑgP óbh ,Ú©dG Qƒ◊Gh ¿Éæ÷ÉH RƒØdGh ,á°ü«NQ ¢ùØædG ∫òH ¤EG
                                   k
IóëàŸG á«Hô©dG äGQÉe’G ádhO ‘h ,»à«°S ¿OQÉbh …QƒaÉc ‘ ≥eGƒ°ùdG äGQɪ©dG
           o
‹ÉàdÉH öSC’Gh ,ÚÑfÉ÷G øe º¡°ü∏NCGh √AÉæHCG ⋲∏ZCG ¿GOƒ°ùdG ó≤a ɪæ«H ,Éjõ«dÉeh
             .Ú∏JÉ≤àŸG øe óMCG É¡«a õØj ⁄ áæMÉW ÜôM ‘ ÉgOÉÑcCG äGò∏a äó≤a

äÉeGôgC’G iÒd öüe IQÉjR ó°üb ÉŸ ¬fCG »à©jöT »∏Y .O (6)ÊGôj’G ôμØŸG ôcòj
                                                                    o
¿Éc óbh ,∑Éæg √OƒLƒd kGÒãc ¬°ùØf ‘ öS ób ,™Ñ°ùdG É«fódG ÖFÉéY øe Èà©J »àdG
                                       o
∞°ûch ,É¡FÉæH á«Ø«ch ΩGôg’G ïjQÉJ øY π«dódG ¬eób …òdG ìöû∏d ¬MQGƒL πμH ™ª°ùj
Égƒ∏≤f ìƒd ¿ƒ«∏e áFɉɪK â¨∏H »àdG ájôé◊G ìGƒdC’G πªM ‘ (ó«Ñ©dG) πªY øY ¬d
É¡æe áà°S ,ΩGôgCG á©°ùJ ∑Éæg Ghó«°û«d ,IôgÉ≤dG Üôb ΩGôg’G ¿Éμe ¤EG ¿Gƒ°SCG øe
√ò¡H ó«Ñ©dG QÉ°S óbh ,⁄É©dG ‘ k Éà«°U ÌcC’Gh ÈcC’G ΩGôgC’G »g áKÓKh IÒ¨°U
,Îeƒ∏«c áFɪ©°ùJ øe ÌcCG ¤EG π°üJ áaÉ°ùŸG ¿CG »à©jöT .O ±ôY ,áªî°†dG IQÉé◊G
ɪæ«Hh ,á£æëŸG áæYGôØdG OÉ°ùLCG äô≤à°SG å«M ,≥gÉ°ûdG ºî°†dG AÉæÑdG ∂dP É¡H ⋲æÑ«d
,Ö«JôJ ÒZ øe â©°Vh óbh ,IQÉé◊G øe k ÉeGƒcCG ΩGôg’G øe áHô≤e ⋲∏Y iCGQ ∂dòc ƒg

89
  øe ∂∏g øe É¡«a øaó«d äôØM ,á≤«ªY á«YɪL QƒÑb É¡fG π«dódG ¬HÉLCÉa ,É¡æY ∫CÉ°ùa
k ÉØdCG ¿ƒKÓK ºgOóYh ó«Ñ©dG ¿CG ¤EG kGÒ°ûe ,ΩGôgC’G AÉæH ‘ ¥É°ûdG πª©dG AÉæKCG ó«Ñ©dG
  AÉ«YE’G øe Ωƒj πc ¿ƒ£≤°ùj º¡æe äÉÄe ¿Éch k ÉeÉY ÚKÓK ‘ ΩGôgC’G IQÉéM Gƒ∏≤f
  Gƒ∏¶«d ,ΩGôg’ÉH §«– ôØM ‘ º¡æaóH ¿ƒYôØdG ôeCÉ«a ,IÒNC’G º¡°SÉØfCG ¿ƒ¶Ø∏jh
    .!!..IÉ«◊G ‘ ºgOÉ°ùLG ¬àeóN ɪc 䃟G ‘ º¡MGhQCG ¬eóîàd ,¬Jƒe ‘ ¬H ¿ƒ£«ëj

                                                        :»à©jöT »∏Y .O ∫ƒ≤jh

¬àcôJ ó≤a ,ôcòJ ájôKCG ᪫b …CG É¡d ¢ù«d ôØ◊G ∂∏J ¿CÉH »∏«dO ìÉ◊EG ºZôH”
¿ƒYôØd kGÈb Gƒ©æ°üj »c GƒJÉe øjòdG öûÑdG ±’BG ôcòJCG ¿CG ∫hÉMCG ,É¡ÑfÉL ¤EG â°ù∏Lh
                                                              .“ïjQÉàdG áæYGôa øe

A’Dƒgh ¬à£HQ áæ«àe ábÓ©H »à©jöT »∏Y.O ô©°T á«cõdG ¬°ùØfh áaÉØ°ûdG ¬MhôHh
                                          .!!..ôØ◊G ‘ º¡eɶY äôKófG øjòdG

‘ ∫ƒ≤j ¿Éch ,óMGh π°UCG øe IôØ◊G ∂∏J ‘ Ú«fƒaóŸG ó«Ñ©dGh ¬fCÉH ô©°T πH
OhóMh äÉaÉ°ùe ¿CG ºZQh ,ºgOÓH ÒZ OÓH øe »æfG ºZQ º¡æe ÉfCGh »æe º¡fCG” ¬°ùØf
⋲∏Y â°Vôa óbh ,áŸÉXh ághôμe É¡∏c π°UGƒØdG øμdh ,Éææ«H Ée π°üØJ ¿ÉeRCGh
                                        .º¡°†©ÑH öûÑdG äÓ°U ∂μØàd ⁄É©dG

,º¡e’BGh º¡JÉfÉ©e øe A»°T …ó°ùL ‘ iöSh A’Dƒg ™e ᪫ªM á£HGôH äô©°T” ∫Éb
ó≤◊G øe ´ƒæH äô©°T πH ,É¡æY áHô¨dÉH äô©°ûa iôNCG Iôe ΩGôg’G ¤EG äô¶f ºK
⋲∏Y âeÉb ɉG ,ïjQÉàdG øe â«≤H »àdG á≤gÉ°ûdG Qƒ°ü≤dGh QÉKB’G πch »¡a É¡«∏Y
                                               .“‘Ó°SCGh …OGóLCG AÓ°TCGh AÉeO

,Úæ°ùdG ±’BG ÈY ⁄ɶª∏d ºcGôJ É¡fCÉch äGQÉ°†◊G äGõéæe »à©jöT.O iôj ¿Éc
á≤«ªY πeCÉJ äɶ◊ QƒÑ≤dG √òg ÚH »≤H ∂dòd ..OGóLC’G OÉ°ùLCG ÉgÉjÉæK ‘ äƒW
âcôJ ¬JÉ«M ‘ á∏MQ ≥ªYCG á∏MôdG √òg âfÉμa ,¬d IƒNEG ÚH ¢ùdÉL ¬fCÉch ¢ùëj ƒgh
GƒfÉc ≥«bôdG ¿CG ∫ƒ≤jh Oöùj »à©jöT Öàc ôNBG ¿Éμe ‘h ,¬°ùØf ⋲∏Y ÒÑμdG ÉgôKCG
,¿É°ùfE’G É¡«a ¢TÉY »àdG πMGôŸG ôe ⋲∏Y áØ∏à Qƒ°Uh ∫Éμ°TCÉH QGôªà°SÉH øjOƒLƒe
                                             .!!..ó«Ñ©dG ºg ɪFGO AÉ£°ùÑdG ¿Éch

                                                                                 90
øjòdG ∂ÄdhCG óMC’ äGòdG ¿Gôμfh ìhôH ᪩؟G ádÉ°SôdG √òg »à©jöT »∏Y Öàμa
                                                          :á≤jô£dG ∂∏àH GƒæaO
  äÉMƒàa πLCG øe Ió©dG ó©fh á≤jô©dG äGQÉ°†◊G »æÑf ∫õf ⁄ øëfh ,ÉæY â∏MQ ó≤d
                      o
  å«M ¤EG ºFÉ¡ÑdÉc ºgAGQh Éæfhôé«a ÉæYÉ«°Vh ÉfGôob ¤EG ¿ƒJCÉj GƒfÉc ,IójóL ôKBÉeh
  ..øëf ÉeCG ,ºgóMh º¡d óéŸG ¿Éc ìöüdG AÉæH øe »¡àæf Éæc ÉeóæYh ,ºgQƒÑb ™æ°üf
  Qƒî°U ÚH ∑Éæg øaóf Éæc ó«¡÷G ó¡÷G ∂dP ó©H ,ÉfGƒob QƒîJ âfÉc Éeóæ©a
  º¡gôμf ⁄h º¡aô©f ⁄ ¢SÉfCG Üô◊ ,Üô◊G ¤EG k ÉfÉ«MCG Éæfƒbƒ°ùj GƒfÉc ,IÈ≤ŸG
  øëf Éæc ,Éæ«dEG ¢SÉædG ÜôbCGh ÉæbÉaQh Éæ«æWGƒe øe ¢SÉfCG Üô◊ ÉÃQh πH ,πÑb øe
                                               o
 kGQɶàfG ,È°üdG ÆQÉØH ÉæJOƒY ¿ƒæ°ùŸG ÉæJÉ¡eGh ÉfDhÉHBG ô¶àæj ɪæ«H ,Üôë∏d ¥É°ùf  o
k ÉHôM âfÉc ‐ øjôμØŸG óMCG ∫ƒb óM ⋲∏Y ‐ Ühô◊G √òg ,áé«àf ’h ihóL ¿hO øe
  ’ ɪ¡æμdh ôNB’G ɪgóMCG ±ô©j Ú≤jôa ÜÉ°ù◊ ,ôNB’G ɪgóMCG ±ô©j ’ ,Ú≤jôa ÚH
                                                            .!...ɪ¡°ùØfCÉH ¿ÓJÉ≤àj
,øjôNBÓd íHGòŸG º«≤fh πà≤æd ÉeG øjô£°†e Éæc PEG ,k É°†©H Éæ°†©H ó«Ñf Éæc
                                                                       o
ábhôëŸG ´QGõŸGh áeó¡ŸG ¿óŸGh ÜGôÿG ¿Éc ºFGõ¡dG óæYh ,áÁõ¡dG ¬LGƒf hCG
                       o     o
¿Óé°ùj õ©dGh óéŸG ¿Éc ó≤a ,öüædG óæY ÉeCG ,ÉæJÉ¡eGh ÉæFÉHB’h Éæd ⋲≤ÑJ AGOô÷G
»NCG Éj øμd ,áÁõ¡dG ‘ ɪc öüædG ‘ Úehõ¡e ..§≤a äGhOCG øëf Éæc Gòμg ,ÉfÒ¨d
‘ ¿hÒ¨àj ⁄É©dG â«ZGƒWh IöUÉ«≤dGh áæYGôØdG CGóH ó≤a ÒÑc ∫ƒ– ∑ó©H çóM
,á«M É¡«a ìGhQ’G ⋲≤ÑJ »c QƒÑ≤dG AÉæHh 䃟G øY ºgóFÉ≤Y GƒcÎa ,ºgÒμØJ
»àdG áμ∏¡ŸGh á≤gôŸG äGÒ°ùŸG ájÉ¡f Éæd âM’ PEG ,kGÒãc ∫ƒëàdG ∂dòd ÉæMôa óbh
™æ°üf »c ¢†©H ⋲∏Y ÉgÉæØ°UQh ,Îeƒ∏«c ∞dCG áaÉ°ùe øe QÉéM’G ÚjÓe É¡H ÉæÑ∏L
                                                                   .kGódÉN kGÈb
Qƒ°ü≤d AGóa ÉfCG â∏©L ɪæ«H ,áæYGôØdG QƒÑb AÉæH á«ë°V »NCG Éj âfCG âÑgP ó≤d
øjòdG ¿hQÉbh ¿ƒYôa AÉØ∏oN Oƒ«≤H ÓÑμe »°ùØf äóLhh ,á≤gÉ°ûdG º¡YÓbh ΩÉμ◊G
                                  k o
Ú«ª°SôdG øjódG ∫ÉLQ á≤ÑW AÉØ∏ÿG A’Dƒg πμ°T ó≤d ,º¡àeóÿ Éfhôî°Sh ÉfƒbΰSG
ΩóNCG ¿CG »∏Y Öàc óbh ,IÈμà°ùeh IòØæàe á«bƒa á≤ÑW âëÑ°UG »àdG ,(áæ¡μdG)
          q
‘h ,Ú°üdGh öüeh Ú£°ù∏ah ¿GôjG ‘ ,áªîØdG óHÉ©ŸGh Qƒ°ü≤dG º¡d »æHCGh A’Dƒg
Ú«ª°SôdG Úª«≤dG A’Dƒg ¿EG ,óÑ©à°ùeh √ôeG ⋲∏Y ܃∏¨e Ωhô ¬«a óLƒj ¿Éμe πc

91
∫Éà≤∏d ÉfƒbÉ°Sh IÉcõdG ÉfƒÑ¡f ¬FÉ«ÑfCG áaÓNh ˆG π«ã“ GƒYOG øjòdG øjódG ⋲∏Y
ÉfÉHôb ΩÉæ°U’G íHòe ⋲∏Y ÉfOÉÑcG äGò∏a Ëó≤J ⋲∏Y ÉfhÈLCG º¡fCG πH ,OÉ¡÷G º°SÉH
      .AÉjôHC’G ÉæJÉæHh ÉæFÉæHCG AÉeO øe QGôªà°SÉH ⋲≤°ùJ óHÉ©ŸG âëÑ°UCG ⋲àM ,á¡dBÓd
                                                       o
                                                       á¡dB’G º°SÉH ∫Ó¨à°S’G
¿ƒYôa …ójCG ⋲∏Y ∂dPh ,á¡dB’G º°SÉH ∫Ó¨à°S’G ´GƒfCG CGƒ°SCG ÊÉ©f ÉæëÑ°UG ó≤d
RGƒgC’G hójDƒe Ö°üàZG ó≤d ,ɪ¡æjO ⋲∏Y Ú«ª°SôdG Úª«≤dGh ɪ¡FÉØ∏Nh ¿hQÉbh
áæ¡c π©a ∂dòc ,ó«ÑY √ÉÑ°TCG Éfƒ∏©Lh ,Éæ«°VGQCG ¢SɪNCG áKÓK (¢SƒéŸG áæ¡c)
               .¢SÉædG »°VGQCGh ∫GƒeCG ⋲∏Y á°ù«æμdG º°SÉH Gƒdƒà°SG å«M ,á«ë«°ùŸG
,Ú°üdG ‘ áªî°†dG π«KɪàdGh ÉehQ ‘ Qƒ°üo≤dGh óHÉ©ŸG Éæ«æH ,Úæ°ùdG ±’BG ‘
Úª«≤ŸGh á°ShÉ°ù≤dGh áæ¡μdG Ö«°üf ⋲≤Ñj ¿Éμa óéŸG ÉeCG ⪰üH ∂∏¡f øëf Éæc
                                       .¿ƒYôah ¿hQÉb »KQGh ,¬H øjôLÉàŸGh
â∏°Uh ,Úæ°ùdG √òg ‘ iôL Ée â©ÑàJh ,Úæ°ùdG ±’BÉH ∑ó©H â°ûY …òdG ÉfG
Oƒ«b ’EG »g Ée ¿ÉjOC’G √òg ¿CGh ó«Ñ©dG √ôμJ k É°†jCG á¡dB’G ¿CG ÉgOÉØe áé«àf ¤EG
Oƒ«≤dG ∂∏J Gƒeóîà°SG ɉEG øjódG ôeCG ⋲∏Y ÚªFÉ≤dGh áæ¡μdG ¿CGh Éæ«dEG â∏°SQCG IójóL
                                     .Qƒ°ü≤dG ÜÉë°UCG Iô£«°S ôjÈàdh ÉæbÉbΰS’
⋲àM øμdh ,kGôjõZ º¡ª∏Yh k É≤«ªY º¡ª¡a ¿Éc ,AɪμMh áØ°SÓa ÉæŸÉY ±ôY ºK
                                                    o
º¡æeh ,kGóÑY ¿ƒμ«d ódh øe ¢SÉædG øe ¿CÉH ó≤àYG ,kÓãe ƒ£°SQCÉa ,k É©Øf Éfhóéj ⁄ A’Dƒg
™ªàéŸG øe É«fódG á≤Ñ£dG ‘ ⋲≤Ñf ¿CG »©«Ñ£dG øe iCGQ ∂dòd ,kGó«°Sh Ó«Ñf ódh øe
                                                                         k
       .áØ°SÓØdG ∂ÄdhG …CGQ Ö°ùM ÉfQób ¿Éc ∂dò∏a ,•ƒ°ùdÉH πeÉ©fh AÉæ©dG ΩÉ°ùf      o
k É¡éàe πÑ÷G øe ∫õf óbh ,ójóL »Ñf ô¡X ÉeóæY ,IójóL ICÉLÉØe ó¡°T ⁄É©dG øμd
  á°ûgódG ÚH ÉfCGh »°SÉØfCG âªàc ,“k É©«ªL ºμ«dG ˆG ∫ƒ°SQ ÊCG ” º¡d ÓFÉb ,¢SÉæ∏d
                                                                      k
  ˆG πÑb øe âã©H ÊCG” ΩÓμdG ‘ ôªà°SG ¬æμd IójóL áYóN ôeC’G ‘ π©∏a ,∂°ûdGh
  º¡∏©‚h áªFG º¡∏©‚h ¢VQC’G ‘ GƒØ©°†à°SG øjòdG ⋲∏Y ø‰ ¿CG ójôfh” πFÉ≤dG
  º¡∏©éjh IÉéædÉH ºgöûÑ«a ÚØ©°†à°ùŸGh ó«Ñ©dG ˆG çóëj ∞«c k ÉÑéY ,“ÚKQGƒdG
  øe ÉfhAÉL ,øjôNBG AÉ«ÑfCÉc ¬Jó≤àYG PEG ,¥ó°UCG ’ äóc ,⁄É©dG IOÉ°Sh ¢VQC’G »KQGh
  ÒeCG ó°V ¢SÉædG ÅÑ©j »c ,IƒÑædG ⋲YOG k GÒeCG ¿Éc ÉÃQ hCG ,Ú°üdGh óæ¡dGh ¿GôjG
                                 k

                                                                                92
                                                   .øjódG ∫ÓN øe ¬dÉæe ≠∏Ñ«a ,ôNBG
πÑ÷G íØ°S ‘ ºæ¨dG ⋲Yôj ƒgh k É©«ªL ¢SÉædG √ógÉ°T ,º«àj ¬fG ..’ “:GƒdÉb
øe óMGh ôNBG ¬fCG πH ‹ GƒdÉ≤a ,IÉYôdG ÚH k’ƒ°SQ ˆG »Ø£°üj ∞«c :ÌcCG âÑé©àa
,AGô≤ØdGh IÉYoôdG øe ºg k É°†jCG AÉ«ÑfC’G √OGóLCG ¿Éc óbh ,‐ IÉYôdG‐ AÉ«ÑfC’G á∏°ù∏°S
»Ñf Gò¡a ..AÉLôdGh ±ƒÿGh ∑ÉÑJQ’G É¡«a êõàeG á°ûYôH äô©°Th ,‹É°UhCG âØŒQÉa
..∫ÓH :ó«Ñ©dGh AGô≤ØdG øe ÊGƒNCG ‹ƒM âjCGQ ÉeóæY …OOôJ ∫GRh ,Éæ«ah Éæe å©Ñj
Ωó©e »HGôYCG ..QPƒHCG ,óÑ©à°ùe ºK ¿GôjG ÜôM Ò°SCG ..¿Éª∏°S ..»°ûÑ◊G óÑ©dG ∂dP
     o
,AGô≤ØdGh ó«Ñ©dG øe ºg ºgÒZ ¿hôNBGh áØjòM »HCG áLhR ¤ƒe ..⁄É°S ..AGôë°üdG øe
                                                 o
                                           .º¡eƒb IOÉ°S GƒëÑ°UCG ºK »ÑædG ∫ƒM GƒØàdG
                                                       ôWÉîŸÉH áaƒØ ádÉ°SQ
¢SÉædG ìÉ◊EG ó©H ÉgÉæH Ú£dG øe ±ôZ ™°†H ¿Éc (√öüb) ¿C’ ,»ÑædG ∂dòH âæeBG
¿Éc Gòμg ,π«îædG ∞©°S ⋲∏Y âàÑK áÑ°ûN ¿Éc (¬WÓH)h ,É¡FÉæH ‘ ƒg ºgÉ°S óbh
…ó∏éH k É«LÉf ,¿GôjG øe âHô¡a ,ÌcCG ∂∏Á ’ ƒgh É¡æY πMQ óbh ..É«fódG ‘ ¬YÉàe πc
,á¡aÉàdG º¡HhôM ¤EG ÉfƒbÉ°Sh ÉfƒbΰSG øjòdG (¢SƒéŸG áæ¡μdG) øjóHDƒŸG º∏X øe
Úeƒ∏¶ŸGh ó«Ñ©dG øe »bÉaQ ÖfÉL ¤EG É¡H ⪰üàYGh »ÑædG áæjóe ¤EG âHôg
âdGR’h ,ÉæcôJh πLC’G √ÉaGh ¿CG ¤EG ¬ÑfÉL ¤EG â«≤Hh ,¢VQC’G ‘ ÚØ©°†à°ùŸGh
                           .áØ∏àîŸG ä’ɪàM’Gh ôWÉîŸÉH áaƒØ ¬àdÉ°SQ á«°†b
Îà°ùJ IójóL á£∏°S »g É¡a ,…ôeCG ⋲∏Y ܃∏¨e ÊCG äô©°Th ójóL øe â°ùÄj
Iôe ÉæaôYh ..ˆG º°SÉH ˆG ÜQÉ–h óLÉ°ùŸG ‘ ÜòμdG öûæJ »gh ,ó«MƒàdG AGOôH
óHÉ©ŸG AÉæH πLCG øe Éæ∏¨à°ùJh ,øjódG 䃰üH ºμ– á«fhQÉbh á«fƒYôa ÉgƒLh iôNCG
                                     .áªî°†dG ìhöüdG AÉæÑH ÉfCGóH Gòμgh Qƒ°ü≤dGh
Éæ«∏Y ¢VôØj ¿Éc ó≤a ..IÉ«Mh k ÉeO É¡d Éæ«£YCGh ,ÉæaÉàcCG ⋲∏Y ∂dP πc »æH ó≤dh
            o
¢UÓÿG ¿CÉH ó≤àYCG äóch ,º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U ˆG ∫ƒ°SQ áaÓNh ˆG º°SÉH ∂dP πc
ádÉ°SôH ÉfAÉL πg ,»ÑædG ∂dP ¿Éc øe ,Éæ«∏Y âÑàc ɉG ájOƒÑ©dG ¿CGh π«ëà°ùe     o
πg ,¢SÉædG øe áÄa áeóÿ ó©H ɪ«a ôî°ùf »μd ÉæaƒØ°U º¶fh ÉæYóN πg ,áØjõe
                                                                           p
çóM ÉŸ á«ë°V Éæ∏ãe ƒg ¿Éc ó≤a ..Óc ?..¬ª°SÉH ó¡£°†fh ⋲Ñ°ùæ°S ÉæfCÉH ±ôY ¬fCG

93
áæ¡c ¤EG á«∏gÉ÷G ¤EG ™LQCG πg ..?..IÉéæ∏d ∂∏°SCG ≥jôW …CG ,ôØŸG øjCG ..¿B’Gh .√ó©H
IOÉb ¤EG ™LQG ÊGôJ ΩCG ?..∞«jõàdGh º∏¶dG ¢SÉ°SCG ⋲∏Y âeÉb óHÉ©e ¤EG ΩCG ,¢Sƒ›
ΩÓ°S’G IQƒK ‘ º¡fÉ£∏°S GhöùN øjòdG ¤EG …CG ,ÉgQô– πLCG øe ¿ƒ∏ª©j øjòdG »Ñ©°T
,äÉæ«ÑdG º¡JAÉL ¿CG ó©H ¤hC’G º¡à«∏gÉLh ‹ÉÑdG º¡KGôJ ¤EG Ωƒ«dG IOƒ©dG ¿ƒdhÉë«a
..?..áÁó≤dG óHÉ©ŸGh Iójó÷G óLÉ°ùŸG ÚH ¥ôØdG Ée øμdh ..óLÉ°ùª∏d ÅéàdCG ΩCG
ˆG ⋲∏°U ∫ƒ°SôdG è¡f ⋲∏Y Ò°ùdG ÚYsóŸGh áaÓÿG ¢SÉÑd Ú°ùÑ∏àŸG âjCGQ óbh
                                         o
?.ó«MƒàdG º°SÉH â©ØJQG ¿PBÉeh ,(OÉ¡÷G) ÉgóM ⋲∏Y Öàc k Éaƒ«°Sh ,º∏°Sh ¬«∏Y
QÉeódGh Ühô◊G äÉMÉ°S ¤EG …uôLh ‹Ó¨à°S’ iôNCG Iôe Ωóîà°ùj ¬∏c ∂dP âjCGQ
                                                                        .ÒØμàdGh

                                                          (PÉ≤fE’G) IOÉb Qƒ°üb

IOÉb Qƒ°üb AÉæH ídÉ°üd ¿GOƒ°ùdG ‘ ÚfƒaóŸG ¢ü°ü≤d »°ùØæH â©LQ ÉeóæYh
º¡MGhQCGh á«eÉ°ùdG º¡ÑbÉæe kGôcòàe Iô£©dG º¡JÒ°S ≥ÑY ºà°TCG âMQ (PÉ≤fE’G)
ÊCÉch ,kGóHCG ºgÉ°ùfCG ⁄ »æfCG ºZôH º¡JôcòJ Ωƒ«dG AÉ«≤fC’G øe á∏°ù∏°S ,á«aÉ°üdG á«≤ædG
º°SÉ≤dGƒHG ,ÜGôJƒHCG ájhÉ©e ¬Jó≤a …òdG Ö«Ñ◊G »NCGh ,πeÉc óLÉe..º¡æ«H ¢û«YCG
ï«°T óªMCG »î«°Th ,¿ÉªãY Iöù«e ,∂°ûHO Ú°ùM ,»HGQOÉÑdG øjódGQóH,¢ShôdGó«Y
ÚeC’G »∏Y OƒÑY »à∏M øHGh õjõ©dG »NCGh ,áÑ«°T óªh ∂dÉŸGóÑY ájhÉ©eh ÚeC’G
,ΩÓ°ùdGóÑY ⋲°†Jôe,Qó«M ≥dÉÿGóÑY õjõ©dG ‹ÉN øHGh ,ìÉàØdGóÑY »∏Yh ,Ú°SÉj
Ú°ù◊G ó«°ùdG ¥QÉW »ªY øHG »NCGh ,ôHÉL ˆGóÑYh ,ôμHÉH ˆGóÑYh ,ó«°S ∞°Sƒjh
óªMCG ‐¿GOƒ°ùdG ‘ ΩÓ°ùdG IÒ°ùŸ AGó¡°T ¤É©J ˆG ‘ ºgÉæÑÑMCG øjòdG ÉæJOÉb øeh
¿ÉªãY óªMCG …PÉà°SGh ‐á°ü«°übƒHCG ó«°ùdG π°†a ,¿Éª«∏°S ΩÓ°ùdGóÑY ,ôHÉL »°VôdG
..k É©«ªL ˆG áªMQ º¡«∏Y..ÊOÉØdG º°üà©e Ö«Ñ◊G »NCG h ,܃é ¿ÉªãY óªh ,»μe
‘ ¥ôY á£≤f º¡æe ¥ôJ ⁄ øjòdG É¡H º©æ«d É«fódG √òg GƒcôJ ÜÉÑ°T øe º¡d Éj
IôgÉ£dG AÉeódG GƒbGQCG º¡æμd ,ΩÓ°SE’G á©aQ øe ∂YO ¿GOƒ°ùdG á©aQh QGô≤à°SG π«Ñ°S
AÉ£°ùÑdG Ú«fGOƒ°ùdG Qƒ°U á«FÉ°†ØdG äGƒæ≤dG â∏≤f ɪ∏μa ,áÄ«fódG º¡JGP πLCG øe
íaÉ°UCG ¿CGh ,IÒædG º¡gƒLh π«Ñ≤J ∫hÉMCG OÓÑdG ¥öTh ∫ɪ°ûdGh QƒaQGOh ܃æ÷G øe
ÚcÉ°ùŸGh AGô≤ØdG ∫GƒeCG πcCÉJ ⁄h AÉjôHC’G AÉeóH çƒ∏àJ ⁄ »àdG IôgÉ£dG º¡jOÉjCG
                    .ÉgÒZh Éjõ«dÉeh »HO ‘ ΩÓMC’G ¿óe ‘ ágQÉa øcÉ°ùe É¡d »æÑàd

                                                                                  94
⋲μM øjòdG öüe áæYGôa πãe k ÉeÉ“ ¿GOƒ°ùdG ‘ ºμ◊G ΩÉeR Ghó«°ùJ øjòdG A’Dƒg
åãL ⋲∏Y ágQÉØdG ºgQƒ°üb GƒæHh ¢SÉædG äÉHGò©H GhPò∏J »à©jöT »∏Y .O º¡æY
øe ÒÑμdG Oó©dG •ƒ≤°ùH øØL º¡d ±ôj ⁄ πH º¡fƒ«Y ™eóJ ⁄h ,…OÓH AÉæHCG AÓ°TCGh
                                              .Égƒ∏©àaG »àdG Ühô◊G ÉjÉë°V
                                                         .?..Ωƒ≤dG ÈàYG πgh
äGP ⋲∏Y ócDƒj ™aÉf »∏Y ™aÉf Gò¡a..Ëó≤dG º¡dÓ°V ‘ Ωƒ≤dG ∫GR ’ ∞°SCÓd
âeób” (PÉ≤f’G) ¿CÉH OÉ¡°TC’G ¢ShDhQ ⋲∏Y º°ù≤jh OÓÑdG ‘ AÉeódG ¥GQCG …òdG è¡ædG
Éj..“øjôNBG ∞dCG 100 Ëó≤àd ¿hó©à°ùeh ¿GOƒ°ùdG ܃æL ‘ AGó¡°ûdG øe k ÉØdCG 40
,AÉeódG ø≤Mh ΩÓ°ùdG AÉ°SQEG ⋲∏Y ’ ∫Éà≤dG ⋲∏Y IOGQE’Gh º«ª°üàdG ⋲∏Y ΩÓ°S Éj..ΩÓ°S
Ühô¡∏d ™aÉf ´öSCG ÉeóæY »°VÉŸG ƒjÉe 10 Ωƒj ‘ Aɪ°ü©dG áÑ£ÿG √òg âfÉc øjCGh
¿CG GhOƒ©J øjòdG ¬dÉãeCGh ƒg É¡∏©°TCG »àdG ∑QÉ©ŸG ∫ƒg øe √ó∏éH k É«LÉf ¿GOƒ°ùdG øe
ƒjÉe øe öTÉ©dG ‘h ,∫ÉØWC’Gh AÉ°ùædG øe AÉ£°ùÑdG øªãdG ™aójh ¿ƒHô¡jh Égƒ∏∏©°ûj
   .≥«KƒàdG äÉëØ°U ¬Ä£îJ ’ ¿GOƒ°ùdG ïjQÉJ ‘ k Éeƒj íÑ°UCGh ÒÑμdG ´Éæ≤dG ∞°ûμfG
ʃjõØ∏àdG (AGóØdG äÉMÉ°S) èeÉfôH OGóYEG ‘ ≥HÉ°ùdG π«eõdG ôμHÉH ºã«g ñC’G Gògh
‘ ¬d á∏NGóe ‘ »æWƒdG äGôHÉîŸG RÉ¡÷ ™HÉàdG »Hô◊G ™«æ°üàdG áÄ«¡H §HÉ°†dGh
                  :∫ƒ≤j á∏«∏b ΩÉjCG πÑb øjÓfhCGõ«fGOƒ°S Èæà äÉYƒ°VƒŸG ióMEG
  ∫GhR ¿hójôj øjòdG ¿CGh ≥M ⋲∏Y ÉæfCG Éææ«≤j øY ∂dP πc ÉæMõMõj ødh ⁄ ˆGƒa”
  ⋲HCGh ,πàb øe πàbh ,¥öS øe ¥öS ... πWÉH ⋲∏Y ˆG Qƒf GƒÄØ£«d ¿hójôjh ,ˆG IƒYO
k Éμ°SÉ“ AÓàH’G Éfójõj ¿CG Éææ«≤j ⋲≤Ñjh ,kGOôa áeÉ«≤dG Ωƒj ¬«JBG ∂ÄdhCG πμa ,⋲HCG øe
  πJÉ≤fh ,ˆÉH ±ƒîfh ,ˆÉH ôcòf ,≥◊G ≥jôW ⋲∏Y Ò°ùf ,Ö«£dG øe å«ÑÿG ˆG õ«ª«d
                                              .“ºF’ áeƒd ˆG ⋲a ±Éîf ’ ¬∏«Ñ°S ⋲a
‘ ¿ƒ∏ª©j øjòdG á°UÉNh áeƒμ◊G ájƒ°†Y πμa ΩÓμdG Gòg Üô¨à°SCG ⁄ ™Ñ£dÉHh
¿CGh ≥M ⋲∏Y º¡fCG ƒg óMGh ∫ƒ≤H ¿ƒdƒ≤j á«é«JGΰSE’Gh á«æeC’G IÒÑμdG É¡JÉ°ù°SDƒe
πch ¬à°†«H øY ´ÉaódGh ΩÓ°S’G ¿ƒ∏ãÁ º¡fCGh ,πWÉH ⋲∏Y ºgó°V ∞bh øe πc
á¨∏dG √òg π°UGƒJ k ÉÑjôZ ¢ù«dh ,“º¡gGƒaCÉH ˆG Qƒf GƒÄØ£j ¿CG ¿hójôj” øjôNB’G
¿C’ É°TÉØ«f ¥ÉØJG ⋲∏Y ™«bƒàdG ó©H ∞bƒàj ⁄ ∫Éààb’G ¿CG ó‚ Gòd ܃∏°S’G Gògh

95
âcôJ ɪ«a »æWƒdG ô“DƒŸG (´ôa) áeƒμ◊G ¬H Ò°ùJ …òdG è¡ædG äGP ƒg è¡ædG
±ô£dG iöSCG º«∏°ùàH âeÉb πH á«bÉØJ’G ó©H ≥HÉ°ùdG ‹Éà≤dG É¡é¡f á«Ñ©°ûdG ácô◊G
⁄h iöSC’G Gƒ∏àb ¬é¡æH ¿ƒμ°ùªàjh ΩÓ°S’G øY ¿ƒ©aGój øjòdG ɪæ«H »eƒμ◊G
                                                          .!!..kGóMCG º¡æe GƒcÎj
                                  .¢SÉædG á∏« ‘ ܃æ÷G ÉjÉë°V Qƒ°U âdGR ’
                ..á«JƒÑμæ©dG áμÑ°ûdG ⋲∏Y IQƒ°ûæe QƒaQGO ÉjÉë°V Qƒ°U âdGR ’h
IOÉHE’Gh iô≤dG ¥ôM øY áÑWÉb ⁄É©∏d âØ°ûc »àdG á«YÉæ°üdG QɪbC’G Qƒ°U
                                                              .á«Yɪ÷G
                                                           ôμHÉH ºã«g ñC’G ∫ƒ≤jh
Ò°ùf ,Ö«£dG øe å«ÑÿG ˆG õ«ª«d k Éμ°SÉ“ AÓàH’G Éfójõj ¿CG Éææ«≤j ⋲≤Ñjh”
                                                     .!!..“≥◊G ≥jôW ⋲∏Y
º∏°ùe ƒHCG π©a ɪc k ÉeÉ“ öûÑdG ºLɪL ⋲∏Y (≥◊G) ádhO Gƒª«≤j ¿CG ¿hójôj
‘ á«°SÉÑ©dG ádhódG Ωƒ≤J ¿CG πLCG øe ¿É°ùfEG ∞dCG 600 √óMƒd πàb …òdG ÊÉ°SôÿG
                                                                   .!!..¥Gô©dG
                                      !!..k ÉbÉØfh kGôØc ó°TCG .!..ábQÉØe øe É¡d Éj..
ÊGOƒ°ùdG ´QÉ°û∏d ájRGõØà°SG äÉëjöüJ øe ÚdhDƒ°ùŸG øe Qó°üj Ée ¿CG ™Ñ£dÉH
çGóMC’G ™e É¡∏eÉ©J ‘ ΩɶædG IOÉ«b ¬©ÑàJ …òdG Gòg è¡æe …CG ∫AÉ°ùàj AôŸG π©éj
ΩɶædG ábQÉØà áYÉæb ⋲∏Y âæc ÉŸh ,ôªà°ùŸG åëÑdÉH kGÒãc »æ∏¨°T ôeC’G Gògh
∫ƒM (7)»∏Ñ°ûdG ó«©°S ∞dDƒŸG ÜÉàc IAGôb ⋲∏Y â∏ÑbCG ∞«æ◊G »eÓ°SE’G øjó∏d
ájB’G (áHƒàdG) IQƒ°S ‘ äOQh »àdG ÜGôYC’G ¥ÉØf ájBG kGöùØe ÖJÉμdG ∫ƒ≤jh ¥ÉØædG
ˆG ∫õfCG Ée OhóM Gƒª∏©j ’CG QóLCGh k ÉbÉØfh kGôØ oc ó°TCG ÜGôYC’G” ¤É©J ¬dƒb ‘ ,(97)
                o o
ÜôY øe º∏°SCG øe á∏ªL ™e Gƒª∏°SCG ób ÜGôYC’G ¿EG,“º«μM º«∏Y ˆGh ¬dƒ°SQ ⋲∏Y
º¡°ùØfCG √ƒμ°ûJ Ée º¡d ÚÑ«d ¢UÉN ÜÉ£îH º¡°üN ËôμdG ¿BGô≤dG ¿CG ’EG ,Iôjõ÷G
                                                      q
¿BG Ió°Th AÉØLh á¶∏Z øe º¡cƒ∏°S ¬«∏Y …ƒ£æj Éeh ,Oô“h ¢ûMƒJ øe ºgGƒ°S ¿hO
,áæĪ£ŸG ¢ùØfC’G ÖJGôe ¤EG º¡°ùØfCÉH Gƒbôj ¿CG Ó©a GhOGQCG GPEG ∫hõJ ¿CG É©«ªL É¡d


                                                                                        96
                                                                         p
k É°SÉ°SCG É¡fCG Éà ¿ÉÁE’G á∏Môe ¿CG ’EG ΩÓ°SE’G ∞°Uh º¡æY ËôμdG ¿BGô≤dG ∞æj ⁄ PEGh
  ó¡L ∫òH ¤EG äGòdÉH ºg º¡æe âLÉàMG ,»Ñ∏b ´ƒ°ûNh ´ƒ°†Nh áHÉfEGh äÉÑNEG á∏Môe
  ¬dƒ≤H ¬fÉëÑ°S √ÒÑ©J ¿Éc Éæg øeh ,É¡Zƒ∏H ¿hójôj ø‡ Ó©a GƒfÉc GPEG ∞YÉ°†e
  ¤EG PÉØædG ‘ áHƒ©°U øe ¿ÉÁE’G ¬«bÓj ɪY kGÒÑ©J “ºμHƒ∏b ‘ ¿ÉÁE’G πNój ÉŸh”
                                             .´ƒ°†ÿG ΩóY ⋲∏Y IOôªàe á°ûMƒàe ¢ùØfCG
(»Hô©dG) `H ∞°üj ⁄h ,Üô©dG ßØd ÉbÓWEG πª©à°ùj ⁄ ËôμdG ¿BGô≤dG ¿CG ºZôa
øŸ êPƒªæc ÜGôYC’G øY IÒãc ™°VGƒe ‘ çó– ¬fCG ’EG ,ËôμdG ¿BGô≤dG iƒ°S
⋲∏Yh »bÉØædG ∑ƒ∏°ùdG ⋲∏Y GhOƒ©J øŸh ,»bÉØædG ôØμdG ôgɶe º¡«a âî°SôJ
                                                     .Ú≤aÉæŸG äÉaöüJ
Ωɶf Gƒaô©j ⁄ øjòdGh Gƒfóªàj ⁄ øjòdG hóÑdG ∂ÄdhCG ºg ÜGôYC’G ¿CG Ωƒ∏©e
º°†N ‘h ... ÓμdGh Aɪ∏d ÉÑ∏W π«MôdG ⋲∏Y GhOƒ©J Ée Qó≤H Iô≤à°ùŸG á«Yɪ÷G IÉ«◊G
᪶fCG Ωõà∏J ¿CGh É°†jCG »g ô≤à°ùJ ¿CÉH º¡°ùØfCG Gƒeõ∏j ⁄ ,∂∏J ájhóÑdG º¡JÉ«M
QôëàdG øe Òãc ⋲∏Y Ωƒ≤J º¡JÉ«M âfÉc πH ,ÚfGƒbh Ohó◊ ™°†îJ ¿CGh ™FGöTh
¿ƒμ«d ójó÷G øjódG AÉL ɪ∏a ,ôØe É¡æe øμj ⁄ »àdG äÉeGõàd’G øe π«∏bh ¥Ó£f’Gh
¿Gôª©dG ìÓ°U ¬«a Ée ¤EG ·C’G …ó¡«dh ,á«YɪàL’Gh ájOôØdG ¿É°ùfE’G IÉ«◊ kGQƒà°SO
…OƒLhh …QÉ°†M AÉæH ¢ù«°SCÉJ ¤EG ±ó¡J ¬JÉjBG äAÉLh ,√QÉgORGh ¬«bQh √QGô≤à°SGh
ôeGhCÓd ´ƒ°†î∏d º¡°ùØfCG äCÉ«¡J ø‡ øjódG Gòg ´ÉÑJG ¿ƒμj ¿CG ∂dP Ö∏£J ,πeÉμàe
á©jöûdG ‘ Éà ΩQÉ°üdG ΩGõàd’G ⋲∏Yh áYÉ£dGh ™ª°ùdG ⋲∏Y º¡°ùØfCG GƒHQ ø‡h ,á«≤◊G
⋲∏Y äOƒ©Jh QôëàdG ⋲∏Y âHôJ »àdG á«HGôYC’G ¢ùØædG ¤EG ÉæàØàdG GPEÉa ,ΩÉμMCG øe
Ωɶfh øjO ƒg Éà ΩÓ°SE’G ÚH π°UÉØdG iÔ°S òÄæ«M ÉæfEÉa ,Å°T …C’ ´ƒ°†ÿG ΩóY
Å°ûH ¿ƒaΩj ’h ´ƒ°†ÿG ¿ƒÑëj ’ øjòdG ÜGôYC’G ÚHh ,á∏eÉμàe á©jöTh ΩÉμMCGh
,äɪ«¶æàdG ’h Ohó◊G ∞dCÉJ ⁄h ¥Ó£f’G ⋲∏Y º¡°ùØfCG äOƒ©J óbh ,áYÉ£dG ¬ª°SG
∑ƒ∏°ùdG óYGƒb ¿É«ÑH É¡JÉjBG äAÉL »àdG äGôé◊G IQƒ°S ‘ áØdÉ°ùdG äÉjB’G ∫hõf Éeh
¬«fÉ©j Ée ⋲∏Y Ó«dO ’EG ,á«YɪàL’G IÉ«◊G ÜGOBG ¤EG OÉ°TQE’Gh ö†ëàŸG »YɪàL’G
                k
√òg ¿ÉÁEG IÒ°ùe πbô©j ¿CÉH Oóg iƒà°ùŸG Gòg ⋲∏Y öùY øe Ó°UCG »HGôYC’G êPƒªædG
                                                     o    k
                                                             .¢SÉædG øe áØFÉ£dG
GóHCG Gƒ©°ùj ⁄ º¡fCG ’EG ,ˆÉH GƒæeBGh ΩÓ°SE’G ‘ ÜGôYC’G øe ÒÑc OóY πNO ó≤a

97
GƒdÉeh Ò«¨àdG Gò¡H Ó°UCG ÚÑdÉ£e Gƒ°ù«d º¡fCG GƒæX πH , º¡°ùØfCÉH Ée Ò«¨J ¤EG
¿ÉÁE’G äɪ∏c òØæJ ⁄h ,»HGôYC’G ÉgGƒg ⋲∏Y º¡°ùØfCG QGôbEG ¤EG ¬«∏Y Gƒ©Ñ£J ÉÃ
º¡æe π©éj ¿CÉH ∂dP Oóg óbh ,º¡°ùØfCG ÉjÉæM ¤EG º«∏°ùàdGh ´ƒ°ûÿG äÉë∏£°üeh
¢ùØfC’G ´É°†NEG ¿hóH IójóL Ió«≤Y ¬fCG ⋲∏Y øjódG òNCÉa IQGóL øY Ú≤aÉæŸG CGƒ°SCG
≥◊G …ój ÚH »YGƒdG πeÉμdG ´ƒ°†ÿGh º«∏°ùàdG ÖJGôe É¡H ≠∏ÑJ IójóL á«HÎd
‘ ¢ù«dh Iô¡£ŸG á©jöûdG ôeGhC’ á«M áHÉéà°SG ‘ RÈj …òdG ôeC’G ,¤É©Jh ¬fÉëÑ°S
∂∏°ùŸG Gòg πãe ,É¡H Ö∏≤∏d á∏°U ’ á«∏μ°T äÉcôëH ΩÉ«≤dG hCG »∏μ°ûdG ≥«Ñ£àdG Oô›
»æÑæj »àdG IóYÉ≤dG ƒg ,¢ùØædG áHÉéà°SG ¿hóH ìQGƒ÷G ´ƒ°†Nh ¿É°ù∏dG ±GÎYG ‘
¿CÉH ìöüJ iôNCG äÉjBG âdõf ó≤d :»∏Ñ°ûdG ∞«°†jh .¬fÉcQCG ¢ù°SDƒjh ¥ÉØædG É¡«∏Y
¬ØFGƒW ó«dƒàd á°UÉNh ,¥ÉØædG ™«æ°üàd GRÉà‡ k Éfó©e ,º¡ª¶©e ‘ GƒëÑ°UCG ÜGôYC’G
ˆG ∫õfCG Ée OhóM Gƒª∏©j ’CG QóLCGh k ÉbÉØfh kGôØc ó°TCG ÜGôYC’G” ¤É©J ∫ƒ≤j PEG ,¬dÉ«LCGh
∂∏°ùe Gƒμ∏°S GPEG ÜGôYC’G ¿CG ‘ áëjöU áÁôμdG ájB’G ,“º«μM º«∏Y ˆGh ¬dƒ°SQ ⋲∏Y
¿CG ∂°TƒJ »àdG IhGó©dG ∂∏J ÖÑ°ùH ∂dPh ,¬«a kGQƒ¡X ó°TC’G º¡a ,¥ÉØædGh ôØμdG
ΩóY ¤EG »©«Ñ£dG º¡∏«e ÖÑ°ùHh ÜGôYC’Éa ,(Ohó◊G) ÚHh º¡æ«H á«©«ÑW íÑ°üJ
º∏©dG Qɶæà Aɪ°ùdG øe âdõf »àdG Iójó÷G Ohó◊G ‘ Ghô¶æj ød ,áYÉ£dGh ´ƒ°†ÿG
º¡d OGôj (Oƒ«b) …CG (OhóM) É¡fCG ⋲∏Y ájGóÑdG òæe É¡fƒ≤∏à«°S πH ,ôHóàdGh º¡ØdGh
                                                              .•ƒ¨°Vh É¡H Ghó«≤àj ¿CG

øe ¬«∏Y GhOôe ɇ º¡©æ“h ºgó«≤J OhóM Oô› ójó÷G øjódG ÜGôYC’G ÈàYG ó≤a
»HGôYC’G º¡ØdG íÑ°UCG òFòæeh ,á≤jôW ájCÉH ΩGõàd’G ΩóYh ,á©jöT ájCÉH QɪàF’G ΩóY
¢ùØædÉa ,Ωƒ«dG ¤EG ΩÓ°SE’G É¡¡LGƒjh É¡¡LGh »àdG ôjPÉëŸG ÈcCG óMCG √OhóMh øjó∏d
,Ohó◊G øe OôéàdG ⋲∏Yh Oƒ«≤dG øe ï°ùØàdG ⋲∏Y âHôJ ¢ùØf πμd õeQ »g á«HGôYC’G
√òg πãeh .ÉgOÉ°ùa hCG É¡MÓ°U ‘ ô¶ædG ¿hóH É¡∏°UCG øe ÚfGƒ≤dG ¢†aQ ⋲∏Yh
’h ,Aƒ°ùdÉH IQÉeCG k É°ùØf ¿ƒμJ ¿CG ’EG øμÁ ’ ,¢ûMƒàdG IôFGO øe êôîJ ⁄ »àdG ¢ùØædG
       o
Ée Ò«¨Jh É¡eó≤Jh Égö†– ¬aóg »YɪàLGh …OƒLh ´höûe ‘ •ôîæJ ¿CG É¡d øμÁ
GôgÉX É¡Lh Ωó≤àd òFóæY πjÉëàà°S É¡fEÉa , ágôμe ∂dP â∏©a GPEÉa ,ágôμe ’EG É¡H
  .¬H »∏©a ´ÉæàbG ’h ,π©ØJ Ée á≤«≤ëH »≤«≤M »Yh …CG ¿hóH , ΩGõàd’Gh áYÉ£dG øe

’h ¬≤a ¿hóH ΩÓ°SE’G ¿ÓYEGh áYÉ£dG QÉ¡XEG ⋲∏Y ºFÉ≤dG »HGôYC’G ∑ƒ∏°ùdG Gòg

                                                                                    98
¥ÉØæ∏d ⋲Ø°UC’G ¬LƒdG ƒg ,¬dƒ°SQ ⋲∏Y ˆG ∫õfCG Ée OhóëH »≤«≤M ΩGõàdEG ¿hóHh ,»Yh
⁄ ,ÖfÉL πc øe ΩÓ°SE’G º¡H •ÉMCG óbh ¿ƒ≤aÉæŸÉa ,ΩÓ°SE’ÉH Ú≤aÉæŸG áeÓ©dh
á≤«≤◊G ‘ º¡fCG ºZQ Ú∏°üŸG ôFÉ°S ™e IÓ°üdG øeh ÚJOÉ¡°ûdG ¿ÓYEG øe GóH Ghóéj
ɪ∏a , Ó«Ñ°S ió¡dG ¤EG ójôJ ’ ,É¡«Z ‘ IQOÉ°S É¡FGƒgCG ™e á≤∏£æe º¡°ùØfCG âdGR ’
¿Éª°V ’EG ¬FGQh øe Ghó°üb Ée å«M ,k É«fÉÁEG ÓªY ’ k ÉjQÉŒ ÓªY º¡eÓ°SEG ¿Éc Gƒª∏°SCG
                                            k             k
                      .äÉbó°Uh Âɨe øe ájOÉŸG ™aÉæŸG ≥«≤–h º¡°ùØfC’ øeC’G

øe πH …óæY øe Å°ûH »JBG ⁄ ...k ÉØfBG äôcP ɇ Üô¨à°ùJ ’CG ƒLQCG ..ËôμdG ÇQÉ≤dG
(¥ÉØædG) ∫hÉæJ …òdGh ÜÉàμdG Gòg ‘ ¬Ñàc Ée ⋲∏Y ôjó≤àdGh ΩGÎM’ÉH ôjóL ∞dDƒe
,¤É©Jh ¬fÉëÑ°S ˆG ¿ód øe AÉL …òdG ÊBGô≤dG º¡ØdG å«M øeh áeÉ©dG ¬JQƒ°U ‘
¢VQCG ⋲∏Y ºcÉ◊G ΩɶædG ∑ƒ∏°S πHÉ≤e ‘ ÜÉàμdG Gòg øe äÉ°SÉÑàbG øe AÉL Ée ™eh
äô≤aCG äÉ°SÉ«°S øY èàf Éeh ,™ªàéŸGh OÉ°üàb’Gh á°SÉ«°ùdG ‘ ¢TÉ©ŸG ™bGƒdG
ᩪ°S äAÉ°Sh ,ájöù≤dG ‘Éæª∏d Iôé¡dGh ÜGÎZ’G ∫hO ‘ öSC’G äOöTh OÉÑ©dGh OÓÑdG
â≤°üàdG (…PÉ≤f’G) ó¡©dG ™eh ,™FGQh π«ªL ƒg Ée πμH ô¡à°TG …òdG øWƒdG ¿GOƒ°ùdG
äɪ¶æŸG ôjQÉ≤J..¢VÉ«ÑdG ™°UÉædG ¬îjQÉàd áÄ«°ùŸGh áÄ«°ùdG ∫É©aC’G πc ¿GOƒ°ùdÉH
áë«°†a äAÉL ºK ,øWƒ∏d Ö«gôdG QGóëf’G ócDƒJ QÉgOR’Gh Qƒ£àdG ÖJGôe ‘ á«dhódG
⋲∏Y ÚªFÉ≤dG §£°Th πÑN áÑWÉb ⁄É©∏d ócDƒàd Ú°ù◊G ⋲æÑd á∏«eõdG á«Øë°üdG ó∏L
              .πà≤e ‘ áæ«°UôdG ¬ª«b GƒHöVh ΩÓ°SÓd GhAÉ°SCG øjòdG ÉfOÓH ‘ ôeC’G




Ω2009 Ȫ°ùjO 29




99
100
                               IôeGDƒŸG ájô¶f ™bƒe øjCG
                                ??..≥fôb ¿ƒL ∫É«àZG ‘
á«μ«eÉæjódG á≤jô£dG √ò¡H ≥fôb ¿ƒL QƒàcódG π«MQ ¿ÓYE’ ¤hC’G äÉYÉ°ùdG òæe
(â«fÎf’G) ä’É°üJÓd á«dhódG áμÑ°ûdG ⋲∏Y á«fGOƒ°ùdG äÉjóàæŸGh ∞ë°üdGh
á∏Ä°SC’G øe áYƒª› ≥∏WCG ¢†©ÑdGh äÓ«∏ëàdGh ä’É≤ŸG äÉÄe πH äGöûY πÑ≤à°ùJ
QÉ°üfCG ɪæ«H ¬HÉ«Z ⋲∏Y ∞°SCÉJh ó«≤ØdG »©f ôNB’Gh ,IÒÑμdG ΩÉ¡Øà°S’G äÉeÓYh
º¶æŸG »eGôLE’G πª©dG á¡Ñ°T OÉ©HCG ‘ Ó«∏–h áHÉàc GƒJɪà°SG áeƒμ◊G …ójDƒeh
ˆ óª◊Gh ,≥fôb ¿ƒL ∫É«àZG √ÉŒ ¬W óª ¿ÉªãY ⋲∏Y ÖFÉædG áHÉ°üY πÑb øe
OóY ‘ π«∏–h ∫É≤e øe ÌcCG Gƒ©dÉW ób GƒfÉc Ú©HÉàŸGh AGô≤dG øe ÒãμdG ¿CG
‘ (¬àYɪLh ¿ÉªãY »∏Y ÖFÉædG) áHÉ°ü©dG §£N øY çóëàJ á«fGOƒ°ùdG ™bGƒŸG øe
ÉæH …ODƒj ’ åjóM ‘ ¢Vƒîf ’ ⋲àMh ,ô¡°TCG çÓK øe ÌcCG πÑb ≥fôb ¿ƒL ∫É«àZG
                                        ‐:Ahó¡H ∫AÉ°ùàf É©«ªL GƒdÉ©J áé«àf ‹EG
¿ƒL QƒàcódG ÜÉ«Z ‘ áë∏°üe ¬àYƒª›h ¬W óª ¿ÉªãY »∏©d πg •
                                                    ??..≥fôb
∂dP º¡©æÁ å«ëH ˆG øe áØdÉh ≥∏Nh ´Qh ¬àYɪLh ¿ÉªãY »∏Y ∂∏àÁ πg •
               ???..º¡◊É°üe Oó¡j ¢üî°T …CG OÉ©HEG hCG ≥fôb ¿ƒL ∫É«àZG øe
            ???..¬àYɪLh ¿ÉªãY »∏Y ´höûe »∏Y Gô£N ≥fôb ¿ƒL πãÁ πg •
                                      ??..º¡«∏Y áÑ©°U ∫É«àZ’G á«∏ªY πg •
áWÉ°ùÑH øμÁ á«≤£æŸGh á«Yƒ°VƒŸG á∏Ä°SC’G √òg »∏Y áHÉLE’G ∫ÓN øe ¬fG iQCG
»∏Y OôdG ‘ ∫ÉY 䃰üH áHÉLE’G ‘ ¿B’G AGóÑfh á«Yƒ°VƒŸG èFÉàædG ‹EG ∫ƒ°UƒdG
                                                      .âMôW »àdG á∏Ä°SC’G
hP ¿ÉªãY »∏Y ¿C’h áMÉ°ùdG øY ≥fôb ¿ƒL ÜÉ«Z ‘ ájɨ∏d IÒÑc áë∏°üe ∑Éæg ‐
á«é«JGΰSG OÉ©HCG äGP á«∏≤Y ≥fôb ¿ƒL QƒàcódG á«∏≤Y ¿CG ∑Qój »é«JGΰSG ÒμØJ

101
á«°üî°T ≥fôb ¿ƒL …ód ¿CG áÑWÉb ⁄É©dGh ¿ÉªãY »∏Y ∑Qój âbƒdG äGP ‘h É°†jCG
á°SÉe áLÉMh á«©bGh øe ≥∏£æj GÒÑc k ÉYhöûeh É«ŸÉY GQƒ°†M ∂∏Á ɪc IòaÉf ájOÉ«b
                               k
ºμ◊Gh ∫ó©dG √Oƒ°ùj GójóL k ÉfGOƒ°S π©ØdÉH ¿hójôj øjòdG áÑWÉb ¿GOƒ°ùdG πgC’
                       k
’ Gòdh ,⋲¨àÑŸG Gòg ≥«≤– ‘ É©jQP Ó°ûa á«eÓ°SE’G ácô◊G â∏°ûa ¿CG ó©H ó°TGôdG
∂°SO ‘ ≥fôb ¿ƒL ºéM ‘ á«°üî°T OƒLh Gƒ∏ªàëj ¿CG ¬àYɪLh ¿ÉªãY »∏©d øμÁ
∫hÎÑdG πLQ ¬∏Ñb øeh »HGÎdG ø°ùM QƒàcódG º¡î«°T πÑb øe Ghó©HCG óbh ºμ◊G
áªFÉ≤dGh ¿GOƒ°ùdG êQÉN ‹EG √hOôW πH »ÑædG QÉL ˆGóÑY óª PÉà°SC’G ¿GOƒ°ùdG ‘
¬JÉ°ù°SDƒeh ‹hódG ™ªàéŸÉH ∫ƒ°Uƒe ƒ¡a ôNBG Ωƒc ≥fôbh Ωƒc º¡∏c A’ƒgh ,∫ƒ£J
ΩÉ≤ŸG ‘ √OÓH äÉjó–h á≤£æŸG äÉjó–h á«dhódG á°SÉ«°ùdG áÑ©d ºéM ∑Qójh
øe QÉ°ûe ∑ÉjQh ≥fôb ∫ÉãeCG Ú«Hƒæ÷G ¿CG Gó«L ±ô©j ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y h ,∫hC’G
¿CG ≥Ñ°Sh º¡jód »àdG ɪc (äÉ°SÉ°ùN) º¡d ¢ù«d ∞dÉëàdG ‘h ∫ƒ≤dG ‘ ÚbOÉ°üdG
êôN ¥ÉØfh Üòc øe Ωƒ≤dÉH Ée ±ôY ÉŸh ÓjƒW ÉæeR QÉ°ûe ∂jQ QƒàcódG º¡æ«H ¢TÉY
º¡eÓc ‘ ÚbOÉ°U áeÉY Ú«Hƒæ÷G ¿CG” ∫ƒ≤j »HGÎdG QƒàcódG ¿Éc ÉÁóbh ,º¡æe
¬JhGóY ‘ ¥OÉ°U º¡æe óMGƒdGh ¥ÉØædGh ÜòμdG ¿ƒaô©j ’ AÉ°†«ÑdG áéëŸÉc ºgh
√òg º¶Y ¿ƒcQój ’ ¿ÉªãY »∏Y áYɪéa “∂bOÉ°U GPEG ¬àbGó°U ‘ ¥OÉ°Uh ∂gÉŒ
                         .∫É°üÄà°S’Gh IôeGDƒŸG ≥∏£æe øe ¿ƒ≤∏£æj º¡fC’ ÊÉ©ŸG

á«dƒÄ°ùŸGh ´QƒdÉH ¢SÉ°ùMEG ÊOCG º¡d ¢ù«d ¬àYɪLh ¿ÉªãY »∏Y ¿CG ó«cCÉJ πμH ‐
∫ÓN øe âKóM ɪc ºFGôL ÜÉμJQG øe º¡©æÁ å«ëH ≥∏N ⋲fOCG º¡d ¢ù«d ɪc
πH Qƒa QGO ‘ Üô◊G ºFGôL ÜÉμJQGh ∑QÉÑe »æ°ùM …öüŸG ¢ù«FôdG ∫É«àZG ádhÉ
ójôj …òdGh ,ôNBG åjóM É¡d Iògh É¡∏NGóH ¢SÉædGh iô≤dG ¥ôëH ¿GOƒ°ùdG ܃æL ‘
á«fGOƒ°ùdG ájƒ÷G äGƒ≤dG …óYÉ≤àe ∫CÉ°ù«∏a ¬àYɪLh ¿ÉªãY »∏Y ´Qh øe ócCÉàj ¿CG
                                                     !!..Ú«æØdGh øjQÉ«£dG øe

≥≤– âeGO Ée »©«ÑW »°T ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ±ôY ‘ ∫É«àZ’G á«∏ªY ¿CG ‐
Iôaƒàe á«dÉŸG ádƒ«°ùdG âeGO Ée Égò«ØæJ ¿Éμà ádƒ¡°ùdG øeh ,IÒÑμdG ±GógC’G
᫪gCG ‘ »é«JGΰS’G ¢Vô¨dG É°†jCG º¡ŸGh Iôaƒàe á∏«°SƒdGh OƒLƒe QOÉμdGh
ÖFÉæH ¢UÉÿG »æeC’G RÉ¡÷G ¿CG ∑Qóf ¿CG óH ’ Éæg øeh ,OƒLƒe ≥fôb ¿ƒL ∫É«àZG
ócDƒŸG øeh ≥fôb ¿ƒL äÉcô– πc ÉeÉ“ ±ô©j ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y Ò°ûÑdG ôªY

                                                                       102
πH ,ÜÉgòdG ójôj å«M ¤EGh GóæZƒj ‹EG ΩƒWôÿG øe ¬côëàH º∏Y ⋲∏Y GƒfÉc º¡fCG
‘ πªY ¢üî°T …C’ ⋲æ°ùàj óbh É¡JóæLCGh IQÉjõdG èeÉfÈH áeÉJ áaô©e ⋲∏Y GƒfÉc
܃∏°SCÉH ÉeÉJ ÉeÉŸEG º∏j ¿CG PÉ≤fE’G ó¡Y ‘ á«æe’Gh ájôμ°ù©dG á«eÓ°SE’G ácô◊G ôFGhO
âfÉc ɪ∏ãe ,≥fôb ¿ƒL ∫É«àZG á«°Vôa ó©Ñà°ùj ’ å«ëH ,¬àYɪLh ¿ÉªãY »∏Y ÒμØJ
                                           .ÉHÉHCG ¢ùjOCG ‘ ∑QÉÑe »æ°ùM ∫É«àZG á«∏ªY

Éeƒj »°Sƒæ°ùdG º«gGôHEG πãe É°üî°T ¿CG ∞«c πeCÉJCG OÓÑdG êQÉN ¿B’G »°üî°Th ‐
πª©dG ¥É£f êQÉN ¢UÉN Öàμe øe πª©dG ôjójh á«æeC’G Iõ¡LC’G øY ’Dhƒ°ùe ¿Éc Ée
ájôμ°ù©dG äÉ°ù°SDƒŸG øY ’Dhƒ°ùe ¿Éc RÉ÷G ¢VƒY .O πãe É°üî°T ¿CG ∞«ch ,»æeC’G
ábÓY ¬d ¢ù«d ¢UÉN Öàμe ∫ÓN øe ¢Tƒ«÷G Oƒ≤jh OGóYE’Gh πjƒªàdG å«M øe
܃æL øeCG øY ’Dhƒ°ùe ¿Éc ¢SÉæ∏d ±hô©e ÒZ Ée É°üî°T ¿CG ∞«ch .....ájôμ°ù©dÉH
     .!!..ájôμ°ù©dG á°ù°SDƒª∏d ™ÑàJ á«eƒμM ácöT ∫ÓN øe πª©dG ôjój ¬∏c ¿GOƒ°ùdG

∑ôëàJ ™aÉf .Oh RÉ÷G ¢VƒYh ¿ÉªãY »∏Y √Oƒ≤j …òdG º«¶æàdG á«∏≤Y ¿EÉa Gò∏a ‐
±GógCG øe ≥∏£æJh É«aÉŸCG äÉHÉ°üY ¬Ñ°ûJ ôWCG äGP ᪶æe á«JƒÑμæY äÉμÑ°T øe
¢ù«d ájɨ∏d á«°üî°T Ö°SÉμe ≥«≤– πLCG øe ΩÓ°SE’ÉH πHöùàŸG …ƒeÓ°S’G ÚμªàdG
           .ÊGOƒ°ùdG øWGƒŸG 샪£H ’h øWƒdG ±GógCÉH ’h ΩÓ°SE’ÉH ábÓY …CG É¡d

ó«©H óM ‹EG ¬Ñ°ûJ ºμ◊G ∂°SO øe É«FÉ¡f √OÉ©HEGh ≥fôb ¿ƒL ∫É«àZG á«∏ªY ¿CG ‐
ºcÉ◊G Ö©∏ŸG ÓN óbh ,ÒKCÉàdG ôFGhOh ºμ◊G øe »HGÎdG ø°ùM QƒàcódG OÉ©HCG á«∏ªY
•ƒ¨°†dGh ±hô¶dG äAÉL ÉeóæYh ¢üî°T º¡≤jÉ°†j ’ å«ëH ¬JôePh ¿ÉªãY »∏©d
¿C’ õgÉL QGô≤dG ¿Éc »HGÎdG ¬æe ó©HCG …òdG ÒKCÉàdG ™bƒe ‘ ≥fôb ¿ƒéH á«dhódG
É¡bƒ©j ¿CG ¬fCÉ°T ÓY ɪ¡e Oôa …C’ øμÁ ’h ÉØ∏°S áYƒ°Vƒe IÒÑμdG äÉ«é«JGΰS’G
√OÉ©HCG ” ób ¿B’Gh ≥fôb ¿ƒL πLôdG IQƒ£N ¿ƒcQój ¿ÉªãY »∏Y áYɪL …CG ºgh
¬d ¢ù«d âëH …ôμ°ùY πLQ Òc ÉØ∏°S ¬ÑFÉf ¿CG ¿ƒcQój âbƒdG äGP ‘ ºgh ,É«FÉ¡f
                                     .≥fôb ¿ƒL πMGôdG πãe »é«JGΰSG ó©H …CG

óM ‹EG π°üJ óeC’G á∏jƒW äÉ«é«JGΰSG º¡jód ¬©e øjòdGh ¿ÉªãY »∏Y ‐
»∏Y AÉ°†≤dG ºàj å«ëH Ö°ùëa ¿GOƒ°ùdG ¢ù«dh É¡ŸÉμH á≤£æŸG ºμM ‘ ÒμØàdG
hCG øeõdG ∫ÉW ɪ¡e ¬fG »æX ‘h ,,çóM ób Égh ..´höûŸG Gòg π«Ñ°S ‘ äÉbƒ©ŸG πc

103
´OÉ πLôdG Gòg ºc ±ô©«°S ‹hódG ™ªàéŸGh ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ¿CG ádÉ Óa öüb
ÚaÉf É¡©e ÚØWÉ©àŸGh áeƒμ◊G hójDƒe Öàc ɪ¡eh øeõdG ∫ÉW ɪ¡eh ,ôeɨeh
±ô©«°S ɪc ,á≤«≤◊G ¢SÉædG ±ô©«°S Ée Éeƒ«a ≥fôb ∫É«àZÉH ¿ÉªãY »∏©d á∏°U …CG
                         .öSÉc ÖFP ’G ƒg Ée ™jOƒdG πª◊G Gòg ¿G Ú«fGOƒ°ùdG


2005 ¢ù£°ùZCG 8




                                                                     104
    .!!..É«fódGh øjódG ∑QÉ©e.. ¿GôjEGh ¿GOƒ°ùdG
ÊGôjE’G ΩɶædGh (ÜÓ≤fE’ÉH) …ƒeÓ°SE’G ÊGOƒ°ùdG ÚeɶædG ¿CG øe ºZôdG ⋲∏Y
k
á∏«°Shh ,k ÉÑgòe ÚàØ∏à Úà°SQóe ⋲∏Y ¿GõμJôj (IQƒãdÉH) »eÓ°SE’G …Qƒ¡ª÷G
ácô©e ¿CG ócDƒj øjó∏ÑdG ‘ …Ògɪ÷Gh »°SÉ«°ùdG ∑Gô◊G ¿CG ’EG ºμë∏d ∫ƒ°Uƒ∏d
»bôJ ¿CGh ,É¡«∏Y Éeh ¢VQC’G ˆG çôj ¿CG ¤EG »¡àæJ ød á∏«°UC’G ájô◊G ƒëf ¿É°ùfE’G
¬≤jôW ≥°û«d ¿É°ùfEÓd »¡dE’G QÉ«ÿG »g (øjó∏d ⋲àM) QÉ«àN’G ájôM ƒëf ¿É°ùfE’G
) á∏cÉ°T ⋲∏Y »°SÉ«°S hCG »Ä«H hCG »YɪàLG ÒKCÉJ πeGƒY ¿hO á≤◊G ájOƒÑ©dG ƒëf
º°ù◊ ÚØ¡∏àŸG ¿CGh .(... ¬fGöüæj hCG ¬fGOƒ¡j √GƒHCÉa Iô£ØdG ⋲∏Y ódƒj Oƒdƒe πc
                                               k
äGQÉ©°ûdG âJÉH ɪa ,íjôdG ¿ƒ°†Ñ≤j ɉEG á∏éY …ƒeÓ°S’G QÉ«ÿG ≥«Ñ£àd á£∏°ùdG
Ògɪé∏d á©æ≤e ¥OÉæÑdG äÉgƒa â– áÄ°VƒàŸG ádhódG ΩÉ«≤d á«°SÉ«°ùdG ájƒeÓ°SE’ÉH
ÉÁCG ‘Ééj πH ,k ÉfÉ«H k ÉfÉ«Yh kGôgÉX É¡«dEG ÚYGódG º«≤dG ∞fÉéj É¡««æÑàe ∑ƒ∏°S ΩGO Ée
ÜÉë°UCG øY ∂«gÉf öüH …P πμd í°VÉa ¢†bÉæJ ‘ ájƒÑædG ájô◊G ÒjÉ©e IÉaÉ›
                                       .™jQÉ°ûŸG √òg ‘ º¡JGƒfCG RhôH ócDƒj Ée ,IÒ°üÑdG

   ʃμdG ´GöüdG á≤«≤◊ á«©«ÑW IQƒ°U πãÁ k É«dÉM ¿GôjGh ¿GOƒ°ùdG ‘ çóëj Ée ¿EG
   (ÉfC’G) ó‚ Gòd ܃©°ûdG äGQó≤e ⋲∏Y áŸÉ¶dGh á°ûWÉÑdG iƒ≤dG á°†Ñb øe ¥Éà©f’G ‘
   Oƒé°ù∏d k É°†aQ OôªàŸG ¢ù«∏HEG á°üb ‘ ¬∏c ¿õàîŸG ÊÉ°ùfE’G ´GöüdG ¢SÉ°SCG »g
   á«fÉ°ùfE’G á°üb CGóÑàd ¢VQCÓd ∫GõfE’G ‘ kGôØch kGOÉæY ÖÑ°ùàŸGh ,á≤◊G ájô◊G πgC’
                                                                 o
   OƒbƒdG QhO á«°SÉ«°ùdG (ÉfC’G) ¬«a Ö©∏J …òdGh (ÉfCG ÓdG) h ÉfC’G ÚH ôªà°ùŸG ´GöüdG ‘
 k Ébôa ∑Éæg ¿CÉH πdój Ée ,øjóMƒŸG ÈcCG ¬fCG ºYõj ÒÑμdG ¢ù«∏HEG ∫GR Éeh Gòg ,…ƒ«◊G
                                    o
   ôbCG πH ∂H âcöTCG ˆ π≤j ⁄ ƒ¡a ,¿höùØŸG ÉæªghCG ɪc ¢ù«dh ôØμdGh ∑öûdG ÚH
   É¡°SQɪ«°S »àdG á«dó÷G »g √ògh ,(... º¡æjƒZC’ ∂Jõ©Ña ) Iõ©dGh á«gƒdE’ÉH ¬d
k Écƒ∏°S ∂∏°ùj ¬æμd ¬d IOÉ¡°ûdG ø∏©jh ˆ »∏°ü«a ,¢VQC’G ¤EG ¬dhõf óæY ¿É°ùfE’G
   ¿CG kGöüe ∫GRÉe …òdG ¢ù«∏HEG áéLÉ øe π°UC’G ≥ÑW áî°ùf Ióªà°ùŸG (ÉfC’G) ¬H óÑ©j
   »àdG IÉfÉ©ŸG ÈcCG »g ¢SÉædG øe ÉfC’G ´GõàfG ¿CG ɪc ,¬H ºK ¬©eh ¬dƒM ∫ƒ°üjh ∫ƒéj
          .ˆ º¡eÓ°SEG ó©Hh ˆG ä’É°SQ ¢SÉædG º¡¨«∏ÑJ IÒ°ùe ‘ AÉ«ÑfC’Gh π°SôdG ÉgÉfÉY

