bon muoi nam noi lao_phan 2__874

BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 96 Phaàn II BAÙO ÑAÁU TRANH http://ebooks.vdcmedia.com 97 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G TOÂI, THAÈNG VO LAÏI Loã laõ khoâng ñaùng keå. Ñoùng cöûa tôø “Coâng Daân”, chuùng toâi vui nhö Teát, bôûi vì coøn bao nhieâu tieàn, chuùng toâi ñi haùt saùng ñeâm. Thöïc ra, trong thôøi gian laøm baùo, anh em cuõng chaúng ai coù tieàn tieâu xaøi, ngöôøi naøo cuõng lo xoay sôû rieâng ñeå chi tieâu trong gia ñình. Rieâng coù Vuõ Troïng Phuïng baán nhaát, laø vì anh chöa coù vôï ñeå buoân baùn giuùp ñôõ, maø baø noäi vaø meï laïi giaø, khoâng theå kieám ra tieàn. Vì theá Vuõ Troïng Phuïng khoâng maáy taùn thaønh neáp soáng cuûa chuùng toâi luùc ñoù; nhieàu khi anh em ñi haùt hay cheø röôïu, phieän phoø thì anh ngoài uoáng nöôùc, huùt thuoác laøo moät mình vaø vieát baøi cho baùo khaùc ñeå kieám theâm giuùp baø, nuoâi meï. Cuoán “Döùt tình” vaø “Gioâng toá” cuûa Thieân Hö Vuõ Troïng Phuïng vieát trong thôøi kyø naøy. Baây giôø ñoïc hai cuoán truyeän aáy, coù nhieàu ngöôøi töôûng laø anh vieát moät hôi; thöïc ra, Vuõ Troïng Phuïng khoâng bao giôø coù thôøi giôø ñeå vieát quaù möôøi trang giaáy. Cöù gaàn ñeán ngaøy phaûi noäp baøi http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 98 cho “Haø Noäi Baùo” - tieåu thuyeát “Gioâng toá” baét ñaàu vieát töøng kyø treân baùo naøy - Vuõ Troïng Phuïng laïi ngoài ì ra moät ñoáng, huùt thuoác laøo vaø hoûi aàm leân coù ai bieát kyø tröôùc “Gioâng toá” ñaõ vieát ñeán ñoaïn naøo roài khoâng. Chaúng ai traû lôøi caû, bôûi vì chaúng coù ai ñoïc “Gioâng toá” heát. Vuõ Troïng Phuïng chaùn ñôøi heát söùc, ñaønh phaûi ñi tìm “Haø Noäi Baùo” ñeå ñoïc xem mình ñaõ vieát ñeán caâu gì, baáy giôø môùi phuû phuïc xuoáng giöôøng nhö con voi vieát tieáp, maét hieáng haún ñi maø löôõi thì leø ra nhö löôõi con thaèn laèn, coù khi vöøa vieát vöøa chöûi theà sao mình laïi khoå ñeán theá naøy, cöù phaûi vieát môùi coù tieàn sanh soáng. Baây giôø Phuïng ñaõ ra ngöôøi thieân coå; nhaéc ñeán anh, ngöôøi ta thöôøng keå laïi moät caâu noùi cuûa anh: “Neáu moãi ngaøy toâi coù moät mieáng bít teát ñeå aên thì ñaâu coù phaûi cheát non nhö theá naøy”. VUÕ TROÏNG PHUÏNG Caâu noùi aáy, chính Phuïng ñaõ thoå loä vôùi toâi treân giöôøng bònh. Phuïng vaø toâi laø baïn hoïc töø lôùp Döï bò tröôøng Haøng Voâi. ÔŒ tröôøng naøy ra, toâi theo hoïc Lyceùe Albert Sarraut, coøn Phuïng luùc ñöôïc möôøi taùm, möôøi chín tuoåi ñaõ phaûi ñi laøm thö kyù cho nhaø in IDEO, kieám moãi thaùng möôøi hai ñoàng baïc ñeå veà nuoâi baø vaø nuoâi meï. Vì khoâng ñuû soáng http://ebooks.vdcmedia.com 99 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G moät phaàn, maø cuõng vì thích vieát vaên, ñoïc baùo phaàn khaùc, ñeán toái veà nhaø, anh vieát truyeän ngaén ñeå baùn cho tôø “Ngoï Baùo” cuûa Buøi Xuaân Hoïc vaø “Noâng Coâng Thöông” cuûa oâng Phaïm Chaân Höng (thaân phuï Phaïm Huy Thoâng, taùc giaû cuoán thô baát huû “Tieáng ñòch soâng O”). Nhöõng truyeän ngaén ñaàu tay cuûa Vuõ Troïng Phuïng laø nhöõng truyeän “böïc thaày”. Baây giôø nhaéc ñeán anh, ai cuõng nhôù ñeán “Soá ñoû”, “Gioâng toá”, “Truùng soá ñoäc ñaéc”, “Döùt tình”, hay nhöõng phoùng söï nhö “Caïm baãy ngöôøi”, “Kyõ ngheä laáy Taây”, maø ít coù ai nhôù raèng Vuõ Troïng Phuïng noåi tieáng moät thôøi laø vì nhöõng truyeän ngaén nhö “Choáng naïng leân ñöôøng”, “Caùi raêng vaøng” vaø nhieàu truyeän khaùc nöõa maø toâi khoâng nhôù teân ñeà, trong ñoù coù moät truyeän ñaêng baùo “Noâng Coâng Thöông”, thuoäc veà loaïi hieän thöïc, taû moät gia ñình ôû Haøng Baïc coù maáy coâ con gaùi ñöùng trong maønh maønh nhìn trai ôû ngoaøi ñöôøng vaø toái ñeán laïi tuï hoïp gaåy ñaøn “xöø, xang, xeâ, líu, coäng”. Phuïng coù moät caùi taøi ñaëc bieät laø khoâng heà bieát ñaùnh baïc laø gì, maø taäp phoùng söï ñaàu tieân vieát cho baùo “Nhöït Taân”, anh daùm ñeà caäp ñeán vaán ñeà baïc bòp. Thöïc ra, anh cuõng chöa heà quan saùt moät vuï “ñaùnh bôø” bao giôø, nhöng anh vieát nhö moät ngöôøi ñaùnh baïc thoâng thaïo nhaát, ñoù laø nhôø moät ngöôøi anh laø oâng Tröôûng Taïo, cuõng ôû phoá http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 100 Haøng Baïc, noùi chuyeän laïi ñeå cho anh vieát. Cuõng theá, ñoïc truyeän “Soá ñoû”, ai cuõng töôûng Phuïng laø moät tay aên chôi saønh soûi kheùt tieáng maø laïi “ñeåu” laø khaùc nöõa, nhöng söï thaät traùi ngöôïc haún: trong taát caû anh em quen bieát, Phuïng coù leõ laø ngöôøi “chaân chæ haït boät” nhaát, hieàn laønh nhaát maø töông ñoái cuõng laø ñaïo ñöùc nhaát. Tieâu pha hay chôi bôøi gì, anh tính toaùn töøng ñoàng xu, khoâng phaûi laø vì keïo, nhöng chính vì anh phaûi ñöùng muõi chòu saøo lo cho caû nhaø, trong ñoù coù moät baø noäi goùa vaø moät baø meï goùa, ñoàng thôøi lo sao ñeå daønh duïm ñöôïc ít tieàn laáy vôï, haàu coù con noái doõi. Veà sau naøy, Phuïng moøn moûi ñi, moät phaàn lôùn cuõng laø vì thöùc ñeâm thöùc hoâm ñeå vieát cho nhieàu baùo nhö “Tieåu thuyeát thöù baûy”, “Tieåu thuyeát thöù naêm”, “Haø Noäi taân vaên”, laáy tieàn, nhöng cuoäc soáng cuûa anh ôû beân ngoaøi ñoái vôùi nhöõng ngöôøi laï, khoâng coù veû gì vaát vaû; traùi laïi, anh laïi ra caùi daùng nhaøn nhaõ, ung dung laø khaùc. Duø baän roän vieát laùch ñeán maáy ñi nöõa, tuaàn naøo anh cuõng ñoïc haøng chuïc tôø baùo Phaùp ñeå hoïc theâm. Trong anh em, coù theå noùi anh laø ngöôøi hieåu roõ tinh thaàn cuûa gioïng vaên “Canard Enchaineù” nhaát, maø anh cuõng am hieåu nhaát chaùnh trò ôû nöôùc Phaùp vaø theá giôùi luùc baáy giôø. http://ebooks.vdcmedia.com 101 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Cuõng trong taát caû anh em, Phuïng laø ngöôøi coù thöù töï, phaøm coù taøi lieäu gì, hay, laï thì caát ñi, cho neân vaøo luùc moät tuaàn baùo ôû Hueá ñaû kích anh vieát vaên khieâu daâm, anh ñaõ leân tieáng traû lôøi raát vöõng, keøm nhieàu chöùng côù vaø taøi lieäu raát “buùa” laøm cho moät linh muïc phaûi nhaän laø anh coù lyù... Phuïng soáng moät cuoäc ñôøi kín ñaùo, khieâm nhöôøng, coi vieäc gì cuõng laø thöôøng vaø khoâng bao giôø toû ra ngaïc nhieân hay lo sôï quaù trôùn. Khoâng coù tieàn thì khoâng tieâu, anh khoâng hoûi vay cuûa ai bao giôø maø cuõng ít phaøn naøn vôùi ai raèng mình khoå. Ñoù laø moät ñöùc tính laøm cho anh em kính neå, nhöng anh em thöông Phuïng nhaát veà ñieåm duø khoå ñeán theá naøo, Phuïng cuõng thuûy chung nhö nhöùt vôùi anh em, cöù moãi khi coù baùo duø bieát tröôùc laø vieát khoâng coù tieàn, khoâng nhieàu thì ít, theá naøo Phuïng cuõng coù baøi coäng taùc vôùi anh em, vaø laâu laâu Phuïng laïi ñi haùt vôùi chuùng toâi, nhaäu nheït nhö ai vaø quaáy cuõng nhö ai. Baây giôø, ngoài keå laïi cuoäc ñôøi noùi laùo, toâi thô thaån coøn nhö troâng thaáy “nhöõng con ma” thaân thieát ñoù, vaøo nhöõng ñeâm möa phuøn, naèm troøn chung quanh moät khay ñeøn noùi chuyeän thaém thieát aân tình; tuy khoâng tuyeân boá ra lôøi, nhöng qua aùnh maét thì ngöôøi naøo nhö cuõng töï theà vôùi loøng laø sinh töû coù nhau. