Docstoc

Nacionalni plan akcije za djecu Uprava za mlade sport

Document Sample
Nacionalni plan akcije za djecu Uprava za mlade sport Powered By Docstoc
					                                                                              Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                                   Radna verzija



Sadržaj
Sadržaj................................................................................................................................. 1
Uvod.................................................................................................................................... 2
     Istorijat ........................................................................................................................ 2
     Struktura...................................................................................................................... 3
     Metodologija ............................................................................................................... 4
Strateški ciljevi.................................................................................................................... 6
Rezultati .............................................................................................................................. 7
  Sva djeca imaju pravo na zaštitu od nejednakosti .......................................................... 9
  Sve djevojčice i svi dječaci imaju pravo i pristup kvalitetnom obrazovanju ............... 23
  Osigurati zdrav život za djevojčice i dječake ............................................................... 40
  Zaštititi životnu sredinu za djecu .................................................................................. 56
  Sva djeca su punopravni građani .................................................................................. 62
Monitoring i evaluacija ..................................................................................................... 70
Finansijski uslovi za implementaciju ................................................................................ 71
Skraćenice ......................................................................................................................... 72
Bibliografija ...................................................................................................................... 73
Aneksi ............................................................................................................................... 77
  Aneks A: Ratifikovane UN, MOR i EU konvencije ..................................................... 77
  Aneks B: Vremenska dinamika razvoja Nacionalnog plana akcija .............................. 80
  Aneks C: Definicije indikatora ..................................................................................... 82
  Aneks D: DevInfo Radna grupa za Crnu Goru ............................................................. 87




                                                                                                                                        1
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Uvod
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori od 2004. do 2010. godine predstavlja okvirni
dokument za stategije, programe i aktivnosti koje će država i građansko društvo prihvatiti da bi u
Crnoj Gori do 2010. godine stvorili svijet prilagođen djeci. Ovaj dokument je u direktnoj vezi sa
međunarodnim sporazumima i dokumentima koje je ratifikovala Vlada Srbije i Crne Gore, pri
čemu njegov centralni standard predstavlja Međunarodna konvencija o pravima djeteta. Pored
toga, plan razmatra reformske procese u Croj Gori, uključujući i njenu strategiju za smanjenje
siromaštva, njene ciljeve vezane za ulazak u Evropsku Uniju, te njenu ekonomsku orjentisanost
na tržišnu privredu.

Naša vizija je da sve djevojčice i dječaci budu produktivni i aktivni učesnici u svim
aspektima našega društva. Da bi to postigli neophodno je da se radi na sprječavanju i borbi
protiv različitosti i isključenja, borbi protiv siromaštva i stvaranju mogućnosti da sva djeca
imaju šansu da budu zdrava i da u potpunosti razviju svoje potencijale.

Među najnaglašenijim aspektima Nacionalnog plana akcija za prava djece u Crnoj Gori su zaštita
djece koja su izložena socijalnim i ekonomskim teškoćama, poboljšanje dostupnosti formalnog
obrazovanja za djecu i učešća djece u njemu, obezbjeđivanje zdravog života za djecu,
obezbjeđenje odgovarajućeg priznanja prava djece na bezbjednost i državljanstvo, kao i zaštita
životne sredine za održivi razvoj. Plan ima za cilj da Vladi i građanskom društvu bude
svojevrstan vodič u njihovim naporima ka stvaranju pozitivnog okruženja za djecu.

Istorijat
U maju 2002. godine, više od 7 000 ljudi iz cijelog svijeta okupilo se u Njujorku da bi učestvovali
na posebnoj sjednici Generalne skupštine Ujedinjenih Nacija posvećenoj djeci. Posebnoj sjednici
prisustvovali su šefovi država, delegati Vlada na visokom nivou, kao i predstavnici nevladinih
organizacija i stotine djevojčica i dječaka uzrasta od devet do osamnaest godina1. To je bila
prilika da se razmotri napredak ostvaren nakon Svjetskog samita za djecu održanog 1990. godine,
da se identifikuju novonastali problemi i potvrdi posvećenost djeci svijeta.

Posebna sjednica se završila jednoglasnim usvajanjem deklaracije i akcionog plana koji je nazvan
Svijet po mjeri djece (A World Fit for Children). Taj dokument kao prioritetne izdvaja četiri
oblasti aktivnosti: (i) promovisanje zdravog života; (ii) obezbjeđenje kvalitetnog obrazovanja; (ii)
zaštitu od zloupotrebe, eksploatacije i nasilja; i (iv) borbu protiv HIV/AIDS-a. On sadrži globalni
plan akcije u najboljem interesu djece, opisuje šta bi sve države svijeta trebalo da urade za djecu i
sa djecom. Rezultujući dokument od svih država traži da pripreme svoje nacionalne planove
akcije za djecu koji bi trebalo da “Svijet po mjeri djece” prevedu u planove akcije koji odražavaju
okolnosti svake pojedinačne zemlje.

Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori, konkretno, trasira put kojim će se usmjeriti
napori Crne Gore za djecu i sa djecom, te na tom istom putu postavlja oznake pomoću kojih će se
pratiti napredak u ispunjenju tih ciljeva. Nacionalni plan je rađen u saradnji sa predstavnicima
svih nivoa vlasti, pojedincima, građanskim društvom i djecom. On odražava ključna pitanja i
probleme koji se tiču djece, kao i aktivnosti koje treba preduzeti radi unapređenja života djece,
prema tome kako ih vide ljudi u Crnoj Gori.



1
 Dvoje predstavnika iz Crne Gore učestvovali su u radu te skupštine - Marko Volkov i Ana Stojović-
Janković.


2
                                                              Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                   Radna verzija


Crna Gora, kao jedna od država članica Srbije i Crne Gore (SiCG), priznala je prava predviđena
Konvencijom o pravima djeteta UN-a, kao i njene opcione protokole o uključenju djece u oružane
sukobe, prodaji djece, dječijoj prostituciji i dječijoj pornografiji. Postoji i veliki broj drugih
konvencija koje je ratifikovala SiCG i koje se konkretno bave zaštitom djece, a to su: Konvencija
o ljudskim pravima, Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima i MOR-ove
Konvencija o minimalnom uzrastu (138) i Konvencija o najgorim oblicima rada djece (182)2.

Prema Ustavu Crne Gore(1992), i prema Ustavnoj Povelji SiCG(2003),djeca , kao i drugi
građani, uživaju jednaka prava pred zakonom. Prema Ustavu Crne Gore, kao građanin, dijete ima
pravo da koristi svoj maternji jezik ,ima slobodu religijskog udruživanja (Član 11), pravo na
socijalno i zdravstveno osiguranje (Član 55-57), pravo na osnovno obrazovanje (Član 62), i pravo
da ne bude zlostavljano (Član 61). Majke i djeca, takođe, uživaju posebnu zaštitu (Član 60).

Struktura
Ovaj dokument detaljno razmatra sljedeće: (i) metodologiju korišćenu za izradu plana; (ii)
strateške ciljeve; (iii) rezultate koji se očekuju do 2010. godine, i (iv) strateške akcije. Plan
obuhvata i mehanizme za monitoring i indikatore koji će se u periodu 2004.-2010. godine koristiti
za evaluaciju uticaja i djelotvornosti strategije u dostizanju zacrtanih ciljeva. Plan koristi model
životnog ciklusa u kome se svaki rezultat odnosi na određenu starosnu grupu, i koji prepoznaje
činjenicu da se intervencije moraju prilagoditi uzrastu djeteta.

Plan je strukturiran po metodologiji logičkog okvira. Vizija Plana biće dostignuta kroz pet
strateških ciljeva. “Strateški ciljevi” su dugoročni ciljevi Plana i prevazilaze njegov vremenski
okvir. Svaki od ovih strateških ciljeva prati određeni broj rezultata. “Rezultat” je pozitivna izjava
čije se ispunjenje, u precizno definisanoj oblasti, očekuje do 2010. godine. Nabrojane strateške
akcije podrazumijevaju aktivnosti koje treba preduzeti da bi se dostigli rezultati.

                           VIZIJA NACIONALNOG PLANA AKCIJA ZA
                                       PRAVA DJECE



           Strateški           Strateški          Strateški     Strateški          Strateški
             cilj 1              cilj 2             cilj 3        cilj 4             cilj 5


                   Rezultat 1              Rezultat 2                             Rezultat k



                   Strateška               Strateška                              Strateška
                   akcija 11               akcija 21                              akcija k1




                   Strateška               Strateška                              Strateška
                   akcija 1n               akcija 2n                              akcija kn



2
    Vidjeti Aneks A – Spisak UN, MOR i EU konvencija koje je ratifikovala SiCG.


                                                                                                              3
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Metodologija
Nacionalni plan akcija za prava djece Crne Gore 2004-2010. godine zasnovan je na
sveobuhvatnom procesu konsultacija, obavljenih u periodu od novembra 2003. do februara 2004.
godine, kojim je rukovodila Komisija za izradu nacionalnog plana za prava djeteta.

Plan sadrži tri zasebne komponente: (i) razmatranje predloženih vladinih strategija; (ii)
konsultacije sa građanskim društvom; i (iii) razvoj sistema monitoringa3.

Prva faza (Novembar 2003 - sredina januara 2004. god.)
Cilj prve faze bio je da se konsoliduju tekući vladini programi i identifikuju prioriteti Vlade i
građanskog društva.

Vlada Crne Gore je odlukom od 13. novembra 2003. godine formirala Komisiju za izradu
nacionalnog plana za prava djece sa zadatkom da, između ostalog, izradi Nacionalni plan akcija
za prava djece u Crnoj Gori. Uz potpredsjednika Vlade Republike Crne Gore, kao
predsjedavajućeg Komisije, Ministarstvo rada i socijalnog staranja (MRSS) preuzelo je
odgovornost i ulogu tehničkog sekretarijata. Komisija je pozvala predstavnike/ce ministarstava
rada i socijalnog staranja, zdravlja, unutrašnjih poslova, inostranih poslova, prosvjete i nauke i
ministarstva pravde, zajedno sa Komesarijatom za raseljena lica i Ministarstvom zaštite životne
sredine i uređenja prostora, da, unutar svojih institucija, razmotre strategije koje se tiču djece.
Kao rezultat toga unaprijeđeni su sadašnji programi, predložene i tekuće aktivnosti Vlade koje se
tiču djece.

Komisija za izradu nacionalnog plana za prava djece


                                            VLADA CRNE GORE


                                           Potpredsjednik Vlade RCG
                                                                                       Republički
                                                                                        zavod za
                                                                                        statistku
                                      Komisija za izradu nacionalnog                   Crne Gore -
                                          plana za prava djece                         MONSTAT
       Min. rada i
       socijalnog
        staranja




         Min..         Min.           Min.            Min.       Min.         Min.       Komesarijat
      prosvjete      zdravlja       unutraš-         pravde   inostranih    zaštite      za raseljena
       i nauke                        njih                     poslova      životne          lica
                                    poslova                                sredine i
                                                                           uređenja
                                                                           prostora




3
    Cjelovita vremenska dinamika aktivnosti data je u Aneksu B.



4
                                                             Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                  Radna verzija



To je sprovedeno paralelno sa inicijalnim konsultacijama sa građanskim društvom, održanim
tokom decembra 2003. godine. Za potrebe organizacije tih konsultacija potpisan je ugovor sa
NVO “Dječiji horizonti”, vodećom organizacijom nevladinog sektora4. Organizovanjem okruglih
stolova, fokus grupa i ispunjavanjem upitnika, ova organizacija je obavila konsultacije sa djecom
i odraslima na temu: (i) vrsta prioriteta za djecu; (ii) strategija koje su neophodne za ostvarenje tih
prioriteta; i (iii) potencijalnih novonastalih pitanja koja se tiču djece. Obuhvaćeno je ukupno 328
djece uzrasta od 3 do 18 godina i 138 odraslih, iz 19 opština u Crnoj Gori. Konsultacije su
obuhvatile Rome, Aškelje, Egipćane (RAE), raseljena lica i izbjeglice i djecu sa posebnim
potrebama, kao posebne ciljne grupe, kako bi se obezbijedilo i njihovo učešće u izradi plana5.

Vlada je, za potrebe razvoja sistema monitoringa za Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj
Gori, pokazala interesovanje za primjenu računarskog sistema DevInfo6, koji omogućava
jedinstveni format za unos podataka iz različitih izvora. Tokom novembra održan je seminar za
obuku kojem su prisustvovali predstavnici/e ministarstava rada i socijalnog staranja, prosvjete i
nauke, pravde, unutrašnjih poslova, zdravlja, Komeserijata za raseljena lica, Instituta za strateške
studije i prognoze i Upravljačke jedinice PRSP-a. Tim predstavnika/ca Vlade počeo je sa radom
na definisanju indikatora uticaja za Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori. Tim je
takođe počeo sa identifikacijom načina na koji se postojeći sistem prikupljanja podataka unutar
Vladinih sektora može uklopiti u implementaciju DevInfo sistema.
Do sredine januara 2004. godine pripremljen je nacrt dokumenta. Nakon što ga je Komisija za
izradu nacionalnog plana za prava djece usvojila kao dokument na osnovu kojeg se može izraditi
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori, otpočela je druga faza.

Druga faza (Januar-februar 2004. god.)
Cilj ove faze je bio motivisanje različitih pripadnika/ca državnih organa i civilnog sektora da daju
svoj komentar i doprinesu identifikaciji sprovodljivih strategija i jasnih indikatora. To je
podrazumijevalo odobravanje i/ili usklađivanje strateških ciljeva koji su identifikovani u nacrtu
Nacionalnog plana akcija za prava djece u Crnoj Gori.

Održani su jednodnevni regionalni seminari u Baru, Bijelom Polju i Podgorici u čijem radu su
učestvovali predstavnici/e iz okolnih opština i republičkih ministarstava. Predstavnici/e opština na
regionalnim konsultacijama dolazili su iz: (i) kancelarije gradonačelnika; (ii) zdravstvenog
sektora; (iii) centara i službi za socijalni rad; (iv) policije i/ili pravosuđa; (v) sektora obrazovanja;
(vi) lokalnih organizacija nevladinog sektora i (vii) populacije djece.
Na svakom od seminara održane su i radne sekcije za svaki od strateških ciljeva, sa posebnim
osvrtom na razvoj indikatora Plana7. Ovim konsultacijama prisustvovalo je ukupno 171 lice, kao i
predstavnici/e medija.



4
  U sprovodjenju ovih konsultacija, “Dječiji horizonti” su radili u saradnji sa “Udruženjem roditelja Crne
Gore”, “Društvom za ravnopravnost i toleranciju”, “Udruženjem za pomoć licima ometenim u psiho-
fizičkom razvoju, Nikšić”, NVO “Početak”, kao i sa NVO “Istraživačko edukativnim i informacionim
centrom za izbjegla i raseljena lica u Crnoj Gori”.
5
  Svi citati djece i odraslih u ovom dokumentu preuzeti su sa ovih konsultacija. Kopiju ovog izvještaja
možete dobiti direktno od NVO “Dječiji horizonti”.
6
  Ovaj sistem, kojeg je razvio UNICEF, zvao se ChildInfo do decembra 2003. godine.
7
  Konsultacije su otvorili potpredsjednik Vlade, g-din Jusuf Kalamperović, i predstavnica UNICEF-a, g-đa
Branka Kovačević. Predsjedavajući/a svake radne grupe je bio predstavnik/ca Komisije za izradu
nacionalnog plana za prava djece, a facilitatori/ke radnih grupa su bili predstavnici/e UNICEF-a. Centar za
preduzetništvo i ekonomski razvoj je pružio savjete za razvoj indikatora.


                                                                                                             5
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija



U toku druge faze, nastavljena je saradnja sa MONSTAT-om, ministarstvima i Komesarijatom za
raseljena lica na implementaciji DevInfo sistema. Ona je obuhvatila: (i) dalje unapređenje
indikatora uticaja i odgovarajućih definicija; (ii) razvoj operativnih smjernica za rad Radne grupe
za DevInfo bazu podataka za Crnu Goru (RGDI); i (iii) inicijalno strukturiranje DevInfo baze
podataka Crne Gore i unošenje podataka.

Treća faza (Februar-mart 2004. god.)
Tokom završne faze dorađeni su strateški ciljevi, rezultati, strateške aktivnosti i indikatori
Nacionalnog plana akcija za prava djece u Crnoj Gori. Početkom februara 2004. godine
dokument je revidiran na osnovu informacija dobijenih na konsultacijama u drugoj fazi, a urađena
je i procjena troškova Plana. Indikatori uticaja su dovršeni i unešeni u DevInfo sistem, i izrađen je
nacrt operativnih smjernica RGDI. Ova faza je završena prezentacijom dokumenta Vladi od
strane Komisije za izradu nacionalnog plana za prava djece.


Strateški ciljevi
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori trasira put za ostvarenje strateških ciljeva koji
treba da usmjere državu, civilni sektor, porodice, djevojčice i dječake da na pravi način odgovore
na potrebe djece. Ovi ciljevi podržavaju razvoj sve djece, pozdravljaju njihovo aktivno učešće i
osiguravaju im dostupnost neophodnih resursa u toku cijelog životnog ciklusa.

Sva djeca imaju pravo na zaštitu od nejednakosti
Djeca koja su izložena riziku obuhvataju: djecu koja su ekonomski siromašna, djecu iz porodica
koje su izložene riziku, djecu kojoj su potrebne posebne socijalne usluge da bi se podržalo
njihovo puno učešće u društvu i djecu koja su izložena eksploataciji i nasilju. Crna Gora se
obavezala da će prekinuti začarani krug siromaštva investiranjem u socijalne usluge, transferom
prihoda i preventivnim aktivnostima.

Sve djevojčice i svi dječaci imaju pravo i pristup kvalitetnom obrazovanju
Obrazovanje je ljudsko pravo i ključni faktor u smanjenju siromaštva i promovisanju demokratije,
mira, tolerancije i razvoja. Crna Gora se obavezala da svoj djeci omogući kontinuitet u
dostupnosti obrazovanja, od jaslica do srednje škole, i da to obrazovanje obuhvata i razvoj
životnih vještina i znanja za kontinuiranu integraciju u društvo.

Osigurati zdrav život za djevojčice i dječake
Zdravlje djece je od ključne važnosti, ne samo za sadašnjost, već i za budućnost. Crna Gora se
opredijelila da obezbijedi: da sva djeca imaju pristup djelotvornim, ravnopravnim, trajnim i
održivim sistemima primarne zdravstvene zaštite, pristup informacijama, podršku zdravom stilu
življenja, kao i zaštitu djece i njihovih porodica od zaraze HIV/AIDS-om.

Zaštititi životnu sredinu za djecu
Djeca bi trebalo da imaju mogućnost pristupa i učešća u bezbjednoj sredini. Crna Gora se
obavezala da će obezbijediti adekvatne i bezbjedne uslove života za djecu, dostupnost izgrađene
sredine, kao i šire okruženje koje ne predstavlja rizik po zdravlje djece i njihovu socio-
ekonomsku budućnost.




6
                                                           Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                Radna verzija



Sva djeca su punopravni građani
Svaka djevojčica i svaki dječak rađaju se slobodni i jednaki u pogledu dostojanstva i prava. Vlada
Crne Gore prepoznaje potrebu da se posebna pažnja pokloni onima kojima mogu biti uskraćena
građanska prava, kao i da se ustanove pravosudni sistemi koji jamče očuvanje dječijih prava.

Rezultati
Stvaranje svijeta po mjeri djece je proces bez kraja. Ovaj dokument detaljno opisuje korake za
koje se očekuje da će, s tom vizijom, biti preduzeti do 2010. godine.

Tabela: Tabela rezultata
                                                                                             Ciljna starosna
                          Rezultati koji se očekuju do 2010. godine                               grupa
 Sva djeca imaju pravo na zaštitu od nejednakosti
        Djeca imaju podjednak pristup svim uslugama u sistemu socijalne zaštite koja je    0-18
 i)
        organizovana kroz razvijenu mrežu davalaca usluga.
        Djeca lišena roditeljskog staranja i djeca sa posebnim potrebama imaju pristup     0-18
  ii)
        nizu oblika zaštite, sa institucionalizacijom kao posljednjom mogućom mjerom.
        Djeca sa posebnim potrebama uključena u društvo i imaju pristup svim               0-18
  iii)
        uslugama (socijalna zaštita, obrazovanje, zdravstvo).
        Sva djeca su zaštićena od nasilja, zlostavljanja i zanemarivanja kroz efikasan     0-18
 iv)
        sistem za prevenciju, ranu detekciju i intervencije.
        Sva djeca zaštićena od ekploatacije kroz efikasan mehanizam suzbijanja             0-18
  v)
        trgovine ljudima.
        Sva djeca koja su izložena ekonomskom siromaštvu imaju pravo i podjednak           0-18
  vi)
        pristup socijalnoj zaštiti.
 Sve djevojčice i svi dječaci imaju pravo i pristup kvalitetnom obrazovanju
        Djeca do tri godine, posebno djeca socijalno ugroženih grupa, imaju pristup        1-3
  i)
        jaslicama.
        Povećan obuhvat djece kvalitetnim predškolskim obrazovanjem, za svu djecu          4-6
  ii)   od 3 godine života do polaska u osnovnu školu, posebno RAE djece, djece sa
        posebnim potrebama i djece iz socijalno ugroženih porodica.
        Sva djeca imaju pristup kvalitetnom osnovnom obrazovanju, uz smanjenje broja       7-15
 iii)   učenica/učenika koji prekidaju školovanje tj. povećanje procenta djece koja
        završavaju kvalitetno osnovno obrazovanje.
 iv)    Uspostavljeno kvalitetno osnovno obrazovanje po mjeri djeteta.                     7-15
  v)    Djeca I mladi aktivno učestvuju u životu škole.                                    7-18
        Obrazovne potrebe svih mladih ljudi su zadovoljene kroz ravnopravan pristup        15-18
  vi)
        adekvatnom učenju i programima koji ih osposobljavaju za život.
        Obezbijeđeno je kvalitetno obrazovanje u srednjim školama koje odgovara            15-18
 vii)
        zahtjevima i trendovima na tržištu rada (stručna obuka, praktični rad).
        Procenat nepismenog stanovništva je manji od 1%, a kod osoba uzrasta 10-18         10-18
  viii)
        godina je ispod 0.2%.
 Osigurati zdrav život za djevojčice i dječake
        Svoj djeci ravnopravan pristup sistemu zdravstvene zaštite i davanjima kroz        0-18
  i)    adekvatno funkcionisanje zdravstvenih službi i zdravstvenog osiguranja, uz
        posebnu pažnju posvećenu ugroženim grupama djece.
        95% djece mlađe od godinu dana je vakcinisano, sa pokrivenošću vakcinacijom        0-3
 ii)
        u svakoj opštini i u svakoj podgrupi stanovništva od najmanje 90%.
        Incidencija TBC smanjena za 50%, incidencija HIV/AIDS-a među djecom                0-18
 iii)
        smanjena za 20% do 2010. godine.
  iv)   Omogućiti svoj djeci zdrav početak života, promovišući zdravlje i opstanak         0-3



                                                                                                           7
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


                                                                                               Ciljna starosna
                           Rezultati koji se očekuju do 2010. godine                                grupa
          male djece.
          Broj djece i mladih koji upotrebljavaju štetne supstance (duvan, alkohol i droge)   7-18
 v)
          smanjen za 20%.
          Broj maloljetničkih trudnoća smanjen za 30%, a incidencija polno prenosivih         15-18
 vi)
          infekcija (PPI) smanjena za 50%.
 Zaštititi životnu sredinu za djecu
          Procenat domaćinstava bez priključka na sanitarnu infrastrukturu i raspoloživu      0-18
          infrastrukturu za snabdijevanje ispravnom vodom smanjen je za najmanje jednu
 i)
          trećinu, a procenat domaćinstava bez sigurnog stambenog prostora (posebno
          kod RAE i raseljenih lica/izbjeglica) smanjen je za jednu polovinu.
          25% institucija koje djeca redovno koriste, kao što su škole, bolnice i javni       0-18
          prevoz, su strukturalno prilagođene tako da im mogu pristupiti djeca sa
 ii)
          posebnim potrebama, što se odnosi i na sve novoizgrađene zgrade za javnu
          upotrebu.
          Regulative za zaštitu životne sredine su razvijene i sprovedene, kako bi se         0-18
 iii)     spriječila izloženost djece štetnim zagađivačima životne sredine u vazduhu,
          vodi, zemljištu i hrani.
 Sva djeca su punopravni građani
          Sva djeca su upisana u matičnu knjigu rođenih i imaju uvjerenje o                   0-18
 i)
          državljanstvu.
          Broj djece u konfliktu sa zakonom u opadanju i maloljetničko pravosuđe              14-16/16-18
 ii)
          usklađeno sa međunarodnim standardima.
 iii)     Sva djeca imaju podjednak pristup nezavisnoj kancelariji ombudsmana za djecu.       0-18

U cilju mjerenja napretka u ostvarenju tih rezultata izabrani su indikatori uticaja. Kriterijumi koji
su korišteni pri izboru tih indikatora su sljedeći:
    1. Isplati se mjeriti ih – indikatori predstavljaju važan i istaknut aspekt sektora;
    2. Mogu se mjeriti kod različitih kategorija stanovništva – indikatori su validni i
        pouzdani kako za opšte stanovništvo, tako i za različite kategorije stanovništva;
    3. Razumiju ih ljudi koji treba da obavljaju aktivnosti – ljudi koji treba da rade za svoju
        dobrobit ili za dobrobit drugih treba da sa lakoćom shvate indikatore i ono što se može
        učiniti kako bi se popravio status tih indikatora;
    4. Informacije će motivisati aktivnosti – indikatori su takve prirode da se aktivnosti mogu
        preduzeti na državnom, republičkom, lokalnom nivou i na nivou zajednica, te da ih mogu
        preduzeti i pojedinci i organizovane grupe, javne i privatne agencije;
    5. Aktivnosti koje mogu dovesti do napretka su poznate i izvodljive – to su dokazane
        aktivnosti (npr. ponašanje pojedinaca, sprovođenje novih politika itd.) koje, primijenjene
        na širokom području, mogu da izmijene trend indikatora; i
    6. Mjerenje indikatora u određenom vremenskom periodu odražavaće rezultate
        aktivnosti – ako se preduzmu aktivnosti vidjeće se materijalni rezultati, koji će ukazivati
        na napredak kod različitih aspekata određenog sektora.
Svaki od indikatora biće do najveće moguće mjere razložen po polu, potkategorijama
stanovništva (RAE, izbjeglice, raseljena lica) i opštinama.




8
                                                            Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                 Radna verzija


Sva djeca imaju pravo na zaštitu od nejednakosti
Da bi se zaštitila sva djeca izložena riziku od diskriminacije po bilo kom osnovu, Crna Gora se
obavezala na održavanje i stalno unapređivanje usluga u sistemu socijalne zaštite, prevencije i
efikasnih odgovora na nasilje, zlostavljanje i zanemarivanje, prevencije i razvoja mehanizama za
suzbijanje trgovine ljudima, razvoj cjelovitih politika za zaštitu djece sa posebnim potrebama i
adekvatno materijalno zbrinjavanje.

Očekuje se da će se do 2010. godine postići sljedeće:

Tabela indikatora uticaja: Sva djeca imaju pravo na zaštitu od nejednakosti
         INDIKATOR               Izvor                      Vrijednost        Ciljevi do        Period
                                                            (godina)          2010.             ažuriranja
Djeca imaju podjednak pristup svim uslugama u sistemu socijalne zaštite koja je organizovana kroz
razvijenu mrežu davalaca usluga.
Broj samoubistava među           MUP                        5 (2003.)         Smanjenje         Godišnje
osobama ispod 18 godina
starosti
Djeca lišena roditeljskog staranja i djeca sa posebnim potrebama imaju pristup nizu oblika zaštite, sa
institucionalizacijom kao posljednjom mogućom mjerom.
Broj djece u ustanovama MRSS, PRSP                          154 (2003.)       Smanjenje za      Godišnje
socijalne i dječije zaštite                                                   25 %
(ukupno, muški, ženski)
Procenat djece u porodičnom MRSS                            51,8% (2002.) Povećanje za          Godišnje
smještaju od ukupnog broja                                                    25%
djece kojima je potrebno
alternativno starateljstvo
Djeca sa posebnim potrebama uključena u društvo i imaju pristup svim uslugama (socijalna zaštita,
obrazovanje, zdravstvo).
Procenat djece sa posebnim       MZ, MRSS, ISSP             Nema                                Godišnje
potrebama                                                   podataka
Sva djeca su zaštićena od nasilja, zlostavljanja i zanemarivanja kroz efikasan sistem za prevenciju, ranu
detekciju i intervencije.
Broj evidentiranih slučajeva     MUP, MRSS                  17 (2003.)        Kratkoročno       Godišnje
zlostavljane djece                                                            povećanje, a
                                                                              zatim
                                                                              smanjenje
Odgovor na zlostavljanje         MRSS/UNICEF                62% otkriveno Povećanje za          Godišnje
                                                            6 mjeseci         % kod
                                                            nakon početka najkraćeg
                                                            zlostavljanja,    vremenskog
                                                            37% nakon         perioda
                                                            godinu dana, a reagovanja
                                                            ostatak je
                                                            otkriven tek
                                                            nakon 2 ili
                                                            više godina
                                                            (UNICEF
                                                            2001b, str. 78)
Sva djeca zaštićena od ekploatacije kroz efikasan mehanizam suzbijanja trgovine ljudima.
Broj identifikovanih             MUP                                          U startu          Godišnje
slučajeva trafikinga                                                          povećanje, a
                                                                              zatim opadanje
Broj slučajeva trafikinga koji MP                                             U startu          Godišnje
su izvedeni na sud                                                            povećanje, a



                                                                                                            9
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


        INDIKATOR                  Izvor                 Vrijednost       Ciljevi do         Period
                                                         (godina)         2010.              ažuriranja
                                                                          zatim opadanje
Sva djeca koja su izložena ekonomskom siromaštvu imaju pravo i podjednak pristup socijalnoj zaštiti.
Stopa siromaštva među           ISSP (Istraživanje      16%               Smanjenje za
djecom (0-18)                   domaćinstava 2002.)                       50%
Stopa siromaštva među           ISSP (Istraživanje      57%               Smanjenje za
djecom RAE (0-18)               domaćinstava RAE,                         25%
                                izbjeglica i raseljenih
                                lica, 2003.)
Stopa siromaštva među           ISSP                    48,9%             Smanjenje za
djecom raseljenih lica i        (Istraživanje                             30 %
izbjeglica (0-18)               domaćinstava RAE,
                                izbjeglica i raseljenih
                                lica, 2003. god.)
Broj djece raseljenih           Komesarijat za          3 774             Zatvaranje svih Godišnje
lica/izbjeglica koja žive u     raseljena lica          (2003. god.)      kolektivnih
kolektivnim centrima                                                      centara do
                                                                          decembra 2005.
                                                                          god.


Da bi se ovo postiglo, Crna Gora će se posebno usmjeriti na sljedeće aktivnosti:

Rezultati koji se očekuju do 2010. godine
Djeca imaju podjednak pristup svim uslugama u sistemu socijalne zaštite koja je
organizovana kroz razvijenu mrežu davalaca usluga.

Pravni osnov
    Konvencija o pravima djeteta – Član 19. navodi da će države preduzeti sve adekvatne
     zakonske, administrativne, socijalne i obrazovne mjere kako bi zaštitile djecu, što
     podrazumijeva i uspostavljanje socijalnih programa za podršku djeci i onima koji su
     odgovorni za staranje o djeci.
    Zakon o dječijoj i socijalnoj zaštiti (“Službeni list RCG”, br. 45/93, 16/95, 44/01).

Trenutna situacija
                    “ Porodice treba da budu srećne i da se slažu.” – dijete iz osnovne
                                                 škole

    Postoji 10 centara za socijalni rad čiji je zadatak da sprovode preventivne aktivnosti,
     dijagnostičke tretmane, pružaju savjetničke usluge i pomažu porodicama u rješavanju
     problema.
    U centrima za socijalni rad zaposleno je 291 lice, od kojih 157 čini stručno osoblje (54%),
     uključujući 25 socijalnih radnika sa visokom stručnom spremom (Government of the
     Republic of Montenegro 2003a, str. 210.).
    Centrima za socijalni rad nedostaju osoblje, tehničke mogućnosti i resursi što ograničava
     djelotvornost njihovog rada.
    Mnoge lokalne vlasti ne prepoznaju centre za socijalni rad kao važne institucije opštinskog
     nivoa (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 39.).
    Sredstva republičkog budžeta namijenjena za zaposlene u centrima za socijalni rad u 2003.
     godini iznosila su 2 335 675.22€.