105
á∏ªM øe ´ÉÑJCG ÚeƒYõŸG ájƒeÓ°SE’G ™jQÉ°ûŸG ÜÉë°UC’ ¿CÉH πFÉb ∫Éb ¿EGh
≥HÉ£Jh πcÉ°ûJ (äGƒfCG) k É°†jCG º¡d ´ÉÑJC’G A’Dƒg ¿CÉH ∫ƒbCG ,ÉgÉfOCGh äGOÉ¡°ûdG ⋲∏YCG
     o        o
øŸ Gƒë£ÑfÉa Ò¨dG ‘ É¡¨jôØJ á°Uôa GhóLh Ée ´ÉÑJC’G A’Dƒg ¿CG ’EG IOÉ≤dG (äGƒfCG)
¿ƒYôa º¡d ∫Éb ÉeóæY ÚjöüŸG ∫ÉM º¡dÉM ºgƒ©Ñàa º¡æY ádÉ°UC’ÉH º¡JGƒfCG ô¡¶j
¬eƒb ∞îà°SÉa ) ,(⋲∏YC’G ÉæHQ ¢û«©j ) Ú∏FÉb ôμØJ ¿hO GƒØà¡a “⋲∏YC’G ºμHQ ÉfCG”
¢†©H ¿CG ∫ój ɇ »NGôJ ¿hóH ∞£©dG ⋲∏Y ∫óJ (`a) ∞£©dG IGOCG ⋲àM (√ƒYÉWCÉa
ìGhQC’G ” º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U ∫ƒ°SôdG π≤j ⁄CG .. ,ß©àj ’h ihÎj ’h ôμØj ’ ¢SÉædG
                      .?..“∞∏àNG É¡æe ôaÉæJ Éeh ∞∏àFG É¡æe ±QÉ©J Ée Ióæ› OƒæL       o
√ôμj ¿É°ùfEG (ÒÑ©àdG π£ÑdG ⋲Ø£°üe ÉfPÉà°SC’ ƒ∏ëj ɪc ) ˆG ∑Góg Éj ∑Éæg πg
º∏¶dG Öëjh ,º¡MGhQCG áØ°SÓØdG É¡d ∫òHh π°SôdG πc É¡H AÉL »àdG ∫ó©dG º«b
áeÉ©dG á«°SÉ«°ùdG á°SQɪŸG hCG á«eƒ«dG á«JÉ«◊G á°SQɪŸG iƒà°ùe ⋲∏Y AGƒ°S ⁄ɶdGh
.. Óc ∞dCGh Óc .. Gò¡c ¿É°ùfEG ∑Éæg πg ..kÓà ¿Éc GPEG ’EG k É«°Shóæg hCG ¿Éc k ɪ∏°ùe
ø°ùM hCG íÑob ∫ƒM ádõà©ŸGh IôYÉ°TC’G ä’OÉéà Éæg Éæd áLÉM ’ ,∫ƒ°SôdG åjóëHh
    o
åëàd É¡HöV óæY k ÉeÓc ≥«¡ædG ∫óH â≤£f ƒd Òª◊G óæY ⋲àM ø°ùM ∫ó©dÉa ,∫ó©dG
                                                       .≥«£J ɇ ÌcCG Ò°ùdG ⋲∏Y

¢†jƒØJh íØ°Uh ƒØY πH ’, ájOÉ°ùdG ó≤Y ≠jôØJ ΩÓ°SE’G ’h ËôμdG ¿BGô≤dG ‘ ¢ù«d
´höûŸG ¿ƒeóîj øjòdG ,á«cõdG ܃∏≤dG ÜÉë°UCG øe IƒØ°üdG ∂dP π©Øj øμdh ˆ ôeC’G
äóLh ɪa »∏≤©dG AÉcòdG ÜÉë°UCG ’ ,Éæg ’ ∑Éæg AGõ÷G ⋲∏Y º¡æ«Yh ≥◊G »¡dE’G
ɪ¡æ«H áHQÉ≤ŸG óæY Ö∏≤∏d ¬∏c ìóŸG πH ,ÒîH π≤©dG äôcP IóMGh ájBG ¿BGô≤dG ‘
π≤©dG Éeh Ö∏≤dG ƒg ÉgôeCG ´ÉªL ɉEGh π≤©dÉH É¡d •ÉÑJQG ’ ÒÿG º«b ¿CG ∫ój Ée
∫ƒ≤©dG ‘ ¿ƒμj ’ øjódÉa ,QƒeC’G øe ⋲Ø°üŸG ’EG Ö∏≤dG ¬æe πÑ≤j ’ Filter ’EG
ºFÉ¡ÑdG ¥ƒ°S ¬«dEG ¢SÉædG Gƒbƒ°ùj ¿CG π°SôdG ⋲àM ˆG ÈL Ée ∂dòd,܃∏≤dG ‘ ɉEG
ΩódGh õæàμŸG ºë∏dG á©«ÑW âÑc øY IõLÉY (äGƒfCG) ∂dòH Ωƒ≤J ¿CG øY ∂«gÉf ,
ÚYóe ,É¡d Ú°Vô©àŸG á«eƒ«dG äGAÓàH’G πbCG ‘ Ö∏≤dG ÜÉ°ùM ⋲∏Y É¡«a …QÉ÷G
êÉàëj á«¡≤ØdG ¢SQGóŸG ¬d â°ù°SCG …òdG AÓ≤©dG ´ÉªLEG ¿CG ócDƒj ɇ π≤YC’G º¡fCG
øe »àdG IöVÉ◊G ájƒeÓ°SE’G á«fGOƒ°ùdG á«°SÉ«°ùdG áHôéàdG ó©H k É°Uƒ°üN á©LGôª∏d
ób AÓ≤©dG ¿CG ócDhCG »æ∏©Œ »àdGh ,øjÒæà°ùŸG AÓ≤Y øe IÒÑc áYƒª› É¡FGQh

                                                                                106
ÖfÉéj ¬fC’ (øjõdG) º¡Hƒ∏b ¢†aôJh (Ú°ûdG) ôeC’G ⋲∏Y IÒãc k ÉfÉ«MCG ‘ ¿ƒ©ªàéj
OƒLh ™e Gòg ...iôNCG á«YɪL êPɉ √òg á°üNÉ°ûdG ÉæJÉ«M ‘ ºμfhOh ,º¡àë∏°üe
¢SÉædG ¿hDƒ°T Ò«°ùJ øe øjó©àÑŸG ∫ó©dG »Ñh íØ°üdGh ƒØ©dG πgCG øe Òãc
                                                                  k
π©Øj Ée πãe k ÉÑ°üZ ˆG ¤EG ¢SÉædG ¥ƒ°S ¥ôW IQƒYƒd º¡æe k ÉcGQOEGh áªμM áeÉ©dG
∫ɪL Gƒ°ùª£a ,º¡JGƒfCG Gƒ≤≤ë«d á∏«°UC’G √óYGƒb øe √ƒLôNCG øjòdG øjódG ¥GöS qo
                                              .¬é¡f áªMQh ,¬eõY AÉ°†eh ,√ôeCG
∫hódG âæμ“ ∞«c..»≤£æŸGh »Yƒ°VƒŸG ∫GDƒ°ù∏d k É«FÉ≤∏J ÉfOƒ≤j ôeC’G Gòg
   o
ájOÉ°üàbGh á«°SÉ«°S ÒjÉ©e ¢ù°SDƒJ ¿CG ÊÉ°ùfE’G …ôμØdG ´höûŸG ∫ÓN øe á«HQhC’G
                                     o
á∏KÉŸG ÉæàdÉM πHÉ≤e ,á«bGQ á«eƒj á«JÉ«M äÉ°SQɇ ¤EG É¡fÉ°ùfEG É¡H â©aQ á«YɪàLGh
™jQÉ°ûŸG áfó°S õéY ∞«c ,QGó≤ŸG ‘ ähÉØJ ™e è«∏î∏d §«ëŸG øe ¿ƒª∏°ùŸG øëf
GPÉŸ ..k ÉYÉÑJ á∏Ä°SC’G »JCÉJ ∫É◊G Aƒ°S øeh ,?∂dP ≥«≤– øY Ú«dÉ◊G ájƒeÓ°SE’G
á©°Sh ÉgƒØ©d ÚÄéà∏e Üô¨dG ∫hO ¤EG ÉædhO øe Ú«æ¡ŸGh Aɪ∏©dG øe Òãc Üô¡j
                                              o                 o
º«gÉØe É¡«∏Y IõμJôŸG ájôμØdG ¢ù°S      oC’G º«ª°U ‘ Üö†j ´höûe ∫DhÉ°ùJ ?..ÉgQó°U
                 .áÄjÈdG AÉeódG É¡H ≥jôJh É¡H ôLÉàJh ,øjódG ájGQ ™aôJ ø‡ ÉæશfCG
´höûŸG πHÉ≤e »¡dEG ´höûe ¿BGô≤dG ¿CÉH øeDƒf ˆ óª◊Gh ÉæeO Ée ´höûe ∫DhÉ°ùJh
áfó°S Éæd ∫ƒ≤j π¡a ,Gòg ÉföüY ‘ âfÎf’ÉH π°UGƒàŸGh ,AÉ°†Ø∏d π°UGƒdG …öûÑdG
√ƒ≤à°SG Ée πc »g ÉæHƒ©°T É¡«dEG á∏°UGƒdG ádÉ◊G ¿CG ájƒeÓ°SE’G á«°SÉ«°ùdG ™jQÉ°ûŸG
ÚYGƒe ≥«°Vh ó≤◊G QÉμaCGh π¡÷G ‘É°üe ‘ ܃©°ûdG √òg ¬H Gƒ©°†«d ¿BGô≤dG øe
¢Uƒ°üæH QGƒM ¬Ñ∏ZCG πH (k ɪ«b k ÉHÉàc) QGƒë∏d ƒYój ÜÉàc ÈcCG ¿BGô≤dGh Gòg ?QGƒ◊G
ÉfCÉ÷ ΩCG Éæ°ùØfCG ™e QGƒ◊G ôjóf ∞«c ¬æe Éæª∏©J πg .... è¡ædG á«bGQ ᪫≤dG á«dÉY
ΩÓ°SE’G ™aôf ¿CG ∂dP iOCG ¿CG ¤EG ÉæJGƒfCG äÉÑKE’ IQò≤dG äÉØ∏ŸG ÜôMh AÉ°übEÓd
á©bh ‘ ∞MÉ°üŸG ™aQh ,¿ÉªãY ¢ü«ªb ™aQ QôμJ á≤HÉ°S ‘ ÉæHQBÉŸ ∫ƒ°Uƒ∏d kGQÉ©°T
ó«∏Hh êƒgCG ïØf πHÉ≤e §FÉ◊G ¢VôY øjó∏d á∏«°UC’G ÇOÉÑŸÉH ÚHQÉ°V ÚØ°U
                                                                             .ÉfCÓd
hCG ∑Qƒjƒ«f ´QGƒ°T ‘ ¿B’G Ò°ùj º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U ∫ƒ°SôdG ¿CG ƒd »æ©j Ée
πeÉ©àd É¡«a Ió≤©ŸG IÉ«◊G π«°UÉØJ ™e πeÉ©àjh á«ŸÉ©dG º°UGƒ©dG ⋲bQCG ióMEG
                         k
¿óŸG √òg »æWGƒe QɶfCG á°ûgO ¬«dEG âØ∏j ∑ƒ∏°S ∫ɪLh ,ÜOCGh ,ö†–h ,¿óªàH
    o

107
πμa ,Ö©àdGh Oƒ¡÷G øe ¿hôb ∫ÓN º¡æ«fGƒbh º¡JÉ«M π«°UÉØJ GhôμàHG øjòdG
¢ù«dh IQÉ°†◊G áªb ‘ ¿É°ùfE’G ¢û«©j ó≤a ¿óªàe ö†ëàe πc ¢ù«dh ö†ëàe ¿óªàe
áªb »g ∫hO ‘ Gƒ°SQOh Gƒ°TÉY Ú«dÉM Éæd IOÉb π©Øj ɪc á«fóŸG øe Ö«°üf ¬d
Oƒ°SC’G á©jöT Gƒ≤ÑW º¡æμd ,ájQɪ©ŸGh ájôμØdGh ᫪∏©dG IQÉ°†◊G øe ‹É◊G öü©dG
                                                                 .ˆG á©jöT ’
≥°ûdG ⋲∏Y óªà©j º¡eÓ°SEG ¿CG º¡d √óLCG …òdG øjó«MƒdG Ò°ùØàdGh Qò©dG ¿EG      o
πbC’G ⋲∏Y É¡ëæ“h ∞∏ÿG øe ÉgóFGôW ¢SÎØJ ’ Oƒ°SC’G ¿CG ó«H ‐»Ñ∏≤dG ’ »∏≤©dG
                                            k
’ öûÑdG øe Òãch ,É¡YöüJ ºK k ÉHôg hCG á¡LGƒe É¡°ùØf øY ´ÉaódG ‘ QÉ«àN’G ≥M
á«°SÉ«°ùdG kGójó– º¡JÉeƒ°üN á«Ø°üJ óæY º¡Ñ°†Z IQƒK ‘ ∂dP π©a º¡≤∏oN ™°ùàj
º¡d AÉYódGh ƒØ©dG QÉàNÉa ´GöüdG º°ù◊ ÚÑ°ûNC’G πNóàj ¿CÉH ∫ƒ°SôdG ÒoN .. É¡æe
                                                                           q
AÉà°ûdG á∏MQ ‘ ¿hôaÉ°ùj ´ƒ÷G Ió°T øe ¬∏Ñb GƒfÉc º¡fCÉH ºgÒ©j ⁄h ,º¡«∏Y ’
RƒØdGh º¡d É«fódG ìÉàØfÉH ºgöûH πH ,ΩÉ©£dG Ö∏÷ Qƒ¡°T áà°S ‘ ΩÉ°û∏d ∞«°üdGh
±ƒØ°U ‘ ∞£°üf Éæc ÉæfCÉH ä’ÉcƒdG ΩÉeCG k É«eÓYEG ÉæØ°Uh ” Ée ¢ùμY .. IôNB’ÉH
º«b âHÉZh ÉæØbh Éeh ...k ɪéM ÈcCG (áØ«ZôdG) âfÉch ÉæØbh º©f .. äÉYÉ°S õÑÿG
á«FGƒ°û©dG á«dɪ°SCGôdG ¿ƒ«Y âLôNh âfÉc ɪc ¢Thô≤H (áØ«ZôdG) âdGR Éeh πaÉμàdG
…òdG OGô÷G ¿ÉaƒW πãe I’ÉÑe ¿hO ó∏ÑdG ¢ùHÉjh ö†NCG ¢ùæμJ ÉgôLÉ øe Iójó÷G
AGô≤ØdG ™e k Éeƒj ´ƒéj ¿CG QÉàNÉa k’ƒ°SQ k Éμ∏e ¿ƒμj ¿CG ∫ƒ°SôdG ÒoN ∂dòc .. ™Ñ°ûj ’
                                                                  q
∫ɪ÷G Gòg ¿ƒ°ùª£j øjRÉ¡ædG ,ÚXɪ∏dG ,øjRɪ¡dG ∫ÉH ɪa º¡∏ãe k Éeƒj πcCÉjh
                                                            .AÉ¡ÑdG Gògh áYhôdG √ògh
‘ (á∏à∏àe) äÉHÉ°ùM ¢SÉædG IÉ«M ‘ øjódG Oƒ≤j øe iód ™ªàéj ¿CG øμÁ ’
»bôJh ∞¶°T IÉ«M πH ,Aɪ°ùdG øe AÉŸG ∫hõf Öé– á°üNÉ°T äGQÉ≤Y ’h ,∑ƒæÑdG
´höûŸG ÜÉë°UCG ¿EG .¢SÉædG É¡H ¢SÉ°ù«d ˆG ¥ÓNCGh áªMQh ,±QÉ©e Ö∏≤∏d íàØJ
                                    o
ΩÓ°SEG ¿ƒ©°†©°†j πH øjôNB’G øY ΩÓ°SE’G Qƒf ¿ƒÑéëj Gòg º¡ª¡ØH …ƒeÓ°SE’G
ôØμdG ∫ƒb ¤EG ÜôbCG âëÑ°UCG ÉfOÓH ‘ äÉμfh ihÉμM ºμfhOh ... º¡°ùØfCG Úª∏°ùŸG
¿hO áeÉ©dG ÚH ádhGóàe IOÉe øjódG QƒeCG ‘ AGOƒ°ùdG áàμædG âëÑ°UCG å«M ,ìGöüdG
                                                                     .ôjPÉ



                                                                               108
ÒéØJ øY ᩪL Ωƒj πc ‘ IÎa òæe QÉÑNC’G äGöûf Éæ«JCÉJ ¿CG πéîŸG øe ¢ù«dCG ºK
∞£d ’ƒd ôªà°ùj ¿CG OÉch ∂dP øe k ÉÑ«°üf ÉfOÓH äòNCG óbh ,∫hódG ióMEG ‘ óé°ùe
⋲∏Y ¿ƒ∏°üj ¿ƒª∏°ùe √ôéØj óé°ùe ,¬ª«b ñƒ°SQh ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG áMɪ°Sh ˆG
                     o
⋲∏Y ’EG IÒÑμd É¡fEG É¡æY ÓYh sπL ÇQÉÑdG ∫ƒ≤j »àdG IÓ°ü∏d Úª«≤e Úª∏°ùeo
óMCG ΩÓch ÉæJÉ«M Qƒ°U ôWÉÿG ‘ ¢üî°ûJ IÒÑch Ú©°TÉÿG ÚHh ..Ú©°TÉÿG
AÓàeEG OhOôe ƒg Ée ¬dCÉ°SCG »æμd .Ú∏°üŸÉH áÄ∏à‡ âëÑ°UCG óLÉ°ùŸG ¿CÉH ÚdhDƒ°ùŸG
                                        .!?..áeÉ©dG IÉ«◊G ⋲∏Y Ú∏°üŸÉH óLÉ°ùŸG

»μd AôŸG êhõàj ¿CG πãe …öûÑdG ∫ɪμdG ôgɶe øe kGô¡¶e øjódG Éæjód QÉ°U ó≤∏a
øëæa ,º«¶©dG ¿GÎb’G Gòg øe ÊÉHôdG ±ó¡dG ≥≤ëj ¿CG ’ ¬æjO πªcCG ób k ÉfÓa ∫É≤j
πch ,¿ƒμj Ée π¡°SCÉH AÉeódG ∂Ø°ùfh ..º∏¶fh ..¥öùfh ..Üòμf ..IÓ°üdG áeÉbEG ó©H
äÉjô› ‘ √Qób ≥M √ÉfQób ’h IÓ°üdG ‘ ˆ Éæ©°ûN ɪa ,É檡a Ö°ùM ˆ k ÉHô≤J ∂dP
¬ª«≤H Éæ°SƒØf òë°Th É¡æe Ohõà∏d IÓ°üdG ó©H á«fBGô≤dG ¬ª«b É橪éà°SG Éeh ,IÉ«◊G
’h Üòc ’h º∏X Óa ˆ IÓ°U ∂dòc IÉ«◊G ¿ƒμàd á«eƒ«dG á«JÉ«◊G á°SQɪŸG ‘
 rÓŸG ⋲∏Y »∏£æJ ’ AÉ£°ùÑdG ⋲∏Y â∏£fG ¿EG äÉ°SÉ«°Sh §£îH ¢SÉædG ∫GƒeC’ πcCG
´QõdG ÉgAGôL ∞L Ö°†Z Iô¶f ‹ÉÑeÓdG »°SÉ«°ùdG Éæcƒ∏°S ¤EG ô¶æj ¬∏©d …òdG ⋲∏YC’G
GƒëÑ°UÉa º¡JÒ°üH ˆG ⋲ªYCG óbh ,á«YGQõdG §£ÿG É¡FGôL øe â∏°ûah ,´ö†dGh
âØ°ûc ÖfÉL πc øe QÉ£eC’G º¡«∏Y â≤ÑWCG ⋲àM º¡jhPh º¡°ùØfCG áeóîH Údƒ¨°ûe
ÈY ÉæfGPBG É¡H (GƒWöT) »àdG ¥ô£dG äôeOh 䃫ÑdG âeó¡àa..áÄ«fódG º¡JGAƒ°S øY
ÉæfCG” ájƒæ°ùdG áfGƒ£°SC’G GhOOôa ,øμj ⁄ k ÉÄ«°T ¿CÉch ∞jôÿG AÉLh á«eÓYE’G Iõ¡LC’G
                     k
Ωƒ≤dG øμd ,k᪨f hCG ᪩f ÉeEG ¬JÉ«M ⋲∏Y ¢ùμ©æj ¿É°ùfE’G ∑ƒ∏°ùa ,“QÉ£eC’ÉH ÉfCÉLÉØJ
           .¿ƒeôéŸG í∏Øj ’ ¬fCÉH ¤É©J ¤ƒŸG Éæd ÚH óbh ,ÜQÉéàdG øe ¿ƒª∏©àj ’

¿ƒHô≤àj áægGôdG á«°SÉ«°ùdG ÉæàdÉM πãe ‘ k É°SÉfCG ÖàμdG ‘ hCG IÉ«◊G ‘ óLCG ⁄ »æfEG
É¡æe º∏©à∏d ¬àªMôH Éæd kGóe ∂dPh ¬àμ∏‡ πgCG ⋲∏Y …óà©j ’ ¬æμd ,¬æY OÉ©àH’ÉH ˆ
∫ƒ≤dG Ú∏H º¡ÑjOCÉJ πH ºgô¡bh ¢SÉædG ó∏L ¬ªg ¢ù«d º«MQ »JÉ«M Ωɶæd ¢ù°SDƒæd
Ö«ÑW ÒaƒJh ,º¡d »YɪàL’G ¿Éª°†dG ™aOh ,k ÉfÉ› º¡ª«∏©Jh º¡LÓYh ºgOÉ°TQEGh
äÉØ°UGƒÃ ¥ô£dG ó««°ûJh ,º¡d »ë°üdG ìÉë°UE’G AÉæHh ,k ÉjQhO º¡°üëØj IöSCG
Í∏dG Ghójõj hCG GƒHòμj ødh IÉ«◊G ‘h IÓ°üdG ‘ ˆ ¿ƒ©°ûî«°S É¡æ«M ,º¡d á«ŸÉY

109
Éeh ≥◊G …QÉ°†◊G ¬LƒàdG ƒg ∂dP.. ô≤H º◊ ¬fCG ⋲∏Y Òª◊G º◊ Gƒ©«Ñj hCG ,AÉŸÉH
                            . k’hÎH π«ædG iôL ƒdh ¢û«©dG ∂æ°V ’EG ≥◊G ó©H
á°VQÉ©ŸG ¢ù«d ¿GOƒ°ùdG ‘ …ƒeÓ°SE’G ΩɶædG ¬LGƒJ »àdG iÈμdG á«dÉμ°TE’G ¿EG
±ÉØàd’ÉH ∫hõJh ìhGÎJ QƒeCG √ò¡a ,k ÉjOÉ°üàbG √QÉ°üëH íjƒ∏àdG ’h ,á«°SÉ«°ùdG
,kÓ«ãe ïjQÉàdG É¡d ó¡°T Ée OÓÑdG âbƒd á©«°†e ‘ k ÉeÉY 20 ∫ÓN çóM ɪc É¡«∏Y
k
áaô©e ܃©°ûdG ÌcCG øe ‘ƒ°üdG ¬°ùëH ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ¿CG iÈμdG ¬à«dÉμ°TEG øμd
Éà º¡Ñ°SÉëjh º¡eõ∏«°S IÒ°ùdG √ò¡Hh ,º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U ∫ƒ°SôdG IÒ°ùH k É«Yhh
ôgódG ióe º¡à«eOBG ‘ ø©£«°S ¬fC’ IôHÉY IQƒK øe ™LhCG ïjQÉàdG ÜÉ°ùëa ... GƒdÉb
                                                           .º¡jójCG âÑ°ùc ÉÃ
 Ωƒ≤dG A’Dƒ¡d ÜòμdG ±GÎMG øY ójóL ∞°ûàμf Ωƒj πc ÉæfCG ±ó°üdG ÖFGôZ øeh
 äÉ°SQɪŸGh ìÉÑ°TC’G 䃫H á≤«≤ëH ΩÉ©dG Gòg Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG ±ÎYG ó≤a
 ,á≤HÉ°ùdG ¬à«é«JGΰS’ ΩɶædG Ò«¨J ∫ƒM ¬ãjóM ¥É«°S ‘ ,»°VÉŸG ‘ â“ »àdG
 ádhódG ¬«a âaöUh ,â°†e k ÉeÉY øjöûY ióe ⋲∏Y ¿ƒjPÉ≤f’G ¬«Øæj πX Ée kGócDƒeh
kGÒNCG ,ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG áMGQh πcCG øe ÖjPÉcC’G √òg ≥jƒ°ùàd ÒãμdG ∫ÉŸG
 »eƒj ¬Ñ°T »Øf πX ‘ ¿ÉeõdG øe øjó≤Y äôªà°SG áHòc ó©H ¢ù«FôdG ±ÎYG
 .á«dhódGh ᫪«∏bE’Gh á«∏ëŸG ó©°üdG πc ⋲∏Yh ΩÓY’G øe äÉjƒà°ùŸG πc ⋲∏Yh
 ôjRƒd kGQƒ°U öûæH »eÓ°SE’G ⁄É©dG ÊGôjE’G “Rƒ«f ¿É¡L” ™bƒe í°†a ¥É«°ùdG äGP ‘h
 ÖÑ°S óbh ,»∏«FGöSE’G √Ò¶æH »≤à∏j ƒgh á≤HÉ°ùdG OÉ‚ …óªMCG áeƒμM ‘ Ωƒ∏©dG
 Égƒëà ÖdÉWh π«FGöSEG ó≤àfG ÉŸÉW …òdG ÊGôjE’G ¢ù«Fô∏d k ɨdÉH k ÉLôM Qƒ°üdG öûf
 øe OóY ÈcCG Ö°ùμd π«FGöSE’ AGó©dG √QÉ¡XÉH k É«°SÉ«°S ôLÉàj ¿Éc óbh ,OƒLƒdG øe
 ,k ÉeÉY 20 Ö©°ûdG ⋲∏Y ÜòμdG ±ÎMG óbh ÊGOƒ°ùdG ΩɶædG π©Øj ∂dòch ,øjójDƒŸG
       .!?..¬°†«≤f π©ØJh ΩÓ°SE’G QÉ©°T ™aôJ ᪶fCG ™e Éfô¶àæj …òdG Gòg πÑ≤à°ùe …CG


Ω2009 Ȫaƒf 9




                                                                             110
                                 ..»æWƒdG ô“DƒŸG
                                       p r              o
            !! å¡∏r j ¬cÎnJ hnCG å¡∏r j ¬p «r n∏Y πªp – ¿EGp
                n n o r or r r n n n r n r r
‘ á©LÉa ÈcCG ™≤à°S iƒ≤àdG ¢SÉÑd ôμŸGh QhoõdG ióJQG Ée GPEG ”
                                                   !!..“ïjQÉàdG

¿Éæ°ûjôc ÉgOGQ …óæ¡dG ±ƒ°ù∏«ØdG



≥«∏j ∞°Uh øe ¿GOƒ°ùdG ‘ ÚªcÉ◊G ∫ÉM ¬«dEG π°Uh ɪY È©J »àdG √òg á¨d …CG
º¡à°Vƒa ¢VQÉY øe πc ádɪ©dÉH ¿ƒª¡àjh ¿ƒªà°ûjh ¿ƒoÑ°ùj IôμæŸG º¡dÉ©aCÉH
                                            o
¤EG ˆG Ò¨d A’h ’ ¿ód øe º¡JGQÉ©°T πc äôîÑJ óbh ,±ƒfC’G ºcRCG …òdG ºgOÉ°ùah
                                                .!!..ó°ùdG ..ó°ùdG ..OôdG ..OôdG

GPEGh ,º¡jójCÉH OÓÑdG ¿ƒHôîj..¿ƒ¡ª©j º¡fÉ«¨W ‘ Gƒ∏X ¢SÉædG º¡∏gÉŒ Ée GPEGh
GhóæLh ,GhóHRCGh GƒZQCG É¡«a ºgƒ©bhCG »àdG áeRC’G øe êhôÿG á©LƒdG ÜÉë°UCG ∫hÉM Ée
Ö©°ûdG ±ÉàcCG ⋲∏Y âeÉb »àdG äÉ«FÉ°†ØdGh ,™Ñ°ùdG πcCG Éeh áë«£ædGh á≤æîæŸG
                                            .øjôé¡ŸGh ÚHΨŸG ¥ôYh ,¿ƒë£ŸG

                                      .!!..å¡r∏j o¬ rcÎJ hnCG å¡r∏j ¬«n∏Y rπª– ¿pEG
                                           r n n o r n r r n n p r n p nr r
ΩÉjCG πÑb √ôeÉ°S ¢†ØfG …òdG (ºcÉ◊G Üõ◊G) »æWƒdG ô“Dƒª∏d ΩÉ©dG ô“DƒŸG ¿EÉa
‘ ¬æe ÊÉ©f Ée ¤EG π©ØdÉH ÉgOÉbh ,OÓÑdG Oƒ≤j …òdG ôμØdG ádÉë°V øY ∞°ûc á∏«∏b
ᨫ°üdG äGP äóLh ô“Dƒª∏d »eÉàÿG ¿É«ÑdG ⋲∏Y â©∏WG ÉeóæYh ,IÉ«◊G »MÉæe πc
äGPh ¢Vƒ°†©dG ∂∏ŸG Gòg ¢ù«°SCÉJ òæe á≤HÉ°ùdG äGô“DƒŸG äÉfÉ«H πc â¨Ñ°U »àdG
                    o
ÖjPÉcCÓd êƒé‡h 誰S QGôμJh ºcÉ◊G Üõ◊G óé“ »àdG äGQÉÑ©dG äGPh äGOôØŸG
                                                 .á°†jôŸG ä’É«ÿGh ΩÉghC’Gh

                    :»∏j Ée ô“DƒŸG Gòg äÉ«°UƒJ øe ËôμdG ÇQÉ≤∏d ¢ùÑàbGh

111
⋲eÉàÿG ¬fÉ«H ⋲a ócDƒj ,¬dɪYG ºààîj PG »æWƒdG ô“Dƒª∏d ådÉãdG ΩÉ©dG ô“DƒŸGh
                                                                          :¬fCG
GQÉM ÉÑ«MôJ ÖMôjh ,¿GOƒ°ùdG AÉëfG ⋲a IóટG á°†jô©dG √ÒgɪL »ëj ‐
ájƒÄØdGh á«YɪàL’Gh á«°SÉ«°ùdG äGOÉ«≤dG øe ¬Ñcôd ⪰†fG ⋲àdG IÒÑμdG OGóY’ÉH
¬JõYh øWƒdG AÉæH πL’ á«ë°†àdGh AÉ£©dGh ∫òÑdG IÒ°ùe ⋲a º¡H ÖMôj ,á«Ø«XƒdGh
á«°SÉ«°ùdG º¡HQÉ°ûeh º¡HGõMCG ∞∏àîà áaÉc ¿GOƒ°ùdG πgG ô“DƒŸG »ëjh , ¬àeGôch
                                                                 .á«aÉ≤ãdGh
⋲∏Y IõμJôŸG á«°SÉ«°ùdG ¬FOÉÑe ⋲∏Y ¬JÉÑK ™«ªé∏d ⋲æWƒdG ô“DƒŸG ócDƒjh ‐
⋲æÑj ,óFGQ øWƒd óFÉb ÜõM AÉæH ∫ɪμà°SG ⋲∏Y ºª°üe ¬fGh ..,øWƒdGh øjódG ÇOÉÑe
AÉ몰ùdG á«eÓ°S’G á©jöûdG º«bh ¤É©J ˆÉH ¿ÉÁ’G ™aGhO ⋲∏Y ¬Ñ©°T IõYh ¬à°†¡f
IOÉ«≤∏d áfÉ≤àdG , ⋲ª∏©dG åëÑdGh áaô©ŸGh º∏©dG ⋲∏Y ºK , ≥◊G øjódG ¥ÓNGh iógh
                                                                    .√OÉjôdGh
, Oƒª°üdGh äÉÑãdGh áÁõ©dÉHh øWƒdGh Ö©°ûdG ™e ¥ó°üdÉH ∂dP πc ô¡Á ºK ‐
      .á«fGOƒ°ùdG á«°SÉ«°ùdG äɪ«¶æàdGh iƒ≤dG πμd á°ü∏îŸG Oƒ¡÷G ™e ¿hÉ©àdGh
πÑ≤à°ùe áZÉ«°üd πgÉàj ¬fCG ,⋲fGOƒ°ùdG Ö©°û∏d ⋲æWƒdG ô“DƒŸG ócDƒjh Ø
ƒgh ,IôgɶdG ¬JGRÉ‚EGh áHôéàdGh IÈÿG øe √ó«°UQ ⋲∏Y AÉæÑdÉH ôgGõdG ¿GOƒ°ùdG
¬JÒ°ùŸ ìÓ°U’Gh ≥◊G ÇOÉÑe ∫ɪYÉH ,¿GOƒ°ùdG πÑ≤à°ùe áZÉ«°üd πgÉàj ∂dòc
ΩGõàd’G ÇOÉÑe óªà©jh ..äGOÉ«≤dG ⋲ah äÉ°SÉ«°ùdG ⋲a ójóéàdGh åjóëàdGh ôjƒ£àdGh
IAÉØμdG öüæY OɪàYGh á«°ù°SDƒŸGh á«aÉØ°ûdGh áÑ°SÉëŸG CGóÑeh »°SÉ«°ùdGh ⋲ª«¶æàdG
 .ádhDƒ°ùŸGh áé°VÉædG ᫪«¶æàdG áHôéà∏d ÒjÉ©e , AGOCÓd AÉæÑdG ó≤ædGh ∞«dÉμàdG ⋲a
                                                        !!..áHôéàdGh IÈÿG
áØ∏àîŸG ΩÓY’G Iõ¡LCG ‘ Égöûæjh äÉfÉ«H Qó°üj ÉeóæY ¿GOƒ°ùdG ‘ ºcÉ◊G Üõ◊Gh
ócDƒjh ” ¢SÉÑàb’G øe áãdÉãdG Iô≤ØdG ‘ ¬°UÉN ¬Hòc ∑Qój Ö©°ûdG Gòg ¿CG …Qój ’
øjódG ÇOÉÑe ⋲∏Y IõμJôŸG á«°SÉ«°ùdG ¬FOÉÑe ⋲∏Y ¬JÉÑK ™«ªé∏d ⋲æWƒdG ô“DƒŸG
øμd ,??..ºcÉ◊G Üõ◊G çóëàj øWh …CG øYh ..Üõ◊G çóëàj øjO …CG øY ,“øWƒdGh
,¬«a ¢û«©j QÉY …CGh..…õN …CG º∏©j ƒ¡a ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG Ωƒª©d ¬Lƒe ¿É«ÑdG ΩGO Ée

                                                                           112
ób …hôe ó°ùH k’ÉØàMG Üõ◊G QÉéàd äGQÉæjódG äGQÉ«∏e É¡«a ±öU »àdG ä’ÉØàM’Gh
É¡æe IÒÑc AGõLCGh ¢ùeGódG ΩÓ¶dG ‘ ¢û«©J âëÑ°UCG OÓÑdG ᪰UÉYh ,ió°S âYÉ°V
                                                                   k
ócDƒjh ” ¢SÉÑàb’G øe IÒNC’G Iô≤ØdG ‘ »æWƒdG ô“DƒŸG çóëàjh ,ÜöûdG AÉe óŒ ’
ôgGõdG ¿GOƒ°ùdG πÑ≤à°ùe áZÉ«°üd πgÉàj ¬fCG ,⋲fGOƒ°ùdG Ö©°û∏d ⋲æWƒdG ô“DƒŸG
øÄJ OÓÑdGh k ÉeÉY ¿höûY ,“IôgɶdG ¬JGRÉ‚EGh áHôéàdGh IÈÿG øe √ó«°UQ ⋲∏Y AÉæÑdÉH
                   .!!..ÚæWGƒŸG πgÉc ⋲∏Y OGOõJ äGhÉJC’Gh ,á«°SÉ°SC’G äÉLÉ◊G øe

øY ÉHƒL ô“Dƒe ó°V »æWƒdG ô“DƒŸG ÜÉà oc ÉgOÉb »àdG á«eÓY’G á∏ª◊G âØ°ûc
äÉaÓàNG ÖÑ°ùH ô“DƒŸG π°ûa ⋲∏Y ∫ƒ©j ¿Éc óbh πà≤e ‘ Üõ◊G âHÉ°UCG ájƒb Iõg
                                    o
¿CG ™Ñ£dÉH ,¬«a ácQÉ°ûŸG á«°SÉ«°ùdG äÉfÉ«μdG ÚH áeƒYõe áØ∏à ô¶f äÉ¡Lh
,ÚeöüæŸG øjó≤©dG á∏«W √ó°V á«°SÉ«°ùdG äÉØdÉëàdG ⋲∏Y Oƒ©àj ⁄ ºcÉ◊G Üõ◊G
øe ∫ÉM …CÉH ¬◊É°U ‘ øμJ ⁄ ∫É©aC’G OhOQ øe ádÉM ≥∏Nh ¬JÉHÉ°ùM ∂HQCG …òdG ôeC’G
ô“Dƒe ¿CG äócCG ¬jójDƒe ä’É≤e âÑMÉ°U »àdG áéæ°ûàŸG äGQÉÑ©dG ¿C’ ∂dP ∫GƒMC’G
É¡°Vƒîj »àdG ácô©ª∏d Ú©HÉàŸG äÉHÉ°ùM ‘ Qƒ°üàe ÒZ k ÉMÉ‚ í‚ ób ÉHƒL áæjóe
                                              .Ú°VQÉ©ŸG ó°V ºcÉ◊G Üõ◊G

á«fÉμeG ⋲∏Y ó«cCÉàdG ‘ k’hCG í‚ ÉHƒL ô“Dƒe ìÉ‚ ¿CG çGóM’G âæ«H QÉW’G äGP ‘
â≤≤– »àdG äÉMÉéædG ÈcCG øe …ô¶f ‘ Gògh ºcÉ◊G Üõ◊G ó°V äÉØdÉ– çhóM
äÉfÉ«μdG πc º°†j …ƒbh ÒÑc ∞dÉ– ‘ πeC’Gh áMôØdG øe kGƒL âYÉ°TCG kGôNDƒe
ô“Dƒe ó°V …ó¡ŸG »Ñ£b .O äÉëjöüJ âfÉc óbh ,(PÉ≤fE’G) ähÈL ó°V á«°SÉ«°ùdG
áHPÉμdG åjOÉMC’Gh ,¬¡Lh äɪ°ùb ⋲∏Y á«°ùØædG áÁõ¡dG ÉæjCGQ Éæ∏ch á∏jõg ÉHƒL
                                       .ábƒKƒe ádOCG ¿hO AGƒ¡dG ⋲∏Y É¡≤∏WCG »àdG

                                                  .?..ÈcC’G Ö°SÉμdG ƒg øe

ÉHƒL ô“Dƒe ⋲∏Y ¬≤«∏©J ‘ ˆG ™«bh óª .O QÉ°S …ó¡ŸG »Ñ£b .O ≥jôW ‘h
,Gƒ©ªàLG Gòμgh...” É¡«a ∫Éb á«fhÎμd’G (πjÉfGOƒ°S) á∏› É¡Jöûf á∏eÉc ádÉ≤Ã
»JhoCG ɪæ«H ,¿’òÿGh ,áÑ«ÿGh ,IQÉ°ùÿÉH GƒHBGh ,Gƒ°†ØfG ºK ,ƒ¨∏dG øe GhÌcCGh
πFÉ≤dG ∫ƒ≤j ¿CG øμÁ ∫GóL Ò¨Hh,¿ÉÑ°ù◊G ‘ øμj ⁄ GõjõY Göüf »æWƒdG ô“DƒŸG
                 .“ÉHƒL ô“Dƒe AGQh øe ÈcC’G Ö°SÉμdG ƒg ¿Éc »æWƒdG ô“DƒŸG ¿EG

113
                        :kÓFÉb ÉHƒL ô“Dƒe ìÉ‚ ⋲∏Y √ó«cCÉJ ˆG ™«bh .O π°UGhh
,á«°SÉ«°ùdG á°VQÉ©ŸG ∫Gõg ióe ,ÊGOƒ°ùdG Ö©°û∏d ô“DƒŸG Gòg ∞°ûc ó≤a”
É¡FÉ≤àdG ΩóYh ,É¡ØjRh ,É¡àjRÉ¡àfGh ,É¡àaÉ¡J øY ¿ÉHCGh ,á«æWh ÓdG ,á«FóÑe ÓdG
Ö©°ûdG uÖ°Sh ,»æWƒdG ô“DƒŸG á°VQÉ©e ‘ ¢üî∏àj ,»àbh »Ñ∏°S ±óg ⋲∏Y ’EG
,»HÉîàf’G ¥É≤ëà°S’G øe Üô¡àdG ™e ,√RGõàHG ⋲∏Y πª©dGh ,‹Éª°ûdG ÊGOƒ°ùdG
                  .!!..“܃æ÷G π°üa ⋲∏Y Ωõ©dG ™e ,ÖjôîàdG á°SQɇ ¤EG √ÉŒ’Gh
Égóæ°ùj ’ »àdGh áéæ°ûàŸG äGQÉÑ©dG ¬«a äOGR ..¬JOÉ©c ˆG ™«bh óª .O ∫É≤eh
á∏ªL πãe ™bGƒdG ¬«a ¬Hòμj (»æWƒdG) √ô“Dƒe øY k ÉeÓc ∫Éb ɪæ«H ,π≤Y’h ≥£æe
¿CG øμÁ ∫GóL Ò¨Hh,¿ÉÑ°ù◊G ‘ øμj ⁄ kGõjõY kGöüf »æWƒdG ô“DƒŸG »JhoCG ɪæ«H ”
‘h ,“ÉHƒL ô“Dƒe AGQh øe ÈcC’G Ö°SÉμdG ƒg ¿Éc »æWƒdG ô“DƒŸG ¿EG πFÉ≤dG ∫ƒ≤j
                     ..äÉaô£ÿG √ò¡d ∑Qóeh ´Gh ÊGOƒ°ùdG øWGƒŸG ¿CG …OÉ≤àYG
äAÉL ɉEG √Oó°üH ÉfCG …òdG ´ƒ°VƒŸG ¢ù«d..ÉHƒL ô“Dƒeh ..ºcÉ◊G Üõ◊G ô“Dƒeh
                ..É¡«∏Y ≥«∏©àdG ≥ëà°ùJ »àdGh OÓÑdG ‘ ájQÉ÷G çGóMC’G ¥É«°S ‘
Iõ¡L’G ‘ ¬àdhÉàYh ºcÉ◊G ΩɶædG Éæ«a ÖμJQG ΩöüæŸG ¿É°†eQ ô¡°T ôNGhCG ‘
áeRCÉH ±ôY ɪ«a ¿GOƒ°ùdG ᩪ°ùH Gƒ©°ûH PEG ,kGÒÑc k ÉeôL á«WöûdGh á«fƒfÉ≤dGh á«æe’G
ájöûÑdG âdAÉ°ùJ ⁄É©dG äɨd πμHh ,É«fódG äGƒæb πc ⋲∏Y ÉæJÒ°S Gƒ∏©Lh (¿ƒ∏£æÑdG)
Ωɶæa,É¡æ«©H“á«∏gÉ÷G”É¡sfEG..√ògπãeábɪMÖμJôj …òdGGògºμMΩɶf…CG ..AÉ©ªL
…QÉ°†◊Gh) »WGô≤ÁódG ∫ƒëà∏dh ÚæWGƒŸG ÉjÉ°†≤d §b öüàæj ⁄ …òdG (PÉ≤f’G)
,¥ÓNC’Gh ±öûdG ÊÉ©e ,πc øμj ⁄ ¿EG ,πL ICGôŸG ‘ ∫õàîj ¿CG ’EG ⋲HCÉj (ÊÉ°ùfE’Gh
                                       r    o
k
IsôM á«fGOƒ°ùdG ICGôŸG ¢û«©J ¿CG øe ¬«∏Y ¿ƒgCG QƒaQGO ‘ AÉ°ùædGh ∫ÉØWC’G 䃪a
,…QÉ°†◊Gh »WGô≤ÁódGh »°SÉ«°ùdGh ‘ô©ŸG Qƒ°ü≤dG øe ÊÉ©j Ωɶf ájÉ°Uh øe
âdGR ’ ΩƒWôÿG ᪰UÉ©dG ¿CG »Øμj..çóM Ée ÉfOÓH ‘ çóëj ¿CG k ÉÑjôZ øμj ⁄ Gòd
ºcÉ◊G Üõ◊G ƒ«eÓYG íéÑàj ɪ«a ,ÜöûdG AÉeh AÉHô¡μ∏d QôμàŸG ´É£≤f’G øe ÊÉ©J
                     .!!..(á∏eÉ°ûdG ᫪æàdG)h (äGRÉ‚’G) IOôØe QGôμJ øe Ú«©ØædGh
                                                !!..⋲ª¶©dG á«fGOƒ°ùdG ádhódG
QÉ£eCG AGôL πMƒdGh ô£ŸG √É«Ã É¡YQGƒ°T áÄ∏à‡ ΩƒWôÿG ᪰UÉ©dG âfÉc ɪæ«H

                                                                              114
ÚæW ¢SQƒc ™e ´OÉØ°†dG ≥«≤f á«fƒØª«°S âëÑ°UCGh É¡àbôZCG »àdG äÉYÉ°S çÓãdG
™aÉf »∏Y (™aÉf) QƒàcódÉH PEG ,¿GPB’G Aπe ᪰UÉ©dG ôØMh äÉ©≤æà°ùe ‘ ¢Vƒ©ÑdG
çÓãdG ∫ÓN ⋲ª¶Y á«fGOƒ°S ádhóH º¡d kGöûÑe ÚHƒμæŸG Ú«fGOƒ°ùdG »°SGƒj
⋲àM PÉ≤fE’G ó¡Y »Øa ,(áKÓK) ºbôdG QƒàcódG QÉàNG GPÉŸ …QOCG ’ ,áeOÉ≤dG äGƒæ°S
¿GOƒ°ùdG ‘ áYÉ°ùdG ¿EG â∏b GPEÉa ,∞jôëàdGh ôjƒëàdG øe º∏°ùJ ⁄ ᣫ°ùÑdG OGóYC’G
11 »g ∂d ∫ƒ≤Jh âbƒ∏d k ÉŸÉ©e IOhóªŸG É¡dÓXh É¡°ùª°ûH á©«Ñ£dG ∂Hòμà°S 12
â«bƒàdG Ëó≤J øjöüe ˆG äƒμ∏e ⋲àM º¡Ø«jõJ øe º∏°ùj ⁄ PÉ≤fE’G πgCG øμdh
                                    .É«fódG πc ‘ ¬H ∫ƒª©ŸG ¢ùμY AÉà°Th k ÉØ«°U
                                                                 k
Gòg ‘ k ÉjôM ¿Éch .¿ÉJõæY É¡«∏Y í£àæJ ’ á≤«≤M âëÑ°UCG Ωƒ≤dG á«bGó°üe ΩóY
᪰UÉ©dG πgCG öûÑjh ,Ωƒ∏μŸG Ö©°ûdG Gòg ºMôj ¿CG ™aÉf »∏Y ™aÉf QƒàcódÉH ±ô¶dG
ádhO øe k’óH äGƒæ°S ¢ùªN ∫ÓNh ájQÉ°†M …QÉ› áμÑ°ûH ÒÑμdG ¿GOƒ°ùdG πc ’ §≤a
Ωƒ≤dG ø∏YCG ó≤d .á«eÓμdG É¡Jƒb øY ⁄É©dG çóëàj §≤a äGƒæ°S çÓK ∫ÓN ⋲ª¶Y
GƒëÑ°UCÉa OƒYh º¡d âHÉN ºμdh , âHÉN »àdG á«YGQõdG IôØædG âFÉØdG πÑb ¿É°†eQ
Éeh) `H ΩôcC’G ∫ƒ°SôdG ìóe ‘ ¬à«e’ ‘ âHÉK øH ¿É°ùM É¡Ø°Uh »àdG ܃bôY ∫Éëc
ΩÓc íÑ°UCG ⋲àM ,∞dGƒÿG ºgOƒYh ¿ƒ¨«°ùà°ùj GƒdGRÉe ºgh (π«WÉHC’G ’EG Égó«YGƒe
¥ó°üdG É¡©æ°üj Iƒ≤dG ¿CG »gh ᣫ°ùH IóYÉb Gƒ°SÉæJ º¡fC’ ºgQÉ¡f √ƒëÁ º¡∏«d
É¡aô©j á«fBGôb IóYÉb »gh √ÒeóJh ¬aGõæà°SG ’ ¬∏«gCÉJh ¿É°ùfE’G ™eh ¢ùØædG ™e
RhÉéàj ’ k’’óà°SG ¬H ¿ƒdóà°ùjh ¿BGô≤dG ¿hCGô≤j Ωƒ≤dG øμdh Úª∏°ùŸG ÒZ ⋲àM
                                                                   .º¡ª«bÓM

,IGhÉ°ùeh ∫óYh ≥M Iƒb øμdh á©æŸGh Iƒ≤dG ¿GOƒ°ù∏d ¿hójôj Ú«fGOƒ°ùdG πc
¤EG ™Lôj ⋲àM ⁄ɶdG É¡∏gCG òNCÉj ádhO ,¬d ≥◊G òNDƒj ⋲àM …ƒb É¡«a ∞«©°†dG
ºgôŒ É¡«æH ó°V É¡JÓ°†Y πàØJ ádhO ’ ,Oƒ¡©dGh ÚfGƒ≤dG ΩΖ ádhO ,√ó°TQ
äQÉ°U ⋲àM §FÉ◊G ¢VôY ±GôYC’Gh øjódÉH âHöV áÑ°üY ¥Gƒ°TCG πLC’ ∂dÉ¡ŸG ƒëf
πNGódG ‘ ÊGOƒ°ùdG ¿Éc ¿CG ó©H É¡d á«bGó°üe ’ IPƒÑæe ádhO á«fGOƒ°ùdG ádhódG
ÉŸ Ö«£dG ÊGOƒ°ùdG çQE’G ’ ƒdh ,áeÉ¡°ûdGh ᫪◊Gh ¥ÓNC’G ΩQÉμŸ k’Éãe êQÉÿGh
Iò≤æŸG ¬àeƒμM ∑ƒ∏°S AGôL ⁄É©dG ‘ kGPƒÑæe ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG íÑ°UC’ PÉ≤fE’G πÑb
’ Ωƒ∏¶ŸGh ≥◊G ¬©e ⁄ɶdG íÑ°UCGh áæëŸG ¢ùª°T É¡JhÈLh Égô¡≤H âÑ«Z »àdG

115
ádƒ¨°ûe »gh ôjRÉæÿG Gõfƒ∏ØfÉH ∫ƒ¨°ûe ⁄É©dGh ⋲ª¶Y ádhódG íÑ°üJ ∞«c .¬d Ò°üf
¥ô¨Jh IÉ«◊G ∞≤àa ájQÉ°†◊G ɡરUÉY ⋲∏Y ôª¡æj ô£ŸÉH GPEGh ,Ú∏WÉæH äÉ°ùHÓH
                                                               .ájƒe È°T ‘

                                       .!!..¬fƒgôμj º¡fCÉc ¿GOƒ°ùdG ¿ƒÑëj

É¡fC’ ,ó∏ÑdG ¢ùHÉjh ö†NCG πcCÉJh ¬∏cCÉà°S (™aÉf).O É¡æY çóëàj »àdG Iƒ≤dG ¿EG
øjódG »g âëÑ°UCG »àdG á£∏°ù∏d øjódÉH ≥∏°ùàe …OGóÑà°SG Qƒ©°T øe Ióªà°ùe Iƒb
,Iƒ≤dG πLC’ Iƒ≤dG É¡æμd ≥◊G πLC’ Iƒ≤dG â°ù«d É¡fEG ,øjódG ó°V k ÉæjO âë°VCG πH
QƒKCÉŸG ∫ƒ≤dG á«bGó°üe º¡à∏©L á°Sô£¨dGh I’ÉÑeÓdG øe ádÉM ¤EG Ωƒ≤dG π°Uh ó≤d
ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ⋲∏Y áeƒμM äó°SCÉà°SG πgh ,“ó°SC’G ô¡X ÖcGôc á£∏°ùdG ÖcGQ”
                                                                 .Ghó°SCÉà°SG ɪc

øe ÉÃQh ,k ÉfÉ› º«∏©àdG ¿Éc ÉeóæY á°SGQódÉH º¡«∏Y ˆG øe øjòdG øe (™aÉf) .O
¢ü°üîàdÉH ¬dÉ› ‘ ¬eóîjh ™Lôj ¬∏Y êQÉî∏d çÉ©àHE’ÉH ∑GòfBG ÒÿG ¿GOƒ°S ¬«∏Y
áfóaC’G ÚjÓe ¬«a óbôJ …òdG‐ ¿GOƒ°ùdG ¿ƒμj ¿CG ¥Gƒ°TCG ¬d πLôdG øμdh ,»YGQõdG
‘ QÉ°Sh iCGQ ø‡ ™aÉf .Oh ,Iƒ≤∏d ƒg ¬ª¡ØH ⋲ª¶Y ádhO ¿ƒμj ¿CG ‐kGQƒH á«YGQõdG
√É«ŸG ÜÉ°ùæJ äɶ◊ ó©Hh ΩÉjCGh äÉYÉ°ùd ô£ŸG É¡«a ôª¡æj ⋲ª¶Y ∫hO ´QGƒ°T
                                                                o   o
âØ∏j Ée ∫hódG √òg ÜQÉŒ ‘ ¢ù«dCG ,á°SÓ°S ‘ IÉ«◊G ôªà°ùJh øμj ⁄ k ÉÄ«°T ¿CÉch
             o
»àdG Ωƒª¡dGh ºgƒdG áYÉæ°U øe k’óH IÉ«◊G áYÉæ°U á«Ø«c ¤EG Ωƒ≤dG A’Dƒg ô¶f
                                        .√ôeCG ⋲∏Y ܃∏¨ŸG Ö©°ûdG πgÉc â∏≤KCG

¿GOƒ°ùdG ¿ƒÑëj GPÉŸ” ÓFÉb º¡æY ∫AÉ°ùJ ɪæ«M ídÉ°U Ö«£dG ΩƒMôŸG ¥ó°U
                        k
I’ÉÑeÓdG √ò¡Hh ±ô¶dG Gòg ‘h ΩÓμdG Gòg πãà (™aÉf) êhôN ,“!..¬fƒgôμj º¡fCÉc
⋲ª¶©dG ádhódG äÉjöûH »g ɪa ’EGh ,º¡aƒfCG ⋲àM ºgƒdG ‘ ¿ƒbQÉZ Ωƒ≤dG ¿CG »æ©j
     o               o
É¡à°VôY »àdG Qƒ°üdG ¿EG ,IójóY ¢SQGóe •ƒ≤°Sh º¡dRÉæe •ƒ≤°S AGôL ºg ‘ ¢SÉædGh
                 o
Éæà∏éNCG ó≤d ,á∏é óL √É«ŸG ‘ Ωƒ©J »gh ΩƒWôî∏d ƒ÷G øe á«FÉ°†ØdG äGƒæ≤dG
                   o
Éæd GhôØch ÖfÉLC’G √ógÉ°T …òdG …QÉ°†MÓdG ô¶æŸG Gòg ⋲∏Y ÚjPÉ≤fEÓd Éæ∏éNh
™aÉf Gƒ©ª°ùj ⁄ ˆóª◊Gh º¡æμdh ,¿GOƒ°ùdG πgCG ˆG ßØëj ¿CG Éæd GƒYOh çóM Ée
‘ πMƒdG ‘ ¿ƒ°Uƒ¨j º¡dRÉæe øe ¿ƒLôîj ºgh Qhô¨dG óYh Ú«fGOƒ°ùdG ó©j …òdG

                                                                            116
á∏MôŸ π°üf ⋲àe …Qóf ’h ,áæ°S 20 ¬æe â°†≤fG …òdG …QÉ°†◊G ¬LƒàdG ᪰UÉY
                                                       .⋲ª¶©dG ádhódG
                                                            o
                                                   .!?..äÉæé©e ¿ƒ∏cCÉj ’ GPÉŸ
                                                             o
Égöüb áaöT øe iôJ »gh É°ùfôa áμ∏e ∫ƒb Qôμj ¬fCÉc Gòg ¬ëjöüàH (™aÉf) .O
’ º¡fEG É¡d π«≤a .?..A’Dƒg ∫ÉH Ée âdAÉ°ùàa ¢SDƒÑdG IÉ«M øe ¿hôgɶàj Ú«°ùfôØdG
                                 .!?..äÉæé©e ¿ƒ∏cCÉj ’ GPÉŸ âdÉ≤a ..õÑÿG ¿hóéj
                                           o
áμÑ°T ¿CG ΩCG ᪰UÉ©dG ‘ …QÉ› áμÑ°T ¿hóH ⋲ª¶©dG (™aÉf) ádhO ¿ƒμà°S πg
                                                  o
∞°ùæà°S √òg ájƒª¶©dG ™aÉf ájô¶f ¿EG ,⋲ª¶©dG ¬àdhO ΩÉ«b ó©H ¿ƒμà°S …QÉéŸG
∫É«LCG »JCÉà°S k ÉjOÉe k ɪ∏Y É¡≤≤ëa ÓjƒW Üô¨dG É¡H πªY »àdG ¿hó∏N øHG áeó≤e
                                     k
(™aÉf) ¿GôªY ™FÉÑW ÉeCG ,IQÉ°†M Éæg âfÉc ¬fG ∑Qóàa ¬fGôªY ™FÉÑW iÎa á≤M’
¬JQƒJÉa ™aój k É«fÉ› k ÉeÓc ¿ƒμJ ÉeóæY ¿É°ùfE’G ⋲∏Y Oƒ¡÷G π¡°SCG Éeh ΩÓμdG ƒ¡a
                                                       o
                                                              .Ωƒ∏μŸG Ö©°ûdG
ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ¬©aO Ée øμdh Ohó°ùdG ‘h …QÉÑμdG ‘ á°†¡f ∑Éæg ¿ƒdƒ≤«°S
ÜôZCG ¿EG ,¿GOƒ°S øe ÌcCG AÉæÑH π«Øc á«£ØædGh á«YGQõdG π«NGóŸG øY ∂«gÉf §≤a
⋲£°SƒdG ¿hô≤dG ‘ ⋲àM ¥ƒÑ°ùŸG ÒZ èjôîàdG ƒg ô£ŸG √É«e ¢SÉÑàMG ‘ äGôjÈàdG
QÉ£eC’G √É«e ¢SÉÑàMG ÜÉÑ°SCG óMCG Ö°ùf ɪæ«M øjò≤æŸG ÚdhDƒ°ùŸG óMG ¬≤∏WCG …òdG
,≥WÉæŸG øe Òãc ‘ …QÉéŸG ¥ÓZEG ‘ ø¡jÉ°T (πØJ) ÖÑ°ùJ »FÓdG …É°ûdG äÉà°S ¤EG
âμ°ùj ¿CG ¬H QóLC’G ¿Éch ágÉÑædG π ‘ Qɪëà°S’G ¢Sô¨d ¢ù°SDƒj AGôg Gòg …ôª©dh
è«gh ‘ âHGP äGQƒKCÉŸG √òg øμdh ,⪰ü«d hCG kGÒN π≤«∏a ˆÉH øeDƒj ¿Éc øªa
äÉ«eÉ°üY …É°ûdG äÉà°S ÚH øe ¿CG ⋲°SÉæJ á£∏°ùdÉH ¿ƒaCÉŸG Gòg π©dh ,á£∏°ùdG
                                                 o
’h ,øØL É¡d ±ôj ’h ,Ö∏b É¡d øëj ’ »àdG ádhó∏d ø¡FÉæHCG á°SGQO ∞jQÉ°üe ø©aój
ó°S »FÓdG …É°ûdG äÉà°S ¢ùØf øeh ,ºF’ áeƒd äGƒcõdGh ÖFGö†dG ™ªL ‘ ÉgòNCÉJ
¿ƒdhDƒ°ùŸG Ö°ùæj ⁄ ¬fCG ˆG óªëf ,⋲ª¶©dG ádhódG ᪰UÉY ±QÉ°üe ø¡jÉ°T (πØJ)
                     .IÒãc çGóMCG ‘ º¡æY ôJGƒJ Ée Ö°ùM á«LQÉN IôeGDƒŸ QÉ£eC’G
√É«e ºcGôJ áKQÉc ¤EG äOCG I’ÉÑe ’ øe ΩƒWôÿG ‘ çóM Ée ¿CG ƒd Ωƒ≤dG ∫CÉ°SCG ÊEG
) É°ùfôa hCG É«fÉ£jôH hCG É«fÉŸCG hCG ¿ÉHÉ«dG hCG ÉμjôeCG πãe ádhO ‘ Gòg çóM ƒd ,QÉ£eC’G

117
óªà©ŸG hCG ¿Éμ°SE’G ôjRh hCG ¥ô£dG ôjRh 𶫰S πg (É¡fƒª°ùj ɪc ÚWÉ«°ûdG ∫hO
øμdh ,∂dP óMCG ¬æe Ö∏£j ¿CG ¿hO ¬°ùØæH π«≤à°ù«°S ∑Éæg ™Ñ£dÉH ,¬Ñ°üæe ‘
⁄É©dG ,É¡«HCG IôμH øY ó∏ÑdG âbôZ ƒd ⋲àM ¿ƒdÉ≤j ’h ¿ƒ∏«≤à°ùj ’ ÉfóæY Ωƒ≤dG
(™aÉf) ádhO ó«°UQ ƒg Ée ,ôjRÉæÿG Gõfƒ∏ØfCG ¬H íaÉμj π°üŸ ∫ƒ°Uƒ∏d øeõdG ≥HÉ°ùj
»àdG ∫hódG É¡H Oó¡«d É¡«dEG ⋲©°ùj »àdG Iƒ≤dG »g πg ,≥HÉ°ùàdG Gòg ‘ ⋲ª¶©dG   o
ÉeóæY ájƒb ádhO (QƒàcO) Éj ¿GOƒ°ùdG ¿ƒμ«°S ,äÉMÉ≤∏dG √òg πãe ájöûÑ∏d èàæJ
èàæJ ÉeóæYh áØ∏îàŸG ¢VGôeE’G øe âëÑ°UCG »àdG ÉjQÓŸG ∫É°üÄà°SÉH ºà¡j øe »JCÉj
ÉeóæYh ,äÉéàæe øe ¢VÉa Éà ҨdG óÁh É¡Ñ©°T »Øàμjh á«YGQõdG äÉéàæŸG ¬°VQCG
Üô¡J ’ ∫hódG É¡«dEG ⋲©°ùJ ájƒ≤dG ádhódG ,É¡JOÉjR ’ Ò¨dG πcÉ°ûe πM ‘ º¡°ùj     o
                                              .ÜôLC’G øe í«ë°üdG Üô¡j ɪc É¡æe
á«aÉ©dG Oƒ©J ÉeóæY (QƒàcO Éj ˆ ᪶©dÉa) k ɪ«¶Y ’ k Éjƒb ¿GOƒ°ùdG ¿ƒμ«°S
¢SQGóŸG ‘ ò«eÓàdG ™aój ’ ÉeóæY ,äÉ«Ø°ûà°ùª∏dh äÉjó∏Ñ∏dh áë°ü∏dh º«∏©à∏d
ó©ÑJ ’ ≥WÉæe ‘ çóëj ɪc ¢SQGóŸG AÉHô¡c ÒJGƒah Ò°TÉÑ£dG ¢Thôb á«eƒμ◊G
ΩƒWôÿG á©eÉL Oƒ©J ÉeóæY ¿GOƒ°ù∏d Oƒ©à°S á«aÉ©dGh Iƒ≤dG ,º∏c 100 ᪰UÉ©dG øY
øjòØæàŸG óMCG äöU ÉeóæY ¬«dEG âdBG Ée ’ É¡«a k ÉÑdÉW âæc ÉeóæY âfÉc ɪc IQÉæe
                                                                  .Ú«eƒμ◊G
                                                .!!..¿ƒ∏©Øj ɪY ¿ƒdCÉ°ùj ’
  π°üØæŸG ≥°ûdG øe ¿GOƒ°ùdG ºμM ‘ QƒeC’G º¡«dEG âdBG øjòdG ¿CG ô¶æ∏d âaÓdG
  á«MhôdG á«eÓ°SE’G ácô◊G ¢ùdÉ› ‘ ôcòJ IÒ°S º¡d øμJ ⁄ (»æWƒdG ô“DƒŸG )
  ácô◊G IOÉb É¡«a ô¡X »àdG á«eƒ≤dG á«eÓ°SE’G á¡Ñ÷G ΩÉjCG k É°Uƒ°üN ,ájƒHÎdGh
  á«WGô≤ÁódG ΩÉjCG á¡Ñ÷G èeÉfôH ìô£d ¿GOƒ°ùdG iôbh ¿óe ¿ƒHƒéj (á«eÓ°SE’G)
  ,ó∏ÑdG ¬H ¿ƒªμëj …òdG ܃∏°SC’Gh ¬LƒdG ¢ùμ©j Ée Gòg π©dh ,äÉæ«fɪãdG ‘ áãdÉãdG
  IÉ«ë∏d øjódG ºμëH Úeõà∏ŸG ÒZ ⋲àM äÒM πH Ö©°ûdG äÒM º¡JÉaöüJ ¿CG PEG
  ⋲∏Y ºgôjƒ°üJ ºàj ¿Éc øjòdG Ú«ã©ÑdGh Ú«Yƒ«°ûdG øe Òãc ⋲àMh ,á«°SÉ«°ùdG
  ,¢†«¨ÑdG ⋲ëæŸG Gòg ¢SÉædG º∏X ‘ º¡cƒ∏°S π°üj ⁄ »eÓ°SE’G ¬Lƒà∏d AGóYCG º¡fCG
k ÉÄ«°T º¡jójCG ìÎŒ ¿CG ¿ƒ°ûîjh ¿É°ù∏dGh ó«dG áØ©H ∞°üàj ø‡ ¿hÒãc º¡æe πH
  ˆG óæY §≤°ùj ’ äɪ∏X º∏¶dG ¿CG kGó«L ¿ƒaô©jh k ɪ∏Xh k ÉfGhóY ¢SÉædG ¥ƒ≤M øe
                                                              o

                                                                          118
’ º¡a ‹ÉàdÉH á«eÓ°SE’G ádhódG áeÉbEG áeóN ˆ ¿ƒeó≤j ¬«aÎ≤e ¿C’ hCG ΩOÉ≤àdÉH
                                                 o
                                                      .¿ƒ∏©Øj ɪY ¿ƒdCÉ°ùj
√ÉŒ á«dhDƒ°ùe ɉEGh ™aôj kGQÉ©°T ¢ù«d ΩÓ°SE’G ¿CG áªcÉ◊G áÑ°ü©dG ∑QóJ ⋲àe
                        o                                     o
≠∏Ñeh º¡ªg ÈcCG »g á£∏°ùdG âfÉc ÉŸ ∂dP GƒaôY ƒdh ,⁄É©dGh ™ªàéŸGh ¢ùØædG
»YɪàLGh …ôμah »æjO ÖjôîJ øe iôL Ée Ö©°ûdG IôcGP ⋲°ùæJ ’ ⋲àMh ,º¡ª∏Y
ídÉ°U Ö«£dG ΩƒMôŸG ¬côJ …òdG ódÉÿG ∫GDƒ°ùdG ‘ åëÑdG øe óH ’ º¡ªμM ∫ÓN
ºg øeh ..A’Dƒg AÉL øjCG øe ) áHòμdG AÉ«ÑfCÓd iôNCG Iôe á°ùjôa Ö©°ûdG ™≤j ’ ⋲àM
  .“⁄É©∏d ΩÓ°ùdG ∫òH º∏°ùŸG ºg” ¿CÉH AÉØ∏ÿG óMCG ∫ƒb A’Dƒg ™ª°S πg ,(!!!..A’Dƒg
k ÉeÉY 20 ¬«a øjôKDƒŸG hCG ºμ◊G ΩÉeR »μ°SÉe øe É¡dƒ¡ch PÉ≤fE’G ñƒ«°T ±É°VCG
                        o           o
  Ú©Ñ°ùdGh Úà°ùdG ≠∏H øe º¡æªa ,á£∏°ùdG √óæY Gƒª∏à°SG …òdG ºgôªY äGƒæ°S ¤EG
  º¡æμd ,öûÑdG ™e k Éæ«dh ¬«dEG kGQÉ°ùμfGh ˆG øe k ÉHôb ÌcCG ¿É°ùfE’G ¬«a íÑ°üj ôªY ƒgh
                                                                    k
  óMCG ∫ƒb øjócDƒe ,Ö©°ûdG Gòg Iô£a ÒZ Iô£a øe º¡fCÉc á°SGöT ’EG ¿hOGOõj ’
  ¢UôM ∑Éæg πgh,“πeC’G ∫ƒWh ¢Uô◊G ,¿ÉÄ«°T ¬eRÓjh ¿É°ùfE’G ï«°ûj” Aɪμ◊G
                                                        .!?..º¡«a √Gôf ɇ ÌcCG πeCG ∫ƒWh
É«æ«c ‘ …ôéj ¿Éc ,᪶©dG íjöüàH (QƒàcódG) É¡«a êôN »àdG ΩÉjC’G äGP ‘
Connecting Africa¿Gƒæ©H âfÎfEÓd á°†jô©dG áμÑ°ûdG Òaƒàd k É«ŸÉY ióàæe     k
ä’É°üJ’G ôjRh ≥∏Yh ,âfÎf’G ÈY Ú«ØjôdG ÚæWGƒª∏d á«eƒμ◊G äÉeóÿG Òaƒàd
ó«Øà°ùàd ∞jôdG ‘ ô≤ØdG §N ¿hO á«fÉμ°ùdG á≤Ñ£dG ƒëf Ö°üæj ¬eɪàgG ¿CÉH »æ«μdG
á«eƒμ◊G äÉeóÿGh äÉÑ∏£dG ⋲∏Y Gƒ∏°üëj ⋲àM ∫hÉæàŸG ‘ QÉ©°SCÉHh áμÑ°ûdG √òg øe
Gòg ,»eƒμ◊G ´É£≤dG ‘ á«Hƒ°ùëŸGh Iƒ°TôdG ¢†ØN ‘ óYÉ°ù«°S ɇ É¡eGóîà°SÉH
ΩõLCG OÉcCG ÊEGh ,§«°ùÑdG øWGƒŸG ΩóîJ á«©bGh á°SÉ«°S ‘ É«æ«c IQÉ÷G ‘ …ôéj
                              o
á«ŸÉ©dG ácôë∏d Ú©HÉàŸGh ,ÒãμH ÊGOƒ°ùdG øe πbCG »æ«μdG »eƒ≤dG πNódG ¿CG
,∫ÉéŸG Gòg ‘ »ŸÉ©dG ∑Gô◊G kGó«L ¿ƒª∏©j ä’É°üJ’G äÉeƒ∏©e á«æ≤J ∫É› ‘
Ωɶæ∏d Iö†e á«eƒμ◊G äÉeóÿG Ëó≤J IOƒéa ,¢ùμ©dG ƒg ÉfóæY …ôéj Ée øμdh
äÉeóÿG IOƒLh ,¬FÉ≤Ñd ¥ô£dG π°†aCG »g Creative Chaos ábÓÿG ⋲°VƒØdG ¿C’
,äÉHÉ°ùë∏d ôJÉaO ⋲fOCG ÓHh ¥GRΰSÓd k ÉfÉcO ¿GOƒ°ùdG äÉ°ù°SDƒe π©L ¬fG í°†Øà°S
                                                             o
,ÚdhDƒ°ùŸG ∫ÉH ⋲∏Y ô£î«°S Ée ôNBG »g ÉfóæY Ió«÷G á«eƒμ◊G äÉeóÿG ¿Éa ∂dòd

119
ΩƒWôÿG ‹Gh (k É≤HÉ°S) ±QÉ°†≤dG ‹Gh É¡°ù°SCG ∫ÉéŸG Gòg ‘ IóMGh ábQÉH ’EG º¡∏dG
AGQh ôéæj ’h ÚæWGƒª∏d ᪡ŸG ™jQÉ°ûŸG √òg πãe ‘ π°UGƒj ¿CG º°û©dGh ,k É«dÉM
iQCG Éeh ádƒéY ádƒ¡L ᪶Y øe É¡d Éj ,»©ØædG ôμØdÉH áYƒaóŸG ᪶©dG á≤Wôg
            o     o
ájô◊G ÇOÉÑà ֩°ûdG ôjƒæJh ôμØdGh º∏©dG ∑ÓàeG ’ ìÓ°ùdG ∑ÓàeG iƒ°S É¡d k ɪ¡a
…QóJ ’h øjódG ΩóîJ É¡fCG k ÉæX ìÓ°ùdG ∂∏à“ áª¶Y ,ÒÿG ÖMh IGhÉ°ùŸGh ∫ó©dGh
                    .∞«æ◊G øjódG ó°V k ÉæjO ¢ù°SDƒJ πH øjódG ÜQÉ– É¡fCG É¡∏¡éH