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 102 Nhöng cuoäc ñôøi bao giôø ñöùng im moät choã maõi, khoâng thay ñoåi? Tieàn heát, caùc buoåi hoïp ôû hoàng laâu cuõng khoâng coøn. Moãi ngöôøi ñi moät ngaû: Nguyeãn Trieäu Luaät ñi daïy hoïc; Vuõ Lieân cheát; Nguyeãn Nhö Hoaøn cuõng qua ñôøi. Coøn laïi Phuøng Baûo Thaïch, Ngoâ Taát Toá, Vuõ Troïng Phuïng vaø toâi ngoài chôø moät caùi gì. Chôø thì caùi gì maø chaúng ñeán? Chuùng toâi laïi gaëp Ñinh Khaéc Giao ruû nhau laøm tôø “Töông Lai”, giaùm ñoác chính trò laø Haø Vaên Bính, coøn chuû buùt laø Phuøng Baûo Thaïch. Cho ñeán baây giôø, toâi vaãn nhaän raèng Phuøng Baûo Thaïch laø moät nhaø baùo laõo luyeän, coù nhieàu saùng kieán vaø nhieàu maùnh lôùi, nhöng ñoù laø moät ngöôøi baïn khoâng may suoát caû moät cuoäc ñôøi, neân veà vaät chaát ñaõ chaúng baèng ai, maø tieáng taêm veà ngheà baùo thì haàu nhö khoâng coù maáy ai bieát tôùi. Baây giôø chaúng bieát ôû beân kia Beán Haûi, anh coøn laøm ngheà baùo nöõa khoâng? Rieâng toâi bieát, thì töø hieäp ñònh Geneøve trôû veà tröôùc, anh laø moät ngöôøi khoå cöïc veà ngheà baùo, tuø toäi veà ngheà baùo, nhöng tuyeät nhieân toâi khoâng heà nghe thaáy anh ta oaùn moät lôøi naøo. Traùi laïi, trong nhöõng cuoäc hoäi hoïp vôùi anh em, anh laïi öa cöôøi, öa phaù, vaø cuõng laø ngöôøi ñaàu tieân baày ra nhöõng troø vui nhoän ñeå laøm cho anh em queân laõng cuoäc ñôøi ñaày nöôùc maét. http://ebooks.vdcmedia.com 103 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Ñeå “giuùp vui”, nhieàu anh em bò ñöa ra laøm muïc tieâu cho boïn chuùng toâi ñuøa côït. Ñuøa ít thì khoâng sao, ñaùng tieác laø coù nhieàu khi anh em ñuøa dai quaù, thaønh thöû “naïn nhaân” töùc böïc caùu baún, khoâng ngaïi ñöa ra nhöõng lôøi loã maõng ñeå ñaùp laïi. Ñoù laø tröôøng hôïp Vuõ Lieân bò choïc, töùc quaù khoâng chòu noåi nöõa, nöûa ñeâm boû nhaø baùo ñi veà nhaø queâ, sau khi thoùa maï caû boïn chuùng toâi laø “quaân maát daïy”. Nguyeãn Trieäu Luaät cuõng vaäy, naém tay ñaäp xuoáng baøn bò thöông, chaûy maùu, theà töø giôø “khoâng theøm vieát laùch vôùi boïn bay”. Rieâng Ngoâ Taát Toá thì coù khi bò Phuøng Baûo Thaïch vaø toâi choïc uaát quaù, töôûng nhö coù theå thoå ra maùu nhö Chu Coâng Caån. Thöïc taâm luùc naøo toâi cuõng kính phuïc Ngoâ Taát Toá veà ñöùc ñoä, veà vaên taøi, hoïc löïc, nhö moät böïc ñaøn anh. Thaønh thöïc hôn nöõa, toâi laïi phaûi noùi theâm raèng toâi raát baát bình khi thaáy baùo “Duy Taân” cuûa Nguyeãn Ñình Thaáu keâu ñaàu xöù Toá laø Ñoà Toá vaø cöù nhaéc ñi nhaéc laïi caâu veø: Anh Ñoà ôi, ñoâi maét anh khoâng saùng, cuõng khoâng nheøm. Suoát ñôøi anh khoâng bieát aên kem Bôø Hoà. Nhöng khoâng hieåu duyeân nôï gì cöù buoäc toâi phaûi choïc Ngoâ Taát Toá. Ñieån hình laø vuï Ngoâ Taát Toá daïy toâi hoïc chöõ nho, vaø toâi daïy laïi Ngoâ Taát Toá hoïc chöõ Taây. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 104 Sau moät maät öôùc vôùi anh em, toâi laøm ra boä raát ñöùng ñaén, moät hoâm, trònh troïng baûo Ngoâ Taát Toá: - “Baùc Toá aï, chuùng ta laøm baùo ñaõ laâu, nhöng thöïc ra chöa laøm baùo”. Toá quaéc maét, hoûi toâi: - Baùc noùi gì? Taïi sao ta laïi chöa laøm baùo? - Laø yù toâi muoán noùi theá naøy, baùc aï. Baùc vieát baùo vaøo haïng cöø, anh em ñeàu nhaän theá; nhöng duø sao baùc cuõng phaûi nhaän raèng baùc coøn thieáu chöõ Taây, maø toâi vaøo caùi haïng ñaøn em, nhöng vieát cuõng goïi laø khô khôù, toâi laïi thieáu haún caùi chöõ nho. Theá roài toâi boû löûng khoâng noùi nöõa. Laùt sau, Phuøng Baûo Thaïch môùi baøn: - Thì coù khoù gì ñaâu. Baùc Toá vaø anh Baèng boå tuùc laãn cho nhau thì chu heát, caàn gì phaûi baên khoaên. Ngoâ Taát Toá hoûi boå tuùc theá naøo. Phuøng Baûo Thaïch ñeà nghò moãi ngaøy hai ngöôøi neân daønh ra nöûa tieáng ñoàng hoà ñeå daïy laãn nhau: Toá daïy Baèng chöõ nho, coøn Baèng daïy Toá tieáng Phaùp. Anh em cho laø phaûi. Ngay hoâm sau, toâi baét ñaàu chöông trình daïy tieáng Phaùp vaø ñöôïc baùc Toá chaêm chuù hoïc hoûi moät caùch thaønh kính. Toâi baét ñaàu baèng moät traøng lyù luaän: http://ebooks.vdcmedia.com 105 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G - Toâi khoâng hieåu chöõ nho ra sao chöù caùch caáu taïo chöõ Phaùp cuûa hoï tinh vi vaø thieát thöïc heát söùc. Ñaïi khaùi caây mía. Noù noùi gì? Thoaït ñaàu, noù gioáng caây tre, caây tre tieáng Phaùp laø [bambou]. Hít caây mía, coù nöôùc. Nöôùc laø eau. Vì theá caây mía tieáng Taây goïi laø bambou hít ra loâ. Nghe ñöôïc laém. Baùc Toá laåm nhaåm ñoïc “bambou hít ra loâ” laø caây mía, caây mía laø “bambou hít ra loâ”... Maët toâi vaãn nghieâm. Vaãn lyù luaän nhö treân, toâi daïy theâm: lanh nhanh laø caùi taøu ñieän, ñanh ñoâng laø caùi ñænh ñoàng, lô sô vô laø anh sôï vôï, laboratoire laø Laõ Boá ra toøa. Ñeán hai danh töø sau cuøng, anh em vaø chính toâi thaáy maët baùc Toá bô vô, khoâng theå nín cöôøi ñöôïc nöõa, baät ra moät traøng cöôøi khoång loà laøm rung ñoäng caû cöûa kính vaø saøn gaùc. Toá bieát mình bò lôõm, caàm caùi goái neùm vaøo maët toâi vaø ngay luùc ñoù ñöùng daäy maëc caùi aùo the, chuïp caùi khaên vaøo ñaàu, leâ ñoâi giaày Gia Ñònh moät caùch thieåu naõo ñeán nhaø Mai Lónh naèm nhai khoái haän. Töø hoâm ñoù, Ngoâ Taát Toá keâu toâi laø “ñoà voâ laïi” vaø “gaït toâi sang haøng nguõ thaønh tích baát haûo”, khoâng theøm nhìn maø cuõng khoâng theøm noùi moät caâu. Phaàn toâi, toâi hoái haän khoâng ñeå ñaâu cho heát vaø töï nguyeàn ruûa mình http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 106 sao laïi coù theå “ñem moät linh hoàn ra ñuøa giôõn” moät caùch voâ hoïc, voâ lieâm sæ ñeán nhö theá ñöôïc. Caû toøa soaïn phaûi hoïp laïi, cöû moät phaùi ñoaøn ñöa toâi ñeán nhaø xuaát baûn Mai Lónh ñeå xin loãi Ngoâ Taát Toá. Anh em bao giôø laïi nôõ boû nhau: Ngoâ Taát Toá, ruùt cuïc, baèng loøng tha loãi cho toâi. Vì theá, trong tôø “Töông Lai”, ba chöõ Ngoâ Taát Toá vaø buùt hieäu Ngoâ Coâng laïi chòu cuøng ñöùng chung vôùi buùt hieäu cuûa chuùng toâi ñeå laøm cho tôø “Töông Lai” thaønh moät tôø tuaàn baùo tranh ñaáu ñöôïc ngöôøi ta löu yù. THAÁT VOÏNG THÖ NHÌ Chính vì baùo “Töông Lai” ñöôïc löu yù maø chuùng toâi maéc baãy cuûa thöïc daân vaø gaët laáy moät thaát voïng trong ngheà baùo. Nguyeân luùc aáy, cheá ñoä baûo hoä ñang traûi qua moät thôøi kyø xaùo troän. Leùon Blum leân caàm quyeàn ôû Phaùp, Marius Moutet laø boä tröôûng thuoäc ñòa. Maët traän bình daân ra ñôøi. ÔŒ nöôùc ta, chính trò cuõng vì theá maø soâi ñoäng hôn luùc tröôùc, tôø “Taân Xaõ Hoäi” cuûa Traàn Ñình Long xuaát baûn ít laâu thì nhoùm “Le Travail” xuaát hieän, ñaët truï sôû ôû goùc ñöôøng Nguyeãn Traõi, ra vaøo coù moät soá nhaân vaät hieän nay http://ebooks.vdcmedia.com 107 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ñang tranh ñaáu “ôû haøng nguõ beân kia”. Chuùng toâi laø baïn, haøng ngaøy, vaãn gaëp nhau troø chuyeän. Töôûng raèng coù tôø “Le Travail” baây giôø laïi theâm tôø “Töông Lai” thì cuõng nhö coïp theâm caùnh, ai ngôø chính vì tôø “Töông Lai” maø anh em laïi baát hoøa, ruùt cuïc ñeán sanh ra giaän doãi vaø ly taùn maát moät thôøi gian. “Töông Lai”, cuõng nhö tôø “Coâng Daân”, laø moät tôø baùo trình baøy raát saïch seõ, laáy hai ñieåm naøy laøm ñích: ñaû kích quan tröôøng, leân aùn cheá ñoä thöïc daân. Taát caû toøa soaïn ñeàu haêng say vieát laùch, khoâng ngôø ôû ngay chính caïnh chuùng toâi laïi coù nhöõng tay sai cuûa maät thaùm thöôøng xuyeân baùo caùo hoaït ñoäng cuûa anh em maø khoâng ai bieát. Do ñoù, thöïc daân ñaõ lôïi duïng nhöõng tay sai ñoù gaây maâu thuaãn giöõa nhoùm “Töông Lai” vaø nhoùm “Le Travail”, ñeå ruùt cuoäc khi khoâng, chaúng coù chuyeän gì ñaùng keå, chuùng toâi caêm thuø Trònh Vaên Phuù, Nguyeãn Vaên Tieán vaø caùc anh em khaùc, vaø coi nhö laø thuø nghòch. Nhöng hieåu laàm gì roài cuõng qua ñi, chaúng sôùm thì muoän, anh em caàm buùt chaân chính cuõng baét tay nhau thoâng caûm. Bôûi vì nhöõng maùnh khoùe cuûa thöïc daân khoâng coøn ai khoâng roõ. Nhoùm “Le Travail” cuõng nhö nhoùm “Töông Lai”, vaãn chöa queân vuï chaùnh maät thaùm Arnoux, giöõa moät buoåi tröa, rình luùc ñoàng chí Vaên ñi vaéng, ñeán http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 108 nhaø Vaên ôû ñöôøng Henri d’Orleùans taï söï vieáng thaêm roài lieäng moät taám thieäp coù teân vaø chöùc vuï cuûa y, möu laøm cho Vaên mang tai mang tieáng, maát uy tín vôùi anh em, cuøng bieát bao nhieâu vuï khaùc möu gaây hoang mang trong caùc anh em yeâu nöôùc, nhö vuï moät teân maät thaùm troâng thaáy Thöôïng Syõ Nguyeãn Ñöùc Long nhaåy choàm töø xe hôi xuoáng baét tay lia lòa vaø traùch “sao laâu nay khoâng ra ngoaøi aáy (yù noùi sôû Maät thaùm) taùn chuyeän vôùi nhau”, hay vuï moät teân maät thaùm khaùc vieát thö ñeán cho Nguyeãn Maïnh Chaát ôû baùo “Le Travail” keøm moät soá tieàn naêm möôi ñoàng. Chaúng noùi, caùc baïn ñoïc cuõng thöøa bieát caû Nguyeãn Ñöùc Long vaø Nguyeãn Maïnh Chaát ñeàu khoâng heà giao thieäp vôùi maät thaùm bao giôø. Veà vuï tôø “Töông Lai” thì khaùc: boïn tay sai cuûa maät thaùm “naèm vuøng” trong baùo ñaõ baùn ñöùng