10
                                                              Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                   Radna verzija


Strateške aktivnosti
       CILJ                    AKTIVNOST                   PROJEKTNI             ODGOVORNO               ROK
                                                           INDIKATOR                 TIJELO
Sve lokalne uprave      (i) Usvojiti i razviti nove     Novi oblici socijalne    Opštine               2005.
imaju razvijene         oblike socijalne zaštite        zaštite usvojeni
planove za zaštitu      građana na opštinskom nivou
dječijih prava sa
posebnim osvrtom        (ii) Formirati opštinske        Broj formiranih                                2005.
na korisnike prava      komitete za zaštitu prava       opštinskih komiteta
iz socijalne zaštite    djece
Standardi               (i) Definisati minimalne        Standardi usvojeni       MRSS, CSR             2004 -
profesionalnih          opšte standarde za                                                             2005.
usluga u oblasti        sprovođenje programa dječije
zaštite prava djeteta   socijalne zaštite
razvijeni, usvojeni i   (ii) Formirati operativne       Broj formiranih                                2004-
primjenjuju se u        timove u centrima za            operativnih timova u                           2010.
praksi                  socijalni rad                   CSR
Vlada usvaja            Osmisliti godišnje aktivnosti   Unapredjenje stanja      MRSS                  2004-
Strateški plan                                          na osnovu                                      2008.
MRSS i prati se                                         implementacije
njegova                                                 strateškog plana
implementacija
Stručni radnici         (i) Podići stručnu              Broj zaposlenih koji     MRSS                  2004-
zaposleni u             osposobljenost zaposlenih u     su završili obuku                              2010.
sistemu socijalne       sektoru socijalne zaštite
zaštite raspolažu
odgovarajućim           (ii) Obučiti zaposlene u CSR                                                   2004-
znanjima i              za osmišljavanje usluga                                                        2010.
vještinama radi što     socijalne zaštite u lokalnim
bolje zaštite prava     zajednicama
djece
Usluge u sistemu        Uspostaviti fond za inovacije   Izrađeni kriterijumi     MRSS                  2004-
socijalne zaštite       u oblasti socijalne i dječije   za raspodjelu                                  2010.
obezbjeđuju             zaštite                         sredstava fonda
pluralizaciju
davalaca usluga                                         Broj grantova

Rezultati koji se očekuju do 2010. god.
Djeca lišena roditeljskog staranja i djeca sa posebnim potrebama imaju pristup nizu
oblika zaštite, sa institucionalizacijom kao posljednjom mogućom mjerom.

Pravni osnov
   Konvencija o pravima djeteta – Član 9 navodi da dijete neće biti odvojeno od svojih roditelja
    protiv svoje volje, osim u slučaju da nadležne institucije ocijene da je to neophodno u
    interesu djeteta. Član 20 navodi da u slučaju izdvajanja djeteta iz porodičnog staranja treba
    razmotriti pitanja kontinuiteta vaspitanja djeteta i djetetove etničke, religijske, kulturne i
    jezičke osobenosti. Izbor modela za vaspitanje može da bude smještaj u hraniteljske porodice,
    institucionalno staranje (Član 20) ili usvajanje (Član 20 i 21). Za smještaj kod nadležnih
    institucija potrebno je raditi periodičnu reviziju (Član 25). Dakle, roditelji ili druga lica
    odgovorna za dijete su, primarno, odgovorni za obezbjeđivanje životnih uslova neophodnih
    za razvoj djeteta (Član 27).
   Porodični zakon (“Službeni list RCG”, br. 7/89).



                                                                                                            11
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


    Zakon o dječijoj i socijalnoj zaštiti (“Službeni list RCG”, br. 45/93, 19/95 i 44/01).

Trenutna situacija

                          “ Voljela bih da sam sa roditeljima, a ne u internatu.” –
                          dijete iz Centra za obrazovanje i osposobljavanje “1. jun”


    Pravo na smještaj u institucije socijalne zaštite ili hraniteljske porodice imaju: djeca bez
     roditeljskog staranja; djeca čiji je razvoj poremećen zbog porodične situacije; djeca sa
     umjerenim ili teškim poremećajima u razvoju; djeca sa poremećajima u ponašanju, kao i
     trudnice i samohrane majke sa djecom mlađom od tri godine (Government of the Republic of
     Montenegro 2003a, str. 99).
    Centri za socijalni rad, kao odgovorni staratelji, sprovode zaštitne intervencije na osnovu
     statusne opravdanosti, potreba djeteta i unaprijed definisanog plana socijalne i pravne zaštite.
    Većina usluga se pruža kroz institucionalni sistem, dok su vaninstitucionalni oblici podrške
     nedovoljno razvijeni.
    U Crnoj Gori se hraniteljstvo odnosi na smještaj u srodničkim porodicama, ali zahtijeva
     dodatnu podršku u finansijskom, socijalnom i stručnom pogledu.
    U Bijelom Polju je formiran Centar za dnevni boravak, u okviru Pilot projekta dnevnog
     centra za djecu sa posebnim potrebama, realizovanog u saradnji sa UNICEF-om i
     Udruženjem roditelja djece sa smetnjama u razvoju.
    Zbog ograničenosti kapaciteta teško je osmisliti specijalizovane oblike podrške i pomoći
     unutar institucionalnih usluga i usluga hraniteljstva (Government of the Republic of
     Montenegro 2003b, str. 39-40).

Tabela: Zaposleni i korisnici u ustanovama socijalne i dječje zaštite, uključujući i specijalne škole
                                                                        Stručni              Djeca (0-18)
                     Institucija                     Zaposleni          radnici               Korisnici
Dječji dom “Mladost” - Bijela                            66                29                     140
Zavod za školovanje i rehabilitaciju lica sa                               45
poremećajima sluha                                       24                                       128
Zavod za školovanje i profesionalnu rehabilitaciju
invalidne djece i omladine                               25                38                      84
Specijalni zavod za djecu i omladinu, Podgorica          44                10                     136
Zavod za vaspitanje i obrazovanje djece i omladine,
Podgorica                                                25                19                      23
Centar za obrazovanje i osposobljavanje "1. jun"         29                34                     134
Dječje odmaralište "Lovćen-Bećići"                        6                 3                    4 100
                                                                                                 645
                                                                                           (ne uključujući
                                                                                        korisnike odmarališta
UKUPNO                                                   219              178             “Lovćen-Bečići”)
Izvor:   Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 210-211; i Ministarstvo rada i socijalnog staranja.

Tabela: Djeca u srodničkim hraniteljskim porodicama i u ustanovama socijalne i dječije zaštite
        (2003.)
            Starost                  Smješteni u porodice             Smješteni u ustanove
Do 5 godina                                  18                                 49
6-10 godina                                  40                                 43
11-15 godina                                 98                                 32
15-18 godina                                 87                                 30



12
                                                               Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                    Radna verzija


UKUPNO                                          243                                        154
Izvor: Smješteni u porodice, Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 99.
       Smješteni u ustanove, Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 100.

Strateške aktivnosti
           CILJ                   AKTIVNOST                  PROJEKTNI           ODGOVORNO                  ROK
                                                             INDIKATOR                TIJELO
Standardi zaštite prava        (i) Transformisati         Standardi usvojeni    MRSS, CSR,              2004 -2010.
djece bez roditeljskog         ustanove dječije i         Lokalna zajednica,    ustanove za
staranja, djece sa posebnim    socijalne zaštite-         roditelji djece       socijalnu zaštitu
potrebama, kao alternativa     integrisati ih u           imaju aktivnu         djece, opštine
institucionalnom smještaju     lokalne zajednice          ulogu u
razvijeni, usvojeni i                                     institucionalnom
primjenjuju se                                            zbrinjavanju                                  2004-2010.
                                (ii) Usvojiti aktivne     Broj porodica sa
                               programe pomoći            djecom sa
                               porodicama koje            posebnim
                               imaju djecu sa             potrebama
                               posebnim potrebama         obuhvaćenih
                                                          programima
                                                          pomoći
Srodničko hraniteljstvo za     (i) Izvršiti reviziju                            MRSS, CSR,              2004-2006.
djecu bez roditeljskog         zakonskih propisa          Procenat djece u      opštine
staranja i djecu sa            (ii) Izvršiti reviziju i   srodničkom                                    2004-2006.
posebnim potrebama             usvojiti standarde za      smještaju
unaprijeđeno                   hraniteljske porodice
                               (iii) Donijeti posebne     Procenat djece u                              2004-2006.
                               propise koji se            institucionalnom
                               odnose na                  smještaju
                               hraniteljstvo djece sa
                               posebnim potrebama
Novi oblici porodičnog         (i) Nove oblike            Procenat djece u      MRSS, CSR               2004- 2006.
smještaja (kratkotrajni,       porodičnog smještaja       porodničnom
povremeni, specijalizovani,    unijeti u zakon            smještaju
urgentni, smještaj za mlade    (ii) Donijeti                                                            2004-2006.
majke sa djecom )              podzakonska akta
                               koja bliže određuju
                               ovu oblast,
                               uključujući standarde
                               i procedure
                               (iii) Obučiti                                                            2004-2006.
                               zaposlene za rad u
                               novim oblicima
                               porodičnog smještaja
                               (iv) Osmisliti                                                           2004-2006.
                               specijalizovane
                               treninge za obuku
                               potencijalnih
                               hranitelja
Nova zakonska rješenja,        (i) Izmijeniti             Broj usvojene         MRSS, CSR               2004-2006.
koja se odnose na              Porodični zakon u          djece
usvojenje djece, u skladu sa   dijelu koji se odnosi
međunarodnim                   na mogućnost
standardima, se primjenjuju    usvojenja
                               (ii) Izraditi posebne      Standardi izrađeni                            2004-2010.



                                                                                                             13
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


           CILJ                     AKTIVNOST              PROJEKTNI             ODGOVORNO              ROK
                                                           INDIKATOR               TIJELO
                                standarde i
                                modernizovati
                                procedure za
                                usvojenje
                                (iii) Izvršiti           Broj zaposlenih u                           2004-2010.
                                sveobuhvatnu obuku       CSR koji rade u
                                zaposlenih u CSR za      sistemu
                                rad u novim              alternativne zaštite
                                okruženjima
                                (iv) Uvesti proceduru                                                2004-2010.
                                redovnog
                                nadgledanja djeteta i
                                (potencijalne)
                                porodice koja usvaja
                                dijete u toku prve
                                godine procesa
                                usvajanja
Izvršena revizija smještaja     (i) CSR redovno          Broj djece koja su     MRSS, CSR            2004– 2010.
sve djece u ustanovama i        prate individualne       napustila ustanove
institucionalnih planova, a     planove djece u          i smještena u
djeca su pripremljena za        institucionalnom         porodice
budući samostalan život         smještaju (prioritet
                                dati reintegraciji ili
                                porodičnom
                                smještaju)
                                (ii) Djeca koja ostaju   Broj djece koja su                          2004– 2010.
                                u ustanovi obučavaju     izašla iz ustanove i
                                se za samostalan         samostalno žive
                                život paketom
                                sveobuhvatnih
                                treninga
Stručno osoblje zaposleno       Obučiti zaposlene u      Broj zaposlenih u      MRSS, CSR            2004 -2006.
u ustanovama dječije i          ustanovama dječije i     ustanovama koji
socijalne zaštite               socijalne zaštite        rade u novim,
osposobljeno za rad u                                    alternativnim
oblicima alternativne                                    oblicima zaštite
zaštite u lokalnoj zajednici
Razvijena mreža                 (i) Formirati timove u   Broj usluga koje su    MZ, MRSS, CSR,       2004 -2007.
savjetovališta za djecu i       CSR i opštinama koji     dostupne svim          opštine, NVO
mlade                           će pružati stručnu       mladima
                                pomoć svim mladima
                                (ii) Razviti saradnju                                                2004 -2007.
                                sa lokalnim NVO
                                radi pružanja stručne
                                pomoći mladima
Uspostavljena mreža             Formirati 10 dnevnih     Broj formiranih        MRSS, CSR,           2004 -2010.
centara za dnevni boravak       centara za djecu sa      centara za dnevni      opštine, Udruženja
za djecu sa posebnim            posebnim potrebama       boravak                roditelja djece sa
potrebama                       po uzoru na iskustava                           posebnim
                                i dobijene standarde                            potrebama
                                iz Dnevnog Centra u
                                Bijelom Polju




14
                                                            Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                 Radna verzija


Rezultati koji se očekuju do 2010. godine
Djeca sa posebnim potrebama uključena u društvo i imaju pristup svim uslugama
(socijalna zaštita, obrazovanje, zdravstvo).

Pravni osnov
   Konvencija o pravima djeteta – Član 23 predviđa da djeca sa mentalnim i fizičkim smetnjama
    u razvoju imaju pravo na pun i dostojanstven život, u uslovima koji obezbjeđuju
    dostojanstvo, promovišu oslanjanje na sopstvene snage i omogućavaju aktivno učešće djece u
    zajednici. To podrazumijeva pravo na specijalno staranje i razmjenu informacija u oblasti
    prevencije, radi unapređenja njihovih sposobnosti i vještina.
   Zakon o dječijoj i socijalnoj zaštiti (“Službeni list RCG”, br. 45/93, 16/95 i 44/01).

Trenutna situacija
           “Ne volim kad me gledaju i kad mi se smiju, jer nijesam kriv što sam
                bolestan.” – dijete sa posebnim potrebama iz osnovne škole

   Procjenjuje se da 7-10% stanovništva Crne Gore čine osobe sa smetnjama u razvoju
    (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 43), od čega 18 000 čine djeca, prema
    podacima dobijenim od Udruženja roditelja djece sa smetnjama u razvoju.
   Ne postoji sistem za rano reagovanje na smetnje u razvoju, kao što je rano otkrivanje,
    evidentiranje, kategorizacija, rano liječenje i rehabilitacija (UN Country Team 2003, str. 45.).
    Evidentiranje smetnji u razvoju vrši se tek kad se dijete smješta u instituciju, kako bi primalo
    sredstva iz socijalne i/ili dječije zaštite, ili kad krene u školu.
   Nema podataka o broju djece sa posebnim potrebama koja su upisana u redovne škole, a
    veliki broj njih nije obuhvaćen sistemom socijalne zaštite.
   Djeca sa posebnim potrebama se, uglavnom, obrazuju u specijalnim školama i u specijalnim
    razredima u okviru redovnih škola u kojima je nastavni plan i program prilagođen potrebama
    učenika.

Strateške aktivnosti
       CILJ               AKTIVNOST                PROJEKTNI           ODGOVORNO                 ROK
                                                   INDIKATOR             TIJELO
Registar djece i      Formirati jedinstvene      Uspostavljen         MZ                      2004-2010.
mladih sa posebnim    baze podataka o djeci sa   registar koji je u
potrebama osnovan i   posebnim potrebama         funkciji
redovno se ažurira
Međuresorska          (i) Formirati              Komisija             MRSS, MZ, MPN           2004-2006.
Komisija, zadužena    međuresorske komisije      osnovana
za praćenje svih      (ii) Izraditi              Detaljan i                                   2004-2005.
zakona, programa      sveobuhvatni akcioni       sveobuhvatni
vezanih za djecu,     plan Komisije              akcioni plan
kao i njihovu                                    urađen
implementaciju u      (iii) Izvršiti reviziju    Izmjena zakona                               2004-2006.
praksi, osnovana      svih relevantnih zakona    u skladu sa
                      koji se odnose na djecu    međunarodnim
                      sa posebnim potrebama      standardima
                      (posebno oblast
                      zdravstva, obrazovanja
                      i socijalne zaštite)
                      (iv) Sprovesti             Realizovana                                  2004-2010.
                      sveobuhvatnu               kampanja za


                                                                                                          15
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


                         kampanju za podizanje        podizanje svijesti
                         svijesti i senzibilizaciju   javnosti
                         javnosti o problemu
                         djece sa posebnim            Povećana svijest
                         potrebama                    javnosti o
                                                      pitanjima osoba
                                                      sa posebnim
                                                      potrebama
Fizički pristup svim     Izraditi plan otklanjanja    Arhitektonske        Međuresorska          2004-2010.
objektima omogućen       svih arhitektonskih          barijere po          komisija, opštine,
je za svu djecu sa       barijera za djecu sa         opštinama            MZŽSUP
posebnim potrebama       posebnim potrebama po        otklonjene
                         opštinama
Mreža podrške            Osnovati aktivna i           Broj formiranih      MRSS, CSR,            2004-2010.
porodicama koje          mobilna                      timova               opštine, NVO,
imaju djecu sa           savjetovališta/timove        Broj porodica sa     Udruženje roditelja
posebnim potrebama       podrške porodicama           djecom sa            djece sa smetnjama
je uspostavljena         (multidisciplinarni          posebnim             u razvoju
                         timovi)                      potrebama koje
                                                      koriste usluge
                                                      novih
                                                      savjetovališta

Rezultat koji se očekuje do 2010. godine
Sva djeca su zaštićena od nasilja, zlostavljanja i zanemarivanja kroz efikasan
sistem za prevenciju, ranu detekciju i intervencije.

Pravni osnov
    Konvencija o pravima djeteta - Član 19 navodi da će sva državna tijela preduzeti sve
     adekvatne zakonske, administrativne, socijalne i obrazovne mjere kako bi zaštitila djecu od
     svih oblika fizičkog i mentalnog nasilja, povređivanja, zlostavljanja, uključujući i seksualno
     zlostavljanje, zapostavljanja i eksploatacije.
    Konvencija protiv mučenja i drugih okrutnih, nehumanih ili degradirajućih postupaka ili
     kazni (Sukcesija: marta, 2003.).
    Predlog Nacionalnog programa za prevenciju nasilja (Usvojen od strane Vlade Crne Gore
     13. novembra 2003. god.).
    Krivični zakon (“Službeni list RCG”, br. 42/93).
    Porodični zakon (“Službeni list RCG”, br. 7/89).

Trenutna situacija

                                   “Djeca se plaše da prijave majke i očeve koji ih
                                            biju” – dijete iz osnovne škole

    Centri za socijalni rad su, kao odgovorni staratelji, odgovorni za identifikaciju slučajeva i
     koordinaciju dijagnostičkih procedura, izvršenje zakonskih sankcija koje nalože sudovi i
     pravnu zaštitu djece.
    Centri za socijalni rad su odgovorni za praćenje ispunjavanja roditeljskih dužnosti, a svi
     građani i institucije prema zakonu imaju pravo i obavezu da prijavljuju slučajeve roditeljskog
     zanemarivanja centrima za socijalni rad, iako nema sankcija za neprijavljivanje (UNICEF
     2001b, str. 77).


16
                                                          Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                               Radna verzija


   Centri za socijalni rad i policija, zbog koncepta privatnosti porodice, zaziru od sprovođenja
    istrage u slučajevima postojanja sumnje na zanemarivanje i u porodicama u kojima djeca
    mogu biti izložena riziku (UNICEF 2001b, str. 77).
   Obuku o osnovnim metodama za rad s djecom koja su preživjela zlostavljanje prošlo je 190
    stručnih radnika.
   62% slučajeva zlostavljanja djece otkriveno je 6 mjeseci nakon početka zlostavljanja, 37%
    nakon godinu dana, a ostatak je otkriven tek nakon 2 ili više godina (FRY Initial Report on
    the Committee on the CRC, stav 166, u UNICEF 2001b, str. 78).
   Formirani su operativni multidisciplinarni timovi u Nikšiću i Bijelom Polju i bave se radom
    na konkretnim slučajevima zaštite zanemarene i zlostavljane djece. Napravljen je nacrt radne
    verzije protokola o organizaciji i načinu rada za ova dva tima.
   Nedavno sprovedena istraživanja ukazuju da je u Crnoj Gori jedna od četiri žene žrtva
    fizičkog nasilja. Prema izjavama svojih majki, 17% djece su žrtve psihičkog nasilja, a 13% su
    žrtve fizičkog nasilja (Vlada Republike Crne Gore, Ministarstvo zdravlja, Komisija za izradu
    projekta “Nasilje i zdravlje” 2003c, str. 7).
   Od ukupnog broja žena koje su pozvale SOS telefon za žene i djecu žrtve nasilja, 83.7% su
    bile žrtve psihičkog nasilja, a 81.8% su bile žrtve fizičkog nasilja, dok je 33.3% žena bilo
    izbačeno iz svojih stanova. Od zlostavljanih majki koje su pozvale SOS telefon 15.3% je
    tvrdilo da su im djeca oteta (Vlada Republike Crne Gore, Ministarstvo zdravlja, Komisija za
    izradu projekta “Nasilje i zdravlje” 2003c, str. 7).
   Za većinu krivičnih djela učinjenih prema maloljetnim licima predviđena je stroga kazna, a i
    kad kod krivičnog djela nad maloljetnim licem nije upotrijebljena sila, prijetnja ili neki drugi
    način izvršenja, prekršaj će se posebno kazniti.
   Odgovor na sve češću pojavu nasilja u porodici je tretiranje nasilja prema maloljetnicima kao
    težeg oblika krivičnog djela.

Strateške aktivnosti
        CILJ                 AKTIVNOST                PROJEKTNI          ODGOVORNO                ROK
                                                      INDIKATOR              TIJELO
Mehanizam rane         (i) Osnovati Operativne       Broj osnovanih      MRSS,                2004-2007.
detekcije i            multidisciplinarne timove     OMT u CSR           CSR, MPN, MZ,
sveobuhvatne           (OMT) za zaštitu prava                            MUP,
intervencije           zlostavljane i zanemarene                         Tužilaštvo,
uspostavljen i u       djece u svakom CSR                                sudovi, opštine,
funkciji               (ii) Osnovati OMT u           Broj osnovanih      NVO                  2004-2006.
                       svakoj opštini                OMT u
                                                     opštinama
                       (iii) Osnovati tim u svakoj   Broj osnovanih                           2004-2006.
                       ustanovi (npr. dom            timova u
                       zdravlja, škola)              ustanovama
                       (iv) Usvojiti Protokole       Protokol                                 2004-2006.
                       saradnje i načina rada        saradnje unutar
                       OMT                           OMT usvojen

                       (v) Usvojiti Protokole        Protokol                                 2004-2006.
                       saradnje OMT na               saradnje na
                       opštinskom nivou              opštinskom
                                                     novou usvojen                            2004-2006.
                       (vi) Osnovati                 Koordinaciono
                       Koordinaciono tijelo na       tijelo osnovano
                       republičkom nivou koje bi
                       vršilo podršku svim OMT                                                2004-2006.



                                                                                                        17
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


         CILJ                     AKTIVNOST                 PROJEKTNI          ODGOVORNO          ROK
                                                            INDIKATOR            TIJELO
                           (vii) Uspostaviti              Protokol
                           Protokole saradnje na          saradnje na
                           republičkom nivou              republičkom                          2004-2006.
                                                          nivou usvojen
                           (viii) Unutar CSR usvojiti     Procedure za
                           proceduru za jedinstvenu       jedinstvenu
                           evidenciju i praćenje svih     evidenciju i                         2004-2006.
                           prijavljenih slučajeva         praćenje
                                                          usvojene
                           (ix) Razviti mobilnu           Broj formiranih                      2004-2006.
                           podršku OMT, koji bi           mobilnih timova
                           otkrivali slučajeve na
                           terenu
                           (x) Razviti program za         Program obuke
                           obuku za CSR, zdravstvo,       formulisan
                           obrazovanje, policiju,                                              2004-2010.
                           tužilaštvo, sudstvo, NVO-
                           e za rad sa djecom–
                           žrtvama nasilja
                           (xi) Sprovesti                 Procenat/ broj                       2004-2006.
                           sveobuhvatnu akciju            stručnjaka koji je
                           obuke i edukacije po           obučen po
                           opštinama                      oštinama
Strategija za              (i) Razviti preventivne        Broj porodica        MRSS, CSR,      2004-2005.
prevenciju nasilja         aktivnosti unutar CSR za       koje učestvuju u     opštine, NVO
realizovana                rad sa porodicama koje         preventivnim
                           imaju problema                 aktivnostima
                           (ii) Na opštinskom nivou                                            2004-2010.
                           pokrenuti inicijative za
                           podršku “boljem
                           roditeljstvu”
Izvršena revizija svih     (i) Osnovati Radnu grupu       Radna grupa sa       MRSS, MPN,      2004-2007.
relevantnih pravnih        za ocjenu primjene             jasno                MP, MZ, OMT,
propisa u skladu sa        pravnih propisa (zakoni        definisanim          opštine, NVO
međunarodnim               moraju biti u najboljem        zadacima
standardima                interesu djeteta)              osnovana
                           (ii) Predložiti izmjene i      Zakoni                               2004-2007.
                           dopune svih relevantnih        dopunjeni
                           zakona
                           (iii) Usvojiti standarde za    Standardi i                          2004-2007.
                           zaštitu i Protokol o           protokoli se
                           saradnji                       primjenjuju
Osnovana mreža             (i) Osnovati sigurne kuće      Broj sigurnih        MRSS, MZ,       2004-2010.
skloništa za privremeni    i dječije centre               kuća i dječijih      NVO, opštine
smještaj djece koja su     (ii) Izbor i obuka             centara koje
bila žrtve bilo kojeg      volontera koji rade u          funkcionišu                          2004-2010.
oblika nasilja             sigurnim kućama i              Broj volontera
                           dječijim centrima              koji rade u
                                                          sigurnim kućama
Sveobuhvatna               (i) Usvojiti Kodeks            Podaci o djeci       VCG, Opštine,   2004-2005.
strategija za podizanje    ponašanja medija u             koja su              relevantna
svijesti javnosti o        izještavanju o djeci koja      preživjela nasilje   ministarstva
nasilju nad djecom         su žrtve bilo kojeg oblika     nijesu otkrivena
osmišljena i               nasilja, u cilju sprečavanja   javnosti


18
                                                           Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                Radna verzija


        CILJ                AKTIVNOST                 PROJEKTNI            ODGOVORNO               ROK
                                                      INDIKATOR              TIJELO
sprovedena             otkrivanja ličnih podataka
                       (ii) Napraviti paket obuke    Paket treninga                            2004-2005.
                       za medije                     napravljen
                       (iii) Obuka po opštinama      Broj obučenih                             2004-2005.
                                                     ljudi
                       (iv) Osnovati Radnu           Promjena u                                2004-2005.
                       grupu koja bi donijela        svijesti javnosti o
                       Akcioni plan za kampanju      nasilju
                       podizanja svijesti javnosti
                       o nasilju
Smanjena izloženost    Razviti Plan akcije o         Akcioni plan          MRSS, MPN,          2007-2010.
djece nasilju          izloženosti djece nasilju     sačinjen              Biro za odnose
posredstvom TV         posredstvom TV                                      sa javnošću
programa               programa (npr. raspored
                       programa, tijela za
                       cenzuru, kućni elektronski
                       blokatori kanala, itd.)
Mreža interventnih     (i) Formirati krizne centre   Broj formiranih       MUP, CSR, MP,       2004-2006
timova kao podrška     za zlostavljane žene i        kriznih centara       Institucije za
operativnim timovima   djecu (sa pedijatrijskim                            dječiju zaštitu,
osnovana u svakoj      odjeljenjem/ sekcijom i                             KC Crne Gore,
opštini                24-časovno zbrinjavanje)                            Razvojno
                                                                           savjetovalište,
                       (ii) Osnovati centar za       Otvoren centar        Centar za           2004-2010
                       savjetovanje u djetinjstvu    za savjetovanje u     obrazovanje,
                       radi identifikacije,          djetinjstvu           MZ, Dom
                       tretiranja i prevencije                             zdravlja u
                       zlostavljanja djece                                 Podgorici i
                       (iii) Osnovati                Broj otvorenih        Bijelom Polju       2004-2010
                       savjetovališta za djecu       savjetovalište za
                       žrtve nasilja                 djecu žrtve
                                                     nasilja

Rezultat koji se očekuje do 2010.godine
Sva djeca zaštićena od ekploatacije kroz efikasan mehanizam suzbijanja trgovine
ljudima.

Pravni osnov
   Konvencija o pravima djeteta – Član 11 predviđa da državna tijela treba da preduzmu mjere
    za borbu protiv nedozvoljene trgovine djecom i nemogućnosti povratka djece iz inostranstva,
    te da promovišu zaključivanje bilateralnih i multilateralnih sporazuma ili ratifikacije
    postojećih sporazuma.
   Opcioni protokol o Konvenciji o pravima djeteta o prodaji djece, dječijoj prostituciji i
    dječijoj pornografiji (ratifikovan: oktobra, 2002. god.)
   Strategija za borbu protiv trgovine ljudima (usvojena od strane Vlade Crne Gore 13.
    novembra 2003. god.).




                                                                                                         19
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Trenutna situacija
    “Industrija seksa” koja se širi dovodi do jačanja negativnih stereotipa o ženama i čini da
     seksualna eksploatacija žena bude prihvatljiva (Government of the Republic of Montenegro
     2003b, str. 63).
    Skoro sve žrtve trafikinga za potrebe industrije seksa su maloljetne i ženskog pola, pa zbog
     toga postoji malo mehanizama podrške koji bi im bili dostupni. Ministarstvo unutrašnjih
     poslova je od septembra 2002. do marta 2004. na teritoriji RCG registrovalo samo jedan
     slučaj maloljetne žrtve seks trafikinga.
    Radna grupa za borbu protiv prodaje ljudi i trafikinga, koja obuhvata predstavnike Vlade,
     međunarodne zajednice i nevladinih organizacija, formirana je 2000. godine.
    Nevladine organizacije su formirale skloništa, SOS telefone, savjetovališta za žrtve, kao i lobi
     za zakonodavnu reformu i reformu politika (UN Country Team 2003, str. 84).
    U Crnoj Gori su formirani specijalni policijski timovi, a značajni napori su uloženi i u obuku
     policije i unapređenje svijesti javnosti o trafikingu (UN Country Team 2003, str. 83).
    Uvodi se novo krivično djelo trgovine djecom tako da će lice koje nelegalno oduzme dijete
     radi usvojenja biti kažnjeno.

Strateške aktivnosti
     CILJ               AKTIVNOST                  PROJEKTNI              ODGOVORNO               ROK
                                                  INDIKATOR                    TIJELO
Uspostavljen        (i) Usvojiti Zakon o       Zakon usvojen i         VCG, Kancelarija        2004-2006.
sveobuhvatni        zaštiti svjedoka           primjenjuje se          Nacionalnog
pravni okvir za     (ii) Usvojiti/izmijeniti                           koordinatora za borbu
zaštitu prava       postojeće zakone radi                              protiv trafikinga       2004-2006.
djece koja su       što adekvatnije
žrtve trgovine      zaštite djece od
ljudima             eksploatacije
                    (iii) Usvojiti Kodeks
                    ponašanja u                Kodeks ponašanja                                2004-2006.
                    izvještavanju medija       usvojen
                    o djeci žrtvama
                    trgovine ljudima, u
                    cilju sprečavanja
                    otkrivanja ličnih
                    podataka
Mehanizmi za        (i) Izvršiti analizu       Analiza podataka        VCG, Kancelarija        2004-2006.
upućivanje          stanja i prikupiti         izvršena i dostupna     Nacionalnog
djece koja su       podatke o djeci koja       javnosti                koordinatora za borbu
žrtve trgovine      su/bila žrtve trgovine                             protiv trafikinga
uspostavljeni       ljudima
                    (ii) Usvojiti strategiju   Akcioni plan usvojen                            2004-2006.
                    i akcioni plan za          i implementiran
                    borbu protiv trgovine
                    djecom
                    (iii) Usvojiti                                                             2004-2006.
                    Regionalne smjernice       Regionalne smjernice
                    za zaštitu djece koja      razvijene i usvojene
                    su žrtve trgovine
                    ljudima
                    (iv) Usvojiti Protokol                                                     2004-2006.
                    saradnje svih              Protokol saradnje
                    ustanova koji              usvojen i primjenjuje
                    propisuje procedure        se


20
                                                       Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                            Radna verzija


    CILJ            AKTIVNOST              PROJEKTNI              ODGOVORNO                    ROK
                                           INDIKATOR                TIJELO
                 zaštite djece koja su
                 žrtve trgovine
                 ljudima


Rezultat koji se očekuje do 2010. godine
Sva djeca koja su izložena ekonomskom siromaštvu imaju pravo i podjednak
pristup socijalnoj zaštiti.

Pravni osnov
   Konvencija o pravima djece – Član 26 navodi da svako dijete ima pravo da koristi socijalno
    osiguranje, uvažavajući resurse koje ima to dijete i koje imaju osobe koje su odgovorne za
    izdržavanje tog djeteta, kao i okolnosti u kojima se nalaze.
   Zakon o dječijoj i socijalnoj zaštiti Crne Gore (“Službeni list RCG”, br. 45/93, 16/95, 44/01)
    uključuje odredbe o gotovinskoj pomoći onima koji se nalaze u stanju ekonomskog
    siromaštva
   Zakon o radu (“Službeni list RCG”,br.43/03).

   Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju (“Službeni list RCG”, br. 54/03).
   Zakon o boračko invalidskoj zaštiti (“Službeni list RCG”, br. 69/03).

Trenutna situacija
                  “Svi ljudi treba da imaju kuću, nijedna porodica ne treba da
                    bude gladna i svi treba da imaju puno hrane.” – dijete iz
                                          osnovne škole


   Od ukupnog broja stanovnika Republike, 17.6% su mlađi od 16 godina. Od toga, 12.4% su
    siromašni, što je nešto veći procenat nego kod drugih starosnih grupa i predstavlja 23.1% svih
    siromašnih (Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 30).
   12.2% stanovništva Crne Gore živi u apsolutnom materijalnom siromaštvu, a više od jedne
    trećine stanovništva klasifikuje se kao ekonomski ugroženo. Ekonomska ugroženost odnosi
    se na one koji žive ispod granice koja predstavlja 150% linije siromaštva, pri čemu je linija
    siromaštva postavljena na 116.20 € mjesečno. (Government of the Republic of Montenegro
    2003b, str. 2).
   Stopa siromaštva među RAE populacijom iznosi 52.3% (Government of the Republic of
    Montenegro 2003b, str. 2).
   Stopa siromaštva za izbjeglice i raseljena lica iznosi otprilike 40%, a među ostalim
    stanovništvom stopa siromaštva iznosi 9.6% (Government of the Republic of Montenegro
    2003b, str. 2).
   Regionalno gledano, 45% siromašnih živi u sjevernom dijelu Crne Gore, 35% u centralnom,
    a 19% u južnom dijelu (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 2).
   Osnovne vrste raspoložive novčane pomoći za djecu su dodatak na djecu, oprema za
    novorođeno dijete, odmor i rekreacija, ishrana u predškolskim ustanovama, i, indirektno,
    materijalno obezbjeđenje za porodice (MOP). Ostale vrste novčane pomoći kroz Vladine
    programe obuhvataju osiguranje u slučaju nezaposlenosti i penzijsko i invalidsko osiguranje.