‘ kGó«¡°T ¿GOƒ°ùdG ‘ ∞«æ◊G øjódG Oó÷G (ÚjPÉ≤fE’G) ∑ƒ∏°S §≤°SCG ó≤d
                                              o
º¡ªμM øe ÉeÉY øjöû©dG »°†e ó©Hh ,íeÉ°ùàŸG ó∏ÑdG Gòg ïjQÉJ ÉgÉ°ùæj ød á≤HÉ°S
º¡JÉKOÉM ∫ƒg Ö∏£àj »YɪàL’Gh »æjódG ÖjôîàdG øe áæ°S 100 ∫OÉ©J »àdG
⋲àM ¿GOƒ°ùdG πgC’ í°Vƒjh º¡JÉ≤Hƒe ¢ùæμj øjó∏d Oó› Qƒ¡X º¡KOGƒMh
                                                             o
               .!..øjódG ó°V k ÉæjO ɉEGh k ÉæjO øμj ⁄ ¿Éc …òdG ¿CG º¡æe Úª∏°ùŸG



Ω2009 ƒ«dƒj 10




                                                                           120
   !!..ìÓ°UEÓd IÒNC’G á°UôØdG ..Ò°ûÑdG ¢ù«FôdG
(¢Tƒb) ˆGóÑY ìÓ°U ∫hCG ≥jôØdG ádÉMEÉH Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG √Qó°UCG …òdG QGô≤dG
⋲£YCG ájQƒ¡ª÷G á°SÉFôH k É«æeCG kGQÉ°ûà°ùe ¬æ««©Jh øeC’G RÉ¡÷ ôjRƒc ¬Ñ°üæe øe
QGôb AÉL óbh ,OÓÑdG ‘ ºμ◊G ìÓ°UEG IÒ°ùe √ƒàd CGóH ¢ù«FôdG ¿CÉH k ÉYÉÑ£fG ¢SÉædG
áØ∏àîŸG á«°SÉ«°ùdG ᪰UÉ©dG ¢ùdÉ› ‘ Òãc ¢ùªg ó©H øe ¬Ñ°üæe øe ¢Tƒb ádÉMCG
äÉØ∏ŸG πc ⋲∏Y ¢†HÉ≤dG πLôdG ájQƒWGÈeG ∫ƒM ºcÉ◊G Üõ◊G ôFGhO πNGO πH
ó©H kGôNDƒe Ò°ûÑdG ôª©d π°Uh ¢ùª¡dGh ,ájôμ°ù©dGh á«æeC’Gh É¡æe á«°SÉ«°ùdG k ÉÑjô≤J
          o
OƒLƒH k Ébó kGô£N πμ°ûJ âëÑ°UCG ¢Tƒb ìÓ°U ≥jôØdG ájQƒWGÈeG â∏°Uh ¿CG
            o             o
™e ∂dP øeGõJh ,¬∏gCG AÉæHCGh ¬à∏«Ñb ⋲∏Y √OɪàYG ∫ÓN øe áWQÉÿG ⋲∏Y ¿GOƒ°ùdG
ÖFÉæd IÒÑμdG áμÑ°û∏d OÓÑdG ‘ áeóÿG Ü’hO ‘ ¢TÉ©ŸG ™bGƒdG √ócDƒj …òdG ¢ùª¡dG
∫ÉŸGh ∫hÎÑdGh ¢û«÷Gh øeC’ÉH ∂°ù“ âëÑ°UCG »àdG ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ¢ù«FôdG
¿CG ᪫¶©dG á∏«Ñ≤dG √ò¡d πÑ≤j óMCG ’ k É©ÑW ,OÓÑdG ‘ á«é«JGΰS’G äÉ°ù°SDƒŸG πch
‘ Ió«MƒdG á∏«Ñ≤dG »gh ,øjQö†àŸG ∫hCG ¿ƒμà°S É¡fC’ ≥Øf Gòμg ‘ É¡°ùØf πNóJ
¥ó°UCG ∫ÓN øe Ú«fGOƒ°ùdG πNGhOh ôYÉ°ûe ¬H ¢û«Œ Ée πc øY È©J »àdG ¿GOƒ°ùdG
øe π©Œ äÉYGöU ‘ É¡°ùØf •QƒJ ¿CG É¡d ójôj óMCG Óa ,¿É◊C’G πªLCGh äɪ∏μdG
                                                              .kGôNBG k’Éeƒ°U OÓÑdG

ádÉëH ¬Ñ°TCG á«°TÉM øe ¬H Ú£«ëŸG ™e Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG ñC’G ádÉM ¿CG ó≤àYCG
º¡«dEG √ôH Gƒ∏¨à°SÉa ¬àHGôb ôHCG …òdG ¬æY ˆG »°VQ ¿ÉØY øH ¿ÉªãY ó°TGôdG áØ«∏ÿG
á©bGh É¡æY âéàf áæàa á«WGô≤à°SQ’G º¡JÉMƒªWh AÉæYôdG º¡JÉaöüàH ¬«∏Y GƒÑdCGh
IöSC’ k É°Vƒ°†Y k Éμ∏e É¡∏ πMh áaÓÿG ÉgAGôL âdGRh ÚØ°Uh ,¿Ghô¡ædGh ,πª÷G
             o       o
’ πFÉ°SƒH É¡Jõ¡àfGh ÒÑμdG á«eCG òæe á°UôØdG RÉ¡àf’ kGÒãc â°üHôJ á«WGô≤à°SQCG
                                                        .ïjQÉàdG AGôob ⋲∏Y ⋲ØîJ

å«M øe ∞∏àîj áfÉ£ÑdG ™e ó°TGôdG áØ«∏ÿGh ¢ù«FôdG ádÉM ÚH ¥QÉØdG ¿CG ÒZ
,á£∏°ùdG QÉ«J ‘ ¬°†©H §HGQh ¬°†©H ihõfG º«¶æJ ¢ù«FôdG áfÉ£Ña ,QGó≤ŸGh ´ƒædG
øY ¿ƒaô©j ’, Ö°SÉμeh Âɨe øe ¬JÉa Ée ≥ë∏j ¿CG ójôj º¡°†©H OóL ¿hóaGhh
                                                                  o

121
¬Ñ°TCG ádÉM ‘ Ö°SÉμŸG AGQh å¡∏dG ’G (IQƒãdG) É¡«∏Y âeÉb »àdG ¤hC’G ÇOÉÑŸG
¢ù«FôdGh , (”CGh π°†aCG »∏Y ∞∏N IÓ°üdGh ,º°SOCGh òdCG ájhÉ©e ™e πcC’G) ádƒ≤ª`H
âæH »àdG á«°TÉ◊G √òg øe ¬d ∑Éμa ’ á«ædG ¥OÉ°U ¢SÉædG ¢†©H ¬Ñ°ùëj …òdG
ôj ⁄ á«∏«aÉμ«e πFÉ°SƒH ádhódG äÉ°ù°SDƒe πNGO á«æeCGh á«dÉe ájQƒWGÈeEG É¡°ùØæd
√òg ∫hÉæàj ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG π©L Ée ,É¡∏ãe åjó◊Gh Ëó≤dG ¬îjQÉJ ‘ ¿GOƒ°ùdG
                    .∫ƒgòdG øe ádÉM ‘ áeÉ©dG ¬°ùdÉ› ‘ É¡H Qóæàjh äÉ°SQɪŸG
á«°SÉ«°S ΩCG âfÉc ájOÉ°üàbG á«aÉN ⋲ØîJ ’ ÒÑμdG ¿GOƒ°ùdG ‘ ±hô©e ƒg ɪc
óYGƒb øY âàÑfG √òg ÉæeÉjCG ‘ »àdG á°SÉ«°ùdG èFÉ°Th øe iƒbCG ´ÉªàL’G èFÉ°Tƒa
øe ¿GOƒ°ùdG AÉæHCG øe ¿CG º∏©j Ö©°ûdGh ,áŸÉ°S É¡«dEG ó©J ⁄h áaÉØ°ûdG á°SQɪŸG
áμ∏ªÃ Óãe âHöV GPEGh ,ágGõædGh ¢UÓNE’Gh ¥ó°üdG Ú°TÉ«f ºgQhó°U ‘ ≥∏©J
        k
äGP ¿GOƒ°ùdG ‘ ájƒb áeƒμM πμ°ûj Ée á«fGOƒ°ùdG äGAÉØμdG øe É¡«a §≤a øjôëÑdG
äGQÉe’EGh ájOƒ©°ùdGh ô£b ‘ ÉæJGÈN øe ∂YO ,⁄É©dG É¡«∏Y ó¡°ûj IAÉØch IÈN
á°UôØdG íàa ¤EG π«Ñ°S øe πg øμdh ,∂dP º∏©j ¢ù«FôdGh..É«fÉ£jôHh Góæch ÉμjôeCGh
»àdG Iƒ¡dG øe ó∏ÑdG ∫É°ûàfG ‘ ºgQhO ¿ƒ°ü∏îŸG …ODƒ«d á¡jõf ácGöT ∫ÓN øe
º¡°ù«dGƒc ‘ ɪæ«H ¬LƒàdG ¥ó°Uh áë°U ¢ù«Fô∏d Qƒ°üJ »gh ,É¡«a á«°TÉ◊G ¬à©°Vh
                          .áØ« ádÉ◊G ¿CG øY ¿ƒKóëàj ÚHô≤ŸG º¡FÉbó°UCG ™eh
‘ ≥Ñ°SC’G á«dÉŸG ôjRh …óªM º«MôdGóÑY ¿CG á∏«∏b ΩÉjG πÑb ΩGôμdG AGôo≤dG ôcòjh
∂dÉe ¬∏≤j ⁄ Ée ∫ƒ≤H CGôŒ ób (ΩÉ©dG …CGôdG) ‘ â«îH ø°ùM ∫ɪc π«eõdG ™e √QGƒM
…OÉ°üàb’G ™°VƒdG ¿CG kGócDƒe ¬jó«H ƒg É¡©°Vh ájOÉ°üàbG á°SÉ«°S øY ôªÿG ‘
¬à°SÉ«°S ¿CG ⋲°SÉæJh IÉcõdGh ÖFGö†dG ⋲∏Y ÌcCG óªà©à°S ádhódG ¿CGh k ÉLôM íÑ°UCG
Ú∏eÉ©dG AÉæãà°SÉH á°ùªÿG É¡«≤ëà°ùe ±Éæ°UCG ‘ ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG øe %95 â∏NOCG
                                                                       .!!...É¡«∏Y
ÇÈ«d ¥ó°U áØbh ¬°ùØf ™e ±ƒbƒdG øe Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG ™æÁ …òdG Ée kGPEG
ìÓ°UEG äGƒ£N òîàjh ó∏ÑdG ºμ◊ kGQƒà°SO √É°†JQG …òdG ¬æjO ΩÉeCGh ˆG ΩÉeCG ¬àeP
¬Lƒà∏d äAÉ°SCG »àdG á«°TÉ◊G áæØM πjõj ¿CG ó©H ÌcCG ¬dƒM Ö©°ûdG ™ªŒ ¿ÉH á∏«Øc
≥∏ÿG øY Ió«©ÑdGh , ºμë∏d k’ƒ°Uh áYƒaôŸG ÇOÉѪ∏d áÑfÉéŸG É¡JÉ°SQɪà ֩°û∏dh
                                                          .?..π«°UC’G ÊGOƒ°ùdG

                                                                             122
Qɪãà°S’G äÉ≤Ø°üHh ,∑ƒæÑdG É¡H â«æe »àdG ôFÉ°ùÿÉH ¢ù«FôdG ñC’G º∏©j ’CG
‘ πYÉa ‹Ée áHÉbQ ¿GƒjO OƒLh ¿hO IQó¡ŸG äGQÉ«∏ŸGh ,ä’ƒª©dGh áà∏ØæŸG
øjhGhO ¢ù«°SCÉàH k ɪμM ΩÓ°SE’G ™aôJ ’ »àdGh ∫hódG øe Òãc ¬«a Ωƒ≤J …òdG âbƒdG
ádhO ¿ƒμ«a PƒØædG ÜÉë°UCG …ójCG ‘ k ÉÑFÉ°S ∫ÉŸG ¿ƒμj ’ ⋲àM áeQÉ°U á«dÉe áHÉbQ
øe ™aój Ö©°ûdGh π«YÉaC’G Gƒ∏©Ø«d ∫ÉŸG Iƒ£°Sh á£∏°ùdG áÑgQ ¿ƒ©ªé«a º¡æ«H
     .áeP ’h k’EG º¡«a »YGôJ ’ »àdG äGhÉJC’G øe äGöû©dGh ÖFGö†dGh äGƒcõdG ¬eO
∫Gƒ°T ô©°S ´ÉØJQÉH ¿É°†eQ πÑ≤à°SG …òdG ¢ûÑZC’G Ö©°ûdG Gòg IôHÉ°üe ‘ ¢ù«dCG
                                                                o
™aGO kGôéM ºgóMCG »eôj ¿CG ¿hO ⪰U ‘ ¬«æL 150 ¤EG á«æL 110 øe ôμ°ùdG
øY ƒg ™aGó«°S …òdG Ö©°ûdG øe ÒÑc ´É£b ídÉ°üd ó°ùØe πc ádGREÉH ?ìÓ°UEÓd
QÉÑàNG ⋲fOCG ⋲∏Y È°üJ ød »àdG áªîàŸG á«°TÉ◊G ’ É¡JƒHCÉH √Qƒ©°T óæY áeƒμ◊G
                                                                  .?..É¡H πëj
Ö©°ûdG Gòg ¿CGh (¢ûÑZCG) ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ¿CG º∏©j ¢ù«FôdG ¿CG Ú≤j ⋲∏Y ÊEGh
Éæ«∏Y GƒYóJ Ée” ÚæWGƒª∏d ¬JÉHÉ£N ióMEG ‘ É¡dÉb óbh √ôHC’ ˆG ¤EG ¬jój ™aQ ƒd
Gò¡d ∫ƒÑbh AÉYOh º∏X ∑Éæg ¿CG ôcòàj ΩGOÉeh ,“Ωƒ∏¶ŸG IƒYO πÑ≤H ˆG ...áYɪLÉj
äGOôØe øY Ö«¨J äGOôØe É¡fCG ’EG ,Ú«fGOƒ°ùdG ΩƒªY ‘ á°Shô¨e áaÉ≤K »gh AÉYódG
                                     .á«JGòdG É¡bGƒ°TCG ‘ á°ùª¨æe É¡fC’ á«°TÉ◊G
ºæ¡L ¤EG ≥jô£dG ¿Éc ÉŸÉ£∏a »ØμJ ’ ΩÓ°SE’ÉH ºμë∏d áæ°ù◊G á«ædG Oô› ¿EG
                                                    o
á∏«£a π©ØdÉH â©bh ób ¿GOƒ°ùdG ‘h ,CÉ£ÿG ™≤j óbh ,áæ°ù◊G ÉjGƒædÉH ±ƒØ
âæc k É«°üî°T ÉfCGh ÉgöüM øμÁ ’ »àdG ⁄ɶŸG ™bh ób ±Éé©dG (PÉ≤f’G) äGƒæ°S
               .AÉjôHCG ¬à«ë°V ìGQ »àdG äGRhÉéàdGh ⁄ɶŸG øe äGöû©dG ⋲∏Y ógÉ°T
  Ió«©H ¬Øbh ¬°ùØf ™e ∞≤j ¿CG (¬«∏Y ºà–) áfÉμŸG h ôª©dG øe ≠∏H ób Ò°ûÑdG ôªY
  AÉbó°UCGh ÜÉë°UCG º¡«ª°ùj á«°TÉM øe ¬dƒM øe ‘ ø©ªàj ¿CG k’hCG ,É«fódG ®ƒ¶M øY
k ɪàM ,êÓ©dG ‘ ¬«∏Y ídCGh OÉ°ùØdG øeÉμe øY ¬d ∞°ûch ˆÉH ¬ë°üæà°SG º¡æe øeh
  ⋲àM πμ°ûdG Gò¡H iöûà°SG ób OÉ°ùØdG ¿Éc Ée ’EGh ∂dP π©a º¡æe óMCG ’ ¬fCG óé«°S
                                                                  .√QGO ô≤Y π°Uh
∑ΰûfh ájôëÑdG áaÉ°ûμdGh OGhoôdGh ™FÓ£dG ‘ Éæ och …Ò‰ ¢ù«FôdG ó¡Y Éæ°ûY

123
∫BÉH Éæàaô©e ∂dP ⋲∏Y IOÉjR Éæ«dEG ÜôbC’G ¿Éch ¬«dEG ÜôbC’G Éæch ä’ÉØàM’G πc ‘
¢ù«FôdG áLhR π«∏N áæ«ãH Ió«°ùdG ¿CG óMGh ÊGOƒ°S ôcòj ⁄ ,…hÉHƒfOh ‘ …Ò‰
â«H øμ°ùj ¿Éc ¬JÉah ⋲àMh ¬°ùØf …Ò‰ ,ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ÜÉ°ùM ⋲∏Y äôKCG
AGÌdÉH ¬jhPh ¬∏gC’h ¬d ó¡°ûf ⁄ ,Ò°üÑdG Oh ´QÉ°T …hÉHƒfOh ‘ IÒÑμdG IöSC’G
                                                                     .!!..ΩGô◊G

                           : ÓFÉ°ùàe ,¬°ùØf ™e áØbƒd êÉàëj Ò°ûÑdG ¢ù«FôdG ¿EG
                             k

     .??..Ú¡jõf º¡JÉaöüJ øY ˆG ΩÉeCG k’hDƒ°ùe ¿ƒμ«°S øjòdG ¿ƒdhDƒ°ùŸG πg

É¡aQÉ°üe ¤EG ÖgòJ øjódG º«dÉ©J Ö°ùM ˆG ∫GƒeCG »g »àdGh ó∏ÑdG ∫GƒeCG πg
                                                                 .?..á≤◊G

º¡ØFÉXh ÉgOó– »àdG º¡YÉ°VhCG OhóM ‘ º¡∏c ¿ƒdhDƒ°ùŸG ¢û«©j πg
                                                   .?..º¡J’ƒNóeh

.?.. É¡aQÉ°üe ÖbGôjh ádhódG ∫GƒeCG §Ñ°†j ádhó∏d »HÉbQ ‹Ée RÉ¡L ∑Éæg πg
                                                            .!!??...πgh πgh

∫hDƒ°ùŸG ¬fCG Ò°ûÑdG ¢ù«FôdG º∏©j ’CG QƒaQGO ‘ Gƒ°†b º¡fCG ∫Éb øjòdG ∞dCG 10 `dG
                                                      .?..º¡æY ¤É©J ˆG ΩÉeCG ∫hC’G

É¡«∏Y áHÉLE’G ¿Éa öVÉ◊G ÉæŸÉY ‘ á∏¡°S ä’DhÉ°ùàdG √òg øY áHÉLE’G âfÉc ¿EG
    .ˆG É¡H »JCÉj ∫OôN øe áÑM ∫É≤ãe ¬«a áÑ°SÉëŸG ÒjÉ©e Ωƒj ¢ù«jÉ≤e ‘ áÑ©°U

π°†aCÓd ¿GOƒ°ùdG ‘ kGÒÑc k ÉHÓ≤fG Oƒ≤j ¿CG ¬àYÉ£à°SG ‘ Ò°ûÑdG ¢ù«FôdG ¿CG ó≤àYCG
’ áYÉæb ⋲∏Y ÊCGh ,OÓÑdG ‘ ΩÓ°ùdGh øeC’G ∫ÓMEG ¥ƒ©J »àdG äÉÑ≤©dG πc kGRhÉéàe
πc ‘ Üô◊G ±É≤jEGh OÓÑdG ‘ ‹É◊G ™bGƒdG Ò«¨J ¬fÉμeEÉH Ò°ûÑdG ôªY ¿CG ìõMõàJ
Ò°ûÑdG ôªY ¿CG ∫ƒbCG ≥∏£æŸG äGP øeh ,»æWƒdG Òª°†dG 䃰U ¤EG ™ªà°SG GPEG ,¬YƒHQ
á∏μ°ûŸ πM ¤EG IGhÉ°ùŸGh ∫ó©dG ácôM ¢ù«FQ º«gGôHG π«∏N .O ™e ∫ƒ°UƒdG ¬fÉμeEÉH
               .á«dhO h ᫪«∏bEG äÉWÉ°Sh …CG øY kGó«©H ¬Lƒd É¡Lh É«bÓJ GPEG QƒaQGO

¬JôFÉW ÖcQ GPEG ¿GOƒ°ùdG πcÉ°ûe πëj ¿CG Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG ¿ÉμeEÉH ¿EGh

                                                                             124
ájOƒ©°ùdGh ô£bh øjôëÑdG ‘ á«fGOƒ°ùdG äGAÉØμdG ¤EG ™ªà°SGh AÉLh á«°SÉFôdG
á∏°T hCG Ú°ùM óª º«MôdGóÑY ¬©e »JCÉj ¿CG ¿hóH ..ïdEG..É«fÉ£jôHh äGQÉe’Gh
√òg óæY π◊G óé«°S ¬fCG k ÉeÉ“ ócCÉàe ÉfCGh ,(Ú«JGòdG)h (á«éë∏°üŸG)h (ÚcÉaC’G)
ÊÉ°ùf’G ƃÑædGh ¥ƒØàdG áªb ¤EG IQƒcòŸG OÓÑdG √òg ¿B’G Oƒ≤J »àdG äGAÉØμdG
᪶æŸG ÉgQó°üJ »àdG ájöûÑdG ᫪æàdG ôjQÉ≤J ∂dòH ó¡°ûJh ,ä’ÉéŸG áaÉc ‘
                                                                      .á«dhódG

¬d π∏¡j πgÎe ºcÉM ÜõëH AɪàM’G ¿EG ±ô©j ¿CG Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG ñC’G ⋲∏Yh
        o
Ú«fGOƒ°ùdG ô¶f ‘ ºcÉ◊G Üõ◊G ¿CGhk É©Øf …óéj ’ á«eÓ°SE’G äGQÉ©°ûdG ™aôjh Èμjh
                                          o                               o
OÉ–E’G) ¿Éc ɪc k ÉeÉ“ Ö©°ûdG äƒb »∏cBGh ¢Uƒ°ü∏dGh á«eGôë∏d ¿Éμe ’EG ƒg Ée
™e ™ªàLCG ób ¿Éc …Ò‰ ôØ©L ≥Ñ°S’G ¢ù«FôdG ¿CG ôcòJCGh ,πÑb øe (»cGΰTE’GG
âfÉc ÊGOƒ°ùdG ™ªàéŸG á¡jóH áYöS øμd k É«îjQÉJ k ÉYɪàLG »cGΰT’G OÉ–’G IOÉb
¿CG) ∫ƒ≤J çó◊G ™e áæeGõàeh á≤aGƒàe GóL á©jöS áàμf OÓÑdG ‘ âYGòa IöVÉM
ÉfCG” ¬d âdÉb áYɪ÷G ™e ¬YɪàLG á¶◊ ‘ É¡LhõH â∏°üJG π«∏N áæ«ãH …Ò‰ áLhR
                   .(“…É©e á«eGô◊G πc ‘ÉîJ ’” …ÒªædG É¡«∏Y OQ “áØFÉNh …GôH

ºμ◊G Ωɶf ‘ ìÓ°UE’ÉH ó¨dG πÑb ¿B’G ÖdÉ£e Ò°ûÑdG ôªY ñ’G ¿CG ∫ƒ≤dG á°UÓNh
                                          o
…òdGh ,√ÉÑ≤Y óªëj ’ Ée ¤EG ¿B’G OÓÑdG ¿hOƒ≤j ¬HõM ‘ øjOó°ûàŸG ¿CGh á°UÉN
≥FGƒ°†dG ¿CGh ɪ«°S ,ádÉ ’ ΩOÉb ¿Éaƒ£dG ¿CG ∑Qój k É«dÉM OÓÑdG ‘ …ôéj Ée ™HÉàj
QÉgOREGh ᫪æJ øe áeƒμ◊G √QôμJ Ée Üòc áeÉ©∏d í°Vh óbh ¢SÉædÉH ∂àØJ á«°û«©ŸG
∞°ûch áeƒμ◊G äGRÉ‚G πc ™WÉ≤dG π«dódÉH iôY ób Éæ«fGô¡X ÚH …òdG ∞jôÿGh
                            .AÉÑfC’G ä’Échh äÉ«FÉ°†ØdG É¡à∏≤f …òdG ÉgGAƒ°S øY

..¿Éaƒ£dG hCG..ìÓ°UEÓd IóMGh á°Uôa ÒZ ∂jód ¢ù«d Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG ó«°ùdG

                                                 .ó¡°TÉa â¨∏H ób ÊG º¡∏dG

                                                 .ó¡°TÉa â¨∏H ób ÊG º¡∏dG

                                                 .ó¡°TÉa â¨∏H ób ÊG º¡∏dG

Ω2009 ¢ù£°ùZCG 28

125
126
                .!!..Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG ìGô°S Gƒ≤∏WCG
É¡«∏Y Ò°ùJ »àdG á∏°UƒÑdG πã“ ¿GOƒ°ùdÉc ó∏H ‘ á°SÉFôdG á°ù°SDƒe ¿CG ∂°T’
¿hO ádhDƒ°ùŸG »gh ,OÓÑdG ¢ùÁ Ée πc ‘ ¢SôØdG §Hôe »gh ,OÉÑ©dGh OÓÑdG
É¡«a πãÁ OÓH ‘ ,ájOÉŸGh ájöûÑdG OQGƒŸGh ,Ö©°ûdGh ¢VQC’G IóMh øY ÉgÒZ
⋲∏Y (á£∏°S) …CG É¡d ¢ù«d (á£∏°S) ¿ÉŸÈdG å«M (πoμdG ‘ πoμdG) ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ
         o                    o
           .⁄É©dG OÓH ôFÉ°S ‘ ¬H ∫ƒª©e ɪc ,OÓÑdG πÑ≤à°ùe Oó– »àdG äGQGô≤dG
                                                        o
,á«îjQÉJh ᪫¶Y á«dhDƒ°ùe ¬≤JÉY ⋲∏Y ™≤J (ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ) ¿CG ∫ƒ≤f Gòdh
…òdG ƒg ,ôNBG Ö°üæe …CG øe ÌcCG AGƒ°VC’G ¬«∏Y §∏°ùJ …òdG ádhódG ‘ ó«MƒdG ƒgh
ôah AÉ°T ¿EGh ,QõJ ’h »≤ÑJ ’ ¢ShöV ÜôM ‘ OÓÑdÉH πNO AÉ°T ¿EG (â«Áh »«ëj)
                                                                   o      o
øWÉH øe OÓÑdG äGÒN êôNCGh á«gÉaôdGh ᫪æàdGh QGô≤à°S’Gh º∏°ùdG ádÉM OÓÑ∏d
                          .¿GOƒ°ùdG ÒZ ôNBG ⁄ÉY ‘ ¢û«©j ∂dP ôμæj øeh ,¢VQC’G
»æWƒdG ¢ù«d ïjQÉàdG äÓé°S ‘ ¿Éμe ¬d ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ øY Qó°üj Ée πch
¢ù«FQ ∞bGƒe ¤EG ¥ô£àdG ᫪gCG »JCÉJ Éæg øeh ,‹hódGh »ª«∏bE’G πH Ö°ùëa
⋲àMh Ω1989 ƒ«fƒj 30 ΩÉ©dG òæe ¿GOƒ°ùdG ‘ âKóM »àdG çGóMC’G ‘ ájQƒ¡ª÷G
                                                                 .꟮dG
ábÓY »æà£HQ á«eƒ≤dG á«eÓ°SE’G á¡Ñ÷G ¿É°ù∏H á≤WÉædG (ájGôdG) áØ«ë°U ‘
¿Éch ,ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ ≥«≤°T Ò°ûÑdG óªMCG ø°ùM ¿ÉªãY ó«≤ØdG ñC’ÉH ᪫ªM ájƒNCG
,»bÓNC’Gh »MhôdG AÉØ°üdG øe ≥dCG ¬JÉ«M πc ⋲∏Y ≠Ñ°U …òdG øjóàdG ‘ áªb ¿ÉªãY    o
ÌcCG íÑ°UCG å«M ƒ«fƒj30 ó©H ¬H »àbÓY äóWƒJ ,¢SÉædG ÚH »°ûÁ ÉfBGôob ¿Éc
,¤hC’G É¡JÉjGóH ‘ (»æWƒdG PÉ≤fE’G) áØ«ë°U ‘ πHÉ≤àf Éæc ,πÑb …P øe k É©°VGƒJ
πFGhCG óMCG ¿Éch ,ËôμdG ¿BGô≤dG á«©ªL øY k’ƒÄ°ùe ¿Éc ÉeóæY Iôe øe ÌcCG Éæ∏HÉ≤Jh
¿GOƒ°ùdG ܃æL â∏°Uh »àdG ájƒYódG ÖFÉàμdG ¤hCG (∫GƒgC’G) áÑ«àc ¤EG Úª°†æŸG
øe ôaGh Oó©H äOÉLh ¬àëjôb âëàØJ ∑Éægh ,π«ædG ‹ÉYCG ∫ɪ°T á≤£æe øe kGAóH
,¬fƒæah ¬YGóHEG πc É¡«a Ö°U (∑É¡∏L) á≤£æe øY á∏«ªL Ió«°üb Égô¡°TCGh óFÉ°ü≤dG
                                   .¬Ñ∏b AGójƒ°Sh ¬MhQ øY Ió«°ü≤dG √òg äÈY PEG

127
‘É≤ãdG õcôŸG øe Üô≤dÉH (ájGôdG) áØ«ë°U ÖJÉμe πNGOh ƒ«fƒj ÜÓ≤fG πÑb
,∑GòfBG OÓÑdG É¡H ô“ âfÉc »àdG ∫GƒMC’G ¿CÉ°ûH ¢ûbÉæàf Éæc ΩƒWôÿÉH »μjôeC’G
(á«ØFÉ£dG) ój â– ¬Yƒbhh ∫GƒMC’G QƒgóJ ‘ √QhO ∞©°V ¢û«÷G ⋲∏Y ÉæÑYh            p
§HÉ°V »æe ÈcCG ≥«≤°T …ód ” ¿ÉªãY ñC’G Éæd ∫Éb É¡æ«Mh ,Aƒ°ùdÉH ¬WÉÑ°V ÉæØ°Uhh
                                                                       o
¿CG ∞°ûàμf á∏«∏b ΩÉjCG ó©H ÉæH GPEGh ,É¡«∏Y Oõj ⁄h “ˆG ⋲∏Y ¬«cRCG ’ ¢û«÷G ‘ ÒÑc
                         .!!..ˆG ⋲∏Y ¬cõj ⁄ …òdG ¿ÉªãY ≥«≤°T ƒg ÜÓ≤f’G ¢ù«FQ

ø°ùM ôªY á°SÉFôdG á°ù°SDƒe ¢ù«FQ IQƒ°U …ód πμ°T øe ∫hCG âfÉc äɪ∏μdG √òg
,iôNCG Qƒ°U …ód â∏μ°ûJ ádhódG ‘ øjòaÉf ¢UÉî°TCG ™e »cÉμàMG ∫ÓN øeh ,Ò°ûÑdG
          o
´ÉaódG äGƒb ∫ÉØàMG ‘ ∑Éæg ¢ù«FôdG â∏HÉb Ω1991 ΩÉ©dG ‘ ¿GOƒ°SQƒH áæjóe ‘h
 .¢SÉædG øe áYƒª› ™e ¬«∏Y âª∏°S ,áÁób á«°ShQ ïjQGƒ°U 𫨰ûJ IOÉYEÉH …ƒ÷G

  âæc ∞bƒe ÖÑ°ùH kGójó°T AÉæK ¬«∏Y â«æKCG (¿GƒdCG) áØ«ë°U ∫ÓN øeh IÎa ó©Hh
                               k
k É«Øë°U kGQÉ°ûà°ùe ôªY ø°ùM ÚeCG ñC’G ¿Éc ÉeóæY ,äGÎØdG øe IÎa ‘h ,¬«∏Y GógÉ°T
  á°SÉFôH »Øë°üdG ÖàμŸG ⋲∏Y OOÎf Ú«aÉë°üdG øª°V øe âæc ájQƒ¡ª÷G ¢ù«Fôd
  ,¢ù«FôdÉHk ÉbÉ°üàdEG ÌcCG GƒfÉc øjòdG äÉ«°üî°ûdG ¢†©ÑH ±hô¶dG Éæà£HQh ájQƒ¡ª÷G
                        .ájƒ£dG Å«°ùdG ¿É°ùfE’ÉH ¢ù«d Ò°ûÑdG ôªY ¿CG ∫ƒ≤dG ™«£à°SCGh

                                                     !!..¢ù«FôdG ⋲∏Y IôeGDƒŸG

ÇQÉb ∞«°üM ÖbGôe …CGh ,¥OÉ°Uh ÚeCG.. ºμ◊G ∂°ùjO øe Öjôb »Øë°U …CG
™bh ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ ¿CG ∑Qój QƒeC’G øWGƒÑH ⁄ÉY ,QƒeC’G äÉjôéŸ ™HÉàe çGóMCÓd
 .?..∞«c ..¬°ùØf ¢ù«FôdG á«°üî°T ∂dP ‘ ºgÉ°Sh ,IòaÉf äÉ¡L øe IôeGDƒe á«ë°V

                                                                            : k’hCG

»àdG ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG äÉæ«L πªëj ,á«ØWÉYh á«dÉ©ØfG Ò°ûÑdG ôªY á«°üî°T
äGQGô≤dG PÉîJG ‘ IQƒ°ûŸG øY ó©ÑdGh ,çGóMC’G IAGôb ‘ åjÎdG ΩóY ⋲∏Y äOƒ©J
øjòdG á«ÑdÉZ á©«ÑW »g √ògh ..äÉ°ù°SDƒŸG ¤EG ´ƒLôdG ΩóYh ,á«∏°üØŸGh á«îjQÉàdG
       .√óMh Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«dh k É©«ªL Éæ«a π°UCÉàe ºμM ܃∏°SCGh ,¿GOƒ°ùdG GƒªμM

√òg ,çGóMC’G ™e »ØWÉ©dG πeÉ©àdG á«Ñ∏°S Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG ‘ øjôNBG π¨à°SG

                                                                                128
Ö°ù– ’ ⋲àM á«Ñ∏°ùdG äÉëjöüàdG øY º¡°ùØfCG Ghó©HCG óbh ¬Ø∏N ¢SΪàJ äÉ¡÷G
ɪ¡e çGóMCÓd ió°üàj ɪFGO ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ ÉfóLh Gòd ,ºgó°V πé°ùJh ,º¡«∏Y
IQƒ°U êQÉÿGh πNGódG ‘ √ó°V â∏é°S äÉëjöüàHh ójó°T ∫É©ØfÉH äÈc hCG äô¨°U
                                                                 .䃰Uh
∫Éb »eÓYE’G óaƒdG øª°V âæc óbh ¿GOƒ°SQƒH ‘ ôFÉ°ûH AÉæ«e ìÉààaÉH ∫ÉØàM’G ‘
á«°SÉ«°ùdG çGóMC’G ∫ƒM ¬ãjóM ¢Vô©e ‘ …Ògɪ÷G ó°û◊G ‘ Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG
øe ä’É°üJG ∑Éæg âfÉc âbƒdG äGP ‘h “ôëÑdG øe ÜöûJ ¿CG á°VQÉ©ŸG ⋲∏Y ”
                        .ÉgÒZh IôgÉ≤dG ‘ Ú°VQÉ©ŸG øe OóY ™e áeƒμ◊G ±ôW
                                                                      :k É«fÉK
(ÜÓ≤f’G) iôcòH ∫ÉØàM’Gh äGƒæ°S ÊɪK πÑb OÉ«L ™æ°üe ìÉààaÉH ∫ÉØàM’G ‘
™«æ°üàdG ‘ IójóL á∏Môe ¿GOƒ°ùdG ∫ƒNO øY ¿ÓYE’G ⋲∏Y ójó°T ó¡éH áeƒμ◊G â∏ªY
á«æ©ŸG á¡÷Gh É¡JGÒeÉc á«fƒjõØ∏àdG äÉ£ëŸG âÑ°üæa ,äGòdG ⋲∏Y OɪàY’Gh
ó«°ùdG øe GƒÑ∏Wh ,É¡æ«©H ±GógCG áeóÿ ¿RGƒàe ÜÉ£N âÑàc ¢ù«FôdG ÜÉ£îH
øe ¿GOƒ°ùdG ‘ øëf ” ÓFÉb kGó«©H ¢üædÉH êôN ¬æμd ,¢üædG øY êhôÿG ΩóY ¢ù«FôdG
                    k
ádÉ°SQ Ó°Sôe ,âdòH »àdG Oƒ¡÷G πc k É©«°†e ,“ñhQÉ°ü∏d IôHE’G øe ™æ°üæ°S Ωƒ«dG
       k o       o
ÜÉ£ÿG GƒÑàc øjòdG ±ó¡j ¿Éc Ée ¢ùμ©H OÓÑ∏d AGó©dG IOÉjR ‘ âªgÉ°S øjôNBÓd
                           .kGÒÑc kGQöV OÓÑdÉH öVCG ¢üædG øY êhôÿG Gòg ,»ª°SôdG
á°ù°SDƒe ¿CG ºc GƒcQOCG ÚæWGƒŸG ™e ¬JGAÉ≤dh ¢ù«FôdG äÉHÉ£N Gƒ©HÉJ øjòdG πch
AGƒ¡dG ⋲∏Y äÉëjöüJ ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ ≥∏£j ˆÉH ∞«c PEG ..áæeõe áeRCG ‘ á°SÉFôdG
áæÁ Üö†J »àdG äÉëjöüàdG √òg ‘ CÉ£N …C’ Ö°ù– …CG ¿hO ≥∏£dG AÉ°†ØdG ‘h
                                                o
Ó«∏¡J ÚæWGƒŸG äÉaÉàg §°Sh äQó°U IÒãc äGQGôb ∑Éæg ÖdɨdG ‘h ,iöùjh
k
                        .ájƒb äÉbÓY OÓÑdÉH É¡£HôJ ádhO ™e äÉbÓY ™£≤H kGÒÑμJh
‘ äÉëjöüJ øe πH äÉ°ù°SDƒe øe êôîJ ⁄ ÉfOÓH ‘ ᪡ŸG äGQGô≤dG øe ÒãμdG
ô¡Xh ∞bƒŸG ó«°S ∑ÉÑJQ’G ¿Éch ,ÒãμdG ádhóc ¿GOƒ°ùdG ó≤a Gòdh ,É¡fÉμe ÒZ
ádhO º¡àj »°ù«FôdG ó«°ùdG ¿Éc …ÒgɪL AÉ≤d πc ‘h ,QƒaQGO á«°†b ∫ÓN ∂dP
Ò°ûÑdG ¢ù«FôdG ¬Lh IOôªàŸG äÉcô◊G ™e ´GöüdG äGƒæ°S ∫ÓNh (OôªàdG) ºYóH

129
k’hO ¿CG ⋲àM ,π«FGöSGh ÉμjôeCGh É«fÉŸCGh É°ùfôah ÉjÎjQGh OÉ°ûJ øe πc ¤EG ΩÉ¡J’G
   o
äÉbÓY É¡dh IOó©àe ∫Éμ°TCG ‘ ¿GOƒ°ù∏d äÉeƒYO ¿Éeó≤J ÉàfÉc É«fÉŸCGh É°ùfôa πãe
π≤f ∫ÓN øe ΩÉ¡J’G É¡∏°Uh k É°†jCG..¿ƒμj Ée ø°ùMCG ⋲∏Y ¿GOƒ°ùdG ™e á«°SÉeƒ∏HO
                                          .ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ ó«°ù∏d …ÒgɪL ÜÉ£N
IÒÑμdG ∞bGƒŸG πc ΩÉeCG íjôdG Ö¡e ‘ á«LQÉÿG IQGRh â∏©L äÉëjöüàdG √òg
áμ∏ªÃ á«fGOƒ°ùdG á«dÉé∏d ∫ƒcCG Ω’ .O ≥HÉ°ùdG á«LQÉÿG ôjRh IQÉjR ‘h ,᪰SÉ◊Gh
Ω’ .O ôjRƒdG âdCÉ°Sh Å°ûdG ¢†©H kGôNCÉàe â∏°Uh ób âæc »°VÉŸG ΩÉ©dG øjôëÑdG
ôªY ¢ù«FôdG äÉëjöüJ äGÒKCÉJ »g Ée .. á«dÉ÷G AÉ°†YCG øe äGöû©dG §°Sh ∫ƒcCG
âÑLCG ób” ÓFÉb ,∂ë°†dÉH ™«ª÷G ôéØfCÉa ..?..á«fGOƒ°ùdG á«°SÉeƒ∏HódG ⋲∏Y Ò°ûÑdG
          k
                                              .!!.“∑Qƒ°†M πÑb ∫GDƒ°ùdG Gòg ⋲∏Y
                                                                 q
äÉ«dÉé∏d ¬JGQÉjR πc ‘ kGÒãc ∫GDƒ°ùdG Gòg ∫CÉ°ùj á«LQÉÿG ôjRh ¿CG ‹ ¿ÉH óbh
                                              o
                                                                   .!!..êQÉÿG ‘
áfhRƒeh áæ«°UQ ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ¢ù«FôdG ÖFÉf äÉëjöüJ âfÉc πHÉ≤ŸG ‘h
äÉeRC’G á÷É©e ø°ùëj ’h (‹É©ØfGh èæ°ûàe) ¢ù«FôdG ó«°ùdG ¿CÉH ´ÉÑ£f’G »£©J
ÖgòJ πH ,»LQÉÿGh »∏NGódG ΩÉ©dG …CGôdG π«μ°ûJ ‘ ¬H ìöüj Ée ᫪gCG ∑Qój ’h
¢ù«FôdG ¿CG ,OÓÑdG ‘ ´É°VhC’G ⋲∏Y kGô£N πμ°ûJ äÉëjöüàdG √òg ¿CÉH ∂dP øe ÌcCG
º¡æ«H ¢ù«d ∫GƒMC’G øe ∫ÉM …CÉH ¢UÉN ´ƒf øe πªY ≥jôØd á≤«≤M êÉàëj Ò°ûÑdG ôªY
                                                   .!!..Ú°ùM óª º«MôdG óÑY
                                                                      :k ÉãdÉK
‘ í∏°ùŸG OôªàdG IQGöT ´’ófG πÑb ¢ù«FôdG ⋲∏Y âÑ°ùM »àdG äÉëjöüàdG ÌcCG
                                                     o
¬àdƒb ¢ù«FôdG ∫É≤a “¢VhÉØàdG ¿hójôj QƒaQGO ¢SÉf” ¬«Hô≤e ¬d ∫Éb ÉeóæY QƒaQGO
äÉcôM ∑Éæg øμJ ⁄ ɪæ«M ,“§≤a ìÓ°ùdG »∏eÉM ’EG ¢VhÉØf ’ øëf ” IÒ¡°ûdG
™æàbG »àdG áë∏°ùŸG äÉcô◊G äRôH ⋲àM øeõdG øe á∏«∏b IÎa ’EG »g Éeh ,áë∏°ùe
πªëj øe ’EG π©ØdÉH ¢VhÉØJ ’ É¡fCG âdÉb ɪ«a ábOÉ°U áeƒμ◊G ¿CG É¡«∏Y GƒeÉb øe
¢VhÉØà∏d áeƒμ◊G ó©à°ùJ ⋲àM ÉjÉë°†dG ™bƒjh ájôμ°ù©dG äÉ«∏ª©dG …ôéjh ìÓ°ùdG
                                             .!!..¿ÉgôH ÒN áHôéàdG âfÉch ,¬©e

                                                                           130
OÓÑdG Ö«æŒh ¥ÉØJEG ¤EG É¡©e ∫ƒ°UƒdG øμÁ ¿Éc äÉcô◊G √òg ¢ù«°SCÉJ ó©Hh
øμd ,AÉ£°ùÑdG ÚæWGƒŸG øe ÉgÉjÉë°V ɪFGO »àdG ¢Shö†dG Üô◊Gh πjhóàdG ô£N
‘ Ö°SÉæŸG QGô≤dG êôîJ ⋲àM ¢ù«FôdG ™ÑàJ »àdG äÉ°ù°SDƒŸGh ∫ƒ≤©dG »g øjCG
                       o
á«fÓ≤©dG AÉØ°VEGh ¢ù«FôdG ájô©J.. Oƒ°ü≤e ôeC’G Gòg »æ«≤j ‘h ,Ö°SÉæŸG ¿ÉμŸG
                                                        .!?..¬ÑFÉf ⋲∏Y ájó÷Gh

äGôHÉîŸGh »æWƒdG øeC’G RÉ¡L »Ñ°ùàæe áÑWÉ AÉæKCG ‹ÉŒQ’G ÜÉ£ÿG ∫ÓNh
                                     o
áÑÑëŸG ¬àjGƒg ¢ù«FôdG Qôc IGhÉ°ùŸGh ∫ó©dG ácôM ¬H âeÉb …òdG Ωƒé¡dG π°ûa ó©H
Ωƒæj IGhÉ°ùeh ∫óY ∫hR ôjGO Ée ” ÒÑμàdGh π«∏¡àdG äÉë«°U ™e ∫ÉY 䃰üH ÓFÉb k
πc ‘ ¿GOƒ°ùdG ájQƒ¡ªL ¢ù«Fôd â∏é°S ádÉ°SôdG ,“∞Xƒe ’h ÖdÉW ’.. ¬à«H ‘
                                       o
¢ù«FôdG ¿CG á∏μ°ûŸG øªμeh ,¢SÉædG ¿ÉgPCGh ܃∏b ‘h á«°SÉ«°ùdGh á«eÓYE’G äÓé°ùdG
á©«Ñ£Hh áã∏ãŸG ᪰UÉ©dG ‘ QƒaQGO AÉæHCG πc ∫É≤àYÉH á«æeC’G Iõ¡LC’G ôeCÉj ¬fCÉc
ƒ°†Y) É¡«∏Y ܃àμe ¬°SCGQ áeó≤e ‘ áeÓY ¢ùÑ∏j óMGh …QƒaQGO ∑Éæg ¢ù«d ∫É◊G
ó«°ùdG ¿ÉμeEÉH ¿Éch ,ÖLGƒdÉH âeÉb á«æeC’G Iõ¡LC’G øμd (IGhÉ°ùŸGh ∫ó©dG ácôëH
¿CG ƒg óMGh ÖÑ°ùd π©Øj ⁄ ¬æμd á°UÉÿG äÉ°ù°SDƒŸG ¤EG ™Lôjh QhÉ°ûj ¿CG ¢ù«FôdG
                                                                  o
á°SôªàŸG áHÉ°ûdG äGOÉ«≤dG πc OÉ©HEG ‘ í‚ ób ájQƒ¡ª÷G á°SÉFQ ‘ ôNB’G ÖfÉ÷G
     .!!..Ú°ùM óª º«MôdG óÑY á«∏≤Y πNGO ¬dÉ≤àYÉH ΩÉbh Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG øe

                                                                     :k É©HGQ

kGQÉ°ûà°ùe ôªY ø°ùM ÚeCG ñC’G ¿Éc ó≤àYG Ée ⋲∏Y äÉæ«©°ùàdG ∞°üàæe ‘
 ¿Éch ,ájQÉ°ûà°ùŸG ‘ πª©dG øY Öë°ùfG ΩÉJ Ahóg ‘h ,ájQƒ¡ª÷G ¢ù«Fôd k É«aÉë°U
 óª º«MôdG óÑY ±ôW øe äÉ≤jÉ°†e ¬LGh ób k Éæ«eCG ¿CG Ú«aÉë°üc Éæjód k Éë°VGh
                                 o
                                                                 .!!..Ú°ùM

QÉ°ûà°ùªc â«îH ¥OÉ°üdG PÉà°SC’G ñC’G ø£æ°TGh ‘ ÉæJQÉØ°S øe AÉL Égó©H
ÖàμŸGh …Qƒ¡ª÷G öü≤dG ⋲∏Y …OOôJ øª°V øeh ,ôªY ø°ùM ÚeCG ¿Éμe ‘ ¢ù«Fô∏d
πª©dG á©«ÑW ∫ƒMh ájOh åjOÉMCG Éææ«H äQGOh â«îH ¥OÉ°üdG ⋲∏Y â∏NO »Øë°üdG
QɶàfG ‘ ¬fCGh ¢ù«FôdG ó«°ùdG Öàμe øe ¬àdÉ≤à°SG Ωób ób ¬fCÉH ÊOÉaCG …QÉ°ûà°S’G
√Ò°ûà°ùj ’ ¢ù«FôdG ¿CG ¬æe ⪡a óbh ,¬H Ωƒ≤j πªY OƒLh ΩóY ÖÑ°ùH á≤aGƒŸG

131
,ÚM ¤EG ÈÿG öûf ΩóY »æe Ö∏Wh ,πªY ¿hO ÖàμŸG ‘ ¢Sƒ∏é∏d ⋲æ©e ’ ∂dòdh
‘ ÈÿG äöûf π©ØdÉHh ÈÿG öûæH ≥aGh á©HÉàŸG øe IÎa ó©Hh ,¬àÑZQ óæY âdõfh
¢ù«Fô∏d ¢ù«d Ωƒ«dG ⋲àMh âbƒdG ∂dP òæeh ,¤hC’G áëØ°üdG ⋲∏Y (¿GƒdCG) áØ«ë°U
           .»Øë°üdG Öàμª∏d ôjóe ¬jód º©f (QÉ°ûà°ùe) ⋲æ©Ã ‘Éë°U (QÉ°ûà°ùe)

,Ú°ùM óª º«MôdG óÑY ÒZ á«©Lôe …CG ¬d ¢ù«d ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ ¿CG ∞°SCÓdh
»àdG á∏Môª∏d á«°SÉ«°ùdG IQhö†dG É¡à°†àbG äGQƒμjO ’EG ºg Ée øjQÉ°ûà°ùŸG πc ¿CGh
ÉjÉ°†b √ÉŒ ¬ÑLGƒH Ωƒ≤j ¿CG Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«Fô∏d ójôJ ’ »àdG á¡÷Éa , OÓÑdG É¡H ô“
                                          .¬JÉëjöüJ øe ¢ùfCÉà°ùJ áμFÉ°ûdG OÓÑdG

¬ÑfÉéH AGÈNh äGAÉØc ¬d ¢ù«dh áãdÉãdG á«ØdC’G ájGóH ‘ ájQƒ¡ªL ¢ù«FQ ¿CG
¿G ¬fCÉ°T øe Ée πc øe ¬fƒ©æÁh øWƒdG AÉæHCG ÚH óMƒj Ée πc π©ØH ¬«∏Y ¿hÒ°ûj
¢SÉædG πNGhO ‘ âî°SôJ äÉëjöüJ ¥ÓWEG k É«©«ÑW ¿Éch ɪ«°S Ö©°ûdG IóMh ¥ôØj
,ácÉàØdG á«YɪàL’Gh á«°ùØædG QGöVC’G â≤∏Nh IôcGòdG øe ⋲ë“ ødh ’ ó«cCÉàdÉHh
                                                          o
     .ïjQÉàdG øe âëÑ°UCG QÉμaCGh äÉ«∏≤Y ‘ π≤à©ŸG ¢ù«FôdG ó«°ùdG É¡ª∏©j ’ »àdG

¢†¨H »eÓ°SEG ´höûe É¡d ¿CG QÉÑàYÉH á«°SÉFôdG á°ù°SDƒŸG ‘ k ÉLPƒ‰CG Éæd Ωó≤J ¿GôjEG
á≤£æŸG ‘ ¢ù«dh ,⁄É©dG ‘ çGóMC’G ⋲∏Y ¬dÓ¶H »≤∏j ¬æμd ¬«a »jCGQ øY ô¶ædG
»“ÉN óª ó«°S ≥HÉ°ùdG ÊGôjE’G ¢ù«FôdG ¿CG ∫ƒbCG Gòdh ,»eÓ°SE’G §«ëŸG ‘ hCG
áæ«°UQ äÉØdDƒe 10 øe ÌcCG ¬d ,∂æ »°SÉ«°Sh ÒÑc »eÓ°SEG ôμØe ¬fCG ºZôHh
øjQÉ°ûà°ùe ¬d ¿Éc ,º∏©dG ÜÓWh øjôμØŸG ∫ÉH â∏¨°T »àdG äGöVÉëŸG ±’BG Ωóbh
ôjRh ÊGôLÉ¡e ˆG É£Y.O ∫ÉãeCG ádhódG √òg ‘ IRQÉÑdG äÉeÉ≤dG øe øjôμØeh Aɪ∏Y
             o                                                              o      o
¬Ñàμe ôjóe ¿Éch ,k É«dÉM äGQÉ°†◊G QGƒM õcôe ¢ù«FQh ≥Ñ°SC’G OÉ°TQE’Gh áaÉ≤ãdG
‘ ᪡ŸG äÉØdDƒŸG øe kGÒÑc kGOóY ∞dCG …òdG »ë£HCG »∏Y óª .O √QGöSCG ”Éch
øjQÉ°ûà°ùe ,á«eÓ°SE’G IQƒãdG ÜOCG ‘ º¡JɪgÉ°ùe º¡d ¿hôNBGh ,á«eÓ°SE’G áÑàμŸG
                                               .º°ü©ŸÉH QGƒ°ùdG áWÉMEG ¬H ¿ƒ£«ëj

á«gõf äÉHÉîàfG ‘ Ö©°ûdG øe öTÉÑŸG ÜÉîàf’ÉH »JCÉj …òdG ÊGôjE’G ¢ù«FôdG
…CG ‘ äÉëjöüàdG ⋲∏Y õcôj ’h äÉbhC’G πc ‘ ìöüj ’ ,ó∏ÑdG Gòg AGóYCG É¡«∏Y ó¡°ûj
ᩪ°S ⋲∏Y ®ÉØ◊G ‘ kGÒÑc kGQhO ájQƒ¡ª÷G á°SÉFôH »Øë°üdG ÖàμŸG Ö©∏jh ¿Éμe

                                                                               132
∑Éægh ,á«°SÉFQ ô¶f á¡Lh Ö∏£àJ »àdG äÉëjöüàdG QGó°UEÉH Ωƒ≤j PEG ¢ù«FôdG IQƒ°Uh
√ó©Ñj ìÉJôe ™°Vh ‘ ¢ù«FôdG π©Œ á«LQÉÿG IQGRhh á°SÉFôdG øe πμH »ª°SQ ≥WÉf
äÉfÉjOh áØ∏à äÉ«eƒb É¡«a √òg ¿GôjEG ,á«dÉŒQ’Gh á«FGƒ°û©dG äÉëjöüàdG AÉæY
OÉ‚ hCG ÊÉéæ°ùaQ hCG »“ÉN ¿Éc AGƒ°S ¢ù«FôdG øe iPCG É¡HÉ°UCG ¿CG çóëj ⁄ áØ∏à
øWGƒŸG ⋲∏Y √ÒKCÉJ ¬dh Ωó≤dG ‘ ÜQÉ°V ÊGôjE’G Ö©°û∏d …QÉ°†◊G ≥ª©dG ¿C’ ∂dP
™£≤d óª âæH áªWÉa âböS ƒd) √QÉ©°T ¿GôjEG ‘ »eÓ°SE’G ´höûŸG ¿CG ºK ,…OÉ©dG
ƒgh á«eÓ°SE’G IQƒãdG äGOÉ«b óMCG áªcÉ äó¡°T Ω1998 ∞«°U ‘h (Égój óª
äGƒæ≤dG øe ÒÑc OóY Qƒ°†ëHh ¿Gô¡W ᪰UÉ©dG á¶aÉ »°ûJÉHôc Ú°ùM óª
¢ù«dh ádhódG Ü’hO ∑ô– »àdG »g ájôμØdG Iƒ≤dG ¿CG »æ©j Ée á«ŸÉ©dG á«FÉ°†ØdG
                                                      .!!..(᫪°TÉ¡dG)h áØWÉ©dG

øe áfÉ£Hh ±ƒ°UƒdG á«dÉY º«≤H ó«≤e ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ ¿ƒμj ¿CG ¤hCG ÜÉH øeh
                                                          .äGAÉØμdG π°†aCG

                                                                IOÉ°ùdG É¡jCG

IOÉL äÉKOÉëŸ §«£îàdG ¬JÉ«dhCG ¤hCG øe ¿ƒμJ πªY ≥jôa ¢ù«Fô∏d Gƒ∏μ°T
ΩÉ©dG ájÉ¡f πÑb πLÉY πëH ∫ƒ°Uƒ∏d áë∏°ùŸG äÉcô◊G áaÉc ‘ QƒaQGO AÉæHCG ™e
                                                               .…QÉ÷G

                                                                  :∫ƒbCG Gòd

            .!!..Ú°ùM óª º«MôdG óÑY øé°S øe ¢ù«FôdG ìGöS Gƒ≤∏WCG ºcƒLQCG



Ω2008 ƒ«fƒj 7




133
134
                     ÊGOƒ°ùdG ¢ù«FôdG åjóM »Mh øe
                    !!..Üôë∏d ¬àeƒµM OGó©à°SG øY
k ÉØ°TÉc ΩÉjG πÑb (Ò°ûÑdG) ôªY (¢ù«FôdG) É¡H ∫Éb »àdG ádƒÄ°ùŸG ÒZ äÉëjöüàdG
   πLôdG ¿CG ócDƒJ ,iôNBG Iôe ¿GOƒ°ùdG ܃æL ‘ Üô◊G ø°ûd áeƒμ◊G OGó©à°SG É¡«a
   ÉfOGƒ°Sh ÚÑfÉ÷G øe Ú«fGOƒ°ùc É©«ªL ÉgÉæ°†N »àdG Üô◊G áHôŒ øe ó«Øà°ùj ⁄
   Ú«Øë°üdGh ,¢VQC’G ∂∏J ‘ â≤jQCG »àdG á«dɨdG Iõjõ©dG AÉeódG ⋲∏Y ∞°SCÉJ º¶YC’G
 k ÉŸCG ÉfÌcCG Üô◊ÉH á∏°U ⋲∏Y hCG ,∑QÉ©ŸG ¢VQCG ⋲∏Y ∑Éæg GƒfÉc øjòdG Ú«eÓY’Gh
   AÓ°TC’Gh â∏«°SCG »àdG AÉeódGh â∏MQ »àdG ¢ùØfC’G Éææ«YCG ΩCÉH ÉæjCGQ ÉæfC’ Öfò∏d k ÉYôŒh
   á«°SÉ≤dG äɶë∏dG ¢TÉY ÉfÌcCGh ,OhódG É¡∏cCGh ¢VQC’G ‘ äöûàfG »àdG ábõªŸG
   ÉæfC’ ÒãμdG Éæe òNCÉJh ÉæŸCÉJ π¶J IÉ«◊G ióe ÉæfGóLh ‘ äôØëfG »àdGh áŸDƒŸGh
                                             .á«fÉ°ùf’G »°SBÉŸG ∂∏J ⋲∏Y kGOƒ¡°T Éæc
iôNBGh ,»Øë°U Iôeh πJÉ≤e Iôe ¿GOƒ°ùdG ܃æL ‘ Üô◊ÉH á∏°U ⋲∏Y âæc
                           o
èeÉfôH ó©e Iôeh ,äÉ«∏ª©dG ≥WÉæe ¤EG ¿hQOɨj øjò∏d ´Oƒe IÒãc äGôeh ™HÉàe
         o                                               o
IÎa äAÉL ºK ,ácô©ŸG ¢VQG ⋲∏Y ∑Éæg …ôéj Ée ¢SÉæ∏d π≤fG (AGóØdG äÉMÉ°S ‘)
áæjóe ‹ ¢ù«dh ¿GOƒ°ùdG ¿óe øe OóY ‘ (AGó¡°ûdG) öSCG øe ÒÑc Oó©d É≤jó°U âæc
â«H øe øjó«¡°T IöSCG hCG ó«¡°T IöSCG ™e ábÓY hCG ó«¡°T ™e iôcP É¡«a ‹ ¢ù«d
¢SÉ°ùMGh Ω’BG ,º¡æHCG iôcòH º¡æe ¢†©Ñ∏d â£ÑJQG óbh ,öSC’G √òg Ω’BG â°ûYh óMGh
á°UÉN ,IOÉ©°ùdÉH ¢SÉ°ùM’G âbQÉa öSC’G øe ÒãμdÉa IQGôeh ⁄CG √ó©H ¢ù«d á©«éØdÉH
∑Éægh É¡æHE’ çóM Ée á≤«≤ëH á¶ë∏dG √òg ⋲àM ≠∏ÑJ ⁄ »àdG öSC’G ±’BG ∑Éæg ¿CG
øªc ¢ù«d QÉædG ‘ ¬jój …òdÉa ,¿Éμe º¡d ±ô©j óMCG ’ øjòdG Údƒ¡éŸG ⋲∏à≤dG
                                                                   .AÉŸG ‘ √ój
‘ ¿GOƒ°ùdG ܃æL ‘ »Ñ©°ûdG ´ÉaódG äGƒbh ¢û«÷G ¿CG â∏b ¿EG kGöS ™jPCG ’
ôeC’G ,áÄaÉμàe ÒZ ÜôM ‘ á«Yɪ÷G IOÉHE’G ´GƒfCG ™°ûHC’ Gƒ°Voô©J äGÎØdG øe IÎa
AÉ°ûfCG ‘ OÉL πμ°ûH GhôμØj ¿CG Ú°SôªàŸG (øjógÉéŸG) øe ÒÑc OóY π©L …òdG
QhóH GƒeÉbh ⋲©°ùŸG Gòg ‘ Gƒë‚ óbh (»Ñ©°ûdG ´Éaó∏d á°UÉÿG äGƒ≤dG)`H ±ôY Ée o

135
,Ú«Hƒæ÷G ó°V áeƒμ◊G É¡°VƒîJ »àdG Üô◊G á©«ÑW h á«é«JGΰSG Ò«¨J ‘ ÒÑc
ájôμ°ù©dG äÓªë∏d QôμàŸGh ôªà°ùŸG π°ûØdG ó©H äGƒ≤dG √òg AÉ°ûfG Iôμa äAÉLh
øe IÎØdG ‘ ¿ÉcQ’G áÄ«g ‘ ÊGOƒ°ùdG ¢û«÷G IOÉb ±ô©j.áeƒμ◊G É¡°VƒîJ »àdG
,É¡«HCG IôμH ⋲∏Y äó«HoCG ób ájôμ°ù©dG ÖFÉàμdG øe á∏FÉg kGOGóYCG ¿CG Ω1996‐1993
áeƒμ◊G ¿CG ⋲∏Y á°UÉÿG äGƒ≤∏d º¡°ù«°SCÉJ ‘ (¿hógÉéŸG) óæà°SG ∂dP ÖÑ°ùHh
É¡∏HÉ≤j IöSÉN ∑QÉ©e ‘ º¡H πNóJ …ôμ°ùY ±’BG áKÓãdG ¥ƒØJ IÒÑc OGóYCÉH ÜQÉ–
        k
¥QÉa ºZôH ,πbCG hCG ÌcCG k ÉfÉ«MCGh k É°üî°T 60 `dG ¿hó©àj ’ kGOƒæL ôNB’G ÖfÉ÷G ‘
iQOC’G ºgh º¡°VQCG ⋲∏Y ¿ƒHQÉëj á«Ñ©°ûdG ácô◊G OƒæL ¿C’ áÑ°ùf OÉà©dGh Oó©dG
á«fÉμeG ‘ (Ò°ûÑdG) ôªY (¢ù«FôdG) åjóM ¿CG ∫ƒbCG Gòd.É¡àÄ«Hh ¢VQC’G á©«Ñ£H
Ée ɪFGO …òdG ¢ù«FôdG Oƒ©J óbhÒμØJ ’h á°SGQóH ºàj ⁄ IOÉ©dÉc Üôë∏d IOƒ©dG
Ö©°ûdG ™aójh ,∫ƒ≤j Ée ÖbGƒ©d ∑GQOEGh »Yh ¿hóH çóëàdG (᫪°TÉ¡dG á∏«°ûJ)
‘ πÑb øe äQóg ɪc Qó¡à°S á«dÉZ AÉeO É¡«∏Y ÖJÎJ »àdG √AÉ£NCG ¬∏c ÊGOƒ°ùdG
¬dGƒbG IQƒ£N (¢ù«FôdG) Gòg »©j ⁄ GPɪ∏a ,¿GOƒ°ùdG ¥öT ‘h QƒaQGO ‘h ܃æ÷G
ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ øe á≤«≤M OhCG øμdh.??..§£°ûdGh §ÑîàdG Gòg ⋲àe ¤EGh ?¬dÉ©aCGh
                                                                         :»JB’G πªY

  ¿CGh áeÉ©dG IOÉ«≤dG ‘ ¿ÉcQC’G áÄ«¡H ájôμ°ù©dG äÉ«∏ª©dG ´ôa ¤EG Ögòj ¿CG •
  âØbƒJ ¿CG ¤G √ó¡Y ‘ Üô◊G ájGóH òæe ÊGOƒ°ùdG ¢û«÷G ôFÉ°ùN ⋲∏Y ¬°ùØæH ™∏£j
k ÉeÉ“ ¬FCGQ Ò¨«°S ¢ù«FôdG ¿CG ø≤«àeh k ÉeÉ“ ∑Qóe ÉfCGh ,(á«μjôe’G •ƒ¨°†dG) π©ØH
  ,ΩÉbQ’G øe ócCÉàj ¿CG ¬dh ,¬fÉ°ùd ⋲∏Y iôNCG Iôe (Üô◊G) áª∏c ∫ƒ≤j ’ ±ƒ°S ¬fCGh
  ºch ,É¡«MÓeh á∏JÉ≤e äGôFÉW øe ó≤a ºch ,ìGhQCG øe ÊGOƒ°ùdG ¢û«÷G ó≤a ºc
    .!!..ÚjOÉ©dG ¢SÉædG øe óMCG ∫ÉÑH ô£îj ¿CG øμÁ ’ …òdG OÉà©dGh áë∏°SC’G øe ó≤a

ócCÉà«d áë∏°ùŸG äGƒ≤dG AGó¡°T ¥ƒ≤ëH á«æ©ŸG ó«¡°ûdG ᪶æe ¤G Ögòj ¿CGh •
,É¡bƒ≤M º∏à°ùJ ⁄ IöSCG ºch ,√ódGh ó≤a πØW øeh ,â∏eôJ ICGôeEG øe ºc ¬°ùØæH
∫ÉæJ ⋲àM ó«¡°ûdG ᪶æe ¿Éμe ±ô©J ⁄h áë∏°ùŸG äGƒ≤∏d ™HÉJ ó«¡°T IöSCG ºch
»eÓY’G êÉàfÓd AGóØdG á°ù°SDƒe áÑàμe IQÉjR ¤G ¢ù«FôdG ƒYOCGh • .»YöûdG É¡≤M
¿CGhh ΩÉÿG áWöTC’G ¢üëØJ ¤G √ƒYOCGh (AGóØdG äÉMÉ°S ‘) èeÉfôH èàæJ âfÉc »àdG
ábõªŸG AÓ°TC’Gh ,∑QÉ©ŸG ¢VQCG ⋲∏Y øjöûàæŸG ⋲∏à≤dG ógÉ°ûe øe äɶ◊ ¢û«©j

                                                                              136
‘ ¢VQÉ©ŸG ¢VÉN …òdG (≥◊Gôjóg) ∑ôëàe áWöTCG IógÉ°ûe ¬æe Ö∏WCGh,∑Éægh Éæg
Gƒ∏àb ób ∑ôëàŸG OGôaCG ¿CG ∞«ch π«jQGóY á≤£æe øe k É≤∏£æe ¥QR’G π«ædG ܃æL
   .(»WÉ£≤dG) ¢û≤dG øe áYƒæ°üŸG 䃫ÑdG GƒbôM óbh (ÈcCG ˆG)äÉNöU ™e iöSC’G
äGƒ≤dG ⋲MôL ™e ™ªàéj ¿CG Üôë∏d OGó©à°S’G ¤G ƒYój ƒgh Ò°ûÑdG ôªY ƒYOCGh •
øe GƒfÉc øjòdG øe á°UÉNh ,º¡«∏gCGh º¡JÉfÉ©Ÿ k É«°üî°T º¡æe ™ªà°ùjh áë∏°ùŸG
                                                      .á«°VQC’G ΩɨdC’G ÉjÉë°V
OGóYCG øY öùØà°ùjh á«fGOƒ°ùdG äÉ©eÉ÷G ¤G Ögòj ¿CG ¢ù«FôdG ƒYOCG ɪch •
º°V øe GƒfÉch É¡«dG GhOƒ©j ⁄h ∫Éà≤dG øjOÉ«e ¤G á©eÉ÷G øe GƒLôN øjòdG ÜÓ£dG
                                  .øjOƒ≤ØŸGh »Mô÷G ™e OÓÑdG º¡Jó≤a øjòdG
öùØà°ùjh ájƒ÷G ΩƒWôÿG IóYÉb IOÉ«b ¤G Ögòj ¿CG ¢ù«FôdG øe Ö∏WCGh •
‘ ´ÉÑàd ¢û«÷G äGôFÉW ⋲∏Y ܃æ÷G øe »JCÉJ âfÉc »àdG ÜÉ°ûNC’G ᫪c øY
πª– É¡fCG ÖÑ°ùH IôFÉ£dG ⋲∏Y Oƒ©°üdG øe ÉfÉ«MCG ⋲Mô÷G ™æÁ ÚM ‘ ΩƒWôÿG
ÉfCGh äGôe áKÓK øe ÌcCG k É«°üî°Th ájQÉŒ äÉ«ªμHh ó«ÑY hCG ójR §HÉ°†∏d k ÉHÉ°ûNCG
ájÉæ©H ´ƒ£≤ŸG Ö°ûÿG øe IÒÑc äÉ«ªc ⋲∏Y IôFÉ£dG ‘ ¢ù∏‚ Éæc ÉHƒæL øe ΩOÉb
øe IÎa ‘ ᪰UÉ©dG äó¡°T ∂dP πLC’h ΩƒWôÿG ¥Gƒ°SCG ‘ ™«Ñ∏d ó©eh á≤FÉa    o
»JCÉj ΩÉÿG Ö°ûÿG ¿Éch ,áfƒ∏ŸG á«Ñ°ûÿG »°SGôμdGh ôjGöùdG ¥ƒ°S ¢TÉ©àfG äGÎØdG
ádCÉ°ùŸG √òg ºàJ âfÉch óMCG ⋲∏Y k É«aÉN ¢ù«d Gògh ,Úbƒ©ŸGh »Mô÷G äGôFÉW ‘
                                                         .!!!!!..(ôLÉJ Éj ∂æ«Y)
⋲∏Y ™∏£jh ¿ÉeQóeCG ‘ »Ñ£dG ìÓ°ùdG IOÉ≤H ™ªàéj ¿CG ¢ù«FôdG øe Ö∏WCGh •
¬d ∫ƒbCGh ,,É¡aÉ≤jCG ïjQÉJ ⋲àM Üô◊G ájGóH øe º¡÷ÉY øjòdG ⋲Mô÷G OGóYCG
ôeGhC’G äQó°U Ω1996 h1995 ÚeÉ©dG ‘ ¬fCG ôcòJG âdR Óa kGóL áHƒb ÉæJôcGP”
¿GOƒ°ùJQƒHh ¢†«H’Gh ¿ÉeQóeCGh ÉHƒéH »Ñ£dG ìÓ°ùdG äÉ«Ø°ûà°ùe øe πc AÓNEÉH
,Ωƒ«dG ¤G ¬eÉ«b òæe ¿GOƒ°ùdG ÜhôM πc ºgOGóYCG âbÉa øjòdG äÉ«∏ª©dG ⋲Mô÷
π«ædG) ⋲Ø°ûà°ùe πãe »Mô÷G â∏Ñ≤à°SG ¿ÉeQóeG ‘ á°UÉÿG äÉ«Ø°ûà°ùŸG ⋲àM πH
                                         .!!??,,h,,,h,,,h (ÚeRÓŸG)h (¥QR’G
…CÉHh ..∫Éà≤∏d ÖgòJ ≥FÉ≤M …CÉHh ?..Üôë∏d ó©à°ùJ ìhQ …CÉH ¢ù«Fô∏d ∫ƒbCGh