chuùng toâi ñeå aên maøy moät chuùt danh voïng cho baûn thaân cuûa chuùng. Bieát vaäy, toøa soaïn, sau moät cuoäc hoïp kín, quyeát ñònh töø chöùc heát ñeå cho “boïn chuùng” laøm vôùi nhau, nhöng xuaát baûn taäp teãnh ñöôïc vaøi ba soá thì “Töông Lai” cuõng cheát. Chính vì vuï “töø chöùc taäp ñoaøn” naøy, caùc anh em “Le Travail” vaø chuùng toâi cuøng hieåu nhau hôn, vaø cuõng do ñoù, moät soá lôùn anh em ôû nhoùm “Töông Lai” cuøng nhoùm “Le Travail” tieáp tuïc tranh ñaáu cho ñaát nöôùc ñeán baây http://ebooks.vdcmedia.com 109 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G giôø, coù ngöôøi coøn soáng nhöng cuõng nhieàu ngöôøi ñaõ cheát ôû choán non cao nöôùc thaúm. Baây giôø, thaûng hoaëc coù khi tình côø löôïm ñöôïc moät tôø baùo “Töông Lai” cuõ, ñoïc töø ñaàu ñeán cuoái, toâi thaáy buoàn se saét khi nhôù laïi moät quaõng ñôøi laøm baùo ñaõ qua vaø nhieàu luùc toâi ngaïc nhieân sao luùc aáy anh em laïi coù theå vieát ñöôïc nhöõng baøi hay nhö nhöõng baøi phim cuûa Ngu Coâng, nhöõng poâ tanh kín ñaùo maø chua chaùt cuûa Vuõ Troïng Phuïng, nhöõng xaõ thuyeát saéc beùn cuûa Phuøng Baûo Thaïch... Vaø töø yù nghó naøy böôùc sang yù nghó kia, toâi öa nhôù laïi moät ngaøy naøo boû Thuû ñoâ theo khaùng chieán, toâi ñöôïc nghe moät caâu noùi khoâng theå naøo queân ñöôïc, luùc döï moät buoåi hoïp nhaém laäp “laøng vaên hoùa”: “Taïo moät lôùp thôï chaân tay chæ caàn naêm naêm, chôù taïo moät lôùp thôï vaên hoùa thì phaûi möôøi laêm naêm laø ít”. LAØM “VÒT ÑÖÏC” Laøm baùo laø moät caùi nghieäp, nhöng cuõng laø moät caùi taät. Luùc coù baùo phaûi nghó, phaûi vieát, phaûi tìm caùi môùi, laï ñeå hôn ngöôøi, theâm vaøo ñoù laïi phaûi giaûi quyeát, phaûi ñoái phoù, laém khi ngöôøi vieát baùo caûm thaáy mình khoå hôn con choù, vaø chæ muoán tung heâ heát caû ñi ñeå maø nghæ ngôi cho noù khoûe khoaén caû taâm hoàn vaø theå xaùc. Vì theá moãi http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 110 khi tôø baùo mình laøm bò ñoùng cöûa, ngöôøi kyù giaû tuy buoàn nhöng thôû moät caùi phaøo vì heù thaáy vieãn caûnh cuûa nhöõng ngaøy thanh thaûn, thö nhaøn, aên chôi thoûa chí. Nhöng khoâng laâu ñaâu, chæ daêm böõa, nöûa thaùng, thì laïi thaáy buoàn chaân buoàn tay, muoán vieát vaø caûm thaáy khoâng coù tôø baùo ñeå laøm thì chaùn khoâng ñeå ñaâu cho heát, duø bieát tröôùc laø thieáu huït tieàn nong cuõng keä. Chính vì theá, chuùng toâi khoâng chòu ñeå cho ngoøi buùt thaát nghieäp laâu. Sau khi “Töông Lai” ñoùng cöûa, chuùng toâi ñieàu ñình laáy laïi tôø “Töông Lai” laøm moät loaïi môùi, khoâng in doïc maø in ngang. Keá ñoù, cuøng vôùi Toâ Chaân Nho laøm tôø “Vieät Nöõ”, ñaët naëng vaán ñeà chò em baïn gaùi veà phöông dieän xaõ hoäi hôn laø chaùnh trò. Tuy nhieân, ñoù chæ laø nhöõng coâng vieäc qua thôøi, laøm ñeå tieâu saàu, chôù thaâm taâm chuùng toâi vaãn tìm caùch chôi moät caùi troø gì raát troäi maø anh em kyù giaû chöa heà laøm. Cô hoäi ñeán moät caùch baát thaàn: Vuõ Ñình Haûi (em baø Ñoác Sao) ñaõ giuùp toâi gaëp oâng Nguyeãn Vaên Thaùi môùi ñöôïc pheùp xuaát baûn moät tuaàn baùo teân laø “Vòt Ñöïc”. OÂng Thaùi khoâng coù phöông tieän ra baùo neân vui loøng ñeå cho chuùng toâi khai thaùc. Nhöùt ñònh thay ñaøo ñoåi keùp chuyeán naøy, ñeå cho Taây bôùt truø phaàn naøo hay phaàn aáy, chuùng toâi ñaët Vuõ Chung http://ebooks.vdcmedia.com 111 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ñöùng laøm giaùm ñoác, Tam Lang Vuõ Ñình Chí laøm chuû buùt, Nguyeãn Ñöùc Long laøm quaûn lyù, coøn ôû beân trong thì vaãn laø caùc anh em cuõ, tröø Vuõ Troïng Phuïng môùi qua ñôøi, vaø Nguyeãn Trieäu Luaät (ñi daïy hoïc). Laäp tröôøng vaãn giöõ nguyeân nhö caùc tôø baùo tröôùc nhöng noäi dung thì khaùc haún: thay vì duøng lôøi vaên ñöùng ñaén, trang nghieâm ñeå trình baøy yù kieán, chuùng toâi aùp duïng moät theå vaên treû trung hôn, coù tính caùch chaâm bieám, mæa mai, gieãu côït. Toùm laïi, chuùng toâi ñònh laøm moät tôø baùo theo loái “Con Vòt Buoäc” cuûa Phaùp. Coá nhieân chuùng toâi ñaõ bieát tröôùc khoâng theå naøo vieát ñöôïc nhöõng caâu vaên xuaát quæ nhaäp thaàn cuûa Treùno, Beùnard... nhöng chuùng toâi cuõng cöù coá thöû laøm xem sao. Maáy soá ñaàu baùo chaïy, nhöng laàn laàn maát daàn ñoäc giaû, vaø ñeán chöøng soá möôøi, möôøi hai gì ñoù thì taøi chaùnh kieät queä. Hoïp nhau laïi ñeå ruùt kinh nghieäm vaø tìm hieåu nguyeân nhaân baùo xuoáng, chuùng toâi coâng nhaän mình ñaõ khoâng baét chöôùc ñöôïc tôø “Canard Enchaineù” moät ly oâng cu ï, traùi laïi coøn teû nhaït laø khaùc, vì töø ñaàu ñeán cuoái baùo vieát toaøn moät gioïng vaên, maø haàu heát caùc baøi ñaêng taûi ñeàu coù tính caùch bình luaän caùc vieäc ñaõ xaûy ra hôn laø ñem laïi cho ñoäc giaû nhöõng vaán ñeà, söï vieäc hay, môùi laï, chöa ai bieát. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 112 Rieâng Tam Lang hoài ñoù noåi tieáng nhieàu hôn tröôùc gaáp boäi, vì moãi kyø anh laïi thaû ñöôïc caùi sôû tröôøng cuûa anh ra: chôi chöõ - ñuùng vôùi yù thích cuûa ñoäc giaû luùc baáy giôø. Tam Lang Vuõ Ñình Chí thuoäc vaøo loaïi laøm baùo ñaøn anh, neân ñöôïc anh em vì neå, giöõ chöùc chuû buùt thaät laø “truùng moái”, nhöng anh coù caùi taät laø “vaàn thuøng”, ñaõ ñeå taâm vaøo vieäc gì, thì chæ ñeå taâm ñöôïc vaøo moät thöù, neân caùc coâng vieäc khaùc phaàn lôùn do Phuøng Baûo Thaïch, Thieát Can vaø toâi phuï traùch. Baây giôø, Thieát Can ñaõ maát, nhöng nhaéc ñeán “Vòt Ñöïc” buoåi sô ñaàu, anh em coøn soáng baây giôø khoâng theå queân ñöôïc caùi “maåu ngöôøi” beù nhoû ñoù vieát raát laâu, cuõng töø baùo Ñoâng Taây gì ñoù, maø cho ñeán khi maát, ít ngöôøi bieát tieáng. Teân thöïc laø Nguyeãn Vaên Xuaân, anh laø baïn vôùi toâi töø thôøi coøn ñi ñaát hoïc lôùp Döï bò tröôøng Haøng Voâi. Hai anh em cuøng ôû moät phoá, lôùn leân cuøng vaøo thö vieän töï hoïc, cuøng vieát baùo vaø moãi khi ñoïc moät cuoán saùch gì hay thì cuøng taùn gaãu, cuøng hoïc taäp. Laøm tôø “Vòt Ñöïc”, toâi môøi Thieát Can veà hôïp taùc, vaø anh ñaõ vieát truyeän traøo phuùng ñaàu tieân cuûa anh, truyeän “Moïc söøng”, treân baùo aáy, ra caùi maët thaïo ñôøi, ngoùn aên chôi gì cuõng thaïo, nhöng thöïc ra thì “queâ moät cuïc”, coù leõ trong laøng vaên laøng baùo, khoâng coù anh naøo queâ hôn. Chính vì http://ebooks.vdcmedia.com 113 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G queâ maø laïi laøm ra veû thaïo, neân anh em huøa laïi phaù anh. Nguyeân Thieát Can Nguyeãn Vaên Xuaân laø moät ngöôøi gaày oám vaø beù nhoû - neáu khoâng muoán noùi laø loaét choaét - anh coù maëc caûm gaùi khoâng meâ mình laø vì mình khoâng ñöôïc lôùn con; phaûi chi laøm theá naøo maø to lôùn leân ñöôïc thì bao nhieâu con gaùi Haø Noäi ñeàu cheát heát veà tay anh. Anh em thaáy anh noùi to leân moäng aáy ñeàu buïm mieäng laïi, chaïy ra choã khaùc ñeå cöôøi (vì cöôøi tröôùc maët thì anh giaän), vaø cuõng do ñoù ñaõ toa raäp nghó caùch ñeå phaù anh. Moät ngöôøi quaû quyeát bieát bí quyeát laøm cho thaân hình to lôùn: aên cuû saén baêm nhoû troän vôùi hoà neáp. Moät anh baøn saùng naøo cuõng phaûi taäp theå thao roài taém, roài laïi taäp theå thao roài taém, moãi saùng cöù laøm nhö theá lieàn trong ba tieáng ñoàng hoà. Laïi moät anh khaùc nhaát ñònh vôùi Thieát Can neáu anh chòu khoù thoï khí aâm döông, ban ngaøy nhìn maët trôøi hít roài thôû ra moät traêm laàn, ban ñeâm nhìn maët traêng thôû ra roài hít vaøo moät traêm laàn thì baûy baûy boán möôi chín ngaøy phaûi cao lôùn leân troâng thaáy. Baây giôø, coù leõ noùi ra thì khoâng coù maáy ai tin, nhöng coøn nhieàu baïn nhö Tam Lang, Nguyeãn Ñöùc Long, Nguyeãn Ñaêng Ñeä haõy coøn soáng sôø sôø ra ñoù, toâi noùi maø khoâng sôï phaûi caûi chính: Thieát Can ñaõ thi haønh taát caû nhöõng phöông phaùp aáy, möu bieán thaønh moät löïc só nhö http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 114 Westmuller. Tam Lang, suoát ngaøy ngoài caäy moùng chaân ñau, thænh thoaûng laïi nhìn Thieát Can vaø troá maét, chuïm mieäng laïi noùi vôùi moät veû heát söùc ngaïc nhieân: “Boû meï chöûa, maøy tieán boä troâng thaáy, chæ coù hoâm