                                                                                                     21
 Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
 Radna verzija


      Struktura i iznos davanja koja obezbjeđuju nevladine i humanitarne organizacije nijesu
      objedinjeni.
     Davanja dječije i socijalne zaštite finansiraju se iz budžeta Vlade Crne Gore i predstavljaju
      2% bruto društvenog proizvoda (GDP-a) (Government of the Republic of Montenegro 2003b,
      str. 5). Opštinske vlasti u nekim slučajevima finansiraju rješavanje stambenog pitanja i
      pružaju socijalnu pomoć za osobe u teškoj ekonomskoj situaciji.
     Bez pomoći Vlade kroz programe socijalne pomoći, stopa siromaštva bi bila povećana za
      34% kod kategorije opšteg stanovništva (Government of the Republic of Montenegro 2003b,
      str. 6).
     Izbjeglice i raseljena lica nemaju pravo ni na kakva davanja (UNDP – Montenegro, ISSP
      Montenegro 2003., str. 47 i str. 59).
     Naknada za porodiljsko odsustvo je obezbijeđena za zaposlene majke, nazaposlene majke
      koje su na evidenciji biroa i majke redovne studente.

 Tabela: Gotovinska davanja (2003. god.)
                              Broj porodica             Broj djece       Izvor finansiranja   Iznos
                                                                         i iznos (za jedan
                                                                         mjesec)
Materijalno obezbjeđenje za           10 351            11 860           Budžet RCG:          Visina prava
porodice (MOP)                        porodica sa                        617 125€             kreće se od
                                      29 797 članova                     Budžet za 2003.      47.43 za 1 lice
                                                                         god.                 do 94.85€
                                                                                              mjesečno za
                                                                                              porodicu sa više
                                                                                              od 5 članova
Dodatak na djecu                      6 650             12 432           Budžet RCG:          Visina prava
                                                                         196 038€             kreće se od 15€
                                                                         Budžet za 2003.      – 25€ po djetetu
                                                                                              za mjesec dana
Porodiljsko bolovanje                 5 359             5 359            Budžet RCG:
                                                                         379 052€
Oprema za novorođeno dijete                             624              Budžet RCG:          Dvije minimalne
                                                                         62 400€              zarade (100€)
                                                                                              (paušalno)
Ishrana u predškolskim                                  648              Budžet RCG:          50% od cijene
ustanovama (obezbjeđuje se za                                            11 027.50€           smještaja u
djecu korisnika MOP-a i djecu                                                                 vrtiću
bez roditeljskog staranja)
Naknada za njegu i pomoć                                4 968            Budžet RCG:          4 231 korisnika
drugog lica (za njegu invalida                                           170 205€             prima 30€
ili hronično bolesnog lica)                                                                   mjesečno
                                                                                              737 korisnika
                                                                                              prima 50€
                                                                                              mjesečno
 Izvor:    Ministarstvo rada i socijalnog staranja.

 Strateške aktivnosti:
          CILJ                     AKTIVNOST                        PROJEKTNI            ODGOVORNO          ROK
                                                                    INDIKATOR              TIJELO
 Uspostavljen            (i) Donijeti novi zakon o dječijoj     Donešen novi Zakon       MRSS              2004-
 sistem boljeg           i socijalnoj zaštiti usredsređujući    o dječjoj i socijalnoj                     2006.
 usmjeravanja na         se na sistem usmjeravanja na svu       zaštiti
 djecu korisnike u       djecu



 22
                                                              Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                   Radna verzija


      CILJ                    AKTIVNOST                         PROJEKTNI           ODGOVORNO              ROK
                                                               INDIKATOR              TIJELO
sistemu socijalne    (ii) Razviti indikatore praćenja      Redovno praćenje                               2004.
zaštite              usmjeravanja na djecu korisnike       istraživanja kojima se
                                                           identifikuju rizične
                                                           grupe ljudi koje
                                                           nemaju pristup
                                                           socijalnim
                                                           davanjima, i na
                                                           osnovu toga
                                                           prilagođavanje
                                                           kriterijuma za
                                                           davanja
Marginalizovana i    Obezbijediti pristup MOP-e svoj       Broj djece raseljenih    MRSS                  2004-
hronično             djeci koja se nalaze u CG             lica i izbjeglica                              2006.
isključena djeca     (napomena: ova aktivnost zavisi,      kojima je
uključena u sistem   između ostalog, od rezultata          obezbijeđena MOP
socijalne zaštite    Nacionalne strategije za
                     raseljena i izbjegla lica koja je u
                     fazi izrade)
Sistem praćenja      (i) Razviti indikatore za praćenje    Indikatori su            MRSS,                 2004-
ekonomskog           materijalnog siromaštva               definisani i usvojeni    MONSTAT,              2006.
siromaštva djece     (ii) Stvoriti integrisani i           Informacioni sistem      opštine               2004-
uspostavljen         jedinstveni informacioni sistem o     je uspostavljen na                             2006.
                     socijalnoj i dječijoj zaštiti         nivou MRSS
                     (iii) Vertikalno proširenje           Informacioni sistem                            2004-
                     informacionog sistema unutar          je uspostavljen na                             2010.
                     opština                               nivou opština
                     (iv) Uspostaviti jedinicu za          Jedinica je formirana                          2004-
                     istraživanje, evaluaciju i            i analize se primaju                           2010.
                     praćenje u okviru MRSS                na kvartalnom nivou

Sve djevojčice i svi dječaci imaju pravo i pristup kvalitetnom
obrazovanju

Crna Gora se obavezala da će unaprijediti pristup kvalitetnom obrazovanju za sve djevojčice i
dječake, od jaslica do srednje škole, i omogućiti jednak pristup školskom sistemu svima, sa
posebnim akcentom na djecu nacionalnih manjina, etničkih grupa (npr. RAE), kao i djecu sa
posebnim potrebama. Razmatraće se uticaj optimizacije škola na kvalitet obrazovanja, uključujući
i zahtjeve koji se odnose na prevoz.

Očekuje se da će se do 2010. godine postići sljedeće:

Tabela uticaja: Sve djevojčice i svi dječaci imaju pravo i pristup kvalitetnom obrazovanju
        INDIKATOR                 Izvor               Vrijednost     Ciljevi do 2010.      Period
                                                      (godina)       god.                  ažuriranja
Djeca do tri godine, posebno djeca socijalno ugroženih grupa, imaju pristup jaslicama.
Procenat djece u jaslicama        MPN                                Povećanje za 2.5% Godišnje
(1-3)                                                                godišnje
Povećan obuhvat djece kvalitetnim predškolskim obrazovanjem, za svu djecu od 3 godine života do
polaska u osnovnu školu, posebno RAE djece, djece sa posebnim potrebama i djece iz socijalno
ugroženih porodica.
Procenat djece obuhvaćene         MPN                                Povećanje za 2.5% Godišnje



                                                                                                            23
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


         INDIKATOR                   Izvor            Vrijednost     Ciljevi do 2010.      Period
                                                      (godina)       god.                  ažuriranja
predškolskim obrazovanjem                                            godišnje
(3-6)
Broj RAE djece obuhvaćene          MPN                 50             Povećanje za 10%      Godišnje
predškolskim obrazovanjem                              (2002/03.)     godišnje
(ukupno, muški, ženski)
Broj djece sa posebnim             MPN                 Nema           Povećanje za 5 %      Godišnje
potrebama obuhvaćene                                   podataka       godišnje
predškolskim obrazovanjem
(ukupno, muški, ženski)
Sva djeca imaju pristup kvalitetnom osnovnom obrazovanju, uz smanjenje broja učenica/učenika koji
prekidaju školovanje tj. povećanje procenta djece koja završavaju kvalitetno osnovno obrazovanje.
Procenat bruto društvenog          MPN                 7.3%                                 Godišnje
proizvoda (GDP-a) izdvojen za                          (2002.)
obrazovanje
Stopa upisa u osnovne škole        MONSTAT             96.93%         Povećanje do          Godišnje
(ukupno, muški, ženski)                                (2002.)        100%
Broj djece RAE koja su upisana MPN                     1006 (2003.) Povećanje za 10%        Godišnje
u osnovne škole                                                       godišnje
(ukupno, muški, ženski)
Stopa upisa u osnovne škole za     ISSP, potrebno      25.2%          Povećanje za 10%
RAE djecu                          posebno             (2003)         godišnje
(ukupno, muški, ženski)            istraživanje
Stopa upisa u osnovne škole za     ISSP, potrebno      93.6%          Povećanje do          Godišnje
djecu izbjeglica/raseljenih lica   posebno             (2003)         100%
(ukupno, muški, ženski)            istraživanje
Broj djece sa posebnim             MPN, MRSS           20 (2003.)     Povećanje za 25%      Godišnje
potrebama obuhvaćene                                                  godišnje
inkluzivnim osnovnim
obrazovanjem
(ukupno, muški, ženski)
Broj djece sa posebnim             MPN, MRSS           Nema           Povećanje za 25%      Godišnje
potrebama u osnovnom                                   podataka       godišnje
obrazovanju
(ukupno, muški, ženski)
(zavodi, specijalna odjeljenja u
redovnim školama)
Uspostavljeno kvalitetno osnovno obrazovanje po mjeri djeteta.
Procenat učenika koji završe       MPN                 99.1 % (za     Povećanje do          Godišnje
peti razred                                            RAE nema       100% (5% za
(ukupno, RAE8, muški, ženski)                          podataka)      RAE)
Procenat djece koja završavaju     MPN                 98% (RAE       Povećanje do          Godišnje
osnovno obrazovanje (ukupno,                           18%)           100% (za RAE do
RAE, muški, ženski, selo, grad)                                       40%)
Djeca i mladi aktivno učestvuju u životu škole.
Procenat škola sa                  MPN                                Povećanje do -%       Godišnje
uspostavljenim zajednicama
učenika i parlamentima mladih
Obrazovne potrebe svih mladih ljudi su zadovoljene kroz ravnopravan pristup adekvatnom učenju i
programima koji ih osposobljavaju za život.

8
 U 2003. godini prikupljeni podaci o broju djece RAE koja su upisana u osnovnu školu, kao i broj djece
RAE po razredima. Prema tome, taj podatak će biti dostupan najranije u 2007. god.



24
                                                          Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                               Radna verzija


        INDIKATOR                Izvor              Vrijednost      Ciljevi do 2010.        Period
                                                    (godina)        god.                    ažuriranja
Stopa upisa u srednje            MPN                72.9%           Povećanje za 10%        Godišnje
obrazovanje                                         (Ovaj broj
(ukupno, muški, ženski)                             ne uključuje
                                                    vojne,
                                                    policijske i
                                                    religijske
                                                    škole)
Broj djece RAE u srednjem           MPN             35              Procenat djece        Godišnje
obrazovanju                                                         RAE povećan za
(ukupno, muški, ženski)                                             0.5% godišnje
Obezbijeđeno je kvalitetno obrazovanje u srednjim školama koje odgovara zahtjevima i trendovima na
tržištu rada (stručna obuka, praktični rad).
Procenat učenika koji               MPN                                                   Godišnje
završavaju srednju školu
(ukupno, muški, ženski, RAE,
selo, grad)
Procenat nepismenog stanovništva je manji od 1%, a kod osoba uzrasta 10-18 godina je ispod 0.2%.
Stopa nepismenosti                  MONSTAT           0.8%          Smanjenje za 25%      Prema
( 10-18)                                              (10-19)                             vremen-
(ukupno, muški, ženski)                               (Popis iz                           skom
                                                      1991. god.)                         rasporedu
                                                                                          popisa
Stopa nepismenosti među RAE         ISSP, potrebno    63% (ISSP     Smanjenje za 20%
(ukupno, 10-18)                     posebno           istraživanje
(ukupno, muški, ženski)             istraživanje      2003.)

Da bi se to postiglo, Crna Gora će se posebno usredsrijediti na sljedeće aktivnosti:

Rezultat koji se očekuje u 2010. godine
Djeca do tri godine, posebno djeca socijalno ugroženih grupa, imaju pristup
jaslicama.

Pravne regulative
   Svijet po mjeri djece – Član 40 ističe da će se preduzeti aktivnosti na unapređenju staranja i
    obrazovanja u ranom djetinjstvu kroz obezbjeđenje usluga, izradu i podršku programa
    usmjerenih na porodice, zakonske staratelje, vaspitače i zajednice.
   Konvencija o pravima djeteta - Član 18 ističe da oba roditelja (i staratelja) imaju primarnu
    odgovornost za vaspitanje i razvoj djeteta. Ovaj član takođe ističe da će država preduzeti sve
    adekvatne mjere da bi obezbijedila da djeca zaposlenih roditelja mogu da koriste usluge i
    objekte za staranje o djeci na koje imaju pravo.
   Zakon o radu (“Službeni list RCG”, br. 43/03).
   Zakon o predškolskom vaspitanju i obrazovanju (“Službeni list RCG”, br. 56/92, 64/02).




Trenutna situacija


                                                                                                         25
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija



              “Slova se uče u školi. Tamo je dobro. Tamo ima igračaka ” – dijete iz
              jaslica.

    Važeći Zakon o radu predviđa da porodiljsko odsustvo traje do godinu dana nakon porođaja.
     U slučaju da majka nije sposobna da se brine o djetetu zbog hronične bolesti ili oboljenja,
     predviđeno je odsustvo za oca.
    Većina objekata za predškolsko obrazovanje namijenjena su djeci starijoj od 3 godine, što se
     odražava nedostatkom adekvatne brige za porodice s djecom od jedne do tri godine.
    Postoji zakonski okvir za javne i privatne jaslice, ali u 2003. godini nije bilo privatnih jaslica.

Tabela: Broj djece u jaslicama i predškolskim ustanovama
 Godina      % djece u jaslicama i predškolskim ustanovama                   % djece u jaslicama
                                   (0-6)                                            (0-3)
1999/2000.                        19,04%                                           2,4%
2000/01.                          21,32%                                           2,7%
2002/03.                            22%                                            3,1%

    Broj upisane djece u vaspitnim grupama za uzrast do 2 godine je najviše 12, za uzrasnu grupu
     od 2 do 3 godine je do 14, a broj upisane djece u mješovitoj grupi do 3 godine je najviše 10.

Strateške aktivnosti
     CILJ              AKTIVNOST                      PROJEKTNI              ODGOVORNO             ROK
                                                      INDIKATOR                TIJELO
Obezbijeđeni     (i) Ponuditi raznovrsne        Broj uradjenih programa      MPN, MZ,        2005-2007.
preduslovi za    programe za veći obuhvat                                    MRSS
optimalan        djece u jaslicama,             Broj djece u jaslicama
razvoj djeteta   kako bi se obezbijedio         (ukupno, ženski, muški,
                 optimalan psihosocijalni,      RAE)
                 emocionalni i saznajni
                 razvoj svakog djeteta
                 (ii) Formirati                 Međuresorsko tijelo sa                       2004-2007.
                 međuresorsko tijelo za         jasno definisanim zadacima
                 brigu o djeci sa posebnim      funkcioniše
                 potrebama
                 (iii) Programi za              Broj djece iz socijalno                      2004-2007.
                 uključenje socijalno           ugroženih kategorija u
                 ugrožene djece, RAE            jaslicama
                 djece i djece sa posebnim
                 potrebama
                 (iv) Obučiti osoblje da        Broj obučenih vaspitača                      2004-2010.
                 radi na maternjem jeziku       Broj ustanovljenih
                 djece                          programa
                                                Broj obučenog osoblja koje                   2004-2007.
                                                radi u jaslicama
                 (v) Obučiti roditelje,         Broj roditelja obučenih za
                 zdravstvene i socijalne        optimalni razvoj djeteta
                 radnike i predstavnike
                 lokalne zajednice
                 koristeći i medije, kako
                 bi promovisali optimalan
                 psihosocijalni,
                 emocionalni i saznajni



26
                                                            Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                 Radna verzija


               razvoj svakog djeteta
Poboljšani     (i) Proširiti kapacitet       Broj novoformiranih jaslica   MPN, lokalne          2006-2010.
uslovi u       postojećih jaslica                                          zajednice
jaslicama      (ii) Uključiti lokalne        Procentualno učešće                                 2006-2010.
               zajednice u sistem            lokalne zajednice u
               finansiranja javnih jaslica   finansiranju jaslica
               (iii) Stimulisati privatnu    Broj privatnih jaslica                              2006-2010.
               inicijativu                   Broj djece u privatnim
                                             jaslicama

Rezultat koji se očekuje do 2010.godine
Povećan obuhvat djece kvalitetnim predškolskim obrazovanjem, za svu djecu od 3
godine života do polaska u osnovnu školu, posebno RAE djece, djece sa posebnim
potrebama i djece iz socijalno ugroženih porodica.

Pravni osnov
   Svijet po mjeri djece – Član 40 navodi da će se preduzeti aktivnosti za unapređenje staranja i
    obrazovanja u ranom djetinjstvu kroz obezbjeđenje usluga, izradu i podršku programima
    usmjerenim na porodice, zakonske staratelje, vaspitače i zajednice.
   Konvencija o pravima djeteta - Član 18 ističe da oba roditelja (i staratelja) imaju primarnu
    odgovornost za razvoj djeteta, a da će država osigurati razvoj institucija, objekata i usluga za
    staranje i brigu o djeci.
   Zakon o predškolskom vaspitanju i obrazovanju (“Službeni list RCG”, br. 56/92, 64/02).

Trenutna situacija

                “ Škole treba da budu lijepe sa igračkama, klupama, tablama,
                      sunđerom i kredom.” – dijete predškolskog uzrasta


   Procenat obuhvaćenosti djece predškolskim vaspitanjem i obrazovanjem je samo 22%.
    Procenat djece od 6 do 7 godina obuhvaćene predškolskim vaspitanjem je 48,85%. Nizak
    procenat obuhvaćenosti je posljedica nedovoljnog broja objekata i nedostatka raznovrsnih
    programa (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 46).
   U vaspitno-obrazovnim ustanovama u RCG školske 2002/03. godine bilo je upisano 80 djece
    RAE nacionalnosti i 60 djece sa posebnim potrebama.
   Nedostatak prostora (3.56 m2 po djetetu), nemogućnost obezbjeđenja cjelodnevnog boravka,
    nedostatak ponude raznovrsnih programa i loši uslovi evidentni su u predškolskim
    ustanovama u Crnoj Gori (Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 8).
   Obuhvaćenost djece sa seoskih područja predškolskim ustanovama je veoma niska.
   Predškolsko vaspitanje i obrazovanje obezbijeđeno je na maternjem jeziku (srpski i albanski)
    (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 45).

Tabela: Pokrivenost predškolskim vaspitanjem i obrazovanjem prema starosti,
         za djecu od 1 do 7 godina starosti
             Cjelodnevni boravak u       Poludnevni boravak u       Jednogodišnji                   UKUPNO
              predškolskoj ustanovi       predškolskoj ustanovi       program
             Broj djece        %         Broj djece        %    Broj djece     %
1999/00.        7 283         11.69          950          1.52    1 469       2.35                     19.04
2000/01.        9 467         14.98         1 081         1.71    1 214       1.92                     21.32



                                                                                                          27
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija

Izvor:     Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 131.

Strateške aktivnosti:
         CILJ             AKTIVNOST                      PROJEKTNI            ODGOVORNO           ROK
                                                         INDIKATOR              TIJELO
Povećan              (i) Realizovati              Broj realizovanih           MPN, LZ          2004-2010.
obuhvat djece        raznovrsne programe za       programa
kvalitetnim          uključenje djece             Broj djece u predškolskim
predškolskim         predškolskog uzrasta,        ustanovama
vaspitanjem i        djece iz socijalno           Broj RAE djece i djece iz
obrazovanjem         ugroženih porodica,          socijalno ugroženih
za 2.5%              RAE djece i djece sa         podgrupa stanovništva u
godišnje             posebnim potrebama           predškolskim
                                                  institucijama
                     (ii) Uključiti lokalne       Procentualno učešće                          2004-2007.
                     zajednice u finansiranje     lokalne zajednice u
                     predškolskih institucija     finansiranju predškolskog
                                                  vaspitanja i obrazovanja
                     (iii) Obnoviti mrežu i       Broj novoformiranih         MPN, VCG         2004-2010.
                     prošiririti kapacitete       predškolskih ustanova
                     predškolskih ustanova


                     (iv) Stimulisati privatnu    Broj privatnih                               2004-2010.
                     inicijativu                  predškolskih ustanova
                                                  Broj djece predškolskog
                                                  uzrasta u privatnim
                                                  predškolskim ustanovama
Obezbijeđeni         (i) Ponuditi raznovrsne      Broj nastavnika i drugog    MPN              2005– 2007.
preduslovi za        programe za veći             osoblja koji su obučeni i
optimalan            obuhvat djece                rade u predškolskim
razvoj djeteta       predškolskim                 ustanovama
                     vaspitanjem, kako bi se
                     obezbijedio optimalan
                     psiho-socijalni,
                     emocionalni i saznajni
                     razvoj svakog djeteta
                     (ii) Obučiti roditelje,
                     zdravstvene i socijalne                                                   2004– 2007.
                     radnike i predstavnike
                     lokalne zajednice preko
                     medija, za unapređenje
                     optimalnog
                     psihosocijalnog,
                     emocionalnog i
                     saznajnog razvoja
                     svakog djeteta
Povećan              (i) Uspostaviti              Broj djece koja koriste     MPN sa           2005– 2010.
obuhvat djece        besplatno predškolsko        besplatan boravak u         nevladinim i
kvalitetnim          vaspitanje za ugroženu       predškolskim ustanovama     međunarodnim
predškolskim         djecu i razviti različite                                organizacijama
obrazovanjem         programe koji
za djecu iz          obezbjedjeđuju
socijalno            inkluzivnost vaspitanja
ugroženih            i obrazovanja u skladu



28
                                                                  Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                       Radna verzija


         CILJ             AKTIVNOST                     PROJEKTNI                 ODGOVORNO               ROK
                                                        INDIKATOR                   TIJELO
porodica, RAE        sa potrebama lokalne
djecu, djecu         zajednice
izbjeglica i         (ii) Napraviti igraonice     Broj otvorenih igraonica                            2004– 2007.
raseljenih lica, i   u blizini naselja u
djecu sa             kojima gravitiraju
posebnim             socijalno ugrožene
potrebama            porodice i RAE
                     populacija                   Broj vaspitača i drugog                             2004– 2007.
                     (iii) Priprema vaspitača     osoblja koji su obrazovani
                     i drugog osoblja za rad      za rad na maternjem
                     s djecom RAE                 jeziku i koji rade u
                     populacije na njihovom       predškolskim ustanovama
                     maternjem jeziku

Rezultat koji se očekuje do 2010. godine
Sva djeca imaju pristup kvalitetnom osnovnom obrazovanju, uz smanjenje broja
učenica/učenika koji prekidaju školovanje, tj. povećanje procenta djece koja
završavaju kvalitetno osnovno obrazovanje.

Pravni osnov
    Konvencija o pravima djeteta – Član 28 predviđa pravo djeteta na obrazovanje i progresivno
     ostvarivanje tog prava na osnovu jednakih mogućnosti.
    Ustav Republike Crne Gore (“Službeni list RCG”, br. 48/92).
    Opšti Zakon o obrazovanju i vaspitanju (“Službeni list RCG”, br. 64/02)
    Zakon o osnovnoj školi (“Službeni list RCG”, br. 34/91, 56/92, 32/93, 20/95).
    Zakon o osnovnom obrazovanju i vaspitanju (“Službeni list RCG”, br. 64/02).
    Zakon o specijalnom vaspitanju i obrazovanju (“Službeni list RCG”, br. 56/92).

Trenutna situacija
                “ Djeci iz udaljenih sela je teško da dolaze pješke u školu.” – dijete
                                           iz osnovne škole

Tabela: Izdvajanja iz republičkog budžeta za osnovne škole
                  2001. god.                   2002. god.                              2003. god.
                Iznos (DEM)          %       Iznos (DEM)                   %             Iznos              %
                                 ukupnog                                ukupnog         (EURO)           ukupnog
                                 budžeta                                budžeta                          budžeta
Ukupni budžet    448 889 825                  647 481 367                              422 189 761
Crne Gore
Budžet za        137 356 125        30.6      175 576 823                  27          96 298 745          22.8
obrazovanje
Ministarstvo       3 797 430        2.76        4 906 645                  2.79         1 106 111           1.15
Osnovno           74 162 308       53.99       86 061 098                 49.01        52 567 018          55.58
obrazovanje
Izvor:     Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 156.




                                                                                                                  29
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


    Iako je stopa izdvajanja BDP za obrazovanje visoka (7,2% za 2003.), u posljednje tri godine
     se 70% ove stope troši na isplatu zarada zaposlenih (Government of the Republic of
     Montenegro, 2003a, str. 156).
    U Crnoj Gori ima 161 osnovna škola, sa 305 područnih odjeljenja. Od svih 466 matičnih i
     područnih škola u 22% ima manje od 60 učenika, odnosno manje od 2% od ukupnog broja
     učenika u osnovnim školama. U školama sa manje od 60 učenika zaposleno je oko 8% svih
     zaposlenih u osnovnom obrazovanju, a na te škole se troši približno 8% ukupnog budžeta
     namijenjenog osnovnom obrazovanju.
    Republički godišnji rashod za osnovno obrazovanje po učeniku u školskoj godini 2001/02.
     godini iznosio je 492€, a u 2002/2003. godini 601€ (Government of the Republic of
     Montenegro 2003b, str. 46).
    Stanje školskih objekata je uglavnom nezadovoljavajuće. Najveći problemi su stanje krovne
     konstrukcije, sistema grijanja, elektroinstalacije, stolarije, vodovodnih i kanalizacionih
     instalacija. Didaktička sredstva i oprema nijesu obnavljani u posljednjih petnaest godina.
    U 88,7% osnovnih škola samo 10,8% nastavnika i 14,7% učenika je obučeno za korišćenje
     računara (Government of the Republic of Montenegro, 2003a, str. 152).
    Od školske 1999. godine broj učenika u osnovnim školama smanjuje se za oko 2% godišnje.
     Stopa upisa u osnovnu školu, u poređenju sa ukupnom populacijom djece uzrasta od 7 do 14
     godina, 1999. godine je iznosila 98.47%, a 2002. godine 96.93%.
    Takođe, prisutna je tendencija smanjenja broja učenika u osnovnim školama u opštinama
     sjevernog dijela Republike, a postoji konstantan priliv učenika u veće gradove, gdje je
     prisutan nedostatak školskog prostora.
    Tokom 2002. godine, od ukupnog broja učenika u redovnim osnovnim školama 1,1% su bili
     učenici RAE nacionalnosti.
    Obuhvaćenost djece socijalno ugroženih kategorija, djece sa posebnim potrebama, izbjeglica
     i raseljenih lica obrazovnim sistemom je niska, posebno RAE djece zbog nepismenosti,
     siromaštva, nedostatka objekata i neadkevatno obučenog nastavnog osoblja.
    Iako je osnovno obrazovanje obavezno i besplatno, ono podrazumijeva značajne izdatke za
     nabavku udžbenika, školskog pribora, itd. Akcijom prikupljanja starih udžbenika ili
     aktiviranjem školskih biblioteka centri za socijalni rad i škole pomažu djecu iz porodica koje
     su socijalno ugrožene (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 45-47).
    Od stanovništva iz kategorije RAE: 63.1% nemaju formalno obrazovanje, 21.3% ima
     nezavršenu osnovnu školu, 9.2% ima završenu osnovnu školu, 1% je završilo dvogodišnje
     usmjereno obrazovanje, 2.5% je završilo trogodišnju srednju školu, 2.3% je završilo
     četvorogodišnju srednju školu, 0.4% je završilo srednju školu, i 0.3% je završilo fakultet
     Neproporcionalno visok broj djece RAE je u specijalnim školama (80% ukupnog broja
     učenika specijalnih škola) (UNDP – Montenegro, ISSP Montenegro 2003, str. 95-96).
    U osnovnom obrazovanju je 1999. godine nastavu na albanskom jeziku pohađalo 4.2% od
     ukupnog broja učenika. Broj učenika upisanih u prvi razred osnovnog obrazovanja koji
     nastavu pohađaju na albanskom jeziku je iznosio, u prosjeku, 12.4% od ukupnog broja
     učenika u osnovnim školama.
    Iako Ministarstvo prosvjete i nauke (MPN) ima obavezu da učestvuje u troškovima prevoza
     učenika, to se često ne realizuje zbog nedostatka sredstava za plaćanje prevoza, a ponekad ni
     redovni autobusi nijesu u mogućnosti da se zaustave na odgovarajućim mjestima da bi primili
     djecu.




30
                                                              Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                   Radna verzija


Strateške aktivnosti
     CILJ                   AKTIVNOST                       PROJEKTNI          ODGOVORNO                 ROK
                                                           INDIKATOR             TIJELO
Sva djeca su       (i) Uvesti sistem praćenja upisa,     Sistem praćenja       VCG, MPN,             2004-2007.
obuhvaćena         osipanja djece i završavanja          upisa operativan      MRSS
kvalitetnim        škole sa detaljnim podacima
osnovnim           (selo/grad/dječaci/djevojčice/
obrazovanjem       RAE/nacionalne grupe)
                   (ii) Razviti optimalnu mrežu                                                      2004-2007.
                   škola koja najviše odgovara
                   lokalnim uslovima
Uspostavljeni       (i) Podržati projekte koji           Broj učenika iz       MRSS, MPN             2004 -2010.
standardi za       motivišu djecu iz socijalno           socijalno ugroženih
podršku            ugroženih kategorija (i RAE           kategorija
uključenja sve     djecu) da pohađaju školu              obuhvaćenih
djece u            (ii) Pomoć u udžbenicima i            programima                                  2004 -2010.
formalno           školskoj opremi/podrška               podrške
obrazovanje        lokalnim inicijativama                Broj poklonjenih
                   (iii) Psihološka i socijalna          udžbenika                                   2004 -2010.
                   podrška porodici i saradnja sa
                   NVO
Razvijeni          (i) Integrisati principe              Procenat učenica      MPN, NVO              2004 -2010.
programi           ravnopravnosti rodova u školi,        koje završavaju
građanskog         kroz nastavne planove i               osnovno i srednje
obrazovanja        programe i udžbenike                  obrazovanje
koji doprinose     (ii) Razviti programe podrške                                                     2004 -2010.
razumijevanju i    uključivanju i nastavljanju           Procenat djece koja
poštovanju         školovanja djevojčica, posebno        su obuhvaćena
različitosti kod   RAE, kao i programe                   programima
djece              građanskog obrazovanja koji           podrške
                   unapređuju dječija prava
Obezbijeđeni       (i) Osnovati međuresorsku             Broj                  MPN, MZ,              2004 -2007.
uslovi za          komisiju za praćenje brige o          implementiranih       MRSS
inkluzivno         djeci sa posebnim potrebama i         programa
obrazovanje        dostupnosti zdravstvenih,             Broj djece i mladih
djece sa           obrazovnih i usluga socijalne         sa posebnim
posebnim           zaštite                               potrebama koji su
potrebama u        (ii) Izraditi bazu podataka o djeci   uključeni u sistem
obrazovni          sa posebnim potrebama                 obrazovanja                                 2004 -2007.
sistem                                                   Broj djece sa
                                                         posebnim
                                                         potrebama
                   (iii) Usvojiti Zakon o vaspitanju     Zakon usvojen                               2004-2006.
                   i obrazovanju djece sa posebnim
                   potrebama
                   (iv) Formirati mobilne timove         Broj formiranih                             2005-2007.
                   radi podrške inkluzivnom              mobilnih timova
                   obrazovanju (i nastavniku i
                   djetetu)
                   (v) Razviti konkretne obrazovne       Broj obrazovnih                             2005-2007.
                   programe za djecu sa posebnim         programa za djecu
                   potrebama                             sa posebnim
                                                         potrebama
                   (vi) Obučiti kadrove za rad sa        Broj obučenog                               2004-2007.
                   djecom sa posebnim potrebama          kadra



                                                                                                            31
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Djeca sa            Obezbijediti bolji pristup djeci       Procenat škola        VCG, MPN,           2004-2007.
posebnim            sa posebnim potrebama i njihovo        građevinski           NVO, Institucije,
potrebama           uključivanje u redovne škole u         prilagođenih djeci    MZ, MRSS
imaju bolji         cilju podrške djece u njihovom         sa posebnim
pristup             razvojnom procesu                      potrebama
kvalitetnom                                                Broj djece koja
obrazovanju                                                primaju konkretnu
                                                           vrstu podrške u
                                                           procesu
                                                           obrazovanja
Povećan             (i) Podržati obrazovanje romskih       Broj RAE              MPN, Institucije,   2005-2007.
procenat djece      studenata na Učiteljskom               studenata na          NVO, lokalna
iz socijalo         fakultetu                              Učiteljskom           zajednica
ugroženih           (ii) Definisati posebne                fakultetu                                 2004-2007.
porodica RAE i      stimulativne uslove za djecu iz        Broj učenika iz
djece raseljenih    socijalno ugroženih porodica,          socijalno ugroženih
lica/izbjeglica     kroz dodatnu podršku RAE               kategorija koji se
koja pohađaju       djeci, djeci izbjeglica i raseljenih   upisuju u osnovne
osnovnu školu       lica                                   škole
                                                           Prosječna dužina
                                                           trajanja
                                                           obrazovanja
Obezbijeđen         (i) Usklađivanje mreže javnih          Broj škola koje su    MPN                 2004-2007.
pristup             ustanova za obrazovanje sa             promijenile status
obrazovnim          potrebama stanovništva
institucijama       (ii) Obezbijediti funkcionisanje       Broj učenika koji     MPN                 2004-2007.
bez obzira na       prevoza školskim autobusima            žive na udaljenosti
mjesto boravka      (terenskim i drugim                    većoj od 5 km (koji
                    odgovarajućim vozilima) djeci          koriste prevoz i
                    kojima je škola na većoj               koji pješače)
                    udaljenosti od kuće, a širim           Broj škola sa
                    akcijama poboljšati putnu              redovnim školskim
                    infrastrukturu                         prevozom

Rezultat koji se očekuje do 2010.godine
Uspostavljeno kvalitetno osnovno obrazovanje po mjeri djeteta.