137
á°SGQóH òîàJ ¿CG óH ’ º∏°ùdGh Üô◊G QGôb ¿G ,?..á«é«JGΰSG ±GógCGh ájôμ°ùY §£N
É¡d Üô◊G ¢VƒîJ »àdG ìGhQC’Éa ,Ö°ùëa ájôμ°ù©dG ¢ù«dh ÖfGƒ÷G πc øe á«aGh
πàbh QÉeO Üô◊G á«°üî°T Ihõf ’h Iƒ¡°T ¢ù«d Üô◊Éa ,É¡«dEG êÉàëj ™ªà›h öSCG
‘ ¿GOƒ°ùdG √ó≤a Ée ⋲∏Y ⁄CÉàj ¢SÉædG øe ÒãμdG ™ª°ùf.…QÉ≤dG É¡jCG âfCG ∂d.AÉæah
√ó«H øe âæ©àd áé«àf Ú«fGOƒ°ùdG ∫ÉLôdG øe ±’B’G É¡«a ó«HCG »àdG …Qôc ácô©e
Ö©°ûdG PÉ≤fG ⋲∏Y πª©dG âYOCG »àdG (PÉ≤f’G) ó¡Y ‘ çóëjh çóM ɪc k ÉeÉ“ QGô≤dG
                                         .QƒaQGOh ܃æ÷G ‘ ¬JOÉHEG ⋲∏Y â∏ª©a
Éæc ¢üî°T »àFÉe øe ÌcCG §°Shh ¿GOƒ°ùdG ܃æL ‘ á«dÉàb áHôŒ ∫ÓN øeh
äÉcôëàŸG πc ‘h ,IóMGƒdG ó«dG ™HÉ°UCG ió©àf ’ Oó©dG Gòg πc øe ÚLhõàŸG
º¡æeh QƒgõdG ôªY ‘ ÜÉÑ°T áØ∏àîŸG äÉ©eÉ÷G áÑ∏W øe Ú∏JÉ≤ŸG ¿Éc ájôμ°ù©dG
Qɨ°U …ƒfÉK áÑ∏W º¡æeh ,IóYGh IÒãc ä’É›h á°Sóæ¡dGh Ö£dG øe êôîàdG »ãjóM
ábQÉØŸG øμd ,äÉbQÉØŸG √òg øe ÜGô¨à°S’G Òãc âæμa ,Éæà≤aôH GƒfÉc ø°ùdG
º¡dÉ°ùÑà°SGh ∫Éà≤dG ‘ º¡WGôîfG ‘ ÜÉÑ°ûdG É¡∏ªëj »àdG ™aGhódG ᫪c áÑ«é©dG
É¡fG ƒd ájƒ≤dG äÉbÉ£dG ÜÉÑ°ûdG A’ƒg πc ƒd GPÉe »°ùØf ‘ ∫ƒbCG IÒãc äGôeh
ƒd GPÉe ,øWƒdG ≥WÉæe ôjÉ°Sh ∫ɪ°ûdG ‘h ܃æ÷G ‘ ¿GOƒ°ùdG á°†¡f πLCG øe â∏ªY
´Éaóf’Gh π«ª÷G QGöU’G Gòg ∫ƒ– ƒdh IôμØdG π«Ñ°S ‘ 䃟Gh ¢Uô◊G Gòg πc ¿CG
ø∏c ,??..⁄É©dG ∫hO áªb ‘ ¬∏©Lh ¿GOƒ°ùdG AÉ«MCG π«Ñ°S ‘ 䃟G ¤G ójó°ûdG
áë∏°üŸ øWƒdG AÉeO ø≤M ‘ ÌcCG ôμØj ¿CG ¬«∏Y ºμ◊G ó«H øe ¿CÉH ô©°TCG ɪFGO
´ƒeO ±QRCGh ΩÉY πc ¬«a »μHCG …òdG ô¡°ûdG ‘ äÉëjöüàdG ∂∏J äAÉLh.øWƒdG
√òg πãe ‘ ºgÉfó≤a øjòdG ÜÉÑMC’G AÉ≤°TC’G IƒNC’G øe áYƒª› ⋲∏Y á«î°ùdG ¿õ◊G
√OGR …òdGh º«dC’G Ȫaƒf ô¡°T ‘ Éæch ,Ω1995 ΩÉ©dG ‘ ¿GOƒ°ùdG ܃æL ‘ ΩÉj’G
∑QÉ©ŸG ´öTCG Gƒ°VÉN …òdG ¢ùØædG ¤G AÉÑMC’G iôcP »JCÉJ ,á©«éah k ÉŸCG (¢ù«FôdG)
⋲àM »¡àæJ ’ á∏jƒW á∏°ù∏°Sh …OÉÑY õ©ŸGh »Ø£°üe …óªMh ó«°S ∞°Sƒj º¡æe
,(∂°ûHO) ºàÿGöS Ú°ùM Ú∏MGôdG πaGƒb â∏°UGƒJ å«M Ω1995 Ȫ°ùjO ô¡°T AÉL
,(ÜGôJƒHCG) ájhÉ©e ,¢ShôdGó«Y º°SÉ≤dGƒHG ,…Qƒ°üæŸG ,¿ÉªãY IÒ°ùeh,»HGQOÉÑdGh
AGõL á«JGQÉeE’G (è«∏ÿG) ‘ AGôbCG âæc ÉeóæYh.áæ«©∏dG Üô◊G º¡H âÑgP π°üàe ∞«Ød
øjógÉéŸG øe á©«ÑdG ⋲≤∏J …òdG ÊGOƒ°ùdG ¢ù«FôdG í°VhCGh” ∫ƒ≤j ÈÿG øe ™£à≤e
¿CG ,á«°SɪM áé¡d ‘ ,“Ió«≤©dG ájɪMh áeC’G äÉÑ°ùàμŸ Éfƒ°Uh ó¡©∏d GójóŒ”

                                                                         138
äGƒ≤dGh Ú«HÉHódGh øjógÉéŸG øe “ÈcCG ˆG” ìÓ°ùH âfÉc øjógÉéŸG äGQÉ°üàfG
¿Éch ¥QRC’G π«ædGh áHƒædG ∫ÉÑL ‘ QÉ°üàf’G Éæ≤≤M ⋲àM IOƒLƒŸG áWöûdGh áë∏°ùŸG
äó≤a IöSCG ∞dCG ºch πMQ º‚ ∂«a ºc âjQƒJ Éj √BGBGBG.“âjQƒJ ‘ …hóŸG QÉ°üàf’G
º∏©j πμdGh ,â∏eôJ áLhR ºch ,â∏μK ΩCG ∞dCG ºch ,ºà«J πØW ∞dCG IöûY ºch ,É¡∏FÉY
                                                  q
’.∫ÉLôdG øe ÒãμdG âØ∏c …CG á«dÉZ âfÉc (âjQƒJ) ¿CG øjôμ°ùY ÒZh Újôμ°ùY
»ææμdh AÉ°ùfh k’ÉØWCG ¬∏eÉμH ™ªàéŸG ⋲∏Y Ühôë∏d áªLÉædG QÉKB’G øY çóëàf ¿CG ójôf
         k
샰VƒdG πμH ¿GOƒ°ùdG ܃æL ‘ Üô◊G äÉØ∏e íàa ¤EG á°SÉe áLÉM ‘ ÉæfCG Ö°ùMCG
´ƒ°VƒŸG Gòg ‘ GƒKóëàj ¿CG øμÁ ¢û«÷G •ÉÑ°V øe kGÒÑc kGOóY ¿CG Ö°ùMCGh áfÉeC’Gh
ºgƒYOCGh ,º¡HƒfP øY ôØμJ ¿CG øμÁ »àdGh ,äÉeƒ∏©e øe º¡àÑ©L ‘ Ée GƒLôîjh
                           o
⋲∏Y ¢ùªëàŸG ÜÉÑ°ûdG π©L É¡dÓN øe ±ógCGh áMƒàØe IƒYO √ògh..ó¨dG πÑb ¿B’G
,QGô≤dG Gòg á«dƒÄ°ùe πªëàj Üô◊G √òg ‘ ácQÉ°ûŸG QGôb QÉàNG GPEÉa √ôeCG øe áÄ«H
Ú°VQÉ©ŸG π≤àd áæàa ’EG »g Ée É¡d ¢û«éj …òdG Üô◊G √òg ¿CG ÜÉÑ°ûdG ∑Qó«dh
                                             ..AGôH É¡æe øjódGh øWƒdGh áeƒμë∏d



Ω2007 Ȫaƒf 23




139
140
                           ¬°ùØf ¿ÉeõdG ó«©j ÉeóæY
       !!..á«fGOƒ°ùdG á°SÉ«°ùdG ‘ ´ƒeódGh ó¡°ûdG
ÜQÉ≤àdG øY á«ŸÉ©dGh á«Hô©dGh á«∏ëŸG á«eÓY’G Iõ¡LC’G ¬à∏bÉæJ …òdG ÈÿG
,»Ñ©°ûdG ô“DƒŸG AÉ°†YCG ìGöS ¥ÓWEG Üôb øY (»Ñ©°ûdG )h (»æWƒdG) øjô“DƒŸG ÚH
Gò¡d ¬∏«∏– ‘h ,AGô≤dG øe ÒÑμdG Ωɪàg’G óLhh ájOƒ©°ùdG (§°ShC’G ¥öûdG) ¬Jöûfh
ÜGƒ°üdG ÖfÉL ¬fG ó≤àYCG øμd k É©FGQ Ó«∏– »JÉ°S ø°ùM PÉà°S’G π«eõdG Öàc çó◊G
                                      k
,óªMCG êÉMh óªMCG `H Úaô£dG k ÉØ°UGh ,øjô“DƒŸG ÚH ábÓ©dG ∫ƒM º¡a øe ¬°ù°SCG ɪ«a
ájôμa âfÉc AGƒ°S (óªMCG êÉM)h (óªMCG) ÚH äÉaÓàNG áªK óLƒj ’ ¿CG ÖJÉμdG ∫hÉMh
                                                              o
,Ú≤«≤°ûdG ÚH äôL »àdG äÉaÓÿGh çGóMC’G É¡à©æ°U »àdG ∂∏J hCG á«°SÉ«°S hCG
¢Vƒ©j ¿CGh AÉæé°ùdG øY ƒØ©j ¿CG ¬«∏Y (óªMCG) ¿CG ádCÉ°ùŸG ‘ Ée π oc ¿CG √Éæ©e Ée ∫Ébh
       o
¿CG óLCG ⋲ëæŸG Gòg ‘h ,(öT ∂∏NO Ée QGO Éj)h ,IOhó©e ºgGQóH (óªMCG êÉM) ¬≤«≤°T
¿ƒμj óbh ,Ú«≤«≤°ûdG ÚH ábÓ©dG øe kGÒãc ¿ƒg ób »JÉ°S ø°ùM PÉà°S’G π«eõdG
       .QÉÑN’G √ò¡d »Ñ©°ûdG ô“DƒŸG ájƒ°†Y ¢†©Ñd ÒÑμdG ìÉ«JQE’G ó©H á°UÉN k É≤      o
⋲∏Y ¬JógÉ°T Ëób …öüe π°ù∏°ùe ö†ëà°SCG »æ∏©L …òdG ÖÑ°ùdG …QOEG Ée .. øμd
™FGôdG π°ù∏°ùŸG Öàch ,ó©H k ÉeÉY ¿höû©dG ≠∏HG ⁄ ÉfGh äÉ«æ«fɪãdG ájGóH ‘ øXCG Ée
¿GOƒ°ùdG πc ±hô©e π°ù∏°ùŸGh ,á°TÉμY QƒfCG Ée ∑GQOCG Éeh á°TÉμY QƒfCG áeÉ°SCG ¿ÉæØdG
á≤∏M ÚKÓãdG ióe ⋲∏Y ¬à©HÉJ …òdG »JÉ«M ‘ ∫hC’G ƒgh (´ƒeódGh ó¡°ûdG) √ógÉ°T
¿hO π°ù∏°ùŸG Gòg ô¡à°TG óbh á°ü≤dG IöSCG øe AõL ÊCÉch kGQÉM AÉμH ¬«a â«μH
                                                                 k
ÚH …ôŒ ô£ŸÉc øjógÉ°ûŸG ´ƒeO π©L …òdG ôe’G á«©bGƒdÉH ájöüŸG äÓ°ù∏°ùŸG
‹É«d – AÉ°†«ÑdG ájGôdG πãe IójóY äÓ°ù∏°ùe Égó©H á°TÉμY Öàc óbh ,ôNBGh ó¡°ûe
‐áHGƒÑdG ‘ ΩÓMCG ‐øjóHÉY ‘ IÒeCG ‐∂°ù«HGQBG – âªμM á∏HCG Òª°V – ᫪∏◊G
±ôY óbh ¥ÓW’G ⋲∏Y á«Hô©dG äÓ°ù∏°ùŸG πªLCG øe »g ,ôëÑdG ∫Ébh ‐QÉædG QƒØ°üY
   o
Qƒ°üJ »àdG »Hô©dG øWƒdG ‘ ƒjQÉæ«°ùdG áHÉàc IÒ°ùŸ ¬JOÉ«b á°TÉμYQƒfCG áeÉ°SCG øY
                                                     .Qƒ°U øe ¬«a Ée πμH ™bGƒdG
                                                         o

                                   o k
(óªMG êÉM)h (óªMCG) ÚH ábÓ©dG øY È©j á≤«≤M ‐´ƒeódGh ó¡°ûdG‐ π°ù∏°ùŸGh

141
ìöùe ⋲∏Y …ôŒ (´ƒeódGh ó¡°ûdG) á°ü≤dG äGP ..¬°ùØf ó«©j ïjQÉàdG ˆG ¿ÉëÑ°S Éjh
ó≤◊Gh á©«éØdGh äɪ∏¶dGh º∏¶dGh ´ƒeódGh áμÑ◊G äGP ,á«fGOƒ°ùdG á«°SÉ«°ùdG
ô“DƒŸG( ™°VCG ¿CG ¬àÑdCG ó°übCG ’ ÉfCG ËôμdG …QÉ≤dG »æª¡Øj ¿G ƒLQCGh ,á«gGôμdGh
øe IQƒ°üdG âfÉc ¿EGh ⁄ɶdG áfÉN ‘ (»æWƒdG ô“DƒŸG)h Ωƒ∏¶ŸG áfÉN ‘ (»Ñ©°ûdG
                                           .øjó¡°ûŸG ÚH áHQÉ≤àe á«°SÉ«°S á«MÉf
ó¡°ûdG) π°ù∏°ùŸG ájGóH âÑMÉ°U »àdG á«æZC’G äɪ∏c ™e ºμcôJCG ¿B’G AGô≤dG »JƒNCG
É¡«a ™bh Éeh á«fGOƒ°ùdG á°SÉ«°ùdG ‘ óªMCG êÉMh óªMCG øY È©J É¡fG ∞«ch (´ƒeódGh
ÜGöùdG ¢ùØf GQh iôéæH Éæ∏c ÜGÎdG ¢ùØf ¥ƒah ¢ùª°ûdG ¢ùØf â– !!..çGóMCG øe
â– ¢û«©J QÉf á≤«≤◊G ÜGÎZÉH Úu°SÉM ¢ùH óMGh ΩO ..óMGh ÜCG ..IóMGh ΩCG øe Éæ∏c
ÉM »Ñ∏b áÑëÃh Oɪ÷G ± ìhôdG ôéØJ áÑëŸGh ‹É«Nh »ª∏◊ …óà¡H ÉgÉ«°V ‘ OÉeôdG
ÉfÒNÉe ∫ƒW ÉföùN ɪ¡e ¬≤≤ëfÉM Éæª∏MÉföSÉμJ ÉM ɪ¡e áHô¨dG ¿ÉeR É««dÉ«∏dG ´ QóbCG
ÉfÉL π¨dG πg Ö◊G ¿ÉæM øe ÉfÒ°ùe QhóL Éæ«d ó‰ ÉM IÉ«◊ÉH Éæ∏MQ ƒd ⋲àM ÉfÒ¨d
⋲∏dG Ö◊G øe ’h ÉæJÉ«M ôμ©H »∏dG π¨dG øe ⋲μÑf ÉfÉLQ 䃰U πé∏L π¨dG IQGôe øe
ƒg ¿Éc ô¨°UC’Gh ,øjƒNCG ∫ƒM (´ƒeódGh ó¡°ûdG) á°üb çGóMCG QhóJh ÉfÉé°Th Éfógóg
πjƒëàH ÈcC’G ≥«≤°ûdG ΩÉb ⋲aƒJ ÉeóæYh IÒÑμdG ájQÉéàdG äÓëŸGh ∫ÉŸG ÖMÉ°U
ƒg ΩÉb ɪæ«H ,º¡dGƒeCÉH ™àªàdG øe ¬≤«≤°T O’hCG ™æeh á°UÉÿG ¬à©ØæŸ ¬àKQh πc
á«gÉaôdG øe ∫ÉY iƒà°ùe ‘ √O’hCGh ƒg ¢TÉYh ô¨°U’G á≤«≤°T áKQh øe IOÉØà°S’ÉH
πc Èc ÉeóæYh ,áLÉ◊Gh ô≤ØdG äGQGôe ¬≤«≤°T AÉæHCG óÑμJ ɪ«a ,¢û«©dG áMƒÑëHh
º¡ªY ¿hôj GƒfÉch ,‘ƒàŸG ñ’G AÉæHCG πNGhO ‘ QÉædG â∏©à°TG ,Ú≤«≤°ûdG øe AÉæHC’G
AÉæHC’G Èμa ,kÓ«Ñ°S ∂dòd ¿ƒ©«£à°ùj ’ ºg ɪæ«H ,√O’hCG ™e ∫ÉŸÉH ™àªà°ùj ƒgh
(áWÉ«N) πª©J âëÑ°UCGh ΩC’G â°Vôe áLÉ◊G •ôa øeh ,º¡ªY ⋲∏Y ó≤◊G º¡©e Èch
É¡«∏Y ΩÉb »àdG ,á∏«°†ØdGh ¥ÓN’G º«b ⋲∏Y º¡àHQ øjòdG ÉgAÉæHCG ¢û«©àd â«ÑdG ‘
»°SBÉe øe ójõJh ‘ƒàŸG É¡ªY O’hCG ÈcCG ≥°û©J º©dG äÉæH óMCG â∏©L ⋲aƒàŸG AÉæHCG
√ÉŒ º¡∏NGhO ‘ AÉæHC’G É¡∏ªM »àdG OÉ≤MC’G âfÉμa ,ôNBÓd º¡æe πc áLÉëH ¢SÉ°ùME’G
iód IÉ«◊G ó≤©àJh ,¢†©ÑdG º¡°†©H øe êGhõdG ‘ ÒμØJ …CG OƒLh ™æ“ º¡ªY
OÉ≤MC’G ¿CG ∫ƒ≤j ¿CG á°TÉμY QƒfCG áeÉ°SCG ¿ÉæØdG ƒjQÉæ«°ùdG ÖJÉc OGQCG óbh .Úaô£dG
√É«ŸG ´ƒLQ øe øμ“ ’ OÉ≤M’G √òg ¿CGh ,ΩÉjC’G ™e Iƒb OGOõJ ܃∏≤dG ‘ øμ°ùJ »àdG
                    o
øe ⋲ë“ ¿CG øμÁ ’ »°VÉŸG ¿É«°ùf ¢SÉædG ∫hÉMh ΩÉjC’G äôe ɪ¡eh ,É¡jQÉ› ¤EG
        o        o

                                                                             142
¢ùØf n ÉØfBG äôcP ÉŸ k É°ü«î∏J π°ù∏°ùŸG ájÉ¡f äɪ∏c ∂dP äócCG óbh !!..πNGhódG
iô¡fh iôéæH ¬«d ÖWÉæjhÉ£N ø°†ëj ÜGÎdG ¢ùØfÉæ°ShDhQ ⋲∏Y ¢SƒÑàH ¢Sƒª°ûdG
ìhôdG ágƒJ É««∏gCGh »àÑë°U ÚH »àHôZ ÉjÉæ«°†©H ⋲a πcÉf ¢û«©f ¬«dhÉæ°SƒØf ⋲a
¥ƒ≤◊G iOBÉMhôj …ôªY »é«J Ée πÑb ‘ƒNÉ««∏¡e ⋲∏Y ΩÓMC’G ógó¡ÑMhô› ¿ÉeR ±
Éæeƒ‚hÉ¡æ«Ñ øY âgÉJ ÉæHƒ∏bƒdÉ£ÑdG πWÉÑdG ⋲a √ÉJ ≥◊Gh É¡æ«ÑdÉW ⋲∏dG iOBGh
óMCG πãÁ ƒgh çGóMC’G π°ù∏°ùJh áYhôdG ‘ ájÉZ π°ù∏°ùŸG .∫É£æJ Ée Ió«©H á«dÉY
ájÉμM (´ƒeódGh ó¡°ûdG) h ,ßaÉ◊G óÑY π«Yɪ°SGh ` á°TÉμY QƒfCG áeÉ°SCG »FÉæãdG ™FGhQ
π«L h ,á«YɪàL’Gh ájOÉ°üàb’G äGÒ¨àdG ™e »°SÉ«°ùdG öüe ïjQÉJ äó°UQ á∏«ªL
øe …öüŸG ™ªàéŸG ‘ Qhój Ée πc π≤f óbh ,ìÉàØf’Gh öüædGh á°ùμædG π«Lh IQƒãdG
á°TÉ°ûdG á∏MÉ£a øe ÒÑc Oó©H »¶M π°ù∏°ùŸGh ,ájOÉ°üàbGh á«YɪàLG äGQƒ£J
∞°Sƒjh …óæ÷G Oƒª ,(´óÑŸG ÜC’G) å«Z ióªM ôjó≤dG ¿ÉæØdG ∫ÉãeCG ájöüŸG
øjô“DƒŸG óªMCG êÉMh óªMCG ¿ƒ∏ãÁ Éæg k ÉeÉ“h (øjƒNC’G ÚH ´ÉÑ£dG ±ÓàNG) ¿ÉÑ©°T
ÖæjR) ìƒàØdG ƒHCG ∫Gƒfh Ö«©°T ±ÉØY ,´ÉÑW øe É¡«a Ée πμH »Ñ©°ûdGh »æWƒdG
,(IôJƒàŸG øjódGƒdG ábÓYh áÑ«gôdG Ö◊G á°üb) øjöùfh ⋲cR ódÉN ,(ÂÉg âdhOh
á«°SÉ«°ùdG πcÉ°ûŸG áªMR ÚH ´É°V π«L) IOɪM IóLÉeh IOɪM ⋲∏«d h iöùj º«gGôHEG
á«æWƒdG ¥ƒ≤◊G øY çóëàj ¬JÉ«∏c ‘ π°ù∏°ùŸGh .(»¡àæJ ’ áeGhO ‘ ¬à∏NOCG »àdG
ájOÉ°üàbG ÉjÉ°†b ¤EG ÉgQhóH äOCG »àdGh á«°SÉ«°ùdG á°SQɪŸG ÖÑ°ùH á©FÉ°†dG
                                               .ÒKCÉJ ÉÁCG ´QÉ°ûdG É¡H ôKCÉJ Ió≤©e
PÉà°S’G åjóM ¥ó°üf πgh ÊGOƒ°ùdG (´ƒeódGh ó¡°ûdG) π°ù∏°ùe øY GPÉe øμdh
Ëó≤J h Ú∏≤à©ŸG ìGöS ¥ÓWG ÒZ É¡æ«H ±ÓN ’ óªMCG êÉMh óªMCG ¿CÉH »JÉ°S ø°ùM
∂dP π«∏ëàdG Gògh ∫ƒ≤dG Gòg ™e k ÉeÉ“ ∞∏àNG ∑Éæg ÉfCGh ???..äÉ°†jƒ©àdG ¢†©H
⁄ɶe ∑Éæ¡a Úaô£dG ÚH ájɨ∏d ÒÑc ñöT çóM ó≤a ,IôŸG á≤«≤◊G ∞dÉîj ¬fC’
øe ÈcCG ádCÉ°ùŸG ¿EG ,â©£≤J ⋲Hôb öUGhCG ∑Éægh ,,,â«≤jQoCG AÉeO ∑Éægh ,,,â©bh
ø°ùM ÖJÉμdG ó≤à©j ɪc ¢ù«d h ,Üõë∏d Ωó≤J äÉ°†jƒ©J øe ÈcCGh Ú∏≤à©e ¥ÓWG
‘ k É©e ¢Sƒ∏÷Gh áeƒμ◊G ™e ídÉ°üàdG »Ñ©°ûdG ô“DƒŸG ÜõM ¿ÉμeÉH º©f ,»JÉ°S
⋲àM .á«°VÉŸG IÎØdG äÉØ∏ RhÉŒ øe øjÒãμdG IQób ‘ ∂°TCG øμd IóMGh ádhÉW
ºgGóJ øeC’G äGƒb âfÉc ..IÒ¨°U ¢ü°üb áYƒªéà Óãe ÜöVCG k ÉeÉghCG ¢SÉæ∏d ™«HCG ’
                                                 k
Qɨ°üdG É¡dÉØWCG ™e ÉgóMƒd âfÉch øe’G øe OQÉ£e ñCG áLhR »gh äGƒN’G ióMEG ∫õæe

143
 »eÓ°SG QOÉc »gh âN’G h ,ìÓ°ùdG Iƒ≤H â«ÑdG ¿ƒ∏Nójh øeC’G OGôaCG »JCÉj ΩÉ«f ºgh
 öSC’G øe ójó©dG .á«eÓ°S’G ácô◊G ∂∏°S ‘ ìÓ°üdÉH É¡JƒNEGh É¡JöSC’h É¡d ó¡°ûj
 ≥∏≤Jh π«∏dG ∞°üàæe ‘ øe’G êGƒaCG º¡ªgGóJ âfÉc â«ÑdG ‘ πLQ ÒZ øe ¢û«©J
kGó«°UQ Éeƒj Gƒfƒμj ¿G øμÁ A’Dƒg πãe πg..áeP ’h ’EG º¡«a »YGôJ ’h º¡©LÉ°†e
 âeÉb á«æeC’G Iõ¡LC’G .??..¬©e áØdÉëàŸG áëæL’G øe ÉMÉæL hCG ,»æWƒdG ô“Dƒª∏d
 ó©Hh …öüŸG ¢ù«FôdG ∫É«àZEG ádhÉëà ábÓY º¡d øjòdG ¢†©Ñd ájó°ùL äÉ«Ø°üàH
 GƒeÉ≤a º¡JRƒëH »àdG äÉeƒ∏©ŸG IQƒ£N ⋲∏Y á£∏°ùdG ¬jó«H øe Å°ûN ∫É°üØf’G
 .??...»æWƒdG ô“DƒŸG ™e √É«ŸG Ghó«©j ¿CG øμÁ A’Dƒg πFGƒYh öSCG πg ,º¡à«Ø°üàH
 OôW ” ..º¡JÉLhR ™e á°UÉÿG º¡JÉ«M ‘ ºgh π«∏dG ∞°üàæe ‘ ¢†©ÑdG ∫É≤àYG ”
 çóM Ée πãe ´QÉ°ûdG ‘ º¡°VGôZCG »eQ ”h É¡«æcÉ°S GƒfÉc »àdG 䃫ÑdG øe ¢†©ÑdG
 »°T πc øμd !!!..∫É«ÿG øe ÜôZCG ¢ü°üb ∑Éægh .Ì oc √ÒZh áØ«∏N ÚeC’G óªëŸ
 ÈàYG ’ á«fGOƒ°ùdG ádÉ◊G ‘ øμd ,πμ«g Úæ°ùM óª ∫ƒ≤j ɪc õFÉL á°SÉ«°ùdG ‘
 ºMôdGh ΩódG ≥FÓY º¡æ«H â£HQ (óªMCG êÉMh óªMCG) øjô“DƒŸG AÉ°†YCG ¿C’ õFÉL ∂dP
 øe óMCG ¬∏©Øj ⁄ Ée º¡°ùØfCÉH Gƒ∏©a ¿É°†eQ øe ™HGôdG ‘ GƒbôØJ ÉeóæYh IôgÉ°üŸGh
 É¡jQÉéŸ √É«ŸG Oƒ©J ¿CG ‘ øªμJ áHGô¨dG øμd .…öûÑdG ïjQÉà∏dG ióe ⋲∏Y ÚŸÉ©dG
                                 o
                     .!!..Å°T ÉgƒØ°U ôμ©j ’h ôªà°ùJh á≤«≤M óªMCG êÉMh óªMCG ÚH



2009 (ôHƒàcCG) ∫hC’G øjöûJ 27




                                                                         144
                                               !!..™«`` ¶a A»`` °T
√òg Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG ó«°ùdG πgCGh ¿GOƒ°ùdG ‘ ºcÉ◊G Üõ◊G hójDƒe ¢û«©j
º¡©°ùJ OÉμJ ’h QƒÑ◊Gh áé¡ÑdG øe k É°SGôYCGh IOÉ©°ùdGh ìôØdG øe äÉfÉLô¡e ΩÉjC’G
øe ÌcCG ó©H ájQƒ¡ª÷G á°SÉFôd í°TΟG ¢ù«FôdG ó«°ùdÉH áé¡ÑdG ,âÑMQ Éà OÓÑdG
á«°SÉ«°ùdG äÉfÉLô¡ŸG iôj …òdGh ,çQGƒμdGh »°SBÉŸG OÓÑdG É¡«a äó¡°T øjó≤Y
π«îj »°SÉFôdG ¢übôdG ÉjÒà°ùgh ¬jójDƒe ⋲∏Y º°ùJôJ »àdG Iƒ°ûædGh ºcÉ◊G Üõë∏d
,QƒaQGOh ܃æ÷G »HôM ‘ ¢VhôØdG CGƒ°SCG ⋲∏Y π«àb ¿ƒ«∏e 2 ó≤ØJ ⁄ OÓÑdG ¿CG ¬d
¿CGh,ôLÉ¡e ’h Oöûe ’h ìRÉf º¡«a ¢ù«d OÓÑdG πNGO º¡∏c Ú«fGOƒ°ùdG ¿CGh
øjòdG øe ±’B’G ’h ,∫ÉØWC’Gh AÉ°ùædG øeh Ú«°SÉ«°ùdG øe k ÉeÉ“ á«dÉN äÓ≤à©ŸG
AGó¡°ûdG OGóYCG øe ƒ∏îJ ó«¡°ûdG ᪶æe äÓé°S ¿CGh ,k ɪ∏X ΩÉ©dG ídÉ°ü∏d Gƒ∏«MCG
ÚHô◊G ⋲MôL øe ƒ∏îJ OÓÑdG ¿CGh ,ÉgóMh ܃æ÷G ‘ Üô◊G á«ë°V GƒMGQ k ÉØdCG 50
π©ØH º¡aGôWCG äÎH k ÉØdCG 30 øe ÌcCG º¡æ«H íjôL ∞dCG 90 øe ÌcCG ÚJQƒcòŸG
                     .ájÒÿG äɪ¶æŸG ∫GDƒ°S ∫Ph á≤°ûŸG ¿ƒ¡LGƒj ¿B’G ..ΩɨdC’G
                     p
ô“DƒŸG AÉ°ùf ™e ¢Vô©jh ¬«àLhõH k ÉWÉ ¢übôj ƒgh ¢ù«FôdG ó«°ùdG iôj …òdGh
                                       o
äGöûY ¿CG É¡©e π«îàj ’ ,åjó◊G ¬îjQÉJ ‘ ÊGOƒ°S ¢ù«Fôd á≤HÉ°S ∫hCG ‘ »æWƒdG
Ö¡e ‘ GƒëÑ°UCGh π«©ŸG äó≤a ób ÚjÓe ∫ƒ≤f ’h á«fGOƒ°ùdG öSC’G øe ±’B’G
√òg πc º«≤ŸG ¿õ◊G øμ°S óbh ,Qòe Qò°T öSC’G π«©ŸG ÜÉ«¨H âà°ûJh íjôdG
™aQ πH QÉμæà°S’G äGQÉÑY º¡æ«H äöûàfGh ͨdÉH ¢SÉ°ùME’G ºYh á«fGOƒ°ùdG äÉJƒ«ÑdG
Égô¡bh É¡bƒ≤M ´É«°Vh ¢SÉædG ∫’PEG ‘ k ÉÑÑ°S ¿Éc ø‡ º≤àæj ¿CG Iõ©dG Üôd ∞cC’G
øà GƒJCGh »FÉ°†≤dG RÉ¡÷G ‘ ¿GOƒ°ùdG ¢ü∏oN πc Ghó©HCG ¿CG ó©H ,¿É£∏°ùdG Iƒ≤H
á≤HÉ°S ∫hCG Gƒ∏NOCG ¿CÉH »Hô©dG ⁄É©dG ‘ »FÉ°†b RÉ¡L ∞¶fCGh π°†aCG ᩪ°ùd GhAÉ°SCG
ÚeƒμëŸG ≥ëH ÉgQó°üj »àdG áeGô¨dG ≠dÉÑe øe áÑ°ùf »°VÉ≤∏d ¿ƒμj ¿CÉH ¬îjQÉJ ‘
                                                           .áØ∏àîŸG ÉjÉ°†≤dG ‘

§°Sh áÑ«¨ŸG Ògɪ÷G §°Sh kGQƒîa ¢übôj Ò°ûÑdG ø°ùM ôªY ¢ù«FôdG iôj …òdG
          o
¬°û«L OGôaCG øe πà≤dG ºFGôL √ó¡Y ‘ çó– ¿CG kGóHCG π«îàj ’ ⋲≤«°SƒŸG ΩɨfCG

145
                                      .π«à≤dG πgC’ ¥ƒ≤◊G OQ øe AÉ°†≤dG ™æÁh
                                                                         o
                                                   !..πÑ≤à°ùŸG Aɪ∏Y ∫É«àZEG
                                                                   o
                                                                     p
k ÉMÈe k ÉHöV ¬Ñëf ⋲°†b …òdG ¿hQÉg ÚeC’G óªMCG ¿É°ùZ ó«¡°ûdG Ò¨°üdG ⁄É©dG
  k
  á«YGƒW ¬JÉ«Mh ¬°ùØf º«∏°ùJ øe Úeƒj ó©H AÉ«dhCG πÑéH óMƒŸG ÖjQóàdG ôμ°ù©e ‘
  ádhO ‘ k ÉHöV äÉe ¬fCG AôŸG π«îàj ’ 17 `dG ø°S ‘ ƒgh (á«æWƒdG) áeóÿG AGOC’
                                                          .!!..»eÓ°S’G ´höûŸG

ájƒÑædG íFGóŸG åÑJ »àdG ¿GOƒ°ùdG ‘ (ΩÓ°S’G) ádhO ¿CÉH AôŸG Qƒ°üàj ’ ɪc
øjòdG áªcÉ â°†aQ öTÉÑe åH ‘ ᩪ÷G IÓ°U π≤æJh ¢ùªÿG äGƒ∏°üdG ¿GPBGh
¿ƒ©aôj øjòdG Aɪ∏©dG øe ¿ƒμj ¿CG ™«ª÷G ¬d ™bƒàj ¿Éc …òdG ó«¡°ûdG Gƒ∏àb
IOÉ¡°ûdG πFGhCG øª°V øe ¿Éch √ô¨°U òæe ¬ZƒÑf äÉ°UÉgQEG âfÉH óbh ,áeC’G ¿CÉ°T
IOÉ¡°ûdG ‘ ±öûdG áªFÉb øª°V øe ¿Éc É°†jCGh ,¿GOƒ°ùdG iƒà°ùe ⋲∏Y ᣰSƒàŸG
πÑb QGƒWC’G áÑjôZ á©LÉa ‘ πMQ ¬æμd ,Ω2000‐1999 »°SGQó∏d ΩÉ©∏d á«fGOƒ°ùdG
                                                       .IOÉ¡°ûdG áé«àf ¿ÓYEG

                                                         .!!..ÚJôe πà≤dG

                              .!!..¿ÉJôe πH..IóMGh Iôe ¿É°ùZ ó«¡°ûdG πà≤j ⁄

29 Ωƒj AÉ«dhCG πÑéH óMƒŸG ÖjQóàdG ôμ°ù©e ‘ k ÉMÈe k ÉHöV √ƒ∏àb ÉeóæY ¤hC’G
¬«∏Y ™ qbh …òdGh ΩƒWôÿG ⋲Ø°ûà°ùe áMöûŸ »Ñ£dG ôjô≤àdG ócCGh ,Ω2000 ƒjÉe
 p
⁄É©dG ÜöV PEG ábQÉØe øe ÌcCG º°V áMöûŸG ôjóe QGƒ°S π«≤Y ˆGóÑY QƒàcódG
          o
          .¬JÉah ¤EG iOCG ¢SCGôdG ‘ »∏NGO ∞jõf ¬æY º‚ IQÈe ÒZ Iƒ°ù≤H Ò¨°üdG

”h á«fGOƒ°ùdG IOÉ¡°ûdG áé«àf äQó°U ÉeóæY á«fÉãdG IôŸG ‘ ó«¡°ûdG πàobh
’ ¢ùª°ûdÉc á≤«≤◊G ¿CG ÉÃh ,iôNBG Iôe IöSC’G ™éØJ ’ ⋲àM á«≤«≤◊G ¬àé«àf AÉØNCG
øjòdG øª°V øe ¿Éc ó«¡°ûdG ¿CÉH IöSC’G âØ°ûàcG ¢SÉædG øY É¡ÑéM ™«£à°ùj óMCG
IQGRƒdG øe É¡H Gƒ¨∏H »àdG áé«àædG ɪæ«H %93 øe ÌcCG ájɨ∏d áeó≤àe áÑJôe GhRôMCG
øjód QÉÑàYG ¿hO É¡H áfÉ¡à°S’Gh ìGhQC’G ∫É«àZG ‘ k ÉfÉ©eEG %87 hCG %86`dG ió©àJ ’
     .äɪ∏ŸG πc ‘ ¬©aôJ …òdG ádhódG QÉ©°ûd ΩGÎMG ’h ,ÜQ øe áaÉ hCG ±ôYhCG   o

                                                                           146
¿hQÉg ÚeC’G óªMCG ¢Sóæ¡ŸG QƒàcódG ¿É°ùZ ó«¡°ûdGƒHCG äɪ∏c ™dÉ£f ÉfƒYO øμd
           k
QGöUEG ó©H áHÉàc á©LÉØdG √òg øY ÈY …òdGh ájOƒ©°ùdG äÉ©eÉ÷G ióMEÉH öVÉëŸG
                                         ..¬JÒ°ûYh ¬∏gGh ¬HÉë°UCG øe áYƒª›
                                                         :ó«¡°ûdGƒHCG ∫É≤a
..?º¡HÉë°UCGh ¬∏gCGh ¬HÉë°UCG ÒZ √ôcòàj øe ∑Éæg πg ¿hQÉg ÚeC’G óªMCG ¿É°ùZ”
á«ë°V ìGQ …òdGh , ∫DhÉØàdGh á≤ãdG ¬ëfGƒL CÓ“ âfÉc …òdG IöûY á©HÉ°ùdG øHG ¬fG
πÑL ôμ°ù©Ã 2000 ƒjÉe øe øjöû©dGh ™°SÉàdG ÚæK’G IÒ¡X ájOÉY ÒZ ±hôX
…òdG ƒgh áYÉ°S 48 ±ôX ‘ ¬Ñëf ⋲°†b .. á«eGõdE’G áeóÿG ÜÓ£d óMƒŸG AÉ«dhCG
π«∏÷G ÉfPÉà°SCG ∂dòH ¬Ø°Uh ɪc) º÷G ÜOC’Gh ∫ɪàM’G Iƒbh º°ù÷G ∫ɪμH ¬d ó¡°T
                                                          .“(º«MôdG óÑY óª
â©eOCGh ôYÉ°ûŸG äõg »àdG ¬æHG á©LÉa ∫ƒM åjó◊G ¿É°ùZ ó«¡°ûdG ƒHCG π°UGƒjh
                                                                     :π≤ŸG
                                                                         o
»æHÉàæj ÉfCGh ΩÉ©dG øe πbCG πÑb ï«°ûdG êÉM Oƒª PÉà°SC’ÉH ∫hC’G »FÉ≤d ¿Éc ó≤d
䃟Éa ,§≤a ¿É°ùZ »æHG IÉah ÖÑ°ùH ¢ù«d »≤«≤M ⁄CGh áæëà ôeCGh ÚaO ¿õM
á∏HÉ≤Ÿ â«©°S ó≤d ,»YöûdG Ö«Ñ£dG º∏b ¬£N …òdG ôjô≤àdG ∂dP ÖÑ°ùH øμdh ,≥M
øe √óªà°SG k É°SɪMh k ÉØWÉ©J ô¡XCG …òdG ΩÉ©dG »Yóª∏d »æ¡Lh øμdh ∫ó©dG ôjRh
¿CÉH É¡àbh QOCG ⁄h Úeƒj ‘ º°ùëà°S »æHG IÉah á«°†b ¿CÉH â∏«îJh ôjRƒdG ¢SɪM
                                   o
¤EG ≥jô£dG ¿CÉH âcQOCG ádÉ◊G ∂∏J ‘ ÉfCGh ,Qƒà°ùŸG ∞°ûμH á∏«Øc ÒZ IóMGh áæ°S
øY kGó«©H á«fƒfÉ≤dG áaô©ŸGh ájGQódG ¤EG ¬«a êÉàMCG πjƒWh ¥É°T ÜQO á≤«≤◊G
øe ¿Éc ºch ,ôªY ï«°ûdG êÉM Oƒª PÉà°SC’G πHÉbCG ¿CÉH âë°üf ,ájƒHC’G áØWÉ©dG
                                                                o
.O »≤«≤°Th πLôdG »æ∏HÉb ,‹ ¬Ø°Uh ‘ k ÉbOÉ°Uh k É≤ Oƒª PÉà°SC’G ¤EG Êó°TQCG
                                                   o
ÊCÉH íjôeh π«ªL Qƒ©°T »æHÉàfGh ,πªMCG Ée ¢†©H »æY âØØN IOƒÃ ¿hQÉg IõªM
                                                                  .»àdÉ°V äóLh
¿CG GÒãc »æª¡j ¿Éch »Ñ£dG ôjô≤àdG PÉà°SC’G âdhÉf äɪ∏μdG øe π«∏b ó©H
âjCGQ ÉeóæY »à°ûgO âfÉc ºch ,»ªg ™e ∞WÉ©à«°S ºc iQC’ ¬¡Lh ÒHÉ©J ¢ù°ù–CG
öû©d »≤«≤°Th »æcôJh ÖàμŸG øe êôNh Ójóæe êôNCÉa ¬«à∏≤e øe π«°ùj ™eódG
                                      k

147
âfÉch PÉà°SC’G ™LQ ,ôjô≤àdG ∂dP AGôL øe ¬ŸC’ ⁄ÉJCG ÉfCGh äÉYÉ°S É¡à∏N ≥FÉbO
                                         .“™«¶a A»°T” »àª∏μH ≥£æJ √ÉàØ°T

                                                               !!..™«¶a A»°T

ó«¡°ûdG ¿ÉªãL íjöûàd »Ñ£dG ôjô≤àdG π«°UÉØJ CGôb øe πc ¿CÉH ÇQÉ≤dG »NCG Qƒ°üJ
(PÉ≤fE’G)ó¡Y ‘ Gòg çóëj ¿CG »°ùØf ¥ó°UCG ⁄ kGóHCG á≤«≤Mh ,AÉμÑdG øe ¬Lƒe ¬àHÉ°UCG
IôgÉ£dG AÉeódGh ,¢Vƒ©J ’ »àdG ôª©dG äGƒæ°Sh ¢ù«ØædGh ‹É¨dG É¡«a ÉædòH »àdG
Gòg ,¢SÉædG ÚH IGhÉ°ùŸGh ∫ó©dGh ≥◊G ádhO πLCG øe É¡°ùØf âYÉH »àdG á«cõdG
∂∏J ‘ ,ˆG π°†a óªMCG ¥Éë°SEG ÖJÉμ∏d áî°ùf ∫hCG ¬æe âª∏°S ¬«a Ée πμH ôjô≤àdG
¬H øe ™ª°ùj πg øμd..™bƒe øeÌcCG ‘ k Éjƒ°S πª©dG ÉæcQÉ°ûJ óbh AÓeR Éæc á¶ë∏dG
                                                                    o
                                                                        !!..ºª°U

⁄É©dG πØ£dG πà≤e ∫ƒM áØ°T âæÑH åÑæj ⁄h QƒÑ≤dG ⪰U ¥Éë°SEG ⪰U
™e äÉHÉ°ù◊G á«Ø°üàH k’ƒ¨°ûe ¿Éc ¬JOÉ©ch ,¿hQÉg ÚeC’G óªMCG ¿É°ùZ Ò¨°üdG
πàbh äÉeôM ∂¡àfG ób (ΩɶædG) ¿CÉH kGóHCG iôj ⁄ ,∑GP Ö°ùjh Gòg ºà°ûj øjôNB’G
                                           .¬«a ÚcQÉ°ûŸG ÌcCG øe ¬fC’ AÉjôHC’G

øjòdG öSCG á«ÑdÉZ ¿CG º∏©j ’ IôeÉZ áMôØH ΩÉjC’G √òg ¢übôj ƒgh Ò°ûÑdG ôªY
AGOC’ ¿ƒÑgòj πH Ö°ùëa º¡Jƒ«H ‘ ¢ù«d ¤É©J ˆ º¡ØcCG Gƒ©aôj (PÉ≤fE’G) º¡à∏àb
A’Dƒg ¬H ƒYój Ée ¬JOÉ«°S º∏©j ’h ,Iôª©dG AGOC’ á°Uôa ¿ƒ©«°†j ’h è◊G á°†jôa
                                            .!!..¤É©J ˆG …ój ÚH ºgh º«dɶŸG

∞«£∏dGóÑY IÒª°S ⋲∏°†ØdG âNC’G ¿É°ùZ ó«¡°ûdG ΩCG âÑàc GPÉe ±ô©æd GƒdÉ©J øμd
                                                                      ..»°Sôe

IQób øe á≤KGh äɪ∏c ,á©«éØdG ≥ªY É¡ahôM ÚH ô¡¶J á«cÉHh áæjõM äɪ∏μH
        :∫ƒ≤J âÑàc..øeõdG ∫ÉW ƒdh á¨HÉædG É¡æHG Gƒ∏àb ø‡ ≥◊G ´GõàfG ⋲∏Y ˆG

            ÚfƒμdG ó«°S ..ÉæjôNP É¡«ØdCG á©≤Ñ∏d »°û‰ Éæ«H Ωƒb
¿GOƒ°ùdG IõY ‘ Éæ∏eCG ÜÉNh ..¿ÉeCG É¡«a ÉŸG ÉμjôeCG øe ..¿ÉWhCÓd Éæ©LQ áã©ÑdG øe
       OGR ÉædÉ≤Ñj IôNBÓdh ...OÉ©«ŸG Ωƒj ‘ ÉæØ°üæj ...OÉÑ©dG ÜQ ¢üà≤j

                                                                            148
    ÚeC’G ó∏Ñ∏d Éæ«H Ωƒb..Ú≤«dG ¥ó°Uh ≥◊G ‘..øjódG ‘ Ée ÉæàÑ«°üe Éæaöûj
                        ....OÉ¡°TC’G ¢ShDhQ ⋲∏Y ∂«d ó¡°ûf
                OGõdG ÒN »¡a iƒ≤àdG ÉeCG..OÉÑ©∏d º∏Xh ±É©°†à°SG
 ìÓØdÉH RÉah πWÉÑdG ≥gR...ìÓ°U πgCGh ∞FÓN Oh...ìÓ°S ÜÉë°UCG ºg ÖdÉW »æHG
 ∫ƒ°SôdG ó∏H ‹ Éæ∏°UƒJ...∫hÎÑdG á©eÉL …O Éæ«H Ωƒb...∫ƒb ‘ Ée ÊÉK Éæ«H Ωƒb
      ¿Éæ÷G ⋲∏YCG ‘ É橪éj...¿É°ùZ ΩGôcEG √O ÉfÈ°üJ...øªMô∏d ÉfôeCG Éæ°Vƒa
  Ohó°ùe ≥jôW √O Éæ«H Ωƒb....Ohó ôª©dG Ée Éæ«H Ωƒb...Ohó◊G êQÉN Éæ«H Ωƒb
∫ƒ∏M É¡«d ‘ Ée á«°†b …O..∫ƒ¡› Ò°üe √O Éæ«H Ωƒb ...∫ƒb ‘ Ée ÊÉKh Éæ«H Ωƒb
 ..áYhOƒe ÉæJò∏a ˆG óæYh...áYƒaôe ÉfGƒμ°Th Éæ«H Ωƒb ..áYƒLƒe ÉæHƒ∏b Éæ«H Ωƒb
   áYƒaO Éæ«bÓj Éæ«H Ωƒb...áYƒaôe ÉædɪYCG ˆG óæY...áYƒ°Sƒe ÉæëÑ°UCG Éæ«H Ωƒb
                                            p
  äGöûÑe …Oh OÉ¡°ûà°SG...äÉMöûŸG ‘ º∏Y ó«¡°T...äÉeôM ∑É¡àfG √O Éæ«H Ωƒb
    ájöùdG ≠∏Ñj ¬bó°U √O..¬«d ºàgG Ée AÉØYEG √óæY..ájQƒeódG ¢ùH’h É«fódG äÉa
        ..øjôHÉ°üdG ™e ¿ƒμfh Éæ∏«∏Z »Ø°ûj..øjógÉ°ûdG øe ÉæÑàμj ˆG ∫CÉ°SCG
                             øjõFÉØdG øe ¿ƒμf áæ÷ÉHh
                                         Úeƒ∏¶ŸG äGƒYO §°Sh ¢übôdG
Ö©°ûdG öSoCG øe IóMGhh Ò°ûÑdG ø°ùM ôªY ¢ù«FôdG IOÉ©°S ¢übôj ∞«c …QOCG ’
                              ...?..º∏¶dÉH Qƒ©°ûdGh ¿õ◊G Gòg πc πª– ÊGOƒ°ùdG
IÉ°SCÉŸG ºéM øY IÈ©ŸG äɪ∏μdG √òg Éæ©e AGô≤j ƒgh Ò°ûÑdG ôªY ¢übôj ∞«c
πà≤a πWÉÑdG ¬d GƒæjR øjòdG ¬jójDƒe ™e k Éé¡àÑe ,¢SÉædG πNGhO øμ°S …òdG π¨dGh
                                          .!!..ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG øe πàb Ée ¬eɶf
                                                      .!!..§≤a IóMGh ΩCG √òg
GhOQCGh ìÓ°ùdÉH GƒHöV øjòdG ¿ƒØ∏«©dG ôμ°ù©e ÉjÉë°V äÉ¡eCG ∫ÉM ˆÉH ∞«μa
’h áªMôdG ±ô©J ’ IPÉ°T QÉμaC’ á«ë°V GƒMGQ πÑ≤à°ùŸG Aɪ∏Y øe äGöûY..⋲∏àb
    .É«fódG √òg ‘ ádÉ°SQh 샪W ¬d ¿É°ùfEG IÉ«M AÉ¡fEG ⋲æ©e ∑QóJ ’h IƒHC’ÉH ô©°ûJ
¤EG øjòdG..¿É°†eQ 28 •ÉÑ°V äGƒNCGh äÉ¡eCG Qhó°U ‘ Ío¨dG π qμ°T ˆÉH ∞«c
 .!!..ºgÉjÉ°Uh ’h á«°üî°ûdG º¡°VGôZCG º∏°ùJ ⁄h..GƒæaO øjCG Gƒaô©j ⁄ á¶ë∏dG √òg
                                          o

149
                      .!!..ádGó©dGh á«aÉØ°ûdGh ágGõædG øY ΩɶædG IOÉb çóëàjh

                                                             .!!..ÜòμdG ádhO

 á°SQɇ ™bGh øeh ÜòμdGh ¥ÉØædG Ωƒ¡ØŸ äGAGôb ∫ÓN øe á≤HÉ°S ä’É≤e ‘
 ÉfCGh Ωƒ«dGh ,¥ÉØædGh ÜòμdG ádhóH (PÉ≤f’G) Ωɶf âØ°Uh ÉfOÓH ‘ ºμë∏d ΩɶædG
                                                                  o
kGÒÑc kGOóY äógÉ°T ájQƒ¡ª÷G á°SÉFôH RƒØ∏d (»æWƒdG) ô“DƒŸG ÜõM äÓªM ™HÉJCG
 ójó– ⋲∏Y k É°üjôM âæch ájÒgɪ÷G äÉ©ªéà∏d Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG äÉÑWÉ øe
                         .á«HÉîàf’G ¬à∏ªM IOÉbh ¢ù«FôdG åjóM ‘ ÖjPÉcC’G ¿Éμe

πc ‘ ócCGh á«HÉîàf’G á«∏ª©dG ‘ ágGõædG ∫ƒM Ò°ûÑdG ¢ù«FôdG IOÉ©°S çó–
⋲∏Y ΩRÉY ¬fCÉH (¥QR’G π«ædG ‐¥höûdG) »JÉæb ÉgQôμJ »àdG ∂∏Jh IõØ∏àŸG ¬JÉHÉ£N
äGP Qôc ób ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ¬ÑFÉf k É°†jCG ,áaÉØ°Th á¡jõf äÉHÉîàf’G ¿ƒμJ ¿CG
ôªY ô¡¶j PEG ¢ü«NôdG ÜòμdG Gòg í°†ØJ á«FÉ°†ØdG ΩɶædG äGƒæb øμd ,ΩÓμdG
»ë°Tôe »bÉHh..k É°übGQ iôNBGh IQÉJ kGÎîÑàe äÉ°TÉ°ûdG ⋲∏Y Ωƒ«dG äÉYÉ°S πc Ò°ûÑdG
áÑWÉîŸ »FÉ°†a Qƒ¡X øe Ò°ûÑdG ôªY óéj Ée πãe ¿hóéj ’ ájQƒ¡ª÷G á°SÉFQ
∫ƒM ¢ù«FôdG åjóM ¿GQôμJ ¥QR’G π«ædGh ¥höûdG »JÉæb ∫GõJ ’h..ÚÑNÉædG Qƒ¡ªL
äÉHÉîàf’G áÑbGôe ‘ ¿B’G πª©J äÉ¡L ∑Éæg ¿CG ºZôHh äÉHÉîàf’G ágGõfh á«aÉØ°T
       .!!..k ÉØ« kGôeCG äÉH ¿ƒbòdG ⋲∏Y Ö©∏dG h AÉ«◊G ΩóY ¿CG ’EG ∂dP πc ó°UôJh
                 o
‘h ΩÓY’G Iõ¡LCG ‘ ΩÉj’G √òg ¿ƒ£°ûæj øjòdG ¬jójDƒeh »æWƒdG ô“DƒŸG IOÉb
⋲∏Y íjöüdG ÜòμdÉH äÉëØ°üdG ¿hOƒ°ùj â«fÎf’G áμÑ°T ⋲∏Y á«fGOƒ°ùdG ™bGƒŸG
‘ k ÉeÓc ∫Éb á«HÉîàf’G Ò°ûÑdG ôªY á∏ªM ¢ù«FQ ÖgòdGQGƒ°S øªMôdGóÑY Óãe ,¢SÉædG
                                                                       k
PEG âbƒdG äGP ‘ k ÉŸDƒeh .kGRõ≤e k ÉeÓc º«¶©dG ˆGh IöTÉÑe AGƒ¡dG ⋲∏Y …ÒgɪL AÉ≤d
                                                                      :¬fÉ°ù∏H ∫Éb

                                ..¿GOƒ°ùdG ‘ ΩÓ°ùdÉH »JCG …òdG ƒg Ò°ûÑdG ôªY

ƒëf ¬JOÉ«bh ¿GOƒ°ùdG ºμ◊ πgDƒŸG ó«MƒdG ÊGOƒ°ùdG ƒg Ò°ûÑdG ôªY ¿CGh
                                                             ..Qƒ£àdG

ƒg Ò°ûÑdG ¿CG ájÉμMh ..≥£æŸGh ™bGƒdG ¬«a ¬ØdÉîj kGÒãc k ÉeÓc ÖgòdG QGƒ°S ∫Éb

                                                                             150
™HÉàe πc º∏©j É°TÉØ«f á«bÉØJG Éæ∏b GPEGh ,iÈc áHòc ¿GOƒ°ùdG ‘ ΩÓ°ùdÉH ⋲JCG …òdG
∞jQÉ°üe πc â©aO ób ¢TƒH êQƒL ≥HÉ°ùdG ¢ù«FôdG IOÉ«≤H á«μjôe’G IQGO’G ¿CG
πH Ö°ùëa Gòg ¢ù«d..äÉ°VhÉØŸG ΩÉjCG á∏«W áeÉbEGh ÜGöTh πcCG øe É°TÉØ«f ™éàæe
⁄ ¿EG ɪgójó¡àH âeÉbh ΩÓ°S á«bÉØJ’ π°UƒàdG πLCG øe Úaô£dG ⋲∏Y ⣨°V
                                  .á«bÉØJ’G âfÉμa..Oó âbh ‘ á«bÉØJ’ Ó°üj
±hôX É¡à∏eCG IGhÉ°ùŸGh ∫ó©dG ácôM ™e ídÉ°üà∏d IÒN’G áMhódG á«bÉØJG ÉeCG
ÖdÉ£e πμd øYRCG »eƒμ◊G óaƒdG ¿CG ⋲∏Y IhÓY ,ájQƒ¡ª÷G á°SÉFQ äÉHÉîàfÉH RƒØdG
™aO ¢†aQ πH ,äGƒæ°S πÑb É¡°†aQ ¬fC’ •höT øe É¡«a Ée πμH ájQƒaQGódG ácô◊G
ô“DƒŸG áeƒμM â≤aGh ¿B’Gh Üô◊G øe øjQö†àŸG QƒaQGO ‹ÉgC’ äÉ°†jƒ©àdG
»àdG ≠dÉÑŸG ±É©°VCG áeƒμ◊G ™aóà°Sh IGhÉ°ùŸGh ∫ó©dG •höT πc ⋲∏Y »æWƒdG
                                         .á≤HÉ°S äÉbhCG ‘ á«¡éæ©H É¡à°†aQ
                                             .!!..á«éë∏°üŸGh áØ«à¡dG IÌc
Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdG ÖfÉL ¤EG ∞≤J »àdG IQOÉ¡dG ´ƒª÷G øe á≤«≤M Üô¨à°SG ⁄
ƒ«dƒj øe ¢SOÉ°ùdG áKOÉM äó¡°T óbh ,ºμdÉH OGóàY’G ΩóY Éæàª∏Y ÜQÉéàdG ¿C’
áÁó≤dG ¿ÉeQóeCG ¿Éμ°S ¿EÉa …OGƒdG ´QÉ°T ⋲∏Y Éæc ÉŸh ,k ÉeÉY 13 …ôªYh Ω1976
`d âØàg »àdG ´ƒª÷G äGòa ´QÉ°ûdG ‘ k Éaƒbh ᩪ÷G ∂∏J ‘ º¡à«ÑdÉZ GƒfÉc
ó©H …Ò‰ ôØ©÷ âØàg »àdG ´ƒª÷G äGP »g Ò«¨àdÉH áMôah IójDƒe (ábõJôŸG)
QÉMófÉH k É«fÉ«Ñ°U k ÉMôa âØàg º¡æª°V âæch (…Ò‰ Éj óFÉY óFÉY) á∏«∏b äÉYÉ°S
                                .!!..ƒjÉe IOƒ©H áMôa ∞àgG k É°†jCG âæch ,ƒjÉe Ωɶf
äÉe ˆG áªMQ ¬«∏Y …ÒªædÉa..É¡d ¿Éμe ’ Ò°ûÑdGh …ÒªædG ÚH áfQÉ≤ŸG ™Ñ£dÉH
                     ..êQÉÿG ‘ ’h …QƒaÉc ‘ ’ π∏a ¬d øμj ⁄h ¬JöSCG â«H ‘
¢ù«FôdG äGAÉ≤d ‘ ô¡¶J øμJ ⁄ π«∏N áæ«ãH ⋲∏°†ØdG Ió«°ùdG …ÒªædG áLhR
OÓÑ∏d ≥Ñ°SC’G ¢ù«FôdG É¡LhR IÉah ⋲àMh ,´QÉ°ûdG ‘ ¬©e ¢übôJ ⁄h ájÒgɪ÷G
,øμ°ùf å«M …hÉHƒfOh ‘ …Ò‰ ∫BG øe ÒãμdG ±ôYCGh »ª∏Y Ö°ùM k Éà«H É¡d øμj ⁄
Éjõ«dÉe ’h »HO ‘ äGQÉ≤©dG ’h äGQɪãà°S’G ∂∏à“ ⁄ ájOÉY ICGôeG π«∏N áæ«ãHh
∫BG øe …EG ±ô©f ⁄h á£∏°ùdG ‘ ¬∏gCG ∑öûj ⁄ …ÒªædG ¿CG »Øμjh ..…hÉHƒfOh ‘ ’h

151
ºg Ò°ûÑdG óªMCG ø°ùM ∫BG øe ºc ±ô©J ¢SÉædGh..ájƒjÉŸG á£∏°ùdG ‘ ¿Éc …Ò‰
∂dP ‘ ¬ª∏©f …òdGh ..OGÒà°S’Gh ôjó°üàdG äÉcöT ÈcCG Gƒ°ù°SCG πH á£∏°ùdG ‘ ¿B’G
          .!..√ÒZh Ú°ùM ΩGó°U ∫BG øe QÉÑàY’G ΩóYh π¡÷G ⋲∏Y ∫ój ɇ ,kGÒãc

                                                          ..Öjô≤dG ïjQÉàdG ƒg Gòg

   ‘ ¿ƒ¨°†Á ¬JOÉb iôfh ºcÉ◊G Üõ◊G ä’ÉØàMG äÉ«FÉ°†ØdG ‘ ógÉ°ûf ÉeóæYh
   øjòdG Ωƒ≤dG √ƒLh ‘ ¥ÉØædG äÉeÓY ô¡¶J äGÒeÉμ∏d ¿ƒª°ùàÑjh ôªàdGh äÉjƒ∏◊G
   Gƒ©æ°U øjòdG ºgh ,ΩÓ°S’G ᫪cÉM øYh á«eÓ°S’G á©jöûdG øY ¿ƒKóëàj GƒÄàa Ée
   ∞dDƒe ∫ƒ≤j ɪc ,¬JÉ°ù°SDƒeh ¬°Uƒî°Th ¬JOÉ≤H »æWƒdG ô“DƒŸG á«°üî°T ‘ äƒZÉ£dG
   øH’G ƒg äƒZÉ£dG ¿EG” (»∏Ñ°ûdG ó«©°S ‐ËôμdG ¿BGô≤dG ‘ ¿É°ùfE’G QÉ«¡fG) ÜÉàc
   ɪa ,É¡J’ƒ≤Ÿh É¡é¡æŸ π«°UC’G êÉàædGh ⋲Ø°UC’G ⋲∏éŸGh ,¥ÉØædG Ió«≤©d »YöûdG
k Éaöûeh ,ÉgÉYôj Ió«≤©dG √òg ⋲∏Y k ɪ«b √QhóH íÑ°ü«d äƒZÉW ô¡Xh ’EG ¥ÉØf ºμëà°SG
   ⋲àM ¿Gƒ¡dGh ∫òdG ƒëf AÓ©à°S’Gh ÈμdÉH É¡¡Lƒjh É¡ª≤°ùj Ée É¡≤jòj ¢ùØfC’G ⋲∏Y
   ‘ ’EG ⋲Yôj ’ äƒZÉ£dGh ,܃∏≤dG ¢Vôe ,πJÉ≤dG ¢VôŸG É¡Ñ«°üjh QÉeódG ¤EG ∫hDƒJ
 k É«HÉgQEGh ,¬«∏Y Qóà≤j ’ kGQÉÑL íÑ°üj ⋲àM iƒ≤jh ´ôYÎjh ¢û©àæj ¬«a ,¥ÉØædG ⋲Yôe
                       o              o
                         .“AÉ«≤JC’G äÉeôM ∑É¡àfGh AÉjôHC’G AÉeO øe ’EG IÉ«◊G ¬d ƒ∏– ’

§°ûæj ¿GOƒ°ùdG ‘ IƒNE’G óMCG âdCÉ°S äGƒæ°S πÑb..∞dDƒŸG åjó◊ k ÉbGó°üeh
ΩÉ“ º∏©j ƒgh ºcÉ◊G Üõ◊G ‘ ¬∏ªY ÖÑ°S øY ¬àdCÉ°S ºcÉ◊G Üõ◊G ôFGhO πNGO
¢SÉædG ™e ¬∏eÉ©J ‘ Ió°SÉØdG Ö«dÉ°SCÓd ¬à°SQɇh √ÈŒh √ÈμJh √OÉ°ùa º∏©dG
‹h ∫ƒª ÊG º∏©J âfCG” ñ’G ‹ ∫Éb..¬JAÉÑY øe êhôÿG ¿ƒdhÉëj øjòdG á°UÉNh
™e πª©dG øe ôØe ‹ ¢ù«d..Ú∏Ø£d áaÉ°VEG áØ∏àîŸG º«∏©àdG πMGôe ‘ ø¡∏c äÉæH
                                                         .“»æWƒdG ô“DƒŸG

  ‘ ÒμØàdG Oô› ¿CG ¿ƒaô©j ºcÉ◊G Üõ◊G ‘ ¢SÉædG øe äGöû©dG ∑Éæg á≤«≤M
  GPEG á°UÉN ,äGRÉ«àeG øe ƒ°†©dG √óéj ÉŸ º¡JÉ«M QÉeO º¡d »æ©j Üõ◊G øY êhôÿG
                             o
  ∂dòd ,ájƒb IôéæMh πjƒW ¿É°ùd ÖMÉ°U hCG k É©e’ k É«°SÉ«°S hCG k É«æ≤J hCG k É«eÓYEG ¿Éc
k É°†jCG äƒZÉ£dG QÉgORG IÎa ¢SÉædG ܃∏b ‘ ¬FGöûà°SGh ¥ÉØædG Qƒ¡X IÎa Èà©J
  äƒZÉ£dG ô¡X GPEÉa ,OÓÑdGh OÉÑ©dG ⋲∏Y ¬à檫g öûfh ,¿É£∏°ùdG ÜÉÑ°SCG øe ¬æμ“h
                                                           o

                                                                                  152
’EG øμÁ ’h ,¥ÉØædG ¤EG k É©«ªL ¬à– øe ô£°VG ,kGOƒÑ©e k É¡dEG ¬°ùØf øe π©Lh
   .äƒZÉ£dG …ój ÚH âbƒdG ¢ùØf ‘ Ghóé°ùj ¿CGh ˆ Gƒ∏°üj ¿CG ºgóMh Ú≤aÉæª∏d
´É°VhCG ºFÓj Ée §Ñ°†dÉH ∂dPh ,äƒZÉ£dÉH ôØc ¿hóH ˆÉH ¿ÉÁE’G ƒg ¥ÉØædG ¿EG
É¡∏«Ñ°S ‘ âdòH ƒdh É«fódG ÖM ⋲∏Y Iöüe iƒ¡∏d IóHÉ©dG á¡FÉàdG äÉbƒ∏îŸG √òg
                                              o
º°ùJG …òdG ºcÉ◊G Üõë∏d ÜÉ£N øe Ωƒ«dG ógÉ°ûf ¿CG k ÉÑ«éY ¢ù«d ,É¡«a Éeh IôNB’G
¢ù«FôdG øe kGAóH Üõ◊G IOÉb ºFÉà°T É橪°S Gòd »°SÉ«°ùdGh »YɪàLE’G ÜOC’G á∏≤H
Gƒ©HÉJ øjòdGh ,™aÉf »∏Y ™aÉfh ¢Tƒb ìÓ°Uh π«Yɪ°SG ¿ÉªãY ⋲Ø£°üà kGQhôe ¬°ùØf
øe á≤«≤◊G ‘ ¢UÉæe’ ΩÓc Oô› ¬fG ¿ƒcQój ÚæWGƒª∏d »æWƒdG ô“DƒŸG ÜÉ£N
äGhPh ,á«eÓc ôgGƒX øY Qó°üj ΩGOÉe k É«eÓc k É›ÉfôH »bÉØædG èeÉfÈdG íÑ°üj ¿CG
πNój ¿CG øe ¢UÉæe ’h ,™bGƒdGh á≤«≤◊G ‘ IQòéàe á«≤«≤M äÉfÉ«c øY ’ ,᫪gh
ó©H GƒLôî«d ¢†jôŸG ∫É«ÿGh ºgƒdG ⋲MQ ‘ º¡©ÑJ øe º¡©e ¿ƒ∏Nójh ¿ƒ≤aÉæŸG
á°†jôe áæØ©àe äÉfÉ«c ,…GôdG º¡ØdÉîj øe ⋲∏Y Oƒ°SC’G ó≤◊Gh á«gGôμdG áHôŒ
•ÉHôH ™bGƒdÉHh ≥◊ÉH §ÑJôe Òæà°ùe øeDƒe πc ⋲∏Y áªbÉf ,Qƒæ∏d IóbÉa AGOƒ°S
                                                                m
ôKCG πc ÒeóJh ΩÓ¶dG öûf πLCG øe É¡«a IOGƒg ’ k ÉHôM ¿hDhóÑj ,òFóæYh ,ójóM âHÉK
äÓ≤à©ŸGh ¿ƒé°ùdG ¥ÉªYCG ‘ º¡H êõdGh øjÒæà°ùŸG ∂ÄdhCG OCGƒdh ,ájôë∏dh Qƒæ∏d
π«d ¤EG Ghó∏îj »μd πH ,kÓªY Ghõéæ«d hCG k ÉÄ«°T Gƒ∏©Ø«d ’ ,ôeC’G º¡d º«≤à°ùj »c
Gƒ∏àb..kÓ«Ñ°S π°VCG hCG ΩÉ©fC’Éc º¡JÒ°U »àdG ᫪«¡ÑdG º¡JGƒ¡°T ¤EGh º¡Jɪ∏X
                       .!!..k ÉÄ«°T Ó©a º¡fCG ¿hôj ’h ¿GOƒ°ùdG Ö©°ûdG AÉæHCG øe ±’B’G
                                    k
                                                          .!!..™«¶a A»°T ..kÓ©a
Ω2010 ¢SQÉe 3




153
154
   !!..ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG πNGhO ‘ º«≤ŸG ¿õ◊G
»æWƒdG ô“Dƒª∏d á«HÉîàf’G á∏ª◊G πjƒ“ ¬eO øe ΩÉjC’G √òg ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ™aój
¢†jƒ©J ‘ É¡H ¿ƒæ«©à°ùj »àdG ¤hC’G Úbƒë°ùŸG IOÉe ôμ°ùdG ô©°S ƒg É¡a kGô¡b
¬«æL 200 ¤EG π°ü«d √ô©°S ™ØJQG ób …É°T hCG ¿ƒª«d ܃μH AGƒ°S ¥hôëŸG º¡eO
™fÉ°üe á©HQC’ áaÉ°VEG É«≤jôaEGh §°ShC’G ¥öûdG ‘ ôμ°ù∏d ™æ°üe ÈcCG É¡«a ó∏H ‘
ô©°S π≤j ÉHƒc øe π°UGƒdG ÉjôJQG øe Üô¡ŸG ôμ°ùdG πWQ ô©°S ¿CÉH k ɪ∏Y ,iôNCG
ΩóY º¡H ∞≤j ⁄ Ωƒ≤dGh ,ÊGOƒ°ùdG ôμ°ùdG ∫Gƒ°T ô©°S øY ∞°üædG øe ÌcCÉH ¬dGƒL
±öüH äÉj’ƒdG áeƒμ◊G äôeCG å«M ó◊G Gòg óæY ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG á«eOB’ º¡KGÎcG
,¢Uƒ°üÿG ¬Lh ⋲∏Y AÉ°ùædGh äÉHÉîàfÓd π«é°ùà∏d ¢SÉædG ó°û◊ á∏FÉ£dG ≠dÉÑŸG
ô“DƒŸG ÜõM ¢ù«FQ ƒg áj’ƒdG ‹Gh ¿CG ºcÉ◊G ΩɶædG á«∏≤Y Ö°ùM ±hô©e ƒg ɪch
á«HÉîàf’G äÓª◊G ¿hOƒ≤j øjòdG ƒg ¿GOƒ°ùdG I’h πc kGPEG (ºcÉ◊G Üõ◊G) »æWƒdG
øjòdGh ,√ôeCG ⋲∏Y ܃∏¨ŸG Ö©°ûdG ∫GƒeCG »g »àdG (ádhódG) äÉ«fÉμeGh äÉ«fGõ«Ãh
á≤jôW k ÉeÉ“ ¿ƒcQój (1989‐1986) äÉ©eÉ÷G ‘ á«HÓ£dG äÉHÉîàf’G Gƒ°ûjÉY
øjódG øY Ió«©ÑdG Ö«dÉ°SC’G πc ΩGóîà°SGh ôjhõàdG ‘ É¡JÈNh áªcÉ◊G áYɪ÷G
¬H ™ª°SCG ⁄ …òdG (ï«°ùdG) ìÓ°S ΩGóîà°SGh áé«àædG Ö°ùc ‘ ∞«æ◊G »eÓ°S’G
IôgÉ≤dG ™eÉL äÉHÉîàfG ‘ á°UÉNh IóY ΩGƒYCG »°ùØæH ¬à°ûY »ææμd ¢SÉædG á«Ñdɨc
                                        .k ÉØfBG É¡«dEG QÉ°ûŸG IÎØdG ‘ ΩƒWôÿG ´ôa
  √ò¡d ¬°VƒN ‘ ºcÉ◊G Üõ◊G á«fGõ«e ∫ƒ“ »àdG »g (ádhódG) áæjõN ¿B’G
  ¿ƒdƒ≤j º¡fCÉc á≤MÓàŸG É¡JÉeRCG øe OÓÑdG êGôNG ‘ É¡«∏Y ∫ƒ©j »àdG äÉHÉîàf’G
  ¢ù«≤j ¿CG AôŸG ⋲∏Yh ,áeOÉb IÎØd ºμæY k ÉÑ°üZ ºμdGƒeCÉH ÜGò©dG GhΰTG ¢SÉæ∏d
k É«fÉ› k ÉÄ«°T Ö©°ûdG Gò¡d Ωó≤J ¿CG øe πîHCG ádhódG √ò¡a iôNC’G äÉÑ∏£àŸG øe Òãc
  øe Égó««°ûJ ” »àdG ∂∏Jh øWGƒŸG ∫Ée øe Égó««°ûJ ” ¥ô£dG ⋲àM k ÉeƒYóe hCG
  á¶aÉ ÚH äGQÉ«°ùdG ∫ƒNO Ωƒ°SQ É¡«∏Y ¿ƒ©£≤à°ùj GƒdGRÉe á≤HÉ°S äÉeƒμM πÑb
  â©°Shh äQÉfC’ ¥ô£dG ⋲∏Y âaöU ƒdh ,É¡JÉjÉÑL ÖgòJ øjCG º∏©j óMCG ’h ,iôNCGh
                                                        .¿GOƒ°ùJQƒH ΩƒWôÿG ≥jôW
⋲∏Y »JCÉ«°Sh ,“É°ü©H Üö†j ’” ¿ƒ«é«∏ÿG ÉæfGƒNEG ∫ƒ≤j ɪc ¤É©Jh ¬fÉëÑ°S ˆG