tröôùc hoâm sau maø tao troâng maøy khaùc haún ñi”. Thieát Can nöùc loøng heát söùc, caøng gia coâng taäp voõ, luyeän noäi coâng vaø aên cuû saén baêm troän vôùi hoà neáp, roài ñöùng saùt vaøo töôøng ño, gaïch moät gaïch chì xanh leân töôøng ñeå ñaùnh daáu moãi ngaøy anh cao leân ñöôïc maáy phaân. Anh em ñaõ aâm möu ñaùnh löøa anh, töï ñoäng ñöùng ra vaïch giuùp vaø coá nhieân laø vaïch sai, nhöng Thieát Can ñaâu coù bieát nhö theá, cöù troâng vaøo vaïch moãi ngaøy moãi taêng leân maø naéc noûm töôûng mình cao lôùn thöïc. Sau, laïi coù moät ngöôøi ñeà nghò: Baây giôø maøy cao roài, nhöng chaân maøy ñi chöõ baùt, troâng khoâng “cöø”, maøy phaûi laøm caùch naøo cho hai chaân maøy thaúng nhö... chaân Taây thì con gaùi, ñaøn baø môùi chòu. Taát caû ñeàu taùn thaønh yù kieán ñoù. Theá laø Thieát Can laïi bò aùm aûnh vì hai caùi chaân ñi chöõ baùt, luùc naøo cuõng hoûi doø heát ngöôøi naøy ngöôøi noï, xem laøm caùch naøo cho hai caùi chaân thaúng nhö chaân Taây ñöôïc. Anh em baét anh phaûi toå chöùc moät “chaàu” gì môùi tieát loä cho anh bieát bí quyeát gia truyeàn. Thieát Can chòu lieàn. Vaø maáy hoâm sau, anh vui nhö Teát, thöïc haønh bí http://ebooks.vdcmedia.com 115 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G quyeát aáy moät caùch heát söùc sieâng naêng, tin töôûng: nhaøo boät boù hai oáng chaân, roài laáy boán mieáng caây daøi eùp laïi, laáy thöøng buoäc nhö ta goùi gioø. Chaéc chaén taát caû baïn ñoïc ñeán ñaây ñeàu khoâng tin, nhöng toâi cam ñoan moät traêm phaàn traêm Thieát Can ñaõ laøm ñuùng nhö theá, vaø chöøng moät tuaàn sau, anh yeân trí raèng chaân anh thaúng nhö chaân Taây thöïc. Thaáy mình ñaõ cao lôùn maø hai chaân laïi thaúng, töï nhieân anh thaáy mình oai phong laàm laãn, suoát ngaøy chæ lo chaûi ñaàu, nhoå raâu vaø töôûng töôïng coù raát nhieàu trang quoác saéc thieân höông say meâ anh thöïc. Lôïi duïng tình traïng taâm lyù aáy, moät hoâm, Tam Lang ñi ñaâu veà khoâng roõ, hôùt hô hôùt haûi baám Thieát Can ra ngoaøi ñöôøng noùi chuyeän bí maät “chæ hai ngöôøi bieát vôùi nhau thoâi”. Nhöng thöïc ra thì taát caû anh em ñeàu bieát heát: Tam Lang trònh troïng tieát loä cho Thieát Can bieát laø anh vöøa gaëp moät coâ ñeïp naõo nuøng, ñeïp gheâ laém, ñeïp cheát ñi ñöôïc, hoûi thaêm: Thieát Can, taùc giaû truyeän “Moïc Söøng” laø ai vaø ngoû yù muoán ñöôïc “bieát” Thieát Can. Nguyeân Thieát Can ñaõ queâ moät cuïc, theâm Tam Lang laïi noùi doái nhö ranh maø veû maët laïi laøm ra thöïc thaø gia rít , neân anh em khoâng phaûi ñôïi laâu, ñaõ thaáy Thieát Can maéc baãy. Veà sau naøy, coù ngöôøi bieát chuyeän, cho laø chuùng toâi taøn aùc, ñem linh hoàn cuûa moät con ngöôøi ra nhaïo baùng, http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 116 noâ ñuøa; nhöng thöïc tình luùc aáy ña soá anh em tin laø ñaõ giuùp ích raát nhieàu cho anh baïn “thieáu caû beà ngang laãn beà cao” ñoù. Vì nhôø theá maø ít ra trong moät thôøi gian, Thieát Can bieát leõ vui soáng, tin töôûng ôû ñôøi vaø do ñoù yeâu mình, yeâu ngöôøi hôn leân. Giai nhaân tuyeät saéc maø Tam Lang noùi ñoù, anh ñaët teân cho laø Thuøy Döông, Kieàu Thò Thuøy Döông. Suoát ngaøy Thieát Can laåm baåm caùi teân kieàu dieãm ñoù. Vì toâi laø baïn töø taám beù, laïi ñöôïc gaùn cho caùi chöùc vò chôi bôøi, ñaøng ñieám, Thieát Can ngoû bí maät thieâng lieâng aáy vôùi toâi vaø hoûi toâi coù bieát Kieàu Thò Thuøy Döông laø ai khoâng. Toâi beøn quaéc maét leân baûo Thieát Can: - Maøy ñònh giôû troø gì vaäy? ÔŒ ñaây, ai coøn khoâng bieát Thuøy Döông laø vôï saép cöôùi cuûa tao. Boä maøy muoán phoãng tay treân tao haû? Töø ñoù, moät chuyeän bi tình töôûng töôïng coù saét, maùu vaø nöôùc maét dieãn ra giöõa Thieát Can vaø toâi. Trong khi ñoù, Tam Lang vaø caùc anh em khaùc, caùch hai ngaøy, laïi “cheá taïo” moät böùc thö xanh vieát gioïng vaên “Gioït leä soâng Höông” kyù teân Kieàu Thò Thuøy Döông, göûi böu ñieän ñeán cho nhaø vaên kieâm kyù giaû Thieát Can, taû noãi loøng u uaát cuûa moät ngöôøi yeâu thaàm nhôù troäm maø “khoâng bieát ai kia coù bieát cho chaêng”. Thieát Can goùi nhöõng thö aáy vaøo moät taám giaáy maàu eùp vaøo trong aùo, ngay ôû chính traùi tim, http://ebooks.vdcmedia.com 117 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G kieåu Lucreøce Borgia ôû ñoaïn keát vôû kòch cuûa Victor Hugo. Keå laøm sao cho xieát ñöôïc noãi loøng bi thaûm cuûa chuùng toâi khi ñoù: moät beân laø baïn, moät beân laø vò hoân theâ, maø vò hoân theâ ñoù laïi meâ baïn mình, chaúng leõ toâi gieát baïn ñi? Maø hy sinh vò hoân theâ cho baïn, toâi ñau ñôùn chòu laøm sao cho noåi? Heát ngaøy aáy sang ngaøy khaùc, Thieát Can van lôn toâi, doã daønh toâi. Ñeán nöûa thaùng sau, ñöôïc theâm lôøi khuyeân nhuû cuûa anh em, toâi ñaønh “hy sinh” vaäy. Vaø töø ñoù ngöôøi ñeïp töôûng töôïng Kieàu Thò Thuøy Döông hoaøn toaøn thuoäc veà Thieát Can trong moät söï meâ say kyø aûo, khoâng khaùc gì chaøng thö sinh trong truyeän Lieâu Trai meâ hoà ly tinh. Vaø coù leõ neáu trôøi chöùng soáng cho Thieát Can, ñeán baây giôø anh vaãn cöù coøn yeâu say söa, yeâu meâ meät Kieàu Thò Thuøy Döông nhö “trong buoåi ban ñaàu löu luyeán aáy”. Trong suoát thôøi kyø laøm “Vòt Ñöïc” ñöôøng Coät Côø, nhöõng vôû kòch bi haøi nhö vaäy dieãn ra thöôøng xuyeân, cuõng laøm cho anh em ñôõ buoàn vaø queân ñi choác laùt cuoäc ñôøi. Tuy nhieân, moãi luùc kieåm ñieåm laïi coâng vieäc, xem baùo loã laõ ra sao thì khoâng anh naøo vui heát, vì baùo ñöùng, maø ñöùng thì nguy, vì soá chi naëng hôn laø soá thu. Giöõa luùc ñoù, coù vaøi anh em ñeà nghò vôùi toâi nhöôøng “Vòt Ñöïc” laïi cho moät ngöôøi khaùc vaãn thì thoït laïi chôi nhaø baùo, http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 118 maø döôøng nhö coù nhieàu chaân tay trong sôû Maät thaùm. Trong maáy buoåi hoïp ôû quaùn Anh Myõ cuûa Buøi Troïng Höu, bænh buùt tôø “Vieät Baùo” cuûa Buøi Xuaân Hoïc, toâi khoâng phaùt bieåu yù kieán. Ñeán taän giôø choùt, sau khi ñaõ ñieàu ñình ñöôïc moät nhaø in môùi nhaän in tôø “Vòt Ñöïc”, toâi noùi thaúng laø toâi khoâng nhöôøng baùo laïi cho ai caû, anh naøo baèng loøng tieáp tuïc coäng taùc thì ôû, ai ngaïi vaát vaû, tuùng thieáu thì tuøy nghi. Baùo “Vòt Ñöïc” khoâng nghæ moät soá naøo. Truï sôû töø ñöôøng Coät Côø doïn laïi phoá nhaø thöông Phuû Doaõn treân moät caùi gaùc beù nhoû, oi böùc, coøn toøa soaïn thì chæ coøn coù hai ngöôøi laø Phuøng Baûo Thaïch vaø toâi chia nhau ra vieát boán trang khoå giaáy 40x55, khoâng quaûng caùo. Nhôø vì chi tieâu ít, maø cuõng may laø coù moät vaøi söï vieäc xaûy ra, baùo leân laàn laàn. Chuùng toâi theâm nhieàu muïc, thay ñoåi gioïng vaên vaø caùch trình baøy “vieäc coù thöïc vieát nhö laø bòa, maø bòa thì vieát y nhö coù thöïc”. Ñoäc giaû aên gioïng daàn daàn, baùo in taêng leân troâng thaáy. Laøm baùo, khoâng coù gì khích leä ngöôøi ta hôn laø thaáy baùo moãi ngaøy moãi chaïy hôn. Khoâng ai baûo ai, Phuøng Baûo Thaïch vaø toâi maùt caû gan caû ruoät, vaø laïi caøng coá gaéng “hoïc taäp” tôø “Canard Enchaineù” vieát cho laâm ly quy phöôïng hôn nöõa, hôn nhieàu nöõa. Phaàn lôùn yù kieán laø cuûa http://ebooks.vdcmedia.com 119 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Thaïch; toâi coù nhieäm vuï ñaøo saâu vaø bieán hoùa caùc yù kieán ñoù khi vieát baøi. Toâi seõ khoâng thaønh thaät neáu khoâng nhaän raèng caùch thöùc vieát “Vòt Ñöïc” luùc aáy, moät phaàn toâi ñaõ chòu aûnh höôûng cuûa tôø “Duy Taân”, nhöng duø sao baùo “Duy Taân” cuõng chæ laø moät loaïi baùo “maën” aên tuïc noùi pheùt kieåu Frou Frou, Le Rire... nhieàu khi ñoïc ñeåu quaù, nhöõng ngöôøi ñöùng ñaén duø coù muoán ñoïc cuõng chæ leùn luùt, chôù khoâng daùm caàm coâng khai ôû tay ñi ngoaøi ñöôøng. Chuùng toâi muoán coù moät trình ñoä cao hôn theá ôû tôø “Vòt Ñöïc”, nghóa laø muoán laøm tôø baùo aáy thaønh moät tôø baùo chaùnh trò, xaõ hoäi, coù moät loái vieát hö hö, thöïc thöïc, chaâm choïc nhöng khoâng laøm cho ngöôøi ta töùc giaän, oaùn hôøn, ñuøa côït maø khoâng laøm thöông toån ñeán thuaàn phong myõ tuïc. Rieâng toâi luùc aáy, toâi laáy Pierre