Pravni osnov
    Konvencija o pravima djeteta – Član 28 predviđa pravo djeteta na obrazovanje, koje
     ostvaruje postepeno i na osnovu jednakih mogućnosti, omogućivši osnovno obrazovanje koje
     je obavezno, besplatno i dostupno svima.
    Zakon o osnovnoj školi (“Službeni list RCG”, br. 34/91, 56/92, 32/93, 20/95).
    Zakon o osnovnom obrazovanju i vaspitanju (“Službeni list RCG”, br. 64/02).
    Zakon o specijalnom vaspitanju i obrazovanju (“Službeni list RCG”, br. 56/92).

Trenutna situacija

           “Slova se uče kod učitelja u školi. Dobro je tamo i fino. Moramo da
           učimo, a možemo i da se igramo” - dijete iz osnovne škole




32
                                                                Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                     Radna verzija


    Novi Zakon o osnovnom obrazovanju primjenjivaće se u 20 osnovnih škola koje će raditi po
     novim obrazovnim programima od septembra 2004. godine. Taj Zakon u Članu 9 definiše
     uključivanje djece sa posebnim potrebama i njihovu inkluziju u sistem redovnog obrazovanja.
    Zakon o vaspitanju i obrazovanju lica sa posebnim potrebama obuhvata obrazovanje djece sa
     posebnim potrebama. Priprema novog zakonskog akta je u završnoj fazi.

Tabela: Učenici upisani u osnovnu školu koji su završili osnovnu školu
  Godina        Ukupan broj     Broj djevojčica      % djevojčica                 Ukupan broj onih koji su
                  učenika                                                             završili školu
  1996/97.         79 129            38 574               48.74                           9 306
  1997/98.         77 640            37 738                48.6                           9 288
  1998/99.         77 199            37 570               48.66                           9 363
  1999/00.         77 726            37 762               48.58                           9 425
  2000/01.         76 154            29 901               39.26                           9 244
  2001/02.         74 935            37 264               49.72                           9 123
  2002/03.         73 319            36 393               49.63                           9 071
Izvor:    Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 133-134.

Strateške aktivnosti
         CILJ                  AKTIVNOST                    PROJEKTNI            ODGOVORNO                ROK
                                                            INDIKATOR               TIJELO
Škola po mjeri         (i) Poboljšati kvalitet školskih   Broj inoviranih        VCG, MPN               2004-2007.
djeteta koja           programa kroz inoviranje,          programa
promoviše nove         relevantnost znanja, razvijanje
metode rada,           životnih vještina,
aktivno učešće sve     obezbjeđivanje fleksibilnosti
djece, ideje mira,     programa prema
tolerancije i          individualnim potrebama
razumijevanja,         učenika                            Broj udruženja
permanentnog           (ii) Osnažiti saradnju škole i     roditelja koja                                2004-2007.
obrazovanja i          roditelja                          aktivno sarađuju sa
saradnje roditelja,                                       školom
škole i lokalne        (iii) Povećati kvalitet            Broj škola u kojima                           2004-2007.
zajednice              obrazovanja kroz (stručno i        je uvedeno
                       kontinuirano) praćenje             testiranje učenika i
                       kvaliteta učeničkih postignuća     praćenje
                       u skladu sa međunarodnim           postignuća
                       standardima                        Procenat obučenih
                       (iv) Obrazovanje nastavnika        nastavnika za nove                            2004-2007.
                       za uvođenje metoda                 metode rada
                       nastave/učenja kojima se           Procenat/broj
                       podstiče aktivno učešće djece      nastavnika koji
                                                          primenjuju nove
                                                          metode rada

                                                          Broj programa
                       (v) Uvođenje programa              stručnog                                      2004-2007.
                       stručnog usavršavanja              usavršavanja
                       nastavnika i ocjena rada           nastavnika
                                                          uvedenih u škole
                                                          Uveden program
                       (vi) Izrada novih programa         inicijalnog                                   2004-2007.
                       inicijalnog obrazovanja            obrazovanja
                       nastavnika                         nastavnika



                                                                                                              33
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


       CILJ                    AKTIVNOST                    PROJEKTNI           ODGOVORNO        ROK
                                                            INDIKATOR             TIJELO
                                                         Broj studenata
                                                         obuhvaćenih
                                                         programom
                                                         Procenat škola sa
                       (vii) Obezbijediti povećanje      adekvatnim                            2004-2007.
                       kvaliteta obrazovnog rada uz      didaktičkim
                       adekvatnu didaktičku opremu i     sredstvima
                       nastavna pomagala                 Broj evaluacionih
                       (viii) Izvršiti evaluaciju        izvještaja                            2004-2007.
                       stečenih znanja nastavnika i
                       učenika                           Procenat udžbenika
                       (ix) Izraditi nove udžbenike      u izradi                              2004-2007.
Racionalizovana        (i) Svesti broj nastavnika na     Broj učenika na        MPN, VCG       2004-2010.
školska mreža          EU prosjek: 1 nastavnik na 16     jednog nastavnika
                       učenika                           Budžetska
                                                         potrošnja po
                       (ii) Prilagoditi broj škola       učeniku                               2004-2007.
                       demografskim kretanjima i         Broj
                       standardima obrazovnog            novoizgrađenih
                       procesa                           škola
                       (iii) Izgraditi školske objekte                                         2004-2010.
                       (iv) Obezbijediti učešće                                                2004-2006.
                       lokalne zajednice u
                       obrazovnom sistemu
Poboljšana             Obučavanje nastavnika u           Procenat obučenih      MPN, osnovne   2004 -2007.
saradnja između        vrtićima i osnovnim školama       vaspitača i učitelja   škole,
vrtića i osnovne       za rad u timu u prvom razredu                            predškolske
škole i                devetogodišnje osnovne škole,                            ustanove
jednostavniji upis     uključujući i roditelje
u prvi razred

Rezultat koji se očekuje do 2010.godine

Djeca i mladi aktivno učestvuju u životu škole.

Pravni osnov
    Konvencija o pravima djeteta - Član 12 navodi da državna tijela treba da obezbijede djetetu
     pravo na slobodno izražavanje mišljenja o svim pitanjima koja se tiču djeteta, uzimajući u
     obzir uzrast djeteta i njegovu/njenu zrelost. Član 13 predviđa pravo djece na slobodno
     izražavanje.
    Opšti Zakon o obrazovanju i vaspitanju (“Službeni list RCG”, br. 64/02).

Trenutna situacija
                               “ Ljudi misle da su Romi manje vrijedni.” – dijete
                                     romske nacionalnosti iz osnovne škole


    Opšti Zakon o obrazovanju i vaspitanju definiše konstituisanje zajednice učenika i učešće
     učenika srednjih škola u izboru direktora škole.




34
                                                               Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                    Radna verzija


   Na inicijativu učenika, uz podršku međunarodnih organizacija i Udruženja roditelja cijele
    Republike (prema podacima CRS), osnovano je 40 parlamenata mladih.
   U osnovnim i srednjim školama postoje zajednice učenika koje učestvuju u radu škola, i
    preko svojih predstavnika/ca mogu da izražavaju svoje stavove ili predlažu odgovarajuće
    aktivnosti.

Strateške aktivnosti
     CILJ                    AKTIVNOST                      PROJEKTNI            ODGOVORNO                ROK
                                                            INDIKATOR                TIJELO
Uspostavljeni       (i) Stimulisati umrežavanje i         Broj                   MPN, škole, sa       2004 -2010.
mehanizmi           saradnju udruženja roditelja,         uspostavljenih         podrškom NVO
saradnje između     parlamenata mladih, zajednica         foruma za              kao što je
škole, roditelja,   učenika i škole na lokalnom,          komunikaciju koji      Udruženje
lokalne             republičkom, državnom i               funkcionišu            roditelja
zajednice i         međunarodnom nivou
nevladinog          (ii) Osnažiti saradnju između         Broj osnovanih                              2004 -2010.
sektora             omladinskih nevladinih                udruženja roditelja
                    organizacija i škola
                    (iii) Uvođenje građanskog             Broj škola u                                2004 -2010.
                    obrazovanja u škole, i programa       kojima je uvedeno
                    koji promovišu zdrave stilove         građansko
                    života                                obrazovanje
                    (iv) Razvijanje vršnjačke             Broj formiranih                             2004 -2010.
                    edukacije                             klubova za
                                                          vršnjačku
                                                          edukaciju u
                                                          osnovnim i
                                                          srednjim školama
Djeca i mladi       (i) Formirati Parlamente mladih i     Broj formiranih        MPN, škole,          2004-2010.
zainteresovani i    zajednice učenika koje će se          školskih               NVO
učestvuju u         baviti rješavanjem problema koji      parlamenata i
donošenju           se tiču njih samih                    zajednica učenika
odluka              (ii) Vršiti razmjenu iskustava kroz                                               2004 -2010.
                    umrežavanje đačkih parlamenata i
                    zajednica učenika

Rezultat koji se očekuje do 2010.godine
Obrazovne potrebe svih mladih ljudi su zadovoljene kroz ravnopravan pristup
adekvatnom učenju i programima koji ih osposobljavaju za život.

Pravni osnov
   Konvencija o pravima djeteta – Član 28 govori o pravu svakog djeteta na obrazovanje,
    uključujući i podsticaj za organizovanje različitih oblika srednjeg obrazovanja.
   Zakon o srednjem obrazovanju (“Službeni list RCG”, br. 56/92, 27/94).
   Zakon o srednjim školama (“Službeni list RCG”, br. 28/91, 64/02).

Trenutna situacija

             “Voljela bih da je škola opremljenija, da imamo kompjuter.” – dijete
             srednjoškolskog uzrasta




                                                                                                             35
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


    Srednje obrazovanje u Crnoj Gori obavlja se u srednjim školama, gimnazijama i stručnim
     školama koje pohađaju djeca uzrasta od 15 do 18 godina (Government of the Republic of
     Montenegro 2003a, str. 140).
    Ima 8 gimnazija sa 9 849 upisanih učenika i 37 stručnih škola koje opslužuju 21 748 učenika
     (Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 140).
    Od ukupnog broja učenika koji završe osnovnu školu, 96.8 % upisuje srednju školu, od čega
     68.82% upisuje stručno obrazovanje, a 31.1% gimnazije. Broj djevojčica obuhvaćenih
     srednjim obrazovanjem se kreće oko 51% od ukupnog broja učenika.
    Procentualno učešće učenika u stručnim školama se, u odnosu na ukupan broj učenika u
     srednjem obrazovanju, sa 73.27% u 1997. godini, smanjio na 68.82% u 2002. godini. Školske
     2002/03. godine, trogodišnje stručne škole u Crnoj Gori je pohađalo 33.47%, a stručne škole
     u četvorogodišnjem trajanju 66.53% od ukupnog broja učenika u stručnom obrazovanju.
    Stopa odustajanja od školovanja u stručnim školama iznosi 3.11% (Government of the
     Republic of Montenegro 2003a, str. 140).
    U stručnom obrazovanju nastavu na albanskom jeziku je u 2001. godini pohađalo 2.2% od
     ukupnog broja učenika, a 2002. godine 2.3%.
    Među stanovništvom RAE, 13.4% onih koji su uzrasta 15-18 pohađaju srednju školu (UNDP
     – Montenegro, ISSP Montenegro 2003, direktna komunikacija).
    Među izbjeglicama uzrasta od 11 do 18 godina koje su napustili školu, 17.6% je odustalo od
     školovanja zbog nedostatka motivacije, 29.4% zbog nedovoljnih finansijskih sredstava za
     prevoz i udžbenike, a 17.6% je moralo da počne da radi (UNDP – Montenegro, ISSP
     Montenegro 2003, str. 43).
    Prema istom istraživanju, 10.4% napustilo je školovanje zbog troškova srednjeg obrazovanja.
     Nedostatak motivacije i potreba da se počne raditi predstavljali su razloge za napuštanje
     školovanja za 3.8% u prvom i 4.8% ispitanika u drugom slučaju (UNDP – Montenegro, ISSP
     Montenegro 2003, str. 56).

Tabela: Učenici/e u srednjim školama
   Godina         Ukupan broj     Ukupan broj                % učenica      Broj učenika   Broj učenika
                     učenika         učenica                                u usmjerenim         u
                                                                               školama     gimnazijama
     1997/98.           28 537              14 728              51.61           20 909        7 628
     1998/99.           29 157              15 356              52.66           21 308        7 849
     1999/00.           30 756              15 662              50.92           22 349        8 407
     2000/01.           30 848              15 668              50.79           22 158        8 690
     2001/02.           31 730              15 441              50.83           22 044        9 686
     2002/03.           31 597                 ?                  ?             21 748        9 849
Izvor:    Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 136 i 138.

    U prosjeku, u svakom razredu gimanzije ima 28.48 učenika (Government of the Republic of
     Montenegro 2003a, str. 137), a u svakom razredu stručne škole 11.17 (Government of the
     Republic of Montenegro 2003a, str. 140).
    U 45 srednjih škola 18.9% nastavnika i 29.2% učenika su obučeni za korištenje računara, pri
     čemu škole imaju 595 PC-a (Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 152).
    Iako je obrazovanje besplatno, mjesečni troškovi za učenike srednjih škola iznose 76€
     (Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 248).
    Godišnja budžetska potrošnja po učeniku za 2001. godinu je bila 684€, a za 2003. godinu
     iznosi 630€.




36
                                                                  Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                       Radna verzija

Tabela: Planirana raspodjela budžetskih sredstava posvećenih obrazovanju
                       2001.                        2002.                    2003.
                       Iznos     % ukupnog          Iznos         %          Iznos                          %
                      (DEM)        budžeta         (DEM)       ukupnog        (€)                        ukupnog
                                                               budžeta                                   budžeta
Ukupni budžet      448 889 825                  647 481 367              422 189 761
Crne Gore
Budžet za          137 356 125        30.6      175 576 823       27      96 298 745                       22.8
obrazovanje
Ministarstvo         3 797 430        2.76        4 906 645      2.79      1 106 111                       1.15
Učenički krediti     2 900 000        2.11        3 500 000      1.99      1 500 000                       1.55
Stanovanje i         3 500 000        2.55        8 000 000      4.55      5 800 000                       6.02
prevoz učenika
Srednje             29 736 700       21.64       42 437 594     24.17     19 927 004                       20.69
obrazovanje
Izvor:     Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 156.

Strateške aktivnosti
         CILJ                  AKTIVNOST                       PROJEKTNI           ODGOVORNO                ROK
                                                               INDIKATOR               TIJELO
Obezbijeđeni         (i) Omogućiti svakom djetetu           Broj reformisanih      VCG, MPN,             2004–2006.
uslovi za            barem minimalno profesionalno          planova i programa     MRSS, Zavod za
prilagođavanje i     osposobljavanje                                               zapošljavanje
modernizaciju        (ii) Obrazovne programe                Broj učenika koji                            2004–2006.
stručne obuke u      raspodijeliti na module tako da        pohađaju srednju
skladu sa            se obezbijedi da usvajanjem            školu
društvenim           određenog modula osoba dobije          Broj učenika koji
promjenama,          stručne kvalifikacije                  završavaju srednju
zahtjevima           (iii) Uvesti izborne predmete u        školu                                        2004–2006.
modernog,            programe četvorogodišnjih
demokratskog i       stručnih škola
ekonomski            (iv) Izgraditi sistem evaluacije       Sistem evaluacije                            2004–2006.
razvijenog           neformalno stečenih znanja i           implementiran
društva, tržišne     vještina
privrede,            (v) Uključiti socijalne partnere u                                                  2004–2007.
tehničkog i          proces upravljanja, donošenja
tehnološkog          odluka i finansiranja stručnog
napretka i           obrazovanja
informacionih
tehnologija
Racionalizovana      (i) Izgraditi nove srednjoškolske      Broj izgrađenih        VCG, MPN              2004-2007.
školska mreža        objekte                                srednjoškolskih
                                                            objekata                                     2004-2006.
                     (ii) Svesti broj nastavnika na EU      Broj učenika na        MPN, VCG
                     prosjek koji iznosi - 1 nastavnik      jednog nastavnika
                     na 20 učenika                          Budžetska
                                                            potrošnja po                                 2004-2006.
                     (iii) Prilagoditi broj škola           učeniku
                     demografskim kretanjima i
                     potrebama lokalne sredine                                                           2004-2006.
                     (iv) Obezbijediti učešće lokalne       Procenat učešća
                     zajednice u finansiranju dijela        lokalne zajednice u
                     obrazovnog sistema                     finasiranju




                                                                                                                  37
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Rezultat koji se očekuje do 2010. godine
Obezbijeđeno je kvalitetno obrazovanje u srednjim školama koje odgovara
zahtjevima i trendovima na tržištu rada (stručna obuka, praktični rad).

Pravne regulative
    ILO Minimum age Convention (1973).
    Zakon o radu (“Službeni list RCG”, br. 43/03).

Trenutna situacija
    Prema Zakonu o radu, predviđeno je da je minimalni uzrast u kojem se osoba može zaposliti
     15 godina.
    Za veliki broj učenika koji su obučeni u stručnim školama, znanja i vještine koje su stekli ne
     odgovaraju zahtjevima i standardima koji se traže na tržištu rada. Prema podacima Zavoda za
     zapošljavanje, postoji višak od 167 zanimanja, a deficit u, otprilike, 86 tipova zanimanja
     (Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 141).
    Ne postoji adekvatan sistem za povratak djece mlađe od 18 godina u obrazovni sistem nakon
     što ga napuste.
    Od ukupnog broja raseljenih lica koja aktivno traže zaposlenje, 19.6% nijesu u mogućnosti da
     pohađaju dodatnu obuku zbog nedostatka finansijskih sredstava (UNDP – Montenegro, ISSP
     Montenegro 2003, str. 59).
    Nizak nivo obrazovanja ograničava mogućnosti za zapošljavanje RAE stanovništva.

Strateške aktivnosti
     CILJ                 AKTIVNOST                      PROJEKTNI           ODGOVORNO           ROK
                                                         INDIKATOR               TIJELO
Centri za obuku     (i) Sklopiti sporazum sa         Broj formiranih         VCG, MPN,        2004-2007.
formirani i         socijalnim partnerima            centara za obuku        MRSS, Zavod za
funkcionišu         (ii) Izgraditi i opremiti        Broj kandidata koji     zapošljavanje    2004-2010.
                    centre za obuku                  su prošli obuku
                    (iii) Obučiti nastavnike         Procenat/broj                            2004-2010.
                                                     nezaposlenih sa
                                                     obrazovanjem koje
                                                     odgovara programu
                                                     centra za obuku
Obezbijeđena        (i) Obezbijediti podršku         Broj formiranih         VCG, MPN         2004-2010.
institucionalna     Zavodu za školstvo i             centara za stručno
podrška             Centru za stručno                obrazovanje
obrazovnom          obrazovanje u cilju              Broj reformisanih
sistemu             unapređenja obrazovnog           nastavnih planova i
                    procesa i praćenja               programa
                    zaposlenosti                     Broj
                                                     novouspostavljenih
                                                     testiranja
                                                     Procenat nastavnika i
                                                     direktora škola koji
                                                     su prošli obuku
                    (ii) Stimulisati privatnu        Broj privatnih                           2004-2010.
                    inicijativu u oblasti            srednjih škola
                    obrazovanja uz
                    poštovanje, praćenje i
                    kontrolu standarda znanja



38
                                                                   Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                        Radna verzija


                     i zanimanja

Rezultat koji se očekuje do 2010. godine
Procenat nepismenog stanovništva je manji od 1%, a kod osoba uzrasta 10-18
godina je ispod 0.2%.

Pravni osnov
    Konvencija o pravima djeteta – Član 28 predviđa da države treba da unapređuju i podstiču
     međunarodnu saradnju u vezi sa pitanjima koja se odnose na obrazovanje, radi iskorjenjivanja
     neznanja i nepismenosti u cijelom svijetu.
    Zakon o osnovnoj školi “Službeni list RCG”, br. 34/91, 56/92, 32/93, 20/95).
    Zakon o osnovnom obrazovanju i vaspitanju (“Službeni list RCG”, br. 64/02).

Trenutna situacija
    Prema popisu iz 1991. godine, 5.9% stanovništva je bilo nepismeno, od čega su 82.8% činile
     žene (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 48). Među RAE stanovništvom,
     63.1% nije završilo osnovnu školu (UNDP – Montenegro, ISSP Montenegro 2003, str. 95).

Tabela: Nepismenost
 Godina popisa               Starost          Broj nepismenih            % muških                 % ženskih
                                                                       nepismenih lica          nepismenih lica
          1981.               10-19                  1 335                  38.57                    61.42
                              20-34                  1 960                  30.71                    69.28
          1991.               10-19                   805                   48.32                    51.67
                              20-34                  1 356                  37.75                    62.24
Izvor:     Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 149.

    Jedan od razloga koji utiču na nepismenost su migracije stanovništva, jer dijete, nakon
     promjene mjesta boravka, ne prijave u školu u mjestu u koje je došlo. Škole nemaju tačne
     spiskove sa imenima onih koji su prispjeli za polazak u školu.
    Problemi sa elementarnom i funkcionalnom pismenošću roditelja utiču na obrazovanje djece,
     zdravlje, ekologiju, popunjavanje dokumenata.
    Podaci o razlozima obolijevanja i stopi smrtnosti djece nepismenih u odnosu na pismene
     roditelje, ukazuju na razlike koje su od značaja za planirane dodatne aktivnosti za smanjenje i
     iskorijenjivanje nepismenosti.

Strateške aktivnosti
         CILJ                  AKTIVNOST                        PROJEKTNI           ODGOVORNO                ROK
                                                               INDIKATOR              TIJELO
Obezbijeđeni         (i) Jačati institucije za               Procenat               MPN, škole            2004-2007.
uslovi za            obrazovanje mladih, posebno za          nepismenih
funkcionalno         obrazovanje djevojaka                   odraslih lica
opismenjavanje       (ii) Izvršiti obuku nastavnika i        Procenat                                     2005-2010.
                     instruktora za rad sa                   nepismene djece
                     mladima/djevojkama                      uzrasta 10-18
                                                             godina
                     (iii) Podići nivo formalnog             Procenat                                     2004- 2010.
                     obrazovanja za socijalno                nepismenih
                     marginalizovane grupe, posebno          djevojčica uzrasta
                     za djevojke                             10-18 godina




                                                                                                                 39
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Osigurati zdrav život za djevojčice i dječake
Zdrav život počiva na zdravlju majke i novorođenog djeteta. Crna Gora teži da riješi problem
zaraznih bolesti (npr. HIV/AIDS, tuberkuloze). Uspjeh je zabilježen u oblasti imunizacije, a to će
se i nastaviti. Crna Gora planira da poboljša aktivnosti u oblastima preventivne zdravstvene
zaštite, borbe protiv zloupotrebe zabranjenih supstanci, reproduktivnog zdravlja i zdravstvenog
obrazovanja. Ona će reagovati na probleme sa kojima se suočavaju djeca sa posebnim potrebama,
RAE, izbjeglice i raseljena lica i stanovnici/e seoskih oblasti.

Očekuje se da će do 2010. godine biti postignuto sljedeće:

Tabela indikatora uticaja: Obezbijediti zdrav život za djevojčice i dječake
       INDIKATOR                Izvor                         Vrijednost       Ciljevi do     Period
                                                              (godina)         2010.          ažuriranja
Svoj djeci ravnopravan pristup sistemu zdravstvene zaštite i davanjima kroz adekvatno funkcionisanje
zdravstvenih službi i zdravstvenog osiguranja, uz posebnu pažnju posvećenu ugroženim grupama djece.
Procenat bruto društvenog       MZ                                                            Godišnje
proizvoda (GDP-a) koji se
izdvaja za zdravstvo
95% djece mlađe od godinu dana je vakcinisano, sa pokrivenošću vakcinacijom u svakoj opštini i u
svakoj podgrupi stanovništva od najmanje 90%.
Pokrivenost imunizacijom        IZZ, MZ                       89%              95%            Godišnje
protiv DTP                                                    (2002. god.)
Pokrivenost imunizacijom        IZZ, MZ                       89%              95%            Godišnje
protiv dječijih boginja                                       (2002. god.)
Pokrivenost imunizacijom        IZZ, MZ                       89%              95%            Godišnje
protiv dječije paralize                                       (2002. god.)
Incidencija TBC smanjena za 50%, incidencija HIV/AIDS-a među djecom smanjena za 20% do 2010.
godine.
Pokrivenost imunizacijom        IZZ, MZ                       95%              99%            Godišnje
protiv tuberkuloze                                            (2002. god.)
Prevalencija HIV/AIDS-a         IZZ, MZ                       1 (0-15)         Smanjenje      Godišnje
kod djece (0-18)                                              0 (15-18)
(ukupno, muški, ženski, 0-                                    (IZZ, 2003.
15, 15-18)                                                    god.)
Broj djece koja su postala      MZ, MRSS                      2
siročad zbog AIDS-a
Broj registrovanih trudnica     IZZ, MZ                       0                Sprečavanje Godišnje
zaraženih HIV/AIDS-om                                                          pojave
Omogućiti svoj djeci zdrav početak života, promovišući zdravlje i opstanak male djece.
Stopa mortaliteta odojčadi      IZZ , MZ                      14.7             Smanjenje      Godišnje
                                                              (2001. god.)     na 8
Stopa mortaliteta djece do      IZZ, MZ                       15.7             Smanjenje      Godišnje
pet godina starosti                                           (2001. god.)     za 20%
Procenat djece s malom          IZZ, MZ                       2.81%            Smanjenje      Godišnje
tjelesnom težinom na                                          (2001. god.)     za 20%
rođenju
(ukupno, muški, ženski)
Procenat djece koja se hrane MZ, IZZ, potrebna                18.1 %           Povećanje      Godišnje
isključivo majčinim             posebna studija               (Unicef, 2001a) za 25%
mlijekom (0-6 mjeseci)
Pojava neuhranjenosti kod       MZ, IZZ,                      2.1 %            Smanjenje      Godišnje
djece mlađe od pet godina       potrebna posebna studija      (Unicef, 2001a) za 30%
(-2SD)
(ukupno, muški, ženski)


40
                                                            Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                 Radna verzija


      INDIKATOR               Izvor                         Vrijednost          Ciljevi do     Period
                                                            (godina)            2010.          ažuriranja
Stopa smrtnosti majki          ZZZ, MZ                      2 žene u 2001.      Težiti         Godišnje
                                                            god.                eliminaciji
Procenat porođaja              MONSTAT                      99.5%               Povećanje      Godišnje
obavljenih uz stručni nadzor                                (2001. god.)        do 100%
Prenatalna zdravstvena         IZZ, MZ                      Nema podataka       Povećanje      Godišnje
zaštita (od 15-49godina).                                                       za 20 %
Broj djece i mladih koji upotrebljavaju štetne supstance (duvan, alkohol i droge) smanjen za 20%.
Procenat djece koja puše       IZZ, MZ,                      3.6% (7-14)        Smanjenje      Godišnje
(ukupno, muški, ženski, 7-     potrebna posebna studija      (GYTS,             za 20%
14, 14-18)                                                   2003.god.)
                                                             19.7% (14-18)
                                                             (ZZZ, 1999.
                                                             god.)
Procenat djece koja koriste    IZZ, MZ,                      9% (7-14)          Smanjenje      Godišnje
alkohol                        potrebna posebna studija      27.1%(14-18)       za 20%
(ukupno, muški, ženski, 7-                                   (ZZZ, 1999.
14, 14-18)                                                   god)
Procenat djece koja koriste    IZZ, MZ,                      0.4% (7-14),       Smanjenje      Godišnje
drogu                          potrebna posebna studija      6.7%(14-18)        za 20%
(ukupno, muški, ženski, 7-                                   (ZZZ,1999.
14, 14-18)                                                   god.)
Broj maloljetničkih trudnoća smanjen za 30%, a incidencija polno prenosivih infekcija (PPI) smanjena
za 50%.
Prevalencija kontracepcije     IZZ,                          52.7% za 2000. Povećanje
(ukupno, muški, ženski)        potrebna posebna studija      god.               za 20%
                                                             (Unicef, 2001a)
Adolescentska stopa            MONSTAT                       21.1               Smanjenje      Godišnje
fertiliteta (15-19)                                          (2000. god.)       za 30%

Rezultat koji se očekuje do 2010.godine
Svoj djeci ravnopravan pristup sistemu zdravstvene zaštite i davanjima kroz
adekvatno funkcionisanje zdravstvenih službi i zdravstvenog osiguranja, uz
posebnu pažnju posvećenu ugroženim grupama djece.

Pravne regulative
   Konvencija o pravima djeteta - Član 24 predviđa prava djeteta da uživa najviši dostupni
    standard zdravlja i objekata za liječenje i rehabilitaciju, uključujući adekvatne korake za
    reviziju postojećih politika i iskorjenjivanje predrasuda.
   Zakon o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenom osiguranju (“Službeni list RCG”, br. 39/90,
    21/91, 30/92, 58/92, 6/94, 27/94, 16/95, 20/95 i 23/96).

Trenutna situacija


          “ Ljudi misle da djeca kao što smo mi ne mogu biti zdrava, da ćemo ostati
          ovakvi zauvijek, da smo kao stvari” – dijete sa posebnim potrebama
          srednjoškolskog uzrasta




                                                                                                          41
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


    Sistem zdravstvene zaštite organizovan je po principima Bizmarkovog modela (obavezno
     zdravstveno osiguranje, sveobuhvatnost, princip solidarnosti).
    Sva djeca mlađa od 15 godina, odnosno mladi do 27 godina, ukoliko se redovno školuju, su
     obuhvaćeni zdravstvenim osiguranjem. Djeca koja nijesu obuhvaćena redovnim školovanjem,
     a ne rade, mogu se osigurati preko svojih staratelja.
    Osnovna zdravstvena zaštita se obezbjeđuje na opštinskom nivou i obuhvata 18 domova
     zdravlja i 3 zdravstvene stanice (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str.52).
    Bolnička zdravstvena zaštita obezbjeđuje se u 7 opštih bolnica, 5 ambulanti lociranih u
     okviru domova zdravlja, 3 specijalne bolnice, Zavodu za fizioterapiju i rehabilitaciju i u
     Kliničkom Centru Crne Gore (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 52).
    Pokrivenost stanovništva zdravstvenim radnicima za 2001. godinu iznosila je 565 stanovnika
     na 1 doktora, a za 2002. godinu 549 stanovnika na 1 doktora (Government of the Republic of
     Montenegro 2003b, str.53).
    U 2001. godini bilo je 166 stanovnika po jednom zdravstvenom radniku (160 u 2002. godini),
     2 453 stanovnika na jednog stomatologa (2 463 stanovnika u 2002. godini), a 6 458
     stanovnika po jednom farmaceutu (Government of the Republic of Montenegro 2003b,
     str.52).

Tabela: Osoblje zdravstvene zaštite za odojčad i djecu predškolskog uzrasta
            Medicinski radnici               1999. god.          2000. god.         2001. god.
Pedijatri                                         69                 70                 73
Ljekari opšte prakse                              7                  6                  1
Medicinsko osoblje                               136                127                132
Izvor:   Republički zavod za statistiku 2002, str. 187.

Tabela: Osoblje zdravstvene zaštite za djecu školskog uzrasta
            Medicinski radnici                1999. god.        2000. god.          2001. god.
Pedijatri                                         46                40                  39
Ljekari opšte prakse                              10                10                  11
Medicinsko osoblje                                80                78                  76
Ukupno                                           132               128                 126
Izvor:   Republički zavod za statistiku 2002, str. 187.