155
 øY ±Éμæà°S’Gh ƒà©dG øe Gƒ¨∏H º¡a ,¿ƒÑ°ùàëj ’ å«M øe ˆG ôeCG áªcÉ◊G á∏ãdG √òg
                      o
 º¡æe É¡«∏Y π©éj ’CG ˆG ÉYóa º¡æe ¢ùjBG ÚM ¬eƒb ™e ìƒf É¡¨∏H »àdG á∏MôŸG ≥◊G
 A’Dƒg ÚH ábÓY ’ ¬fCÉH ¢†©ÑdG ∫ƒ≤«°S ,OÓÑdG Ghó°ùØjh OÉÑ©dG Gƒ∏°†«°S º¡fC’ kGQÉjO
 ,ôØμj ,ôØc) ᨫ°üH »JCÉJ »àdG äÉjB’G Gƒ©LGôj ¿CG º¡æe GƒLQCG »æμdh ìƒf Ωƒbh
 ɪ¡a ∑öûdG ∞°üJh ôØμdG ∞°üJ »àdG äÉjB’G ÚH ™°SÉ°T ¿ƒÑdÉa (¿hôaÉc ,ôaÉc
 º∏¶dG ∑ƒ∏°S ÚH ó©ÑdÉc ɪ¡æ«H ó©ÑdGh ,áØ∏à ∫GƒMCG ‘ ÓNGóJ ¿EGh ¿ÉØ∏à ¿GôeCG
 ¤hC’G á«fÉ°ùfE’Gh á«æjódG ᪫≤dG ƒgh ∫ó©dG ∑ƒ∏°Sh Ö©°ûdG ⋲∏Y PÉ≤fE’G ¬≤Ñ£J …òdG
 AGó¡°T ˆ ÚeGƒ nb Gƒfƒ oc GƒoæenBG øjòqdG É¡jnCG Éj ” √ó«MƒJ ™e ¿É°ùfE’G ‘ ˆG Égô£a »àdG
 n n n o u pn n p n q   o       n n p n n oq n
sˆG Gƒo≤JGh iƒ r≤à∏d Üô rbnCG ƒg GƒodóYG Gƒodó©J ’nCG ⋲n∏Y Ωƒ nb ¿nBÉæ°T ºoμæeôéj n’h §°ù≤rdÉH
  n      nq n n nq p o n n o         p r     p r n nq        n m r o n n r nq n p r n n p r p p
                                                                        n n r n pn l p n n q
 A»°T øe ´õf Éeh ¬fGR ’EG A»°T ‘ ∫ó©dG ¿Éc Ée” (IóFÉŸG)” ¿ƒo∏ª©J Éà ÒÑ nN sˆG ¿pEG
               o
 ∞dƒ÷G ÖYÓeh …QÉÑμdGh ¥ô£dG ⪫bCG ƒd k ÉfGOõe ¿GOƒ°ùdG ¿ƒμ«°S πgh ,“¬fÉ°T ’EG
 ∫ó©dG á°†jôa â∏X ƒd É¡∏c Ú°üdG äGOQGƒd OÓÑdG âëàah ájQÉéàdG äÉ©ªéŸGh
                                                 .!!! k ÉfGOõe ¿ƒμ«°S πg ... ÚàÑFÉZ áªMôdGh
                                     .!..è«é◊G ∫GƒeCG πcCGh..ΩƒWôÿG ⋲Ø°ûà°ùe
‘h øjódG ‘ øWÉÑdG øe ÌcCG ôgɶdÉH ºà¡àa Ú¡LƒH áªcÉ◊G áÑ°ü©dG πeÉ©àJ
º¡d IQÉ°TEGh êQÉÿG øe ±ƒ«°†dG ô‡ ¬fC’ É«≤jôaEG ´QÉ°ûH ºà¡J »¡a ,áeÉ©dG IÉ«◊G
π«ªŒh äÉ«Ø°ûà°ùŸG πNGóe AÉæÑH ¿ƒªà¡j ,∂dòc ᪰UÉ©dG äÉbôW Ö∏ZCG ¿CÉH
ôªY õ©ŸG Qƒ«°ùahÈdG É¡£≤àdG »àdG Qƒ°üdGh ,ágQÉa É¡«a óLÉ°ùe AÉæHh É¡∏NGóe
                                         o
⋲∏Y ™bGƒŸG ÈcCG ‘ Égöûfh √AÉHôbCG óMCG Qhõj ¿Éc ÉeóæY ⋲Ø°ûà°ùŸG πNGO øe â«îH
ôXÉæe ,¿GOƒ°ùdG ‘ Éæ∏gCG É¡°û«©j »àdG IÉ°SBÉŸG á≤«≤M øY È©J á«JƒÑμæ©dG áμÑ°ûdG
Qƒ°ü©e Ö∏≤H ⋲°Vôª∏d ÉfƒYód πNGódG øe ⋲Ø°ûà°ùŸG Éæ∏NO GPEGh ,¿É«ã¨dÉH Ö«°üJ
⋲Ø°ûà°ùe Qhõ«∏a ∂dP iôj ¿CG ójôj …òdEGh ,¬æe º¡LQÉîjh ˆG º¡«aÉ©j ¿CG ÉŸCG
™e π«∏dÉH Dƒ“ »àdG §£≤dGh ¢û°û©j …òdG ï°SƒdGh ôHÉæ©dG ádÉM »μÑ«d ΩƒWôÿG
∫GƒeCGh IÉcR ¿hõæμj ø‡ É¡fhóéj ’ »àdG IÉ°SGƒŸÉH ¬Ñ°TCG ádÉM ‘ ⋲°VôŸG ÚfCG
áÄ«°S áæ°S Gƒæ°S ¿CG ó©H É¡H Gƒéë«d hCG êQÉÿG ‘ É¡H Gƒ÷É©àjh ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG
         o
º¡JQÉeCG πHÉ≤e º¡«∏Y ∫ÉŸG ¥GóZEGh ,è«é◊G êGƒaCG ⋲∏Y AGôeoCG ™°VƒH è◊G ¿ƒÄ°T ‘
¿ÉeõdG ôNBG ‘ IOÉb √AÉL áÑ©μdG »°ùμj ¿Éc …òdG ¿GOƒ°ùdG ,(ˆG ¿ÉëÑ°S) äÉã©Ñ∏d
â°†e Qƒ¡°T πÑbh ,AGô≤ØdG √GƒaCG øe IPƒNCÉŸG IÉcõdGh è«é◊G ∫GƒeCG øe ¿ƒJÉà≤j

                                                                                         156
ÚHô≤ŸGh äGQGOE’G AÉ°SDhQ øe ÚéàëŸG 䃰üH IÉcõdG ¿GƒjO á°SÉFQ ¿ÉcQCG äõàgG
⋲∏Y ƒHôj IòaÉf ájOÉ«b á«°üî°ûd ¬ª«∏°ùJ ” ÒÑc ≠∏Ñe ÖÑ°ùH ¿GƒjódG Ωôg áªb øe
á«°üî°ûdG ∂dP äQôH ɪc (á«aƒ°üdG ¥ô£dG) ºYó`d ±öU ¬fCG π«b ¬«æL QÉ«∏e 2 `dG
                                                   o
ÚH Ée ¢TÉ≤ædG óà°TG ÈÿG ájƒcõdG äGOÉ«≤dG âaôY ÉeóæYh ,≠∏ÑŸG âª∏à°SG »àdG
¬«dEG π°Uh ¢ùM ó∏ÑJ …CG …QOCG ’,±hô©ŸG Ò°üŸG á«°ûN ≥◊G ⋲∏Y âcÉ°Sh ¢†aGQ
                .Qƒ¶ëŸG ‘ Gƒ©bh óbh ,OÓÑdG ¬«dEG ¿hOƒ≤j ≥Øf …CGh Ωƒ≤dG A’Dƒg
                                  Ö©°ûdG AÉeO ¢üe ‘ â°ü°üîJ äGQÉØ°ùdG
                                                        q
äÉæ«L π°UCG º¡fCÉch ¿ƒ©Ñ°ûj ’ º¡fCG Ωƒ≤dG A’Dƒg ‘ á«°SÉ°SC’G á∏μ°ûŸG ¿EG
¿ƒ≤Øæj ’” áÁôμdG áj’G ‘ ±ƒbƒdG ¤EG º¡cƒ∏°S »æàØd óbh ,™∏¡dGh ´ƒ÷G
                  p
á«°ûîH ájB’G º¡ª¡àJ øjò∏d GhQôH ˆG º¡ªMQ ÉfhöùØe øμdh “¥ÉØfE’G á«°ûN
IÉëæd êÉà– ’ áMGöüHh ∫ƒ≤J ájB’G øμdh (ô≤ØdG) á«°ûN GƒdÉbh ∂dP ¥ÉØfE’G
äGôKDƒe …CG ¿hOh ¿ƒ≤Øæj ’ º¡à©«Ñ£H º¡fCG …CG “¥ÉØfE’G á«°ûN” Újƒ¨d hCG
Úª¡àª∏d GhQÈa ájB’G øjöùØŸG ¬«∏Y πμJ …òdG (ô≤ØdG) πãe á©fÉe á«LQÉN
∂fhOh ,ÚjPÉ≤fE’G ∑ƒ∏°S ™e ≥ØàJ ájB’G √òg ,∂dP ÒZ ˆG OGôeh º¡∏©a
.kGôªà°ùe ∂æ°†dG ∫GRÉeh IÉ«◊G »MÉæe πc ‘ Ö©°ûdG øe É¡fƒæéj »àdG ∫GƒeC’G
øjôëÑdG ‘ ¿GOƒ°ùdG IQÉØ°S »Øa Ö©°ûdG AÉeO ¢üe ‘ â°ü°üîJ êQÉÿG ‘ ÉæJGQÉØ°S
á«FGóàH’G á∏MôŸG ‘ ôNB’ ∞°U øe ÖdÉW ∫É≤àf’ á« qØ°U á«°SQóe IOÉ¡°T ≥«KƒJ Óãek
∞dCG 128 ‹GƒM k É«æjôëH kGQÉæjO 20 ÚàbQh ≥«Kƒàd â©aO óbh ,»æjôëHQÉæjO 10 `H
¢†«ØîJ øjôëÑdG ‘ ÒØ°ùdG ÖFÉf ¢†aQh ,ÚàFΡe ÚàbQh ≥«Kƒàd ÊGOƒ°S á«æL
…ô©j …òdG º∏≤dG ÖMÉ°U ¿C’ ,π©Øj ’ ±ƒ°S ¬fCG øe á≤K ⋲∏Y âæc ÉfCGh ,≠∏ÑŸG
                                           .!..øªãdG ™aój ¿CG ’EG øμÁ ’ ΩɶædG
  »àdG ..⁄É©dG ‘ IPÉ°ûdG ádhódG øe ¿GOƒ°ùdG ¿CG ËôμdG ÇQÉ≤dG º∏©j πgh
  º∏©j πgh ,ÒãμdG ∫ÉŸG ∂dP ‘ ™aójh √ójóéàd ÚeÉY πc ÉgRGƒL πeÉM Ögòj
k Éeƒ°SQ ¢VôØJ »àdG Ió«MƒdG ¿ƒμJ OÉμJ ádhódG ¿GOƒ°ùdG ¿CÉH ËôμdG ÇQÉ≤dG
  ™°Vh ±hô©e ƒg ɪc ≥«KƒàdGh ,äGóæà°ùŸGh ¥GQhC’G ≥«KƒJ ⋲∏Y øªãdG á¶gÉH
  ‹GƒM ∞∏μj ºàÿG ™°Vh Oô› ,∫hDƒ°ùŸG ™«bƒJ ™e ábQƒdG ô¡X ⋲∏Y IQÉØ°ùdG ºàN
             o
  .?..√òg iõ«°V ᪰ùb …CGh..Gòg º∏X …CG..IóMGƒdG ábQƒ∏d ÊGOƒ°S ¬«æL ∞dCG 65
  ..(πWÉÑdÉH ¢SÉædG ∫GƒeCG πcCG) ⋲ª°ùj êQÉÿG ‘ á«fGOƒ°ùdG äGQÉØ°ùdG ¬H Ωƒ≤J Ée ¿EG
                                     o

157
  øe ÒãμdG ‘ ΩÉj’G √òg ÉgGó°U OOÎj »àdG ¿GOƒ°ùdG ‘ áYÉéŸG »JCÉJ ’ GPɪ∏a
  ,á«FGò¨dG IƒéØdÉH (áeƒμ◊G) É¡«ª°ùJ É¡JOÉ©ch á«dhódGh á«∏ëŸG ᫪°SôdG äÉ¡÷G
  ,á∏JÉ≤ŸG äGôFÉ£dG …ΰûJ áeƒμ◊Gh Ó°UCG çó– GPÉŸ..á«FGòZ Iƒéa âfÉc ¿EGh ⋲àM
                                       k
  á«HôY ádhóH äGQÉØ°S ‘ äGôHÉîŸG •ÉÑ°V Ú©Jh ,ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG äGQÉ«∏Ã
                                     o            o
  ÉæeÉjCG ô¡°Sh Éæ«ÑL ¥ôY ..ÉædGƒeCG øe ÒãμdG ºgöSCG ⋲∏Yh º¡«∏Y ±öüJh ,á≤«≤°T
k É°†cQ ¿ƒ°†côj ºcÉ◊G Üõ◊G IOÉbh ¿GOƒ°ù∏d áYÉéŸG »JCÉJ ’ GPÉŸh ,ÉæHGòYh
  äÉjÉæÑdGh ¥OÉæØdGh ∑Éæg »°VGQC’G AGöûd ájƒ«°SB’G QƒªædG ∫hód iôNB’Gh áæ«ØdCG ÚH
  ±öüj ºcÉ◊G Üõ◊Gh áYÉéŸG »JCÉJ ’ GPÉŸh ,ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ∫GƒeCG øe á≤gÉ°ûdG
               .ÉgÒZh É«fÉ£jôHh Éjõ«dÉe ‘ ¬jójDƒe á°SGQO ∞jQÉ°üe Éæª◊h ÉæeO øe
äƒμ°ùdG ,kÓjƒ– ’h ÓjóÑJ ˆG áæ°ùd ó‚ ødh ∫óÑàJ ’ ¤É©Jh ¬fÉëÑ°S ˆG áæ°S ¿EG
                    k
øe k É°Uƒ°üN ‐áeƒμ◊G øe ¬àeP ܃æ÷Gh Üô¨dG CGôH ¿CG ó©H – ∫ɪ°ûdG ‘ …ôéj …òdG
ÉæÑ«°üj …OÓH ‘ ÒN ƒg Ée πμd ≥MÉŸG º∏¶dG Gò¡d Úë£ÑæŸGh Ú«°SÉ«°ùdG QÉÑc
É¡«aÎe ÉfôeCG ájôb ∂∏¡f ¿CG ÉfOQCG GPEGh” áÁôμdG ájB’G Éæ«a ≥≤ëàJ ¿CG øe ±ƒÿÉH
¬°û«©J …òdG ∂æ°†dG πgh ‐AGöSE’G”kGÒeóJ ÉgÉfôeóa ∫ƒ≤dG É¡«∏Y ≥ëa É¡«a Gƒ≤°ùØa
»àdGh πaÉμJh IOƒe øe áÑ«£dG ¥ÓNC’G ∑Óg πgh ,∑ÓgE’G Gò¡d ájGóH ’EG OÓÑdG
AÉjôHC’G ™aó«d A’Dƒg …OÉjCÉH á«JBG áKQÉμHh äÉ°ùëf äÉeƒÄ°ûe ΩÉjCÉH ôjòf ’EG âHÉZ
QGO ‘ º«≤eh äÉÄ«°ù∏d ìΛ ÚH ¥ôØJ ’ »àdG á«fƒμdG áæ°ùdG √ò¡d k É≤«≤– É¡æªK
           o
(Ú«eÓ°S’G) øe äGöûY ,É¡FQód k ÉëaÉμe hCG É¡æY ±ô£dG »°VÉZ k ÉàcÉ°S É¡MGÎLG
∫É©aC’G √òg øe º¡°ùØfCG ¿DhÈjh ΩɶædG äÉ°SQɇ ¿hó≤àæjh ¿ƒÑàμj GƒfÉc øjòdG
⪰üdÉH GhR’ »eÓ°S’G ¬LƒàdG ⋲∏Y ÚHƒ°ùëŸG øe ÒãμdGh ΩÓbCG GƒØNCGh Gƒàμ°S
⋲∏Y k ÉaƒN ∂dPh º¡«∏Y áKQÉc ¤EG ⪰üdG Gòg ∫ƒ–h √hóH ɇ º¡àeP AGôHEG øY
’h ¥ÉæYC’G ™£b) πãŸG ¿Éc »àdG á«eCG »æH ähÈL ΩÉjCÉH ¬«Ñ°T IôgÉX ‘ º¡bGRQCG
É¡ª°SG Iôμa ¿GOƒ°ùdG ‘ â¡àfG ó≤d ∫ƒbCG »ææμdh ...É¡JÉKhQƒe øe (¥GRQC’G ™£b
ájöûÑ∏d πH Úª∏°ùŸGh ΩÓ°SEÓd AÉ°SCG …òdG êPƒªædG Gòg ó©H (á«eÓ°SE’G ácô◊G)
                                                                          .AÉ©ªL
                              .!.. ÉgõFGôZh É¡MQGƒL ´ÉÑ°TEG ‘ ábQÉZ áÑ°üY
                                                                        o
PÉ≤fE’G çÉãàLG ‘ áë∏°ùŸG á°VQÉ©ŸG âÑ©J ¿CG ó©H á«°VÉŸG ¿höû©dG äGƒæ°ùdG
øe É¡fCG Ú°SÉæàe º¡d k É«¡dEG kGOóe ¿ƒ°Shƒ¡ŸG A’Dƒg É¡Ñ°ùM á«dhO ±hôX ÖÑ°ùH
                                 q

                                                                            158
,»¡dE’G Ò«¨àdG »JCÉ«d º¡ª∏X ¿ƒæa ôNBG Gƒ°SQÉÁ ⋲àM kGóe º∏¶dG ‘ º¡d OGóeE’G áæ°S
                                                      q
¬«∏Y ⋲°ù«Y ¤EG ’EG Égƒª∏°ùj ød º¡fCÉH GƒMöü«d á°Sô£¨dG øe á∏Môe Gƒ¨∏H óbh
⋲°ù«Y º∏à°ù«°S πgh √ƒMÎLG º∏X πc ‘ º¡æ©∏«°S ⋲°ù«Y ¿CG Ú°SÉæàe ΩÓ°ùdG
πg ,k ÉaôJ √Gôjh ôé◊G ó°Sƒàjh ¢VQC’G ¢TÉ°ûN øe πcCÉj ¿Éc …òdG ΩÓ°ùdG ¬«∏Y
√òg πãŸ Ωƒ≤dG A’Dƒg ÜöV ¿EG ,á«fÉ°ùfEÓdh øjó∏d AÉ°SCG …òdG AGô¡dG Gòg º∏à°ù«°S
ɪch ,º¡bGƒ°TCG ÚH áHƒ©dCG √ƒ∏©L …òdG øjó∏dh ¢SÉædG ∫ƒ≤©dh º¡d áfÉgG á∏ãeC’G
…ôéj Ée ,“ádƒ°U πWÉÑ∏dh ádhO ≥ë∏d” ¿EG º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U ∫ƒ°SôdG áØ«∏N ∫Éb
É¡°ùØf ⋲∏Y ¬JòNCG …òdG ó¡©dG âãμfh ≥◊G âÑfÉL É¡fC’ ádhO ¢ù«d ¿GOƒ°ùdG ‘
±É°üfE’Gh ádGó©dG ⋲∏Y óªà©j ÊÉ°ùfEG è¡æe ≥Ñ£J ⁄h k ÉæjO ≥Ñ£J º∏a øjódG ≥«Ñ£àH
ÉgõFGôZh É¡MQGƒL ´ÉÑ°TEG ‘ ábQÉZ áÑ°üY ¥Gƒ°TCG §≤a ,⁄É©dG ∫hO ‘ çóëj ɪc
                                       o
º∏¶dGh ¢ùFÉ°SódGh äGôeGDƒŸGh …RÉîŸG πc ⋲∏Y È°U …òdG Ö©°ûdG ÜÉ°ùM ⋲∏Y
ÈY áª∏¶dÉa .... È°üdG Gòg Qób ⋲∏Y ˆG ¿PEÉH Ò«¨àdG ¿ƒμ«°S …òdGh ,äɪ∏¶dGh
’EG Ghôcòj ødh ¿É«°ùædG »W ‘ Égó©H øe GƒÑàμj á©«æ°T äÉjÉ¡æH ¿höûÑe ïjQÉàdG
                                                               .∫ÉãeC’G CGƒ°SCG ™e
..Ú≤j ⋲∏Y ÊEG á«fBGô≤dG ájDhôdÉH áÑ°ü©dG √òg ∑GôM §HQh á«eÓ°SE’G Iô¶ædÉHh
áLQód ,á«YGQõdG IôØædGh …hôe ó°S ,É¡∏c É¡d ¿ƒ∏Ñ£j »àdG º¡©jQÉ°ûe â∏°ûa GPÉŸ
∫GƒeCG GƒYÉ°VCG ¿CG ó©H á«ÑæLCG ácöûd Iôjõ÷G ´höûe ™«Ñd Gƒ©°Sh QÉ©°ùdÉH GƒÑ«°UCG º¡fCG
…òdG á«YɪàL’Gh ájOÉ°üàb’G ᪫≤dG hP ´höûŸG Gòg ,¬æe πFÉW ’ Ée ‘ ∫hÎÑdG
™ªW hCG ó≤M ¿hO ˆG ¥RQ ¿ƒª°SÉ≤àj ¿ÉeCGh øeCG ‘ ¿GOƒ°ùdG πFÉÑb πc ¬«a â›ófG
ôjƒ£J øe k’óH ´höûŸG ™«Ñd ⋲©°ùJ IôeóŸG áYƒªéŸG √ò¡H GPEÉa ,ΩÉY áFCÉe øe ÌcCG πÑb
äGôeGDƒŸG ácÉ«M ÖÑ°ùH ´GóHE’G Ghó≤a ó≤d ,ÌcCG ¿GOƒ°ùdG ¬æe ó«Øà°ù«d ¬JÉéàæe
ˆG º¡æëàeG ∫hÎÑdG ⋲àM ,º¡©jQÉ°ûe πc â∏°ûØa √ójó°ùJh ˆG ó«jCÉJ º¡æY ™£≤fÉa
¬fÉëÑ°S ˆGh ¢SÉædG πc ÚLóJ ¿hójôj º¡fC’ QƒaQGO äOô“h ÜGò©dG ¬©e êôîa ¬«a
ÜÉHQCG øμdh ,√hóMƒj ’ hCG √hóMƒj ¿CG ájôM º¡d ìÉJCG ɉEGh ¬≤∏N øLój ⁄ ¤É©Jh
º¡bRQ Gƒ∏©éjh ÚŸÉ©dG ÜQ øe ÌcCG ¢SÉæ∏dk ÉHÉHQCG Gƒfƒμj ¿CG ¿hójôj »æWƒdG ô“DƒŸG
                              q
.∂dP øe ÌcCG ÈμJh ÈŒ ∑Éæg π¡a ,ºgôeCGh º¡fÉ£∏°S â– º¡àjôMh º¡àcôMh

                                                           »æWƒdG ô“DƒŸG ¿ƒYôa

159
º¡d π≤j ⁄ å«M …PÉ≤fE’G √ÉŒ’G Gòg ¢ùØf ‘ áÑ°üæe ¿ƒYôa á«HƒHQ âfÉc ó≤d
                                                     o
¢ù«d hCG ,“»à– øe …ôŒ »àdG QÉ¡fC’Gh öüe ∂∏e ‹ ¢ù«dCG” ìöU ¬æμdh ºμà≤∏N ÉfCG
                                                 o
áæjõNh ,¿GOƒ°ùdG »°VGQCGh ,¿GOƒ°ùdG áYGQRh ,¿GOƒ°ùdG ∫hÎH »æWƒdG ô“Dƒª∏d ¿B’G
¿hO ,¿hAÉ°ûj øªY É¡fƒ©æÁh ¿hAÉ°ûj øŸ ,¿hAÉ°ûj Ée É¡æe ¿ƒëæÁ ..¿GOƒ°ùdG
…OÓH ‘ …ôéj Ée øμJ ⁄ ¿EG áæYôØdG »g Ée ... ±É°üfE’Gh ádGó©dG ‘ ˆG ôeC’ IÉYGôe
øe óMCG »Yój ¿CG §≤a »g πg ... ∂dP øμJ ⁄ ¿EG ¬≤∏N ‘ ˆG áªMGõe ¿ƒμJ GPÉeh ..
…Ò°ùØàdG ±ô©dG øY kGó«©H ¿ƒYôa áæYôa ôHóJ »JOÉ°S ºμæe GƒLQCG ... ¬dEG ¬fCG ¢SÉædG
               o
,IQôμàe ÒZh á«fBG ⋲°Sƒe ΩÉjCG ‘ ájöüŸG á«fƒYôØdG ádÉ◊G ¿CÉH øjÒãμdG ºgƒj …òdG
                                                                           o
ä’BÉe ±ô©f ¿CG »g ËôμdG ¿BGô≤∏d ÉæJAGôb øe É¡°ü∏îà°ùf ¿CG øμÁ »àdG IÈ©dÉa
øe øμd ,ºgRƒa hCG º¡fGöùN á“ÉNh ÊÉHôdG ió¡dG øe º¡Øbƒeh Ú≤HÉ°ùdG ΩGƒbC’G
ÇQÉ≤dG øe ƒLQCG Éæg »ææμd ,?..¬°ùØf É¡H Ö°SÉëjh ÉgóæY ∞≤jh äÉjB’G AGô≤j …òdG
ô¡°T ôNGhCG ¥höûdG IÉæ≤H ¬à∏HÉ≤e ‘ ™aÉf ⋲∏Y ™aÉf .O äÉëjöüJ ™LGôj ¿CG ËôμdG
∫ƒM äGôe áKÓK øe ÌcCG ÉgócCG »àdG ¬JÉëjöüJh ÚæM ôμHÉH π«eõdG ™e ¿É°†eQ
,ºμ◊G øY ÉgOÉ©HEG ™«£à°ùj óMCG ’ (PÉ≤f’G) …G É¡fCGh ¿GOƒ°ùdG ºμëH ΩɶædG ∂°ù“
¢ù«FQ óYÉ°ùeO ∫ƒ≤j PEG ájôμ°ù©dG Oƒ°û◊G ióMEG ‘ É¡H ∫Éb »àdG äÉëjöüàdG ∂∏Jh
ájGô∏d Iöüàæe á«°VÉe »gh ,Ò°ùJ øjCGh ójôJ Ée ±ô©J PÉ≤f’G” ™aÉf .O ájQƒ¡ª÷G
Ò«¨J »æ©J ájOó©àdG ¿G ¢ùëj øeh ájOó©àdG º°SÉH ó∏÷G Ò¨àj ødh .™«°†J ⁄ »àdG
ôªY ¢ù«FôdG åjóM k É°†bÉæe Ò°ùØàd êÉàëj ’ í°VGh ΩÓμdGh ,“ºgGh ƒ¡a PÉ≤f’G ó∏L
è¡ædG øe kGÒãc Ò¨J ΩɶædG ¿CG kGócDƒe ìÉÑ°TC’G 䃫H á≤«≤ëH ±ÎYCG ÉeóæY Ò°ûÑdG
™aÉf .O äÉëjöüàH k ɪà¡e »°ùØf óLCG k ɪFGO Éæg øeh ,Ω1989 ΩÉ©dG ‘ ¬H ⋲JCG …òdG
πc Ò°ùØJh ìöûJ ôNBG πμ°ûH »gh..!!..ºcÉ◊G Üõ◊G ÒμØJ á«≤«≤M øY È©J É¡fC’
AÉeódG ábGQEG ‘ á«Ñ©°ûdG ácô◊G §jQƒJ ä’hÉ πãe OÓÑdG ‘ çó– »àdG çGóMC’G
‘ çóëj Ée πc ‘ IhÉ°ùŸGh ∫ó©dG ácôM ⋲∏Y Ωƒ∏dG AÉ≤dEG ,∫ɪ°ûdG ‘h ܃æ÷G ‘
                                                                        .QƒaQGO



2009 Ȫ°ùjO 1



                                                                            160
          »°SÉ«°ùdGh »æjódG ±ô£àdG ´ƒ«°T íeÓe
                                   ¿GOƒ°ùdG ‘
OGóÑà°S’G ™FÉÑW” ¬HÉàc ‘ »ÑcGƒμdG øªMôdGóÑY ôμØŸG √ôcP Éà GÒãc ¢ùfCÉà°SCG
                                                               k
,º∏©dG ⋲∏Y π¡÷G OGóÑà°SG” ƒg OGóÑà°S’G ´GƒfCG íÑbCG ¿CG øe “OÉÑ©à°S’G ´QÉ°üeh
â∏L ˆG ¿CG ∂dPh ,¬°ùØf ⋲∏Y AôŸG OGóÑà°SG ⋲ª°ùjh ,π≤©dG ⋲∏Y ¢ùØædG OGóÑà°SGh
“π¡÷G √óFÉb kGóÑY ¿ƒμj ¿CG ’EG ⋲HCGh ôμØa ,π≤©dG √óFÉb kGôM ¿É°ùfE’G ≥∏N ¬ª©f
¬H ÊCÉch »ÑcGƒμdG ôμØŸG ÉgQƒ°U »àdG ᨫ∏ÑdG IQƒ°üdG √òg »°SÉfCÉà°SG å©Ñeh
IÒ°üH »g É¡∏©dh IQƒ°üdG äGP »gh ¿GOƒ°ùdG ‘ (PÉ≤f’G) Ωɶf øY çóëàj
OGóÑà°S’G øY »ÑcGƒμdG øªMôdGóÑY Öàμj ÉeóæY h ,πÑ≤à°ùŸG Ú©H ô¶æj ¿G øeDƒŸG
äÉjGóH ‘ ÊGOƒ°ùdG ΩɶædG IQƒ°U ¢ùμ©j ƒg É«FÉ≤∏J »°VÉŸG ¿ô≤dG äÉjGóH ‘
,á≤£æŸGh ¿GOƒ°ùdG ïjQÉJ ‘ ¥ƒÑ°ùe ÒZ GÒÑc Éaô£J óLhCG …òdG ∂dP,ójó÷G ¿ô≤dG
…öüæ©dGh »∏Ñ≤dG ±ô£àdG πH Ö°ùëa øjódG ‘ ¢ù«d ±ô£àdG áªb ƒg çóM …òdÉa
§«£îàdÉH ΩƒWôÿG øe É≤∏£æe IóYÉ≤dG º«¶æàd AGƒL’G Å«g …òdG ,»JGòdGh »æjódGh
11 áKQÉc »g É©ªL ájöûÑdG âYhQ »àdG á«HÉgQ’G áKQÉμdG ¬æY èàf …òdG ≥«bódG
⋲∏Y ¬°ùØf ¢Vôa GójóL É©bGhh áªL çQGƒc â≤∏N »àdG áKQÉμdG ,Ω2001 ȪàÑ°S
             .øjôN’ÉH ¬JÉbÓY ‘ »eÓ°S’G ⁄É©dG á«©°Vh ⋲∏Y ¬dÓ¶H ⋲≤dCGh ⁄É©dG
AGQB’G øe ÒãμdG Éfö†– ¿GOƒ°ùdG ‘ (PÉ≤f’G) Ωɶf Ö°ü©J øY çóëàf ÉeóæYh
±ô£Jh, Ö°ü©Jh OGóÑà°SG ÉfOÓH ‘ …ôéj …òdG ¿G ∂°û∏d ’É› ´ój ’ Éà ócCÉJ »àdG
±ô£àdG ±ô©j ÚM ,…hÉ°Vô≤dG ∞°Sƒj ï«°ûdG ôμØŸG √ó«cCÉJ ‘ Ögòj Ée Gògh
¢üî°ûdG OƒªLh ,OƒLƒH øjôNBÓd ¬©e ±Î©j ’k ÉÑ°ü©J …CGô∏d Ö°ü©àdG ¬fCG ⋲∏Y »æjódG
’h ,´öûdG ó°UÉ≤e ’h ,≥∏ÿG ídÉ°üŸ áë°VGh ájDhôH ¬d íª°ùj ’ kGOƒªL ¬ª¡a ⋲∏Y
       .ºgóæY Éà √óæY Ée áfRGƒeh ,øjôNB’G ™e QGƒë∏d IòaÉf íàØj ’h ,öü©dG ±hôX
‘ ó¡àéj ¿CG ¬°ùØæd õ«éj øe A’Dƒg ( πãe )øe ¿CG …hÉ°Vô≤dG ¬d Öé©j ɇh
¬«a ≥aGh ,…CGQ øe ¬d ìƒ∏j Éà ɡ«a »àØjh ,ÉjÉ°†≤dG ¢†ªZCGh ,πFÉ°ùŸG ¢UƒYCG
¿CG ,Ú©ªà› hCG øjOôØæe ,Ú°ü°üîàŸG öü©dG Aɪ∏©d õ«éj ’ ¬æμdh ,∞dÉN hCG

161
‘ áªcÉ◊G PÉ≤f’G äÉ«b çóëàJ ɪæ«Mh ,¬«dEG ÖgP Ée ∞dÉîj …CGQ ‘ Ghó¡àéj
øjôNBÓd É¡°ùμ©d á«eÓY’G Iõ¡L’G óæŒh É¡à≤≤M »àdG äGRÉ‚’G øY ¿GOƒ°ùdG
á«FÉ°†ØdG äGƒæ≤∏d É¡©aód ⋲fGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ∫Ée ôM øe äGQ’hódG ÚjÓe ±öüJh
iÔa ,á«HQh’G á≤£æŸG ‘ É¡d ÉbƒH Ò°üJ »àM (á∏≤à°ùŸG) IÉæb ™e çóM ɪ∏ãe
¬«a äƒÁ …òdG âbƒdG ‘ ájOÉŸG äGRÉ‚’G IQƒ°U ¢ùμY ‘ ÒÑμdG OÉ¡àL’G Gòg
äGöû©dG äƒÁ É¡æe áÑjôb ≥WÉæe ‘h ,Ió«©ÑdG ±GôW’G ‘ ÉYƒL ÊGOƒ°ùdG øWGƒŸG
. º«∏©àdGh AGò¨dÉH GƒÑdÉW º¡fC’ §≤a ájôμ°ù©dG áeƒμ◊G äÉ«dBÉH Ú«fGOƒ°ùdG øe
AÉæÑdÉH ’ Ωó¡dÉH Úaô£àŸG A’Dƒg ™dh ¿CG ” …hÉ°Vô≤dG QƒàcódG í°Vƒj Éægh
Gòg ≠∏Ñjh.“áahô©e áæ°ûæ°T º¡°ùØfCG á«cõJh ºgÒZ OÉ≤àfÉH º¡eGôZh ,Ëób ™dh    l
ºgAÉeO í«Ñà°ùjh ,øjôNB’G ᪰üY §≤°ùj ÚM ,…hÉ°Vô≤dG Ò°ûj ɪc ,¬àjÉZ ±ô£àdG
                                        o
,ÒØμàdG á÷ ¢Vƒîj ÚM ¿ƒμj ɉEG ∂dPh ,áeP ’h áeôM º¡d iôj ’h ,º¡dGƒeCGh
            q
iƒYO »g ɪc ,kÓ°UCG ¬«a ∫ƒNódG ΩóY hCG ,ΩÓ°SE’G øe êhôÿÉH ¢SÉædG Qƒ¡ªL ΩÉ¡JGh
,ôNBG OGh ‘ áeC’G ôFÉ°Sh ,OGh ‘ ¬ÑMÉ°U π©éj …òdG ±ô£àdG áªb πãÁ Gògh ,º¡°†©H
AÉ°†≤∏d ºcÉëàdG ¢†aôJh ≥M Ò¨H á«cR É°ùØf πà≤J ¿G OGóÑà°S’Gh ±ô£àdG áªbh
Gƒ≤d QƒgõdG ôªY ‘ ÜÉÑ°ûdG øe äGöûY ,Ohó◊G ≥«Ñ£Jh ΩÓ°SÓd ƒYóJ …òdG âfGh
‘ IóÑà°ùŸG áeƒμ◊G ¢†aôJh ,…öù≤dG ‹Éà≤dG ÖjQóàdG äGôμ°ù©e ‘ º¡ØàM
»àM AÉ°†≤dG ΩÉeCG ±ƒbƒdG øe áYƒæ‡ ájôμ°ù©dG á°ù°SDƒŸG ¿C’ »°VÉ≤àdG ΩƒWôÿG
’G π«Ñ°S Óa ,¢VGôY’G âμ¡àfGh ,¥ƒ≤◊G âYÉ°†a ,¿GOƒ°ùdG πgCG ∞°üf â∏àb ¿Gh
§°Sh äöûàfGh (ΩÓ°S’G) ádhO ‘ ΩÓ°ùdG Üɨa ,á«bóæÑdÉH ’G πM ’h ìÓ°ùdG πªM
⁄ɶŸG ¬JóLhCG …òdG ±ô£àdGh ∞æ©dG äÉ«HOG ¿GOƒ°ùdG øe ÒÑc §« ‘ ÜÉÑ°ûdG
                                      .¬JRhÓLh ¬JGƒbh ,ºcÉ◊G OGóÑà°SG øY áŒÉædG
√ÉfôcP Ée œÉf h ,¿GOƒ°ùdG ‘ ¿Éμe øe ÌcCG ‘ á∏©à°ûŸG Üô◊G äGÒKCÉJ ¿EÉa
¿ƒÑ£≤à°ùj (»eƒμ◊G)h (¢VQÉ©ŸG) Úaô£dG øe ÜÉÑ°ûdG â∏©L ⁄ɶe øe ÉØfBG
øe ,iôNC’G ájôª©dG äÉÄØdG ⋲∏Y áÑdɨdG áÄØdG ºg GƒëÑ°UCG á©jöS IÒJƒH º¡fGôbCG
∞©°V ™e äÉbÉ£dGh äÉfÉμeE’G øe É¡d ôaGƒàj ÉŸ ádƒ¡°S ÌcCG Gó«°U É¡Yƒbh å«M
ºK øeh ,áaô£àŸG QÉμaCÓd É¡«æÑJ ‹ÉàdÉHh ,•ôØŸG ¢Sɪ◊Gh º∏©dG á∏bh áHôéàdG
…òdG ÜÉÑ°ûdG ¿G ÒcòàdG øe óH ’ Éægh ,ÉÑdÉZ ∞æ©dG É¡ÑMÉ°üj »àdG ∫ɪYC’ÉH É¡eÉ«b
äGôμ°ù©ŸG ∫ÓN øe ájɨ∏d ájƒb á«eÓYG äÓª◊ ¿ƒ°Vô©àj »eƒμ◊G ±ô£dG ójDƒj

                                                                          162
á¨eOC’G π°ù¨d Èà ¤EG âdƒ– ᫪«∏©àdG á°ù°SDƒŸG ¿CG ∂dP ⋲∏Y IOÉjRh ,á≤∏¨ŸG
øY §≤a ºàj ’ ,OGóYE’G Gòg h .Ú«∏Ñ≤dGh Ú«°SÉ«°ùdGh Ú«æjódG Úaô£àŸG OGóYEGh
êÉàfEG ‘ ºgÉ°ùJ »àdG ájƒHÎdG Ö«dÉ°S’G øe ójó©dG ∑Éægh ,á«æjódG ¢ShQódG ≥jôW
¢ShQódG ¿CG ábQÉØŸG πH , »YɪàL’Gh »°SÉ«°ùdGh »æjódG ±ô£àdG áaÉ≤K êÉàfEG IOÉYEGh
»æjódG ¿ƒª°†ŸG äGP ¢ShQódG øe ±ô£à∏d áÄ«¡J ÌcCG »g »ª∏©dG iƒàëŸG äGP
¿GOƒ°ùdG ‘ (áªcÉ◊G áYƒªéŸG) √ÉæÑàJ …òdG ´höûŸG IQƒ°Uh πμ°T öùØj Gògh .öTÉÑŸG
áÑ°ùædÉH çóM ɪc ºμ◊G Ió°S øe iôN’G äÉfÉ«μdG AÉæHG OÉ©HE’ É¡àjDhQ ∫ÓN øe
ÉeGh ,ájôμ°ù©dGh á«æe’G á°SÉ°ù◊G Iõ¡L’G øe º¡dÉ°UCÉà°SG ” å«M QƒaQGO AÉæHC’
ácô◊G ÜÉÑ°T ) ,¢ù«jÉ≤ŸG πμH IÒÑc äÉYƒª› º¡a ¢VQÉ©ŸG ±ô£dG øe ÜÉÑ°ûdG
¬©HÉàdG á°VQÉ©ŸG ÜÉÑ°T – QƒaQGO ôjô– äÉcôM ÜÉÑ°T ‐¿GOƒ°ùdG ôjôëàd á«Ñ©°ûdG
‘ ¿hOƒLƒe ¿GOƒ°ùdG ÜÉÑ°T IÒN øe ±’B’G äGöûY (»WGô≤ÁódG »æWƒdG ™ªéà∏d
øe GƒLôN º¡æe á«ÑdɨdG øμdh ∫ÉŸG »∏Y ∫ƒ°ü◊Gh ÜGÎZ’G πLCG øe ¢ù«d êQÉÿG
QGöU’G ™e ,IöTÉÑe ÒZ Ö«dÉ°SG ¬«a âeóîà°SG hCG öTÉÑe OôW AGƒ°S ,øjOhô£e ºgOÓH
ÜÉ°ùM ⋲∏Y É¡àjƒ°†Y Úμ“ ‘ É¡jód ±ƒdCÉŸG πμ°ûdÉH »WÉ©àdG ⋲∏Y »eƒμ◊G
π㉠ÉæfCG í°VGh πμ°ûH ∫ƒ≤j …òdG OGóÑà°S’Gh Ö°ü©àdG ´GƒfCG ó°TCG Gògh ,øjôN’G
                                            .!!..¬æ«©H πWÉÑdG ƒg ÉfÒZh á≤«≤◊G



2005 πjôHCG 19




163
164
                  ¢û£ÑdG áaÉ≤ãd ᪰UÉY-ΩƒWôÿG
                  »∏Ñ≤dGh »æjódG ±ô£àdGh âѵdGh
áaÉ≤ã∏d ᪰UÉY ¿GOƒ°ùdG (ΩƒWôÿG)QÉ«àNEG øY ¿ÓY’G øe áªμ◊G Ée …QOCG ’
Gòg ´ÎNEG …òdG øe ,ÜGô¨à°S’G ‘ á橇 á°ûgO ‘ …ÒZ ∫AÉ°ùàjh ,Ω2005 á«Hô©dG
¢û«©Já«Hô©dGá≤£æŸG¿ƒc,áÑWÉb»Hô©dG⁄É©∏d πHÖ°ùëa¿GOƒ°ù∏d¢ù«d,?..¿ÓYE’G
GƒYÎNEG ºK øeh Ghôμa øjòdG ¿CG ôWÉÿGh ∫ÉÑdG ‘h ,áÑ«éY äÉbQÉØeh äÉ°†bÉæàe ‘
∑ÈdG ∂jô– ó««cCÉJ πμHGhOGQCG (á«Hô©dG áaÉ≤ãdG ᪰UÉY)º«¶©dG ±É°ûàc’G Gòg
øe (¢†¡æj) ⋲àM »Hô©dG ∞≤ãŸG RGõØà°SG GhOGQCG ɪc ,á«Hô©dG º°UGƒ©dG ‘ áæcÉ°ùdG
â∏cCG »àdG ìhô÷G ,¬Ñ∏b âæμ°S »àdG AÉ°†¨ÑdGh ±õæJ »àdG AÉeódG ¬æY ∑Îjh ¬©bGh
Öjò©àdG (•É«°S) AGôL øe ∂¡æe ó°ùéHh ,íjôL OGDƒØH Qƒ°ùμe º∏≤H Öàμj ¿CG ,¬aGôWG
(¥ó°U)Ü GhOGQCG A’Dƒg º©f ...á«Hô©dG ᪶f’G (äÓ≤à©e) πNGO É¡d ¢Vô©àj »àdG
π∏¡j ¿CGh ¬JÉgBG »Øîjh ¬e’BG ¬æY ∑Îj ¿G »Hô©dG ´óÑŸG ∞≤ãŸG Gò¡d (ájƒØY)h
¿CG GPEG ¬«∏©a (á«aÉ≤ãdG) ájô◊G øe á©°SGh äÉMÉ°ùe ìÉJCG (√OÓL) ¿CG ócDƒjh Èμjh
!!..ájOÉY ÒZ á«fÉ°ùfEÉH ⋲∏ëàj ¬ªcÉM ¿G ócDƒj ¿G §«∏Z º°ù≤Hh ,√AÉ°SBÉe πcôμæj
᪰UÉY (AÉ©æ°U) øY ™ª°ùf ÉeóæY øμdh á«Hô©dG áaÉ≤ãdG ᪰UÉY øe Oƒ°ü≤ŸG GkPEG Gòg
ÉÁóbh π°UC’G Üô©dG ºgh áªμM πgCG øª«dG πgCÉa ∂dP ¥ó°üf ób á«Hô©dG áaÉ≤ã∏d
¿G ÉææμÁ á«Hô©dG áaÉ≤ãd ᪰UÉY áMhódG ¿G ∫ƒ≤f ÉeóæYh ,(á«fÉÁ) áªμ◊G ¿G π«b
»àdG á«fƒμdG ájô≤dG ‘ á«eÓ°SGh á«HôY IÉæb ô¡°TCG ø°†à– áMhódÉa ∂dP ¥ó°üf
Iôjõ÷G IÉæ≤Hh ⁄É©dG QɶfG § ⁄É©dG ‘ á«FÉ°†a IÉæb ™HGQ âëÑ°UCG πH,É¡«a ¢û«©f
‘ á«Hô©dG áeC’G â∏NOCG »eÓYGh »HOCGh ‘É≤K ´É©°TEG ¿Éμe á≤«≤M áMhódG âëÑ°UG
ΩÉ©d á«Hô©dG áaÉ≤ãdG( ᪰UÉY) ¿G Éæg ábQÉØŸG øªμJh,á«dhódG äÉfRGƒŸG ⁄ÉY
??!!..Iôjõ÷G IÉæb ∫Éeh ÉædÉe,, ⁄É©dG ‘ á«HôY IÉæb ô¡°TCG Öàμe â≤∏ZCG Ω2005
,á«æ≤àdG áàμædG ∂∏J ÒÑc óM ‹G ¬Ñ°ûJ Ω2005 á«Hô©dG áaÉ≤ã∏d ᪰UÉY (ΩƒWôÿG)
á«°SÉ«°ùdGh á«YɪàL’G äÉYƒ°VƒŸG øe äÉμædG Qƒ£àdG ™e ¢SÉædG RhÉŒ óbh

165
»°VÉŸG ¿ô≤dG ‘ ÉgÉfOOQh ÉgÉ橪°S »àdG áàμædG ∂∏J á«æ≤J äÉμf ¤EG á«°VÉjôdGh
»gÉe øY ôJƒ«ÑªμdG GƒdCÉ°S ÉeóæY äGƒæ°S IöûY πÑb …CG äÉæ«©°ùàdG ∞°üàæe ‘
¿G ôJƒ«ÑªμdG º¡d ÜÉLCÉa Ω2020ΩÉY ¢VQ’G ¬Lh ⋲∏Y ¤h’G ¿ƒμà°S »àdG ádhódG
IOÉYEÉH GƒeÉ≤a ,QÉμæà°S’Gh á°ûgódG äÉeÓY º¡«∏Y ⪰ùJQEÉa ,¿GOƒ°ùdG »g ádhódG
äGôe ,IOó©àe ≠«°üH ∫GDƒ°ùdG GhQôch ,áHÉL’G äGP áHÉL’G âfÉμa ,iôNCG Iôe ∫GDƒ°ùdG
ΩÉY ¢VQ’G ¬Lh ⋲∏Y ¤h’G ádhódG (¿GOƒ°ùdG) áHÉL’G äGP »g áHÉL’G âfÉμa äGôeh
º¡eÉeCG »àdG äGöTDƒŸG ¿CG GhCGQ ÉŸ ójó°T ºμ¡àH ¢†©H ¤EG º¡°†©H ô¶æa ,Ω2020
ájOÎe á«fóŸG áeóÿGh ,¿Éμe πc ‘ öûàæe OÉ°ùØdÉa ∂dP ⋲∏Y ∫óJ ’ ¿GOƒ°ùdG øY
∫ƒ¨°ûe ºcÉ◊G ΩɶædGh ,ådÉãdG ⁄É©dG ∫hO iƒà°ùe ⋲∏Y ⋲àM ±ƒdCÉe ÒZ πμ°ûH
ÊGOƒ°ùdG ΩÓY’Gh ,êôM ’h çóM á«YɪàL’G ¢VGôe’Gh ,∑Éægh Éæg äGôeGDƒŸG áYÉæ°üH
??...¿GOƒ°ùdG GPÉŸ ,,IöTÉÑe ôJƒ«ÑªμdG ∫GDƒ°ùH ºgóMCG ΩÉ≤a hhhhh ,¬eÉjG Aƒ°SCG ‘
¢û«©∏d â∏≤àfG ób ⁄É©dG ∫hO πc ¿ƒμà°S Ω2020ΩÉY ∫ƒ∏ëH :ôJƒ«ÑªμdG ÜÉLCÉa
¿GOƒ°ùdG ádhO ’G ,,iôNCG ÖcGƒc ⋲∏Y ájöûÑdG âYRƒJh ôª≤dG h ïjôŸG »Ñcƒc ‘
                                               !...¢VQC’G ¬Lh ⋲∏Y Ió«Mh ⋲≤Ñà°S

¿ÓYG ó«©H ó◊ ¬Ñ°ûJ É¡fƒª°†e ‘ á≤«ª©dGh ,ΩDhÉ°ûàdG ‘ á∏ZƒŸG áàμædG √òg
᪰UÉY ¿C’ Ω2020 ΩÉY ¢ù«dh Ω2005ΩÉY á«Hô©dG áaÉ≤ã∏d ᪰UÉY (ΩƒWôÿG)
¬àÑdCG øμÁ ’ ºª◊Gh Ö¡∏d áaPÉ≤dG äGôFÉ£dÉH É¡FÉæHCG πà≤Jh äÉeô◊G í«Ñà°ùJ ádhO
..»∏Ñ≤dGh »æjódG Ö°ü©àdGh QÉeódGh ÜÉgQ’Gh ¢û£ÑdG ádhód (᪰UÉY) ¿ƒμJ ¿G ’G
øe πc äÉμ°SEGh √Gƒa’G º«ªμàH á«dÉààe ÉeÉY 15 ióe ⋲∏Y äô¡à°TG ᪰UÉY ¿Gh
                                        k
,ájQƒJÉàμjódG áaÉ≤ãd á«HôY ᪰UÉY ¿ƒμJ ¿CG ’EG GóHCG øμÁ ’ (≥jôH’G ‘ á∏¨ÑdG) ∫ƒ≤j
                                                k
                 ..º¡æ«©H É°UÉî°TG π㓠ɉGh ∫GƒM’Gh ∫ÉM …CÉH ¿GOƒ°ùdG πã“ ’
                            k
»L’h ÜΨeh ôLÉ¡e ÚH Ée ÉÑjô≤J É¡fÉμ°S OóY (∞°üf) OöûJ ádhO ¿CGh
                             k
Gô£N πã“h ,»≤«≤◊G ÜÉgQÓd ᪰UÉY ’G ɡરUÉY ¿ƒμJ ¿G øμÁ ’ »°SÉ«°S
…ƒeO ∞æY øe ¢SQÉ“ ÉÃh ábQÉa’Gh Üô©dG ÚH §HôJ »àdG á≤£æª∏d Ébó
ÚHQÉ¡dÉH »HQh’G OÉ–’G ∫hO âÄ∏àeEG óbh,AÉ©ªL ájöûÑdG ⋲∏Y ¬dÓ¶H ⋲≤∏j
ɪc,áØMGõdGh IôFÉ£dG ájôμ°ù©dG äÓª◊G º«ëL øe ÚHQÉg QƒaQGO AÉæHG øe

                                                                            166
Gòμg ,,É«dGΰSCGh Góæch ÉμjôeCG ‹G Iôé¡∏d ¿ƒeó≤àj øjòdG ´ƒªL äOGOREG
??.. É¡aô©f »àdG á«Hô©dG áaÉ≤ã∏d ÉfÉμe ɡરUÉY ¿ƒμJ ¿G øμÁ ’ ádhO
¿GÒæH QƒaQGO iôbh ¿óe ¬«a ¥Î– …òdG âbƒdG ‘ ?? πÑN …Gh .. Gòg §£°T …CG
(ΩƒWôÿG) ,á«Hô©dG áaÉ≤ã∏d ᪰UÉY (ΩƒWôÿG) øY ¿ÓY’G ºàj äGôFÉ£dGh ™aGóŸG
䃟G ¿ÉæWCÉH á∏ª »gh á«°ShôdG (±ƒæàf’G) äGôFÉW ™∏≤J å«M áæjóŸG √òg
å«M á«Hô©dG áaÉ≤ãdG ᪰UÉY ΩƒWôÿG ..Iõé©dGh AÉ°ùædGh ∫ÉØW’G πà≤d QÉeódGh
øe Üö†J âfÉc ɪcQƒa QGO Üö†d ∑ôëàdÉH ôμ°ù©∏d ôeGh’Gh äɪ«∏©àdG Qó°üJ
π©L á«Hô©dG áaÉ≤ã∏d õØà°ùŸG ¿ÓYE’G Gòg ,áHƒædG ∫ÉÑLh ¿GOƒ°ùdG ܃æL πÑb
(»HôY) ƒg Ée πμd AÉ°†¨ÑdGh á«gGôμdÉH ¿ƒ°ùëj ¿GOƒ°ùdG πgCG øe IÒÑc áëjöT
QƒàcódG ï«°ûdG IOÉ«≤H (Aɪ∏©dG) h (ñƒ«°ûdG) øe áYƒªéŸ ≥Ñ°Sh (»eÓ°SG)h
øe áeƒμ◊G (IAGôH) º¡JQÉjR ó©H Gƒæ∏YG QƒaGO GhGR ÉeóæY …hÉ°Vô≤∏dG ∞°Sƒj
ï«°ûdG ¿CÉch QƒaGO πg’ á«Yɪ÷G IOÉH’G øe É¡«dEG Ö°ùf ɇh ,QƒaQGO AÉæHCG (ΩO)
18 øe ÌcCG ó©H ¿ƒª«ŸG ¬eó≤e QɶàfG ‘ (áÁô÷G ìöùe) ¿G ó≤à©j …hÉ°Vô≤dG
áaÉ≤ãdG ᪰UÉY (ΩƒWôÿG) áeƒμMÉ¡H âeÉb »àdG ∫É©a’G ÜÉμJQG ⋲∏Y Gô¡°T
ób ¬H ÉfRGõàYGh ¬d ÉæÑM ºZQ …hÉ°Vô≤dG ï«°û∏d IÒÑμdG IƒÑμdG √ògh ,á«Hô©dG
(»ŸÉY), (øjO) πLQ …hÉ°Vô≤dG ï«°ûdG ¿ƒc ,Qƒa QGO ‘ πgÓd IÒãc Ée’BG â≤∏N
IóëàŸG äÉj’ƒdG ¬H ÖdÉW ÉŸÉW …òdG (§°ù≤dG) h ( ∫ó©dG) ¬æe ¿hô¶àæj GƒfÉc
ób ¿B’Gh !!!,,,øe’G ¢ù∏›h IóëàŸG ·’G á«dhódG ᪶æŸGh ,π«FGöSGh á«μjôe’G
º¡Ø°üæJ ⁄ (á«eÓ°SE’G á«©LôŸG) ¿C’ øëŸGh »°SBÉŸG QƒaQGO πgCG ⋲∏Y âªXÉ©J
᪰UÉY (ΩƒWôÿG) É¡fÓYEÉH â∏gÉŒh º¡bƒ≤M ⋲∏Y â°SGO ∂dòc (áHhô©dG) ¿Gh
.ïjQCÉàdG ¢VQCG QƒaQGO ‘ ∑Éæg â≤jQCG »àdG á«dɨdGh Iõjõ©dG AÉeódG á«Hô©dG áaÉ≤ã∏d
                                           ??... A’Dƒg çóëàj á«HôY áaÉ≤K …CG øY

π«ãªàdGh á«YôdG º∏Xh ¿ƒéŸG áaÉ≤K ..á«∏gÉ÷G πÑb Üô©dG áaÉ≤K ¿ƒμJ ¿G ’G
  (ΩÉghC’G) º¶©J IóÑà°ùŸG (PÉ≤f’G) áeƒμM ¿CÉH ∫ƒ≤dG ™«£à°SCG Éæg øeh ,,º¡H
᪰UÉY) ΩƒWôÿG ¿ÓYEG ¿CG Èà©à°S ,äGQÉ©°T ’G »g Éeh (äGRÉ‚EG) É¡ª«°ùJ »àdG
ÆQÉØdG AÉfE’Gh ,áZQÉa É¡fC’ ,ájhóe É¡JGƒ°UCG ™ØJΰSh ,ÒÑc RÉ‚EG (á«Hô©dG áaÉ≤ãdG

167
áÑ∏L ÌcCG áZQÉØdG áHô©dGh ,»æ«°üdG πãŸG ∫ƒ≤j ɪc ,Å∏ટG AÉfE’G øe áÑ∏L ÌcCG
 ôcòjh .“ƒ°TOQÉfôH” …óædôjE’G ±ƒ°ù∏«ØdG ∫ƒ≤j ɪc áÄ∏ટG áHô©dG øe áé°Vh
 »Hô©dG ôYÉ°ûdG ∫ƒ≤H ÜÉÑdC’G áØNh ܃∏≤dG ∫DhÉ°†J ™e ÜÉ≤dC’Gh ÖdGƒ≤dG ºî°†J
               :¢ùdófC’G ‘ ∞FGƒ£dG ∑ƒ∏e øY çóëj ƒgh Ëó≤dG

      p
      ó````°†à©eh É¡«a ó``````ªà©e AÉ``````ª°SCG   ¢ùdó``fCG ¢VQCG ‘ Êó``gõj ɇ
        p
     !ó°SC’G ádƒ°U k É°VÉØàfG »μëj ô¡dÉc           É¡©°Vƒe ÒZ ‘ áμ∏‡ ÜÉ≤dCG



2005 πjôHCG 21




                                                                          168
                  !!..äGƒfCGh øjO..Úà°SQóe ‘ IAGôb
¿GOƒ°ùdG ‘ …ôŒ »àdG çGóMC’Éa ,ójóL Ωƒj πc ó∏J ⋲∏ÑM ΩÉj’G ¿CG π«b k ÉÁób
                                                        o
äÉ«μÑŸG äÉbQÉØŸG øμd »eƒ«dG »JÉ«◊G π©ØdG ƒg ¢ù«d ójó÷Éa ádƒ≤ŸG √òg ócDƒJ
ƒg Éeh ¢UÉN ƒg Ée É¡æe áØ∏àîŸG πFÉ°SƒdG ÈY Éæ∏°üJ »àdG QÉÑNC’Éa äÉμë°†ŸG
á«eƒμ◊G äÉëjöüàdG á°UÉNh ¿É«ã¨dÉH ÜÉ°üj AôŸG π©Œ ΩÉY ƒg Éeh ,kGóL ¢UÉN
                                              o
º∏Xh ,øjôNB’G ⋲∏Y ‹É©àdGh ,±ƒfC’G ºcõJ »àdG OÉ°ùØdG ¢ü°übh ,ΩÉ©dG ¿CÉ°ûdG ‘
ÚŸÉ©dG ÜQ øe áaÉîŸG ΩóYh ,áª∏¶dG IÉ°VÉ≤Ÿ á°UôØdG º¡d ìÉàJ ’ øjòdG OÉÑ©dG
»°ùØf óLCG Gòd ,äÉj’ƒdG hCG ᪰UÉ©dG ‘ AGƒ°S áØ∏àîŸG áeƒμ◊G äGhOCG ¬ÑμJôJ Ée AGREG
áaÉ≤K ÉgQÉÑàYÉH Ú«dÉ◊G OÓÑdG á°SÉ°S Ωƒ≤dG á«HôJ ÓjƒW ÓeCÉàe ™LQCG k ÉjQƒ©°T ’
                                                     k    k
     .É¡«Hƒ°ùæe óMCG âæc »àdG (á«eÓ°S’G) ácô◊ÉH ⋲ª°ùj Ée ∞æc ‘ âHôJ áYɪL

øe %95 ¿CG »HGÎdG ø°ùM .O ôcP ,“øjÓfhCG õ«fGOƒ°S” ™bƒÃ öûf ¬d AÉ≤d ‘
ΩÉjCG òæe ¬æe ⋲°ûîj ¿Éc ôeCG ƒgh ,“É¡à¡HCG º¡Jó°ùaCG ,á«dÉ◊G á£∏°ùdG ‘ ÚcQÉ°ûŸG
ÜGõM’G OÉ°ùØH »ª°S Ée ∫ƒM k Éé«é°V É«fódG CÓÁ áMÉ°ùdG ‘ k ɪ«¶æJ ácô◊G âfÉc
                                                                        .á«ØFÉ£dG

IÒ°ùŸ π«°UCÉàdGh √ôμØdG ÖMÉ°U ¬JGP ƒgh »HGÎdG .O øe ∞«°UƒàdG Gòg
…ƒHÎdG ܃∏°SC’G ‘ ô¶æ∏d ¬«YGöüe ⋲∏Y ÜÉÑdG íàa ,ÉgQƒ£J äGÎa ∫GƒW ácô◊G
,ΩÓ°SE’G ⋲∏Y É¡é¡f âæH ácôëa ,k ɪ«¶æJ âfÉc ΩÉjCG áYɪ÷G √óªà©J âfÉc …òdG
‘ äÉYɪ÷Gh ÜGõMC’G øe ÉgÒZ øe π°†aCG …ƒHÎdG É¡ŒÉf ¿ƒμj ¿CG ¢VÎØj ¿Éc
OGƒ°ùdG ¿ÉÑ°ùM ‘ øμj ⁄ Ée çóM øμd ,πbC’G ⋲∏Y á«aÉØ°ûdGh ágGõædGh áØ©dG øjRGƒe
É¡à«°U ´GP »àdG Ú«eÓ°S’G ácôM IÒ°ùe ¿ƒ©HÉàj øjòdGh ¿GOƒ°ùdG πgCG øe ÖdɨdG
             .Ω1989 ƒ«fƒj øe ÚKÓãdG ‘ ΩƒÄ°ûŸG ÜÓ≤f’G ó©H á°UÉN ⁄É©dG ‘

¿ƒÑdCG óéj ¿GOƒ°ùdG ‘ »°SÉ«°ùdG πª©dG ‘ ágGõædG ácô◊ ó°UGôdGh ™HÉàŸÉa
                       .(PÉ≤f’G) Ωɶfh á≤HÉ°ùdG á«æWƒdG äÉeƒμ◊G ÚH ™°SÉ°T

169
                                                     ¢VÉ«ÑdG á©°UÉf GQƒ°U
                                                                    k

É橪°S ,á«fÉãdGh ¤hC’G á«WGô≤ÁódG IÎa ‘ á≤HÉ°ùdG á«æWƒdG äÉeƒμ◊G øY
                                                                   :¿CÉH

13 k Éfƒjóe äÉe ¬àjDhôH Éæ∏«L ±öûàj ⁄ …òdG …ôgRC’G π«Yɪ°SEG º«YõdG "       ·
                                                             .k É¡«æL

           .¿Éμ°SEÓd kGôjRh ¿Éch QÉéjEG â«H ‘ k ÉæcÉ°S äÉe »∏°†ØdG »ëj      ·

∞∏îj ⁄h kGÒ≤a äÉe ôYÉ°ûdGh ʃfÉ≤dGh ¢Sóæ¡ŸG ܃éëŸG óªMCG óª   "            ·
                            .¬à°Sóægh ¬HOCGh √ôμa áeÉb ‘ äÉμ∏à‡

k
IQÉŒ á«LQÉî∏d ôjRƒc ¬J’ƒL øe ™ªéj ⁄ òØdG »°SÉeƒ∏HódG ¥hQR ∑QÉÑe
                                                              "             ·
                                            .É¡H ™Øàæj äÉ≤Ø°Uh

`d OGQCG ƒdh AGQRƒ∏d k É°ù«FQ ¬JÎa ∫GƒW k ÉÑJGQ ±öüj ⁄ …ó¡ŸG ¥OÉ°üdG  "     ·
É¡∏©Øj ⁄ ¬æμdh ,∑GòfBG á«dÉN âfÉc »àdG ¿ÉeQO ΩCG äÉMÉ°S ⋲∏Y (¢Tƒc)
                                                       .(áfÓe) ƒæ«Y ¿C’

¢ù«d Ò¡°ûdG á«°ûæŸG â«H ⋲àM äÉμ∏à‡ ¬d ±ô©f ’ ¬°ùØf »HGÎdG ø°ùM.O
                                                               "            ·
¬ÑàμH §≤a »HGÎdG.O ôLÉJ ƒdh ,…ó¡ŸG ∫É°Uh IòØdG ¬àLhR ∂∏e πH ¬μ∏e
´RƒJh ™Ñ£J ¿CG π°†Øj ¬æμdh É¡æe ⋲æàZ’ ⁄É©dG ‘ ™FGòdG â«°üdG äGP
   o     o
                                      .IóFÉØdG º©àd ™ÑW ¥ƒ≤M ¿hO

á«æjódG ¿hDƒ°û∏d kGôjRh ¿Éc »∏©÷G ˆGóÑY ∂∏ŸGóÑY .O ΩƒMôŸG ÉæªY     "        ·
á«eÓ°S’G á©jöûdG h ¿ƒfÉ≤dG PÉà°SCGh ,…Ò‰ ôØ©L ¢ù«FôdG ΩÉjCG ±ÉbhC’Gh
º«YõdG iód äÉ≤ãdG óMCG ¿Éch ,É¡ÄdCÓJh Égó›h ÉgõY ΩÉjCG ΩƒWôÿG á©eÉéH
‘ ÒÑμdG IöSC’G â«H ’EG ∂∏Á ’h É«fódG øY πMQ »æZÒŸG ¿ÉªãY óª
’h äÉcöûdG ’h Qƒ°ü≤dG ¬FÉæHCGh ¬∏gC’ ∑Îj ⁄ áKQƒdÉH ,܃æL …hÉHƒfOh
ÜΨe »eÓ°S’G πjƒªàdG ‘ QƒàcódG ódÉN ôμÑdG ¬æHGh ,IÒÑμdG Ió°UQC’G

                                                                          170
Ihó≤dG ¬FÉæHC’ IôبŸGh áªMôdG ⋲∏Y ºgódGhh ,ájOƒ©°ùdG á«Hô©dG áμ∏ªŸÉH
.™°SGƒdG OGóàe’G äGP IÒÑμdG º¡JöSC’ º¡eGÎMGh º¡d ¢SÉædG ÖMh áæ°ù◊G

k ɪ°SQ GƒcÎj ⁄h ºgAɪ°SCG ’EG ≥ÑJ ⁄ ,áà°ùdG ¬FGQRhh OƒÑY º«gGôHEG ¢ù«FôdG
                                n                                          "   ·
  óHÉμj øe º¡æeh ,Ió«MƒdG º¡àcôJ ºgh ºgAÉæHCG GƒcôJ πH ,k ÉjQÉŒ hCG k ÉjQÉ≤Y
  øe ¿hÒãch ,êQÉÿG ‘ hCG πNGódG ‘ ¬JÉ«M πÑ°S ¿GOƒ°ùdG πgCG OGƒ°S ™e
  ,A’Dƒg hòM GhòM QÉ°üfC’Gh áeC’G ÜõM øeh ᫪àÿGh ÚjOÉ–’G AGQRƒdG
  øjòdG Ú«°SÉÑ©dGh ÚjƒeC’G º¡àØY âbÉah áØ©dG ‘ πãe Üö†e GƒfÉch
     .á«YɪàL’Gh á«fÉ°ùfE’G ádGó©dG óFGQ ΩÓ°SE’Gh áaÓÿG º°SÉH GƒªμM k É°†jCG

ºgÈà©f ᫪«¶æàdG ÉæJƒàa ‘ Éæc øjòdG ÊGOƒ°ùdG »Yƒ«°ûdG Üõ◊G AÉ°†YCG"            ·
π©àæj ¿CG π°†Øj øe º¡æe ¬fCG ,ógGƒ°T »gh ΩÉjC’G Éæd âàÑKCG ,kGOhód kGhóY
,AGóJQ’G IÌc ɪgÓHCG k É°ü«ªbh k Éfƒ∏£æHh ,…QGOEG õcôe ‘ ƒgh ,(áéæØ°S)
AÉ£àeGh ,IôNÉØdG ºª©dGh á©°UÉædG Ö«dÓ÷Gh ÚWÉØ≤dG AGóJQÉH ÚdÉÑe ÒZ
º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U ˆG ∫ƒ°SQ åjóM º¡dÉM ¿É°ùd ¿CÉc ágQÉØdG äGQÉ«°ùdG
πÑ≤j ⁄ k ÉeGôM ¬Ñ°ùàcG k ɪgQO É¡«a ¿Éch ºgGQO Iöû©H k ÉHƒK ¬«∏Yh ⋲∏°U øe ”
                                                                 .“¬JÓ°U ˆG

‘ƒ°üdG …ƒHÎdG ΩɶædG êÉàf âfÉc É¡H õà©f »àdG á∏«ª÷G á«fGOƒ°ùdG êPɪædG √òg
øe ¿GOƒ°ùdG ⋲∏Y IóaGƒdG á«eÓ°S’G äÉcôë∏d ójó÷G á«HÎdG Ωɶf πHÉ≤e ,Ëó≤dG
k’óH ”h ,Oó÷G AÉ°†YC’G ó«æŒ äÉ°ù∏L ‘ äÉ«HOC’G √òg âHÉZ ∞«c âÑéYh ,QGƒ÷G
øμÁ åjóM ƒgh ,“á«°UÉ≤dG ºæ¨dG øe ÖFòdG πcCÉj ɉEG” ⋲∏Y áaÉãμHh õ«cÎdG É¡æY
´ƒLôdG ¿hO É¡dÉM ⋲∏Y ¬£≤°ùJh ,êQGƒÿG ⋲àM á«eÓ°SE’G ¥ôØdG ™«ªL ¬eóîà°ùJ ¿CG
¬∏cCÉj ’ »μd OôØdG É¡«dEG »ªàæj ¿CG Öéj »àdG áYɪ÷G IOÉ«≤a ,»Yƒ°VƒŸG ¬aô¶d
áLQO ‘ »gh ,k ÉjƒeÓ°SEG k ɪ«¶æJ ΩõàdG ¬fC’ ,ÜOh Ög øe πc ‘ πãªàJ ’ ÖFòdG
                                                    .¬°ùØf ΩÓ°SE’G ÇOÉÑe ᪶Y

Ëó≤dG ÊGOƒ°ùdG »MhôdG Ωɶæ∏d á«aƒ°üdG á«eÓ°SE’G á«HÎdG ¿CG ∫ƒ≤dG á°UÓN
Éæd âàÑKCG ,¿GOƒ°ùdG ⋲∏Y IóaGƒdG ájƒeÓ°SE’G äÉcôë∏d ójó÷G …ƒHÎdG ΩɶædG πHÉ≤e