Beùnard, De Lafouchardieøre, Cleùment Vautel... laøm göông maãu, coøn caùc vaên nhaân trong nöôùc, luùc naøo toâi cuõng coi Vaên Toâi Hoaøng Tích Chu, taùc giaû muïc “Chuyeän Ñaâu”, Laõng Nhaân Phuøng Taát Ñaéc, taùc giaû muïc “Tröôùc Ñeøn” cuøng Phan Khoâi kyù teân Thoâng Reo, Ngoâ Taát Toá buùt hieäu Ngu Coâng, laø nhöõng ngöôøi ñaøn anh loãi laïc. Baây giôø, ngoài kieåm ñieåm laïi nhöõng caây buùt traøo phuùng nhö theá khoâng coøn coù bao nhieâu, vì theá coù luùc maây chieàu http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 120 gioù sôùm, ngoài oân laïi nhöõng ngaøy qua, troø chuyeän vôùi nhöõng con ma quaù khöù, toâi vaãn nghó khoâng phaûi möôi, möôøi laêm naêm maø ñaõ deã gaây ñöôïc moät lôùp ngöôøi vaên hoùa. Bao nhieâu nöôùc ñaõ chaûy qua caàu, thöïc tình toâi vaãn chöa thaáy coù nhöõng caây buùt thay theá ñöôïc caùc baäc ñaøn anh aáy, noùi rieâng veà moân traøo phuùng maø chôi. Rieâng tôø “Vòt Ñöïc”, chuùng toâi muoán coù nhieàu baøi, nhieàu muïc maø vaên thaät ngaén, soû ngöôøi ta caøng kín ñaùo caøng hay. Nhöng nghó moät ñaøng maø laøm ñöôïc laïi laø vieäc khaùc. Soá ngöôøi bò soû moãi ngaøy moãi taêng theâm. Baét ñaàu laø baø Ñoác Trònh Thuïc Oanh, laùi xe ñeán nhaø baùo ñònh giôû troø laêng maï, nhöng vì bieát tröôùc, caû toøa soaïn hoùa trang thaønh Tarzan, neân baø maéc côõ boû ñi, roài ñeán oâng baø Keà Hoâng, caùc vò tai to maët lôùn, caùc quan laïi, caùc giaùm ñoác nha, sôû, caùc oâng caùc baø ñoác hoïc nònh Taây... phaøm anh naøo dính daùng ñeán Taây, bôï Taây, laáy oai Taây ra aên hieáp ñoàng baøo, chuùng toâi ñeàu “caân” heát. Coá nhieân, chuùng toâi “caân” moät caùch “haïn cheá”, nhöng ngöôøi mình laï laém, phaàn lôùn hoï töï coi nhö laø “baát khaû xaâm phaïm”, hôi ñoäng ñeán hoï cuõng laøm cho hoï khoâng baèng loøng, vaän ñoäng ñoùng cöûa “Vòt Ñöïc” baèng caùch naøy hay caùch khaùc, neân coù nhieàu khi chuùng toâi maát bình tónh, nhaát laø vuï Toân Thaát Bình, chuû buùt baùo “La Patrie Annamite” do http://ebooks.vdcmedia.com 121 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Phaïm Leâ Boång laøm giaùm ñoác. Bình ra tranh chöùc hoäi vieân thaønh phoá. Giôùi thieäu caùc danh saùch öùng cöû, toâi vieát veà Toân Thaát Bình chæ coù moät caâu: “Toân Thaát Bình: raû m m p l d b c v n v “ k t ñ n l t a a h a o a o a g ô p h h o h a h ï ö ø ø u ù h o o á a i ï (1) con reå Phaïm Quyønh, ñeâm naøo cuõng chöûi Phaïm Giao(1) rích”. ë ø e ï ï i a t n h t y ä n h b c a b t y i e â â i á t l h c d ä n i , n g ñ p a a a a h ø y â n õ ö i ô m l i h e o n h e â a h ù ò o n n h p c â é u n n ù g c i t ö h h a õ a ö c g ñ á a i , m ë c é n ï h n d Ñuøa c a ù i v a u á o u p h t g s ö a â a n m ï i n g a o e t a û c c u i h , ù c , c h l a o m ø â a n a e n n ë g ê â t g g t , m n a h t ” n õ ì ì n i t n s á o , . o ù “ g o û h i ö û i ” : n â g i a T , a h è n n h h a m c h t ï o ô e ñ t t c ä i â a h h â û ù a k c h h g q o ö o u Phaïm Giao laø con trai Phaïm Quyønh ñaõ bò gieát cheát hoài caùch maïng môùi leân. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 122 t k X m o y u ô , ø a ù h , á i a c t t à h , h u ö k o m û y â ö i ø i u h c . h a h a ø o ï n ñ i g e c t á h h n u a k ù ù h n n i g g n t , a o h ø â a o i ø c , n h c g a h n ù u a n Ñieån hình laø vuï baø Ñoác Trònh Thuïc Oanh, noåi tieáng moät thôøi laø göông xaáu cho hoïc troø con gaùi luùc baáy giôø. “Vòt Ñöïc” cheá nhaïo baø. Töï cho laø coù theá löïc, baø kieän “Vòt Ñöïc”. Chuùng toâi ra luoân maáy soá baùo toång coâng kích, vaø coá nhieân thua kieän; nhöng taát caû chuùng toâi baát caàn, chuùng toâi cöù phaùo kích baø vôùi nhöõng hoûa tieãn “böï thaáy moà” keøm nhöõng tranh veõ baø Oanh, ñaïi khaùi ngoài tröôùc moät caùi chaäu röûa maët, maø maét muõi ñen thui nhö möïc: “Baø ñoác Oanh röûa maët taïi toøa”. Dö luaän xoân xao, caùc böïc phuï huynh nhaûy leân vì vaãn oaùn öùc baø Ñoác naøy, nhöng khoâng ai daùm ho he phaøn naøn, vaø baø coù tieáng laø tieáp xuùc thaân maät vôùi raát nhieàu Taây böï, treâu vaøo thì cheát. Maø chuùng toâi cuõng töôûng chôi baø chuyeän aáy thì cheát thaät, nhöng coù leõ vì Taây chæ laáy loøng baø ngoaøi maët maø trong buïng thì khinh, neân duø baø nhôø nhieàu quan can thieäp maø chuùng toâi cöù soáng nhaên. Sau heát, moät hoâm coù moät ngöôøi lính khoá xanh ñeán ñöa moät vaên thö môøi chuùng toâi leân vaên phoøng baùo chí phuû Thoáng söù “coù vieäc http://ebooks.vdcmedia.com 123 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G caàn”. Quaûn lyù Nguyeãn Ñöùc Long ñi lieàn, ñöôïc oâng Leâ Taøi Tröôøng tieáp ñoùn raát nieàm nôû: OÂng thoáng söù Chaâtel muoán nhaø baùo chaám döùt loaït baøi chöûi baø Oanh ñi. OÂng Tröôøng coøn cho bieát laø nhaø baùo “coù caàn gì thì cöù noùi, anh em vôùi nhau caû maø!”. Chuùng toâi chaúng caàn gì caû, chæ caàn phaùo kích baø Oanh cho ñeán khi naøo baø ñôø ra, khoâng ngo ngoe nöõa - maëc daàu coù oâng Thoáng söù che chôû cho baø. Vaø chuùng toâi ñaõ lieàu heát choã noùi: xoû luoân caû oâng Thoáng söù, vôùi baø Oanh, maø laï moät caùi laø baùo vaãn khoâng laøm sao caû. Chaéc haún ôû trong coù moät aån tình gì cho neân Chaâtel môùi khoâng boùp coå Vòt cho cheát luoân, chôù thaät ra, Thoáng söù luùc aáy coøn gheâ hôn toång thoáng, thuû töôùng baây giôø, neáu ñònh haïi chuùng toâi thì maáy maø khoâng cheát sôùm. Coù leõ Chaâtel sôï binh baø Oanh quaù thì mang tieáng veà ñeán Phaùp chaêng... Vaäy laø chuùng toâi chöûi chí chaïp , chöûi cheát thì thoâi. Ñoäc giaû mua ñoïc nhieàu. Nhöng duø sao, ñoù cuõng laø moät caùi “yeáu” cuûa chuùng toâi laøm cho “Vòt Ñöïc” maát phaàn naøo uy tín. Theâm nöõa, ñöôïc caùi ñaø baùo chaïy quaù, chuùng toâi veà sau coù moät thaùi ñoä hôi phoùng tuùng, môû ra vaøi muïc hôi tuïc tóu nhö “Tieáu Laâm Vòt Ñöïc”, “Tieáng Oanh” do coâ Ngaõ (Ngöûa) phuï traùch, neân tôø baùo hôi mang tieáng. Nhöng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 124 mang tieáng laø moät ñaøng, maø soá in moãi ngaøy moãi nhieàu hôn laïi laø chuyeän khaùc. Coù ngöôøi ñoïc coâng khai, coù ngöôøi mua roài giaáu ñi ñem veà nhaø chôø luùc vaéng veû môùi daùm ñem ra thöôûng thöùc; nhöng duø caùch naøo ñi nöõa thì ngöôøi ta cuõng tranh nhau tìm ñoïc “xem hoï chöûi caùi gì” vaø do ñoù “Vòt Ñöïc” thaønh moät löïc löôïng ñaùng keå, thöôøng in khoâng ñuû baùn. Nhöõng luùc nhö theá, anh em beø baïn ôû boán phöông veà chôi vôùi baùo sao maø nhieàu theá! Coù ngöôøi “khoâng vì lyù do gì caû” ruû anh em ñi haùt luoân caû moät tuaàn; coù boïn môøi ñi aên ñi uoáng cho baèng ñöôïc “neáu khoâng thì giaän”; laïi coù ngöôøi boû ra haøng ñoáng baïc môøi anh em laøm moät “tua ôû Hueá ñi thuyeàn treân soâng Höông nghe hoø”. Khoâng caàn bieát ai laø baïn, laø thuø - maø thuø nhieàu hôn baïn - chuùng toâi chaáp nhaän ñi chôi bôøi aên uoáng vôùi taát caû, khoâng phaân bieät, maø cuõng khoâng caàn “gaùc ñôø co”, chôù phaûi chi baây giôø soáng moät cuoäc ñôøi nguy hieåm, luùc naøo cuõng coù saün ngöôøi muoán “xin tí gaân, tí huyeát”, ít nhaát laø moãi anh trong boïn chuùng toâi cuõng phaûi coù hai con khæ ñoäc canh chöøng, vaø ñi ñaâu thì xoaøng ra cuõng phaûi coù moät ñoaøn hoä toáng ñi moâ toâ vaø xe díp baám coøi ñieác muõi ngöôøi ta. Khoâng, chuùng toâi laø boïn ñieác khoâng sôï suùng, luùc naøo cuõng tin ôû soá töû vi, chöa ñeán soá thì http://ebooks.vdcmedia.com 125 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G “khoâng coù thaèng choù naøo laøm haïi ñöôïc mình, chæ coù trôøi haïi ñöôïc mình thoâi”. Phaûi, chuùng toâi vieát baùo raát aùc, raát ñeåu, raát haïi ngöôøi, nhöng trong thaâm taâm thì luùc naøo cuõng chuû tröông phaûi aên ôû phuùc ñöùc vì “coù Trôøi caû”, maø cuoäc ñôøi chuùng toâi lao ñao, laän ñaän, leân voi xuoáng choù bao phen cuõng laø do oâng trôøi. Coù ai, vaøo buoåi saùng tinh mô, nghe thaáy Nguyeãn Ñaêng Ñeä (bieät hieäu Thieân Theâ), moät baïn thaân cuûa nhaø baùo, ngaâm caâu thô ñaéc yù cuûa anh, noùi roõ leân ñöôïc taâm söï cuûa caû boïn chuùng toâi luùc ñoù môùi bieát caùi buoàn cuûa anh em vieát baùo luùc thaéng cuõng nhö khi baïi ra sao: Treân tieân cung, coù toäi gì? Xuoáng traàn maø traû nôï ñi cho roài. Ñeán ñaây, chuùng toâi thieát nghó cuõng neân noùi taïi sao laïi chöûi haêng nhö theá. Nguyeân hoài aáy laø thuôû “Thònh Ñöôøng” cuûa cheá ñoä thöïc daân. Phaùp vaø tay sai naém vöõng caùc cô caáu trong nöôùc, caùc ñaûng caùch maïng chæ coù theå hoaït ñoäng ngaám ngaàm, phaøm caùi gì nghòch laïi vôùi thöïc daân ñeàu bò ñaøn aùp moät caùch kín ñaùo vaø thaâm ñoäc. Rieâng trong laõnh vöïc baùo chí, hoï khoâng caàn aùp duïng cheá ñoä kieåm duyeät, maø cuõng chaúng caàn phaûi buoäc “naïp baûn” laøm gì; duy coù ai ra baùo phaûi xin pheùp tröôùc vaø in xong moät soá baùo roài thì phaûi ñöa ra “deùpoât leùgal”. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 126 Naïp baûn vaø deùpoât leùgal môùi nghe thì töôûng cuõng gioáng nhau, nhöng beân trong thì khaùc bieät. Naïp baûn laø baùo ñaäp thöû ra giaáy roài ñöa ra cho Thoâng tin hay moät cô quan naøo töông töï ñoïc, bình thöôøng chaúng laøm sao, nhöng neáu coù gì xeùt ra chöôùng ngaïi thì moät cuù “phoân” seõ khuyeán caùo nhaø baùo neân “töï boû” baøi aáy hay ñoaïn aáy ñi ngay “cho khoûi xaûy ra söï ñaùng tieác” sau naøy. “Deùpoât leùgal” roäng raõi hôn theá: nhaø baùo cöù in haún ra maø baùn, ñoàng thôøi noäp möôi, möôøi laêm soá cho caùc cô quan lieân heä nhö Thoâng tin, Toøa aùn, Thö vieän... Baøi vôû trôn tru chaúng laøm sao, neáu coù gì truïc traëc, laùo leáu thì toøa aùn truy toá chuû nhieäm vaø quaûn lyù ra toøa. Vì theá “Vòt Ñöïc” cuõng nhö caùc baùo “Coâng Daân”, “Töông Lai”, “Vieät Nöõ”... vieát thaû cöûa, “ra toøa hay tuø toäi laø chuyeän sau”. Trong suoát cuoäc ñôøi laøm baùo, coù leõ khoâng coù hoài naøo chuùng toâi vui nhö luùc laøm “Vòt Ñöïc”: thöôøng thöôøng chuùng toâi thöùc traéng ñeâm khoâng nguû, hoïp nhau taùn gaãu vaø cöù taùn gaãu nhö theá thì ra nhieàu chuyeän töùc cöôøi. Coù ñeâm nghó ra moät caâu xoû ngoït thaàn dieäu, hay moät vaán ñeà gieãu côït taøi tình, chuùng toâi cöôøi thaét caû ruoät, cöôøi ñau caû buïng. Theá roài coù khi vì söôùng quaù, coù khi vì meät quaù, coù khi vì chaùn ñôøi quaù, chuùng toâi khoâng nguû nöõa, nöûa ñeâm keùo nhau ñi aên, ñi huùt, ñi haùt vaø thöôøng http://ebooks.vdcmedia.com 127 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G thöôøng ñi haùt nhö theá, chuùng toâi khoâng trôû veà nhaø baùo nöõa, ôû luoân coâ ñaàu, ôû nhaø naøy vaøi ñeâm, nhaø kia vaøi ñeâm, vieát baøi luoân taïi choã, roài ñöa tuøy phaùi ñem veà nhaø in xeáp chöõ, “mi” laáy vaø in luoân, khoâng caàn “bon aø tirer”. Löu Vaên Phuïng, quaûn lyù, vaø Vuõ Chung, chuû nhieäm, vaøi ngaøy laïi taït veà baùo quaùn moät laàn, ñeå giaûi quyeát vaán ñeà trò söï vaø thu tieàn cuûa cai baùo, cuûa treû em baùn baùo leû vaø cuûa caùc ngöôøi mua naêm traû baèng tieàn maët hay ngaân phieáu. Neáu thu ñöôïc nhieàu, chuùng toâi khoâng aên côm ôû coâ ñaàu, tröa vaø chieàu ngheãu ngheän moãi ngöôøi moät xe ñi töø Vaïn Thaùi, Khaâm Thieân leân Boân Be, Haøng Buoàm aên nhaø haøng roài laïi trôû veà nhaø haùt vaø thöôøng thöôøng thì trò söï thu ñöôïc tieàn raát khaù, vì baùo baùn chaïy, coù nhaäu nheït haùt xöôùng caû naêm cuõng khoâng sôï thieáu. AÁy vaäy maø chuùng toâi thieáu tieàn thöôøng xuyeân, vaø chuùng toâi khoâng hieåu taïi sao laïi theá. Khoán naïn nhaát laø moãi ngaøy thöù ba haøng tuaàn, töùc laø ngaøy phaûi traû tieàn nhaø in ñeå laáy baùo phaùt cho cai vaø treû em. Nhaân vieân cuûa “tôø baùo chaïy nhaát Haø Noäi” luùc baáy giôø, maët buoàn nhö saép phaûi treøo leân nuùi Can Ve, ñaønh phaûi trôû veà noùi khoù vôùi nhaø in chòu tieàn. Chòu hai soá, naêm, saùu soá, ñöôïc ñi; nhöng chòu tieàn in ñeán chín soá baùo, ñieàu ñoù khoâng theå dung thöù http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 128 ñöôïc. Nhaø in göûi cho moät toái haäu thö. Thaïch vaø toâi, ñöông tröa trôøi naéng, phaûi cuoác boä ñi tìm ngöôøi ñeå vay daêm ba traêm laáy baùo. Coøn giaáy in? Toâi veà vay giaáy cuûa meï, nhöng vay maõi, caû nhaø toâi cuõng ngaùn: ruùt laïi, baùo caøng chaïy, anh em laïi caøng khoå, vì ñeán kyø laáy baùo naøo cuõng khoâng coù tieàn; baùo xuaát baûn ít thì tieàn in cuõng ít, maø giaáy ñi xoay ñoàng thôøi cuõng ít hôn. Thaønh thöû ra laøm “Vòt Ñöïc”, chuùng toâi thöôøng xuyeân soáng trong moät söï voâ lyù ngoaøi oùc töôûng töôïng cuûa ngöôøi ta: luùc naøo cuõng caàu mong cho baùo ñöøng chaïy quaù. Chaïy quaù thì baùo phaûi cheát, vì soá tieàn vay seõ lôùn hôn, maø roài cuõng heát ngöôøi cho vay tieàn. Maø mình töï in ít ñi khoâng ñöôïc. Coù moät vaøi soá chuùng toâi ñaõ thí nghieäm bieän phaùp naøy, vaøo dòp taát nieân. Ai ngôø ñaâu soá taát nieân, cai baùo vaø treû em laïi mua baùo gaáp ñoâi, gaáp ba soá thöôøng; baùo thieáu baùn nhieàu quaù, anh em baùn baùo maát moät soá lôïi ñaùng keå vaøo cuoái naêm, bieåu tình tröôùc nhaø baùo, neùm ñaù, phaù cöûa vaø khoâng ngaïi chöûi chuùng toâi baèng nhöõng lôøi thoâ tuïc nhaát vaø hoø heùt aàm ó caû phoá laø chuùng toâi “aên chôi xaøi phí quaù, heát tieàn, khoâng coù baùo baùn cho anh em, t...s... cha chuùng maøy”. Ngay luùc aáy, chuùng toâi uaát öùc khoâng ñeå ñaâu heát, nhöng ñeán ñeâm, chuùng toâi cöôøi nhö phaù, vì khoâng bao http://ebooks.vdcmedia.com 129 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G giôø laïi sung söôùng ñeán theá: laøm baùo maø bò treû con chöûi taøn nhaãn vì in khoâng ñuû baùn! Ñoàng thôøi, chuùng toâi quyeát ñònh aên chôi raû rích cho heát naêm cuõ; ra gieâng seõ ñoåi haún leà loái laøm vieäc. Nhöng, chöùng naøo vaãn giöõ taät aáy; baùo chaïy maø tieàn thì khoâng coøn ñoàng naøo trong keùt. Tuy nhieân, kyõ thuaät vieát traøo phuùng hö hö thöïc thöïc cuûa chuùng toâi hình nhö do ñoù ñaõ tieán boä hôn leân, cuøng vôùi nhöõng saùng kieán cuõng taùo baïo hôn. Ñaû kích thöïc daân vaø quan laïi quen quaù maát roài, chuùng toâi nhaát ñònh laøm moät cuù thöïc trì: phaùo kích vua Baûo Ñaïi luùc ñoù bò gaõy chaân vì moät vuï meøo chuoät sì saèng gì ñoù. Döôùi moät caùi tít lôùn, chaïy daøi treân trang nhaát “Thaùnh tuùc vi hoøa, vaïn tueá thaùnh tuùc”, chuùng toâi gieãu nhaø vua luoân caû moät tuaàn, trong ñuû caùc muïc, vaø coù baøi ñaõ thaønh veø truyeàn khaåu trong daân chuùng: Treân trôøi coù oâng sao tua, ÔŒ döôùi haï giôùi coù vua thuït haàm. Keát cuïc, laàn löôït chuùng toâi nhaän ñöôïc ba traùt ñoøi ra toøa haàu kieän. Coá nhieân, chuùng toâi phaûi thua. Theo luaät, “Vòt Ñöïc” phaûi noäp tieàn phaït tröôùc môùi coù quyeàn choáng aùn. Maø tieàn thì duø luùc aáy chæ caàn ñoä moät ngaøn ñoàng, boùi ñaâu ra? Thaønh thöû aùn lònh ban haønh, chuùng toâi bieát ngay laø baùo seõ cheát vaø phaûi cheát. Tuy nhieân, coøn soáng ngaøy naøo chuùng toâi cöù vieát toaùng leân cho söôùng thaàn http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 130 khaåu ngaøy aáy. Vuï lieàu choùt cuûa “Vòt Ñöïc” laø vuï chôi ñeà ñoác Terreau, lieân quan tôùi vuï taøu Phoenix bò chìm ôû ngoaøi khôi Baéc Vieät. Muïc ñích laøm to vuï naøy laø ñònh doïa chính phuû thöïc daân hoài ñoù, ñeå buø laïi, hoï ñöùng ra daøn xeáp cho xong vuï aùn “Vòt Ñöïc - Baûo Ñaïi”, haàu mua laáy söï im laëng cuûa chuùng toâi. Nhöng thöïc daân cöù aùp duïng haønh ñoäng quyeát lieät: baét quaûn lyù vaø chuû nhieäm “Vòt Ñöïc”, giam caàm hôn moät thaùng. Trong khi aáy, chuùng toâi heát haïn noäp tieàn ñeå choáng aùn. “Vòt Ñöïc” phaûi töï ñoùng cöûa sau naêm möôi hai soá ñaû kích khoâng thieáu maët naøo trong xaõ hoäi Baéc Kyø, laøm cho nhieàu ngöôøi thích thuù, nhöng ñoàng thôøi cuõng gaây ra khoâng bieát bao nhieâu keû thuø luùc naøo cuõng vaùi trôøi vaùi phaät cho Taây ñoùng cöûa “Vòt Ñöïc” sôùm ngaøy naøo hay ngaøy aáy. http://ebooks.vdcmedia.com 131 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G PHAÀN III BAO XAÂY DÖÏNG http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 132 TIEÅU THUYEÁT THÖ BAÛY Baùo “Vòt Ñöïc” ñoùng cöûa, nhieàu nhaân vaät trong nöôùc, nhaát laø boïn quan laïi, boïn bôï Taây, boïn “Taây Annam” chöûi ñoàng baøo Vieät Nam laø “sale Annamite”, boïn