    Primarna i sekundarna zdravstvena zaštita obezbijeđena je raseljenim licima i izbjeglicama
     kroz redovni sistem zdravstvene zaštite. Prema podacima Komeserijata za raseljena lica
     (Jovanović, A. 2003, str. 31), 13 295 lica su izbjeglice, a 18 047 raseljena lica.
     Izbjeglice/raseljena lica nemaju pristup tercijarnoj zaštiti.
    Što se tiče djece izbjeglica, do problema dolazi kad se zdravstvena zaštita mora obezbijediti
     van Crne Gore (pregledi, protokolarna terapija, hemoterapija, operacije, specijalni tretmani i
     rehabilitacija), kao i kad se zahtijevaju ortopedska pomagala ili implantati (UNDP –
     Montenegro, ISSP Montenegro 2003, str. 42).
    Potrošnja na zdravstvenu zaštitu i zdravstveno osiguranje raseljenih lica i izbjeglica koji
     nijesu pokriveni doprinosima dovela je do deficita u Fondu zdravstva u iznosu od 7.1 miliona
     € u periodu 2002-2003. godine.
    U državnim apotekama postoji stalni manjak ljekova i medikamenata koje subvencionira
     Vlada Crne Gore, a koji su obuhvaćeni “pozitivnom listom ljekova” (IRC Montenegro 2003,
     str. 1). Ne postoji nacionalna politika za snabdijevanje ljekovima. Privatni farmaceutski
     sektor nije regulisan sistemom zdravstvene zaštite.
    Dispanzeri za zdravstvenu zaštitu predškolske djece zabilježili su 8.4 posjete po djetetu za
     uzrast do 6 godina starosti (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 53).




42
                                                                 Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                      Radna verzija

Tabela: Broj posjeta odojčadi i djece predškolskog uzrasta ustanovama
         primarne zdravstvene zaštite
Posjete u hiljadama (000)                    1999. god.         2000. god.                       2001. god.
Odojčad                                          41                 74                               85
Uzrast od 1-2 godine                             96                 82                               77
Uzrast od 3 i više godina                       179                166                              144
Ukupno                                          316                322                              306
Izvor:   Republički zavod za statistiku 2002, str. 187.

    U školskom dispanzeru izvršena su 2.5 pregleda po djetetu (Government of the Republic of
     Montenegro 2003b, str. 53).
    U dispanzeru za zdravstvenu zaštitu žena zabilježeno je 0.63 posjeta po ženi reproduktivne
     dobi (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 53).
    Pad opšteg društveno-ekonomskog standarda i problemi u sektoru zdravstva (npr. nedostatak
     opreme, kadra) uticali su na smanjenje kvaliteta zdravstvenih usluga mjerenih i indikatorima
     zdravlja i zadovoljstvom pacijenata.
    Kao posljedica niskih primanja i nedovoljne motivacije zdravstvenih radnika povećani su
     korištenje usluga privatnog sektora i korupcija u javnom sektoru (Government of the Republic
     of Montenegro 2003b, str.53).
    Istraživanja su pokazala da se procenat mjesečne potrošnje za zdravstvenu zaštitu smanjuje s
     povećanjem prihoda, te da oni sa mjesečnim prihodima ispod definisane linije siromaštva
     (116.2 €) troše najveći procenat svog prihoda na zdravstvenu zaštitu, na nivou od otprilike
     8% (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 50).
    Preraspodjela sredstava u sektoru zdravstva je, uglavnom, usmjerena na ispunjavanje potreba
     bolnica, umjesto na finansiranje preventivnih i obrazovnih mjera, iako su te mjere efikasnije i
     ekonomičnije. Nedostatak jasnih ciljeva i nedostatak razvojne strategije na nivou Republike
     dovode do toga da bolnička zdravstvena zaštita ima dominantnu ulogu u ukupnim
     troškovima, što je dovelo do problematične raspodjele potrošnje za zdravstvenu zaštitu
     (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 54).

Strateške aktivnosti
         CILJ                    AKTIVNOST                 PROJEKTNI         ODGOVORNO                ROK
                                                           INDIKATOR            TIJELO
Obezbijeđena primjena       Definisati i usvojiti         Dostupnost         MZ                    2004.
principa solidarnosti i     obavezni paket usluga         zdravstvenih
eliminisana                 iz oblasti zdravstvene        usluga iz
nejednakost pri             zaštite                       obaveznog
obezbjeđenju pristupa                                     paketa
zdravstvenoj zaštiti
Razvijeno planiranje        Planirati specijalne          Incidencija i      MZ, IZZ               2004-2010.
programa zdravstvene        programe i aktivnosti za      prevalencija
zaštite na republičkom      unapeđenje zdravlja za        osnovnih grupa
nivou i nivou lokalnih      ekonomski siromašnu           bolesti koje su
zajednica                   djecu u zdrastvenom           direktno vezane
                            riziku                        za socijalni i
                                                          ekonomski status
Unaprijeđen kvalitet        (i) Uraditi program           Indikatori         MZ, IZZ               2006.
zdravstvenih usluga za      unapređenja kvaliteta         zdravstvenog
djecu i mlade               zdravstvenih usluga           stanja
                            (ii) Planirati specijalne     Stepen                                   2010.
                            programe i aktivnosti za      zadovoljstva
                            smanjenje stepena             korisnika



                                                                                                               43
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


         CILJ                   AKTIVNOST                 PROJEKTNI          ODGOVORNO         ROK
                                                          INDIKATOR            TIJELO
                            rizika u zdravstvenoj       zdravstvene
                            zaštiti                     zaštite i radnika
                                                        u oblasti
                                                        zdravstvene
                                                        zaštite
Obezbijeđena                (i) Uspostaviti mreže       Broj, geografska     MZ, IZZ, MRSS   2004-2006.
sveobuhvatna i              razvojnih savjetovališta    raspoređenost i
kvalitetna zdravstvena      za rizičnu djecu i djecu    kvalitet službi za
zaštita i rehabilitacija    sa posebnim potrebama       prevenciju, rano
djece sa posebnim           (uključujući i edukaciju    otkrivanje, ranu
potrebama                   ljekara i pedijatara u      terapiju i
                            PZZ za prevenciju, ranu     rehabilitaciju
                            detekciju, ranu terapiju    Broj djece sa
                            i rehabilitaciju djece sa   posebnim
                            posebnim potrebama i        potrebama
                            za rad sa njihovim          predškolskog
                            porodicama) u okviru        uzrasta koja su
                            javnih zdrastvenih          obuhvaćena
                            ustanova                    programima rane
                                                        rehabilitacije
                                                        Broj
                                                        specijalizovanih
                                                        programa
                                                        rehabilitacije
                                                        djece sa
                                                        posebnim
                                                        potrebama u
                                                        lokalnim
                                                        zajednicama
                                                        (naročito za
                                                        tjelesno
                                                        invalidnu djecu,
                                                        djecu sa
                                                        ostećenjima čula,
                                                        djecu sa težim
                                                        emocionalnim
                                                        poremećajima i
                                                        poremećajima u
                                                        socijalnom
                                                        ponašanju)

                            (ii) Uspostaviti            Standardi se                         2004-2006.
                            standarde u pružanju        primjenjuju
                            zdravstvene zaštite
                            djeci sa posebnim
                            potrebama
                            (iii) Ustanoviti sistem     Broj djece sa                        2004-2006.
                            registrovanja i praćenja    posebnim
                            djece sa posebnim           potrebama
                            potrebama na nivou          registrovane po
                            lokalne zajednice           vrstama i
                            (lokalni registar) i        kategorijama
                            ustanoviti mehanizam        ometenosti
                            centralizovanog             Broj djece koja


44
                                                               Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                    Radna verzija


        CILJ                   AKTIVNOST                 PROJEKTNI          ODGOVORNO               ROK
                                                         INDIKATOR            TIJELO
                          prikupljanja podataka o      su uključena u
                          djeci sa posebnim            institucije za tu
                          potrebama (centralni         djecu, po
                          registar) u svrhu            kategorijama
                          planiranja programa na
                          nacionalnom i
                          lokalnom nivou

                          (iv) Obezbijediti                                                      2004-2006.
                          dostupnost ljekova i
                          pomagala djeci sa
                          posebnim potrebama
                          (besplatno)

                          (v) Zakonski regulisati                                                2004-2006.
                          rad komisija za
                          kategorizaciju

                          (vi) Obučiti roditelje i                                               2004-2006.
                          saradnike za proces
                          rehabilitacije djeteta sa
                          posebnim potrebama
Predmet “Zdravstveno      (i) Uspostaviti              Obuhvat             MZ, IZZ, MPN          2005-2007.
obrazovanje i             koordinaciju i saradnju      vakcinacijom
promocija zdravlja”       između zdravstvenog i        djece školskog
uveden kao obavezan u     obrazovnog sektora           uzrasta
osnovnim i srednjim                                    Stope
školama                                                obolijevanja i
                                                       smrtnosti među
                          (ii) Izraditi obrazovne      djecom školskog                           2004-2007.
                          zdravstvene programe         uzrasta, izazvane
                                                       zaraznim
                                                       bolestima,
                                                       povredama i
                                                       spoljašnjim
                                                       uticajima
                                                       Neuhranjenost
                                                       kod djece
                                                       školskog uzrasta
Obezbijeđena              (i) Izraditi pravilnik o     Indikatori          MZ, KCCG, IZZ         2004-2006.
jednakost djece i majki   ostvarivanju prava u         kvaliteta
u dostupnosti i           oblasti zdravstvene          zdravstvenih
korišćenju zdravstvene    zaštite                      usluga
zaštite (kroz donošenje   (ii) Izraditi pravilnik o    Izrađeni tehnički                         2004-2006.
novih sistemskih i        pravu na zdravstvenu         standardi
drugih zakona koji će     zaštitu u inostranstvu
precizno urediti pakete   (iii) Izraditi pravilnik o                                             2004-2006.
zdravstvenih usluga za    učešću osiguranih lica u
majke i djecu sa          troškovima zdravstvene
njihovim pravima u        zaštite
sistemu zdravstvene       (iv) Usvojiti Zakon o        Zakon usvojen i                           2004-2006.
zaštite, odrediti         obaveznim                    implementiran
njihovo mjesto i ulogu    evidencijama u
u kreiranju, praćenju i   zdravstvu


                                                                                                             45
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


         CILJ                    AKTIVNOST                 PROJEKTNI          ODGOVORNO        ROK
                                                           INDIKATOR            TIJELO
evaluaciji zdravstvene      (v) Definisati               Izrađene                            2004-2006.
zaštite i koji će           nacionalne protokole         smjernice za
obezbijediti jednakost i    (vodiče za dobru             klinike i
pravednost u sistemu        kliničku praksu) za          smjernice dobre
zdravstvene zaštite za      oboljenja i stanja koja      prakse
svu djecu)                  su vodeći uzroci
                            smrtnosti i obolijevanja
                            djece
                            (vi) Jačanje svijesti        Nivo znanja,                        2004-2006.
                            porodica i zajednica o       stavovi i
                            pravima koja im u            ponašanje djece i
                            zdravstvenoj zaštiti         njihovih roditelja
                            pripadaju                    o pravima na
                                                         zdravlje                            2004-2006.
                            (vii) Stimulisati
                            udruživanje roditelja i
                            umrežavanje ovih
                            organizacija, i
                            unaprijediti stepen
                            njihove angažovanosti u
                            procesu donošenja
                            odluka o sopstvenom
                            zdravlju i zdravlju djece
                            (viii) Poboljšati znanja i   Nivo                                2004-2006.
                            motivisanost roditelja       zadovoljstva
                            za obezbjeđivanje            pacijenata
                            odgovarajuće
                            zdravstvene zaštite
                            njihovoj djeci
                            (ix) Obaviti istraživanje    Stope korišćenja                    2004-2006.
                            o potrebama etničkih i       PZZ djece i
                            kulturalnih grupa u cilju    stope
                            davanja procjene i           hospitalizacije
                            odgovora na njihove          djece u toku
                            potrebe za kulturalno        godine, posebno
                            prihvatljivim                prema etničkim
                            zdravstvenim uslugama        grupama,
                                                         socijalno-
                                                         ekonomskom
                                                         statusu,
                                                         teritorijama(grad
                                                         /selo,
                                                         razvijena/
                                                         nerazvijena
                                                         područja)
Uspostavljen sistem          (i) Napraviti liste         Regulisana           MZ, IZZ, RFZ   2004–2006.
kontrole kvaliteta rada     ljekova i smjernice za       ponuda na tržištu
u zdravstvenim              njihovo snabdijevanje i      ljekova
službama                    korištenje
                            (ii) Usvojiti pravilnik o    Potrošnja ljekova                   2004–2007.
                            uslovima za pružanje         racionalizovana
                            usluga zdravstvene
                            zaštite
                            (iii) Usvojiti pravilnik o   Pravilnici                          2004–2006.


46
                                                              Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                   Radna verzija


        CILJ                 AKTIVNOST                 PROJEKTNI            ODGOVORNO              ROK
                                                       INDIKATOR              TIJELO
                         profesionalnoj kontroli      usvojeni i
                         u institucijama              implementirani
                         zdravstvene zaštite
                         (iv) Napraviti               Broj                                      2004–2006.
                         kategorizaciju i             akreditovanih
                         akreditaciju bolnica i       zdravstvenih
                         drugih zdravstvenih          ustanova
                         institucija

Rezultat koji se očekuje do 2010. godine
95% djece mlađe od godinu dana je vakcinisano, sa pokrivenošću vakcinacijom u
svakoj opštini i u svakoj podgrupi stanovništva od najmanje 90%.

Pravne regulative
   Konvencija o pravima djeteta - Član 24 predviđa prava djece da uživaju najviši dostupan
    standard zdravlja.
   Zakon o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenom osiguranju (“Službeni list RCG, br. 39/90, 21/91,
    30/92, 58/92, 6/94, 27/94, 16/95, 20/95 i 23/96).

Trenutna situacija
                             “ Kad su bolesna, djeca treba da idu kod
                          doktora. Tamo je dobro. Injekcije bole, a djeca
                                    plaču.” – trogodišnje dijete

   Programom vakcinacije protiv DTP, dječije paralize, dječijih boginja u 2002. godini
    obuhvaćeno je 89% dječije populacije, a protiv tuberkuloze do 95%.
   Imunizacija protiv dječijih boginja sprovodi se već trideset godina. Došlo je do značajnog
    pada incidencije obolijevanja, ali još uvijek dolazi do cikličnih povećanja obolijevanja svake
    četvrte ili pete godine.
   94.5% djece RAE je vakcinisano (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str.5).
   Imunizacija od rubeole je uvedena 1994., a u toku naredne decenije očekuje se vidljivo
    smanjenje smrtnosti od te bolesti. Najveća incidencija u toku prethodne decenije, od 1991. do
    2002. zabilježena je 1995. (426 na 100 000), dok je najniža zabilježena 2002. (6.3 na
    100 000).

Strateške aktivnosti
         CILJ               AKTIVNOST                    PROJEKTNI             ODGOVORNO               ROK
                                                        INDIKATOR                 TIJELO
Unaprijeđen kvalitet     (i) Sprovoditi            Procenat vakcinisane        MZ, IZZ, DZ          2004-2010.
javne zdravstvene        program                   djece
zaštite sa ciljem        imunizacije
unapređenja zdravlja i   (ii) Uvesti               Broj punktova za                                 2004-2010.
razvoja programa         kompjuterizovani          vakcinaciju koji imaju
preventivne medicine     sistem evidencije i       kompjuterski sistem
                         nadzora programa          evidencije
                         imunizacije
                         (iii) U kalendar                                                           2004-2010.
                         imunizacije djece
                         uvesti nove vakcine


                                                                                                            47
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


                            u skladu sa
                            međunarodnim
                            standardima i
                            preporukama
Eliminisan neonatalni       Sprovoditi program       Obuhvat imunizacijom         MZ, IZZ, DZ   2004-
tetanus i unaprijeđen       imunizacije              protiv TBC, dječije                        2005.
sistem nadzora nad                                   paralize, difterije,
akutnom flakcidnom                                   tetanusa i velikog kašlja
paralizom                                            Broj prijavljenih
                                                     slučajeva dječije paralize
                                                     godišnje
Eliminisane male            Sprovoditi program       Obuhvat imunizacijom         MZ, IZZ, DZ   2004-
boginje                     imunizacije              protiv malih boginja                       2007.

Smanjena incidencija        Sprovoditi program       Obuhvat imunizacijom         MZ, IZZ, DZ   2004-
hepatitisa B za 80%         imunizacije              protiv hepatitisa B                        2010.

Unaprijeđena kontrola       (i) Formulisati i        Broj slučajeva trovanja      MZ, IZZ, DZ   2004-
crijevnih i respiratornih   sprovesti posebne        hranom kod djece                           2007.
zaraznih bolesti            programe za
                            smanjenje
                            smrtnosti od
                            preventabilnih
                            bolesti kao što su
                            akutne respiratorne
                            infekcije i
                            dijarejalna
                            oboljenja
                            (ii) Unaprijediti        Stopa morbiditeta i                        2004-
                            higijenske prilike u     mortaliteta do 5 godina                    2010.
                            vrtićima, školama i      starosti od dijarealnih i
                            kolektivnim              respiratornih infekcija
                            centrima
                             (iii) Pojačati                                                     2004-
                            kontrolu                                                            2010.
                            zdravstvene
                            ispravnosti vode za
                            piće i životnih
                            namirnica

Rezultat koji se očekuje do 2010. god.
Incidencija TBC smanjena za 50%, incidencija HIV/AIDS-a među djecom
smanjena za 20% do 2010. godine.

Pravne regulative
    Konvencija o pravima djeteta - Član 24 predviđa prava djece da uživaju najviši dostupan
     standard zdravlja.
    Zakon o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenom osiguranju (“Službeni list RCG”, br. 39/90,
     21/91, 30/92, 58/92, 6/94, 27/94, 16/95, 20/95 i 23/96).




48
                                                             Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                  Radna verzija


Trenutna situacija
   Stopa smrtnosti od tuberkuloze u 2002. bila je 15.25 na 100 000 stanovnika. U ovom trenutku
    41 lice, odnosno 0.006% stanovništva, ima tuberkulozu (Government of the Republic of
    Montenegro 2003b, str. 50).
   TBC je povezana sa lošim društveno-ekonomskim uslovima (Government of the Republic of
    Montenegro 2003b, str. 50).
   Incidencija zaraznih bolesti je veća među RAE stanovništvom (UNICEF 2003, str. 20).
   Prema najnovijim podacima za 2002. godinu, u Crnoj Gori je bilo ukupno 13 HIV pozitivnih
    lica, a 12 lica je imalo AIDS (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 52), dok
    procjene eksperata ukazuju da bi stvarna zastupljenost HIV/AIDS-a mogla biti 6-11 puta viša
    od trenutno prijavljene vrijednosti.
   Vlada je osnovala Komisiju za AIDS radi sprječavanja širenja HIV/AIDS-a.

Strateške aktivnosti:
     CILJ             AKTIVNOST                PROJEKTNI             ODGOVORNO                ROK
                                               INDIKATOR                TIJELO
Reorganizovan       Preformulisati        Stope obolijevanja i       MZ, IZZ              2004 -2006.
sistem              ulogu Instituta za    smrtnosti u vezi s
zdravstvene         zdravlje u cilju      tuberkulozom i HIV-om
zaštite u cilju     jačanja
unapređenja         promotivnih           Broj HIV pozitivnih
javne               zdravstvenih          žena
zdravstvene         aktivnosti i
zaštite i           koordinacije          Proporcionalni iznos
prevencije          aktivnosti iz         stope oboljevanja i
bolesti             oblasti javne         stope smrtnosti
                    zdravstvene zaštite   izazvanih rizičnim
                    na republičkom        stilom života
                    nivou
Zaustavljen rast    Uraditi projekat      Smanjivanje po             VCG, MZ, IZZ,         2004-2010.
incidencije i       prevencije i          prosječnoj godišnjoj       SZO, SB
smrtnosti od        liječenja             stopi od 3%                Brezovik, IBD
tuberkuloze,        tuberkuloze           Incidencija i
posebno djece iz                          prevalencija
rizičnih porodica                         tuberkuloze
                                          Stopa smrtnosti od
                                          tuberkuloze
Smanjen rast        Razviti nacionalnu    Broj HIV pozitivnih        VCG, MZ, IZZ,        2004–2010.
incidencije i       strategiju i          majki                      SZO, RK za
smrtnosti od        programe              Incidencija                prevenciju
HIV infekcije i     prevencije i          pedijatrijskog             HIV/AIDS-a, IK
AIDS-a              liječenja             HIV/AIDS-a
                    HIV/AIDS-a            Incidencija i
                                          prevalencija
                                          HIV/AIDS-a
                                          Stopa smrtnosti u vezi s
                                          AIDS-om
                                          Procenat stanovništva
                                          koje redovno koristi
                                          kondom
                                          Broj stanovnika koji se
                                          u toku godine testira na
                                          HIV



                                                                                                           49
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Rezultat koji se očekuje do 2010. godine
Omogućiti svoj djeci zdrav početak života, promovišući zdravlje i opstanak male
djece.

Pravne regulative
    Konvencija o pravima djeteta - Član 24 poziva države da preduzmu odgovarajuće mjere za
     smanjenje stope smrtnosti odojčadi i djece.
    Zakon o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenom osiguranju (“Službeni list RCG”, br. 39/90,
     21/91, 30/92, 58/92, 6/94, 27/94, 16/95, 20/95 i 23/96).

Trenutna situacija

                 “ Djecu vodimo u dom zdravlja, ali niko na njih ne obraća
                      pažnju, a za privatne doktore nemamo para.” –
                           izbjeglica/raseljeno lice, odrasla osoba

    Najniža stopa smrtnosti odojčadi zabilježena je u toku 2002.godine, kada je iznosila 10.9
     umrle odojčadi na 1000 živorođenih (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str.
     51).
    Stopa smrtnosti odojčadi (SSO) među RAE stanovništvom je, prema izvještajima, daleko viša
     od državnog prosjeka. Porođaji bez stručnog nadzora predstavljaju jedan od važnih uzroka
     veće stope smrtnosti odojčadi među RAE stanovništvom (UN Country Team 2003, str. 34).
    Većina slučajeva umiranja odojčadi dešava se u toku perinatalnog perioda (ta stopa
     predstavlja odnos između zbira broja mrtvorođene djece i broja djece koja umru u toku prve
     sedmice života, na 1000 porođaja) (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str.
     51).
    SSO u toku perinatalnog perioda za 2001. godinu iznosila je 13.5 na 1000, u neonatalnom
     periodu – 11.2 na 1000, dok je stopa smrtnosti novorođenčadi u postneonatalnom periodu
     iznosila 4.5 na 1000 (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 51). Osnovni
     uzroci smrti odojčadi bili su vezani za uslove u kojima se izvodio porođaj (72.9%)
     (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 51).
    Obavezna zdravstvena zaštita, predviđena Zakonom o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenom
     osiguranju, obezbijeđena je za trudnice u toku tudnoće i šest mjeseci nakon porođaja.
    Stopa maternalnog mortaliteta je direktno povezana sa dostupnošću i učestalošću korištenja
     prenatalne i akušerske zdravstvene zaštite (Government of the Republic of Montenegro
     2003b, str. 51).
    Prema podacima vitalne statistike, u 2001. godini, dvije žene su umrle zbog posljedica
     trudnoće i porođaja (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 51).

Strateške aktivnosti
     CILJ                AKTIVNOST                    PROJEKTNI         ODGOVORNO             ROK
                                                      INDIKATOR             TIJELO
Unaprijeđeno        (i) Formulisati              Stopa smrtnosti za     MZ, IZZ, Institut   2005.
zdravlje            nacionalne politike i        odojčad i djecu do 5   za bolesti djece
različitih          programe zdravstvene         godina starosti
kategorija          zaštite djece koji bi
stanovništva i      obezbijedili optimalni
sprovedena          fizički, emocionalni,
zdravstvena         duhovni i saznajni



50
                                                        Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                             Radna verzija


     CILJ        AKTIVNOST                     PROJEKTNI               ODGOVORNO               ROK
                                               INDIKATOR                 TIJELO
prevencija   razvoj djeteta
             (ii) Humanizovati           Stopa maternalnog                                  2005.
             uslove porođaja u           mortaliteta
             bolnicama i
             promovisati
             emancipatorske              Stopa nataliteta
             pristupe porođaju           Procenat porođaja djece s
             (omogućiti i stimulisati    malom težinom
             prisustvo oca djeteta na
             porođaju, smještaj          Broj porodilišta sa
             novorođenčeta sa            sertifikatom Baby-
             majkom, ambulantni          friendly hospital
             porođaj i porođaj kod
             kuće)
             (iii) Uvesti procedure      Stopa incidencije                                  2005.
             pretraga za nasledne        urođenih anomalija
             bolesti, Fenilketonuriju
             i hipotireozu za svu
             novorođenčad u Crnoj
             Gori
             (iv) Formirati              Registar formiran                                  2005.
             nacionalni registar za
             urođene deformitete i
             poremećaje
             (v) Sačiniti program        KEP (karijes, ekstrakcija,                         2005.
             očuvanja i unapređenja      plomba) indeks za
             oralnog zdravlja djece      dvanaestogodišnjake
             (vi) Uvesti škole astme     Broj formiranih                                    2005.
             za zdravstvene radnike      savjetovališta za oboljele
             i formirati                 od astme
             savjetovališta za djecu
             oboljelu od astme i
             njihove porodice
             (vii) Formirati             Broj formiranih                                    2005.
             savjetovališta za djecu     savjetovališta za djecu
             oboljelu od dijabetesa i    dijabetičare
             njihove porodice
             (viii) Definisati           Nacionalna politika                                2005.
             nacionalne politike o       definisana
             ishrani djece
             (ix) Definisati program     Procenat djece od 6                                2005.
             za smanjenje učestalosti    mjeseci do 5 godina
             anemije nastale usljed      starosti čiji je nivo
             deficita gvožđa među        hemoglobina manji od
             djecom i ženama u           120g/L krvi
             reproduktivnom dobu
             (x) Pratiti rast i razvoj   Procenat djece do 5                                2005.
             djece na osnovu             godina starosti koja su
             nacionalnih grafikona i     gojazna
             Registra rasta i razvoja    Procenat djece do 5
             djece                       godina starosti koja su
                                         neuhranjena
             (xi) Sprovesti opsežne,     Promjena u svijesti                                2005.
             multimedijalne              javnosti po pitanju zdrave


                                                                                                      51
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


     CILJ                AKTIVNOST                     PROJEKTNI             ODGOVORNO       ROK
                                                       INDIKATOR               TIJELO
                    obrazovne kampanje o         ishrane
                    zdravoj ishrani za djecu
                    i roditelje
                    (xii) Vršiti edukaciju o     Promjena u načinu                         2005.
                    kvalitetnoj i bezbjednoj     ishrane u predškolskim
                    hrani i ishrani u            ustanovama
                    predškolskim
                    ustanovama i vrtićima

Smanjena stopa      (i) Obezbijediti potpunu     Stopa smrtnosti odojčadi    MZ, IZZ, DZ   2004-2008.
smrtnosti           dostupnost zaštite
odojčadi            reproduktivnog zdravlja      Standardi izrađeni
                    žene,obezbijediti
                    standarde kvaliteta rada
                    prenatalne, perinatalne i
                    postnatalne zdravstvene
                    zaštite
                    (ii) Promovisati i           Stopa dojenja kao           MZ            2004-2007.
                    podržavati dojenje kao       isključivog vida ishrane
                    isključivi vid ishrane       odojčadi do 6 mjeseci
                    odojčadi do 6. mjeseca       života
                    života i nastavak
                    dojenja uz
                    odgovarajuće
                    dohranjivanje djece do
                    uzrasta od dvije godine
                    i više
Smrtnost i          (i) Usvojiti Zakon o         Prevalencija invalidnosti   MZ, MPN,      2004-2007.
invaliditet djece   bezbjednosti u               djece kao posljedica        MUP, MZŽSUP
izazvani            saobraćaju                   nesreća i povređivanja,
nesrećnim                                        i smrtnosti izazvani
slučajevima                                      nesrećnim slučajevima
smanjeni            (ii) Napraviti nacionalni    Invaliditet i smrtnost                    2004-2007.
                    program prevencije           izazvani saobraćajnim
                    nesreća i povređivanja       udesima
                    kod djece
                    (iii) Uvesti obrazovne       Stopa povređivanja djece                  2004-2007.
                    sadržaje o prevenciji        (broj djece odgovarajućeg
                    nezgoda i povređivanja       uzrasta povrijeđene od
                    za djecu i odrasle           spoljnih uzroka)

                    (iv) Usvojiti i                                                        2004-2007.
                    primijeniti rezolucije o
                    bezbjednom stanovanju
                    i bezbjednoj životnoj
                    sredini
Smanjen broj        U okviru primarne            Procenat novorođenčadi      MZ, IZZ, DZ   2004–2010.
novorođenčadi       zdravstvene zaštite          sa težinom ispod 2500
sa tjelesnom        razviti mrežu                grama
masom na            savjetovališta za
rođenju ispod       trudnice, novorođenčad       Stopa perinatalne
2500 grama i        i djecu                      smrtnosti
obezbijeđen
veći procenat


52
                                                             Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                  Radna verzija


     CILJ              AKTIVNOST                    PROJEKTNI               ODGOVORNO               ROK
                                                    INDIKATOR                 TIJELO
preživljavanja

Rezultat koji se očekuje do 2010. godine
Broj djece i mladih koji upotrebljavaju štetne supstance (duvan, alkohol i droge)
smanjen za 20%.

Pravne regulative
   Svijet po mjeri djece – Član 37 u paragrafu 20 navodi da treba razvijati i primjenjivati politike
    i programe za prevenciju upotrebe narkotika, psihotropnih supstanci i inhalanata.
   Vlada Crne Gore je usvojila Akcioni plan za prevenciju narkomanije kod djece i omladine u
    Crnoj Gori u julu 2003. godine.

Trenutna situacija
   Konzumiranje duvana postaje sve prisutnija pojava među mladim ljudima. Skoro 30.6% djece
    školskog uzrasta puši cigarete, pri čemu 56.8% počinje prije nego što navrši 10 godina
    (Ministry of Health 2003, Tabela 1A).
   Prema istraživanju Zavoda za zdravstvenu zaštitu (ZZZ), 19.7% učenika srednjih škola
    redovno konzumira duvan. Više od 90% djece izloženo je pasivnom pušenju kod kuće i na
    javnim mjestima (Ministry of Health 2003, tabela 1A).
   Nema ograničenja uzrasta za kupovinu cigareta, a djeca nijesu zaštićena od uticaja medijskih
    kampanja koje podržavaju pušenje, kako govore podaci Zavoda za zdravstvenu zaštitu,
    Podgorica (1998.).
   Prema istraživanju ZZZ, među 4 054 učenika uzrasta od 11 do 18 godina iz svih opština Crne
    Gore, 87.7% konzumira alkohol u posebnim prilikama, a 17.8% ga redovno konzumira.
   Nema sistematske evidencije korisnika droga i zavisnika, niti ih prate u zdravstvenim
    ustanovama. Zdravstvene institucije, zbog ograničenosti resursa, imaju ograničene
    mogućnosti za staranje o zavisnicima i mogu da ponude samo hitne intervencije.
   Postoje dokazi o porastu broja osoba koje zloupotrebljavaju droge, kao i o tendencijama da
    osobe mlađeg uzrasta počinju sa konzumiranjem droga. Istraživanje je zasnovano na
    strukturiranom uzorku od 905 mladih osoba i pokazalo je da je 10.4% njih probalo droge,
    6.7% koristi droge s vremena na vrijeme, a 1.2% svaki dan. 43% je navelo da njihovi
    prijatelji koriste droge. 22% anketiranih koji su probali droge probali su ih u uzrastu od 15
    godina, a 18.2% u uzrastu od 16 godina (Zavod za zdravstvenu zaštitu Podgorica, 1999).
   Prema Institutu za zdravlje - Podgorica, 0,4% djece osnovnoškolskog uzrasta i 6,7% djece
    srednjoškolskog uzrasta, konzumiraju droge (Government of the Republic of Montenegro
    2003a, str. 10).

Strateške aktivnosti
     CILJ               AKTIVNOST                     PROJEKTNI             ODGOVORNO                 ROK
                                                      INDIKATOR                 TIJELO
Smanjena           (i) Oganizovano               Prevalencija pušenja,      VCG, MZ,              2004– 2010.
potrošnja          sprovoditi zdravstveno -      upotrebe alkohola i        MPN, Institut za
duvana, alkohola   promotivne i preventivne      droga među                 zaštitu zdravlja
i droga među       mjere za sticanje zdravih     adolescentima
djecom             životnih navika u
                   porodici, školi i zajednici                                                    2005 - 2010.
                   (ii) Projekat “Kontrola                                  MZ
                   pušenja kod mladih”                                                            2005 - 2007.