171
äÉcôë∏d …ƒHÎdG èeÉfÈdG ⋲∏Y π°†ØdG ¬d Ëó≤dG »MhôdG …ƒHÎdG ΩɶædG ¿CG ΩÉjC’G
¥OÉ°U ï«°ûdG ¬©eh ôªY ídÉ°U óª ó«¡°ûdG ¿Éc ˆG ¿ÉëÑ°Sh ,¢ùμ©dG ’ ájƒeÓ°S’G
…ƒHÎdG ó©ÑdG ⋲∏Y ¿hõcôj Ée kGÒãc ºFGódGQƒf ∞°Sƒj È◊G .Oh óLÉŸGóÑY ˆGóÑY
äGOÉ«≤dG øe Oó©d äÉjhôe ∫ÓN øe ¬H »àaô©e Ö°ùM ôªY ídÉ°U óªh ,ácô◊G ‘
¥’õfE’G ó°V áfÉ°üM OôØ∏d øª°†j …ƒHÎdG πeÉ©dG ¿CG ócDƒjh ∫ƒ≤j ¿Éc É¡aôYCG »àdG
øª°†j ⋲àM OôØ∏d á«dhDƒ°ùŸG AÉ£YEG Ωó©H »°Uƒj ¿Éc øe º¡æeh ,¢ùØædG AGƒgCG ™e
                                 .á«MhôdG á«HÎdG øe kGôaGhh GÒÑc k É£°ùb ∫Éf ¬fCG

öüëæJ ⁄h ,âØ°Th âØY »àdG á«°SÉ«°ùdG á«fGOƒ°ùdG äGOÉ«≤dÉH πãŸG ÉæHöV óbh
ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG AÉæHCG øe Òãc ‘ πH Ö°ùëa Ú«°SÉ«°ùdG ‘ á«aÉØ°ûdGh áØ©dG √òg
áeÉ©dG ⋲àMh ,™«ª÷G ∫ɪc »Yóf ’h ,ΩÉ°ùbCG AGQóeh äGQGRh AÓchh ÚjQGOEG •ÉÑ°V øe
∑ƒμ°ûe áæ¡e Iöùª°ùdG áæ¡e ‘ iôj ¿Éc …ÒªædG IÎa ‘ ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG øe
Ö°ùμdG ‘ •ƒëàdG ¿hO ∫ÉŸG »æL áaÉ≤K áaÉãμH äOÉ°S ¿B’G øμdh ,É¡Ñ°ùc ∫ÓM ‘
äÉcô◊G èeÉfôH πÑb ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG AÉæHCG øe ÒÑc ´É£b ‘ kGóFÉ°S ¿Éc …òdG
¿CG ó©H ÉgôLÉ øe ™°û÷G ¿ƒ«Y âLôNh ,Ú«fGOƒ°ùdG áZÉ«°üd IóaGƒdG ájƒeÓ°S’G
                       .¿GOƒ°ùdG πgCG iód á∏«°UCG äÉ°SQɇh äÉ«HOCG áYÉæ≤dG âfÉc

                                                 ÖFÉ°ùdG ∫ÉŸG ..äGQÉ«∏ŸG

(á«eÓ°S’G) ácô◊G ‘ »æ∏eGR ..IƒN’G óMCG øjôëÑdG ¤EG AÉL ¿B’G øe ô¡°T πÑbh
¿GOƒ°ùdG iƒà°ùe ⋲∏Y á«HÓW äGOÉ«b GƒfÉc º¡æ«©H ¢UÉî°TCG øY ¬àdCÉ°Sh kGOóY Úæ°S
∞«c ¬d â∏≤a ¤É©J ˆG ‘ áÑ º¡H »æ੪L ,áMÉ°ùdG ‘ áahô©ŸG ºgAɪ°SCG º¡dh
⋲≤∏j ÉfÉ«MCG ÊGOƒ°S ¬«æL QÉ«∏e ܃∏£e ¿Óa “»NCG ‹ ∫Éb ??..ÊÓØdG ¿Óa ∫ÉM
    o
»NCG ∂ë°V ôNBG øY ¬àdÉ°S ºK ,“∂«dGhO Gòμgh ,¬æY êôØj ºK øé°ùjh ¬«∏Y ¢†Ñ≤dG
äÉeƒ∏©e øe »æ∏°üJ Ée ∫ÓN øe ±ôYCG ÉfCGh ,“¬«æL QÉ«∏e 3 ܃∏£e ¿Óa” ¿õM IÈæH
(á«eÓ°S’G) ácô◊G QOGƒch AÉ°†YCG øe äGöû©dG ∑Éæg ¿CG AÓeõdG IƒNE’G ¢†©H øe
∫GƒeC’G √òg Gƒ£YCG ∞«c ™fÉ°üe ’h äÉcöT º¡d ¢ù«d A’Dƒgh ∫GƒæŸG äGP ⋲∏Y
√òg ºgÉ£YCG …òdG øeh ?..∫GƒeC’G √òg Gƒ£YCG óæH …CG â–h ..ÜÉÑ°T º¡à«ÑdÉZh
                                                            ?...á∏FÉ£dG ≠dÉÑŸG

                                                                            172
                                                      .!!..π¶æ◊G º©£H á∏Ä°SCG
äGRÉ‚G óY øe ó©H ÆôØj ⁄ …òdG ˆG ™«bh óª .O πãe QÉÑc ÜÉà oc OƒLh ‘
        q
                                                    .!..(»æWƒdG PÉ≤f’G)
∫É«àZ’ (Ée) äÉYɪL ¬Lh …òdG.. ˆG π°†a óªMEG ¥Éë°SEG ÒÑμdG ÖJÉμdG ∑Éægh
áѨ°ùŸGh ´ƒ÷Gh ô≤ØdG É¡∏cCÉj ó∏H ‘ ÉfõdG áHƒ≤Y Ò«¨àH ÖdÉW ¬fC’ ¿ÉeôY öSÉj
º¡H ßàμJ å«M..óMGƒdG Ωƒ«dG ‘ ⋲fõdG AÉæHCG äGöûY ΩÓà°SG ¤EG ∫É◊G ¬«a π°Uh
ôHÉ≤e øe OóY ‘ ádÉ°†dG ÜÓμ∏d ᪰SO äÉÑLh GƒfÉc øjôNBG, ÉgÒZh Éeƒ≤jÉŸG QGO
                                                         .ΩƒWôÿG ᪰UÉ©dG
OóY ‘ äGöû©dÉH äÉ«fGOƒ°S äGôYGO ¬ãjóMh ¬Áób ¿GOƒ°ùdG ïjQÉJ ‘ Iôe ∫hC’h
º°†J áWöûdG äÓé°S å«M ájOƒ©°ùdG á«Hô©dG áμ∏ªŸG É¡æ«H øeh è«∏ÿG ∫hO øe
                          .!!..Ú«fGOƒ°S É¡aôW QƒéØdGh IQÉYódG ÉjÉ°†b äGöûY
øe IQÉ°TEG ¿hô¶àæj ˆG π°†a ≥ë°SG ∫Éb ɪc ¢VQC’G â– (¿hógÉéŸG) ∑Éægh
                                         .!!..ˆG øjód Ghöüàæj ⋲àM ôeC’G ¬jó«H
                                          !!..(á«eÓ°S’G ácô◊G) á«HôJ »g √òg
                                      .!??..Ωƒ≤dG ÉgÉHôJ √òg á«HôJ …CG ..»HQ Éj
܃∏°SC’ É¡à≤°S »àdG Ú«æWƒdG Ú«°SÉ«°ùdG á∏ãeCGh ,»HGÎdG ø°ùM .O ∞«æ°üJ ¿EG
⋲∏Y IóaGƒdG ájƒeÓ°SE’G äÉcô◊G á«HÎH áfQÉ≤e ,á«aƒ°üdG á«fGOƒ°ùdG ájöSC’G á«HÎdG
,á«eÓ°SE’G ácô◊G É¡æeh á«°VÉŸG Oƒ≤Y áà°ùdG ∫ÓN IQhÉéŸG ∫hódG øe ¿GOƒ°ùdG
∫hO øe ¬«dEG óØj …ƒeÓ°SEG …ƒHôJ Ωɶf ¤EG áLÉëH øμj ⁄ ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ¿CG ócDƒJ
    o
¬∏aÉμJh ºî°†dG »MhôdG √ó«°UQh , á«eÓ°SE’G ádÉ°UC’Gh áMɪ°ùdG ‘ iƒà°ùe ¬fhO
¿EG” …ôgRCÓd ∫É≤a ¢†«HC’G ‘ AGõ©dG ¿Gƒ«°U ‘ ±ƒ°ûàJhôN πgPCG …òdG »YɪàL’G
á«YɪàL’G á«æÑdG ‘ ¬Nƒ°SQh πaÉμàdG Gòg Iƒb ’ƒd ¬fCG ∫ƒbCG Gòdh ,“¬«dEG ⋲©°ùf Ée Gòg
’ƒdh ,kGQòe kGQòg »°VÉŸG ó≤©dG ‘ ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG íÑ°UC’ ,á«aƒ°üdG á«fGOƒ°ùdG
πFÉÑbh k ÉYhôa ¿GOƒ°ùdG ‘ äCÉ°ûæd ,áÉ°ùàŸG ΩÓ°SE’G ìhôH áfƒ∏ŸG á«æÑdG √òg
á«eÓ°SE’G ácô◊G ¬«dEG â∏°Uh …òdG ±ô£àdG óM â∏°Uhh É¡°ùØf á«eÓ°SE’G ácôë∏d

173
á«aƒ°üdG á«HÎ∏d ¿ƒμj Gò¡Hh ,ïdG... OÉ¡Lh Iôégh ÒØμJ äÉYɪL øe öüe ‘
É¡›ÉfôH Èà©J âfÉc »àdG É¡°ùØf á«eÓ°SE’G ácô◊G ôμa ⋲∏Y Ú∏°†a á«fGOƒ°ùdG
Ö°ùM á«aƒ°üdG º¡«a øà ¿GOƒ°ùdG πgCG áZÉ«°U ó«©«°S »°SÉ«°ùdGh …ƒHÎdG
º∏a GƒØ∏àNG ÉeóæY º¡æ«H ±ô£àdG ìɪL íÑc øe ɪg ,Ú∏°†ØdG øjògh ,É¡àjDhQ
áYÉæbh, á«eÓ°SE’G ácô◊G É¡æe ÉæJAÉL »àdG öüe ‘ âNôa ɪc áaô£àe äGQÉ«J êôîJ
                                                 q
íàa »àdG ÜQÉéàdG ™«ªL Üôéj (…QÉ°†◊G) ´höûŸG »≤H É¡ÑÑ°ùH »àdG Ú«fGOƒ°ùdG
Oôjh ,øjÒÑμdG √ƒØYh ¬ª∏ëH È°üj …ƒ≤dG »MhôdG √ó«°UôH Ö©°ûdGh ,¬«∏Y É¡H ˆG
                                                            .ˆG ¤EG √ôeCG πc
óæY Ωóîà°ùJ »àdG åjOÉMC’G ÌcCG âfÉc á«eÓ°S’G ácô◊G ‘ ¤hC’G ÉæeÉjCG ‘
øe ÖFòdG πcCÉj ɉEÉa áYɪ÷ÉH ºμ«∏Y” Ö∏b ô¡X øY ÉgÉæ¶ØMh ¢UÉî°TC’G ó«æŒ
…QÉبdG QP ƒHCG á°üb ájƒHÎdG äÉ«HOC’G √òg ‘ ™ª°ùf øμf ⁄ øμdh ,“á«°UÉ≤dG ºæ¨dG
                                       k
,áæ÷ÉH ∂dP ºZQ ˆG ∫ƒ°SQ √öûHh ,√óMh áeG å©Ñjh √óMh äƒÁh √óMh »°ûÁ …òdG
                                             .ÖFòdG ¬∏cCÉj ⁄ √óMh πX ¬fCG ºZQh
¢ùØf ‘ kGOôHh k ÉYƒL ¬∏Ñb äÉeh IòHôdG ‘ kGOôHh k ÉYƒL äÉe …òdG QP ƒHCG á°üb
õæc ™e QP ƒHCG á°üb øμJ ⁄h ,ádGó©dG ™e ¬YGöU á°üb »μ– ,(QP) √ódh ¿ÉμŸG
‘ ΩÉY ìÓ°UEG á«°†b âfÉc ɉEGh ,¿ƒKóëŸGh IGhôdG ÉgöùàHG ɪc á°†ØdGh ÖgòdG
øY É¡fƒaôëj GhCGóH , áØ«∏ÿG áHGô≤d Ú∏¨à°ùŸG ÚjƒeC’G ¿CG iCGQ »àdG ºμ◊G ¢ù°SCG
™aOh QPƒHG IƒÑf âbó°Uh ,á«WGô≤à°SQG IöSCG π«Ñ°S ‘ É¡fƒ°Sôμjh …ƒÑædG É¡£N
ådÉãdG áØ«∏ÿG ÉgÉjÉë°V ∫hCG ¿Éch ¿ƒjƒeC’G Égô©°S k Éæàah k ÉHhôM øªãdG √ó©H ¢SÉædG
…ƒÑædG §ÿG ÚgƒJ ‘ ¿ƒjƒeC’G ôªà°SGh ,¬æY ˆG »°VQ ¿ÉØY øH ¿ÉªãY Éfó«°S
k’Ée Üô©dGh Úª∏°ùŸG ΩO øe GƒÑ∏Mh Gƒμ∏e ºK ,AGóYC’G ™e ⋲àM ádGó©∏d ¢SôμŸG
√òg ÉæeÉjCG ⋲àM Oƒ°ùàd ,öüàæŸG áHÉàc ïjQÉàdG ¿ƒjƒeC’G Öàc ºK ,º¡æFGõN ¬H GhCÓe
á«eCG »æH è¡æH Öé©e øe ºμa ,á«fÉ°ùfE’G ádGó©dÉH ºgQÉà¡à°SGh ºμ◊G ‘ º¡égÉæe
…CG (iQód OGQCG ƒdh) …Qój ’ ƒgh ,ΩÓ°SE’G áeÉbEG »Yój ƒgh ,á«eÓ°S’G äÉcô◊G ‘
                                       .á«eCG »æH è¡f øe èàæ«°S ΩÓ°SE’G øe ´ƒf
hCG »eÓ°SEG »°SÉ«°S º«¶æJ …C’ ºgQÉ«àNG πÑb Ú°ùªëàŸG ÜÉÑ°ûdG âØdG ¿CG OhCGh
è¡f è¡àfCG ¿CG »°ùØf äógÉY á«eÓ°SE’G äɪ«¶æàdG ™e »àHôŒ ó©H ÊC’ ,»eÓ°SEG ÒZ

                                                                             174
äOCG áYɪL ‘ á«≤«≤M á°ûjÉ©e ó©H á°UÉN ,»eÓ°SEG º«¶æJ …C’ ⋲ªàfCG ’ ¿CGh QP ƒHCG
ácô◊G ‘ …ƒHÎdG ܃∏°SC’G ¿CG ƒdh,óMCG ⋲∏Y ⋲Øîj ’ …òdG Ò°üŸG Gòg ¤EG ÉfOÓÑH
º¡JÉaöüJ ⋲∏Y äƒμ°ùdG ΩóYh AÉ°†YC’G ™e á¡LGƒŸG ܃∏°SCG òîJG (á«eÓ°SE’G)
ácôM GƒeGO Ée º¡fCGh ,º«¶æàdG ⋲∏Y ®ÉØ◊G áéëH Ò¨dG ™e º¡JÉægh º¡JGƒØgh áÄWÉÿG
(á«eÓ°SE’G) ácô◊G â∏X øÄdh ,¬«dEG ∫BG Ée ¤EG ∫É◊G ∫BG ÉŸ ,¿ƒgõæe º¡a á«eÓ°SEG
ï«°SÎH É¡JOóL »àdG øjódG ∫ƒ°UCG ójóŒ É¡«∏Y ¿Éa ,øjódG ∫ƒ°UCG ójóéàH öûÑJ
ºgÒØæJ øe ÌcCG É¡FÉ°†YCG á«ægP ‘ á«fÉ°ùfE’Gh á«fƒμdGh á«¡dE’G ádGó©dG Ωƒ¡Øe
‘ ¢Sô¨J ¿CGh ,á«YöûdG äÉÑLGƒdG ‘ k ÉeÉæ°S ⋲∏YCG º¡æe Òãch …CGôdG º¡fƒØdÉîj øŸ
AÉ°SQE’ ÚYÉ°ùdG ¿CGh ¬dóY ¬∏àb ¬¡Lh ˆG Ωôc »∏Y ΩÉeC’G Éfó«°S ¿CG É¡FÉ°†YCG á«∏≤Y
øªK AÉ°†YC’G ±ôY GPEÉa ,QƒÑãdGh πjƒ∏d Gƒ°Vô©J AɪμMh áØ°SÓah π°SQ øe ádGó©dG
Éj” ¤É©J ¬dƒb ‘ ∂dP ËôμdG ¿BGô≤dG Éæª∏Y ɪc º¡°ùØfCG ⋲∏Y ƒdh ÉgƒeÉbCG ádGó©dG
“iƒ≤à∏d ÜôbCG ƒg GƒdóYEG Gƒdó©J ’CG ⋲∏Y Ωƒb ¿BÉæ°T ºμæeôéj ’ GƒæeBG øjòdG É¡jCG
                                                              .º«¶©dG ˆG ¥ó°U
                                                 Ú«eÓ°SE’Gh ÚjQƒ¡ª÷G
ÉgÉHôJ »àdG á«HÎdG Aƒ°V ⋲∏Y OÓÑdG ‘ …ôŒ »àdG çGóMC’G á«Ø∏N CGô≤f ÉædR ’
¬Lh ‘ QÉàîf ÉeóæYh , ÉfOÓH ¿ƒªμëj øjòdG ¿GOƒ°ùdG ‘ (á«eÓ°S’G) ácô◊G AÉ°†YCG
âHCGh ,¢†«≤f ‘ôW ɪ¡fG ∫ƒbCG (á«eÓ°S’G) ácô◊Gh (ájQƒ¡ª÷G) á≤jô£dG áfQÉ≤ŸG
(á«eÓ°SE’G) ácô◊G AGóY ™eh ,á«HÎdG ‘ ⋲àM ∂dòc ÉfƒμJ ¿CG ’EG á«¡dE’G áÄ«°ûŸG
PÉà°SC’G Égô¶æe QÉμaCG á«eÓ°SEG ΩóYh É¡à«eÓ°SEG ΩóY QÉÑàYÉH ájQƒ¡ª÷G IôμØ∏d
,™«ª÷G øe πeCÉà∏d êÉàëj kGógÉ°T ∑ôJ kGOƒª ¿CG ’EG ,¬W óª Oƒª ΩƒMôŸG
…ô¶f âØdh ’EG …Qƒ¡ªéH â«≤àdG ɪa ,ÚjQƒ¡ª÷G øe √ò«eÓJ áØYh ÜOCG ‘ πã“
…òdG Ö°ùdGh èæ°ûàdG ºZQ ¬Fhógh ¢SÉæ∏d ¬©°VGƒJh ¬ª∏Yh ¬bÓNCGh ¬HOCGh ¬Ñjò¡J
áLôbƒHCG ¬W ó«≤ØdG …ôWÉN ‘h ,iôNC’G á«eÓ°SE’G äÉYɪ÷G ÜÉë°UCG ¬d ¬∏«μj
,ΩƒWôÿG á©eÉL ‘ ¬JGhóæH πØMCG âæc …òdG ‹GO .Oh ⪫°ùdG øjódGQóH PÉà°S’Gh
                       .ΩÓ°S’G É¡H AÉL »àdG á«eÉ°ùdG ¥ÓN’Gh ÜOC’G ‘ k’Éãe º¡∏L
,º¡d »©ª÷G π≤©dG πμ°ûJ É¡æμdh ÚjQƒ¡ª÷G iód ájOôa â°ù«d ádÉ◊G √òg
ÚH âfQÉbh ,kÓjƒW ádÉ◊G √òg óæY âØbh ó≤dh ,óMGh πLQ Ö∏b ⋲∏Y º¡fCÉch

175
âdCÉ°Sh ..…CGôdG Oô› º¡fƒØdÉîj øe ™e Ú«Ø∏°ùdGh Ú«eÓ°SE’G øe Òãc á«dÉ©ØfG
âª∏Y IÒ°ù∏d »JAGô≤Hh ,áÑ«é©dG á∏°üÿG √ò¡H ¿ƒjQƒ¡ª÷G ⋲JCG øjCG øe »°ùØf
’EG §b Ö°†¨j ⁄ ƒ¡a ,...º∏°Sh ¬«∏Yh ˆG ⋲∏°U »Ø£°üŸG ƒØYh º∏ëH ¿ƒ°SCÉàj º¡fCG
á∏°üN âHÉ°UCG øjCG øe ±ôYCG ¿CG âdhÉMh , §b ¬°ùØæd Ö°†¨j ⁄h ,ˆG Ö°†¨j Å°T ‘
øjCG øe âaôY ïjQÉàdG Öàμd »JAGô≤Hh ,iôNC’G á°SQóŸG ™jöùdG Ö°†¨dGh èæ°ûàdG
                   .πHGƒ¡dG ¿GÒf »∏Y íàØ«°S ¬fC’ Éæg ∂dòH ìƒHCG ødh ....ÉgƒÑ°ùàcG
                                 q
ácô◊G á«HôJ œÉæa ,∫É≤J ≥◊G áª∏c øμdh ,ájQƒ¡ª÷G IôμØ∏d êhQCG ’ ÉfCG
(á«eÓ°SE’G) ácô◊Éa ,áfQÉ≤e ’ å«M ájQƒ¡ª÷G ácô◊G á«HôJ œÉfh (á«eÓ°SE’G)
ôgƒ÷ á«fGóLƒdG áaô©ŸG ÜÉ°ùM ⋲∏Y á°SÉ«°ùdG ‘ ´ÉîædG ⋲àM ¢Uƒ¨J âfÉc É¡fC’
ôμØdG º¡fƒØdÉîj øjòdG øjôNB’G ‘ (᪫ªædG) á©«£≤dG ¿hÌμj ÉgOGôaCG ¿Éc ,ΩÓ°SE’G
‘ ¢Uƒ¨dG π©dh ,πaGƒædGh °ùdGh ¢†FGôØ∏d AGOCGh k ÉæjóJ º¡æe ÌcCG GƒfÉc ƒdh ⋲àM
                                            k
‘ çóëàdG á°üNQ GƒMÎéj ¿CG º¡d ƃ°S á«eÓ°SE’G ádhódG πLCG øe πª©dGh á°SÉ«°ùdG
IOÉ«b ¢üNQ êGôîà°SG á≤jôW øe CGƒ°SCG á°üNQ »gh ,(IƒYódG) π«Ñ°S ‘ ΩGO Ée ¢SÉædG
É¡«a â°ù«d ´QGƒ°ûdGh ,äGQÉ°TE’G á«Yƒf ‘ ¢SÉædG øëà“ »àdG ¿GOƒ°ùdG ‘ äGQÉ«°ùdG
                                                                       .äGQÉ°TEG
»g ¿É°ùfE’G ‘ ¢ùØædG ¿CG á∏«°üM ¤EG ÊOƒ≤J Úà°SQóŸG ÚH á«HÎdG áHôŒ
      n
AGOC’ Iƒ≤dG ¢ùØædG íæ“ »àdG ìhôdG QÉKBG øe ôKCG »gh ,¬JGƒ¡°Th ¬JÉÑZQh √Gƒgh ¬JQƒ°U
             n
ΩÉ°ùe ᣰSGƒH t¢ù–h ,¿PC’ÉH ™ª°ùJh ,Ú©dÉH iôJ ¢ùØædÉa ` ¤É©J ˆG ôeCÉH É¡u°UGƒN
äÉcGQOE’Gh ¢ù«°SÉMC’G √òg ,¿É°ù∏dG ‘ IOƒLƒŸG ÉjÓÿG ᣰSGƒH ¥hòàJh ,ó∏÷G
ˆG òNCG GPEÉa ;á«fÉ°ùfE’G ¢ùØædÉH ⋲ª°ùj Ée »g ájOÉŸG ÒZ ` É¡Yƒªéà ` á«∏≤©dG
∂∏J äó≤ah ,á«Ñ°ü©dG ∑Ó°SC’G øY ábÉ£dG ∂∏J â©£≤fG ,É¡æe ó°ù÷G »∏Nh ìhôdG
,ájƒ«fódG ¬JGƒ¡°Th ájOÉŸG ¬«fÉeCG ¤EG ¿É°ùfE’G ±öüæj ¢ùØædG ≥jôW ø©a ,¢SGƒ◊G
hCG ,äÉYÉWh πFÉ°†a øe ¬H ƒª°ùj ɪY ¬aGöüfGh ,∂dP á«Ñ∏J ‘ ¬dɨà°TG Qó≤H t§ëæ«a
,äÉLQódG ‘ ¬°ùØf ∫ɪYEG Qó≤H »≤JÒa ,á«HÉéjE’G πFÉ°†Ø∏d ¬aGöüfÉH ƒª°ùjh ƒ∏©j
IQƒ°S ‘ ¿BGô≤dG ÉgôcP çÓK äÉØ°üH É¡«a ∞°üàJ πMGôà á«fÉ°ùfE’G ¢ùØædG tô“h
                                                                           .áeÉ«≤dG
á°SQóŸG ¿CG ,Úà°SQóª∏d á«MhôdG á«HÎdG ‘ ™°SÉ°ûdG ¥ôØdG ⋲∏Y πdój Éeh

                                                                              176
∫ɪYC’G âfÉc ó≤a iôNC’G á°SQóŸG ÉeCG ,(ájóæaCG) É¡«a Ú£°TÉædG Ö∏ZCG ájQƒ¡ª÷G
É¡«a â¨W »àdG áLQó∏d ,…ƒHÎdG É¡›ÉfôH É¡d ¢ù°SDƒj á«°SÉ°SCG Iõ«cQ ájQÉéàdG
á°SQóŸG ɪæ«H ,É¡àjƒ°†Y øe øjÒãμdG iód iôNC’G ájƒHÎdG º«≤dG ⋲∏Y IQÉéàdG
áahô©ŸG Ö«cGhôdG ÚcÉcO iƒà°ùe ‘ ¿ƒμj ¿CG ’EG º¡∏dG ôLÉàH É¡«a ™ª°ùf ⁄ iôNC’G
’h ,ÉgÒZh Éjõ«dÉe ‘ äGQɪãà°S’Gh á°TóæμŸG ájQÉéàdG ä’ÉcƒdG ’ ,¿GOƒ°ùdG ‘
…òdG ¢SÉ°SC’G ƒg ∫ÉŸG ¿ƒμj ¿CG Ö«©f øμdh ,IQÉŒ »g å«M øe IQÉéàdG Ö«©f
                                                    .á«eÓ°SE’G IôμØdG ¬«∏Y Ωƒ≤J

⋲∏Y Ghô£«°S É¡Hh Oƒ¡«dG É¡«∏Y πªY »àdG IôμØdG äGP »g IôμØdG √òg ¿EG
Gògh ,kGQGôMCG Gƒfƒμj ¿CG ¢SÉædG º«∏©J »g á«°SÉ°SC’G IôμØdÉa ,ÉμjôeCG áeCG ⋲∏Yh ⁄É©dG
¢ù«°SCÉJ ‘ IóëàŸG ·C’G ᪶æe ¬æe äOÉØà°SG πeÉμàe »eÓ°SEG è¡æe πH QÉ©°T ¿Éc
ó≤à©j Éà k ÉæeDƒe √ôμa ‘ kGôM ¿ƒμj ÉeóæY AôŸÉa ,¿É°ùf’G ¥ƒ≤◊ »ŸÉ©dG ¿ÓYE’G
»gh ,QGO Ée å«M ≥◊G ™e Qhó«°Sh ,á∏°ü≤e ⋲∏Y ≥∏Y ƒdh ¬FóÑe øY ∫RÉæàj ød ¬fÉa
∫òH »°VQ ¿EGh ,ˆ ’EG ∫òdG ⋲°Vôj ’ º∏°ùŸÉa ,ájöûÑdG IÒ°ùŸG ∫GƒW QGôMC’G áæ°S
¿EG ⁄ɶdG Gòg ¿CG ¬°SGƒM ⩪éà°S’h ∫ÓLE’Gh áÑ«¡dG ™°Vƒe ¬©°Vh ó≤a ¬d √ÒZ
¬«ë«°S ¬«ëj ¿CG OGQCG ¿EGh ¬∏à≤«°S ¬∏à≤j ¿CG OGQCG ¿EGh ,¬©£≤«°S ¬bRQ ™£≤j ¿CG OGQCG
¢SÉædG ÜÉgQEG ΩÓ°SE’G ΩôM Gòd ,á«¡dE’G äGòdG ΩÉ≤e ‘ ¬©°Vh k ÉjQƒ©°T ’ ¿ƒμj ∂dòHh
QOÉ°üJ ɪæ«M Òª°V ’h ´RGh ÓH (á«eÓ°S’G) ÉæàeƒμM ¬H Ωƒ≤J Ée ∂dPh ,º¡gGôcEGh
ô“DƒŸG Öé©j ’ k ÉjGQ ióHCG É¡H k ÉÑJÉc ¿C’ áØ«ë°U ≥∏¨J hCG á©Ñ£ŸG øe áØ«ë°U
                                                                              .»æWƒdG

                                                  !!..Úà°SQóŸG ÚH ¿Éà°T

ΩÓc Òãch ¿É«Ñd êÉà– ’ ÉgógGƒ°T (Ú«eÓ°S’G) á°SQóe ¿CG ∫ƒ≤dG á°UÓNh
äÓYÉØJ øe ÉgÓJ Éeh äÉ°SQɇ øeh QRÉ› øe É¡«a çóM Éeh QƒaQGO á«°†≤c
.á«°†≤dG ™e É¡∏eÉ©J ‘ Égôμa øYh á°SQóŸG iƒà°ùe øY âØ°ûc É¡fG ∞«ch á«dhO

øe âLôN »àdG äGAÉØμdGh ,Ghôég πH ¿GOƒ°ùdG øe GhôLÉg øjòdG Ú«fGOƒ°ùdGh
                             o
Qƒ£àdGh ÊÉ°ùf’G ∫ɪμdG ƒëf k’hO ¿hOƒ≤j ¿B’G º¡æe áMÉ°ùdG ƒ∏N ó°ü≤H OÓÑdG
                               o
¿C’ ºgOÓH øe ¿hOô£j h ,º¡àfÉeCGh º¡à«fÉ°ùfGh º¡bó°üH ܃©°ûdG »Øà– »bôdGh

177
                        .º¡à°SQóe ¤EGh º¡«dEG Ö°ùàæj øe ÒZ ¿hójôj ’ ÚªcÉ◊G
        ..ógÉ°T ÒN ïjQÉàdGh ,çGóMC’G á°TÉ°T ⋲∏Y ôgÉX á°SQóŸG √òg OÉ°üëa
’..êÉàf øe ¬∏LCG Ée Éææ«H OƒLƒe É¡LÉàf ¿EÉa (ÚjQƒ¡ª÷G) iôNC’G á°SQóŸG ÉeCG
ócDƒJ øjôNB’G πc ™eh Éæ©e º¡à∏eÉ©e øμd ºgóMh º¡°üîJ »¡a º¡Jó«≤©H Éæd ábÓY
   ..OÉÑ©dGh OÓÑdG Òÿ á∏eÉ©dG á◊É°üdG Ihó≤dG ≥∏N ‘ âë‚ ób á°SQóŸG √òg ¿CG
                             .¢SÉædG øe kGóMCG ºà°T kGóMGh ÉjQƒ¡ªL »JÉ«M ‘ QCG ⁄
                                                                           n
¬©e ∞∏àîj ¬fC’ ¬∏àb hCG ¬HöV..¢SÉædG øe kGóMCG iPBG kGóMGh k ÉjQƒ¡ªL »JÉ«M ‘ QCG ⁄
                                                                             n
                                                                            .…CGôdG ‘
ÉgQÉ°üfCGh áeƒμ◊G øe ΩÉ≤àf’G ‘ GhôμØj ⁄ k É≤æ°T º¡ª«YR πàob ÉeóæY ⋲àM
‘ πeCÉàdGh ôoμØàdGh á°SGQóŸÉH ˆG ÜÉàμd Gƒ©LQ º¡fG Öjô¨dG øμd ..(Ú«eÓ°S’G)
                          o
                      .á«eÓ°SE’G ádÉ°SôdG ¬H äAÉL Ée Gòg …ôª©d ,IôμØdGh IÒ°ùŸG
                            .øjôNBÓd AGó©dG ôª°†j kGóMGh k ÉjQƒ¡ªL »JÉ«M ‘ QCG ⁄
                                                                           n
          .É¡JOÉb ¤EG Üô≤àj É¡H kGóÑ©àe á£∏°ùdG AGQh …ôéj kGóMGh k ÉjQƒ¡ªL QCG ⁄
                                                                           n
äÉbÓY º¡H »æ£HôJh º¡æe á°ùªN ±ôYCG ,øjQƒ¡ª÷G âjGQh â°ûjÉY »ææμd
..¢SÉæ∏dh øjó∏d k ÉÑM ºgÌcCGh..º¡ª∏YCGh ..º¡ª∏MCGh ¢SÉædG π°†aCG ’EG ºgóLCG ⁄,ájƒNCG
              .iôNC’G á°SQóŸG ÜÉë°UCG ɪc É«fódG ¿GQOCG É¡Kƒ∏J ⁄ AÉ°†«H º¡Hƒ∏b
                                 :º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U ∫ƒ°SôdG åjóëH Ú°SCÉàe
                                 .“√ójh ¬fÉ°ùd øe ¿ƒª∏°ùŸG º∏°S øe º∏°ùŸG”
                                                                       o
                                                     .!!..Úà°SQóŸG ÚH ¿Éà°Th



2009 πjôHCG 28



                                                                               178
               !!..º¡Hƒ∏b â°ù≤a óeC’G º¡«∏Y ∫ÉW
  …ôéj ÉŸ á≤«bO á©HÉàe ‘ ¿GOƒ°ùdG πcÉ°ûe ¿GÒæH …ƒàμŸG AôŸG ¿ójO íÑ°UCG
  ÉÁCG ⁄CÉàj íÑ°UCG ∂dòch ,ºμ◊Gh á£∏°ù∏d »ª∏°ùdG ∫OÉÑàdG ógÉ°ûe øe ⁄É©dG OÓH ‘
  πμH á£∏°ùdG º«∏°ùJh ∑Éægh Éæg äÉHÉîàf’G ógÉ°ûeh QÉÑNC’G äGöûf ógÉ°ûj ÉeóæY ⁄CG
k ÉMÉÑ°U É¡Ñ°ùfh Égó≤àæf »àdG »∏«FGöSE’G ¿É«μdG ádhO ⋲àM ,ôNB’ ¢üî°T øe Ahóg
  ¿ƒfÉ≤∏d ™«ª÷G ™°†îj πH k É«ª∏°S á£∏°ùdG ∫OÉÑJh »∏NGódG QGƒ◊G É¡«a çóëj AÉ°ùeh
  »ÁOÉcC’G ´GóHE’G ó‚ Gòd ,á°ù°SDƒe …CG áHGƒH ‘ ÒØZh AGQRh ¢ù«FQ ÚH Ée ¥ôa ’h
  π°†aCG ÚH á«∏«FGöSEG äÉ©eÉL 5) …OÉ°üàb’G h »°SÉ«°ùdGh »æ≤àdGh (»∏«FGöSE’G)
  »àdG É¡Jô¡°T ºZôH á«eÓ°SE’Gh á«Hô©dG ÉæJÉ©eÉL â≤ØWh ,(⁄É©dG ‘ á©eÉL áFÉe
                                        .⁄É©dG äÉ©eÉL IôNDƒe ‘ ™Ñ≤J ¥ÉaB’G âbÉa
ΩÓ°SEÓd ÉæFɪàfÉH ÜPÉμdG ÉfAÉYOEG ºZôH ¿ƒØ∏îàe ÉæfCG IÒ°üÑdG Ú©H ∑Qóf Éæg øeh
∫OÉÑàdG ΩÉeCG ∫ÉéŸG íàa ΩóYh á£∏°ùdÉH Éæμ°ù“ ¿CGh ,º«¶©dG …óªëŸG øjó∏dh
êhôÿG Ö©°U º∏¶e ≥Øf ‘ Éæ©°Vh äÉaÉ≤ãdGh ¥GôYC’G Oó©àe ó∏H ‘ É¡d »ª∏°ùdG
,ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG É¡eób »àdG IÒãμdG äÉ«ë°†àdG ⋲∏Y IÒÑc äÉ«ë°†àH ’EG ¬æe
ºμ◊G â°SO ‘ k ÉeÉY øjöû©d IóMGh á¡L QGôªà°SG ¿CG π≤Y ÖMÉ°U πμd k É©bƒàe ¿Éμa
‘ ¬dɪ°T ‘h ¬böT ‘h ¿GOƒ°ùdG ܃æL ‘ âKóM »àdÉc á«KQÉc èFÉàf ¤EG …ODƒ«°S
ôμ°ù©e ‘ kGôNDƒe çóM Éeh QƒaQGóH Aƒé∏dG äGôμ°ù©e ‘ ºK ,ÉgÒZh …ôeCG á≤£æe
                                             .¿GóHC’G É¡d ô©°û≤J IQõ› øe (áª∏c)
∫ƒW É¡«a ˆG °S øe ¿EGh ,ájhɪ°ùdG ¿ÉjOC’G ‘ ájQÉL áæ°S OÉeB’G ÜöV ¿EG
                           q
óeC’G º¡«∏Y ∫É£a” Ö∏≤dG Iƒ°ùb ìÉàØe ,óeC’G ∫ƒ£d ܃∏≤∏d k É°†jô©J ,É¡«æ°S  q
ΩÉ«≤H ¿PCG óeC’G ∫ƒW ¿EÉa ,∞∏îàdGh Ö°ü©àdG ¿Éc Iƒ°ù≤dG √ò¡dh ,“º¡Hƒ∏b â°ù≤a
¢SƒØædG ⋲∏Y Èμa ,äÉ°Só≤ŸG IóYÉb ⋲∏Y ,äÉgÉLƒdGh ídÉ°üŸG øe áμHÉ°ûàe á«æH
‘ ƒg Ωƒj πc É¡HQ k É«fO ‘h ,Oƒª÷G ÉæKQhCG …òdG Ö°ü©àdG ôªKCÉa ,É¡æY ìõMõàdG
                      .k ɪàM ∫BÉŸG ƒg ⁄É©dG øY ∞∏îàdG ¿ƒμj ,¿CÉ°T ‘ »¡a ;¿CÉ°T
,»«ëj Ée πÑ≤J ’h ,»«ëj ɪY ôéØàJ ’ Iƒ°ùb ó°TCG hCG IQÉé◊Éc á«°SÉ≤dG ܃∏≤dG
    o                o

179
¬æe ôéØàj ÉŸ IQÉé◊G øe ¿EGh ,Iƒ°ùb ó°TCG hCG IQÉé◊Éc »¡a º¡Hƒ∏b â°ù≤a”
“ˆG á«°ûN øe §Ñ¡j ÉŸ É¡æe ¿EGh ,AÉŸG ¬æe êôî«a ≥≤°ûj ÉŸ É¡æe ¿EGh ,QÉ¡fC’G
                              .≥◊G øe É¡d ⋲q∏Œ Ée â∏Ñ≤J ÉŸ (Iô≤ÑdG IQƒ°S)
¿EG” ±hô©ŸG »æjôëÑdG åMÉÑdG »bQÉ°ûdG ⋲°ù«Y PÉà°SC’G ∫ƒ≤j Oó°üdG Gòg ‘h
 q
’ ¬H’hO å«M ,Ωó≤àdG ™e á¡LGƒe ‘ ÉgÓ©L ,É¡Ø∏îJh á«°SÉ≤dG ܃∏≤dG Ö°ü©J
,∞∏îàdGh Ö°ü©àdG óYGƒb ¬à°SQCG ÉŸ ¢†bÉæŸGh ΩOÉ°üdG ÉÃQh ,ójó÷ÉH »JCÉj ∂Øæj
,¬©°VGƒe ó©H øe º∏μdG ∞jôëàH Iôe ,á¡LGƒŸG ‘ É¡∏«M óMCG ƒg ∞jôëàdÉa ÉgóæYh
                                               .“¬©°VGƒe øY ¬ØjôëàH iôNCGh
¿É«Yójh ,»YöûdG ɪ¡«HCG Ö∏≤dG Iƒ°ù≤d ∞∏îàdGh Ö°ü©àdG ôμæàj ɪFGOh Ωƒ«dGh
,¬d áKQhh ,øjó∏d IɪM º¡°ùØfCG GƒÑ°üf ób ¿ƒÑ°ü©àŸÉa ,øjó∏d ¿ÉæHG ɪ¡fCG kGQhR
º¡∏ãªa ,∂dòH ¿hôîØj º¡fCG ÖéY øeh ,¬∏c øjódG ¬fCG ∞∏îàdG ⋲YOGh ,¬«∏Y AÉæeCGh
                                                                q
   .∑Ó¡dÉH É¡«∏Y »JCÉj ƒgh ,¬fÉ©£b ⋲∏Y k Éæ«eCG ÖFòdÉH ôîàØj »YGôdG πãªc Gòg ‘
                                                         IÉ«◊G »æàª∏Y Gòμg
áeƒª¶æe øY çó–CG πH ¬æ«©H ¢üî°T øY çó–CG ’ ÉfCÉa Iɨ£dG øY çó–CG ÉeóæY
≥jôW π°†aCG iQƒ°ûdG ¿CG π«b k ÉÁóbh ,¢SÉædG ´ÉªLEG …CGQ ⋲∏Y É¡jCGQ ⋲¨£j áªcÉM
,Iɨ£∏d ¬æ«μ“ ‘ ˆG áªμM øeh ,»YɪàL’Gh »°SÉ«°ùdG QGô≤à°S’Gh »°ùØædG øeCÓd
øeC’Gh º∏°ùdG ádÉM ¤EG ∫ƒ°Uƒ∏d ≥jôW º∏°SCG iQƒ o°ûdG ºμM ¿CÉH Ògɪ÷G ™æà≤J ¿CG
                                                         o
á£∏°ù∏d »ª∏°ùdG ∫OÉÑàdG ¿CÉH kGóHCG ìõMõàJ ’ áYÉæb ‘ âëÑ°UCG óbk É«°üî°T ,á«gÉaôdGh
,´É«°†dG øe OÓÑdG äÉ«fÉμeEGh äGQó≤Ÿ ßØMh ,ÚæWGƒŸG AÉeO ßØ◊ ≥jôW ÒN
øWƒdG AÉæHCG ÚH AÉ°†¨ÑdGh ó≤◊G çQƒj ójóM øe ó«H ºμ◊G ¿CG IÉ«◊G Éæàª∏Y ó≤a
..çQGƒμdG øe Òãμ∏d …ODƒ«°S óMGƒdG OôØdG ºμM ó«jCÉJ ⋲∏Y ¢SÉædG πªM ¿CGh ,óMGƒdG
                                                                 .π©ØdÉH âKóM óbh
ˆG áªMQ) »YÉÑ°ùdG ⋲Ø£°üe .O ÖJÉμdG ∫Éb (IÉ«◊G »æàª∏Y Gòμg) º«≤dG ¬HÉàc ‘
, º¡ª∏Xh ºgöTh Iɨ£dG OƒLh á«Ñ∏°S ºZôH ¬fCG ¤EG Ò°ûjh Iɨ£dG í°†Øj ƒgh (¬«∏Y
AÉ«YOCG ÉæaôY ÉŸ Iɨ£dG ’ƒd” »YÉÑ°ùdG ∫ƒ≤j ºgOƒLh øe IóMGh á«HÉéjEG ∑Éæg π¡a
¢SÉædG øe Òãc ⋲∏Y ¢ùÑàd’h ,¬FGóYCG øe Ö©°ûdG AÉbó°UCG ’h ,É¡FGó¡°T øe ájô◊G

                                                                              180
á°SÉFôdG áØ°U ¬æY ´õ`æJ »àdG ∂∏J »g á«ZÉ£∏d áØ°U ∫hCG ¿EG ,⋲cÉÑJ ø‡ ⋲μH øe
                                                 :»Hô©dG ôYÉ°ûdG ∫Éb (ó≤◊G)


            Gó≤◊G πªëj øe Ωƒ≤dG ¢ù«FQ ¢ù«dh ... º¡«∏Y Ëó≤dG ó≤◊G πªMCG ’h
™ªàéŸG ¥ƒ©j »°SÉ«°ùdG ó≤◊Gh ,kGóªc ¬ÑMÉ°U πà≤j »°üî°ûdG ó≤◊G ¿Éc GPEÉa
¬dƒ≤H ÖJÉμdG ∑Qóà°ùjh ,“kGÒeóJ áeC’Gôeój Iɨ£dG ó≤M ¿EÉa ,í«ë°üdG √Ò°S øY
                                         o
Iɨ£dG AGQhh ,ÉgQGöT »«ëjh ,ÉgQGôMCG â«Áh ,ÉgAGóYCG õ©jh ,áeC’G ∫òj á«ZÉ£dG ¿C’
¿CG á«ZÉ£dG ´É£à°SG GPEGh ,ÉgOÓH ‘ º¡dÉãeCG ≥æ°ûJ) É¡æμdh º¡ªYóJ á«LQÉN iƒb
º¡a (√ƒYÉWCÉa ¬eƒb ∞îà°SÉa) ¿ƒYôa øY ¤É©J ∫Éb ɪc √ƒ©«£«d ¬eƒb ∞îà°ùj
                                                                            …CG
É¡¨«°ùà°ùj Éeh º¡àª¶Y ºgh ≠«°ùà°ùàd ,áeC’G ∫ƒ≤Y ‘ ΩÉghC’G ¿ƒ©°†j Iɨ£dG
º¡◊É°üeh á«ZÉ£dG IÉ«ëH º¡JÉ«M §ÑJôJ A’Dƒgh ,AÉØî°ùdGh ΩÓMC’G AÉ¡Ø°S ’EG
âaÉ¡àj ’h ,¬JÉ«M ⋲∏Y ’ º¡JÉ«M ⋲∏Y AÉ≤HEG ,¬æY ¿ƒ©aGój á«ZÉ£dG ó«ÑY ¬◊É°üÃ
õà©j ’h ,ájô◊G Oƒ¡Y ‘ ¿ƒ∏cCÉj Ée ¿hóéj ’ øjòdG ’EG á«ZÉ£dG ó¡Y äÉà`a ⋲∏Y
øjQƒª¨e øe Öé©J Óa ,QGôMC’G ÖcGƒe º¡°ShóJ øjòdG ’EG ,á«ZÉ£dG ÜÉcQ ‘ Ò°ùdÉH
√’ƒ∏a ,QÉeõŸÉH ¬jój ÚH Gƒ°ûÁh ,QƒîÑdG ¬d Gƒbôëj ¿CG QGƒfC’G º¡«∏Y á«ZÉ£dG §∏°S
IQƒ°üdG √òg ,QÉ¡f º¡d ¿Éc QGôMC’G GPEG ,QÉ¡f º¡d ¢ù«d øjQƒª¨e ΩÓ¶dG ‘ Gƒ∏¶d
,√òg äÉØ°UGƒŸG äGP ¿ƒ∏ªëj ¿É£∏°ùdG ó«ÑY ó‚ PEG Ωƒ«dG Éæ©bGh ‘ á≤«≤◊G πã“
Gòμg øe ¿ƒëà°ùj ’ ,∑Éægh Éæg IöûàæŸG ÉæJÉ©ªà› ‘h ,áeÉ©dG ÉæJÉjóàæe ‘ ºgó‚
                        ..ºgAÉæHCG ¿ƒHôjh ,¿ƒ°ùÑ∏jh ¿ƒæμ°ùjh ¬H ¿ƒ°TÉà©j πªY
                                                     ..¿ƒ∏©Øj Ée OGƒ°ùd Éj
êGôîà°SG ‘ (PÉ≤f’G) âë‚ º©f ∫ƒ≤f ¿GOƒ°ùdG á∏μ°ûe ‘ ô¶æ∏d »JCÉf ÉeóæYh
∫hódG øe ¿GOƒ°ùdG íÑ°UCGh ,¿GOƒ°ùdG GƒªμM ¿hôNBG π°ûa ɪ«a √ôjó°üJ ‘h ∫hÎÑdG
                                                          .!!..∫hÎÑ∏d IQó°üŸG
áªb ¤EG Ω1933 ΩÉY ¢SÓaE’Gh ádÉ£ÑdG ´Éb øe É«fÉŸCÉH ó©°U ô∏àg ∂dòc*
     .!!..¬«∏Y k Éaƒ°SCÉe ÒZ ÖgP ‹ƒª°T Ωɶf ¬fC’h Ω1936 ΩÉY »ŸÉ©dG QÉgORE’G

181
±É°üe ¤EG áØ∏îàe á«YGQR ádhO øe É¡∏≤fh É«°ShQ ™æ°U …òdG ÚdÉà°S ¿Éch*
,áÄjô÷G á«°ùªÿG §£ÿG øe á∏°ù∏°S ∫ÓN øe ⁄É©dG ‘ áeó≤àŸG á«YÉæ°üdG ∫hódG
                       !!..á«Yƒ«°ûdG ¬©e âÑgPh ÖgP k É«dƒª°T k Éeɶf ¿Éc ¬æμdh

á«YɪàL’Gh á«dhÎÑdG IQGó°üdG ⁄ÉY ¤EG ¥Gô©dÉH πNO ¬fG ºZQ Ú°ùM ΩGó°U*
ájƒeÓ°SE’G á≤jô£dG äGòH k É«dƒª°T ¿Éc ¬fC’h ,á«gÉaôdGh ájôμ°ù©dGh á«YÉæ°üdGh
»bô©dG Ò¡£àdGh á«Yɪ÷G ôHÉ≤ŸG âëÑ°UCGh ,¬«∏Y k Éaƒ°SCÉe ÒZ ÖgP ¿GOƒ°ùdG ‘
                                      .¿GOƒ°ùdG ‘ Éæ∏©a ɪc k ÉeÉ“ ¬«∏Y IógÉ°T

                                                 ΩÉghC’G øe ∫ƒ≤©dG ôjô–

ôeóà«°S ¿GOƒ°ùdG ¿EÉa âÑgP GPEG (PÉ≤f’G) ¿CÉH ó≤à©j øe ∑Éæg ¿CG »æX ‘
¿hóH ¬«a Éæ°ùØf Éæ∏NOCG ÒÑc ºghh »WÉN ºYR Gòg ,OƒLƒdG øe ∫hõ«°Sh ⋲æØ«°Sh
Ée ¬≤Øf Éæc GPEG) AÉ°ùeh ÉMÉÑ°U √ƒ∏àf …òdG ËôμdG ¿BGô≤dG ‘ ô¶f ¿hóH ⋲àMh …hôJ
                  k
øeh ,É¡«a ¢û«©f »àdG ΩÉghC’G øe Éædƒ≤Y ôjô– äɪ¡ŸG ¤hCG øe íÑ°üj Gòd (CGô≤f
á«°SÉ«°ùdG áÄWÉÿG ÉæJGOÉ≤àYG ‘ É¡«∏Y ÉfõμJQG »àdG QÉμaC’G ¢ü«ë“h á∏HôZ ºK
ájƒà∏ŸG ÒμØàdG ¥ôWh ,áÄWÉÿG á«∏≤©dG äGOÉ©dG í«ë°üJh ,á«YɪàL’Gh á«æjódGh
,∫ɪμdGh õ«ªàdÉH ¢SÉ°ùME’Gh ,Ö°ü©àdÉc QƒeCÓd áë«ë°üdG ájDhôdG ¿hO ∫ƒ– »àdG
                                                                         o
≥jôW ‘ áHÉMQ ÌcCG ¥ÉaBG ¤EG ¿GOƒ°ùdÉH Ωó≤àJ ¿CG (á«eÓ°SE’G) ácô◊G ¿ÉμeEÉH ¿Éch
IóYÉb ⋲∏Y óæà°ùJ π©ØdÉH âfÉc GPEG á«YɪàLE’G ᫪æàdGh »°SÉ«°ùdG ìÓ°UE’Gh ᫪æàdG
ó≤à©ŸG ÚH Ée á©°SÉ°ûdG áaÉ°ùŸG øμd ,(¢U) ËôμdG ¬«Ñf áæ°ùHh ˆÉH ¿ÉÁE’G øe ájƒb
»àdG á«æWƒdG áeƒ¶æŸG ‘ π∏Nh ¥õ“ øe ¬«dEG Éæ∏°Uh Ée ¤EG …ô¶f ‘ äOCG á°SQɪŸGh
â∏ãe (ájô◊G) ¿CG á«°üî°ûdG »àYÉæb ‘h ,±hô¶dG ∂∏MCG ‘ ∂°SɪàdÉH äô¡à°TG
,ºμM ᪶fCG øe QÉàîf ɪ«ah ,∫ƒ≤f Ée ‘ ájô◊G ,ÉfOÓH ‘ á∏μ°ûe ÈcCG k É«dÉM πã“h
ájô◊G º«b ï«°SôJ ∫ƒM ÊGOƒ°ùdG ∑Gô◊G ¿CG ∫ƒbCG Éæg øeh ,Éæ∏ãÁ øe QÉ«àNEG ‘h
                                                                 o
⋲∏Y π«cƒdG ¬°ùØf k ÉÑ°üæe …GôdG QÉμàMG ¤EG »eGôdG ºμ◊G è¡æe ™e Iƒ≤H ΩOÉ°üJ ób
                         .º¡°ùØfCG øe ÌcCG º¡àë∏°üe ±ô©j ¬fCG √OÉ≤àYG ‘h ,¢SÉædG

ájô◊G) ¿Gƒæ©H É¡d ∫É≤e ‘ IôjõdG áëHGQ áÑJÉμdGh áãMÉÑdG ôcòJ ⋲ëæŸG Gòg ‘h
IQhö†dÉH …ODƒj ’ ób óbÉf ôμah ôM π≤©H áØ∏àîŸG AGQB’G á°ûbÉæe ¿CG” (á«JGòdG
           q                    qo

                                                                           182
ôNB’G πÑ≤Jh íeÉ°ùàdG ≥∏N »Hôj k ɪàM ¬æμdh ∑ΰûeh ΩRÉL …CGQ ¤EG ∫ƒ°UƒdG ¤EG
         q                    q
AGQB’G á°ûbÉæÃh ,óMƒe …CGQ ⋲∏Y ¥ÉØJ’G Oô› øe ⋲ª°SCG ƒgh ,¬«∏Y ìÉàØf’Gh
                      q
ô¶f äÉ¡Lh ⋲∏Y ´ÓW’Gh ô¶ædG ⋲∏Y QOÉb ∞≤ãe π≤Y øjƒμJ ¤EG π°üæ°S áØ∏àîŸG
‘ Ì©ÑŸG ≥◊G ÚH ™ªéj ∂°Sɪàeh ójóL …CGQ øjƒμàd óMGƒdG ´ƒ°VƒŸG ‘ áØ∏à
…òdG §°SƒdG øY á«Ñ°ùf á«dÓ≤à°SG ⋲∏Y π≤©dG ∫ƒ°üM øª°†f ∂dòch ,áØ∏àîŸG AGQB’G
’ (á©eEG) É¡fCG É¡æY ∫É≤j Ée πbCG k’ƒ≤Y ≥∏îà°S á≤∏£ŸG á≤aGƒŸG ¿CG PEG ,¬«a ¢û«©j
       q
øμdh ⋲≤Ñà°S É¡fEÉa äGòdG øe ¢SÉ°SCG É¡d ΩÉæ°UC’G ¿CG ÉÃh ,ó«∏≤àdG iƒ°S ø°ù–
IOGQE’G Ö«∏¨Jh ,QGôb qπc ™e ô◊G ÒμØàdG á°SQɇ ‘ ¢SôªàdG ™e qπ≤«°S ÉgPƒØf
                                q                          q
         .“á«JGòdG ¬àjôM ¢SQÉÁ ¿CG AôŸG Qôb Ée GPEG ,IÉ«◊G ‘ ∞£©æe πc ΩÉeCG Iô◊G
                                          q
                n
   n pp r n p p                       n p n pp    n o r r p on r o n p nr nrn rnnn
Ée ¬eƒ nbh ¬«HC’ n∫É nb rPpEG (51) ÚŸÉY ¬H Ésæ och πÑ nb øe √ó°TQ º«gGôHpEG Éæ«JBG ó≤dh)
 n∫É nb (53) øjóHÉY É¡nd ÉfAÉHBG ÉfóLh GƒodÉ nb (52) ¿ƒØcÉY É¡nd ºàfnCG »àsdG π«KɪsàdG √òg
              n pp n n nn n nr n n                      n o p n n ro r p o p n pp n
                             .(AÉ«ÑfC’G IQƒ°S )(54) ÚÑe ∫Ó°V ‘ º ocoDhÉHBGh ºàfnCG ºàæ oc ó≤d
                                                      m po m n p r n n ro r ro rnn



Ω2008 ȪàÑ°S 26




183
184
  .!!..(1) ≈£°SƒdG Qƒ°ü©dGh ≈Ø£°üe Ö«£dG
ñC’G PÉà°SCÓd ∫É≤e ôNBG ⋲∏Y »YÓWG ó©H »H ⁄CG IQGôŸGh ⁄C’Gh ¿õ◊ÉH ¢SÉ°ùMEG áªK
Éæd ójôj πLôdG ¿CÉH Êô©°TCG (πjôHCG 17 πjÉfGOƒ°S ™bƒÃ Qƒ°ûæŸG) ⋲Ø£°üe Ö«£dG
,¬YGƒfCGh ¬dÉμ°TCG πμH º∏¶dG Oƒ¡Y É¡«a â∏ã“ »àdG ⋲£°SoƒdG Qƒ°ü©dG ¤EG IOƒ©dG
Ö°ü©àdG ójó°T Ö°ü©àe ,á«≤Ñ£dGh á«YÉ£bE’G ‘ ¥ô¨e »≤ÑW »YÉ£bEG É¡©ªàéªa
É¡≤∏N »àdG ájöûÑdG ¢ùØædG ‘ áæeÉμdG äÉLÉ◊G øYh äGòdG øY ÒÑ©àdG ájôM ¢†aôj
πLCG øe π≤à°ùŸG ÒμØàdG ájôM º¡°ùØfC’ Gƒ≤∏£j ¿CG ¢SÉæ∏d ⋲HCÉjh É¡«∏Y Égô£ah ˆG
                                                                .º¡JÉ«ëH »bôdG
áHGôb á«YÉÑ£dG AÉ£NC’G ¬«∏Y âÑ∏Z ób ⋲Ø£°üe Ö«£dG ñC’G ¬Ñàc …òdG ∫É≤ŸGh
‘ åjÎdG πÑb ∫É≤ŸG ∫É°SQEG ¤EG ójó°T 샰VƒH Ò°ûj …òdG ôeC’G ,kCÉ£N ¿höû©dG
            p
ºK øeh ,π∏©dGh AÉ£NC’G øªμJ øjCG áaô©eh ,¬«eGôeh ¬«fÉ©e ‘ ø©ªàdGh ¬JAGôb
AÉ£N’G á÷É©Ÿ §≤a ≥FÉbO 5 ⋲Ø£°üe Ö«£dG Éæ«NCG È°üj ⁄ ,k É«fhÎμdG É¡à÷É©e
‘ äGQGô≤dG òîàj ∞«c iôJ Éj ¿GOƒ°ùdG ‘ ‹É°üØf’G QÉ«àdG º«YR ƒgh ,á«YÉÑ£dG
                           o
¬bÓWEGh ‘ h ,¢SÉædG ∞bGƒe ⋲∏Y ¬ªμM ‘ πé©à°ùj ∂°T ⋲fOCG ÓH πLôdG ,?..√Èæe
                                              .á∏°üH ™bGƒ∏d â“ ’ äÉeÉ¡JE’
øe ¢ù«∏a ,πLôdG ¬«fÉ©j …òdG »°ùØædG ÜGô£°V’G k É°†jCG ±öüàdG Gòg ¢ùμ©j
≥«bóàdÉH Ωƒ≤j ¿CG ¿hO ÒÑc ‹É°üØfG ´höûe ÖMÉ°U Öàμj ¿CG kGóHCG áªμ◊G
øjój »àdG Ió«≤©dG ∞bƒeh ,øjôNB’G ⋲∏Y ΩÉμMC’G ¥ÓWEG ‘ åjÎdGh πH Öjò°ûàdGh
¬«a ÉÃ í°†æj AÉfE’Éa (õæjQÉŸG) ÜÉàoμH ºgɪ°SCG ɇ ó°V É¡æY ´ÉaódG »Yójh É¡H
                                                       .∂dP ∫É≤ŸG í°Vh ɪc
OóY ¤EG ºLôJ …òdG (á«fÉ°ùfE’G ádGó©dG 䃰U »∏Y ΩÉeE’G) â«°üdG ™FGòdG ¬HÉàc ‘
            o
»ë«°ùe ¬ÑJÉc ¿ƒc ÒNC’G ó≤©dG ‘ kGQÉ°ûàfG á«Hô©dG ÖàμdG ÌcCG ƒgh ⁄É©dG äɨd øe
ÉeóæYh ,(äGƒæ°S çÓK πÑb ‘ƒJ) ¥GOôL êQƒL òØdG ÖJÉμdG ƒg ,k ɪ∏°ùe ¢ù«dh ÊÉæÑd
                                      o                          o
øY ÒÑμdG ºé◊G øe øjó∏› ‘ (¬¡Lh ˆG Ωôc) »∏Y Éfó«°S øY »ë«°ùe Öàμj
¿CG »æ©j ,ó°TGôdG Úª∏°ùŸG áØ«∏N ∫É©aC’ áªLôJ ∫ÓN øe ΩÓ°SE’G ¬H AÉL …òdG ôμØdG

185
ƒg ɪch ,ΩÓ°SE’G É¡H AÉL ɪc ¿É°ùfE’G ¥ƒ≤M ÇOÉÑe á≤«≤M ó©H GƒcQój ⁄ Úª∏°ùŸG
»∏Y Éfó«°S ôμa øe ¿É°ùfE’G ¥ƒ≤M º¶fh íFGƒd äóªà°SG ób IóëàŸG ·C’G ¿CG ±hô©e
ñC’G äÉ≤∏£æe »g Ée ¬°ùØf ìô£j …òdG ∫GDƒ°ùdÉa ,IAƒÑædG â«H π«∏°S ÖdÉW »HCG øH
⋲£°SƒdG Qƒ°ü©dG ¤EG ÉæH ´ƒLôdG ‘ á≤«≤M ÖZôj ¿ƒμj ¿CG ’EG ??..⋲Ø£°üe Ö«£dG
                                                             .á«HQhC’G IQÉ≤dG ‘

                                                   ...⋲£°SoƒdG Qƒ°ü©dG »Øa
                                                                   o
ÖbÉ©jh ,ô◊G ó≤à©ŸGh ô◊G ÒμØàdG ¬«∏Y Ωôëjh õÑÿG ‘ ¬≤M øe ¿É°ùfE’G ™æÁ
    o     o         o    o                 o
√òg äÉ«fÉ°ùfEÉa ,IOGƒg ’h ¬HÉ≤Y ‘ áªMQ ’ ¥ô◊Gh πà≤dÉH ájô◊Gh õÑÿG Ö∏W ⋲∏Y
                      o                                   o     o
                           .∫ÉéŸG Gòg ‘ áÁó≤dG äÉ«fÉ°ùfE’G ¿hO ºK øe ¿hô≤dG

¿Éc ,Qƒ°ü©dG ∂∏J ¬Lh ⋲∏Y k ÉjõoNh ¢SƒØæ∏d ágôμe AÉ«ÑZC’G IôeR âfÉc Ée Qó≤H h
⋲∏Y k’ɪLh ôFɪ°†dG ‘ AÉØ°Uh ∫ƒ≤©dG ‘ kGQƒfh ܃∏≤dG ‘ k ÉÑM ¿hOôªàŸGh ¿ƒobQÉŸG
                                           o                  o
  .!!..⋲eGó≤dG (õæjQÉŸG) ÜÉàc ..¿hOôªàŸG ..¿ƒbQÉŸG º¡fEG ,πLCG ..ïjQÉàdG áëØ°U

                                                       ..⋲£°SoƒdG Qƒ°ü©dG ‘
                                                                      o
´ÉaódG AÉ°û¨H ¿hΰùàŸGh ¿ƒeôéŸGh á∏¡÷G ºgDhÉcöTh ¿ÉeõdG ∂dP ∑ƒ∏e ¿Éc
,øjôμØŸG A’Dƒg ⋲∏Y AÉ°†≤dG πLCG øe ó«©ÑdG óë∏d áŸÉX ÚfGƒb ¿ƒæ°ùj øjódG øY
âëÑ°UCG óbh á«aGô¨÷Gh ïjQÉàdG ≥£æe ÉfOƒY ó≤a ,º¡H π«μæàdGh º¡Ñjò©J ó©H
…ôμ°ù©dG ∞°ù©àdG iƒà°ùe ≠∏H ɪ¡eh ,∫GƒMC’G âfÉc ɪ¡e ∑ôëàJ ’ áàHÉK IóYÉb
    p
ød ⁄É©dGh ,⁄ɶdG Ögôj ød ôμØŸG ¿EG …OÉ°üàb’Gh »°ùØædG §¨°†dGh »æeC’Gh
Qɨ°Uh ÚdÉàëŸG ójÉμe Égôª¨J ød á«≤«≤◊G á«fÉ°ùfE’G ᪫≤dGh ,πgÉé∏d º∏°ùà°ùj
                                                               .¥ÉØædG πgCG

ÚbQÉŸG ÖbÉ©J ⋲£°SƒdG ¿hô≤dG ‘ á«HhQhC’G äÉjQƒWGÈeE’G âfÉc ɪ«Øa
øe ¿ƒbQÉŸG A’Dƒg ¿Éc ,QÉædÉH ¥ô◊Éa ,Öjò©àdÉa ,øé°ùdÉa ,∑ÓeC’G IQOÉ°üÃ
πX 䃰üH á«æZC’G √òg ¿hó°ûæj ,AÉHOC’Gh AGô©°ûdG øeh ,É°ùfôØH …ófÉeQƒf »MÓa
                                       :Ú∏FÉb ,Ωƒ«dG Éæ©eÉ°ùe ≠∏H ⋲àM …hój

                                                           !º¡∏ãe ∫ÉLQ ÉæfEG

                                                                          186
                                                      ,º¡dÉe πãe AÉ°†YC’G øe Éæd

                                                     .º¡eÉ°ùLCG πãe ΩÉ°ùLC’G øeh

                                            ! ºgóæY Ée ¥ƒa á∏«ÑædG ܃∏≤dG øeh
                o
Aɪ¶Yh ≥∏ÿG AÉaöT øe GƒfÉc k É©«ªL ÚbQÉŸG ¿CG ” ¥GOôL êQƒL ÖJÉμdG ôcòjh
    o
øeh ,∫ÉμædGh iPC’G …ôμæeh ,ájô◊G ¥É°ûYh ⁄ɶŸG ⋲∏Y øjOôªàŸG øeh ,ôμØdG
                                 o     o
                                               p
                   .“¿É°ùfE’G ¥ƒ≤M ¿ÓYEG ¤EG 󫡪àdG äÉ≤∏M º¡H â∏°üJG øjòdG
                                   o
ïjQÉJ ‘ ájô◊Gh Ö◊G ∫É£HCG óMCG ¿ƒ∏∏«a Gƒ°ùfôa º«¶©dG »°ùfôØdG ôYÉ°ûdÉa
‘ ¿É÷ƒ°üdGh êÉàdG ÜÉë°UCGh AGOƒ°ùdG á©æbC’G …hP ¿ƒfÉb ‘ k ÉbQÉe ¿Éc ,öûÑdG
,¿Éμe ¬jƒàëj ’ ¢VQCG πc ‘ kGOöûe ¿ƒfÉ≤dG ójôW ¢TÉY ∂dòd ,⋲£°SƒdG ¿hô≤dG
                                  o
,óHDƒŸG øé°ùdGh ,øé°ùdGh ,»ØædG ÚH ìhGÎJ k ɪμM Úà°S øe ÌcCG √ó°V Qó°U óbh
πXh øjôcÉŸG äÉ°†Ñb øe â∏aCG ¬æμdh ,QÉædÉH ¥ô◊Gh ,∞«°ùdÉH πà≤dGh ,Öjò©àdGh
ɪc ,¬fGƒdCG πμH Ö°ü©àdG ≥ë°Sh ¢SÉædG ÚH IGhÉ°ùŸGh ájô◊Gh Ö◊G ó°ûæj k É¡FÉJ
Ò°ü≤dG √ôªY ⋲¡àfG ¿CG ¤EG 䃟Gh Qƒ÷G ó°V IÉ«◊Gh ádGó©dG áÑKh ¤EG ƒYój πX
                                .√ôªY øe ÚKÓãdGh á©HGôdG ‘ ,¬HÉÑ°T ñöT ‘ ƒgh

¿Éë∏°üe ¿GôμØe É°ùfôØH É«fÉàjôH á©WÉ≤e ‘ ô¡X öûY ÊÉãdG ¿ô≤dG ôNGhCG ‘h
¬≤«aQh ∫hC’G ò«ª∏J ƒgh »àfÉ«fódG OhGO ɪ¡«fÉKh ,…hÉæ«ÑdCG …QƒeCG ⋲Yój ɪ¡dhCG
á∏ØZ ‘ Ö©°ûdG ⋲≤Ñj ¿CÉH á«°VÉ≤dG øjódG ∫ÉLQ º«dÉ©J ¿GôμØŸG ¿Gòg ºLÉg óbh
±GöTCÓdh º¡d kGó«ÑY √DhÉæHCG ⋲≤Ñj ¿CÉHh ,¢û«©dG ájôMh ôμØdG ájôM ‘ ¬bƒ≤M øY
ɪ¡àªcÉëŸ á∏LÉY áªμ GƒØdCG ¿CG ¤EG øjódG ∫ÉLQ øe ¿Éc ɪa AÉ«ÑZC’G AGôeC’Gh
,á«°SÉb áeQÉ°U áHƒ≤©dG âfÉch kGôgÉb ºμ◊G ¿Éch ,IóMGh á©aO ɪ¡YÉÑJCG áªcÉh
                                           !QÉædG áMÉ°S ¤EG Ú∏LôdG ´ÉÑJCG πªM óbh

∂∏J ‘ øjódG ∫ÉLQ ΩÉ≤àfG øμdh ,IÉéæ∏d k ÉÑ∏W Gôa ó≤a ¿Éë∏°üŸG ¿GôμØŸG ÉeCG
Ú∏LôdG äƒe GƒÑbôJ º¡fEÉa ,k Éà«e hCG k É«M ¿É°ùfE’G ¬æe â∏Øj ¿CG øe ™°ShCG ¿Éc Qƒ°ü©dG
                                        .!!..ɪ¡JÉaQ GƒbôMCGh ɪgÈb Gƒ°ûÑæa ,ÚÁôμdG