nghò vieân nghò hoøn, boïn lai caêng maát goác, ñeàu thôû phaøo vì ñaõ nhoå ñöôïc moät caùi ñanh tröôùc maét. Rieâng chuùng toâi khoâng tieác laém, vì laøm ñöôïc ngaàn aáy soá baùo, anh em ñaõ thaáy meät moûi quaù roài. Meät moûi vì vieát baøi, xoay tieàn; meät moûi vì phaûi lo ñoái phoù ñuû moïi maët vôùi Taây vaø boïn choù saên gaø choïi; nhöng meät moûi nhaát laø luùc naøo cuõng phaûi ñeà phoøng, vì khoâng coù maáy khi chuùng toâi khoâng bò ngöôøi ta ñe doïa. Ngöôøi thì doïa baén; ngöôøi thì doïa cho aên dô; ngöôøi thì doïa cho vaøo baãy roài toáng vaøo tuø moït goâng; ngöôøi thì doïa seõ duøng löïu ñaïn noäi hoaù san baèng toøa baùo. Chuùng toâi seõ coøn nhôù raát laâu vuï ñaøn em Lyù Vòt ôû Baïch Mai, moät ñeâm khoaûng hai giôø, thöøa luùc chuùng toâi ñang nghe haùt ôû Vaïn Thaùi, nhaûy vaøo sanh söï, neùm dao, quaêng buùa, moät hai ñònh choïc tieát http://ebooks.vdcmedia.com 133 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G chuùng toâi vì chuùng toâi khoâng ngôùt toá caùo chuùng môû nhieàu soøng baïc aên thua haøng ngaøn, haøng vaïn, maø vieân ñoàn Phaùp ôû ñaáy laïi thoâng löng vôùi chuùng. Taïi sao chuùng laïi daùm laøm döõ nhö vaäy? Coù nhieàu phaàn chaéc chaén laø taïi chuùng ñaët tin töôûng vaøo vieân ñoàn ngöôøi Phaùp, nhöng chuùng toâi ñaâu coù ngaùn: ngay luùc aáy, moät anh em nhaûy qua töôøng, ñi goïi daây noùi veà sôû Caåm vaø Maät Thaùm cho ngöôøi ñeán ngay ñeå laäp vi baèng vaø maët khaùc, chuùng toâi tin ngay cho teân ñoàn ngöôøi Phaùp ôû Baïch Mai bieát raèng ngay saùng sôùm hoâm sau, chuùng toâi seõ ñaêng baùo taát caû caùc vuï naøy vaø khôûi toá vôùi caùc cô quan höõu quyeàn boïn voâ danh ñoät nhaäp taïi gia ñeå gieát ngöôøi cöôùp cuûa, vaø toá caùo söï baát löïc cuûa vieân ñoàn ngöôøi Phaùp trong vieäc duy trì traät töï, an ninh. Keát quaû traùi haún vôùi ñieàu maø boïn Lyù Vòt haèng mong ñôïi: boïn “Vòt Ñöïc” khoâng nhöõng khoâng laïnh maét, hôn theá laïi phaûn coâng chuùng, nhö coù theå laøm maát chöùc oâng thaày cuûa chuùng nhö chôi. Chuùng beøn nhôø moät ngöôøi quen vôùi caû hai beân ñöùng ra daøn xeáp vaø toå chöùc moät böõa tieäc linh ñình ñeå cho boïn raêng ñen maõ taáu haønh hung chuùng toâi ôû Vaïn Thaùi coù dòp cuùi ñaàu taï loãi. Coá nhieân khoâng coù moät ngöôøi naøo trong boïn chuùng toâi theøm tôùi, nhöng “ñaùnh ngöôøi chaïy ñi chôù khoâng ñaùnh ngöôøi chaïy laïi”, chuùng toâi cuõng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 134 saün saøng tieáp rieâng Lyù Vòt, vaø baûo cho y bieát laø chuùng toâi saün saøng tha thöù. AÁy ñoù, ngaøy naøo cuõng soáng caêng thaúng nhö theá, chòu laøm sao cho noåi. Soáng nhö theá, moät naêm baèng möôøi naêm. Bôûi vaäy, ñoùng cöûa baùo “Vòt Ñöïc” vaøo luùc ñang chaïy “laãm lieät”, chuùng toâi chæ tieác reû sô sô: anh em trong toøa soaïn, trò söï, cuõng nhö taát caû baïn beø cuûa baùo ñeàu thaáy nhaõo caû ngöôøi ra, coù döøng böôùc nghæ xaû hôi cuõng laø nhaèm luùc. Duy buoàn moät ñieàu laø töø ñaây khoâng coù tôø baùo nöõa, anh em ít coù dòp taùn gaãu vaø baøn taùn xoû xieân thieân haï, cuõng nhö Khoång Minh nöûa ñeâm daäy nhìn trôøi, bieát khí soá mình ñaõ taän roài maø tieác “trôøi daøi ñaát roäng, töø ñaây ta khoâng coøn ñöôïc ra ngoaøi traän ñòa nöõa, trôøi hôõi trôøi!”. Ñaây cuõng laø thôøi kyø chaám döùt ñôøi laøm baùo taäp ñoaøn cuûa toâi, anh em cuøng chung soáng vôùi nhau ôû nhaø baùo, giaûi chieáu naèm saøn gaùc taùn chuyeän ñaàu voi ñuoâi chuoät, ñeán tröa daäy aên côm taäp theå roài nguû, ñeå chöøng naêm, saùu giôø thöùc daäy ñi aên uoáng, phieän phoø, roài ñi haùt thaâu ñeâm. Ít laâu sau, anh em phaân taùn moãi ngöôøi moät ngaû. Phuøng Baûo Thaïch, Vuõ Chung, Löu Vaên Phuïng, cuøng Döông Töï Giaùp laøm taïp chí “Vaên Hoùa”, ñöôïc chöøng hai http://ebooks.vdcmedia.com 135 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ba soá thì thoâi; coøn toâi, khoâng coøn caùch gì khaùc, toâi laïi trôû veà nhaø, soáng nhö moät con oác cuoän troøn trong voû, ñoïc caùc taùc phaåm cuûa Dostoievsky, Simenon, Vicky Baum... Caùc taùc phaåm cuûa Dostoievsky aûnh höôûng ñeán oùc toâi heát söùc saâu roäng: laàn ñaàu, loøng toâi bôùt chua chaùt, vaø caûm thaáy raèng chæ coù söï thöông yeâu vaø nhieàu tha thöù môùi ñem laïi moät yù nghóa cho cuoäc ñôøi. Ñoàng thôøi, toâi nhôù laïi nhöõng lôøi meï noùi, luùc toâi böôùc chaân vaøo laøng baùo, vaø caûm thaáy loøng se saét khi nghó raèng trong thôøi kyø qua mình ñaõ laøm bao nhieâu vieäc thieáu aâm ñöùc, thaát nhaân taâm... Moät cuoäc soáng môùi hình thaønh: toâi khoâng muoán laøm baùo chöûi bôùi nöõa. Ñoïc saùch baùo Phaùp maõi chaùn, toâi tìm ñoïc thô cuûa Löu Troïng Lö, Hoà Dzeánh, Haøn Maëc Töû vaø trong luùc naøy, toâi thöôøng sang taùn laùo ôû nhaø Löu Troïng Lö ôû chung vôùi Nguyeãn Tuaân ñöôøng Nguyeãn Traõi. Moãi khi ñoïc moät truyeän gì hay, chuùng toâi laïi thuaät laïi cho nhau nghe: Lö luùc aáy meâ Andreù Gide, coøn Nguyeãn Tuaân vaø toâi thì öa Dostoievsky. Luùc aáy, Lö coäng taùc vôùi maáy tôø baùo vaên chöông, roài cuøng Leâ Traøng Kieàu toå chöùc tôø “Taân Thieáu Nieân” cuûa Traàn Taán Thoï (anh hoïa só Traàn Taán Loäc), nhöng ra ñöôïc vaøi soá thì baùo bò tòch thu vaø ñoùng cöûa. Caùi “chaát” cuûa http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 136 Lö khoâng phaûi laø ñeå laøm baùo haøng ngaøy: anh oám yeáu luoân, laïi theâm luùc naøo cuõng lô mô nhö ôû treân maët traêng rôùt xuoáng, coù nhieàu khi anh em ngoài ñoâng ñuû noùi chuyeän, maø taâm hoàn ñeå taän ñaâu ñaâu, sòch moät caùi, anh chaïy ra vô laáy quaûn buùt vaø maûnh giaáy ghi laïi moät caâu thô maø anh vöøa nghó ñöôïc. Löu Troïng Lö laøm thô nhö moät kyù giaû laõo thaønh vieát baùo; baùo thieáu moät ñoaïn, thôï in ñoøi moät baøi ngaén ñeå ñaép vaøo, keûo ñeå traéng troâng khoâng ñöôïc, thì Lö laøm “Haø Noäi Baùo”, “Tieåu thuyeát thöù naêm” cuõng vaäy. Leâ Traøng Kieàu phaøn naøn thieáu baøi, Lö naèm phuû phuïc xuoáng caùi chieáu traûi treân gaïch vieát luoân moät baøi thô. Thuù thöïc, luùc ñoù, toâi khoâng bao giôø ñoïc thô cuûa Lö, vì yeân trí laø thô nhaêng nhít; maõi veà sau naøy, ñeán luùc Nhaät haï Taây, coù nhieàu thôøi giôø nhaøn roãi, toâi môùi baét ñaàu thöôûng thöùc thô cuûa Löu Troïng Lö vaø do ñoù cuõng yeâu anh hôn, chôù thöïc ra luùc ñaàu thì toâi gaàn nhö khoâng chòu ñöôïc nhaø thi só ñoù, chaäm chaïp, löôøi bieáng, troán chui troán luûi nhö con cuø laàn. Tieáp xuùc laâu hôn, toâi môùi thaáy Löu Troïng Lö laø moät ngöôøi coù hoïc, ham ñoïc vaø maâu thuaãn nhaát laø laøm thô nhö theá, anh laïi thích ñoïc caùc saùch chaùnh trò, vaø tìm hieåu caùc hieán phaùp, caùc toå chöùc, caùc ñaûng phaùi cuûa Phaùp luùc baáy giôø; vì theá sau naøy anh theo khaùng chieán khoâng http://ebooks.vdcmedia.com 137 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G veà, toâi khoâng laáy laøm laï, maø chæ laï sao trong anh em, coù tin ngöôøi naøy cheát, ngöôøi kia cheát maø khoâng luùc naøo toâi nghe thaáy tin anh cheát trong khi anh mang bao thöù bònh vaø bao nhieâu traùc taùng trong thôù thòt vaø huyeát quaûn. Luùc cuøng ôû vôùi Lö, Nguyeãn Tuaân chöa noåi tieáng. Toâi bieát Tuaân töø luùc anh coøn laøm thoâng tín vieân ôû Thanh Hoùa cho tôø “Trung Baéc Taân Vaên”. Ñeán khi toâi laøm “Vòt Ñöïc”, anh cuõng thöôøng laïi chôi nhaø baùo, thænh thoaûng laïi quaêng cho moät hai baøi, nhöng vì anh vieát daøi, neân nhaø baùo khoâng ñaêng ñöôïc. Nhöõng baøi naøy hôïp vôùi moät tôø baùo - nhö “Ngoøi Buùt” cuûa nhaø xuaát baûn Haøn Thuyeân cuûa taäp ñoaøn Nguyeãn Xuaân Taùi, Tröông Töûu, Nguyeãn Ñöùc Quyønh - cho neân môùi tung ra vaøi baøi nhö baøi noùi veà “vaên minh ñoà hoäp” nhaïo Myõ thì anh noåi baät. Thöïc ra, tröôùc ñoù, Nguyeãn Tuaân ñaõ noåi tieáng treân vaên ñaøn, vôùi cuoán “Thieáu Queâ Höông”, “Vang Boùng Moät Thôøi”, nhöng thaät troäi, phaûi keå töø luùc anh vieát truyeän ngaén loaïi “Theøm OÁm” cho Trung Baéc Chuû Nhaät" (ñöôïc Nguyeãn Doaõn Vöôïng “mi” thaät “trì”, vaø Maïnh Quyønh veõ theo ñuùng yù muoán cuûa anh). Ñeán cuoán “Chuøa Ñaøn”, “Toùc Chò Hoaøi, ”Chieác