                                                                                                           53
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


      CILJ                 AKTIVNOST                      PROJEKTNI             ODGOVORNO         ROK
                                                          INDIKATOR               TIJELO
                     (iii) Afirmisati zabranu        Uspostavljen sistem        MUP            2005-2007.
                     prodaje alkohola                inspekcije da se alkohol
                     maloljetnim licima i            ne prodaje
                     sprovesti mjere kontrole        maloljetnicima
                     prodavnica koje prodaju
                     alkohol, uključujući i
                     odgovarajuće sankcije
                     (iv) Usvojiti rezoluciju        Primijenjen Zakon o        MZ, MPŠV       2004– 2006.
                     SZO i donijeti zakon o          duvanu
                     proizvodnji, prometu i          Primijenjene regulative
                     kontroli duvana                 za pušenje na javnim
                                                     mjestima
                                                     Primijenjene regulative
                                                     o zabrani reklamiranja
                                                     duvana
                     (v) Razviti akcione                                                       2004– 2010.
                     planove za prevenciju
                     bolesti zavisnosti mladih
Sprovedena           (i) Sprovesti program           Programi za borbu          MZ, MPN, UC,   2005– 2008.
prevencija           edukacije za prevenciju         protiv trgovine drogama    MRSS
narkomanije kod      narkomanije kod mladih          i prevenciju
mladih               (koji obuhvata i rizične        narkomanije kod mladih
                     grupe mladih i roditelje)       sprovedeni
                                                     Broj evidentiranih         MUP            2005– 2010.
                                                     zavisnika
                     (ii) Rješavanje pitanja         Incidencija i
                     ulaska i distribucije           prevalencija bolesti
                     droga, uključujući              zavisnosti
                     tehničku podršku MPN i                                     MZ, MPN, MUP   2005– 2008.
                     Upravi carina
                      (iii) Kampanja za
                     povećanje nivoa javne                                      MZ, MRSS       2005– 2010.
                     svijesti
                     (iv) Uspostavljeni “youth       Broj formiranih “youth
                     friendly” centri za             friendly” centara za
                     prevenciju i liječenje          pružanje pomoći i
                     narkomanije kod mladih          podršku mladima
Očuvano i            Formiranje centara za           Prevalencija mentalnih     MZ             2004-2005.
unaprijeđeno         mentalno zdravlje djece u       oboljenja kod djece (po
mentalno             primarnoj zdravstvenoj          vrsti oboljenja)
zdravlje djece i     zaštiti                         Broj formiranih centara
mladih                                               za mentalno zdravlje
                                                     djece

Rezultat koji se očekuje do 2010. godine
Broj maloljetničkih trudnoća smanjen za 30%, a incidencija polno prenosivih
infekcija (PPI) smanjena za 50%.

Pravne regulative
     Konvencija o pravima djece - Član 24 poziva državna tijela da osmisle preventivnu
      zdravstvenu zaštitu, smjernice za roditelje i usluge planiranja porodice i edukacije, kao i da
      ukinu tradicionalne prakse koje su štetne po zdravlje.


54
                                                           Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                Radna verzija


   Zakon o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenom osiguranju (“Službeni list RCG”, br. 39/90,
    21/91, 30/92, 58/92, 6/94, 27/94, 16/95, 20/95 i 23/96).

Trenutna situacija
   Ne postoji adekvatno seksualno obrazovanje za adolescente, a nema ni dovoljno službi za
    reproduktivno zdravlje.
   Broj porođaja za starosnu grupu od 15 do 19 godina u 2001. godini bio je 487, odnosno 5.5%
    od ukupnog broja za tu godinu (direktna komunikacija sa IZZ). Specifična stopa fertiliteta za
    starosnu grupu od 15 do 19 godina u 2000. godini bila je 21.1 (Republički zavod za statistiku
    2002, str. 56).
   Samo su 60 adolescentkinja posjetile Savjetovalište za reproduktivno zdravlje u toku 2001.
    godine (Zavod za zdravstvenu zaštitu Podgorica 2002, str. 84).
   Broj posjeta adolescenata zdravstvenim službama za žene u toku 2001. godine bio je 3 681,
    što čini 9.6% ukupnog broja posjeta (Zavod za zdravstvenu zaštitu Podgorica 2002, str. 181).
   Broj registrovanih izvršenih abortusa za starosnu grupu uzrasta od 15 do 19 godina, u toku
    2001. godine bio je 50. Pretpostavlja se da je stvarni broj bio znatno veći, pošto većina
    privatnih ginekoloških ambulanti ne prijavljuje podatke o izvršenim abortusima zbog
    mogućnosti oporezivanja (Direktna komunikacija MZ).
   Jedan od razloga što se većina abortusa obavlja u privatnim medicinskim ambulantama je
    stigma, a i privatnost koju adolescentkinje očekuju u privatnoj ordinaciji.
   Broj registrovanih patologija kod trudnih adolescentkinja u 2001. godini bio je 1102 (Zavod
    za zdravstvenu zaštitu Podgorica 2002, str. 183).

Strateške aktivnosti
       CILJ              AKTIVNOST                PROJEKTNI          ODGOVORNO                ROK
                                                  INDIKATOR             TIJELO
Unaprijeđen kvalitet   (i) Razviti           Stopa maloljetničkih    MZ, IZZ, DZ           2004-2006.
informacija o          strategiju            trudnoća (broj
reproduktivnom         unapređenja           trudnoća na 1000
zdravlju               kvaliteta             žena starosti 15-18
                       reproduktivnog        godina)
                       zdravlja              Usvojena i
                                             implementirana
                                             strategija
                       (ii) Formirati        Broj novoformiranih                           2004-2010.
                       savjetovališta za     savjetovališta
                       reproduktivno         Specifične stope
                       zdravlje,             fertiliteta
                       kontracepciju,        Broj abortusa u
                       planiranje porodice   starosnoj grupi 15-18
                       i trudnoću            Broj posjeta
                                             savjetovalištima
                                             Broj posjeta trudnih
                                             žena uzrasta od 15-18
                                             godina službama za
                                             zaštitu trudnica
Povećan stepen         (i) Vršiti            Incidencija PPI za      MZ, IZZ, MPN          2004-
svijesti i znanja o    kontinuiranu          adolescente (broj                             2010.
seksualnosti i         edukacija kroz        zaraženih na 100 000
reproduktivnom         zdravstveno           adolescenata
zdravlju kod mladih    obrazovanje           (14-18 g.)                                    2004-
                                                                                           2010.



                                                                                                         55
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


        CILJ                AKTIVNOST                PROJEKTNI            ODGOVORNO        ROK
                                                     INDIKATOR              TIJELO
                         (ii) Povećati nivo      Broj adolescenata koji
                         znanja o                koriste kontracepciju
                         reproduktivnom
                         zdravlju i              Stope fertiliteta
                         korišćenju
                         savremenih metoda
                         planiranja porodice
                         i kontraceptivnih
                         sredstava putem
                         medijskih
                         kampanja
                         (iii) Promovisati                                               2004-
                         vršnjačku                                                       2010.
                         edukaciju i učešće
                         djece u projektima
                         iz oblasti
                         reproduktivnog
                         zdravlja
                         (iv) Izraditi           Nacionalni program                      2004-
                         nacionalni program      urađen i usvojen                        2010.
                         prevencije polno
                         prenosivih
                         infekcija

Zaštititi životnu sredinu za djecu
Zaštita životne sredine predstavlja održivu aktivnost za djecu današnjice, kao i za djecu
budućnosti. Crna Gora se opredijelila da rješava probleme vezane za zagađenje, zbog uticaja koje
ono ima na zdravlje ljudi, ali i zato što je to oblik društveno-ekonomske investicije. Izgrađena
sredina, kao sredina sa kojom djeca imaju dnevne interakcije, mora se takođe unapređivati i
održavati. To se odnosi na stanovanje (posebno na kolektivne centre, naselja gdje žive RAE),
priključak za vodu i kanalizaciju, fizički pristup zgradama i prevoz.

Očekuje se da će do 2010. godine biti postignuto sljedeće:

Tabela uticaja: Zaštititi životnu sredinu za djecu
       INDIKATOR                Izvor                         Vrijednost Ciljevi do         Period
                                                              (godina)      2010. god.      ažuriranja
Procenat domaćinstava bez priključka na sanitarnu infrastrukturu i raspoloživu infrastrukturu za
snabdijevanje ispravnom vodom smanjen je za najmanje jednu trećinu, a procenat domaćinstava bez
sigurnog stambenog prostora (posebno kod RAE i raseljenih lica/izbjeglica) smanjen je za jednu
polovinu.
Dostupnost ispravne vode       PRSP, MZŽSUP                   83%           Povećati do
(priključak na javnu                                          (1998.)       90%
infrastrukturu ili sopstveno
vodosnabdijevanje)
Dostupnost bezbijedne vode     ISSP                           54.7%         Povećati do
za RAE stanovništvo            (Istraživanje domaćinstava     (2003.)       70%
                               RAE, izbjeglica i raseljenih
                               lica, 2003.)
Procenat stanovništva koji     PRSP, MZŽSUP                   39%           Povećati do
ima priključak na javni                                       (1998.)       60%
kanalizacioni sistem



56
                                                              Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                   Radna verzija


       INDIKATOR                 Izvor                           Vrijednost    Ciljevi do       Period
                                                                 (godina)      2010. god.       ažuriranja
Dostupnost kućnih sanitarnih      ISSP                           31.6%         Povećati do
priključaka za RAE                (Istraživanje domaćinstava     (2003.)       50%
stanovništvo                      RAE, izbjeglica i raseljenih
                                  lica, 2003.)
25% institucija koje djeca redovno koriste, kao što su škole, bolnice i javni prevoz, su strukturalno
prilagođene tako da im mogu pristupiti djeca sa posebnim potrebama, što se odnosi i na sve
novoizgrađene zgrade za javnu upotrebu.
Procenat zdravstvenih             MZ, MZŽSUP                     Nema           Povećanje
ustanova prilagođenih djeci                                      podataka
sa posebnim potrebama
Procenat škola prilagođenih       MPN, MZŽSUP                    Nema           Povećanje
djeci sa posebnim potrebama                                      podataka
Regulative za zaštitu životne sredine su razvijene i sprovedene, kako bi se spriječila izloženost djece
štetnim zagađivačima životne sredine u vazduhu, vodi, zemljištu i hrani.
Emisija CO2                       Preuzeto od Saveznog           1.29           Smanjiti do
(u tonama po glavi                statističkog Zavoda            (procjena      nivoa
stanovnika)                                                      za SiCG)       emisije
                                                                                CO2, koji je
                                                                                utvrđen u
                                                                                zemljama
                                                                                Evropske
                                                                                Unije
Stopa obolijevanja djece od       MZ, IZZ                        1583           Smanjenje        Godišnje
respiratornih infekcija
(broj djece oboljele od
akutnih i hroničnih
respiratornih infekcija na
1000 uzrasta 0-18)

Da bi se to postiglo, Crna Gora će se, konkretno, usredsrijediti na sljedeće aktivnosti:

Rezultat koji se očekuje do 2010.godine
Procenat domaćinstava bez priključka na sanitarnu infrastrukturu i raspoloživu
infrastrukturu za snabdijevanje ispravnom vodom smanjen je za najmanje jednu
trećinu, a procenat domaćinstava bez sigurnog stambenog prostora (posebno kod
RAE i raseljenih lica/izbjeglica) smanjen je za jednu polovinu.

Pravni osnov
   Konvencija o pravima djeteta - Član 24 poziva države da se bore protiv bolesti i
    neuhranjenosti kroz obezbjeđivanje čiste pijaće vode.
   Svijet po mjeri djece - Član 27 ističe da adekvatni stambeni uslovi pospješuju integraciju
    porodice. On daje visok stepen prioriteta rješavanju problema vezanih za stambene uslove
    djece u marginalizovanim i udaljenim oblastima.

Trenutna situacija

                             “ Svi ljudi treba da imaju kuću i kupatilo.” - dijete
                                    izbjeglica/raseljeno lice iz osnovne škole




                                                                                                             57
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


    Gotovo 90 000 članova domaćinstava u Crnoj Gori živi u skučenim uslovima, sa manje od
     10m2 po članu domaćinstva (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 4).
    86% stanovništva RAE živi u skučenim i neadekvatnim životnim uslovima sa 8.2 kvadratna
     metra po članu domaćinstva (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 4),
     47.5% živi u blizini deponija, 22.3% živi u mjestima koja poplavljuju otpadne vode, 17% živi
     u oblastima u kojima je zagađen vazduh, i 12.8% ima problema s blatom (Government of the
     Republic of Montenegro 2003b, str. 7).
    Loš kvalitet opštih uslova života predstavlja problem za većinu izbjeglica i raseljenih lica
     (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 4).
    39.2% izbjeglica (ISSP 2003a, str. 105) i 17.5 % raseljenih lica (ISSP 2003a, str. 109) živi u
     kolektivnim centrima.

Tabela: Porodice sa manje od 10m2 po članu domaćinstva
                                                                               Broj osoba koje žive u
                        Procijenjeni broj      Manje od 10m2 po osobi u %
                                                                                  manje od 10m2
 Opšte stanovništvo           663 843                       8.2                        54.435
 RAE                           19 534                      85.8                        16.760
 Izbjeglice                    13 308                      54.5                        7.253
 Raseljena lica                22 105                      50.1                        11.075
 Crna Gora                    718 790                                                  89.523
Izvor:   Government of the Republic of Montenegro 2003b, str 4-6.

    72% stanovništva snabdijeva se vodom preko javnih vodovodnih sistema, a 11% preko svojih
     vlastitih sistema vodosnabdijevanja, ali je samo 39% stanovništva priključeno na javni
     kanalizacioni sistem (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 33).
    Od stanovništva RAE, 74.7% nemaju priključak za vodosnabdijevanje u svojim stambenim
     objektima (UNDP – Montenegro, ISSP Montenegro 2003, str. 74), a 68.4% nemaju sanitarni
     čvor u svojim stambenim objektima, pri čemu 7.1% nemaju ni zajednički sanitarni čvor, ni
     poljski klozet u svojim stambenim objektima (UNDP – Montenegro, ISSP Montenegro 2003,
     str. 90)
    Sistem vodosnabdijevanja i kanalizacije karakteriše nepouzdano snabdijevanje vodom u toku
     ljetnjih mjeseci, neodgovarajuće snabdijevanje vodom i neodgovarajuća pokrivenost
     kanalizacijom u gradskim i seoskim oblastima, propadanje vodovodne mreže, što dovodi do
     opadanja kvaliteta pijaće vode, i nedostatak rezervoarskih kapaciteta mreže (Government of
     the Republic of Montenegro 2003b, str. 33).
    U prošlosti su usluge vodovoda i kanalizacije bile subvencionirane, što je za posljedicu imalo
     nedostatak sredstava za održavanje i investicije. Reforme podrazumijevaju uvođenje tržišno
     utvrđenih tarifa, što može uticati na stepen dostupnosti tih sistema za ekonomski siromašna
     domaćinstva (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 34).

Strateške aktivnosti
         CILJ                   AKTIVNOST                    PROJEKTNI         ODGOVORNO            ROK
                                                             INDIKATOR             TIJELO
Unaprijeđeni             (i) Izgraditi odgovarajuće       Nedostatak           MZZŠUP, MZ,        2004-2006.
urbanistički i           stanove za domaće                stambenih objekata   MRSS,
stambeni aspekti         stanovništvo, RAE,               smanjen za 5%,       Komesarijat za
zdravlja                 raseljena lica i izbjeglice      odnosno, izgradnja   raseljena lica
                                                          4 500 kuća
                         (ii) Obezbijediti                Obezbjeđenje                            2004-2006.
                         kanalizacione objekte u          minimuma
                         djelovima naselja gdje žive      standarda za


58
                                                            Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                 Radna verzija


                      neke od marginalizovanih        stanovanje i
                      grupa, kao što su RAE,          boravak u školama
                      raseljena lica, i u nelegalno
                      izgrađenim naseljima
Obezbijeđena zdrava   (i) Uvesti subvencije za        Procenat potrošnje      MPŠV                 2006-
pijaća voda sa        potrošnju vode za               za vodu u potrošnji                          2010.
posebnim težištem     najsiromašnije stanovništvo     domaćinstava,
na domaćinstva sa                                     posebno za
djecom i na škole                                     najsiromašnijih
                      (ii) Sprovesti mjere za         10% stanovništva                             2004-
                      unapređenje                     Smanjenje gubitaka                           2006.
                      vodosnabdijevanja u             vode
                      seoskim oblastima
                      (iii) Sprovesti mjere za        Kvalitet pijaće                              2004-
                      unapređenje                     vode                                         2006.
                      vodosnabdijevanja na
                      lokacijama na kojima žive
                      marginalizovane društvene
                      grupe, kao što su RAE, i u
                      nelegalno izgrađenim
                      naseljima
Cjelokupno            (i) Sprovesti obuku za          Broj osposobljenih     MZ                    2006-
stanovništvo,         unapređenje i zaštitu           lica                                         2010
uključujući djecu i   zdravlja i smanjivanje
mlade, ima veće       zdrastvenih rizika u kući,      Primijenjene
šanse da živi u       uključujući i djecu sa          zdravstvene
zdravoj fizičkoj i    posebnim potrebama              sigurnosne mjere u
socijalnoj sredini    (ii) Uspostavljeni              kući                   MZ, MPN               2004-
                      mehanizmi za zaštitu            Sprovedene metode                            2010
                      zdravlja u institucijama za     unapređenje
                      staranje o djeci, uključujući   zdravlja
                      njihovo učešće u programu       Programi “zdravih
                      “zdravih škola”                 škola” realizovani
                                                      Procenat djece
                                                      predškolskog
                                                      uzrasta uključeno u
                      (iii) Javna preduzeća da        programe               MZ                    2004-
                      usvoje i naprave zone za        Procenat školske                             2010
                      djecu, bjezbedne škole u        djece uključeno u
                      okviru programa: “zdravih       programe
                      gradova”                        Procenat javnih
                                                      preduzeća koja
                                                      primjenjuju
                                                      program

Rezultat koji se očekuje do 2010. godine
25% institucija koje djeca redovno koriste, kao što su škole, bolnice i javni prevoz,
su strukturalno prilagođene tako da im mogu pristupiti djeca sa posebnim
potrebama, što se odnosi i na sve novoizgrađene zgrade za javnu upotrebu.

Pravni osnov
   Konvencija o pravima djeteta - Član 23 određuje da djeca sa posebnim potrebama imaju
    pravo na kompletan i dostojan život, u uslovima koji obezbjeđuju dostojanstvo, promovišu
    oslanjanje na sopstvene snage i omogućavaju aktivno učešće djece u zajednici.


                                                                                                           59
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Trenutna situacija
                     “ Ne mogu da uđem u bolnicu sa svojim djetetom u invalidskim
                       kolicima zbog arhitektonskih prepreka.” – roditelj djeteta sa
                                          posebnim potrebama

    Ne postoje zakonski propisi o urbanističkim ili građevinskim standardima koji bi ispunjavali
     potrebe lica/djece sa posebnim potrebama, prema podacima MRSS i MPN, a fizički pristup
     zgradama i saobraćajnoj infrastrukturi je ograničen (UNICEF 2001b, str. 58).
    Stope pohađanja škola za djecu sa posebnim potrebama su ograničene neadekvatnim
     školskim objektima.
    Principi politika u oblasti transporta su efikasnost, dostupnost usluga redovnog prevoza ili
     mreže javnog prevoza. Oni uzimaju u obzir potrebe djece sa posebnim potrebama
     (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 4).

Strateške aktivnosti
       CILJ                    AKTIVNOST                  PROJEKTNI        ODGOVORNO       ROK
                                                          INDIKATOR            TIJELO
Djeci sa posebnim      (i) Sprovesti aktivnosti za      Broj sprovedenih   MRSS,        2004-2010.
potrebama              obezbjeđenje boljeg pristupa     programa           MZŽSUP,
obezbijeđen            životnoj sredini za djecu sa                        opštine
pristup životnoj       posebnim potrebama
sredini,               (ii) Formulisati urbanističke    Formulisani                     2004-2006.
uključujući i          standarde za uklanjanje          standardi
pristup javnom         fizičkih prepreka
prevozu                (iii) Propisati zakonsku                                         2004-2006.
                       obavezu za sve građevinske
                       objekte (uslov za dobijanje
                       građevinske dozvole) da
                       moraju obezbijediti fizički
                       pristup osobama u kolicima
                       (iv) Propisati zakonsku                                          2004-2006.
                       obavezu za sve javne
                       ustanove koje imaju toalete i
                       kupatila (aerodromi, bolnice,
                       hoteli i dr.) da moraju
                       obezbijediti fizički pristup i
                       mogućnost korišćenja istih
                       osobama u kolicima
                       (v) Prilagoditi infrastrukturu                                   2004-2006.
                       lokalne zajednice potrebama
                       djece sa posebnim potrebama
                       (ukloniti fizičke prepreke,
                       prilagoditi prevoz)

Rezultati koji se očekuju do 2010. godine
Regulative za zaštitu životne sredine su razvijene i sprovedene, kako bi se spriječila
izloženost djece štetnim zagađivačima životne sredine u vazduhu, vodi, zemljištu i
hrani.

Pravni osnov



60
                                                              Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                   Radna verzija


    Konvencija o pravima djeteta - Član 29 navodi da se ugovorne strane slažu da obrazovanje
     djeteta bude usmjereno ka izgrađivanju poštovanja prema prirodnom okruženju.
    Svijet po mjeri djece naglašava više problema i trendova vezanih za zaštitu životne sredine,
     kao što su globalno zagrijavanje, smanjenje debljine ozonskog omotača, zagađenje vazduha,
     te opasni otpad i izloženost opasnim hemikalijama i pesticidima, koji se moraju riješiti da bi
     se obezbijedili zdravlje i dobrobit djece.
    Zakon o životnoj sredini (“Službeni list RCG”, br. 12/96).

Trenutna situacija
               “Naš grad treba da bude lijep. Treba ga očistiti da ne bude prljav.”
                                    – dijete iz osnovne škole

    Povećan stepen zagađenja od saobraćaja (prvenstveno zagađenja vazduha u gradskim
     centrima i zagađenja obale i mora) (Government of the Republic of Montenegro 2003b,
     str. 31).
    Iako je spisak osnovnih uzroka smrti stanovništva Crne Gore ostao nepromijenjen u toku
     posljednjeg desetogodišnjeg perioda (Government of the Republic of Montenegro 2003b,
     str. 51), primjetan je uticaj eksternih faktora rizika (zagađenosti vazduha, hrane i vode)
     (Government of the Republic of Montenegro 2003b, str. 52).
    Mladi ljudi eksplicitno navode da pitanja zaštite životne sredine spadaju u deset osnovnih
     uzroka siromaštva (Government of the Republic of Montenegro 2003a, str. 160).
    Otpadne vode se tretiraju samo za 11% stanovništva, 55% otpada se ne sakuplja na bilo
     kakav organizovan način, nema deponija koje zadovoljavaju sanitarne zahtjeve, a aktivnosti
     na reciklaži se rijetko preduzimaju (Government of the Republic of Montenegro 2003a,
     str. 269).
    Zakon o životnoj sredini se ne nadzire i ne sprovodi (Government of the Republic of
     Montenegro 2003a, str. 269).

Strateške aktivnosti
      CILJ                  AKTIVNOST                    PROJEKTNI             ODGOVORNO               ROK
                                                         INDIKATOR                TIJELO
Određen uticaj        (i) Raditi na istraživačkim   Incidencija i              MZ, IZZ               2004-2010.
faktora životne       projektima za određivanje     prevalencija zaraznih
sredine na zdravlje   uticaja faktora životne       bolesti koje potiču od
(prvenstveno          sredine na opšte zdravlje     lošeg
uticaj faktora        stanovništva Crne Gore        vodosnabdijevanja i
životne sredine                                     neadekvatnog
koji negativno                                      uklanjanja opasnog
utiču na zdravlje                                   otpada
ljudi, a na koje se   (ii) Obezbijediti             Stopa smrtnosti                                  2004-2010.
može uticati)         organizovano praćenje         izazvana
                      zdravstvenih rizika u         preventabilnim
                      životnoj sredini              bolestima, a koje su
                                                    izazvane faktorima iz
                                                    životne sredine

                      (iii) Uključiti edukaciju o   Realizovani edukativni     MZ, IZZ, MPN,         2005-2010.
                      zaštiti i unapređenju         programi                   MZŽSUP
                      životne sredine u
                      obrazovne programe na
                      svim nivoima



                                                                                                            61
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


       CILJ                  AKTIVNOST                   PROJEKTNI             ODGOVORNO         ROK
                                                         INDIKATOR                TIJELO
Stvoreni uslovi da     (i) Uskladiti zakonske        Zakon usvojen i           MZ, MZŽSUP       2005-
se izloženost          propise sa standardima        primijenjen                                2010.
štetnim                SZO o kvalitetu vazduha,
kontaminentima         vode i zemljišta i
fizičke sredine        obezbijediti njihovu
svede na nivo          doslednu primjenu
međunarodno            (ii) Obezbijediti zaštitu                                                2004-
utvrđenih              djece u svim zonama od                                                   2010.
standarda              izloženosti radijaciji,
                       elektromagnetnom,
                       rentgenskom i zračenju od
                       električnih aparata,
                       čvorišta i trafostanica
                       (iii) Početi sa pripremama                                               2005-
                       za postepeno izbacivanje                                                 2010.
                       iz upotrebe goriva koja
                       sadrže olovo, u skladu sa
                       EU standardima
Uspostavljeni          (i) Uspostaviti reciklažu     Uspostavljen sistem za    MZŽSUP           2005-
mehanizmi za           otpadnih voda                 reciklažu otpadnih voda                    2010.
bezbjedno                                            Uspostavljeno praćenje
deponovanje                                          kvaliteta voda
otpada                 (ii) Obezbijediti             Nivo toksina u                             2004-
                       prikupljanje, preradu i       zemljištu, vodi i                          2010.
                       higijensko deponovanje        vazduhu
                       otpada



Sva djeca su punopravni građani
Djeca, od samog rođenja, treba da imaju pravo da budu građani svoje zemlje, u punom značenju
te riječi. Crna Gora se obavezala da će preduzeti napore ka postizanju tog cilja, kroz rješavanje
pitanja vezanih za državljanstvo i evidencije, povratak i preseljenje izbjeglica i raseljenih lica,
kao i pružanje podrške djeci koja su u sukobu s zakonom.

Očekuje se da će do 2010. godine biti postignuto sljedeće:

Tabela indikatora uticaja: Sva djeca su punopravni građani
               INDIKATOR                      Izvor                       Vrijednost     Ciljevi do     Period
                                                                          (godina)       2010. god.     ažuriranja
Sva djeca su upisana u matičnu knjigu rođenih i imaju uvjerenje o državljanstvu.
Procenat djece upisanih u matičnu knjigu         MUP i opštine,                          100%            Godišnje
rođenih u roku od mjesec dana po rođenju         Monstat
Procenat RAE djece upisanih u matičnu knjigu MUP i opštine,                              100%            Godišnje
rođenih u roku od mjesec dana po rođenju         Monstat
Broj djece upisane u matičnu knjigu rođenih      Monstat, opštine,                       100%            Godišnje
(0-18) (ukupno, muški, ženski, RAE,              Komesarijat za
izbjeglice/raseljena lica)                       raseljena lica
Broj evidentirane djece izbjeglica/raseljenih    Komesarijat za           9 725          100%            Godišnje
lica                                             raseljena lica           (2003. god.)
(0-18) (ukupno, muški, ženski)
Procenat ranijih izbjeglica i raseljenih lica u  Komesarijat za                          Povećanje       Godišnje
Republici koji imaju trajno rješenje u           raseljena lica, MUP                     za 20%


62
                                                         Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                              Radna verzija


               INDIKATOR                      Izvor                     Vrijednost     Ciljevi do   Period
                                                                        (godina)       2010. god. ažuriranja
poređenju s onima koji su i dalje                                                      Napomena:
izbjeglice/raseljena lica                                                              ovaj
                                                                                       podatak
                                                                                       zavisi od
                                                                                       Nacionalne
                                                                                       strtegije za
                                                                                       izbjegla i
                                                                                       raseljena
                                                                                       lica
Broj djece u konfliktu sa zakonom u opadanju i maloljetničko pravosuđe usklađeno sa međunarodnim standardima.
Broj djece u sukobu sa zakonom                  MUP                      456           Smanjenje Godišnje
(ukupno, muški, ženski, 0-14, 14-16, 16-18                               (2003. god.) za 30%
godina)
Broj djece (uzrasta do 18 godina) u sukobu s    MP, MRSS                 11            Smanjenje Godišnje
zakonom, u institucijama (maloljetnički                                  (2003. god.) za 25%
zatvor) (ukupno, muški, ženski)
Sva djeca imaju podjednak pristup nezavisnoj kancelariji ombudsmana za djecu.
Broj prihvaćenih slučajeva za proceduru Kancelarija                                                 Godišnje
ombudsmana                                      ombudsmana

Da bi se to postiglo, Crna Gora će se usredsrijediti na sljedeće konkretne aktivnosti:

Rezultat koji se očekuje do 2010.godine
Sva djeca su upisana u matičnu knjigu rođenih i imaju uvjerenje o državljanstvu.

Pravni osnov
   Konvencija o pravima djeteta – Član 7 predviđa da sva djeca moraju biti upisana u matičnu
    knjigu rođenih i da sva djeca imaju pravo da dobiju državljanstvo. Član 8 predviđa da države
    moraju da poštuju pravo djeteta da zadrži svoj identitet, uključujući i državljanstvo.
   Konvencija o pravima djeteta – Član 22 ističe da dijete koje traži status izbjeglice treba da
    dobije odgovarajuću zaštitu i humanitarnu pomoć. Član 10 ističe da će državna tijela
    poštovati pravo djeteta i njenih/njegovih roditelja da napuste bilo koju zemlju, uključujući i
    svoju, kao i da uđu u svoju zemlju. Član 39 određuje da će biti preduzete sve odgovarajuće
    mjere da se obezbijedi fizički i mentalni oporavak i socijalna reintegracija djece koja su žrtve
    oružanih sukoba.

Trenutna situacija


            “Nemam prava”, “nemam parče zemlje”, “nejednakost postoji”-
                   dijete izbjeglih/raseljenih lica iz osnovne škole
   Prema Zakonu o javnoj evidenciji Crne Gore i Zakonu o ličnim imenima Crne Gore, sva
    rođenja moraju biti evidentirana u matične knjige i sadržati informacije o imenu djeteta i
    njegovom državljanstvu. Djeca dobijaju državljanstvo Crne Gore ako je bar jedan od roditelja
    državljanin Crne Gore u vrijeme rođenja djeteta.
   Evidencija o crnogorskim državljanima se u MUP-u ne vodi na kompjuterizovani način, radi
    čega podaci nijesu dostupni korisnicima.




                                                                                                       63
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


    O državljanstvu za lica uzrasta od 0-18 godina ne postoje statistički podaci iz popisa
     obavljenog 1991. godine. Podaci prema popisu obavljenom 2003. godine biće dostupni
     sredinom 2004. godine.
    Podatke o izbjeglicama i raseljenim licima vodi Komesarijat za raseljena lica. Prema
     istraživanju sprovedenom u toku septembra, 13 295 lica su izbjeglice iz BiH i Hrvatske, a
     18 047 raseljenih lica su iz Kosova i Metohije (Jovanović, A. 2003, str. 31).
    Raseljena lica iz Kosova i Metohije ne smatraju se građanima Republike Crne Gore, a ne
     mogu se registrovati ni kao raseljena lica zato što je Kosovo i Metohija, prema ustavnoj
     povelji SiCG, dio Republike Srbije.

                        “ Uvijek stavljaju djecu u posebnu grupu.” – roditelj
                                       izbjeglica/raseljeno lice

    Prema najnovijim istraživanjima Komesarijata za raseljena lica, 7 005 raseljenih lica i 2 007
     izbjeglica su uzrasta između 0 i 18 godina (Jovanović, A. 2003, tabela 17).
    Povratak ili preseljenje maloljetnih raseljenih lica uzrasta od 0-18 godina vezano je za status
     roditelja.
    Trajna rješenja mogla bi biti povratak, integracija ili preseljenje, ali Vladini programi koji se
     odnose na ta rješenja su još uvijek u fazi izrade.
    Povratak u Hrvatsku ograničen je procedurama za vraćanje imovine, rekonstrukcijom,
     stanarskim pravima i nedostatkom ekonomskih perspektiva (UNHCR 2002, str. 231-232). U
     BiH je riješeno 90% pitanja vezanih za vlasnička prava, tako da je vjerovatno da izbjeglice i
     raseljena lica iz sadašnje BiH ne planiraju da se vrate. Iako međunarodna zajednica podstiče
     povratak na Kosovo, ne očekuje se znatnije povećanje stope povratka (Govrnement of the
     Republic of Montenegro 2003a, str. 328).
    Za pronalaženje trajnog rješenja za pitanja izbjeglica i raseljenih lica u Crnoj Gori neophodna
     je regionalna saradnja.
    Raseljena lica sa Kosova i Metohije nemaju ista prava kao građani Crne Gore (UNICEF
     2001b, str. 88), dostupnost zdravstvene i socijalne zaštite je za njih ograničena, ne mogu da
     glasaju niti da dobiju dokumenta za zaposlenje.

Strateške aktivnosti
         CILJ                 AKTIVNOST                    PROJEKTNI            ODGOVORNO            ROK
                                                           INDIKATOR               TIJELO
Dostupan registar           Razviti                  Registar uspostavljen     VCG                   2005-
državljana                  kompjuterski             Broj evidentirane djece                         2010.
uspostavljen                registar državljana      Nova preocedura
                            Crne Gore                uspostavljena
Djeca su evidentirana       (i) Izraditi novi        Zakon o državljanstvu     VCG                   2005.
na rođenju ili ubrzo        Zakon o                  usvojen
nakon rođenja               državljanstvu            Broj evidentirane djece
                            (ii) Pojednostaviti i                                                    2005.
                            ubrzati postojeće
                            procedure sticanja
                            državljanstva
                            (iii) Omogućiti                                                          2005.
                            sticanje
                            državljanstva
                            rođenjem
Utvrđeno je trajno          Usvojiti strategiju      Strategija urađena        VCG, Komeserijat za   2004.



64
                                                           Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                Radna verzija


rješenje za djecu bez   za izbjeglice i                                     raseljena lica,
državljanstva           raseljena lica koja   Broj djece                    Skupština
                        uključuje jasno       izbjeglica/raseljenih lica
                        rješenje koje će      koja su trajno riješila
                        omogućiti da djeca    status dobijanjem
                        mogu da dobiju        državljanstva, povratkom
                        državljanstvo,        u zemlju porijekla ili
                        mogućnost             preseljenjem
                        povratka ili
                        preseljenja

Rezultati koji se očekuju do 2010. godine
Broj djece u konfliktu sa zakonom u opadanju i maloljetničko pravosuđe usklađeno
sa međunarodnim standardima.