É¡bõªàa Oƒ°ùdG ÉgÒLÉjO ‘ ¢†eGƒàJ Ö¡°T øe äɪ∏¶dG √òg â∏N πg øμdh
           o

187
á«YÉ£bE’Gh á«≤Ñ£dG äÉjõîŸ k É≤∏£e ÉHQhCG ‘ ¿É°ùfE’G º∏°ùà°SG πgh ,?..ÚM ¤EG ƒdh
                                    o
øμ°Sh âæμ°ùa É¡éLCÉJ CÉØ£fGh AÉ«MC’G ‘ IÉ«◊G äóªN πgh ,?..AÉ≤ª◊G á«Ñ°ü©dGh
á∏°ù∏°ùdG âμμØJ πgh ,?..º∏Xh ábÉMh ⋲∏Y Oôªàe øe ’h ≥◊ ôFÉK øe ɪa ,¢SÉædG
                                               o
¿Éc òæe äÉ«ë°†àdGh AÉeódÉH ⫪Mh ܃∏≤dGh ¿ÉgPC’G QƒæH É¡JÉ≤∏M ⨫°U »àdG
                                  o
                .?..ájöûÑdG ïjQÉJ øe äÉëØ°üdG √òg ⋲àM ∫hC’G »YɪàL’G ¿É°ùfE’G
¬dóàd ,≥MÓdG ¬«NCG ¿É«c ‘ ≥HÉ°ùdG ¿É°ùfE’G É¡«a QÉ°S »àdG ¥ô£dG â©£≤fG πgh
                .?.QGöUEGh Éæ©H É¡Ñ∏£j ¿CG ¬«∏Y k Ébƒ≤M ¬d ¿CG ⋲∏Yh (¿É°ùfEG) ¬fCG ⋲∏Y
(ájô◊G ¢SGôLCG) ÜÉà oc ¿CG ΩÉàdG »æ«≤j ‘h óªîJ ødh óªîJ ⁄ IÉ«◊G ¿CG ó«cCÉJ πμH
º¡°ùØfCG GƒYÉH …òdG ÚbOÉ°üdG øjôμØŸGh Úª∏°ùŸG áªFC’G øe ÒãμdG ≥jôW ‘
≥jôW ⋲∏Y ¿hôFÉ°S ºgh ,ºgQÉμaCGh º¡FGQBG ÖÑ°ùH º¡∏àb ” øjòdG á≤«≤◊Gh ≥ë∏d
ƒ¡d áØ«ë°üdG √òg QGó°UEG ‘ ºgOÉ–EG ¿CGh (»àfÉ«fódG OhGO) h (…hÉæ«ÑdCG …QƒeCG)
Éeh ¬Jó«≤Yh ¬fƒd ¿Éc Ée ∞«ch óLh Ée øjCG ÊGOƒ°ùdG ¿É°ùfE’G ¥ƒ≤◊ ójóL ¿ÓYEG
                                                                .QÉμaCG øe ¬∏ªëj
á«°SÉ«°ùdGh ájôμØdG ÜQÉéàdG ÜÉë°UCG øe º¡fEG óéj áØ«ë°üdG √òg ÜÉàoμd ôXÉædGh
ôHÉæŸG ‘ kGÒÑN kGôμØe á«eÓ°SE’G ácô◊G øjOÉ«e ‘ ∫ÉLh ∫É°U øe º¡æe ,á«YɪàL’Gh
‘ k ÉYQÉH ,É¡eƒ‚ øe ¿Éch ácô◊G óFÉb Öàμe øY k’hDƒ°ùeh á«°SÉ«°ùdGh ájôμØdG
ìÓ°ùdG ´QÉb øe º¡æeh ,»∏ª©dGh …ôμØdG ≥ª©dG äGP á«æjódG äÉ°ûbÉæŸG OÉ«JQG
¬à©°Vh á«dƒÄ°ùŸG ’EG É«∏©dG á«ÁOÉcC’G äGOÉ¡°ûdG ºZôH ,áμæëHh »Yh øY ÓJÉ≤e   k
,…ó≤Y »°SÉ«°S ôμa ¤EG ¢† »°SÉ«°S ôμa øe π≤æJ øe º¡æeh ,™bƒŸG Gòg ‘
√ò¡d ËôμdG ÇQÉ≤dG ô¶f âØdCG ÉeóæYh ,™LGôŸGh ÖàμdG äÉ¡eCG ´QÉb øe º¡æeh
ÉÁCG É¡æe äóØà°SG »æfCG ∞«ch á«°üî°ûdG »àHôŒ ¤EG ∂dòH Ò°TCG »æfEÉa á£≤ædG
(´ƒLôdG) øe »æàæμeh øjôNB’G ÜQÉéàH ⁄CG »æà∏©L »àdG Iójó÷G »JÉ«M ‘ IOÉØà°SG
’h Üô› ∫CÉ°SCG) πFÉ≤dG ÊGOƒ°ùdG πãŸG ¿EÉa kGPEG ,áaô©ŸÉH OhõàdGh ÜÉàμdG ¤EG
⋲∏Y kGOQ ºgÒZ øe IQób ÌcC’G ºg k ÉeƒªY ÜQÉéàdG ÜÉë°UCG ¿CG »æ©j “Ö«ÑW ∫CÉ°ùJ
,≥«°V ≥Øf ‘ ¬∏NóJh É¡ÑMÉ°U Ò– »àdG º°SÓ£dG ∂ah IÒÑμdG ΩÉ¡Øà°S’G äÉeÓY
¢SGôLCG) ÜÉà oc ¿CG ∫ƒbCG Gòdh ,ÊGOƒ°ùdG ¿É°ùfE’G äÉLÉM º¡ØJ ⋲∏Y QóbC’G ºg ∂dòch
™«ªL √ô¶àæj …òdG π◊G ó«°ùŒ ⋲∏Y ºgôμa IQÉ°üYh º¡HQÉéàH øjQOÉb h (ájô◊G

                                                                                188
                .óMGƒdG øWƒdG AÉæHCG ÚH »ª∏°ùdG ¢ûjÉ©àdG ‘ πãªàŸG Ú«fGOƒ°ùdG
Éeh ⋲£°SoƒdG ¿hô≤dG ¤EG IOƒ©dG Éæd ójôj ⋲Ø£°üe Ö«£dG ËôμdG ñC’G ¿Éc GPEGh
,‹É◊G âbƒdG ‘ k ÉMhoô£e OÉY Ée π◊G Gòg ¿EÉa á«YôdG ™e πeÉ©à∏d Ö«dÉ°SCG øe É¡«a
á«aÉ≤ãdGh á«°SÉ«°ùdG É¡æjhÓJh É¡JÉgÉŒG πμH á«fGOƒ°ùdG á«aGô¨÷G π©L …òdG ôeC’G
ó¡àéj ⁄ º¡∏ãÁ øeh Ö«£dG ñC’G ¿CG »æŸDƒjh »æŸBG …òdG øμd ,õcôŸG ⋲∏Y OôªàJ
íFGöûdG iƒà°ùe ⋲∏Y ⋲àM ??..õcôŸG ⋲∏Y πμdG Oô“ GPÉŸ.. ∫GDƒ°ùdG ⋲∏Y áHÉLE’G ‘
áØ«N ¢ùLƒJ øe ’EG õcôŸG IôFGO êQÉN ºg QƒædG h »YƒdG πYÉ°ûe »∏eÉM ¿EÉa ,á«æ¡ŸG
,Òª°†dGh áÑgƒŸG …óbÉa øe º¡a ¿hôNB’G ÉeCG ,(¢ùeÉÿG QƒHÉ£dG) ᪡J ¥É°üdEG øe
(õæjQÉŸG) ∫ɪ°ûdG Èæe ¢ù«FQ É¡æe Ωóîà°SG óbh äÉLÉÑjódÉH á∏jƒW áªFÉb ∑Éægh
                         .…CGôdG ‘ ¬©e ¿ƒØ∏àîj º¡fC’ §≤a ,áØ«ë°üdG √òg ÜÉàoμd
πãÁ õcôŸG ΩÉμ◊ áÑ°ùædÉH …CGôdG ‘ (±ÓàN’G) ¿CG ócDƒJ á«°üî°ûdG »àHôŒh
⋲∏Y å– »àdG ΩÓ°SE’G º«gÉØe πμH §FÉ◊G ⋲∏Y k ÉHöV √RhÉŒ »¨Ñæj ’ (ôªMCG) k É£N
                                                  .(º¡æ«H iQƒ°T ºgôeCG) ¿CG




189
190
            (2).. ≈£°SƒdG ¿hô≤dGh ≈Ø£°üe Ö«£dG
¿hô≤dG ¤EG ÉæH IOƒ©dG ójôj ⋲Ø£°üe Ö«£dG ñC’G ¿CG ≥HÉ°ùdG ∫É≤ŸG ‘ Éæ∏b
É¡à∏Øc »àdG ¥ƒ≤◊G ¢UÉ≤àfGh äÉjô◊G âÑch äɪ∏¶dGh º∏¶dG Oƒ¡Y ,⋲£°SƒdG
äÉjGóH ‘ øëfh IÎØdG ∂∏J ¤EG ÉæH Oƒ©j ,á«dhódG ≥«KGƒŸGh á«¡dE’G ™FGöûdG πc
OÉ–’G ∫hO ¿CGh ∞«c ,öûÑdG ¢ûgóJ ∑Éægh Éæg IóMƒdG ™jQÉ°ûe å«M ,áãdÉãdG á«ØdC’G
                              o
‘ öûÑdG øe ÚjÓŸG É¡«a äÉeh AÉeódG É¡«a â≤jQCG Úæ°S â°TÉY »àdG »HQhC’G
,IÒÑμdG ìGô÷Gh »°SBÉŸG ºZôH äóMƒJ ,¢ùHÉ«dGh ö†NC’G âbôM Úà«ŸÉY ÚHôM
OÉ°üàb’G äÉ«æÑdG øe Ió«Øà°ùe ,äÉæë°ùdGh äÉaÉ≤ãdGh äɨ∏dG ±ÓàNG ºZôHh
                                     o
,ÚÑbGôª∏d á∏gòe IóMƒdG âfÉch ,áªî°†dG á«dÉŸGh ájöûÑdG OQGƒŸGh ,áØ∏àîŸG
   .á«fÉãdGh ¤hC’G Úà«ŸÉ©dG ÚHô◊Gh ⋲£°SƒdG ¿hô≤dG çQGƒch äÉØ∏ º¡à°ùfCG
ÒãμdG á«HQhC’G ܃©°ûdG â∏ª– äÉà°ûdG Gòg ∫hO ÚH IóMƒdG QGôªà°S’h
º«≤J ⋲àMh ¢†©ÑdG É¡°†©H ™e ºgÉØàJ ⋲àM Óãªa ,º¡à≤gQCG »àdG ÖFGö†dG øe
                                               k
¿Éc ,πª©dG ¢TQhh äÉjóàæŸGh äGô“DƒŸG ó≤©æJ ¿CG óH ’ ácΰûŸG äÉ°ù°SDƒŸG
äÉ¡«æ÷G øe ÚjÓŸG ¬Ñ∏b ΩO øe ™aój ¤hC’G OÉ–’G Úæ°S ‘ »HQhC’G øWGƒŸG
‘ »HQhC’G OÉ–’G IQGOEG ¿CG …QÉ≤dG »NCG Qƒ°üJ ,äÉYɪàL’G √òg ‘ π«b Ée πc áªLÎd
ájóædƒ¡dG áØ∏à äɨd øe ≥FÉKƒdG ±’CG É«eƒj ºLÎJ á«μ«é∏ÑdG ᪰UÉ©dG π°ùchôH
         .!!..¢ùμ©dÉHh ïdG á«dÉ£j’Gh á«fÉÑ°SC’Gh á«fÉŸC’Gh ájõ«∏‚’Gh á«°ùfôØdGh
                                  :áÁôμdG ájB’G ⋲æ©e ⪡a ób ∫hódG √ò¡H »æfCÉch
AGóYnCG ºàæ oc rPpEG ºoμ«n∏Y uˆG ᪩f rGhoô oc rPGh rGƒobsôØJ n’h É©«ªL uˆG πÑëH rGƒª°üàYGh”
   n r ro             r r n      nn rp            n         n n n k p n     prnp o p n r n
º ocnò≤fnCÉa QÉsædG øue Iô rØM ÉØ°T ⋲n∏Y ºàæ och ÉfGƒ rNpEG ¬àª©æH ºàëÑ°UnCÉa ºoμHƒo∏b ÚH n∞sdnCÉa
      n n p          n m n o n n n n r o n k n p p n r p p o r n r n r p o nr n                  n
                                                      on r n r nn pp n r n       o no p
                                .¿GôªY ∫BG .“¿hóà¡J ºoμs∏©d ¬JÉjBG ºoμd tˆG uÚÑj n∂dnò nc É¡æue
                                                                                            n r
ó≤Mh á«gGôc ¿hóH ΩÓ°ùH ¢û«©dG ÊÉ©e ⋲∏Y ócDƒ«d ∞jöûdG …ƒÑædG åjó◊G AÉLh
                                                                .AÉ°†¨Hh
Ghó°SÉ– ’) :º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U ˆG ∫ƒ°SQ ∫Éb :∫Éb ¬æY ˆG »°VQ Iôjôg »HCG øY

191
                         p
         .(ÉfGƒNEG ˆG OÉÑY Gƒfƒ och Gƒ°ûLÉæJ ’h Gƒ°ù°ù– ’h Gƒ°ù°ùŒ ’h Gƒ°†ZÉÑJ ’h
¢†©ÑdG ¬°†©H º¡Øj óMGh øWh ∫É°üØfG ¬JôeRh ⋲Ø£°üe Ö«£dG ñC’G ójôj ɪæ«H
¿hO πLh õY ≥dÉÿG É¡H ÉfÉÑM »àdG Éædƒ≤Y π£©f ¿CG k É©«ªL Éæe Ö∏£jh ,ºLGôJ ¿hóH
                                             o
»gh áægGôdG ä’Éμ°TE’G á÷É©e ‘ ¿Éæ©dG ÉæØWGƒ©d ≥∏£f ¿CGh ,¬JÉbƒ∏ ôFÉ°S
Égô¶àæjh Ωó≤dG ‘ πZDƒe ïjQÉJ É¡d áeCG ÉjÉ°†b »g πH IöSCGh Oôa äÉ«dÉμ°TEG â°ù«d
ÚH ó≤◊Gh á«gGôμdG ´Qõd ÉfGƒb πμH πª©f ¿CG áªμ◊G øe ¢ù«∏a ,¥öûe πÑ≤à°ùe
äGò∏a É¡«a Éfó≤a »àdG ¢VQC’G ∂∏J øY ∫É°üØf’G Ö∏£f å«ëH óMGƒdG øWƒdG AÉæHCG
                     .!!.∞FGõdG ÉfAÉjÈch Éæàjƒ¡Lh Éæà«Ñ°üY ⋲°Vôf ⋲àM ÉfOÉÑcCG
                                                                 o
øY Éæd ∞°ûc (’hQÉfƒaÉ°S) ƒg ≥jôY π°VÉæe ∑Éæg ¿Éc ⋲£°SoƒdG ¿hôo≤dG ‘h
Ö°ü©àdG ‘ »°ù«FôdG ÖÑ°ùdG ¿CG »g íeÉ°ùàdGh Ö°ü©àdG ⋲æ©e ‘ á«°SÉ°SCG á≤«≤M
                                  o          o
Ö°SÉμŸGh ÂɨŸG ⋲∏Y ∫ƒ°üë∏d ¿Éc ɉEG ,øjódG ∫ÉLQh ΩÉμ◊G πÑb øe »æjódG
                                                         o
ÜÉë°UCG ≥jôW ‘ ¿ƒØ≤j øjòdG ôFÉ°Sh Ú«°SÉ«°ùdG Ωƒ°üÿG øe ¢ü∏îàdGh ájOÉŸG
                                               .!..Ö°SÉμŸG √ògh ÂɨŸG √òg
¥GOôL êQƒL ÖJÉμdG Éfôcòj (á«fÉ°ùfE’G ádGó©dG 䃰U »∏Y ΩÉeE’G) ¬HÉàc ‘h
        o
‘ πJÉ≤àdGh ôMÉæàdG QÉÑNCÉH ΩÉ≤ŸG Gòg ‘ ¬eƒ°üN IÒ°Sh (’hQÉfƒaÉ°S) IÒ°ùH
,kk É°üdÉN k É«ØFÉW hCG k É«æjO k É©HÉW É¡«∏Y Gƒ©∏îj ¿CG ¿ƒNQDƒŸG AÉ°T óbh »Hô©dG ÉæîjQÉJ
øe É¡∏c âfÉc ájOÉ°üàbG Ö°SÉμeh ájOÉe ™aÉæe ⋲∏Y âeÉb ∑QÉ©e É¡à≤«≤M ‘ »gh
(á¶aÉëŸG) º°SÉH É¡«∏Y ¿ƒdƒà°ùj øjódG ∫ÉLQ øe º¡fGƒYCGh AGôeC’Gh ∑ƒ∏ŸG Ö«°üf
                                                           .!..ÚæeDƒŸG (ÒN)h ¿ÉÁE’G ⋲∏Y
¿Éch ,¬fÉeR ‘ ájô◊G QÉ°üfCG øe ¿Éc ∞«∏μjh ¿ƒL QƒàcódG …õ«∏‚’G ÖgGôdGh
                  :∫Éb Ö©°û∏d k ÉÑ ÒμØàdG …ƒb ≥∏ÿG Ëôc Ö∏≤dG Ö«W ÓLQ
                                  o               o                  k
¿CGh øjódG ∫ÉLQ ᣰSGƒH ’ IGQƒàdG ⋲∏Y º¡°ùØfCÉH Gƒ©∏£j ¿CG Öéj ¢SÉædG ¿EG”
                                      o
º¡fEGh ábÉØdG øe º«ëL ‘ ¢SÉædGh ≥°ùah ñòH á°û«Y ¿ƒ°û«©j A’Dƒg øjódG ∫ÉLQ
          .“∂dP ójôj ƒgh (ΩÉ©dG …CGôdG) ¬ª°SG A»°T GÎ∏‚G ‘ ¿ƒμj ’ ¿CG ¿hójôj
∫hÉëj ¬fEÉa äÉëØ°üdG ióMEG ⋲∏Y á«ë«°ùe äGQÉÑY ⋲Ø£°üe Ö«£dG ó≤àæj ÉeóæY
,á«YGƒdG ∫ƒ≤©dG ÜÉë°UCG k É«eƒj Ö°ùμJh âÑ°ùc »àdG áØ«ë°üdG ó°V ¢SÉædG ¢û««Œ
                                                                          q

                                                                                   192
∞©°V øY èàæj IOÉ©dG ‘ ôNB’G áaÉ≤K øe ±ƒÿG ¿CG ¤EG ójó°T 샰VƒH Ò°ûj Ée
»≤∏àdG ∞©°V »æ©j Ée ,¬ÑMÉ°U iód øjódG Ωƒ¡Øe ∞©°V ‘h øjóàdG iƒà°ùe ‘
     .!.á«fGOƒ°ùdG á«°üî°ûdG äɪ°Sh ïjQÉàH πH Ö°ùëa øjódÉH ¢ù«d ΩÉ©dG ‘ô©ŸG
” »ª«°ü≤dG ˆG óÑY …Oƒ©°ùdG ÖJÉμdG ∫ƒ≤j (ïjQÉàdG QÉ©d ≥°TÉY) ¬HÉàc ‘h
øjòdG ºgh ,äGôeGDƒŸÉH GhöüàfG øjòdG ºg Qƒ£àdGh ájô◊G øe k ÉaƒN ¢SÉædG ó°TCG ¿CG
                            .“ΩÓ¶dG ‘ ¬«∏Y õØ≤dÉH ïjQÉàdG ±ÉàcCG ¥ƒa Gƒ©ØJQG
GóHCG º¡fEG ,ájô◊G Gƒ©æ°üj ¿CG øμÁ ’ QGƒãdG ¿EG ” ÜÉàμdG øe ôNBG ¿Éμe ‘ ∫ƒ≤jh
√Gô› ô¡ædG ôØëj ɪc ,IQƒK ’h ™jöûJ ÓH É¡≤jôW ôØ– ájô◊G øμd h ,É¡eƒ°üN
óLƒJ ’ ájô◊G ¿CG ,á©«Ñ£dG ¬àehÉ≤Ãh ÜGÎdGh Qƒî°üdG ±ƒL ‘ Ò°ùdG ¬à∏°UGƒÃ
á°†bÉæàŸGh áÑ©°üdG AÉ«°TC’G ™e πeÉ©àdÉH óLƒJ ájô◊G ¿CG ,ôeC’G hCG á£ÿG hCG IOGQE’ÉH
                                                                      .“IOÉ°†ŸGh
á«ë«°ùŸG áaÉ≤ãdG ìGóæJ á«∏bC’G Úª∏°ùŸG É¡«a πãÁ »àdG á«fɪ∏©dG ∫hódG ‘
                                                                     o
ÉgOÉJôj »àdG ôFGhódG áaÉc ‘h ,á«eÓYE’G Iõ¡LC’Gh ´QÉ°ûdGh â«ÑdG ‘ ¿Éμe πc ‘
‘ ºgOQÉ£J í«°ùŸG áaÉ≤K ¿C’ ºgó≤à©eh º¡æjóH Úª∏°ùŸG ¿ÉÁEG ´õYõàj ⁄ ,öûÑdG
º¡∏NGhO ‘ k Éî«°SôJ OGOõj Úª∏°ùŸG øjóJ ¿CG k ÉeÉ“ ¢ùμ©dG π°üëj πH ,¿Éμe πc
¿Éμe ≥ªYCG ‘ ™Ñ≤jh ¿GóLƒdG πàëj …òdG º«¶©dG øjódG Gò¡d Aɪàf’ÉH RGõàY’G ™e
øe äÉjBG á©°†H ¿CG ⋲Ø£°üe Ö«£dG ñC’G Èà©j GPɪ∏a ,¿ÉÁE’G IhÓëH ¢SÉ°ùMEÓd
OƒLƒd kGOó¡e ΩƒWôÿG ‘ Ú«ë«°ùŸG ¢†Ñf ¢ùμ©J á«YƒÑ°SCG áëØ°U ‘ π«‚E’G
            o
                                                       .!?..¿GOƒ°ùdG ‘ ΩÓ°SE’G
¢üî°T ∞dCG 6 øe ÌcCG É¡«a º∏°SCG ,á«ë«°ùŸÉH øjóJ É°ùfôah É«fÉŸCG πãe ∫hO ‘
ó∏ÑdG AÉæHCG øe õjõY AõL ¿C’ ∑Éæg áaÉë°üdG èYõæJ ⁄h Ω2007‐2006 »eÉY ÚH Ée
Úª∏°ùŸG Oô£H ÖdÉ£J ⁄h Üô◊G ∫ƒÑW ´ô≤J ⁄h ,ºgOGóLCGh º¡FÉHBG øjO ¥QÉa ób
                                                                   .É¡«°VGQCG øe
¿CG ¥ó°üJ áØ«©°V ∫ƒ≤Y áÑWÉîŸ (¢ùFÉæμdG ¢SGôLCG) áëØ°üH ∫’óà°S’G ,kGPEG
øY È©j ,Ú«fGOƒ°ùdG πc ôjó≤Jh ΩGÎMG ¿Éμe ƒg øjód Ò°ûÑàdÉH Ωƒ≤J áØ«ë°üdG
¿CG ádCÉ°ùŸG ‘ ≥«ª©dG ⋲æ©ŸG øμd ,Ö«£dG ñC’G ¬∏ªëj …òdG ôμØ∏d á«°ùØf áÁõg

193
ÒÑc »æ¡eh »Øë°U ≥Ñ°S ⋲∏Y áØ«ë°üdG √òg ∫ƒ°üëH ¬°ùØf ∂dɪàj ⁄ ÉæÑMÉ°U
¢ü°üîJ á«Hô©dG á¨∏dÉH á≤WÉf á«fGOƒ°S áØ«ë°U ∫hCG âëÑ°UCG ¿CG Égó«°UQ ¤EG ±É°†j
ÚjÓe OƒLh πX ‘ ,ΩGôμdG AGô≤∏d ¬°ùμYh OÓÑdG ‘ »ë«°ùŸG ∑Gô◊G ó°Uôd áëØ°U
                                                 .Éæ«fGô¡X ÚH Ú«ë«°ùŸG øe
,k ÉÄ«°T ¿ƒ¡≤Øj ’ ´ÉYQ øjôNB’G ¿CGh (á≤«≤◊G) ∂∏àÁ ¬fCG ø∏©j ⋲Ø£°üe Ö«£dG
áfƒæ«c ¿ƒ∏¡éj øjòdG ¬°SQÉÁ ¿õàe ÒZ ܃∏°SCG πãÁ ∞°SDƒe ôeCG Gòg »æ«≤j ‘h
                                    o
π©dh,øgGôdG âbƒdG ‘ ™bGƒdG ¢VQCG ⋲∏Y çóëj Ée ¿ƒ∏¡éj ɪc ,AÉ≤ÑdG πLCG øe ´GöüdG
(á≤«≤◊G) ¿CG ∫ƒ≤J âfÉc »àdG ádhódG QÉ«¡fÉÑa ,∫Éãe ÒN »à«aƒ°ùdG OÉ–’G áHôŒ
ìÓ°ùdG QÉŒh É«aÉŸG øe äÉYƒª› ¤EG OÓÑdG âdƒ–h ™ªàéŸG QÉ¡fG ,…óMh …óæY
           o
áKQÉμdG á¡LGƒe øe k É«eƒμM Ödƒ≤ŸG ™ªàéŸG øμªàj ⁄h ,¢ùæ÷G IQÉŒ äÉcöTh
áHôéàdG √òg QGôμJ ÉæÑMÉ°U ójôj GPɪ∏a ,CÉÑ°S …ójCG äÉjQƒ¡ªL ¤EG OÓÑdG âbôØàa
                             .!..ìQGƒL øe Éæ«a Ée πμH ÉgÉæ°ûY »àdGh ÉæeÉeCG á∏KÉŸG
á«eÓYE’Gh á«Øë°üdG äÉjô◊G ìÉjófE’ ⋲Ø£°üe Ö«£dG ¢†aQ øY çóëàf ÉeóæYh
»FÉ°ùædG ΩÉeE’G ∫É«àZG á°üb ôcòàf (ø£Ñe ¢†aQ ƒgh )äGòdG øY ô◊G ÒÑ©àdGh
º¡æeh áμe ‘ øaO ¬fCG ∫ƒ≤j øe ÚNQDƒŸG øeh ,ÚjƒeC’G ᪰UÉY ≥°ûeO Èæe ⋲∏Y
ΩÓ°SE’G á∏Lôg πX ‘ ᫪∏©dG áeÉ≤dG √òg Èb ⋲àëa á∏eôdG ‘ øaO ¬fG ∫ƒ≤j øe
™ØæJ ób »FÉ°ùædG ΩÉeE’G á©LÉØa ,ábódG ¬Lh ⋲∏Y ¬fÉμe ±ô©j ’ …ƒeC’G »°SÉ«°ùdG
Ò°ùj »àdG ájƒeC’G ádhódG á«∏≤Yh á«°ùØf áaô©Ÿ åëÑ∏d á£≤æc ∞°üæŸG åMÉÑdG
                                        .√Èæe AÉ°†YCGh Ö«£dG ñC’G É¡dGƒæe ⋲∏Y
ºcÉ◊G” ∫ƒ≤j øjó°TGôdG AÉØ∏ÿG ™HGQ ¬¡Lh ˆG Ωôc »∏Y ΩÉeE’G á«fÉ°ùfE’G PÉà°SCG
h “¬æWh ‘ ÖjôZ Ò≤ØdG ” h “»æZ ¬H ™àe Éà ’EG Ò≤a ´ÉL Ée” h “√AÉæHCG á«YôdGh ódGh
GPÉŸ ôμaCG »æ∏©L ÒNC’G ¬dƒbh ,“∂∏ªM Ée OÓÑdG ÒN” h “¬à∏à≤d ÓLQ ô≤ØdG ¿Éc ƒd”
                                                               k
π©Lh ,ÖÑ°ùdG »g øjôNB’G ⋲∏Y ÉjÉ°UƒdG ¢ù«dCG ?..π«FGöSEG ¤EG ⋲àM ¿ƒ«fGOƒ°ùdG ôLÉg
ɪc øjôNBÓd ójôj õcôŸG ¿C’ ,»FÉ≤∏àdG …öûÑdG π©ØdG á°SQɇ ájôM ÓH ¢û«©J ¢SÉædG
ÉÃh ,õcôŸG IOÉ«b ≥aGƒe ∫ÓN øe »eƒ«dG º¡∏©a á°SQɇ Ö«£dG ñC’G ∂dòd ´öûj         o
¿ƒμà°S á¡L …CG øe ∫ƒ≤©dG ⋲∏Y ájÉ°UƒdG ¢VôØJ ɪæ«M ¬fCG ∫ƒbCG Gòdh ,õcôŸG √Gôj
    .πà≤e ‘ ΩÓ°SE’G ÜöV Ée ƒg Gògh ,á«°SÉÑY åëÑdG ÒjÉ©eh ,ájƒeCG ôμØdG ègÉæe

                                                                             194
 á«ŸÉ©dG :á©«Ñ£dGh Ö«¨dG á«dóL) Aɪ∏©dGh øjôμØŸG π¨°T …òdG º«≤dG ¬HÉàc ‘
                                      o          o                q
 óªM êÉM º°SÉ≤dG ƒHCG ΩƒMôŸG ÊGOƒ°ùdG ôμØŸG ∫ƒ≤j 248 áëØ°U (ΩÓ°SEÓd á«fÉãdG
kGQƒ©°T ¿É°ùfE’G ∫ƒM è°ùæJ Ée ¿ÉYöS π©ØdG ‘ á«JGòdG Iƒ≤dG ádÉëH ¿É°ùfE’G ¢ùÑ∏J ¿EG ”
 ,™ªàéŸÉHh á©«Ñ£dÉH ¬àbÓY ⋲∏Y »JGòdG ≥∏£ŸG Gòg ¢ùμ©æj ºK ,»JGòdG ¬≤∏£Ã
 ⋲æ©e áªK íÑ°üj ’h ,IóMƒdG øY ÓjóH ΩÉ°ù≤f’Gh ,ΩÓ°ùdG øY ÓjóH ´GöüdG πë«a
                                   k                            k
 ..»JGòdG ÊÉ°ùfE’G ≥∏£ŸG ácô◊ á«©°VƒŸG á©ØæŸG OhóM ‘ ’EG ΩÓ°ùdGh IóMƒ∏d
 ΩÉ°ù≤f’G iƒà°ùe ⋲∏Y ôKÉμàJ »àdG áØ∏àîŸG ∫Éμ°TC’G √ògh ,á≤Ñ£dGh á∏«Ñ≤dG
 ∫ƒëà«a á«HÉéj’G ¬MhQh »©«Ñ£dG √Éæ©e ó≤Øj ʃc Ö«côJ πμa ,¥ÓNC’Gh ´GöüdGh
 ˆG Ö«¨j Éæg ,»JGòdG ≥∏£ŸG √Qƒ©°T ∫ÓN øe ¿É°ùfE’G ¬d ¬«£©j …òdG ⋲æ©ŸG ¤EG
 GPÉe ?ájQÉ°†◊G èFÉàædG ¿ƒμJ GPɪa ʃμdG è°ùædG ‘ ¬àªμM Ö«¨Jh »YƒdG øY
                                               .“?ÊÉ©ŸG √òg ∫ɪgEG áé«àf ¿ƒμJ

⋲∏Y º¡JÉgÉŒGh º¡JÉæë°S πμH Ú«fGOƒ°ùdG Oô“ ™«ªé∏d áë°VGh áé«àædGh
ÓjóH ´GöüdG QÉf ∫É©°TEG ‘ ¬∏ª©H ±GÎY’G ójôj ’ ⋲Ø£°üe Ö«£dG ñC’G øμd õcôŸG
k
                                        .IóMƒdG øY ÓjóH ΩÉ°ù≤f’Gh ,ΩÓ°ùdG øY
                                                   k



Ω2008 ƒjÉe øe øeÉãdG




195
196
                          ??..(áî«°S) Ö«£dG ≈ØàNG GPÉŸ
‘ ºcÉ◊G Üõë∏d ÊÉãdG »eƒ≤dG ô“DƒŸG ‘ iôL ÉŸ á≤«bódG »JÉ©HÉàe ∫ÓN øe
¬°ù«Fôd »Øë°üdG ô“DƒŸG ¬eÉàN ¿Éc äÉ«°UƒJh äÉHÉ£N øeh ä’hGóe øe ¿GOƒ°ùdG
áªK øμd ,äÉ«°UƒJ øe ¬H êôN Éeh ¬«a QGO Ée π«∏ëàdÉH ∫hÉæJCÉ°S (Ò°ûÑdG) ôªY
ËôμdG ÇQÉ≤dG »©e ∑öTCG ¿CG äOOƒa ô“Dƒª∏d ÒNC’G Ωƒ«dG ™HÉJCG ÉfCGh »∏Y ídCG ∫GDƒ°S
                                                                  q
Ö«£dG) ÒN óª º«gGôHEG Ö«£dG ⋲ØàNG GPÉŸ ..ÇQÉ£dG ∫GDƒ°ùdG ⋲∏Y áHÉLE’G ‘
,¢ù«Fô∏d »æeC’G QÉ°ûà°ùŸGh ºcÉ◊G Üõ◊G IOÉb óMCG ƒgh ,¬ª‚ πaCG GPÉŸh ..(áî«°S
Ωɶæ∏d á«æeC’G Iõ¡LC’G ‘ Ú∏eÉ©dGh Újôμ°ù©dG §°Sh ÒÑμdG iƒo≤dG õcôeh
                                                                        .ºcÉ◊G
  óªà°SG ΩƒWôÿG á©eÉL Ö£dG á«∏c ‘ êôîàŸG (áî«°S) Ö«£dG ¿CÉH Ωƒ∏©e ƒg ɪch
  ÌcCG ,ΩƒWôÿG á©eÉéH á«HÓ£dG äÉYÉ£≤dG ‘ Ú«eÓ°SEÓd »Øæ©dG ∑Gô◊G øe ¬Ñ≤d
  πLQCG â– øe •É°ùÑdG k ÉÑMÉ°S ,áØ°TÉμdG AGƒ°VC’G º¡«∏Y â£∏°S øjòdG (Ú«eÓ°SE’G)
                                                              o
k É«dGh ºK AGQRƒdG ¢ù∏éŸ kGôjRh ,ƒ«fƒj øe ÚKÓãdG ÜÓ≤fG ò«ØæJ √ƒcQÉ°T øjòdG πc
 kGôjRh ºK ,…QGOE’G ìÓ°UE’Gh πª©∏d o GôjRh ºK ,ΩÓYEÓd kGôjRh ,iÈμdG QƒaQGO áj’ƒd
  ,á«æeC’G ¿hDƒ°û∏d ¢ù«FôdG QÉ°ûà°ùe Ö°üæe ‘ ¬æ««©J ó«YoCG ºK ,»YɪàL’G §«£îà∏d
  Ö°üæe ¬fCG Ú«eÓ°SE’G øe áeƒμ◊G ôFGhO ‘ Ú∏eÉ©dG ™«ª÷ ±ô©j …òdG Ö°üæŸG
 kGóL º¡ŸG øμd OÓÑdG ‘ …ôéj …òdG »æeC’G ™bGƒdÉH ábÓY …CG ¬d ¢ù«dh ’EG ¢ù«d ‘öT
  AÉæ¨à°S’G ¬àÑdCG øμÁ ’ k É«°üî°T ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQh ºcÉ◊G ΩɶædG ¿CG ƒg ¬àaô©e
  óÑY ‹É◊G ´ÉaódG ôjRh á«°üî°T πãe k ÉeÉ“ ,ÒN óª º«gGôHEG Ö«£dG á«°üî°T øY
  Ü’hO ‘ …ò«ØæàdG πª©dÉH á∏°U É¡d ¢ù«d ᫪gCG øe Ú∏Lô∏d ÉŸ Ú°ùM óª º«MôdG
  18 `dG ºμ◊G Úæ°ùa ɪ¡æe πc áÑ©L ‘ »àdG IÒãμdGh IÒ£ÿG QGöSCÓd øμd ádhódG
  ܃æL ‘ IÒãc k ÉHhôM É¡«a â©dófEG ¿GOƒ°ùdG (Ú«eÓ°SE’G) É¡«a ºμM »àdG k ÉeÉY
  πÑ≤à°ùà ∞°ü©J ÉgQÉKBGh ,¿É«©∏d á∏KÉe âdGR ’ QƒaQGO ÜôMh ,¬böTh ¿GOƒ°ùdG
  ‘h ,ÉjÎjQCGh GóæZƒj øe πc ™e ôNBG ´ƒf øe k ÉHhôM ΩɶædG ¢VÉN ∂dòch ,¿GOƒ°ùdG
  ‘ É¡°ù«FQ ∫É«àZG ádhÉ π°ûa ó©H öüe ¿EÉa ™Ñ£dÉHh ,öüeh ájOƒ©°ùdG ™e äÉjGóÑdG
  ¬∏c ¿GOƒ°ùdG â∏©Lh ,äôμdG Gòg øe IOÉØà°SG ÉÁCG äOÉØà°SG (1995) ÉHÉHCG ¢ùjOCG

197
√òg πμa ,äAÉ°T ɪثc ¬cô– É¡jój ‘ áÑ©d á∏FÉ¡dG ¬JÉ«fÉμeEGh ¬à«aGô¨Lh ¬îjQÉàH
         .Ú∏LôdG IRƒëH É¡∏c äÉØ∏e øeh QGöSCG øe É¡«a Ée É¡«a ΩÉ°ù÷G çGóMC’G
                                                              »é«JGΰSG QhO
ΩƒÄ°ûŸG ÜÓ≤f’G ò«ØæJ ‘ Úª¡ŸG ∫ÉLôdG óMCG ƒg Ωƒ∏©e (áî«°S) Ö«£dG
                                   o
RÉàÁ ƒ¡a ,¬fÉcQCG â«ÑãJ ‘ k É«é«JGΰSG kGQhO iOCG óbh ,Ω1989 ƒ«fƒj 30 áë«Ñ°U
ÉjÓÿG IOÉ«bh IQhÉæŸG ‘ IÒÑμdG áμæ◊Gh á¡jóÑdG áYöSh Ö«JÎdGh º«¶æàdG Iƒ≤H
≥£æŸG Iƒbh ¢SÉædÉH ¥É°üàd’G ‘ áYöùdG ¤É©J ˆG √É£YCG óbh á≤«bódGh IÒ¨°üdG
äɨd º∏©Jh º¡îjQÉJh ¢UÉî°TC’G áaô©e ‘ á≤FÉØdG áYöùdGh á«ëjQC’Gh ´ÉæbE’Gh
êhôÿG øe ádƒ¡°ùH ¬æμ“ ájƒb IôcGP ∂∏àÁ áî«°S Ö«£dGh ,º¡H ≥∏©àdGh øjôNB’G
‘ äô¡X óbh á°TÉ«L áØWÉY πLôdG ∂∏àÁ ɪc ,¬JÉ«M ‘ ¬aOÉ°üJ »àdG ¥RBÉŸG øe
Ió«°ü≤dG Öàc ób äÉæ«©Ñ°ùdG ájÉ¡f ‘ »ª«¶æàdG ¬∏ªY êhCG ‘ É¡Ñàc »àdG √óFÉ°üb
                                                       :Ú«eÓ°SE’G óæY IQƒ¡°ûŸG
                             »àfCG »àHƒÑ ¤EG..»MhQ ¤EG..»JGP ¤EG.. »àNCG ¤EG
           ïdEG ...»JÉjBG ¿BGô≤dG øe ƒ∏JCG ¿CÉH ÊôeCÉjh Êôª¨j QƒædÉH É¡Ñ∏b øe ¤EG
Éeh ,»°üî°T ƒg Ée É¡æe IÒãc πcÉ°ûe ‘ ¬à∏NOCG á°TÉ«÷G áØWÉ©dG √òg øμdh
∫É≤ŸG Gòg ÖJÉμa ,¬æe ÚHô≤ŸG ™e Ö©°U ∞bƒe ‘ ¬à∏©L ,»æeCGh »°SÉ«°S ƒg
º«gGôHEG Ö«£∏d á°UÉN ádÉ°SQ) ¿Gƒæ©H1994 ΩÉY “¿GƒdCG” áØ«ë°üH IÒÑc ádÉ≤e öûf
‘ âKóM »àdG IÒãμdG äGÒ¨àŸG ÖÑ°ùHk É«°SÉbh kGójó°TkGó≤f É¡«a √ó≤àfG (ÒN óª
Ö©°ûdG Ö∏°U øe ¬fCÉH IôNÉØŸG Òãc ¿Éc óbh ,¢SÉædG øe ¬∏eÉ©J á≤jôW ‘h ,¬JÉ«M
¿Éch ,¿ÉeQóeCG ∫ɪ°T á«Ñ©°ûdG (¥hRôe) á≤£æe ‘ øμ°ùj ¿Éc ÉeóæY ∂dPh ¬«dEGh ¬æe
ÉeóæYh (∑ôØdG á«eÉÑdGh á°UGoô≤dGh IöùμdG) πãe ¿GOƒ°ùdG πgCG áeÉY πcCG ’EG πcCÉj ’
á¡L øe …Qƒ¡ª÷G öü≤dG πHÉ≤e ‘ …ô¡ædG π≤ædG á≤£æe ‘ (áeƒμ◊G)â«H ¤EG πMQ
ô¡à°TG »àdG Ihó≤dG ¬Ñ°ûj ’ ÖjôZ ƒëf ⋲∏Y Ò¨àJ πLôdG IÉ«M äCGóH …ôëH ΩƒWôÿG
øY ó©ÑdGh ógõdGh õ«ªàdGh øjóàdGh áYÉé°ûdGh Iƒ≤dG ÊÉ©e ‘ ÜÉÑ°ûdG π«L ÚH É¡H
                                                 .™eÉ£ŸG ÖMh ¢ùØædG äGƒ¡°T
‘ πLôdG ™°VCG âæc óbh ,IÒãc πcÉ°ûe ‘ ¬d ÖÑ°ùJ ¬àÑàc …òdG ∫É≤ŸG Gòg

                                                                               198
                                                       k
‘ ÉgÒ¶f πb äÉ«HÉéjG øe ¬«a â°ùŸ ÉŸ ¬H ôNÉaCG á≤«≤M âæch ,᪫¶Y áfÉμe
QƒaQGód k É«dGh ¿Éc ÉeóæY öTÉØdG áæjóe ‘ á∏«ªL k ÉeÉjCG πLôdG ™e â°ûY óbh ,√ÒZ
áj’ƒdG ºμM ΩÉ¡e º«∏°ùJ É¡ªgCGh ,IójóY äÉÑ°SÉæe ‘ ¬à≤aGQ óbh ∑GòfBG ,iÈμdG
ÜôZh QƒaQGO ∫ɪ°T äÉj’h áKÓK ¤EG áj’ƒdG º«°ù≤J ” ÉeóæY OóL I’h çÓK ¤EG
                                                                  o
á°Uôa ™«°VCG ’ âæch √öüb ‘ ¬©e äÉ«°ùeC’G AÉ°†b ⋲∏Y äOƒ©J ób ,QƒaQGO ܃æLh
»àdG äÉÑ°SÉæŸG πLh QƒaQGO πFÉÑb AɪYR ™e ¬JGAÉ≤dh ¬JÉYɪàLGh ¬àcô◊ â≤Kh ’EG
‘ ájQƒ¡ª÷G ¢ù«Fôd áÑ°ùædÉH á≤K Qó°üe (áî«°S) Ö«£dG ¿Éch ,∑Éæg Égö†MCG âæc
                                        .Üô◊G πÑb QƒaQGO ∞∏e √ÉŒ ¬à«dhDƒ°ùe
                                ??..(áî«°S) Ö«£dG º‚ πaCG GPÉŸ øμdh
(á°TÉ«÷G áØWÉ©dG) k ÉØfBG ¬JôcP Ée É¡æ«H øe …ô¶f ‘ IÒãc ÜÉÑ°SCG ∫ƒaC’G Gò¡d
≥∏©àjh º¡æe ∑ÉμØdG ™£à°ùj ’h á«JÉ«◊G ¬JÒ°ùe ‘ º¡H »≤à∏j ¢UÉî°TCG ƒëf
∫ÉM …CÉH πLôdG ¿CG ÜÉÑ°SC’G ºgCG øμd ,IÒãc πcÉ°ûe ‘ ¬d ¿ƒÑÑ°ùàjh kGójó°T º¡H
¿ÉªãY »∏Y áYƒª› ‘ πãªàŸGh …ƒ≤dG ºμ◊G õcôe Qƒ øY kGó«©H ∫GƒMC’G øe
ÖfÉ÷ÉH á≤∏©àŸG äÉ«é«JGΰS’ÉH kGÒãc ¬°ùØf π¨°T (áî«°S) Ö«£dÉa ,¬W óª
,Ú«°SÉ«°Sh Újôμ°ùY Ú°VQÉ©ŸG ™e ΩɶædG ábÓ©H ≥∏©àj ɪ«a »æeC’Gh …ôμ°ù©dG
¿ÉªãY »∏Y ™e IòHÉ¡L ¬«a ºμëàj áªcÉ◊G iƒ≤dG õcôe ¿CG ™«ªé∏d Ωƒ∏©e ƒg ɪch
»©«Ñ£dG øªa ,RÉ÷G ¢VƒY .Oh ¢Tƒb ìÓ°U AGƒ∏dGh ™aÉf »∏Y ™aÉf.O πãe ¬W óª
ôªY Qƒ ⋲∏Y ܃°ù ¬fGh ɪ«°S QƒëŸG Gòg ‘ ¿Éμe (áî«°S) Ö«£∏d ¿ƒμj ’ ¿CG
Qƒ ÜöV ⋲∏Y GhOƒ©J ób º¡fCG ∑Qój ºμ◊G Qƒ á©«ÑW ¿ƒaô©j øjòdGh ,Ò°ûÑdG
Gƒ∏©a Ée πãe k ÉeÉ“ ácƒ°T º¡d iƒ≤J ’ ⋲àM ¢†©ÑdG º¡°†©ÑH ájQƒ¡ª÷G ¢ù«FQ
(…ó¡ŸG ¥OÉ°üdG ™e π°VÉØdG ∑QÉÑe áeC’G ÜõM ÜöV) ÜGõMC’G ‘ º¡«°VQÉ©e ™e
Ú«Yƒ«°ûdG áYõYR ‘ GƒªgÉ°Sh (»æZÒŸG ™e …óæ¡dG ∞jöûdG ÚjOÉ–’G) ÜöVh
                               .¢†©ÑdG ɪ¡°†©H ó°V áØ∏à äÉfÉ«c º¡æe âLôîa
¢ù«FQ) ´höûe πãÁ äGÎØdG øe IÎa ‘ ¿Éc ÒN óª º«gGôHEG Ö«£dÉa
áî«°S Ö«£dÉa ,ÜÉÑ°ûdG øe º¶YC’G OGƒ°ùdG §°Sh á©°SGh á«Ñ©°T πLô∏∏a (ájQƒ¡ªL
øe áμÑ°T ÖMÉ°U ,»æeCGh ,…ôμ°ùY ÒÑN πLôdGh ,ÜÓ£dG §°Sh øe AÉL »eÓ°SEG »côM
,iôNBG á¡L øe Ú«æeC’Gh Újôμ°ù©dGh á¡L øe Ú«°SÉ«°ùdG ™e kGóL ájƒb äÉbÓ©dG

199
,áØ«∏ÿG Ühò› .O h ¬W óª ¿ÉªãY »∏Y ÒZ 샪£dG Gòg ‘ ¬cQÉ°ûj ¿Éc ɪa
,ájôμ°ùYh á«æeCGh á«°SÉ«°Sh ájOÉ°üàbG áHQÉ°V Iƒb ¬«ª– ∫hC’G ⋲≤Hh ÊÉãdG πMôa
                     .!!..’EG ¢ù«d âbh ádCÉ°ùe á°SÉFôdG »°Sôc ¤EG ¬≤jôW íÑ°UCG óbh

»Øa ójôØdG RGô£dG øe á«°SÉeƒ∏HO á«°üî°T äÉØ°UGƒŸG √òg πc ÒZ Ö«£dÉa
á«∏NGódG AGQRh ô“Dƒe ‘ Oƒ©°S ∫BG õjõ©dG óÑY ∞jÉf ÒeC’G ⋲≤àdG ÉeóæY Ω1994 ΩÉY
Ωó≤ŸG åjóM ⋲°ùæJ ’ ¢SÉædGh ,AGó©dG áªb ‘ øjó∏ÑdG ábÓY âfÉch ,¢ùfƒJ ‘ Üô©dG
á¨dÉÑdG äGAÉ°SE’Gh ájOƒ©°ùdG á«Hô©dG áμ∏ªŸG øY á«fGOƒ°ùdG áYGPE’G ‘ Oƒª ¢ùfƒj
âæc ôcòJCGh ,Oƒ©°S ∫BG õjõ©dG óÑY øH ó¡a ∂∏ŸG ∑GòfBG É¡μ«∏e ¤EG É¡¡Lh »àdG
á«∏NGódG ôjRhh ¬æ«H QGO Ée ‹ ôcPh IÎØdG ∂∏J ‘ (áî«°S) Ö«£dG øe kGóL Öjôb
¬©e åMÉÑJh ¥óæØdG ‘ ¬àeÉbEG ô≤e ‘ ¬©e ¢ù∏L ¬fCG ∞«ch ,∞jÉf ÒeC’G …Oƒ©°ùdG
Ö«£dG øe ∞jÉf ÒeC’G Ö∏W AÉ≤∏dG äGP ‘h ,øjó∏ÑdG ÚH äÉbÓ©dG Ú°ù– ⋲∏Y
»g Éeh ,¬àÑZQ ¤EG ∫õæa á«∏NGódG IQGRƒd áÑ°ùædÉH ¿GOƒ°ùdG äÉLÉ«àMÉH k ÉØ°ûc (áî«°S)
äGQÉ«°ùdG äÉÄà á∏ª IôNÉH ¿GOƒ°ùJQƒH AÉæ«e ¤EG â∏°Uh ⋲àM á∏«∏b ™«HÉ°SCG ’EG
’ ⋲àM ¬jƒªàdG ±ó¡H ÅfGƒŸG øe kGÒÑc kGOóY É¡H âaÉW ¿CG ó©H á«æeC’G äGó©ŸGh
                                                .¿GOƒ°ùdG ºYóJ ájOƒ©°ùdG ¿CG ∫É≤j

                                              !!..¢UÉÿG ¢Sô◊G á°üb »g Ée

É¡dhGóàj »àdG äÉYÉ°TE’G º¡«a â≤∏WCG øjòdG (PÉ≤fE’G) IOÉb ÌcCG áî«°S Ö«£dG
¢üî∏àj ÉgGƒàh ¢UÉÿG ¬°SôëH ≥∏©àJ »àdG áYÉ°TEG É¡ªgCGh ÒÑc πμ°ûH ™ªàéŸG
´ƒLôdG ájôμ°ù©dG áWöû∏d Ú©HÉàdG ¢UÉÿG ¬°SôM øe Ö∏W (áî«°S) Ö«£dG ¿CG ‘
¢Sô◊G ¿CG ’EG ΩƒWôÿG ‘ º¡àª¡e â¡àfG ¿CG ó©H öTÉØdG áæjóe ‘ º¡JOÉ«b ô≤e ¤EG
í°VGƒdG ôeC’G øμd , É¡fƒª°ùj ⁄ AÉ«°TCG ∞°ûμH Oógh ôeGhCÓd ∫Éãàe’G ¢†aQ ¢UÉÿG
ºgÉ°S áî«°S Ö«£dG ¿CG ¢†©ÑdG ∫hGóJ πH ΩƒWôÿG ᪰UÉ©dG ‘ ºgOƒLh ôªà°SG ¬fCG
                          .¢UÉî°TCG 4 ºgOóY ≠dÉÑdGh º¡æe πμd â«H ¢ü«°üîJ ‘

âªgÉ°S »àdG ÜÉÑ°SC’G ÌcCG øe É¡fCG ∫ƒbCG ¿CG øμÁ ¢UÉÿG ¬°SôëH πLôdG ábÓYh
áæ¡e OhóM äRhÉŒ Å°ûdG ¢†©H áÑjôZ âfÉc ábÓ©dÉa ,áî«°S Ö«£dG º‚ ∫ƒaCG ‘
πeÉ©àJ »àdG ᫪°SôdG äÉ¡÷G π©L ¬«Lh ÖÑ°S É¡fCG ó≤àYCG iôNCG øcÉeCG ¤EG á°SGô◊G

                                                                             200
ájOÉ«≤dG á«°üî°ûdG ÚH ábÓ©dG Ohóëa ,¥ÉØNE’Gh áÑjôdG Ú©H ¬«dEG ô¶æJ πLôdG ™e
                           .!!..≥«bO Qɶæe ¤EG êÉà– ’ áë°VGh ¢UÉÿG ¬°SôMh

Újôμ°ù©dG øe OóY πÑb øe (áî«°S) Ö«£dG √ÉŒ ájɨ∏d Iójó°T á«gGôc ∑Éæg
ôNBG ¬ØdCG …òdG ÜÉàμdG ÖÑ°ùH ∂dPh √ÒZh (Oƒª ¢ùfƒj) º¡æ«H øe (Ú«eÓ°SE’G)
(QƒH ¤EG ≥jô£dG) º°SÉH ÜÉàμdGh áYÉÑ£dG πÑb ¬æe äGô≤a äCGôb óbh öTÉØdG ‘ ¬eÉjCG
‘ á°UÉN ÊGOƒ°ùdG ¢û«é∏d ájôμ°ù©dG Ió«≤©dGh á°SÉ«°ùdG π°ûa øY ∞°ûc ÜÉàμdGh
äÉ«∏ª©∏d IÒ£N kGQGöSG öûf ÜÉàμdGh (Ω1989‐1985) áãdÉãdG á«WGô≤ÁódG IÎa
Ö°†ZCG …òdG ôeC’G IÎØdG ∂∏J ‘ á«Ñ©°ûdG ácô◊G ó°V ¢û«÷G É¡°VÉN »àdG ájôμ°ù©dG
áë∏°ùŸG äGƒ≤dG ¤EG IAÉ°SEG ÜÉàμdG QGó°UEG ‘ GhCGQ óbh Újôμ°ù©dG øe áYƒª›
…òdG ÜÉàμdG ™jRƒJ ∞bƒd GóL IÒãc Oƒ¡éH GƒeÉ≤a ,πjƒ£dG É¡îjQÉàdh á«fGOƒ°ùdG
                    .á«eƒ«dG ∞ë°üdG ¢†©H ‘ äÉ≤∏M ¬æe äöûf h ,äÉÑàμŸG ‘ ™«H
                                                          o
Ö«£dG øe âÑ∏W ób ᫪°SôdG äÉ¡÷G ¿CG ∫ƒ≤J IÒãc åjOÉMCG ¿B’G ΩƒWôÿG ‘h
á©bGƒdG á≤£æŸG πc äΰTG á«JGQÉeEG ácöT ¿C’ »eƒμ◊G ∫õæŸG øe π«MôdG (áî«°S)
…õ«∏‚’G ΩÉ©dG ºcÉ◊G øμ°S âfÉc 䃫ÑdG √ògh ,…ô¡ædG π≤ædG äGOÉ«b 䃫H É¡«a
¿ÉμŸG ∑Îd k ɪî°V k ɨ∏Ñe ¢†Ñb πLôdG ¿CG π«b Ée øª°V øeh ,∫Ó≤à°S’G π«Ñb
¿ÉªãY ⋲Ø£°üe º¡æª°V øeh º¡dRÉæe ¿Éμ°ùdG πc ⋲∏NCG ɪ«a ,âæ©Jh ¢†aQ ¬æμd
                                                         .øjôNBGh ,π«Yɪ°SEG

                            (IGhÉ°ùŸGh ∫ó©dG óFÉb) º«gGôHEG π«∏N .O AÉ≤d

  äÉbÓY ∂∏àÁ …òdG ƒgh QƒaQGO ∞∏e øY πLôdG OÉ©HE’ kGÒãc âHô¨à°SG »ææμd
  á°UÉN áÑ ¬d ¿ƒæμj º¡∏©L …òdG ôeC’G IhÉZõdGh QƒØdG »à∏«Ñb ™e ájɨ∏d ᪫ªM
                      o
k Éj’h ¿Éc ÉeóæYh ,á°UÉNh áeÉY äGAÉ≤dh èeGôHh äÓLÉ°ùe ¬æ«Hh º¡æ«H âfÉch
  ô¡à°TG É°†jCGh ,á≤£æŸG ‘ kGÒKCÉJh kGQÉ°ûàfG ÌcC’G á∏«Ñ≤dG (QƒØdG) á¨d º∏©J QƒaQGód
  »Ñ©°ûdG ΩÓYE’ÉH Gƒ£ÑJQG øjòdG á°UÉNh QƒaQGO ‘ ¬d ¢SÉædG ÖëH (áî«°S) Ö«£dG
  ∑Éæg ¢SÉædG ôKCÉJh öTÉØdG áæjóe QÉ£eC’G âHöV ÉeóæY πLô∏d É≤aGôe âæc ôcòJCGh
  »ª°SQ óah øª°V ܃≤©j ΩOCG ó«≤ØdG ¿É°ùME’Gh ÈdG πLQ Éæà≤aôH ¿Éch kGójó°T kGÒKCÉJ
  äôKCÉJ »àdG ≥WÉæª∏d ájó≤ØJ ádƒL âfÉc IQÉjõdÉa Ω1997 ΩÉ©dG ‘ ∂dPh ÒÑc

201
•ƒWQ ΩCG áéjóN IQƒ¡°ûŸG áeÉμ◊G Ú∏Ñ≤à°ùŸG øª°V øe âfÉch QÉ£eC’G IQGõ¨H
»àdG »°SBÉŸG É¡dÓN øe âæ«Hh ájQƒ¡ª÷G ¢ù«Fôd ájƒØY ádÉ°SQ º«∏°ùJ äOGQCG »àdG
䃰üHh Iójó°T ájƒØ©H âdÉ≤a áî«°S Ö«£dG áj’h AÉ¡àfG ó©H QƒaQGO ‘ âKóM
                                                             :≥°Sƒ‡ π«ªL

QƒaQGO ƒ¡«d ∫ƒ≤jh áÑ«∏°U ƒHCG º∏μj ƒ¡«∏N ,,áÑ«bQ ƒHCG º∏c .. áé«∏a ƒHCG Ö«£dG”
                                                                   “áÑ«©°U ádÉ◊G

ó°ü≤J áÑ«bQ ƒHCGh,ÒN óª º«gGôHEG Ö«£dG ƒg áé«∏a ƒHCG áë°VGh äGQÉÑ©dG É©ÑWh
âfÉc ɪFGO QƒaQGO πgCGh ..Ò°ûÑdG ¢ù«FôdG ó°ü≤J áÑ«∏°UƒHGh ,ídÉ°U óª ÒHõdG
        .¿GQhO ’h ∞d ¿hóH ¢Vô≤dGh ⁄É©ŸG áë°VGhh Iöüàh IÒ°üb º¡∏FÉ°SQ

⋲∏Y OôdÉH á°UÉÿG ájôμ°ù©dG á∏ª◊G ‘ ÉæàcQÉ°ûe ó©H ΩƒWôî∏d Éfö†M ÉeóæYh
ÜÉgòdG ÒN óª º«gGôHEG Ö«£dG »æe Ö∏W ‹ƒ‰ ≥jôW ⋲∏Y (Iôjõ¨dG QÉ£eC’G)
∫ɪ°T áj’ƒH áë°üdG ôjRh (k É«dÉM IGhÉ°ùŸGh ∫ó©dG ácôM º«YR) º«gGôHEG π«∏N .O ¤EG
âÑgP π©ØdÉH ,…QGOE’G ìÓ°UE’Gh πª©dG IQGRƒH ¬Ñàμe ‘ ¬H ¿É«JE’G h ∑GòfBG QƒaQGO
…ôμ°ù©dG ¢ùÑ∏dG …óJôj ∫Gõj ’ ¿Éc º«gGôHEG π«∏N ôcòJCGh ,¬H â«JCGh π«∏N Qƒàcó∏d
∑Éæg ¿Éc ¢TÉ≤ædG ∫ÓNh á∏jƒW äÉ°TÉ≤f äQGOh ÓjƒW áî«°S Ö«£dG ™e Éæ°ù∏Lh
øe Ö«£dG Ö∏£a “¤ƒe” ñC’G (»æWƒdG PÉ≤fE’G) IójôéH »Øë°üdG Qƒ°üŸG π«eõdG
…òdG ¿ƒjõØ∏àdG ó«¡°T IQƒ°üdG ‘ Éæ©e ¿Éc ,ájQÉcòJ IQƒ°U Éæd §≤à∏j ¿CG Qƒ°üŸG
âÑgPh (¿GôبdGh áªMôdG ¬«∏Y) …QÉîH ó«¡e π«eõdG ôcòdG π«ædG √É«e ‘ k ÉbôZ πMQ
ÊÉãdG ⋲∏Y öUCG ∫hC’G ¿CG ÊÉãdG Ωƒ«dG ‘ âaôYh ¬Ø«°V ™e Ö«£dG âcôJh »∏ªY ¤EG
ócCG …òdG º«gGôHEG π«∏N.O â∏HÉb IÎa ó©Hh AGó¨dG ∫hÉæàd â«ÑdG ¤EG ¬©e ÜÉgòdG
‘ øμJ ⁄ »àdG QƒaQGO á∏μ°ûe É¡æ«H øe IóY QƒeCG ‘ É°ûbÉæJ º«gGôHEG Ö«£dGh ¬fCG ‹
QƒaQGO AÉæHCG øe Iôªà°ùe äÉÑdÉ£e ∑Éæg âfÉc øμd ,¢SÉædG áeÉY iód áahô©e É¡æ«M
                                              .ΩƒWôÿG ‘ ôeC’G ⋲∏Y ÚªFÉ≤dG ¤EG

á«eÓYE’G á°SÉ«°ùdG ‘ ¬∏NóJ ÖÑ°ùH ” áî«°S Ö«£dG OÉ©HG ¿ƒμj ¿CG ™bƒJCG »ææμd
ÉeóæY ôcòJCGh ,áaÉë°üdGh ΩÓYE’G ™e πeÉ©àdG ‘ É¡JÉ°SÉ«°ùd ó≤ædG Òãc ƒ¡a áeƒμë∏d
øjôKDƒŸGh QÉÑμdG Ú«Øë°üdG øe ÒÑc Oó©H É«YƒÑ°SCG ™ªàéj áî«°S Ö«£dG ¿Éc

                                                                           202
äôªKCG ób äGAÉ≤∏dG √òg ¿CG πLôdG óLh ɪæ«Mh ,äÉeƒ∏©ŸGh QÉμaC’G º¡©e ∫OÉÑàjh
ôjRƒd á«eÓYE’G äÉ°SÉ«°ùdG º°SQ ¬H •ƒæe »eÓYEG ¢ù∏› ¢ù«°SCÉàH ΩÉb ,IQó≤e èFÉàf
                                                                      o
⁄h ,»eÓYE’G ¢ù∏éŸG πªY π£©J iôNCG IQGRh ‘ πLôdG Ú«©J ” ÉeóæYh ,ΩÓYE’G
                                       .Ú«eÓYE’Gh Ú«Øë°üdÉH »≤à∏j óMCG ó©j

‘ »JCÉj AGƒ°VC’G øY ÒN óª º«gGôHEG Ö«£dG AÉØàNG ¿EG ∫ƒ≤f ¿CG ÉææμÁ ɪc
»àdGh äÉHÉ°ù◊G á«Ø°üJ ¥É«°S ‘h ΩƒWôÿG ‘ ÚªcÉ◊G ÚH IOÉ◊G äÉaÓÿG QÉWEG
                          .á∏Ñ≤ŸG IÎØdG ‘ çGóMC’G í£°S ⋲∏Y ô¡¶J ¿CG ™bƒJCG

ÉjÉ°†b ‘ º¡àe πLôdGh (áî«°ùdG) Ö«£dG øY ∫É≤ŸG Gòg πc ⁄ πFÉb ∫ƒ≤j ób
              o
¬d ¢Vô©J Öjò©J ôKCG äÉe …òdG π°†a »∏Y .O πà≤e É¡æ«H øe IójóY ¿É°ùfEG ¥ƒ≤M
øe ÉjÉ°†b ‘ Úª¡àe ΩɶædG IOÉb πL ¿CG ∫ƒbCG øμd ,Ω1990 ΩÉ©dG ‘ ¬∏≤à©e ‘
áMÉWE’Gh ∫hO AÉ°SDhQ πà≤e ¤EG Ú«∏ëŸG Ú°VQÉ©ŸG πà≤e äó©J »àdG á∏cÉ°ûdG √òg
áeOÉ≤dG ∫É«LCÓdh ïjQCÉà∏d Öàμf ÉæfEÉa Öàμf ÉeóæY øμd ,Ö©°T IOÉHEGh ,ºμM ᪶fCÉH
ˆG ∫É°ùfh ,,,øëf ¬«a Éæ©bh ɪ«a ™≤J ’ ⋲àM Iójó÷G AÉeódG ⋲∏Y ®ÉØ◊G πLCG øe
                                                               .á«aÉ©dGh ƒØ©dG



Ω2007 ƒjÉe




203
204
!!?..∫ÉØWC’G ºLɪéH ô°üàæJ »àdG √òg á©jô°T …CG
ÊGOƒ°ùdG É¡«a πàb »àdG áæ«©∏dG Üô◊G ‘ GƒcQÉ°T øjòdG πc ¿CG ∫É◊G á©«Ñ£H
ÒãμdG º¡«∏Y ô“ ,¿GOƒ°ùdG ÜôZ hCG ¥öT ‘ hCG ,܃æL ‘ AGƒ°S (ÊGOƒ°ùdG) √ƒNCG
∂∏J ‘ âæc ÉeóæY ójó°T Òª°V Ö«fCÉàH ô©°TCG É«°üî°T ÉfCG ,áŸDƒŸG äÉjôcòdG øe
¬«∏Y â≤∏WCG …òdG Ωƒé¡dG OôH ±ô©j ɪ«a Ω1995 ΩÉ©dG øe Ȫ°ùjO ‘ áMÉ°ùdG
ájôμ°ù©dG á«∏ª©dG √òg (Iôjõ¨dG QÉ£eC’G) ≥fôb ¿ƒL ó«≤ØdG IOÉ«≤H á«Ñ©°ûdG ácô◊G
πc øY ∞∏àîJ ,ÚÑfÉ÷G øe Ú«fGOƒ°ùdG ±’BG πH äÉÄŸG É¡«a πàb »àdGh IÒÑμdG
,á«fÉ°ùfEG äGRhÉŒh äÉbQÉØe øe É¡«a ÉŸ ¿GOƒ°ùdG ܃æL ‘ ájôμ°ù©dG äÉ«∏ª©dG
á∏ãªàe IÒÑc ΩÉ¡Øà°SG äÉeÓY (øjOôªàŸG) ó°V Üôë∏d ÒÑμdG ±ó¡dG øe π©Œ
ÜôdG ¢û«éH á∏jƒW äGÎØd âfÉ©à°SG PEG á«fGOƒ°ùdG áeƒμë∏d ÊÉ°ùfEG ÓdG ∞bƒŸG ‘
∞°SCÓd ¢û«÷G Gògh ,ʃc ∞jRƒL …óæZƒ«dG OôªàŸG ¬ªYõàj …òdG …óæZƒ«dG
ÚH Ée ºgQɪYCG ≠∏ÑJ πØW 2000 ‹GƒëH áeƒμ◊G ÖfÉL ¤EG ¬àcQÉ°ûà ¿É©à°SG
                                         .Ú°ùæ÷G øe ÉeÉY IöûY á©HGôdGh áæeÉãdG

‘ Éæ©e ∫ÉØWC’G A’ƒg OƒLƒd »°ùØædG ⁄C’ÉH É¡«a äô©°Th áfõ äɶ◊ âfÉc
,á∏«≤ãdG áë∏°SC’Gh äÉ«dB’G ¿ƒ∏ªëj ƒgh ܃∏≤dG »eój ºgô¶æe ¿Éch óMGh ¿Éμe
¢ùØfC’G øe äGöûY ,áÑYôŸG ôXÉæŸG √òg Qƒ°üj ¿CG GóHCG øμÁ ’ AôŸG ∫hÉëj ɪ¡eh
äGôμ°ù©e ÈcCG ⋲∏Y Ωƒé¡∏d GOGó©à°SG OQÉH Ωƒj AÉ°ùe ‘ ÉædƒM ±ƒ£J âfÉc áÄjÈdG
‘ GóæZƒj ™e ájOhó◊G ‹ƒ‰ áæjóe ≥jôW ‘ 72 π«ŸG ‘ (á«Ñ©°ûdG ácô◊G)
¬àbÉW ¥ƒa πªëj º¡æe óMGƒdG IAGÈdG ø°S ‘ ∫ÉØWCG ,Ω1995 Ȫ°ùjO 12 Ωƒj
,IÒNòdG ≥jOÉæ°Uh ,π«≤ãdG …ôμ°ù©dG OÉà©dG øe ÌcCG hCG ,ΩGôL ƒ∏«c 40 ¬àfR Éeh
ób IÒ°ùe ‘ πª◊G á«°SÉb »g ºc ¿ƒaô©j ≥jOÉæ°üdG √òg πãe Gƒ∏ªM øjòdGh      q
á«dÉ©dG áHƒWôdGh ,IôYƒdG ¥ô£dG ‘ Ò°ùdG øe k ÉeÉjCG k ÉfÉ«MCGh ,∫Gƒ£dG äÉYÉ°ùdG ≠∏ÑJ
h Qó°üdG ÜÉ¡àdG ÖdɨdG ‘h AÉ«YE’ÉH AôŸG Ö«°üJ ɇ k ÉeÉ“ ¢ùHÓŸG π∏ÑàJ å«M
                                     q
       .!!..∫ÉØWC’ÉH ∞«μa ,k É«°üî°T ‹ çóM Ée Gògh ,ácô◊G ≥«©j …òdG π°UÉØŸG

205
                                                 ..™«¶a ôeCG ¬fG ..»¡dEG Éj ...