Pravni osnov
   Konvencija o pravima djeteta (1990. god.) – Princip je da treba izbjegavati sudski postupak i
    smještanje u institucije uvijek kada je to moguće i primjenljivo; težište pravne intervencije se
    prenosi sa zaštite djeteta na zaštitu njegovih/njenih prava. Princip je poštovanja “najboljeg
    interesa djeteta”, prava na život, opstanak i razvoj, kao i prava djeteta da slobodno iskaže
    svoje mišljenje. Član 37 će obezbijediti da nijedno dijete ne bude podvrgnuto torturi ili
    drugim okrutnim, nehumanim ili degradirajućim postupcima ili kaznama. Nijednom djetetu
    neće biti oduzeta sloboda. U slučaju da mu je oduzeta sloboda, prema maloljetnom licu će se
    postupati sa humanošću i poštovanjem, i imaće pravo na direktan i brz pristup pravnoj i
    drugim vidovima pomoći. Član 40 govori o pravu svakog djeteta koje je osumnjičeno,
    okrivljeno ili osuđeno za prekršaj krivičnog zakona da se prema njoj/njemu postupa u skladu
    sa poštovanjem integriteta djeteta. Pored pospješivanja aktivnosti usvajanja zakona i
    procedura koje se sprovode nad djecom, državna tijela će ustanoviti više različitih vrsta mjera
    kao što su staranje, nalozi za usmjeravanje i nadzor, savjetovanje, obrazovanje i starateljstvo
    u toku uslovne kazne.
   Deklaracija o pravima djeteta (Ženeva, 1924. godine: “Dijete delinkvent mora biti
    rehabilitovano.”). Deklaracija nije obavezujuća, ali države članice treba da učine sve što je u
    njihovoj moći da rehabilituju djecu delinkvente i da ih ponovo integrišu u društvo.
   Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima (1966. god.): “Svako maloljetno lice
    lišeno slobode treba odvojiti od odraslih zatvorenika i, što je moguće prije, izvesti na suđenje,
    a prema njima se treba ponašti u skladu sa njihovim uzrastom i pravnim statusom. Ako
    interes maloljetnog lica nalaže drugačije, ili ako se postupak tiče bračnih sporova ili
    starateljstva nad djecom, može se donijeti presuda bez prisustva javnosti u krivičnoj ili
    građanskoj parnici. Postupak mora uzeti u obzir starost djeteta i nastojati da podstakne
    njegovu rehabilitaciju.”
   Standardna minimalna pravila za uređenje maloljetničkog pravosuđa – Pekinška pravila
    (1985. god.) – “Pozivaju se sve države da svakih pet godina obavještavaju Generalnog
    sekretara Ujedinjenih Nacija o primjeni ovog dokumenta na nacionalnom planu, a nevladine
    organizacije da sarađuju u sprovođenju ovog dokumenta.”
   Pravila Ujedinjenih Nacija za zaštitu maloljetnih lica lišenih slobode, Smjernice Ujedinjenih
    Nacija za prevenciju maloljetničke delinkvencije (Rijadske smjernice, 1990. god.).
   Standardna minimalna pravila Ujedinjenih Nacija za alternativne kaznene mjere (Tokijska
    pravila 1990.god.) - promovišu široki spektar alternativnih kaznenih mjera, počev od onih
    prije pokretanja krivičnog postupka do onih poslije izricanja presude.




                                                                                                         65
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


    Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (1950. god.): “Svako dijete
     ima pravo na slobodu i bezbjednost ličnosti i niko neće biti lišen slobode osim u postupku
     koji je u skladu sa zakonom, uključujući i zakonito pritvaranje maloljetnog lica da bi se isti/a
     priveo/la nadležnoj vlasti.” Zatim: “Presude se izriču javno, osim kada interesi maloljetnog
     lica ili zaštita privatnog života roditelja nalažu suprotno.”.
    Krivični zakon (Službeni list RCG”, br. 70/03).

Trenutna situacija

                                “Ima dobre i loše djece. Ima loših i finih
                                      ljudi.” – trogodišnje dijete

    Dijete je definisano kao lice koje nije navršilo 14 godina; maloljetnik/ca kao lice koje je
     navršilo 14 godina, a nije navršilo 18 godina. Maloljetno lice je ono lice koje nije navršilo 18
     godina.
    Prema statističkim podacima, broj djece u sukobu sa zakonom je mali, ali ukazuje na
     poteškoće u segmentima društva koji su važni za djecu, kao što su porodica, škola, zajednica.

Tabela: Djeca u sukobu sa zakonom
   Godina Godina Procentualno smanjenje                 Godina      Godina      Procentualno
    2000.     2001.          2000/01. god.               2002.       2003.    povećanje 2002/03.
                                                                                    god.
      628         455                      28%            423         455           7%
Izvor: Ministarstvo unutrašnjih poslova.

    Sistem zaštite prava i interesa djece zasnovan je na modelu socijalne zaštite. To dovodi do
     dvosmislene uloge centara za socijalni rad, koji štite interese djeteta i propisuju odgovarajuće
     kaznene mjere (Government of the FR Yugoslavia 2001, str. 30). Niz aktivnosti koje su na
     raspolaganju da bi se obezbijedio rad sa djecom na adekvatan način za njihovu dobrobit
     podliježe slobodnoj procjeni CSR, u okviru ograničenih mogućnosti institucionalne njege.
    Maloljetno lice mora imati branioca od početka pretkrivičnog postupka, za krivična djela za
     koje je propisana kazna zatvora preko tri godine, a za ostala krivična djela za koja je
     propisana blaža kazna ako sudija za maloljetnike ocijeni da je maloljetnom licu potreban
     branilac (advokat).
    Osim Zavoda za vaspitanje i obrazovanje djece i omladine u Podgorici, ne postoje drugi
     centri za smještaj maloljetnika u kojima bi maloljetnici bili odvojeni od odraslih.
    Otpočela je reforma krivičnog zakonodavstva radi njegovog usaglašavanja sa međunarodnim
     standardima.
    Usvojeni su Krivični zakonik RCG, Zakonik o krivičnom postupku RCG, Zakon o državnom
     tužiocu i Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o izvršenju krivičnih sankcija koji sadrže
     odredbe o maloljetnicima i postupak prema maloljetnicima.
    Krivičnim zakonikom regulisano je da se prema djeci, odnosno licima koja u vrijeme
     izvršenja protivpravnog djela određenog u zakonu kao krivično djelo nijesu navršila
     četrnaest godina, ne mogu primijeniti krivične sankcije niti voditi krivični postupak, kao ni
     postupak u okviru kojeg bi se mogla izreći krivična sankcija.
    Regulisane su i krivične sankcije prema maloljetnicima. Maloljetnom licu koje je u vrijeme
     izvršenja krivičnog djela navršilo 14, a nije navršilo 16 godina mogu se izreći samo vaspitne
     mjere.




66
                                                                Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                     Radna verzija


      Maloljetnom licu koje je u vrijeme izvršenja krivičnog djela navršilo 16, a nije navršilo 18
       godina (stariji maloljetnik/ca), mogu se izreći vaspitne mjere, a izuzetno mu se može izreći
       kazna maloljetničkog zatvora.
      Maloljetnicima se mogu izreći i mjere bezbjednosti, a ne mogu im se izreći uslovna osuda i
       sudska opomena.

Strateške aktivnosti
           CILJ                AKTIVNOST                 PROJEKTNI             ODGOVORNO               ROK
                                                         INDIKATOR                 TIJELO
    Strategija za           (i) Razviti mrežu         Broj volontera po        MRSS, CSR,           2004-2010.
    prevenciju društveno    volontera kao             opštinama                opštine
    neprihvatljivog         podršku CSR
    ponašanja je usvojena   (ii) Organizovati i                                                     2004-2010.
    i implementirana        angažovati mlade na
                            programima primarne
                            prevencije
                            (iii) Izraditi programe   Broj izrađenih                                2004-2006.
                            vršnjačke pomoći u        programa vršnjačke
                            lokalnoj zajednici        pomoći
                            (iv) Formirati dnevne     Broj formiranih                               2004-2010.
                            centre i stambeno         dnevnih centara i
                            terapijske zajednice u    stambeno terapijskih
                            kojima će se              zajednica
                            sprovoditi programi
                            resocijalizacije i
                            integracije mladih sa
                            društveno
                            neprihvatljivim
                            ponašanjem
    Postojeća               (i) Organizovati          Procenat sudija koji     MP, MRSS,            2004-2010.
    administracija          specijalizaciju za        su završili              Sudovi,
    maloljetničkog          sudije za maloljetnike    specijalizaciju          Tužilaštvo
    pravosuđa               (ii) Transformisati       Institucionalne                               2004-2010.
    reformisana u skladu    Zavod za vaspitanje i     reforme primijenjene
    sa međunarodnim         obrazovanje djece i
    standardima             omladine u Podgorici
                            (unaprijediti
                            organizaciju i praksu
                            izvršenja zavodskih
                            vaspitnih mjera)
                            (iii) Organizovati        Broj stručnjaka koji                          2004-2010.
                            specijalizaciju za        su završili
                            stručnjake svih           specijalizaciju
                            profila                   Broj sprovodenih
                                                      specijalizacija
                            (iv) Reorganizovati                                                     2004-2006.
                            rad sa djecom u
                            konfliktu sa zakonom
    Alternativne mjere i    (i) Uspostaviti           Evaluacija pilot         MP                   2005-2007.
    sankcije za             diverzioni pilot          projekta
    maloljetna lica u       model u jednoj od
    konfliktu sa zakonom    opština
    su uspostavljene i      (ii) Unaprijediti                                                       2005-2007.
    primjenjuju se          organizaciju i praksu



                                                                                                              67
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


           CILJ                AKTIVNOST                PROJEKTNI           ODGOVORNO      ROK
                                                        INDIKATOR             TIJELO
                            izvršenja
                            vanzavodskih
                            vaspitnih mjera
                            (iii) Razviti mrežu      Broj opština sa                     2005-2007.
                            diverzionih modela u     implementiranim
                            svim opštinama           diverzionim
                            (iv) Uspostaviti         modelom                             2005-2007.
                            multidisciplinarni
                            pristup kao jedan od
                            osnovnih načela rada
                            sa maloljetnicima
                            (v) Uspostaviti                                              2004-2010.
                            permanentno
                            usavršavanje i obuku
                            svih stručnjaka koji
                            rade sa
                            maloljetnicima u
                            konfliktu sa zakonom
    Obrazovanje mladih      Izraditi informator o    Informator je urađen   MP, MRSS,    2004-2010.
    o osnovama              pravima i obavezama                             MUP
    krivičnog               u toku krivičnog         Distribucija
    zakonodavstva,          postupka koji će         informatora i
    pravima i obavezama     pružiti potrebne         pokrivenost
    u skladu sa zakonima    informacije
    sprovedeno              maloljetnom licu koje
                            je u sukobu sa
                            zakonom

Rezultati koji se očekuju do 2010.godine
Sva djeca imaju podjednak pristup nezavisnoj kancelariji ombudsmana za djecu.

Pravni osnov
     Konvencija o pravima djeteta – Član 4 navodi da ugovorne strane moraju preduzeti sve
      potrebne zakonodavne, administrativne i ostale mjere za ostvarivanje svih prava priznatih u
      ovoj Konvenciji. U pogledu ekonomskih, socijalnih i kulturnih prava, ugovorne strane će
      preduzeti takve mjere maksimalno koristeći svoja raspoloživa sredstva, a gdje je to potrebno,
      u okviru međunarodne saradnje.
     Zakon o zaštitniku ljudskih prava i sloboda (“Službeni list RCG”, br. 41/03).
     Predlog Nacionalnog programa za prevenciju nasilja (usvojen od strane Vlade Crne Gore 13.
      Novembra 2003.).

Trenutna situacija
     Zakonom o zaštitniku ljudskih prava i sloboda predviđene su obaveze zaštitnika da ispituje
      povrede ljudskih prava i sloboda kada su ona povrijeđena aktom, radnjom ili nepostupanjem
      organa, te da preduzima aktivnosti za njihovo otklanjanje i da se bavi opštim pitanjima od
      značaja za zaštitu i unapređenje ljudskih prava i sloboda.
     Kancelarija ombudsmana – zaštitnka ljudskih prava i sloboda u Crnoj Gori počela je sa
      radom na međunarodni dan ljudskih prava, 10. decembra 2003. godine.
     Od svog osnivanja, kancelarija zaštitnika ljudskih prava i sloboda imala je oko 140 slučajeva,
      od kojih ni jedan nije direktno vezan za povredu dječijih prava.


68
                                                          Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                               Radna verzija


   U Predlogu Nacionalnog programa za prevenciju nasilja predviđa se osnivanje kancelarije
    ombudsmana za žene i djecu koja bi djelovala nezavisno od ombudsmana – zaštitnika
    ljudskih prava i sloboda (Vlada Republike Crne Gore, Ministarstvo zdravlja, Komisija za
    izradu projekta “Nasilje i zdravlje”, 2003c, str. 26).

Strateške aktivnosti
       CILJ            AKTIVNOST              PROJEKTNI            ODGOVORNO                   ROK
                                             INDIKATOR                  TIJELO
Kancelarija         (i) Pokrenuti         Kancelarija             Nezavisna               2005-2006.
ombudsmana za       aktivnosti za         ombudsmana za           kancelarija
djecu osnovana      uspostavljanje        djecu osnovana          ombudsmana, MP,
                    ombudsmana za                                 NVO koje se bave
                    dječija prava                                 žaštitom ženskih i
                    (ii) Imenovati u      Procenat opština koje   dječijih prava          2005-2006.
                    svakoj opštini        imaju imenovanog
                    Komesara za           komesara
                    zaštitu prava djece
Informator koji     Izraditi na jeziku    Informator izrađen      Nezavisna               2005-2006.
objašnjava kako     razumljivom djeci                             kancelarija
realizovati svoja   brošuru koja                                  ombudsmana
prava dostupan      objašnjava
svoj djeci          postupke žalbi
                    ombudsmanu,
                    kako doći do ove
                    kancelarije i
                    postupak




                                                                                                        69
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Monitoring i evaluacija
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori biće primjenljiv u onoj mjeri u kojoj uključuje
i mehanizam za evaluaciju koji omogućava kontrolu napretka ostvarenog u ispunjavanju njegovih
namjera i ciljeva. Pošto plan objedinjuje napore različitih sektora i organizacija, neophodno je da
i aktivnosti na praćenju i evaluaciji predstavljaju objedinjene napore za koje će biti odgovorna
različita tijela koja sprovode plan.

Monitoring i evaluacija predstavljaju kontinuiranu ocjenu aktivnosti i okruženja u kojem se
sprovode, u odnosu na planirane ciljeve, rezultate, aktivnosti i sredstva. Ovaj proces treba da:
     bude sistematičan, usmjeren na donošenje odluka i da predstavlja integralni dio
        programskog procesa, uredsređujući se na kontrolu i ocjenu ishoda programa;
     omogući učesnicima u procesu da preispitaju ostvareni napredak i predlože aktivnosti
        koje treba preduzeti kako bi se ciljevi ostvarili;
     identifikuje stvarne ili potencijalne uspjehe i neuspjehe što je ranije moguće i da
        omogući pravovremeno prilagođavanje operacija; i
     teži da ima što manje troškove.

U monitoringu plana razlikujemo četiri ključna aktera. Glavni akter je Vlada Crne Gore i njena
Komisija za izradu nacionalnog plana za prava djece. Jedan od aspekata mandata tog tijela odnosi
se na praćenje dječijih prava i promovisanje sveobuhvatnog programa politika u oblasti dječije
zaštite. Praćenje i implementacija Nacionalnog plana akcija za prava djece jedan je od
instrumenata koji mogu usmjeravati taj proces.

Drugi ključni akteri u monitoringu Plana su ministarstva i Komesarijat za raseljena lica. Plan
jasno i detaljno razmatra oblasti i aktivnosti svakog vladinog tijela u toku implementacije. Svako
ministarstvo će pratiti napredak postignut u odnosu na ciljeve svog sektora i dostavljaće
periodične (šestomjesečne) izvještaje Komisiji za izradu Nacionalnog plana za prava djeteta.
Komisija će objedinjavati te izvještaje i predstavljati ih Vladi (i Skupštini) na godišnjem nivou.
Izvještaji će sadržati: (i) pregled napretka postignutog u odnosu na indikatore uticaja za 2010.
godinu; (ii) opis rezultata svake od strateških aktivnosti, uključujući i detaljan opis svih promjena
u vezi sa aktivnostima ili vremenskim okvirima; (iii) detaljne informacije o troškovima vezanim
za implementaciju plana; (iv) okvirni spisak strateških aktivnosti koje će se sprovesti u toku
naredne godine uključujući i odgovarajuće budžetske implikacije; i (v) prijedloge za
prilagođavanje strateških aktivnosti i indikatora.

Treća grupa aktera su nevladine organizacije i pojedinci. Plan je osmišljen tako da pojedinci/ke i
grupe mogu da daju svoj doprinos rezultatima. Građansko društvo je odgovorno za praćenje
vladinih aktivnosti predviđenih Planom kroz parlamentarne aktivnosti, aktivnosti lobiranja i kroz
direktnu komunikaciju sa vladinim predstavnicima/ama. Građansko društvo, takođe, treba da
doprinese stvaranju boljeg svijeta za djecu sprovodeći sopstvene aktivnosti za uspješnu
implementaciju Plana.

Četvrti akter je RGDI. Da bi se olakšalo praćenje indikatora uticaja koristiće se DevInfo softver.
Taj softver je besplatan, lako se koristi i već je u drugim zemljama primjenjivan kao mehanizam
za praćenje i evaluaciju Nacionalnog plana akcija za prava djece. Baza podataka će objedinjavati
informacije iz različitih izvora na republičkom i opštinskom nivou što će doprinijeti boljem
usmjeravanju resursa za djecu, podržaće analize trendova ključnih indikatora razvoja djece i
pomoći u daljem prilagođavanju politika zacrtanih Planom u toku narednih sedam godina. Bazu
podataka će održavati RGDI, uz učešće MONSTAT-a, Komesarijata za raseljena lica i


70
                                                             Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                  Radna verzija


ministarstava odgovornih za prikupljanje i unos podataka za svoj sektor. Osim Komisije za izradu
Nacionalnog plana za prava djece, korisnici DevInfo baze podataka će biti i ministarstva, Vlada
RCG, lokalne vlade, partneri u razvojni projektima i građansko društvo. DevInfo baza za Crnu
Goru će, dakle, biti dostupna svima.

Razvoj baze podataka je kontinuirani proces održavanja, ažuriranja i proširenja, kako bi baza i
dalje bila koristan i održiv instrument za analizu podataka. Pošto se očekuje da će Nacionalni plan
akcija za prava djece dodatno evoluirati u toku sedmogodišnjeg perioda, očekuje se i da će
DevInfo baza podataka za Crnu Goru morati da se, u skladu sa tim, prilagođava. Kao dio
programa kontrole kvaliteta, RGDI će biti odgovorna za održavanje aktivnosti na sakupljanju
podataka i održavanju kvaliteta podataka kroz vrijeme. Uslovi za djecu mogu se precizno ocijeniti
samo kroz održavanje dosljednosti u prikupljanju, analizi i rukovanju skupovima podataka u
dužem vremenskom periodu. Razvoj neophodnih tehničkih i političkih preduslova za RGDI
predstavljaće jednu od ključnih aktivnosti Komisije u toku prve polovine 2004. godine9.

Finansijski uslovi za implementaciju
Predviđa se da je za implementaciju Plana za prve tri godine (2004-2006.) potrebno 155 miliona
Eura. Približno dvije trećine ovog iznosa je duplikat aktivnosti naznačenih u PRSP dokumentu
(Government of the Republic of Montenegro, 2003b) koji je Vlada odobrila u novembru 2003.
godine. Očekuje se da će za implementaciju aktivnosti u periodu od 7 godina godišnje biti
potrebno u prosjeku 37 miliona Eura (po cijenama iz 2003. godine).

Tabela: Procijenjeni troškovi aktivnosti u milionima (EURO) koristeći cijene iz 2003. godine
 STRATEŠKI CILJEVI                                        2004. 2005.          2006.      UKUPNO
 Sva djeca imaju pravo na zaštitu od nejednakosti         12.76 12.95          12.51      38.22
 Sve djevojčice i svi dječaci imaju pravo i pristup
 kvalitetnom obrazovanju                                  19.91 23.66          22.95      66.52
 Osigurati zdrav život za djevojčice i dječake            8.46     7.48        6.16       22.11
 Zaštiti životnu sredinu za djecu                         5.63     8.33        9.75       23.72
 Sva djeca su punopravni građani                          0.50     2.11        1.36       3.97
 UKUPNO                                                   47.27 54.54          52.73      154.54

Ovakva procjena troškova će za Crnu Goru zahtijevati značajno preispitivanje budžetskih
prioriteta. Za oblasti u okviru PRSP dokumenta koje se direktno tiču djece, veliki procenat
sredstava se očekuje iz stranih izvora finansiranja (na primjer u socijalnoj zaštiti 90.2%, u
obrazovanju 77.1%, u zdravstvu 76.87% se očekuje iz stranih izvora finansiranja). Ovo ukazuje
da će se znatan dio sredstava za sprovođenje strateških aktivnosti potraživati iz stranih izvora
finansiranja.

Tokom 2004. godine, jedna od aktivnosti Komisije i resornih ministarstava biće i da izvrše
reviziju aktivnosti, troškova i vremenskih rokova za implementaciju Plana. Očekuje se da svake
godine, u sklopu monitoring izvještaja Vlade, bude urađena revizija troškova, istovremeno
pažljivo prateći i strane i domaće izvore finansiranja korišćene za implementaciju Plana.
U idealnom slučaju, ovaj izvještaj bi trebao da naglasi promjene u budžetskoj politici u okviru
resornih ministarstava koje će zahtijevati ne samo dodatne troškove, već i prioritete koji se tiču
djece.



9
    Vidjeti aneks D – nacrt Opisa dužnosti i odgovornosti za RGDI


                                                                                                           71
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Skraćenice
BiH – Bosna i Hercegovina
CRS – Katolička služba za pomoć
CSR – Centar za socijalni rad
DZ – Dom zdravlja
GDP – Bruto društveni proizvod (Gross Domestic Product)
GYTS – Globalno istraživanje upotrebe duvana kod mladih
HIV/AIDS – Stečeni sindrom gubitka imuniteta
HO – Humanitarna organizacija
IZZ – Institut za zdravlje Crne Gore
ISSP – Institut za strateške studije i prognoze
IVPZS – Istraživanje višestrukih pokazatelja zdravstvenog stanja i ponašanja žena i djece
JUCSR – Javna ustanova Centar za socijalni rad
KCCG – Klinički Centar Crne Gore
LZ – Lokalna zajednica
MF – Ministarstvo finansija
MONSTAT – Republički zavod za statistiku Crne Gore
MOP – Materijalno obezbjeđenje za porodice
MP – Ministarstvo pravde
MPN – Ministarstvo prosvjete i nauke
MPŠV – Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede
MRSS – Ministarstvo rada i socijalnog staranja
MUP – Ministarstvo unutrašnjih poslova
MZ – Ministarstvo zdravlja
MZŽSUP – Ministarstvo zaštite životne sredine i uređenja prostora
NVO – Nevladina organizacija
OMT – Operativni multidisciplinarni timovi
PPI – Polno prenosive infekcije
PRSP – Dokument strategije za borbu protiv siromaštva (Poverty Reduction Strategy Paper)
PZZ – Primarna zdravstvena zaštita
RAE – Romi, Aškelji i Egipćani
RCG – Republika Crna Gora
RGDI – Radna grupa za DevInfo bazu podataka
RFZ – Republički fond za zdravstvo
SiCG – Srbija i Crna Gora
SSO – Stopa smrtnosti odojčadi
SZO – Svjetska zdravstvena organizacija
TBC - Tuberkoloza
UC – Uprava carina
UN – Ujedinjene nacije
UNHCHR – Visoki komesarijat Ujedinjenih nacija za ljudska prava
UNHCR – Visoki komesarijat Ujedinjenih nacija za izbjeglice
UNICEF – Dječiji fond Ujedinjenih nacija
VCG – Vlada Crne Gore
ZZZ – Zavod za zdravstvenu zaštitu, Podgorica




72
                                                         Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                              Radna verzija



Bibliografija
Zakoni
(1959) Deklaracija o pravima djeteta

(1990) Convenction on the Rights of the Child

(1992) Convention against Torture and any other cruel inhuman or degrading treatment or
punishment; Dostupno na: http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/Statusfrset?OpenFrameSet

(1992) Ustav Republike Crne Gore, “Službeni list RCG”, br. 48/92

(1992) Zakon o specijalnom vaspitanju i obrazovanju, “Službeni list RCG”, br. 56/92

(1993) Krivični zakon RCG, “Službeni list RCG”, br. 42/93

(1993) Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju, “Službeni list RCG”, br. 14/83, 12/85,
14/89, 28/91, 18/92, 20/93

(1994) Zakon o srednjem obrazovanju, “Službeni list RCG”, br. 56/92, 27/94

(1995) Zakon o osnovnim školama, “Službeni list RCG”, br. 34/91, 56/92, 32/93, 20/95

(1996) Zakon o životnoj sredini, “Službeni list RCG”, br. 12/96

(1996) Zakon o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenom osiguranju, “Službeni list SRCG”, br. 39/90 i
21/91 i “Službeni list RCG”, br. 30/92, 58/92, 6/94, 27/94, 16/95, 22/95 i 23/96

(1996) Zakon o osnovama penzijskog i invalidskog osiguranja, “Službeni list SRJ”, br. 30/96

(1998) Zakon o zaštiti civilnih invalida rata, “Službeni list RCG”, br. 44/97, 1/98

(1998) Porodični zakon, “Službeni list Crne Gore”, br. 7/89

(2000) Zakon o pravima boraca, vojnih invalida i članova njihovih porodica, “Službeni list SRJ”,
br. 24/98, 29/98, 25/00

(2001) Zakon o dječijoj i socijalnoj zaštiti, “Službeni list RCG”, br. 45/93, 16/95, 44/01

(2002) Opšti Zakon o obrazovanju i vaspitanju, “Službeni list RCG”, br. 64/02

(2002) Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child on the sale of children,
child prostitution and child pornography; Dostupno na:
http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/Statusfrset?OpenFrameSet

(2002) Zakon o zapošljavanju, “Službeni list RCG”, br. 5/02

(2002) Ustavna povelja državne zajednice Srbija i Crna Gora, Narodna Skupština Republike
Srbije, Skupština Republike Crne Gore i Savezna skupština, 14. mart 2002. godine


                                                                                                       73
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


(2002) Zakon o osnovnom obrazovanju i vaspitanju, “Službeni list RCG”, br. 64/02

(2002) Zakon o predškolskom vaspitanju i obrazovanju, “Službeni list RCG”, br. 64/02

(2002) Zakon o stručnom obrazovanju, “Službeni list RCG”, br. 64/02

(2002) Zakon o srednjim školama, “Službeni list RCG”, br. 28/91, 64/02

(2002) Zakon o budžetu Republike Crne Gore za 2003. godinu, “Službeni list RCG”, br. 72/02

(2003) Zakon o zaštitniku ljudskih prava i sloboda, “Službeni list RCG”, br. 41/03

(2003) Zakon o radu, “Službeni list RCG”, br. 43/03

(2003) Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o budžetu Republike Crne Gore za 2003. godinu ,
“Službeni list RCG”, br. 45/03

(2003) Krivični Zakonik, “Službeni list RCG”, br. 70/03

(2003) Radni tekst (koji je sačinila uža Radna grupa i Komisija za izradu Zakona) Zakona o
ostvarivanju prava i sloboda nacionalnih i etničkih manjina, novembar, 2003

Ostalo

Dječiji horizonti (2003), “Report on ‘World Fit for children 2010’ Project Results”, Dječji
horizonti, Podgorica

Federalni Zavod za statistiku SCG, Republički zavod za statistiku Crne Gore, Republički zavod
za statistiku Srbije (2002) Nacrt dokumenta “Master Plan razvoja i harmonizacije zvanične
jugoslovenske statistike”, Federalni Zavod za statistiku SCG, Republički Zavod za statistiku Crne
Gore, Republički Zavod za statistiku Srbije, Beograd

Government of the FR Yugoslavia (2001), "National Report on Follow-up to the World Summit
for Children", The Federal Republic of Yugoslavia

Government of the Republic of Montenegro (2003a), “First Draft Poverty Reduction Strategy
Paper”, Government of the Republic of Montenegro, Podgorica

Government of the Republic of Montenegro (2003b) “Poverty Reduction Strategy Paper”,
Government of the Republic of Montenegro, Podgorica

Institut za zdravlje Crne Gore, Centar za epidemiologiju (2003), “Izvještaj o sprovedenoj
imunizaciji u Crnoj Gori za 2002. godinu”, Institut za zdravlje Crne Gore, Centar za
epidemiologiju, Podgorica

IRC Montenegro (2003), “Assessment of Health Care Needs in Montenegro, Special Medical
Program”, IRC Montenegro, Podgorica

ISSP (2003a), “Household Survey: Report #6”, ISSP, Montenegro

ISSP (2003b), “Household Survey: Report #7 ”, ISSP, Montenegro


74
                                                       Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                            Radna verzija


ISSP (2003c), “Household Survey: Report #8 ”, ISSP, Montenegro

Jovanović, A. (2003), “Izvještaj o registraciji raseljenih lica sa Kosova u Crnoj Gori 2003“,
Vlada Republike Crne Gore, Komeserijat za raseljena lica, Podgorica

Ministry of Health (2003), “Global Youth Tobacco Survey (GYTS) Report for Republic of
Montenegro”, Ministry of Health, Podgorica

Republican Commission on AIDS (RCA) – Montenegro (2003), “Comprehensive Response to
Address HIV/AIDS in Montenegro”, Republican Commission on AIDS, Podgorica

Republički zavod za statistiku (2001) Republika Crna Gora, "Statistički godišnjak 2002",
Republički zavod za statistiku, Podgorica

Republički zavod za statistiku (2002) Republika Crna Gora, "Statistički godišnjak 2002",
Republički zavod za statistiku, Podgorica

UN Country Team (2003) Common Country Assesment for Serbia & Montenegro, UN, Belgrade

UNDP – Montenegro, ISSP (2003), “Households Survey RAE, Refugees and IDPs”, UNDP –
Montenegro, ISSP, Montenegro

UNHCR (2002), “Global Appeal 2004, Serbia and Montenegro”, Dostupno na:
http://www.unhcr.ch/cgi-
bin/texis/vtx/home/+9wwBmeD5XkCwwwwwwwwwwwwhFqhT0yfEtFqnp1xcAFqhT0yfEcFq5
tcdxwcawppnwca+XX6Mzm1wwwwwwwDzmxwwwwwww1FqmRbZ/opendoc.pdf

UNICEF (2001a), “ Istraživanje višestrukih pokazatelja zdravstvenog stanja i ponašanja žena i
djece: Izvještaj za Saveznu Republiku Jugoslaviju”, UNICEF, Belgrade

UNICEF (2001b), “Ten years of Child Rights in Yugoslavia 1990-2000: A Review”, Belgrade,
UNICEF Belgrade

UNICEF (2002), “A World Fit for Children: Millenium Development Goals, Special Session on
Children Documents, The Convention on the rights of the child”, UNICEF New York, USA

UNICEF (2003), “Report on the Results of the Participatory Research on Poverty Affected
Children in Montenegro”, UNICEF, Podgorica

Vlada Republike Crne Gore (2003a), “Akcioni plan za prevenciju narkomanije kod djece i
omladine u Crnoj Gori”, Vlada Republike Crne Gore, Podgorica

Vlada Republike Crne Gore, Ministarstvo rada i socijalnog staranja, (2003b), “Nacionalni
program prevencije neprihvatljivog ponašanja djece i mladih u Crnoj Gori”, Vlada Republike
Crne Gore, Podgorica

Vlada Republike Crne Gore, Ministarstvo zdravlja, Komisija za izradu projekta “Nasilje i
zdravlje” (2003c), “Predlog Nacionalnog programa za prevenciju nasilja”, Vlada Republike
Crne Gore, Podgorica




                                                                                                     75
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Vlada Republike Crne Gore, Ministarstvo inostranih poslova (2003d), “Strategija za borbu protiv
trgovine ljudima”, Vlada Republike Crne Gore, Podgorica

Zavod za zdravstvenu zaštitu Podgorica (1999), “Istraživanje o stavovima i ponašanju školske
djece i omladine u vezi bolesti zavisnosti, seksualnosti i ishrane u Republici Crnoj Gori”, Zavod
za zdravstvenu zaštitu Podgorica, Podgorica

Zavod za zdravstvenu zaštitu Podgorica (2000), “Statistički godišnjak 1999.”, Zavod za
zdravstvenu zaštitu Podgorica, Podgorica

Zavod za zdravstvenu zaštitu Podgorica (2002), “Statistički godišnjak 2001.”, Zavod za
zdravstvenu zaštitu Podgorica, Podgorica




76
                                                       Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                            Radna verzija


Aneksi
Aneks A: Ratifikovane UN, MOR i EU konvencije

Konvencije Ujedinjenih Nacija

Convention on Rights of the Child – 12. mart 2003. god. (Sukcesija)
Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child on the involvement of children in
armed conflict - Ratifikovan 12. mart 2003. god.
Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child on the sale of children, child
prostitution and child pornography - Ratifikovan 10. oktobar 2002. god.
Convention against Torture and any other cruel inhuman or degrading treatment or punishment –
12. mart 2003. god. (Sukcesija)
International Covenant on Civil and Political Rights – 12. mart 2003. god. (Sukcesija)
Optional Protocol to the International Covenant on Civil and Political Rights – 6. decembar 2001.
god. (EIF datum)
Second Optional Protocol to the International Covenant on Civil and Political Rights – 6.
septembar 2001. god. (Primljene instrukcije)
Convention on the Elimination of all forms of discrimination against women – 1982. god.
(Ratifikovana)
International Convention on the Elimination of All forms of Racial Discrimination – 1967. god.
(Ratifikovana)
International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights – 12. mart 2003. god.

Konvencije Međunarodne organizacije rada (International labor organization)

Unemployment Convention, 1919 (Br. 2) – 24. novembar 2000. god.
Maternity Protection Convention, 1919 (Br. 3) – 24. novembar 2000. god.
Unemployment Indemnity (Shipwreck) Convention, 1920 (No. 8) – 24. novembar 2000. god
Placing of Seamen Convention, 1920 (No. 9) – 24. novembar 2000. god.
Right of Association (Agriculture) Convention, 1921 (No. 11) – 24. novembar 2000. god.
Workmen's Compensation (Agriculture) Convention, 1921 (No. 12) – 24. novembar 2000. god.
White Lead (Painting) Convention, 1921 (No. 13) – 24. novembar 2000. god.
Weekly Rest (Industry) Convention, 1921 (No. 14) – 24. novembar 2000. god.
Medical Examination of Young Persons (Sea) Convention, 1921 (No. 16) – 24. novembar 2000.
god.
Workmen's Compensation (Accidents) Convention, 1925 – 24. novembar 2000. god.
Workmen's Compensation (Occupational Diseases) Convention, 1925 (No. 18) – 24. novembar
2000. god.
Equality of Treatment (Accident Compensation) – 24. novembar 2000. god.
Seamen's Articles of Agreement Convention, 1926 (No. 22) – 24. novembar 2000. god.
Repatriation of Seamen Convention, 1926 (No. 23) – 24 novembar 2000. god.
Sickness Insurance (Industry) Convention, 1927 (No. 24) – 24. novembar 2000. god.
Sickness Insurance (Agriculture) Convention, 1927 (No. 25) – 24. novembar 2000. god.
Marking of Weight (Packages Transported by Vessels) Convention, 1929 (No. 27) – 24.
novembar 2000. god.
Forced Labour Convention, 1930 (No. 29) – 24. novembar 2000. god.
Protection against Accidents (Dockers) Convention (Revised), 1932 (No. 32) – 24. novembar
2000. god.
Underground Work (Women) Convention, 1935 (No. 45) – 24. novembar 2000. god.


                                                                                                     77
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Maintenance of Migrants' Pension Rights Convention, 1935 (No. 48) – 24. novembar 2000. god.
Officers' Competency Certificates Convention, 1936 (No. 53) – 24. novembar 2000. god.
Sickness Insurance (Sea) Convention, 1936 (No. 56) – 24. novembar 2000. god.
Certification of Ships' Cooks Convention, 1946 (No. 69) – 24. novembar 2000. god.
Medical Examination (Seafarers) Convention, 1946 (No. 73) – 24. novembar 2000. god.
Certification of Able Seamen Convention, 1946 (No. 74) – 24. novembar 2000. god.
Final Articles Revision Convention, 1946 (No. 80) – 24 novembar 2000. god.
Labour Inspection Convention, 1947 (No. 81) – 24. novembar 2000. god.
Freedom of Association and Protection of the Right to Organize Convention, 1948 (No. 87) – 24.
novembar 2000. god.
Employment Service Convention, 1948 (No. 88) – 24. novembar 2000. god.
Night Work (Women) Convention (Revised), 1948 (No. 89) – 24. novembar 2000. god.
Night Work of Young Persons (Industry) Convention (Revised), 1948 (No. 90) – 24. novembar
2000. god.
Paid Vacations (Seafarers) Convention (Revised), 1949 (No. 91) – 24. novembar 2000. god.
Accommodation of Crews Convention (Revised), 1949 (No. 92) – 24. novembar 2000. god.
Migration for Employment Convention (Revised), 1949 (No. 97) isključene su odredbe u Aneksu
III – 24. novembar 2000. god.
Right to Organize and Collective Bargaining Convention, 1949 (No. 98) – 24. novembar 2000.
god.
Equal Remuneration Convention, 1951 (No. 100) – 24. novembar 2000. god.
Social Security (Minimum Standards) Convention, 1952 (No. 102) Usvojeni su djelovi II, III, IV,
V i VI, VIII i X. Dio VI nije više primjenjiv kao rezultat ratifikacije Konvencije broj 121. – 24.
novembar 2000. god.
Maternity Protection Convention (Revised), 1952 (No. 103) – 24. novembar 2000. god.
Abolition of Forced Labour Convention, 1957 (No. 105) – 24. novembar 2000. god.
Weekly Rest (Commerce and Offices) Convention, 1957 (No. 106) Vlada je proglasila da se
Konvencija takođe odnosi i na osobe zaposlene u ustanovama, određeno u Članu 3, paragraf 1. –
24. novembar 2000. god.
Wages, Hours of Work and Manning (Sea) Convention (Revised), 1958 (No. 109) Convention
not in force – 24. novembar 2000. god.
Discrimination (Employment and Occupation) Convention, 1958 (No. 111) – 24. novembar 2000.
god.
Medical Examination (Fishermen) Convention, 1959 (No. 113) – 24. novembar 2000. god.
Fishermen's Articles of Agreement Convention, 1959 (No. 114) – 24. novembar 2000. god.
Final Articles Revision Convention, 1961 (No. 116) – 24. novembar 2000. god.
Guarding of Machinery Convention, 1963 (No. 119) – 24. novembar 2000. god.
Employment Injury Benefits Convention, 1964 [Schedule I amended in 1980] (No. 121) – 24.
novembar 2000. god.
Employment Policy Convention, 1964 (No. 122) – 24. novembar 2000. god.
Accommodation of Crews (Fishermen) Convention, 1966 (No. 126) – 24. novembar 2000. god.
Labour Inspection (Agriculture) Convention, 1969 (No. 129) – 24. novembar 2000. god.
Minimum Wage Fixing Convention, 1970 (No. 131) – 24. novembar 2000. god.
Holidays with Pay Convention (Revised), 1970 (No. 132) Dužina odmora je određena na 18
radnih dana. Prihvaćene su odredbe Člana 15, paragraf 1(a) i (b). – 24. novembar 2000. god.
Workers' Representatives Convention, 1971 (No. 135) – 24. novembar 2000. god.
Benzene Convention, 1971 (No. 136) – 24. novembar 2000. god.
Minimum Age Convention, 1973 (No. 138) Minimalni uzrast je određen na 15 godina – 24.
novembar 2000. god.
Occupational Cancer Convention, 1974 (No. 139) – 24. novembar 2000. god.
Paid Educational Leave Convention, 1974 (No. 140) – 24. novembar 2000. god.


78
                                                    Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                         Radna verzija


Human Resources Development Convention, 1975 (No. 142) – 24. novembar 2000. god.
Migrant Workers (Supplementary Provisions) Convention, 1975 (No. 143) – 24. novembar 2000.
god.
Working Environment (Air Pollution, Noise and Vibration) Convention, 1977 (No. 148) – 24.
novembar 2000. god.
Occupational Safety and Health Convention, 1981 (No. 155) – 24. novembar 2000. god.
Workers with Family Responsibilities Convention, 1981 (No. 156) – 24. novembar 2000. god.
Termination of Employment Convention, 1982 (No. 158) – 24. novembar 2000. god.
Vocational Rehabilitation and Employment (Disabled Persons) Convention, 1983 (No. 159) – 24.
novembar 2000. god.
Occupational Health Services Convention, 1985 (No. 161) – 24. novembar 2000. god.
Asbestos Convention, 1986 (No. 162) – 24. novembar 2000. god.
Worst Forms of Child Labour Convention, 1999 (No. 182) – 24. novembar 2000. god.

Konvencije EU-a koje se odnose na djecu

European Convention on Recognition and Enforcement of Decision concerns Custody of
Children and on Restoration of Custody of Children – 18. januar 2002. god.




                                                                                                  79
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija



Aneks B: Vremenska dinamika razvoja Nacionalnog plana akcija

26-28. Oktobar 2003.god.                        DevInfo trening
13. Novembar 2003.god.                          Formiranje Komisije za izradu nacionalnog plana
                                                za prava djece
9. Decembar 2003. god.                          Sastanak Komisije za izradu plana za dječija prava
11. Decembar 2003.god.                          Konsultacije sa djecom (7-12) u Podgorici
11. Decembar 2003.god.                          Konsultacije sa djecom sa posebnim potrebama
                                                (12-18) u Podgorici
13. Decembar 2003. god.                         Konsultacije sa djecom sa posebnim potrebama
                                                (12-18) u Nikšiću
15. Decembar 2003.god.                          Konsultacije sa djecom (0-3) u Bijelom Polju
15. Decembar 2003.god.                          Konsultacije sa djecom (4-7) u Bijelom Polju
15. Decembar 2003. god.                         Konsultacije sa djecom (7-12) u Mojkovcu
15-19. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa djecom (12-18) u Herceg Novom
15-19. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa djecom (12-18) u Podgorici
15-19. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa djecom (12-18) u Nikšiću
15-19. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa djecom (12-18) u Cetinju
15-19. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa djecom (12-18) u Beranama i Plavu
16. Decembar 2003. god.                         Konsultacije sa RAE djecom (12-18) u Nikšiću
16-17. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa odraslima u Baru
16-17. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa odraslima u Kotoru
16-17. Decembar 2003.god.                       Konsultacije sa odraslima u Tivtu
16-17. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa odraslima u Podgorici
16-17. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa odraslima u Bijelom Polju
16-17. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa odraslima u Cetinju
16-17. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa odraslima u Žabljaku, Šavniku i
                                                Rožajama
16-17. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa odraslima u Danilovgradu
17. Decembar 2003. god.                         Sastanak Komisije za izradu plana za dječija prava
17. Decembar 2003. god.                         Konsultacije sa djecom (7-12) u Plužinama
17. Decembar 2003. god.                         Konsultacije sa djecom (0-3) u Nikšiću
17. Decembar 2003. god.                         Konsultacije sa djecom (4-7) u Nikšiću
17. Decembar 2003. god.                         Konsultacije sa djecom (7-12) u Nikšiću
18. Decembar 2003. god.                         Konsultacije sa djecom (0-3) u Budvi
18. Decembar 2003. god.                         Konsultacije sa djecom (4-7) u Budvi
18. Decembar 2003. god.                         Konsultacije sa RAE djecom (7-12) u Podgorici
18. Decembar 2003. god.                         Konsultacije sa roditeljima djece sa posebnim
                                                potrebama u Nikšiću
19. Decembar 2003. god.                         Konsultacije sa djecom (0-3) u Baru
19-21. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa odraslim izbjeglicama/privremeno
                                                raseljenim licima u Andrijevici
16-17. Decembar 2003. god.                      Konsultacije sa odraslima u Ulcinju
20. Decembar 2003. god.                         Konsultacije sa djecom izbjeglica/privremeno
                                                raseljenih lica (7-12) u Baru


80
                                          Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                               Radna verzija


21. Decembar 2003. god.      Konsultacije sa djecom izbjeglica/privremeno
                             raseljenih lica (7-12) u Baru
21. Decembar 2003. god.      Konsultacije sa RAE djecom (7-12) u Herceg
                             Novom
22. Decembar 2003. god.      Konsultacije sa djecom (0-3) u Kolašinu
22. Decembar 2003. god.      Konsultacije sa djecom (4-7) u Kolašinu
23. Decembar 2003. god.      Konsultacije sa djecom (0-3) u Podgorici
23. Decembar 2003. god.      Konsultacije sa djecom (4-7) u Podgorici
23. Decembar 2003.god.       Okrugli sto sa predstavnicima NVO u Podgorici
15. Januar 2003. god.        Sastanak Komisije za izradu plana za dječija prava
21. Januar 2004. god.        Sastanak DevInfo radne grupe
30. Januar 2004. god.        Regionalna konferencija u Baru
03. Februar 2004. god.       Sastanak DevInfo radne grupe
04. Februar 2004. god.       Regionalna konferencija u Bijelom Polju
06. Februar 2004. god.       Regionalna konferencija u Podgorici
09.-16. Februar 2004. god.   Konsultacije za ocjenu realizovanog
21. Februar 2004. god.       Sastanak DevInfo radne grupe
11. Mart 2004. god.          Sastanak DevInfo radne grupe
16. Mart 2004. god           Sastanak Predsjedavajućeg Komisije za izradu
                             plana za prava djece i UNICEF-a




                                                                                        81
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Aneks C: Definicije indikatora

Sva djeca imaju pravo na zaštitu od nejednakosti

Stopa samoubistava među djecom <18 godina:
Broj samoubistava djece mlađe od 18 godina.

Broj djece u ustanovama socijalne i dječije zaštite (ukupno, ženski, muški):
Broj djece smještene u institucije socijalne i dječije zaštite.

Procenat djece u porodičnom/starateljskom smještaju
Procenat djece u porodičnom/starateljskom smještaju u odnosu na ukupan broj djece kojima je
potrebno alternativno staranje.

Procenat djece sa posebnim potrebama (ukupno, ženski, muški):
Procenat registrovane djece sa posebnim potrebama u odnosu na ukupan broj djece.

Broj prijavljenih slučajeva zlostavljanja djece:
Broj slučajeva zlostavljanja djece (starosti 0-18 godina) koji su prijavljeni CSR ili policiji.

Odgovor na zlostavljanje djece:
Procenat prijavljene zlostavljane djece koji je prijavljen i adekvatno riješen u roku od šest
mjeseci, jedne godine, dvije ili više godina od trenutka kad je zlostavljanje, zanemarivanje ili
nasilje započelo.

Broj identifikovanih slučajeva trafikinga:
Broj identifikovanih/prijavljenih slučajeva trafikinga.

Broj slučajeva trafikinga izvedenih na sud:
Broj slučajeva trafikinga izvedenih na sud.

Stopa siromaštva među djecom (0-18):
Procenat djece starosti od 0-18 godina koja žive u porodicama koje imaju prihode manje od
prihoda definisanih linijom siromaštva (€ 116.2 po potrošačkoj jedinici).

Stopa siromaštva među RAE djecom (0-18):
Procenat RAE djece starosti od 0-18 godina koja žive u porodicama koje imaju prihode manje od
prihoda definisanih linijom siromaštva (€ 116.2 po potrošačkoj jedinici).

Stopa siromaštva među djecom izbjeglica i raseljenih lica (0-18):
Procenat djece izbjeglica i raseljenih lica starosti od 0-18 godina koja žive u porodicama koje
imaju prihode manje od prihoda definisanih linijom siromaštva (€ 116.2 po potrošačkoj jedinici).

Broj djece izbjeglica/privremeno raseljenih lica koja žive u kolektivnim centrima:
Broj djece, uzrasta 0-18 godina, koja su se pod prisilom preselila u Crnu Goru iz drugih zemalja
(izbjeglice), privremeno raseljena lica (IDPs) uključujući i djecu koja su se preselila iz Kosova i
Metohije, a žive u kolektivnim centrima.




82
                                                        Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                             Radna verzija


Sve djevojčice i svi dječaci imaju pravo i pristup kvalitetnom obrazovanju

Dio BDP izdvojen za obrazovanje:
Procenat BDP koji je izdvojen za obrazovanje.

Procenat djece obuhvaćene jaslicama (1-3):
Procenat djece od 1-3 godine koja idu u jaslice (poludnevni ili cjelodnevni boravak).

Procenat djece obuhvaćene vrtićima (3-6):
Procenat djece od 3-6 godina koja pohađaju predškolske ustanove (poludnevni ili cjelodnevni
boravak).

Broj RAE djece obuhvaćene predškolskim ustanovama (ukupno, ženski, muški):
Broj RAE djece predškolskog uzrasta(1-6 godina) koja pohađaju predškolske ustanove
(poludnevni ili cjelodnevni boravak).

Broj djece sa posebnim potrebama obuhvaćene predškolskim ustanovama (ukupno, ženski,
muški):
Broj djece sa posebnim potrebama predškolskog uzrasta(1-6 godina) koja pohađaju predškolske
ustanove (poludnevni ili cjelodnevni boravak).

Stopa upisa u osnovnu školu:
Procenat djece uzrasta 7-15 godina upisanih u osnovnu školu.

Broj RAE djece u osnovnim školama (ukupno, ženski, muški):
Broj RAE djece uzrasta 7-15 upisanih u osnovnu školu.

Stopa upisa u osnovnu školu za RAE djecu (ukupno, ženski, muški):
Procenat RAE djece uzrasta 7-15 godina upisanih u osnovnu školu.

Stopa upisa u osnovnu školu za djecu izbjeglica/raseljenih lica (ukupno, ženski, muški):
Procenat djece izbjeglica/raseljenih lica uzrasta 7-15 godina upisanih u osnovnu školu.

Broj djece sa posebnim potrebama u «inkluzivnoj» nastavi u osnovnim školama (ukupno,
ženski, muški):
Broj djece sa posebnim potrebama koja pohađaju redovne osnovne škole.

Broj djece sa posebnim potrebama u osnovnom obrazovanju ( redovne škole, specijalne
škole) (ukupno, ženski, muški):
Broj djece sa posebnim potrebama koja pohađaju osnovne škole (redovne, specijalne škole).

Procenat učenika koji završe peti razred (ukupno, ženski, muški, RAE):
Procenat djece koja su upisala prvi razred i dospjela do 5-tog u odgovarajućem uzrastu.

Procenat djece koja završe osnovnu školu (ukupno, RAE, ženski, muški):
Procenat djece upisane u osnovnu školu koja završe osnovnu školu u odgovarajućem uzrastu.

Stopa upisa u srednje obrazovanje:
Proporcija djece uzrasta od 15-19 koji su upisani u srednju školu.

Broj RAE djece u srednjim školama (ukupno, ženski, muški):


                                                                                                      83
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Broj RAE djece srednjoškolskog uzrasta upisanih u srednju školu.

Procenat škola sa uspostavljenim zajednicama učenika i parlamentima mladih
Procenat osnovnih i srednjih škola u kojima su formirane zajednice učenika i parlamenti mladih.

Stopa nepismenosti (10-18) (ukupno, ženski, muški):
Nesposobnost da se na bilo kom jeziku pročita ili napiše bilo kakva poruka.

Stopa nepismenosti među RAE djecom (10-18) (ukupno, ženski, muški):
Nesposobnost da se na bilo kom jeziku pročita ili napiše bilo kakva poruka.

Osigurati zdrav život za djevojčice i dječake

Dio BDP izdvojen za zdravstvo:
Procenat BDP koji je izdvojen za zdravstvo.

Obuhvat vakcinacijom protiv DPT:
Procenat jednogodišnje djece vakcinisane protiv difterije, pertusisa i tetanusa (DPT).

Obuhvat vakcinacijom protiv malih boginja:
Procenat djece vakcinisane protiv malih boginja u toku druge godine života.

Obuhvat vakcinacijom protiv dječije paralize:
Procenat jednogodišnje djece vakcinisane protiv dječije paralize.

Obuhvat vakcinacijom protiv tuberkuloze:
Procenat jednogodišnje djece vakcinisane protiv tuberkuloze.

Prevalencija HIV/AIDS-a kod djece (ukupno, ženski, muški, dobne grupe):
Broj prijavljene djece koja su inficirana HIV/AIDS-om.

Broj djece siročadi zbog AIDS-a:
Broj evidentirane djece koja su postala siročad zbog smrti roditelja ili staratelja od AIDS-a.

Broj trudnica inficiranih HIV/AIDS-om:
Broj prijavljenih trudnica inficiranih HIV/AIDS-om.

Stopa mortaliteta odojčadi:
Godišnji broj umrle odojčadi na 1000 živorođenih.

Stopa mortaliteta djece mlađe od 5 godina:
Godišnji broj umrlih od trenutka rođenja do navršenih     5 godina života na 1000 živorođenih.

Procenat djece sa niskom tjelesnom masom na rođenju (ukupno, ženski, muški):
Procenat živorođenih sa tjelesnom masom manjom od 2 500 grama.

Procenat djece koja se hrane isključivo majčinim mlijekom (0-6 mjeseci):
Procenat odojčadi mlađih od šest mjeseci (180 dana) koja se hrane isključivo dojenjem bez bilo
kakve dopunske ishrane.

Prevalencija neuhranjenosti kod djece do 5 godina starosti (-2SD) (ukupno, ženski, muški):


84
                                                       Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                            Radna verzija


Procenat umjereno neuhranjene djece mlađe od 5 godina (-2SD težina-za-starost u odnosu na
referentnu populaciju SZO).

Stopa maternalnog mortaliteta:
Broj umrlih žena zbog uzroka povezanih sa trudnoćom i porođajem u toku trudnoće ili 42 dana
nakon porođaja na 100 000 živorođenih u toku jedne godine.

Procenat porođaja obavljenih uz stručni nadzor:
Procenat rođenih pod stručnim zdravstvenim nadzorom (ljekari, sestre, babice ili osoblje iz
primarne zdravstvene zaštite obučeno u akušerskim vještinama).

Prenatalna zaštita:
Procenat žena starosti od 15-49 godina koje su tokom trudnoće bar jednom posjetile doktora.

Procenat djece koja puše (ukupno, ženski, muški, dobne grupe):
Procenat djece koja puše.

Procenat djece koja piju alkohol (ukupno, ženski, muški, dobne grupe):
Procenat djece koja piju alkoholna pića.

Procenat djece koja koriste drogu (ukupno, ženski, muški, dobne grupe):
Procenat djece koja koriste drogu.

Prevalencija kontracepcije (ukupno, ženski, muški):
Zastupljenost kontracepcije – proporcija žena od 15-49 godina koje koriste kontracepciju ili čiji
partneri koriste kontracepciju.

Adolescentska stopa fertiliteta (15-19):
Broj živorođenih od strane djevojčica od 15-19 godina starosti na 1000 djevojčica uzrasta 15-19
godina.

Zaštititi životnu sredinu za djecu

Dostupnost bezbjedne vode za piće (priključak na javnu infrastrukturu ili sopstveno
vodosnabdijevanje):
Proporcija stanovnika koji koriste bilo koju od sledećih bezbjednih načina vodosnabdijevanja
pijaćom vodom: (1) voda iz česme, (2) javna česma, (3) bušotina/pumpa, (4) bunar
(zaštićen/pokriven), (5) zaštićeni izvor.

Dostupnost bezbjedne vode za piće za RAE stanovništvo:
Proporcija RAE stanovnika koji koriste bilo koju od sledećih bezbjednih načina
vodosnabdijevanja pijaćom vodom: (1) voda iz česme, (2) javna česma, (3) bušotina/pumpa, (4)
bunar (zaštićen/pokriven), (5) zaštićeni izvor.

Procenat stanovništva koji ima priključak na javni kanalizacioni sistem:
Procenat stanovnika koji imaju priključak na javni kanalizacioni sistem.

Dostupnost kućnih sanitarnih priključaka za RAE stanovništvo:
Procenat RAE stanovništva koja ima sanitarne uređaje u kući.

Emisija ugljendioksida (u tonama po glavi stanovnika):


                                                                                                     85
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


Emisija CO2 u tonama po glavi stanovnika.

Stopa obolijevanja djece od respiratornih infekcija:
Broj djece oboljele od akutnih i hroničnih respiratornih infekcija na 1000 uzrasta 0-18.

Sva djeca su punopravni građani

Procenat djece čije je rođenje registrovano do mjesec dana nakon rođenja:
Procenat djece čije je rođenje uredno prijavljeno/registrovano do mjesec dana nakon rođenja u
odnosu na ukupan broj živorođenih za tu godinu.

Procenat ranijih izbjeglica i raseljenih lica sa trajnim rješenjem u Republici Crnoj Gori u
poređenju sa onima koji ostaju izbjeglice/privremeno raseljena lica:
Odnos onih koji su imali status izbjeglice/privremeno raseljenih lica koji imaju trajno rješenje u
Republici Crnoj Gori u poređenju sa onima koji ostaju izbjeglice/privremeno raseljena lica
iyra\en u procentima.

Broj evidentirane djece izbjeglica/raseljenih lica (0-18) (ukupno, ženski, muški):
Broj djece izbjeglica/privremeno raseljenih lica uzrasta 0-18.

Broj djece u sukobu sa zakonom (<14, 14-16, 16-18, ukupno, ženski, muški):
Broj djece koja su prijavljena zbog ilegalnih aktivnosti.

Broj djece (<18) u sukobu sa zakonom smještene u institucije (ukupno, ženski, muški):
Broj djece mlađe od 18 godina koja su na bilo koji način zakonski kažnjena zbog ilegalnih
aktivnosti i smještena u institucije.

Broj slučajeva prihvaćenih za Ombudsmanovu proceduru:
Broj razmotrenih i prihvaćenih slučajeva za Ombudsmanovu proceduru aktivnog djelovanja.




86
                                                        Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                             Radna verzija


Aneks D: DevInfo Radna grupa za Crnu Goru

DEVINFO RADNA GRUPA ZA CRNU GORU

Opis dužnosti i odgovornosti

DevInfo Radnu grupu (DIRG) za Crnu Goru je formirala Komisija za izradu Nacionalnog plana
za prava djece i njoj direktno odgovara.

CILJ

Da obezbijedi neophodnu podršku monitoringu statističkih indikatora uticaja u Nacionalnom
planu akcija za djecu u Crnoj Gori kroz DevInfo NPA bazu podataka.

AKTIVNOSTI

DevInfo Radna grupa za Crnu Goru je odgovorna za razvoj i održavanje DevInfo baze podataka,
kao i za prezentaciju podataka dobijenih iz baze kroz sledeće grupe aktivnosti.

        A. Razvoj DevInfo baze podataka
             Da odgovori na zahtjeve za novim podacima potrebnim za monitoring NPA;
             Da prilagođava bazu podataka u skladu sa novim statističkim indikatorima i
               sistemima za prikupljanje podataka;
             Da olakšava međusektorsku diskusiju o indikatorima koji se tiču više sektora.

        B. Održavanje DevInfo baze podataka
             Da redovno unosi podatke u bazu podataka;
             Da obezbijedi redovnu provjeru podataka unešenih u sistem i provjeru
               funkcionisanja same baze u saradnji sa različitim sektorima;
             Da omogući da se podaci iz svih sektora konsoliduju u jedinstvenu bazu
               podataka.

        C. Informisanje o DevInfo bazi podataka
             Da se obezbijedi dostupnost baze podataka javnosti u “user friendly” maniru;
             Da se ministarstva redovno izvještavaju o promjeni vrijednosti indikatora,
                odnosno o njihovom progresu;
             Da se Komisija za izradu Nacionalnog plana za prava djece redovno obavještava
                o aktivnostima Radne grupe;
             Da pomogne u tumačenju indikatora koji se tiču više sektora.

            Način funkcionisanja (nacrt)

Članstvo

Članovi/ice Radne grupe biće predstavnici/e svih ministarstava koja su uključena u
implementaciju Nacionalnog plana akcija za prava djece u Crnoj Gori (NPA) i to iz: Ministarstva
rada i socijalnog staranja, Ministarstva zdravlja, Ministarstva obrazovanja, Ministarstva pravde,
Ministarstva unutrašnjih poslova, Ministarstva za zaštitu životne sredine i uređenje prostora, kao i
dva predstavnika/ce Monstata i jedan predstavnik/ca Komesarijata za raseljena lica. Po nalogu
Komisije za izradu Nacionalnog plana za prava djece i na osnovu predloga bilo kog člana Radne


                                                                                                      87
Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
Radna verzija


grupe u rad Radne grupe mogu se uključiti i dodatni članovi (npr. Institut za strateške studije i
prognoze).

Sastajanje

Sastanci
Sastanci će se održavati barem četiri puta godišnje:
 u skladu sa periodima za unos podataka u različitim sektorima tri puta (januar, jun, oktobar) i
 jedan sastanak u decembru na kojem bi se procijenila uspješnost funkcionisanja DevInfo
    baze podataka za tu godinu i otpočele pripreme za sledeću godinu.

 Sastanak se neće održati ukoliko bar polovina članova Radne grupe ne prisustvuje sastanku.
 Na zahtjev bilo kog člana/ice Radne grupe ili Komisije za izradu Nacionalnog plana za prava
 djece može da se sazove sastanak mimo ovog rasporeda.

 Mjesto održavanja sastanaka
 Sastanci bi se održavali redom u različitim ministarstvima u skladu sa internim dogovorom
 članova Radne grupe.

Agenda i zapisnik
Sastankom će predsjedavati predstavnik/ca ministarstva koje je domaćin tog sastanka.
Predsjedavajući/a je odgovoran za sazivanje sastanka i pripremu agende. Uz poziv za svaki
sastanak dobijaće se agenda predložena od strane predsjedavajuće/g.

Na svakom sastanku predsjedavajući će voditi zapisnik koji će poslati svim članovima Radne
grupe i predsjedniku Komisije za razvoj Nacionalnog plana za prava djece najkasnije 10 dana
nakon sastanka. Svi članovi radne grupe mogu učestvovati u dopunjavanju zapisnika najkasnije
do 5 dana prije sledećeg sastanka.

Odlučivanje
Preporuke i/ili odluke će se donositi ili konsenzusom ili većinom glasova.

Izvještavanje

DevInfo Radna grupa će dvaput godišnje podnositi izvještaj o svojim aktivnostima Komisiji za
razvoj Nacionalnog plana za prava djece, a na zahtjev Komisije i češće. Ovaj izvještaj će sadržati
detaljan opis aktivnosti Radne grupe u proteklom periodu, a za njegovu izradu zadužen je
DevInfo koordinator/ka.

Predstavnici/e ministarstava i ostalih tijela uključenih u rad Radne grupe će pripremati godišnje
izvještaje o indikatorima i njihovom napredovanju u odnosu na postavljene ciljeve koji se tiču
njihovog sektora i to u formatu koji treba da bude razumljiv za ljude koji se bave politikom u
raznim sektorima. Za objedinjavanje izvještaja biće odgovoran koordinator/ka Radne grupe.

Članovi DevInfo Radne grupe za Crnu Goru

 Svaki član/ica DevInfo Radne grupe je odgovoran za:
  i.   Prikupljanje podataka za indikatore koji se tiču njenog/njegovog sektora;
 ii.   Unošenje podataka u DevInfo bazu podataka;
iii.   Kontrolu unijetih podataka (traženje nekonzistentnih vrijednosti);
iv.    Slanje sektorskih baza podataka koordinatoru;


88
                                                           Nacionalni plan akcija za prava djece u Crnoj Gori
                                                                                                Radna verzija


  v.       Komuniciranje sa koordinatorom/kom u slučaju da neka vrijednost ili definicija indikatora
           treba da se promijeni van dogovorenog rasporeda;
 vi.       Aktivno učestvovanje na sastancima Radne grupe;
vii.       Predlaganje sastanka Radne grupe i van zacrtanog rasporeda ukoliko se za to ukaže
           potreba;
viii.      Učestvovanje u izradi zapisnika sa sastanaka;
  ix.      Pripremu godišnjeg izvještaja o indikatorima koji se tiču njenog/njegovog sektora;
   x.      Pripremu nacrta agende za sastanke i sazivanje sastanaka;
  xi.      Slanje poziva za sastanak članovima DevInfo Radne grupe;
 xii.      Pisanje i dopune zapisnika;
xiii.      Učestvovanje u izradi polugodišnjih izvještaja o aktivnostima Radne grupe.


  Koordinator/ka DevInfo Radne grupe za Crnu Goru

  Predsjedavajući/a DevInfo Radne grupe je odgovoran/a za:

      i.    Prikupljanje podataka za indikatore koji se tiču njenog/njegovog sektora;
     ii.    Unošenje podataka u DevInfo bazu podataka;
    iii.    Kontrolu unijetih podataka (traženje nekonzistentnih vrijednosti);
    iv.     Spajanje sektorskih baza podataka;
     v.     Slanje konsolidovane baze podataka resornim ministarstvima i vladinim organizacijama;
    vi.     Postavljanje kompletirane baze podataka na Web preko Biroa za odnose s javnošću Vlade
            Republike Crne Gore;
   vii.     Pripremu dijela godišnjeg izvještaja koji se odnosi na indikatore i objedinjavanje
            izvještaja drugih ministarstava u jedinstven dokument za Komisiju;
  viii.     Unošenje neophodnih izmjena u toku godine u skladu sa zahtjevima resornih
            ministarstava;
    ix.     Pružanje pomoći članovima DevInfo tima u administriranju baze podataka;
     x.     Izradu polugodišnjih izvještaja o aktivnostima Radne grupe za Komisiju za izradu
            Nacionalnog plana za prava djece uključujući i izvještanje o potrebnim dodatnim
            istraživanjima i
    xi.     Komunikaciju između Komisije i Radne grupe.




                                                                                                         89

				
DOCUMENT INFO
Shared By:
Categories:
Tags:
Stats:
views:5
posted:11/13/2012
language:Unknown
pages:89