óLCG ’h Qɨ°üdG √ƒLh ⋲∏Y áaÉ÷G ´ƒeódG πμ°T Qƒ°UCG ¿CG øμÁ ’ ∫hÉMCG ɪ¡e
ÚH øe øjöû©dG ¿hó©àj ’ A’Dƒgh ø°ùdG QÉÑc kGOƒæL ∑Éæg øμj ⁄h ,Ó«Ñ°S ∂dòd
™«£≤dÉc ¿ƒbÉ°ùj ,⋲ãfC’Gh ôcòdG ÚH õ«“ OÉμdÉH (Qɨ°üdG) Oƒæ÷G øe äÉÄŸG
åëj …óæZƒj …óæL ∑Éæg (πØW) áFÉe πc ó©H ⋲∏Yh ,∂dP ⋲∏Y ˆG ó¡°ûj ÉeÉ“
πé©à°ùj »c √ô¡X hCG ¬JôNDƒe ‘ πØ£dG ÉfÉ«MCG Üö†j h ,∑ôëàdG áYöùH ∫ÉØWC’G
»gh äGQõæéŸGh äÉHÉHódG 䃰U ,ádƒØ£dG ⁄ÉY ⋲∏Y áÑjôZ AGƒLCG ‘ ,Å£Ñj ’h
,,á«μ∏°SÓdG ä’É°üJ’G Iõ¡LCG 䃰U ™e ,ácô©ŸG ájGóH øe Öjôb ¿Éμe ¤EG ∑ôëàJ
,á∏é©dÉH ∑Éægh Éæg IOÉ≤dG øe ájôμ°ù©dG ôeGhC’Gh ÖbÎdGh ¢ùLƒàdG øe äɶ◊
äɶ◊ ‘ ¢û«©j ÜQÉëŸG π©Œ áé°†dG √òg πc á«°üî°ûdG áë∏°SC’G á≤£≤Wh
⋲àM áÑ©°U äɶ◊ ,,䃟G øe ⋲fOCG hCG Ú°Sƒb ÜÉb πJÉ≤ŸG hCG ÜQÉëŸGh ,áÑjôZ
                                  .!!..Qɨ°üdG ∫ÉØWC’ÉH ∞«μa ,,ø°ùdG QÉÑc ⋲∏Y

‘ k É©«°VQ (ÜGhCG) »æHCGh ,äGƒæ°S çÓãdG ió©àj ’ (óªMCG) »æHG ¿Éc ÉgóæY
Ú∏ªëŸG Oƒæ÷G A’Dƒg ÚH øe (ÜGhCGh óªMCG) ¿CG â∏«îJ ∂dP ºZQ øμd ,¬eCG ø°†M
ÒμØàdG Òãc âæc Gòdh ,º¡àeGôc ¿ƒdòjh º¡fƒHö†j øjôNBG áªKh ,OÉà©dG h ìÓ°ùdÉH
ábQÉØŸGh ,¢Vô©dGh ¢VQC’G øY ´ÉaódG πLCG øe â©dófG »àdG Üô◊G √òg ¿ƒª°†e ‘
ôjô– h øWƒdG øY ´ÉaódG »g IóMGh ájGQ â– ¿ÉHQÉëj Ú∏JÉ≤àŸG ÚÑfÉ÷G ¿CG
º©æJ »c ˆG É¡≤∏N »àdG ¢SƒØædGh ∫ÉØWC’G A’Dƒg ∫ÉH Ée øμdh ,AGóYC’G øe ¢VQC’G
‘h É¡«ÑæL ÚH É¡MhQ πª–h πJÉ≤J Ωɪàg’Gh ájÉYôdG ¤EG êÉà–h ¿ÉeC’Gh øeC’ÉH
´ƒ÷G ¥ÉgQE’Gh AÉ«YE’Gh ¢VGôeC’G ,,óMGh 䃟Gh ÜÉÑ°SC’G Oó©àJ äÉMÉ°ùdG ∂∏J
                                          .Újôμ°ù©dG IOÉ≤dG ÜöVh áѨ°ùŸGh

»àdG äÉfGƒ«◊G âÑgP øjCG ∫AÉ°ùàf Éæc áØ«ãμdG äÉHɨdG ∂∏J ‘ »©e øeh ÉfCGh
,¿ÉμŸG Gòg øe Qƒ«£dG ⋲àM âHôg GPÉŸh ,¿GOƒ°ùdG ܃æL äÉHÉZ É¡H äô¡à°TG
øe ≥Ñj ⁄h ,Üô◊G ÖÑ°ùH iôNCG ¿GƒdCG ¤EG ∫ƒ– ób ö†NC’G ¿ƒ∏dG ¿CG k Éë°VGh ¿Éch
(ÜôdG) ¢û«L Oƒæ÷ äô¶f ɪ∏c »à∏« ‘ áë∏ŸG á∏Ä°SC’G ójGõàJ ,,É¡ª°SG ’EG áHɨdG
»eÓ°SE’G) ´höûŸG áÑMÉ°U á«fGOƒ°ùdG áeƒμ◊G ⋲°VôJ GPÉŸ ,,∫É≤KC’G ¿ƒ∏ªëj ºgh

                                                                             206
É¡«a ÖdÉZ ’ ¢ShöV ÜôM ‘ º¡H êõdGh öüo≤dG ∫ÉØWC’G A’Dƒg ∫Ó¨à°SÉH (…QÉ°†◊G
                                   q
                                                            .!?..܃∏¨e ’h

ô¶– »àdG IóëàŸG ·C’G ÚfGƒb áaÉc ⋲∏Y â©bh ób √òg áeƒμ◊G øμJ ⁄CG
k’ƒ¡e kGôeCG Gòg ¢ù«d hCG ,º¡d äÉeóÿG Ëó≤J ⋲∏Y Oó°ûJh ,∫ÉØWC’G ¤EG IAÉ°SE’G
     o
∫ÉØWCÓd π∏°ûdG ó°V º«©£àdG äÓªM ¿GOƒ°ùdG ‘ áeƒμ◊G òØæJ ¿CG k ÉHô¨à°ùeh  o
..?..܃æ÷G ‘ øjôNBG ’ÉØWCG πà≤Jh ,»æWƒdG ÜGÎdG πeÉc ⋲∏Y á∏FÉW äÉ«fGõ«Ã
                                   .??∂dP ” »°SÉ«°Sh »æjO ..ƃ°ùe …CG â–h

A’Dƒg ÜÉ°ùM ⋲∏Y á«fGOƒ°ùdG áeƒμ◊G É¡«æŒ »àdG √òg Ö°SÉμe …CGh
áeƒμ◊G ó°V ¬HôM ‘ öüob k’ÉØWCG ÜôdG ¢û«L Ωóîà°ùj GPÉŸh ,Qɨ°üdG ∫ÉØWC’G
                   q
                                                          .??..ájóæZƒ«dG

                                             .!? ..çóëj …òdG Gòg Ée ..»¡dEG Éj

,,á«aÉ°ûdG äÉHÉLE’G óŒ ’h »ægP ‘ ∫ƒŒh ∫ƒ°üJ âfÉc IÒãc á∏Ä°SCG áªK
â∏L ˆG ¿CG ºgQób ¿Éc øjòdG AÉ°SDƒÑdG A’Dƒg √ÉŒ äô¶f ɪ∏c k ÉMÉ◊EG á∏Ä°SC’G OGOõJh
                .⁄É©dG øe ¿ÉμŸG Gòg ‘ ºgóLhCG.. √óMh ƒg ɪ¡∏©j áªμ◊h ¬JQób

á«FÉ°üMEG Ö°ùM ºgOóY ≠∏Ñj …óæZƒ«dG ÜôdG ¢û«L ∫ÉØWCG ¿EÉa ±ô©j ’ øŸh
º¡ª°V ºàjh ,áFÉŸÉH 90 ÜQÉ≤j Ée öü≤dG πμ°ûj,πØW ∞dCG 40 ‹GƒM IóëàŸG ·CÓd
                                     q
⋲∏Y ºgQÉÑLEGh á«°ûMƒH º¡à∏eÉ©e ºààa ,iô≤dG ⋲∏Y IQÉZE’G ∫ÓN øe ¢û«÷G ¤EG
øe ÉeCG .º¡JGƒNCG ó°V ⋲àMh πH ,ÚØ n£àîŸG øe º¡fGôbCG ≥M ‘ ™FɶØdG ÜÉμJQG
∫ÉØWC’G A’Dƒ¡d áÑ°ùædÉH ∞æ©dG íÑ°üj ∂dòH ,¬∏àb ºà«a ,QGôØdG ¬°ùØf ¬d ∫ƒ°ùJ
                         .IÉ«ë∏d k ÉHƒ∏°SCG ºFGódG ±ƒÿG øe ádÉM ‘ ¿ƒ°û«©j øjòdG

áÄjÈdG º¡àdƒØW »ægP ¤EG QOÉÑàj Ée ∫hCG ¿EÉa »FÉæHCG ôcòJCG ÉeóæY äɶë∏dG ∂∏J ‘
»àdG áYƒæàŸG º¡HÉ©dCGh º¡Ñ©d ∫ÓN øe ó°ùéàj …òdG º¡Môah ,ábOÉ°üdG º¡àjƒØYh
‘ å©ÑJh ,k Éæ«M á«ægòdGh á«∏≤©dG º¡cQGóe »ªæJ »àdGh ,º¡JGhP øY É¡«a ¿hÈ©j
»FÉæHCG IOÉ©°S ¿CG ôcòJCGh ,IÒãc iôNCG ¿É«MCG ‘ ∂ë°†dGh IOÉ©°ùdGh ìôØdG º¡°SƒØf

207
ìÓ°ùdÉH ÚéLóe ’ÉØWCG ájDhQ πª–CG ˆÉH ∞«μa ,IÉ«◊G ‘ ºFGódG ‘ógh »àjÉZ »g
óŒ ’ º¡JÉfCG äÉNöUh ,É¡ë°ùÁ øe óŒ ⁄h º¡gƒLh ⋲∏Y âØL º¡YƒeOh ,π«≤ãdG
         q
             .IÉ«◊G ‘ º¡à«ªgCG º¡gƒLh ‘ º°SôJ á∏Ñob hCG Iƒ∏M áª∏μH É¡Øbƒj øe

ºLɪéH öüàæJ »àdG √òg á©jöT …CG ,á¶ë∏dG ⋲àM áHÉLEG ¬d óLCG ⁄ ∫GDƒ°S áªK øμdh
                                                                   .??..∫ÉØWC’G



Ω2005 ƒ«fƒj




                                                                          208
              ÊGOƒ°ùdG ΩɶædG øY ™aGóJ Iôjõ÷G IÉæb
                        !!…ô°üŸG √Ò¶f ≈∏Y ƒ°ù≤Jh
QOÉ≤dGh ´óÑŸGh »YGƒdG ö†ëàŸG ô¡¶Ã AôŸG ô¡¶j ¿CG §£°ûdGh πÑÿG øe
           o                o
π¡÷G øeh ,!!..»HÉéjEG πeÉY ¤EG É¡∏jƒëàH ôNÉØàdGh äÉ°†bÉæàŸG ÚH ™ª÷G ⋲∏Y
¥ƒ≤◊G ∂¡àæj ƒgh..⁄É©dG ‘ ¿É°ùfE’G ¥ƒ≤M ⋲ªM »eÉM ¬fCÉH ô¡¶j ¿CG ∂dòc AÉѨdGh
πgÉL ¬©e ∞∏àîj øe πc ¿CÉH ó≤à©jh ,∫ƒ≤©dG ⋲∏Y ∂ë°†dG ¢SQÉÁh πH..äÉeô◊Gh
                               .!!..¬°ùØf áë∏°üe ±ô©j ’h..QƒJƒeh Ò≤Mh »ÑZh

¿ƒØ∏àîj øjò∏d ô¶æJ »àdG (Iôjõ÷G IÉæb) ƒg √ó°übCG …òdG AôŸG Gòg §Ñ°†dÉH
Üõ◊G º¡«a ¬∏©Øj Ée πc ¿ƒ≤ëà°ùjh AÉ«ÑZCG º¡fCG ⋲∏Y ¿GOƒ°ùdG ‘ ºcÉ◊G ΩɶædG ™e
                                                                  .!!..ºcÉ◊G

âdR ’h ,QƒaQGO ‘ ∫Éààb’G AóH òæe …ÒZ øjÒãμdG É¡d ô¶æjh IÉæ≤∏d ô¶fCG Gòμg
’ …òdG »îjQÉàdG ôjô≤àdG Gòg ,∫Éa óª ƒYóŸG ¬eób …òdG Qƒ°üŸG ôjô≤àdG ôcòJCG
                                                               q
¬ãjóM ¬Lƒjh ΩƒWôÿG ´QGƒ°T ‘ ´ö†àj ¿Éc ÉeóæY.. »JôcGP øe »ëÁ ¿CG øμÁ
,π«FGöSEGh á«μjôeC’G IóëàŸG äÉj’ƒdG É¡à©æ°U QƒaQGO á∏μ°ûe ¿CG” ∫ƒ≤jh ,GÒeÉμ∏d
øe n ÉeÉ“ ÓN …òdG ôjô≤àdG Gòg ,“¿GOƒ°ùdG §Øf ‘ É¡©ªW ÖÑ°ùH á«Ñ«∏°üdG iƒo≤dGh
ó©Ñ«d á≤«≤◊G Ö∏b ∫hÉM ..áeP ’h ’EG á≤«≤◊G ‘ ´Gôj ⁄h ,á«bGó°üŸGh á«æ¡ŸG
QƒaQGO Ö©°ûd á«Yɪ÷G IOÉHE’G ᪡J øY ΩƒWôÿG ‘ ™Ñ≤J »àdG (á«eÓ°SE’G) áeƒμ◊G
â≤Khh ,á«YÉæ°üdG QɪbC’G ¬JQƒ°U …òdG Iõé©dGh ∫ÉØWC’Gh AÉ°ùædG πàbh iô≤dG ¥ôMh
øe AõLh á«fÉãdGh á≤«bódGh áYÉ°ùdÉH á«eGódG ájhÉ°SCÉŸG çGóMC’G øe ∑Éæg iôL Ée πc
IÒ¨ŸG äGôFÉ£dG OóYh ⋲∏à≤dG OóYh ,äÉ«KGóME’Gh ¢Vô©dGh ∫ƒ£dG •ƒ£Nh á«fÉãdG
       o
                                                           .!!..䃰üdGh IQƒ°üdÉH

’EG »JCÉJ ⁄h á≤«≤◊G ¿Gó«e øY âHÉZ ÉgÒZ iQCG ’h É¡ÑMCG âæc »àdG IÉæ≤dGh
»àdG iôo≤dG øY É¡JGÒeÉc âHÉZh ,ºFGô÷G ∂∏J ÜÉμJQG øY ÚdhDƒ°ùŸG äÉëjöüàH
ôμ°ù©e IQõ› ⁄É©dG iôj ⁄h ,QƒaQGO ‘ OQÉH ΩóH Gƒ∏àb øjòdG ÉjÉë°†dGh âbôMCG

209
øμd ,π≤©dG ÉgQƒ°üàj ’ »àdG á©LÉØdG (QƒaQGóH ÚÄLÓd ôμ°ù©e º°SG áª∏c) áª∏c
öSC’G IÉfÉ©e π≤f ‘h »∏«FGöSE’G ∫ÓàM’G QRÉ› ôjƒ°üJ ‘ IôWÉ°T (Iôjõ÷G IÉæb)
»àdG QƒaQGO ‘ (º∏°ùŸG) ΩɶædG QRÉéŸ ÉgÒª°V õà¡j ⁄ IÉæ≤dG øμd ,á«æ«£°ù∏ØdG
            ..!!..É¡°ùØf π«FGöSEG ‘ ⋲àM ⁄É©dG OÓH πc ‘ ÊÉ°ùfE’G Òª°†dG πc äõg
      ÉjhÉ°ùŸG …óÑJ §î°ùdG ÚY øμdh            á∏«∏c Ö«Y πc øY É°VôdG ÚYh
iöSC’G »∏«FGöSE’G ∫ÓàM’G ™æe ÖÑ°ùH Égó©≤J ⁄h É«fódG âeÉbCG (Iôjõ÷G IÉæb)
πdO ɇ ,äÓ≤à©ŸG πNGO ºgh á«FÉ°†ØdG É¡JGƒæb ábÉH IógÉ°ûe øY Ú«æ«£°ù∏ØdG
¿GOƒ°ùdG ‘ (»eÓ°SE’G) ΩɶædG øe á«aÉØ°Th áªMQ ÌcCG »∏«FGöSE’G ∫ÓàM’G ¿CG ⋲∏Y
AÉ°ùædG äGöûY ,Ωɶæ∏d êhõdG á°VQÉ©e IôjôéH ™°VôdG ø¡dÉØWCG ™e AÉ°ùædG π≤à©j …òdG
⁄h ,¬àÑdCG ¿GOƒ°ùdG ïjQÉJ ‘ çó– ⁄ ,á«gGh ÜÉÑ°SC’ º¡dÉØWCG ™e ø∏≤àYG »FÓdG
≥∏£æJ »àdG á«æ«£°ù∏ØdG á«eÓ°SE’G áehÉ≤ŸG ácô◊ á©HÉàdG (Iôjõ÷G) á°TÉ°T iôf
πNGO ¬d ø°Vô©àj Éeh ,á«fGOƒ°ùdG ¿ƒé°ùdG ‘ äÓ≤à©ŸG ∞∏e íàØJ (ΩÓ°SE’G) øe
                                                       o
                                    .!!..á«fGOƒ°ùdG øeC’G Iõ¡LC’ á©HÉàdG äÓ≤à©ŸG
             .!!..(∫ÉãŸG) •ƒ≤°Sh ..á«fGOƒ°ùdG äÉHÉîàf’G ‘ (Iôjõ÷G)
AGƒ¡dG ‘ ájQGƒM á≤∏M äóYCG ób äÉHÉîàfÓd ÊÉãdG Ωƒ«dG ‘ (Iôjõ÷G IÉæb) âfÉc
ºgRôHCG Ú«aÉë°üdG AÓeõdG øe OóY ⪰V IöTÉÑe AGƒ¡dG ⋲∏Yh ΩƒWôÿG øe ≥∏£dG
º«gGôHEG …ó¡eh ¥OÉ°üdG Ëôe IQƒàcódGh »∏LƒN Ú°ùMh ¿Éª©ædG ¬W PÉà°SC’G
øjódG ôgR Éæ«d Iôjõ÷G á©jòe âØ°ûc á≤∏◊G √òg ‘h ,øjôNBGh ºcÉ◊G Üõ◊G øe
øjQhÉëàŸG ∫ƒ≤©H ±ÉØîà°S’G âdhÉM ÉeóæY Ú«fGOƒ°ùdGh ¿GOƒ°ùdÉH É¡∏¡L øY
ºcÉ◊G Üõ◊G ájDhQ »æÑJ ⋲∏Y í°VÉa QGöUEGh í°VGh èæ°ûàH áKóëàe øjógÉ°ûŸGh
ÉgÉæ≤dCG ób …ó¡ŸG ¥OÉ°üdG Ëôe IQƒàcódGh ¿Éª©ædG ¬W ºbôdG PÉà°SC’G π«eõdG øμd
É¡∏¡Œ »àdG á«fGOƒ°ùdG á«°üî°ûdG ‘h ,ábÉÑ∏dGh »Øë°üdGh …QGƒ◊G ÜOC’G ‘ k É°SQO
á∏°UGƒe øe á«fGOƒ°ùdG á«Øë°üdG ™æe ÉeóæY …ô¶f øe §≤°S …òdG É¡∏«eRh »g
⁄h á≤Kƒe IQƒ¡°ûe áKOÉM »gh ,âjƒ°üàdÉH ¬d íª°S …òdG πØ£dG ∂dP ∫ƒM É¡ãjóM
                                                o
            .!!..∂∏ŸG øe ÌcCG á«μ∏e (Iôjõ÷G IÉæb) øμd á«fGOƒ°ùdG áeƒμ◊G É¡ØæJ
ΩɶædG äÉ¡LƒJ øY ´ÉaódG ‘ IÉæ≤dG QhO ∫ƒM åjó◊G π°UGƒf ¿CG πÑbh

                                                                           210
‘ ºcÉ◊G Üõ◊ÉH É¡àbÓY »g Éeh..??.. (Iôjõ÷G IÉæb) »g øe..∫AÉ°ùàf..ºcÉ◊G
                                                           .?..¿GOƒ°ùdG

  ≥∏£j »àdGh ,áãjó◊G (á«eÓ°SE’G) ácô◊G ¿CG ‘ ∂μ°ûj óMCG ’ ∫É◊G á©«Ñ£H
  ‘ Qƒ°†◊G á©°SGh áμÑ°ûH ¢†©ÑdG É¡°†©ÑH §ÑJôJ »°SÉ«°ùdG ΩÓ°SE’G äÉcôM É¡«∏Y
  (áãdÉãdG á«WGô≤ÁódG) áÑ≤M ‘ ‹ áë°VGh IQƒ°üdG √òg øμJ ⁄h ,⁄É©dG ‘ ¿Éμe πc
  AɪYR øe √ÒZh ,¿GOƒ°ùdG ‘ »°Tƒæ¨dG ó°TGQ ï«°ûdG OƒLh ΩÉjCG Éæ°ûY ÉæfCG ºZôH
  ºμ◊ ¤hC’G äGƒæ°ùdG ‘h Ω1989 ‘ ácô◊G ÜÓ≤fG ó©H øμd , á«eÓ°SE’G äÉcô◊G
k É©«ªL Éæd í°†àJ äCGóH ¿GOƒ°ù∏d ¿ƒ«eÓ°SEG AɪYR Ωƒ≤j »àdG äGQÉjõdGh (PÉ≤fE’G)
  øe IÎa ‘h ,iôNC’G äÉcô◊G ™e Éæàcô◊ áæ«àŸGh ájƒ≤dG äÉbÓ©dG ácôë∏d ÜÉÑ°ûc
  ⁄É©dG ‘ áØ«°UôdG äÉcô◊G ™e ábÓ©dG øY k’hDƒ°ùe »°Sƒæ°ùdG º«gGôHEG ¿Éc äGÎØdG
                                                     q
  (á«eÓ°SE’G) äÉcô◊G ⋲∏Y á«fGOƒ°ùdG ácô◊G áeÉYR ‹ ócCG Ée ÌcCG øμd ,»Hô©dG
  á«MGôL á«∏ªY AGôLEG ∑Éæg …OƒLh ±OÉ°U Ω1995 ΩÉ©dG ¿OQC’G ‘ âæc ÉeóæY á«Hô©dG
  ¬fCÉH ±hô©ŸG (»eÓ°SE’G ⋲Ø°ûà°ùŸG)`H âjôLCGh ΩÉeC’G ôªY Ú°ùj PÉà°SCÓd Ö∏≤dG ‘
  ,(Úª∏°ùŸG ¿GƒNE’G) ácôM πã“ »àdG á«fOQC’G »eÓ°SE’G πª©dG á¡ÑL äGQɪãà°SG óMCG
  .ájõeQ QÉ©°SCÉH ⁄É©dG ‘ á«eÓ°SE’G äÉcô◊G QOGƒc πc ¬«a èdÉ©àj ⋲Ø°ûà°ùŸG Gògh

âæch ,»eÓ°SE’G ⋲Ø°ûà°ùŸÉH ¬àaôZ ‘ ΩÉeE’G ôªY Ú°ùj ÉæªY äQR Ωƒj äGP
™e ájöSCG ábÓY ¬H »æ£HôJ áYɪ÷G ábÓY ÒZ Ú°ùjh åjó◊G ±GôWCG ¬©e ∫OÉÑJCG
πNO Ú°ùj º©dG ™e »ãjóM AÉæKCG º¡ŸG ,…hÉHƒfOƒH »∏©÷G ï«°ûdG »M ‘ IöSC’G
ó©Hh áYɪ÷G πNO π©ØdÉHh ,ΩÓ°ù∏d ¢UÉî°TC’G øe OóY ∫ƒNóH ¿PCÉà°ùj IƒNC’G óMCG
É¡«a äô©°T á≤£æe ‘ ¢TÉ≤ædG πNO Ú°ùj º©dG áë°U ⋲∏Y ¿ÉæĪW’Gh ΩÓ°ùdG
™e ácô◊G ábÓY øY ¬aôYCG øcCG ⁄ Ée âaô©a ..âLôNh âfPCÉà°SÉa,»LhôN IQhö†H
IƒNE’Éa ,ÉgÒZh á«°ùfƒàdG á°†¡ædG ácôëH É¡∏Ñb øeh ,á«fOQC’G »eÓ°SE’G πª©dG á¡ÑL
åjóM øe QGO Éeh ,¬î«°ûd QGƒ◊G åjóM Ú°ùj º©dG ™e ¿ƒKóëàj GƒfÉc Ú«fOQC’G
                             o
     .á«Hô©dG á«eÓ°SE’G äÉcô◊G øe ÒÑc OóY ⋲∏Y á«fGOƒ°ùdG ácô◊G áeÉYR ‹ ócCG

                                   .?...∂dòH (Iôjõ÷G IÉæb) ábÓY »g Ée øμd

ácôM Öàμe ™e ájƒb ábÓY …ód âfÉc Ω1995‐1994 ΩÉ©dG ÚH Ée ôcòJCGh

211
âæc ÉeóæY ábÓ©dG √òg äóWƒJ óbh ¿GOƒ°ùdG ‘ (¢SɪM) á«eÓ°SE’G áehÉ≤ŸG
iôcòdG ‘ Ȫ°ùjO øe öûY ™HGôdG ‘ ΩÉY πc k ÉØ∏e öûfCG ¢SɪM ácôM øY kGÒãc ÖàcCG
»àbÓY ≥Kh ɇ ,∑GòfBG á«eƒμ◊G (AÉÑfC’G) áØ«ë°üH ácô◊G ¢ù«°SCÉàd ájƒæ°ùdG
AÉ≤∏H øjôNB’G Ú«aÉë°üdG ¿hO ‹ á°UôØdG áMÉJEG áLQód ΩƒWôÿG ‘ ¢SɪM ÖàμÃ
âjôLCG π©ØdÉH á«aÉë°üdG äÓHÉ≤ŸG AGôLE’ ¿GOƒ°ùdG ¿hQhõj øjòdG ¢SɪM IOÉb
¥hRôe ƒHCG ⋲°Sƒe .O ™e ∫ƒ£ŸG QGƒ◊G º¡æ«H øe ácô◊G äÉeÉYR øe OóY ™e äGQGƒM
‘ k ÉfhÉ©àe πªYCG âëÑ°UCG ¿CG áLQód ábÓ©dG äQƒ£àa ,»°SÉ«°ùdG ÖàμŸG ¢ù«FQ ÖFÉf
»æà£HQh ,á«fGOƒ°ùdG áaÉë°ü∏d …QÉÑNE’G ó°UôdG ‘ ΩƒWôÿÉH ácôë∏d »eÓYE’G º°ù≤dG
áeÉ°SCG .O ™e ¢UÉN πμ°ûHh ¿GOƒ°ùdÉH ¢SɪM äGOÉ«b øe ÒÑc OóY ™e ájƒ≤dG ábÓ©dG
                       .ΩƒWôÿG á©eÉL øe …Oƒ¡«dG ÜOC’G ‘ ¢ü°üîàŸG ‐ô≤°TC’G

” óMGƒdG ±ô◊ÉH ‹ kGôcGP á«JGòdG »JÒ°S ô≤°TC’G ñC’G »æe Ö∏W Ωƒj äGP ‘h
⁄ á≤«≤Mh ,“IÉæ≤dG √òg ‘ πª©∏d IƒNEÓd ∂bGQhCG π°SQCÉ°S IÒÑc á«FÉ°†a IÉæb Éæjód
,É¡«∏Y Ωƒ≤J »àdG á¡÷G hCG IÉæ≤dG Qhó°U ¿Éμe øY ¬dCÉ°SCG ⁄ ⋲àM k ÉeɪàgG ôeC’G ôYCG
                  q
IÉæ≤dG ¿CG áeƒ∏©Ã ‹ ´ÈJh ,á«JGòdG IÒ°ùdG ´ƒ°Vƒe iôNCG Iôe ‹ ôcP IÎa ó©Hh
äGƒæ≤dG ÚH õ«ªàŸG ¢UÉÿG É¡©°Vh É¡d ¿ƒμ«°Sh IÒÑc ¿ƒμà°S á«fƒjõØ∏àdG
ÒãμdG ìÉ◊E’G ºZôH ¬àÑdG ¿GOƒ°ùdG êQÉN πª©dG ‘ ÖZQCG øcCG ⁄ á≤«≤Mh ,á«FÉ°†ØdG
åjóM â∏gÉéàa ,êQÉÿG ‘ π°†aCG ´É°VhCG øY åëÑdGh êhôÿG ⋲∏Y πgC’G ¢†©H øe
‘ ¬à∏HÉb Éææ«H πª©dG ∞bƒJ ¿CG ó©Hh ,¿ÉeõdG øe IÎa ó©Hh ,ô≤°TC’G áeÉ°SCG .O ñC’G
(Iôjõ÷G IÉæb) åH ájGóH áÑ°SÉæà ÊÉ¡àdG ¬d âeób ΩÓ°ùdG ó©Hh ,äÉÑ°SÉæŸG ióMEG
¿CÉH ‹ ∞æj ⁄h ,QÉÑNCÓd Égôjô– á≤jô£Hh É¡H »HÉéYEG øY ¬d äÈYh á«FÉ°†ØdG
                                        ..É¡H πª©dG Êójôj ¿Éc »àdG »g IÉæ≤dG

É¡FÉ°†YCG ∫ÓN øe ¢SɪM ácô◊ áªî°†dG á«dÉŸG äÉ«fÉμeE’G ±ôYCG âæc á≤«≤Mh
»àdG áªî°†dG äÉcöûdGh á«HQhC’Gh ájóæμdG äÉ«°ùæ÷G ¿ƒ∏ªëj øjòdG ¿GOƒ°ùdG ‘
‘ ¢SɪM Öàμe ¢ù«FQ ¿Éc á≤M’ IÎa ‘ ôcòJCGh ,∫hódG øe OóY ‘ É¡fƒμ∏àÁ
hCG á«μjôeCG âfÉc ¿EG ôcòJCG ’ á«HôZ á«°ùæL πªëj óªMCGƒHCG ∫ɪL ó«°ùdG ¿GOƒ°ùdG
Gòg óªMGƒHCG ôaÉ°S »bGô©dG ¿Ghó©dG øe âjƒμdG ôjô– á«∏ªY â“ ÉeóæYh ájóæc
äGƒ≤dG É¡æY âæ¨à°SG »àdG á«°Sóæ¡dG äGó©ŸG øe kGÒÑc kGOóY iΰTGh âjƒμdG ¤EG

                                                                             212
iÈc á«°Sóæg ácöT É¡H íàah ¿GOƒ°ù∏d óªMGƒHG ∫ɪL É¡H ⋲JCG âjƒμdG ‘ á«μjôeC’G
¢ù«°SCÉàH ¢SɪM ácôM Ωƒ≤J ¿CG Üô¨à°SCG ⁄ ôeC’G á≤«≤Mh,ÊGOƒ°ùdG ¥ƒ°ùdG É¡H πNOh
áª∏c π°UƒJ ábÓªY IÉæ≤d êÉà– π©ØdÉH á«æ«£°ù∏ØdG á«°†≤dG ¿C’ (Iôjõ÷G) IÉæb
                                         .⁄É©dG πμd ¬«°SBÉeh »æ«£°ù∏ØdG Ö©°ûdG

,¢SɪM ácôMh º«¶æàdGh áeƒμ◊G ‘ Iõ¡LC’G ÚH ≥«°ùæàdG ióe ±ôYCG âæc
,á«fGOƒ°ùdG á«°ùæ÷G GƒdÉf ób ¿GOƒ°ùdG ‘ Ú«°Sɪ◊G á«ÑdÉZ ¿CG ∂dòc ±ôYCGh
                                            q
,ΩƒWôÿG Ö∏b ‘ á«MÉ«°ùdG äÉjΫaÉμdGh ájQÉéàdG ÖJÉμŸGh äÉcöûdG Gƒμ∏àeGh
â∏NO Éeh..¿Éμe πc ‘ »ZÉ£dG (»°Sɪ◊G) OƒLƒdG øe á≤«≤M Üô¨à°SCG âæc »ææμd
..á«æeC’G Iõ¡LC’G..ájQƒ¡ª÷G á°SÉFQ..¬«a ¢SɪM äGOÉ«b äóLh ’EG ΩƒWôÿG ‘ k ÉfÉμe
᫪«¶æàdG ÖJÉμŸG ÌcCG ⋲àMh ,OÓÑdG ‘ ºμ◊G Ió°S ‘ IRQÉÑdG äÉ«°üî°ûdG iódh
ΩƒWôÿG ‘ (ôØæN ìÉ°Vh) Iôjõ÷G IÉæb ‘ ∫hC’G ¢üî°ûdG iQCG âæc Ée kGÒãch ájöS k
IÉæb) ÖMÉ°U …óeÉ◊G º°TÉg óª Éææ«H ¢û«©j ¿Éc ɪ∏ãe ,ôNBG `d (ï«°T) Öàμe øeh
,äGQ’hódG ÚjÓe ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ∫Ée ôM øe ΩɶædG É¡«a ™aO »àdG (á∏≤à°ùŸG
IÎa ‘ (»æWƒdG ô“DƒŸG) øY k’hDƒ°ùe ¿Éc ÉeóæY øjódG ìÓ°U …RÉZ .O äÉ¡«LƒàHh
                                                      .!!..¥É≤°ûf’G πÑb á≤HÉ°S

á«eÓ°SE’G áehÉ≤ŸG ácô◊ á©HÉJ (Iôjõ÷G IÉæb) ¿CG á£≤ædG √òg ‘ ∫ƒ≤dG á°UÓNh
É¡àdƒ∏jCG »ØîJh áeƒYõŸG ¿É°ùfE’G ¥ƒ≤Mh á«WGô≤ÁódG ܃ãH ôKóàJ É¡æμdh (¢SɪM)
øμd ,´höûe ≥M Gòg ∫É◊G á©«Ñ£Hh ,á«æ«£°ù∏ØdG ¢SɪM ácô◊ …Qɪãà°SG ´GQòc
âØf ɪæ«M ¤hC’G É¡eÉjCG ‘ (PÉ≤fE’G) â∏©a Ée πãe k ÉeÉ“..kGôNBG k ÉHƒK ¢ùÑ∏J IÉæ≤dG
ôeC’G á≤«≤M ‘h..kGóL Ò°üb IOÉ©dÉc ÜòμdG πÑM øμd (á«eÓ°SE’G) ácô◊ÉH É¡àbÓY
,»FÉæZ ìöùe hCG Ωób Iôc ≥jôa hCG ácöT hCG IÉæb ¢Sɪ◊ ¿ƒμj ¿CG á°VÉ°†Z …ód ¢ù«d
,(Iôjõ÷G IÉæb)h ¿GOƒ°ùdG ‘ ΩɶædG ÚH Ée ábÓ©dG iƒà°ùe ‘ á°VÉ°†Z ‹ ¢ù«dh
ᩪ°Sh á«fÉμeEG ⁄É©dG ‘ äGƒæ≤dG π°†aCG øe IÉæ≤dG ¿ƒμJ ¿CG ‘ á°VÉ°†Z ‹ ¢ù«d ɪc
øY È©j iƒà°ùe ⋲∏Y á«HôY IÉæb ¿ƒμJ ¿CG ájɨ∏d ó©°SCG k ÉeÉ“ ¢ùμ©dG πH..kIô¡°Th
á«eÉM É¡°ùØf IÉæ≤dG √òg Ö°üæJ ¿CG ‘ á°VÉ°†¨dG øμd ,á«eÓ°SE’Gh á«Hô©dG áeC’G
,Ú£°ù∏a ‘ »∏«FGöSE’G ∫ÓàM’G ÉjÉë°V ⋲∏Y õcôJh ⁄É©dG ‘ á«fÉ°ùfE’G ¥ƒ≤ë∏d
                        .!..⁄É©dG øe iôNCG øcÉeCG ‘ ∂dP øe ¢†«≤ædG ⋲∏Y πª©Jh

213
               .!!..¿GOƒ°ùdG ‘ ∂∏ŸG øe ÌcCG á«μ∏e IÉæ≤dG ¿ƒμJ ¿CG á°VÉ°†¨dG
»cPCG º¡fCG É¡«a èeGÈdG »eó≤eh IÉæ≤dG ôeCG ⋲∏Y ÚªFÉ≤dG ó≤à©j ¿CG á°VÉ°†¨dG
’h á°SÉ«°ùdGh ºμ◊G πFÉ°ùe ‘ k ÉÄ«°T ¿ƒ¡≤Øj ’ AɪgOh áLôLQ ¿hôNB’Gh ..ˆG ≥∏N
                                                       .!!..ïjQÉàdGh áaÉ≤ãdG ‘
»Yój …òdG ¿GOƒ°ùdG ‘ ºcÉ◊G ΩɶædG Ö«dÉ°SCG ¢ùØf óéj Iôjõ÷G IÉæ≤d ™HÉàŸGh
ó‚ PEG ,ìô£dG Gòg ™e Ö°SÉæàj ’ »FÉ°†ØdG »eÓYE’G √ô¡¶eh ΩÓ°SE’G øY ´ÉaódG
π«ædG) äÉ©jòeh ,ÒãμdG ⋲∏Y »¶Ø– ºZôH äÉÑéëàe á«eƒ≤dG á«FÉ°†ØdG äÉ©jòe
‘ ô¡¶J ¿GQhódGh ∞∏dG QƒeCGh á«∏«aÉμ«ŸG ¿EÉa ,k ÉeÉ“ áØ∏à á«©°Vh ‘ (¥QRC’G
ájƒÑædG íFGóª∏d »g ᫪°SôdG IÉæ≤dG ¿CG §«°ùÑdG øWGƒª∏d »æ©j Ée ,¢†bÉæàdG Gòg
áÑcGƒeh Üô£dGh AÉæ¨∏d iôNC’G äGƒæ≤dGh ,äÉÑéëàŸG äÉ©jòŸGh á«æjódG èeGÈdGh
™e IQƒ°üdG á«æ≤J ΩGóîà°SÉH í°VÉa π¡Lh íÑb øe É¡«a Ée πμH á«ŸÉ©dG á°VƒŸG
                                    .á«∏«ªéàdG OGƒŸG ΩGóîà°SGh ¢UÉî°TC’G IöûH
¿ÉLô¡eh (AGó¡°ûdG)h (IOÉ¡°ûdG) IOôØe øe kGAóH IÒãμdG á«eÓ°SE’G äGOôØŸGh
QÉ«àNG øμd (á«eÓ°SEG) IÉæ≤dG ¿CG ∫ƒ≤J ⁄É©e É¡∏c á«≤FÉKƒdG ΩÓaCÓd (Iôjõ÷G)
ègÉæe øe è¡æe (¬jƒªàdG) íÑ°UCG óbh ,¬jƒªàdG πLCG øe ¥É£ædG Gòg êQÉN äÉ©jòŸG
É¡¡≤a á∏Môe πμd ¿CG PEG (á∏MôŸG ¬≤a) øe k ÉbÓ£fG »°SÉ«°ùdG ΩÓ°SE’G äÉcôM á«ÑdÉZ
                                                                    .É¡H ¢UÉÿG
                                  .!!..…öüŸG ΩɶædG ó°V (Iôjõ÷G) ÜôM
á«æ¡e ≥ah πª©Jh ..É¡jógÉ°ûe ΩΖ (Iôjõ÷G IÉæb) ¿CG ºYõjh ó≤à©j øe πc
É¡H Ωƒ≤J »àdG AGƒ©°ûdG Üô◊G ™HÉàj ÉeóæY äÉ°VGÎa’G √òg πc √óæY §≤°ùJ á«dÉY
É¡JGhOCG IÉæ≤dG â°ü°üNh ’EG óMGh Ωƒj ôÁ ’ å«M …öüŸG (ΩɶædG) ó°V IÉæ≤dG
Ωób §≤a Úeƒj πÑbh ,√QDƒHh OÉ°ùØdG øeÉμe ∞°ûc ‘ ájöûÑdGh ájOÉŸG É¡JÉ«fÉμeEGh
QƒàcódG ™e Úà≤∏M Qƒ°üæe óªMCG π«eõdG ¬eó≤jh √ó©j …òdG (OhóM ÓH) íeÉfôH
OÉ°ùØdG äÉ«dBG äGóæà°ùŸÉH ∞°ûc …òdG ¥hQÉa ≥dÉÿG óÑY …OÉ°üàb’G ÒÑÿG
âeób äÉZÓHh äÉ°SGQO ™bGh øe ΩÉbQC’Gh ádOC’ÉH ájöüŸG áeƒμ◊G ‘ OÉ°ùaE’Gh
                                                   .!!..∑Éæg á«dó©dG äÉ¡é∏d

                                                                          214
,§≤a …OÉ°üàb’G OÉ°ùØdG ⋲∏Y …öüŸG ΩɶædG äGQƒ©d (Iôjõ÷G) ∞°ûc öüà≤j ⁄h
∫É› ‘ ÚjöüŸG øeC’Gh áWöûdG âë°†a »àdG äÉ≤∏◊G øe ójó©dG â°ü°üN πH
,äÓ≤à©ŸGh ¿ƒé°ùdG ‘ Öjò©àdGh äÉeô◊G ∑É¡àfGh ¿É°ùfE’G ¥ƒ≤M ‘ äGRhÉéàdG
IQÉÑ©dG – OÉ°ùØdG äÉØ∏e áaÉc íàa ⋲∏Y öüe ‘ ΩɶædG ⋲∏Y Iôjõ÷G ÜôM äóàeGh
    q
,∫ÉØWC’G ¥ƒ≤Mh ‐∫ɪ©dG ¥ƒ≤M ‐çƒ∏àdG ‐䃟G äGQÉ£b ‐êÉé◊ÉH âbôZ »àdG
¬fCÉch ¿GOƒ°ùdG ‘ ΩɶædG (Iôjõ÷G IÉæb) ô¡¶J á«fGOƒ°ùdG ádÉ◊G ‘h ‐ ÉgÒZh
                                            o
äÉ¡LƒàdG ‘ É¡©e §ÑJôjh IÉæ≤dG É¡©aôJ »àdG äGQÉ©°ûdG äGP ™aôj ¬fC’ ,»μFÓe
                    .ô£b ádhOh º¡æ«H ájOÉ°üàb’Gh á«°SÉ«°ùdG ídÉ°üŸG OƒLh ™e
‐ ∑QÉÑe ¢ù«FôdG AÉæHCG äÉμ∏à‡h öüe ‘ åjQƒàdG øY IÉæ≤dG çóëàJ ɪæ«Hh
GƒdƒM øjòdG Ò°ûÑdG ¢ù«FôdG AÉ≤°TCG øY ±ô£dG (Iôjõ÷G IÉæb) ¢†¨J ‐AÓYh ∫ɪL
…CGQ ⋲∏Y ∞∏e Gòμg íàØj Qƒ°üæe óªMCG π«eõdG ™ª°ùf ⁄ ,IÒÑc áYQõŸ ¿GOƒ°ùdG
‘ Ú«aÉë°üdG AÓeõdG á«ÑdÉZ ¿CG ó≤àYGh ,“óM øe ø°ùMCG óM ¢û«a Ée” …öüŸG πãŸG
øe ÒãμH ÈcCG ΩƒWôÿG ‘ ºcÉ◊G ΩɶædG OÉ°ùa äÉØ∏e ¿CÉH kGó«L ¿ƒaô©j ¿GOƒ°ùdG
                                        .!!..õ©ŸG IôgÉb ‘ ΩɶædG OÉ°ùa äÉØ∏e
…CG ∫hÉæJ øe IÉæ≤dG ™æ“ á«°Sɪ◊G ájô£≤dG á«fGOƒ°ùdG ábÓ©dG äÉ¡Lƒe ¿EG
øe ÒãμdG ¿GOƒ°ùdG ‘ â©bh ¿CG ≥Ñ°Sh ,ÊGOƒ°ùdG ΩɶædG á≤«≤M ∞°ûμj ´ƒ°Vƒe
…öüŸG ¢ù«FôdG ∫É«àZG ádhÉ ‐kÓãe ,É¡æY ±ô£dG â°†Z IÉæ≤dG øμd çOGƒ◊G
èeGÈH ß– ⁄ á¶ë∏dG √òg ¤EG Ω1995 ΩÉY ÉHÉHCG ¢ùjOCG ‘ ∑QÉÑe »æ°ùM óª
                                 .…öüŸG ΩɶædG ó°V IÉæ≤dG É¡°ü°üîJ »àdÉc
äGöûY ¬«a âÑà oc á«fGOƒ°ùdG äÉ£∏°ùdG πÑb øe á«eGõdE’G áeóÿG áÑ∏W ∫É«àZG
¥É£f êQÉN ∂dP Èà©Jh ,⪰üdG Ωõà∏J (Iôjõ÷G) øμd äÉ≤«≤ëàdGh ä’É≤ŸG
¿GOƒ°SQƒH áæjóe ‘ ∫õY ÚæWGƒŸ á«æeC’G Iõ¡LC’G ∫É«àZG ∂dòch ,»Øë°üdG É¡∏ªY
                      o
øe ¿Éc ɪa ,áæjóŸG ‘ ádhDƒ°ùŸG äÉ¡é∏d Iôcòe Ëó≤àd IÒ°ùe ‘ GhQÉ°S º¡fC’
∫ɪ°T QÉÑéc á≤£æe ‘h ,⋲∏àb º¡JOQCGh ,QÉædG º¡«∏Y â≤∏WCG ¿CG ’EG á«æeC’G Iõ¡LC’G
π«MÎdG ¿ƒ°†aôj ÚæWGƒe ⋲∏Y QÉædG áWöûdG âëàa ‐á∏«∏b ΩGƒYCG πÑb‐ ¿GOƒ°ùdG
,äGöû©dG áKOÉ◊G √òg ‘ πàobh ,á≤£æŸG ‘ ójóL ¿GõN AÉ°ûfEG ÖÑ°ùH º¡à≤£æe øe
‘ ¬«dEG ¥ô£àdG ’h á«aÉë°üdG á«£¨àdG ⋲Yóà°ùj ’ (Iôjõ÷G IÉæb) ±ôY iód ¬∏c Gòg
                                                                o

215
    .!!..Ohó ôKCG äGP âfÉc ¿EGh ájöüŸG ÉjÉ°†≤dG ™e π©ØJ ɪc á°ü°üîàe èeGôH
                                                                    o
Üõ◊G äÉ¡LƒJ Ωóîj øà ’EG »JCÉJ ’ ÊGOƒ°ùdG ¿CÉ°ûdG ‘ Iôjõ÷G IÉæb ·
âëàa πH ,Ωɶæ∏d OÉ°ùa ∞∏e …CG ¿B’G ⋲àM IÉæ≤dG íàØJ ⁄h ,ΩƒWôÿG ‘ ºcÉ◊G
                                  .!!..…öüŸG √Ò¶f OÉ°ùa øY äÉØ∏ŸG äGöûY
    .!!..⋲æ©e øe áª∏μdG πª– Ée πμH áμ∏‡ íÑ°UCG ¿GOƒ°ùdG ‘ (ΩɶædG)      ·
                                   .!!..™«¶a πμ°ûH âÑ¡f §ØædG ∫GƒeCG    ·
øjódGƒdG ‹ƒ¡› ∫ÉØWC’G ºcÉ◊G Üõ◊G äÉ°SÉ«°S π©ØH ¿GOƒ°ùdG ‘ öûàfG   "     ·
Gòg ,óMGƒdG Ωƒ«dG ‘ äGöû©dÉH ∂dòc ¿ƒJƒÁh ..óMGƒdG Ωƒ«dG ‘ äGöû©dÉH
iôJ ’ (Iôjõ÷G IÉæb) øμd ,¿GOƒ°ùdG ‘ ¿B’G ¬«YGöüe ⋲∏Y ìƒàØe ∞∏ŸG
GPEG øμd ,¬∏eÉμH ™ªàéŸGh ICGôŸGh ∫ÉØWC’G ≥M ‘ ÖμJôJ áÁôL ∂dP ‘
ájOÉŸG äÉ«fÉμeE’G πc É¡d ôî°ùJ äÉ≤∏M iÔ°S öüe ‘ π©ØdG äGP çóM
                              o
                                                          .ájöûÑdGh
øe âØàNG ⋲àM ±QÉ°üŸG Ö¡f É¡«a ” á∏Môe OÉ°ùØdG π°Uh ¿GOƒ°ùdG ‘  "        ·
                      .!!..¿B’G ⋲àM óMCG ºcÉëj ⁄h á«aöüŸG ¥ƒ°ùdG
∫ƒ≤©e ÒZh πgòe Å°T k ÉeÉY øjöûY ióe ⋲∏Y ¿GOƒ°ùdG ‘ ΩɶædG äGRhÉŒ  "     ·
É¡«a ¢SQÉÁ ¿Éc 䃫H OƒLƒH ±ÎYG ¬°ùØæH Ò°ûÑdG ôªY ¢ù«FôdGh ,¬àÑdG
         o
ìÓ°U ≥HÉ°ùdG øeC’G ôjRh ±ÎYGh ,(ìÉÑ°TC’G 䃫H) Ú°VQÉ©ŸG Öjò©J
πFÉÑb ⋲∏Y äɪég ø°ûd πFÉÑ≤dG ¢†©H í«∏°ùàH ó«ØJ äÉaGÎYÉH ¢Tƒb
                      .!!..kGOó› ∂dP π©ØJ ød áeƒμ◊G ¿CG ∫Ébh ,,iôNCG
                               o
’ ¿GOƒ°ùdG ‘ ºcÉ◊G ΩɶædG ™e »é«JGΰSE’G É¡ØdÉ– Ö°ùM (Iôjõ÷G IÉæb)h
ÚH ∞dÉëàdG ¿C’ ∂dP ,á«fGOƒ°ùdG áeƒμ◊G í°†ØJ IOÉe …CG åÑJ ¿CG kGóHCG É¡æμÁ
Éæe …CG º∏ëj Óa ,¬æY ¢UƒμædG ∫GƒMC’G øe ∫ÉM …CÉH øμÁ ’h ájɨ∏d …ƒb Úaô£dG
                    .¢SÉæ∏d ≥FÉ≤◊G ∞°ûc ‘ á«eÓYE’G É¡à«æ¡e IÉæ≤dG ¢SQÉ“ ¿CÉH
ɪch ,(IÉæ≤dG) ¢ù«dh öü≤ŸG ƒg ¿GOƒ°ùdG ‘ Iôjõ÷G Öàμe ¿CG πFÉb ∫ƒ≤j ób
øjójÉ øjQôëŸGh ájQÉÑNE’G ÖJÉμŸG º≤WCG ¿CÉH ⁄É©dG OÓH πc ‘ k É«æ¡e âHÉK ƒg

                                                                       216
á≤«≤◊G ‘ øμd h ,ádhO …CG ‘ ºcÉ◊G Üõ◊G »Hƒ°ùæe øe Gƒfƒμj ¿CG øμÁ ’h k ÉeÉ“
á«æ¡ŸG ¿CG »æ©j ɇ ,ºcÉ◊G Üõ◊G øe ΩƒWôÿG ‘ Iôjõ÷G Öàμe »Hƒ°ùæe Ö∏ZCG ¿CG
⋲∏Y QƒeC’G ôjƒ°üJ É¡æe OGôj IÒÑc áHòc ’EG »g Ée (Iôjõ÷G IÉæb) É¡H ¥ó°ûàJ »àdG
,k Éaƒ°ûμe QÉ°U IÉæ≤dG ¬é¡àæJ …òdG è¡ædG ¿EG ,™«ª÷G iód áahô©ŸG á≤«≤◊G ÒZ
∞îà°ùJ »àdG AÉæYôdG á°SÉ«°ùdG √òg á≤«≤M ∑Qój ógÉ°ûŸG íÑ°UCG Ωƒj ó©H k Éeƒjh
⋲∏Y π«dO ÈcCG …öüŸGh ÊGOƒ°ùdG ÚeɶædG ™e É¡∏eÉ©J ‘ IÉæ≤dG ܃∏°SCGh ,¬∏≤©H
                                                                    .äôcP Ée


Ω2010 πjôHG 18




217
218
                                      !!áMQÉÑdÉH QPÉHCG á∏«d ¬Ñ°TCG Ée
  É¡«a º°ùJôJ PEG IÉ«◊G ‘ äÉHƒ∏£ŸG ºgCG øe Ωƒ«dG âëÑ°UCG ïjQÉàdG IAGôb
  »g ïjQÉàdG IAGô≤a ,áeC’G √òg øe OôØc ¿É°ùfE’Gh áeCÓd áÑ°ùædÉH ΩÉ°ù÷G äÉjóëàdG
  ïjQÉàdG á°SGQOh ,äÉ«HÉéjGh äÉ«Ñ∏°S øe ¬«a Ée πμH ¬°û«©f …òdG ™bGƒ∏d áØ°TÉμdG
  ,¥öûe πÑ≤à°ùŸ ™∏£àJ »àdG ájƒ≤dG ·C’G ÜCGO ƒg ¬æe È©dGh ¢ShQódG êGôîà°SGh
                                                                     o
  ‘ á«æeC’G Iõ¡L’G πÑb øe (8) Úe’G »∏Y QPÉHCG π«eõdG Öjò©Jh ∫É≤àYG áKOÉM ¿EÉa
  ™HÉ≤dG »Øë°üdG π«eõdG ƒg øe ¿ƒaô©jh Éæfƒaô©jh º¡aô©f øe …OÉjCÉHh ¿GOƒ°ùdG
k ÉÑÑ°S π≤à©ŸG ‘ ¬d ¢Vô©J …òdG Öjò©àdG AGôL ΩƒWôÿÉH áWöûdG ⋲Ø°ûà°ùe ‘ ¿B’G
  ±ó°üdG π«ªL øeh ,»eÓ°SE’G ÉæîjQÉJ ‘ Öjò©àdG ïjQÉJ øe ¢†©H IAGô≤d k É¡«Lh
       o
  á°ü≤dG äóLƒa …QÉبdG QPÉHCG π«∏÷G »HÉë°üdG á°üb äôcòJ ‘óg øY åëHCG ÉfCGh
  á«°SÉb ±hô¶H ôe ó≤a ,¬æY ˆG »°VQ ¬à«°üî°T ∫ƒM áØ∏àîŸG äÉjGhôdÉH IôNGR
  ≥ÑW IQƒ°U ..á∏«ª÷G ÊÉ©ŸGh º«≤dG øe k ÉKGôJ Éæd ∑ôJ ó≤a ..á≤«≤◊ÉH ¬Yó°U AGôL
  ‘ ¢ûîj ⁄ …òdG ΩOÉ°üŸG »Øë°üdG ..!!..ÚeC’G »∏Y QP ÉHCG ‐ ÊÉãdG QP »HE’ π°UC’G
  ⋲∏Y √ÒKCÉJ kGôNDƒe RôH óbh ,QÉÑZ ¬d ≥°ûj ’ k ÉÑJÉch Ó∏ πH ’ ,ºF’ áeƒd ≥◊G ∫ƒb
                                                      k o
             .ÉfOÓH ‘ çGóMC’G ÉjÉØN øY k ÉØ°TÉc Öàμj Ée ∫ÓN øe á«°SÉ«°ùdG áMÉ°ùdG
∫ƒb ‘ ΩOÉ°üŸG »HÉë°üdG …QÉبdG QP »HCG øY ÉæKóëj »eÓ°S’G ïjQÉàdG ƒg Ég
                                               o
                                                           :∫ƒ≤jh ..≥◊G
,ˆG q’EG ¬dEG ’ ¿CÉH ó¡°Th ,º∏°SCÉa …QÉبdG QP »HCG ⋲∏Y ΩÓ°SE’G (¢U) »ÑædG ¢VôY
¤EG ºgƒYójh ¬eƒb ¤EG ™Lôj ¿CG (¢U) ∫ƒ°SôdG øe Ö∏Wh ,ˆG ∫ƒ°SQ kGóª ¿CGh
⋲∏YCÉH ìÉ°U ⋲àM ,óé°ùŸG ¤EG π°Uh ¿EG Ée ¬æμdh ,¢ûjôb øY √ôeCG ºàμjh ,ΩÓ°SE’G
Ée ôWÉ º¡d k Éæ«Ñe ,¢SÉÑ©dG √ò≤fCÉa ,√ƒHöVh Ωƒ≤dG ¬«dEG QÉãa ,ÚJOÉ¡°ûdÉH ¬Jƒ°U
                      o
                                  .QÉØZ øe Üô≤dÉH ô“ »àdG º¡JQÉŒ ⋲∏Y ¬«∏Y GƒeóbCG
ø©a ,(¢U) ∫ƒ°SôdG πÑb øe á°UÉÿG ájÉæ©dGh ÒÑμdG Ωɪàg’ÉH QPƒHCG »¶M       o
∫hÉM ,“ÜÉZ GPEG √ó≤Øàjh ö†M GPEG QP ÉHCG ÇóàÑj (¢U)»ÑædG ¿Éc” :∫Éb AGOQódG »HCG
™ÑJh √ô¡X ⋲∏Y ¬∏MQ πªMh ¬cÎa ,¬«∏Y CÉ£HCG ¬∏ªL øμdh ,∑ƒÑJ IhõZ ‘ ácQÉ°ûŸG

219
                                                                        .k É«°TÉe »ÑædG
≥Ñ°ùdG Ö°üb GhRÉM ø‡h ,º¡∏°†ØH (¢U) ˆG ∫ƒ°SQ √ƒf ø‡ …QÉبdG QP ƒHCG
                                                    q
                                                           p
π¶J ’h ,AGȨdG π≤J Ée” ¬«a (¢U)ˆG ∫ƒ°SQ ∫ƒb »Øμjh ,º∏©dGh øjódG ‹É› ‘
                             .“QP »HCG øe ⋲ahCG ’h ¥ó°UCG áé¡d …P øe AGö†ÿG
¬æY ˆG »°VQ ¿Éc ,áæjóŸG ‘ hCG ΩÉ°ûdG ‘ AGƒ°S ,á£∏°ùdG á°SÉ«°ùd QP ƒHCG ió°üJ
                                                  o
‘ ó¡àéj ¿Éc πH áë«°üædG AGóHEG øY GƒfGƒàj ⁄ øjòdG Ú°ü∏îŸG ∂ÄdhCG á∏ªL øe
                                                             o
AÉL »àdG ádÉ°SôdG πLCG øe k ÉbOÉ°U √ÒZ ìQÉ°üjh ,Úª∏°ùŸG áØ«∏N ìQÉ°ü«a ,∂dP
                                         .º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U ájöûÑdG ∫ƒ°SQ É¡H
,º¡bGQhCG ∞°ûch ÚHô≤ŸGh I’ƒ∏d ¬à°VQÉ©Ã (¬æY ˆG »°VQ) QP ƒHCG ôgÉL ó≤d
(¢U) ˆG ∫ƒ°SQ IƒYO ∞dÉîj ÉŸ ¬à°VQÉ©e ‘ óà°TG ÉeóæYh ,çÎμe ’h ∞FÉN ÒZ o
ʃLôNCG” ¬«YOƒe ÖWÉîj ƒgh IÒ¡°ûdG ¬àdƒb ∫Ébh »Øf ⋲àM á∏ª◊G ¬«∏Y äóà°TEG
                                                          o
º¡fCÉ°T ,iQCG ɪ«a ôeC’G Gòg ∫Gõj ’h »H k ÉãÑY ¿B’G ºμæe ʃLôNCGh ,»∏Y k ÉÑ°†Z ºμ«dEG
                                                                   q
¢SÉædG ™ª°ùa , ⋲°†eh ,“ôLÉa øe ìGΰùj hCG , ôH íjΰùj ⋲àM ,º¡æ«Hh »æ«H ɪ«a
                                                  q
,¿GôŸG ôjO ¤EG ⋲¡àfG ⋲àM ¬©e GhQÉ°ùa ,≥°ûeO øe êôN ⋲àM ,√ƒ©ÑJÉa ¬LôîÃ
   q
ºμ«°Uƒe ÊEG ¢SÉædG É¡jCG :∫Éb ºK..º¡H ⋲∏°üa , Ωó≤à°SÉa..¢SÉædG ¬©e ∫õfh..∫õæa
         o
:∫Éb..ˆ óª◊G : GƒdÉb..πLh õY ˆG GhóªMCG ,≥«≤°ûàdGh Ö£ÿG ∑QÉJh ,ºμ©Øæj ÉÃ
                                                            o
                                    .¬dƒ°SQh √óÑY kGóª ¿CGh , ˆG ’EG ¬dEG ’ ¿CG ó¡°TG
...≥M QÉædG ¿CGh ,≥M áæ÷G ¿CGh ,≥M å©ÑdG ¿CG ó¡°TCG :∫É≤a :∫Éb Ée πãà √ƒHÉLCÉa
 .øjógÉ°ûdG øe ∂dP ⋲∏Y øëf :GƒdÉb ..∂dòH »∏Y Ghó¡°TGh ,ˆG óæY øe AÉL ÉÃ ôbCGh
øμj ⁄ Ée ,¬àeGôch ˆG áªMôH ∫É°üÿG √òg ⋲∏Y ºμæe äÉe øe öûÑ«d :∫Éb        o
                      .k Éæ«©e º¡d hCG k Éë∏°üe áª∏¶dG ∫ɪYC’ hCG ,kGÒ¡X Úeôéª∏d
                             o
,¢VQC’G ‘ »°üY GPG πLh õY ˆ k ÉÑ°†Z ºμeƒ°Uh ºμJÓ°U ™e Gƒ©ªLEG :¢SÉædG É¡jCG
               o
º¡«∏Y GhQRBGh ºgƒÑfÉéa ¿ƒaô©J ’ Ée GƒKóMCG ¿EGh ,ˆG §î°ùH ºμàªFCG Gƒ°VôJ ’h
»¨Ñæj ’ ,πLCGh ⋲∏YCG ˆG ¿EÉa ,πLh õY ˆG ⋲°Vôj ⋲àM ”uÒ°Sh ºàeôMh ºàHòY ¿CGh
                                                           o        o      op o
ΩÓ°ùdG ºμ«∏Y CGôbCGh ˆG ºμYOƒà°SCG ,ºμdh ‹ ˆG ôØZ ,Úbƒ∏îŸG É°VôH §î°ùj ¿CG      o
..ˆG ∫ƒ°SQ ÖMÉ°U Éj , QP ÉHCG Éj ,∂ªMQh ∂«∏Y ˆG ºs∏°S ¿CG“¢SÉædG √GOÉæa ,ˆG áªMQh

                                                                                 220
ˆG ºμªMQ Gƒ©LQEG :º¡d ∫É≤a ,“? ∂©æ‰ ’CG ∑ƒLôNCG Ωƒ≤dG A’Dƒg ¿Éc ¿EG ∑Oôf ’CG !
                                                                      q
™e ⋲aÉæàJ ’ ,ájGhôdG √ògh ±ÓàN’Gh ábôØdGh ºcÉjGh iƒ∏ÑdG ⋲∏Y ºμæe È°UCG ÊÉa
                                       p o
⋲àM ,AÉWh ’h AÉ£Z ÓH ,áæ°ùe ábÉf ⋲∏Y πªM ¬fCG ⋲∏Y ócDƒJ »àdG iôN’G äÉjGhôdG
                           o
                                         .!!..√Gòîa ï∏°ùJ óbh áæjóŸG ¤EG π°Uh

 ‘h (¬°ùØf ó«©j ïjQÉàdG) k É«°üî°T QP »HCG øe ΩÉ≤àf’G »g ,âfÉc ájɨdG ¿Éa
 ,QP ÉHCG ±ôY ø‡ Ú«eÉ°ûdG QÉÑch ,¢SÉædG ä’DhÉ°ùJ ¬°ùØf ⋲∏Y Òãj ’CG ájhÉ©e ™°Sh
 êQÉN QÉ°U ¿CG ó©H ºK ,á«©«ÑW IQƒ°üH ΩÉ°ûdG øe êôîj ¬cÎa ,¬æY ™ª°Sh ¬æe òNCGh
 QP »HCG IÉ°SCÉe âfÉμa ,áahô©ŸG IQƒ°üdG ⋲∏Y πªëa ,áØ«∏ÿG ôeCG ¬«a òØf ÉgOhóM
                                                o                    o
kGó«Mh ∑Éæg äÉe ⋲àM , IòHôdG ¤G áæjóŸG øe πªëa ,√ÒZ É¡∏ªμ«d π«∏÷G »HÉë°üdG
                                              o
                         .º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U ËôμdG ∫ƒ°SôdG IAƒÑf â≤≤–h ,k ÉÑjôZ

                                                               ..ÊÉãdG QPÉHCG

áWöûdG ⋲Ø°ûà°ùe íjôWh π≤à©ŸG »Øë°üdG ÊÉãdG QP »HCG øY ÉæKó– Ée GPEGh
πc É¡«a k ÉØ°TÉc É¡d π«ãe ’ ICGôéH É¡Ñàc »àdG ä’É≤ŸG ∫ÓLEÉH ôcòàf ΩƒWôÿÉH
Éæ∏«eR í°†a óbh ,IAGôH º¡æe ΩÓ°S’Gh »eÓ°S’G QÉ©°ûdÉH Ú∏HöùàŸG Iɨ£dG Ö«Y’CG
,ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG ≥M ‘ ºFGôL øe ¬ÑμJôJ Éeh áHÉ°ü©dG ¬H Ωƒ≤J Ée QP »HCG õjõ©dG
πÑb øeh ,É¡ª«YR øY ≥FÉ≤◊G ôcòH kGóHCG ⋲°VôJ ’ É¡fCG √òg áHÉ°ü©dG øY ±ôY óbh
áHÉ°ü©dG óFÉb ¿CG ¬«a ôcP k’É≤e öûf ÉeóæY QƒÑãdGh πjƒdÉH ∫É≤ŸG Gòg ÖJÉc Oóg     o
Ω1995 ∞«°U ‘ ÉHÉHCG ¢ùjOCG ‘ ∑QÉÑe »æ°ùM …öüŸG ¢ù«FôdG ∫É«àZG ∫hÉM …òdG
ádhÉ äôcP ÉeóæY äOóg …òdG …óMh øcCG ⁄h ,⁄É©dG QGöTCG ô¡°TCG áªFÉb øª°V ó©j   o
Ëɶ©H Oógh π≤àYGh »æZÒe ¿ÉªãY »∏«eR π≤àYG πÑb øeh ∑QÉÑe »æ°ùM ∫É«àZG
πNO ¬fC’ ÚeC’G »∏Y QPÉHCG õjõ©dG Éæ∏«eR ó°ùL ‘ º«YõdG á«fÉHR É¡ÑμJQG »àdG ∫É©aC’G
                                                              .!!..áeôëŸG á≤£æŸG

áØ°U ∫hCG ¿CG” ôcòj »YÉÑ°ùdG ⋲Ø£°üe â«°üdG ™FGP ÖJÉμdG äGôcòe ‘h
..»Hô©dG ôYÉ°ûdG ∫Éb ÉÁóbh (ó≤◊G) á°SÉFôdG áØ°U ¬æY ´õæJ »àdG ∂∏J »g á«ZÉ£∏d
ó≤◊G ¿Éc GPEÉa ..Gó≤◊G πªëj øe Ωƒ≤dG ¢ù«FQ ¢ù«dh º¡«∏Y Ëó≤dG ó≤◊G πªMCG ’h
, í«ë°üdG √Ò°S øY ™ªàéŸG ¥ƒ©j »°SÉ«°ùdG ó≤◊Gh ,kGóªc ¬ÑMÉ°U πà≤j »°üî°ûdG

221
                                          .“!!? GÒeóJ áeC’G ôeój á«ZÉ£dG ó≤M ¿EÉa

                                                        .!!..π©ØdÉH çóM Ée Gòg

,ÉgQGôMCG â«Áh ÉgAGóYCG õ©jh, áeC’G ∫òj á«ZÉ£dG ¿C’ »YÉÑ°ùdG Ö«éj ..? GPÉŸ
                                                                     p
ÉgOÓH ‘ º¡dÉãeCG ≥æ°ûJ) É¡æμdh º¡ªYóJ á«LQÉN iƒb Iɨ£dG AGQhh ÉgQGöT »«ëjh
∞îà°SÉa” ¿ƒYôa øY ¤É©J ∫Éb ɪc √ƒ©«£«d ¬eƒb ∞îà°ùj ¿CG á«ZÉ£dG ´É£à°SG GPEGh
ºgh ≠«°ùà°ùàd áeC’G ∫ƒ≤Y ‘ ΩÉghC’G ¿ƒ©°†j Iɨ£dG” …CG º¡a “√ƒYÉWCÉa ¬eƒb
IÉ«ëH º¡JÉ«M §ÑJôJ A’Dƒgh AÉØî°ùdGh ΩÓMC’G AÉ¡Ø°S ’EG É¡¨«°ùà°ùj Éeh º¡àª¶Y
                                                 o
⋲∏Y ’ º¡JÉ«M ⋲∏Y AÉ≤HEG ,¬æY ¿ƒ©aGój á«ZÉ£dG ó«ÑY ¬◊É°üà º¡◊É°üeh á«ZÉ£dG
                                                      o
Oƒ¡Y ‘ ¿ƒ∏cCÉj Ée ¿hóéj ’ øjòdG ’EG á«ZÉ£dG ó¡Y äÉà`a ⋲∏Y âaÉ¡àj ’h ,¬JÉ«M
Óa ,QGôMC’G ÖcGƒe º¡°ShóJ øjòdG ’EG á«ZÉ£dG ÜÉcQ ‘ Ò°ùdÉH õà©j ’h ájô◊G
ÚH Gƒ°ûÁh ,QƒîÑdG ¬d Gƒbôëj ¿CG QGƒfC’G º¡«∏Y á«ZÉ£dG §∏°S øjQƒª¨e øe Öé©J
º¡d ¿Éc QGôMC’G GPEG QÉ¡f º¡d ¢ù«d øjQƒª¨e ΩÓ¶dG ‘ Gƒ∏¶d √’ƒ∏a ,QÉeõŸÉH ¬jój
                                                                        .“QÉ¡f

»∏Y Éj” ¬Lh ˆG Ωôc »∏Y Éfó«°S k ÉÑWÉ º∏°Sh ¬«∏Y ˆG ⋲∏°U ∫ƒ°Sô∏d åjóM ‘h
ÒÑ©àdG á«°UÉf øe ¿É°ùf’G ∂∏àeG ɪ¡e IQÉÑ©dG √ògh ,“¬∏°UCG åoÑN øe ’EG ∂°†¨Ñj ’
äÓ≤à©e ‘ ¿É°ùf’G ¬«NCG Üò©j …òdG (¿É°ùf’G) ¿CG ÒZ kGÒ°ùØJ É¡d óéj ¿CG øμÁ ’
…òdG ∫hDƒ°ùŸG §HÉ°†dG ¿CGh ,¬∏°UCG åÑN ¿É°ùfEG ƒg ɉEG É«fódG ‘ ¿Éμe …CG ‘ hCG øeC’G
ÚÑdÉ£e Ú«°SÉ«°S hG AÉÑWCG hG Ú«aÉë°U GƒfÉc AGƒ°S ¢SÉædG Öjò©àH √OƒæL ôeCÉj
OôŒ óbh å«ÑN ¬∏°UCG ,ájöûÑdGh ájhɪ°ùdG ÒJÉ°SódG πc º¡d É¡à∏Øc »àdG º¡bƒ≤ëH
                    .!!..∞«Ø©dG íª°ùdG ΩÓ°SE’G øjO øe √OôŒ ∂YO á«fÉ°ùfE’G øe

’EG ∂°†¨Ñj ’ »∏Y Éj” ∞jöûdG åjó◊G ⋲∏Y Aƒ°†dG k É£∏°ùe IƒNE’G óMCG ôcòjh
                                                      o
á«ë°†ŸG á«°üî°ûdG √òg πãe ¢†¨Ñj …òdG ¿CG Ωƒ∏©ŸG øe ¬fCG ,“¬∏°UCG åoÑN øe
ÊÉHôdG …ó¡∏d k’Éãe ¿Éch ∞«æ◊G »eÓ°S’G øjódG º«b ™«ª÷ Ió°ùéŸG πH ΩÓ°SÓd
,»°ùØædGh »∏≤©dG ¬FGƒà°SG ΩóY ⋲∏Y í°VGh π«dód É¡H ⋲∏– »àdG ájƒÑædG ìhôdGh
øe ºYCG ôeC’G πH ,ΩGô◊G øe ódƒàŸGh ÉfõdG øHG π°UC’G åÑN øe Oƒ°ü≤ŸG ¢ù«dh
                               o
ºg ɉG ÉgÒZ ‘ hG äÓ≤à©ŸG ‘ ¢SÉædG ¿ƒHò©j …òdG ¿CÉH ¢†©ÑdG ∞°üjh ,∂dP

                                                                               222
É¡fC’ ∂dP ,¬àÑdG kGÒN É¡æe ô¶àæj ’h ,áã«ÑN ¢ùØfCG øe âLôN áã«ÑN ¢SƒØf …hP
                                                       .¢SÉædG Öjò©àH Pò∏àJ

 äRCɪ°TG º«≤dG øjódG ⋲∏Y ˆG Égô£a »àdG IÒÿG ¢SƒØædG πc ¿CG k Éë°VGh ¿Éc Gòd
 »°ùØædG Öjò©àdGh ¥ÉgQE’G íeÓeh ,QPÉHCG õjõ©dG Éæ«NCG ô¡X ⋲∏Y Öjò©àdG QÉKBG IQƒ°üd
 º«MôdGóÑY á«ëàa á«fGOƒ°ùdG áæWGƒŸG πãe âμH ¢ùØfCG ∑Éæg πH ,¬Óeh ¬¡Lh ⋲∏Y
 ⁄ ⋲àM ºFGO AÉμH ádÉM ‘ âfÉch ,IQƒ°üdG äöûf ¿CG ó©H Ωƒ«dG ∂dP »æàØJÉg »àdG
kGôeCG ..!?..QÉædÉH ¬jƒμjh k ÉfÉ°ùfEG ¿É°ùf’G Üò©j ∞«c á∏FÉ°ùàe h ,∫ƒ≤J Ée º¡a ™£à°SCG
                                                  o
 QGôμ∏d ¬àÑWÉ ‘ ËôμdG Éædƒ°SQ åjóM É¡«dEG QÉ°TCG »àdG ∂∏J ÒZ áHÉLEG ¬d óŒ ⁄
 Üò©j øe ¿CGh ,¬∏°UCG åÑN øe ’EG ≥◊G áª∏c ∂°†¨Ñj Óa ‐¬¡Lh ˆG Ωôc‐ »∏Y
 ôLC’G ∂dP k’ÓM ¿ƒμj ∞«μa..ΩGô◊G πcC’G âÑæŸG åÑN ádOCG øe ¿EÉa ,å«ÑN º¡∏°UCG
 π«ch ⋲àMh ,≥◊G áª∏μH øjôgÉ÷G Ú°VQÉ©ŸG Üò©«d øeC’G §HÉ°V √É°VÉ≤àj …òdG
 ,êÓ©∏d êÉàëjh ¬Ñjò©J ” ób ¬fCG …Qój ƒgh π≤à©ŸG êÓY ‘ πWÉÁ …òdG áHÉ«ædG
 áHÉ«ædG π«cƒa ,π≤à©ŸG ⋲∏Y á«ë°üdG áeRC’G óà°ûJ ⋲àM âbƒdG ™««°†àd πWÉÁ ¬æμd
                         o
 ⋲°VôJ ’ áثةdG á«°VôdG ¢ùØædÉa ,å«ÑN âÑæe øe ¿É«°S Üò©j …òdG øeC’G §HÉ°Vh
                                          .º¡JôjôL âfÉc ɪ¡e øjôNBÓd Öjò©àdGh π«μæàdG

¿Gõ«e ‘ ɉEG ,º∏¶dG IQGôe »°SÉ≤j ƒgh ÚeC’G »∏Y QP »HG π«eõ∏d á∏éàdGh á«ëàdG
âeÉb Ée ⋲∏Y IógÉéŸG IôHÉ°üŸG ¬àLhõd á«ëàdG ∂dòch ,∂Ñfhòd IQÉØch ∂JÉæ°ùM
                                                            .ídÉ°U πªY øe ¬H

                                                    :±GôYC’G IQƒ°S ‘ ¤É©J ∫Éb

                                                                             o nn n
                                                      o¬JÉÑf êoô rîj Öu«s£dG ó∏ÑrdGh”
                                                        o nn o n o


Ω2010 ƒ«fƒj 4




223
224
                                                         !!¿ÉeôY ô°SÉj ¢ù«FôdG
   ,á«îjQÉJ äGRhÉŒ øe É¡«a Éeh k É«dÉM ¿GOƒ°ùdG ‘ äôL »àdG äÉHÉîàf’G
 k É°ShQO ïjQÉàdG ¿hCGô≤j øjò∏d âeób äÉμë°†e äÉ«μÑeh äÉbQÉØeh äÉ°†bÉæàeh
   ,ágôμe ’ IQÉà ¢SƒØædG ¬à°†JQG …òdG è¡ædÉH ∂°ùªàdGh QGöUE’G ‘ »¡àæJ ’ ÈYh
          o                                                                                 p
   ⋲∏Y kGójó°T kGQGöUEG öüJ áªcÉ◊G á∏ãdG ¿CÉH k É©«ªL Éæd äócCG äÉHÉîàf’G ¿CG ⋲æ©Ã
   ºgCGh ,ºgÒ¨°üJh º¡«∏Y Ö©∏dGh º¡ª∏Xh ,¢SÉædG π«¡Œ á°SÉ«°S ‘ k Éeóob »°†ŸG
   á£∏°ùdÉH åÑ°ûàdG è¡f øY ⋲∏îàJ ød ÜGô¨à°S’G ≠dÉH QGöUEÉH ócDƒJ É¡fCG ¬∏c ∂dP øe
   ∫ÉØWCÓd Éeƒ≤jÉŸG QGO ‘ GƒfÉc AGƒ°S äGöû©dÉH ¢SÉædG ¬«a äƒÁ …òdG âbƒdG ‘
   Ò°ûÑdG ôªY ¿CG º¡ŸG ,äÓ≤à©ŸG πNGO hCG QƒaQGO hCG ܃æ÷G ‘ hCG ,øjódGƒdG ‹ƒ¡›
k ÉYƒL ÊGOƒ°ùdG Ö©°ûdG πc äÉe ƒdh ,√ôeCG ⋲∏Y ܃∏¨ŸG øWƒdG Gò¡d k É°ù«FQ ⋲≤Ñj
       o
                                                        .!!!..k ÉæÑoZh k É°Vôeh k ÉÑ¡fh kGô≤ah

á«fGOƒ°ùdG êPɪædG ⋲∏Y ±ô©àdG äÉHÉîàf’G √òg áHôŒ ‘ ᪡ŸG ¢ShQódG øe øμd
¿ƒμ∏Á ,¢ùª°ûd