Lö Ñoàng Maét Cua" thì teân anh thaät vöõng, nhöng noùi rieâng veà caù nhaân Tuaân, bao giôø cuõng nhö baây http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 138 giôø, toâi vaãn noùi coâng khai giöõa thanh thieân baïch nhaät laø toâi yeâu meán anh thaät, nhöng coù nhieàu ñieåm “toâi khoâng theå naøo thöông noåi”. Chaéc toâi cuõng coù nhieàu ñieåm ñeå cho anh khoâng ngöûi ñöôïc, nhöng anh em cöù laø anh em, laâu laâu khoâng gaëp nhau thì nhôù, maø gaëp nhau thì hoâm tröôùc hoâm sau coù chuyeän “taåy” laãn nhau... gia rít. Toâi coøn nhôù hoài laøm Trung Baéc, toâi veà Thanh Hoùa thaêm anh. Ñi taàu hoûa ñaõ meät, toâi ñeán nhaø anh chuyeän troø moät laùt sau ñi nguû lieàn. Tuaân nheø ñuùng luùc toâi ñang ngon giaác, lay daäy, baûo maëc quaàn aùo ñi coù vieäc caàn. Trôøi thì reùt maø ôû ngoaøi coøn toái om nhö möïc, toâi khoâng ñi, nhöng khoâng ñöôïc. Toâi ñaønh phaûi chieàu anh baïn “loï”. Ñeå ñi ñaâu? Anh baét toâi ñi boä, voøng heát ñöôøng naøy sang ñöôøng khaùc, roài ruû ñi aên baùnh öôùt ôû moät caên nhaø laù maø anh baûo laø ngon nhaát Thang Moäc AÁp. Rieâng moät caùi vieäc ngoài chôø cho baø cuï baùn haøng thaép ñeøn leân, traùng baùnh vaø raùn ñaäu cuõng ñaõ maát hai tieáng ñoàng hoà. Nhöõng haønh ñoäng laåm caåm vaø dôù daån, loän ruoät nhö theá khoâng theå naøo keå xieát. Trong khi ngöôøi ta maëc quaàn aùo Taây, anh maëc aùo gaám huyeàn, ñoäi khaên; muøa nöïc, caàm caùi quaït ñaùnh choù phaûi cheát, ñeå phe phaåy; noùi thì raám raún, ñang vui caâu chuyeän ngöøng phaét laïi, nhaên caùi muõi cöôøi roài thoâi, khoâng noùi nöõa; ñi aên thì leø kheø nhaám http://ebooks.vdcmedia.com 139 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G nhaùp, laáy hai ngoùn tay nhoùn caùi chaân chim boà caâu boû loø, aên chaäm nhö ruøa - maø chæ aên coù hai chaân thoâi - coøn caû con chim thì laáy tay ngoaét phoå ky laïi (chôù khoâng goïi) baûo ñem “caát giuøm” vaøo beáp. Caùi neáp soáng haøng ngaøy cuûa Tuaân ñuùng y nhö vaên cuûa anh vieát trong caùc baøi baùo vaø taùc phaåm cuûa anh: khoù chòu laï luøng, laøm cho ngöôøi môùi quen böïc muoán cheát; nhöng caùc baïn ñaõ bieát thì maëc cho anh muoán giôû troø troáng gì ra, tuøy yù. Thanh Chaâu, Thöôïng Syõ, Thaâm Taâm, Ngoâ Taát Toá, Nguyeãn Trieäu Luaät cho anh laø moät “quaùi thai” vaø ñaû kích kòch lieät, nhöng muoán “taåy” caùch naøo, Nguyeãn Tuaân cöù laäp dò nguyeân nhö theá, khoâng thay ñoåi vaø kyø cuïc nhaát laø moät soá ngöôøi ñaû kích tính laäp dò cuûa Tuaân, veà sau, laïi noùi gioïng leø nheø, aên uoáng kieåu caùch, baét chöôùc nhö Tuaân. Queân laøm sao ñöôïc hoâm Thanh Chaâu Ngoâ Hoan cöôùi vôï, môøi anh em vaên ngheä ñeán aên uoáng ñoâng ñuû ôû nhaø. Rieâng Nguyeãn Tuaân khoâng tôùi; anh em töùc quaù ñôïi nöûa tieáng ñoàng hoà, roài quyeát ñònh aên uoáng khoâng chôø nöõa. Chöøng moät tieáng ñoàng hoà sau, Nguyeãn Tuaân maëc quaàn aùo Taây caån thaän, ñeán goõ cöûa khe kheõ, kheàu ngoùn tay keâu Thanh Chaâu ra ngoaøi, baûo cho möôïn naêm ñoàng roài ñi. Taát caû anh em ngoài ñoù noåi ñoùa muoán “xuoáng phoá” (luùc aáy goïi laø xuoáng phoá chôù khoâng goïi laø xuoáng ñöôøng), http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 140 chaát vaán Tuaân, nhöng chæ moät laùt sau thì anh trôû laïi, vôùi caùi ñaàu buø toå quaï, nhoùn hai ngoùn tay caàm moät caønh la-dôn thöïc ñeïp nhö treû con ñi röôùc ñeøn thaùng taùm, möøng Thanh Chaâu. Thì ra anh möôïn tieàn ñeå ñi mua boâng hoa ñoù! Luùc aáy, moät caønh la-dôn giaù cao laém ñoä hai haøo, nhöng sau naøy coù ngöôøi bieát anh ñaõ mua tôùi baûy haøo, vaø bieáu baø baùn hoa theâm moät ñoàng, coøn laïi bao nhieâu thì xe ñi, xe veà heát nhaün, khoâng coøn xu nhoû! Chính toâi ñeán baây giôø vaãn khoâng bieát coù phaûi Nguyeãn Tuaân coù chaát khuøng ôû trong ñaàu oùc khoâng, nhöng tröôùc phong traøo ñang leân ôû Myõ hieän nay, toâi daùm quaû quyeát anh laø moät thöù toå sö hippy, quaáy khoâng cheâ ñöôïc. Ñieån hình nhaát laø vuï sau ñaây: Moät ñeâm kia, chuùng toâi ñi haùt ôû Khaâm Thieân, baét ñöôïc Tuaân ôû giöõa ñöôøng, ruû cuøng ñi ñaäp troáng. Toâi nhôù ngoaøi caùc anh em quen bieát ra, coù oâng Ba Mai Lónh. OÂng Ba, Vuõ Troïng Phuïng, Nguyeãn Tuaân vaø toâi, moãi ngöôøi ngoài xeáp baèng troøn, döôùi ñaát, ôû moät goùc nhaø coâ ñaàu, tu moãi ngöôøi moät chai Vaên Ñieån (maø caám khoâng cho ñöa cay moät thöù gì, duø laø cuû laïc). Ñaõ ñaønh tu nhö theá xong thì Lyù Baïch, Löu Linh cuõng gaãy. AÁy theá maø Nguyeãn Tuaân, sau ñoù laïi coøn ñi lôø khôø heát nhaø naøy sang nhaø khaùc uoáng nöõa, vaø ñeán khoaûng ba giôø saùng thì caû http://ebooks.vdcmedia.com 141 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G phoá Khaâm Thieân nhao leân nhö coù loaïn: ôû treân noùc nhaø, treân moät caùi gôø baèng gaïch noái lieàn moät daãy vôùi nhau, Tuaân ñi laïi nhö moät anh haùt xieác, giô hai tay ra laáy thaêng baèng, nhuùn nhaûy treân moät chaân, thænh thoaûng laïi quay ngoaét ngöôøi trôû laïi. Bao nhieâu hoàn vía cuûa coâ ñaàu vaø quan vieân ñeàu leân maây. Thaät laø kyø laï maø Tuaân xuoáng ñöôïc, nhöng chuyeän ñeán ñaây chöa heát. Thaáy Tuaân say quaù, anh em baét coâ ñaàu phaûi chaên cho anh ñi nguû. Cuoäc vui taïm ñình. Ñeán saùng, moïi ngöôøi ñang ngon giaác ôû trong chaên, caû nhaø laïi loaïn leân nhö theå bò maát troäm. Hoûi ra thì laïi maát Nguyeãn Tuaân: khoâng hieåu anh ta bieán ñaâu roài. Moãi ngöôøi chia nhau moät ngaû ñeå tìm. Thoâi thì chaúng coøn thieáu nôi naøo khoâng luïc soaùt: döôùi gaàm giöôøng, trong tuû aùo, trong hoà nöôùc, treân baøn thôø oâng vaûi cuûa baø chuû coâ ñaàu. Vaãn chaúng thaáy “Tuaân muõi to” ñaâu heát. Vuõ Troïng Phuïng ñoaùn: “Hay laø noù veà nhaø roài?”. Anh em ñònh cöû moät ngöôøi veà nhaø ñeå tìm, thì coù tieáng goõ cöûa raát gaáp. Môû ra, luø luø moät ngöôøi caûnh saùt. Nghe oâng naøy cho bieát thì teù ra khoaûng naêm giôø saùng hoâm ñoù, vaøo luùc gaø coõng con ñi ñaùi, Nguyeãn Tuaân ñi xe ñeán Caåm Haøng Ñaäu baám chuoâng xin vaøo thaêm chaùnh caåm Arnaud (ôû treân laàu sôû Caåm) ñeå noùi moät vaøi caâu chuyeän caàn. Caåm Arnaud, bình thöôøng gaét nhö maém http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 142 toâm, luùc aáy ñöông nguû ngon vôùi vôï, maø trôøi laïi reùt, boãng nhieân bò ngöôøi ta ñeán phaù, uaát khoâng theå naøo chòu ñöôïc, chöûi nhaân vieân tröïc ñeâm cöù oang leân vaø môøi oâng khaùch baát nhaõ vaøo ngoài phoøng khaùch cho ñeán saùng môùi tieáp. Do ñoù, vieân Caåm môùi bieát Tuaân haùt ôû nhaø naøo vaø cho ngöôøi ñeán baùo ñeå anh em ñeán böng Tuaân veà. Trôû laïi caâu chuyeän ñoïc saùch vôùi Löu Troïng Lö vaø Nguyeãn Tuaân. Thöïc ra, Tuaân vieát ít vaø chæ vieát khi naøo thích chí thoâi; tuùng thì ñeán “goõ” anh em chôù nhaát ñònh khoâng chòu vieát, nhö coâng chöùc, ñeå cuoái thaùng laáy tieàn. Phaàn toâi, tröôùc khi laøm caùc baùo Coâng Daân, Töông Lai, Raïng Ñoâng, toâi ñaõ vieát truyeän daøi, truyeän ngaén, nhöng khoâng chuyeân chuù laém. Baây giôø, ngaøy roäng thaùng daøi, muoán tìm hoïc caùch vieát truyeän cuûa ngöôøi AÂu Myõ môùi, toâi mua Gringoire, Candide, Lu, Vu, ñeå ñoïc vaø chuù yù ñaëc bieät veà tieåu thuyeát. Luùc ñoù, trong toaøn quoác, chæ coù moät tôø baùo chuyeân veà tieåu thuyeát: ñoù laø “Tieåu Thuyeát Thöù baûy” cuûa oâng Vuõ Ñình Long, chuû nhaø xuaát baûn Taân Daân. Ñeán baây giôø, toâi vaãn coøn caûm phuïc oâng Vuõ Ñình Long, vì oâng ñaõ toû ra hieåu bieát ngay töø buoåi ñaàu hoäi kieán. Treân caên gaùc nhoû trang trí theo kieåu Taàu, toâi ñi thaúng http://ebooks.vdcmedia.com 143 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G vaøo vaán ñeà vôùi oâng Long: töø tröôùc ñeán nay, truyeän ngaén cuûa ta ñoøi ngöôøi vieát phaûi coù moät coát truyeän hoaëc ly kyø ít, hoaëc ly kyø nhieàu, thí duï caùc truyeän ngaén noùi veà nhöõng moái tình eùo le laøm cho ngöôøi ñoïc hoài hoäp vaø than khoùc. Duø sao, baùo “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” cuõng laø tôø baùo hieän giôø chaïy nhaát nöôùc, coù moät soá ñoäc giaû vöõng chaéc roài. OÂng thöû nghó xem coù neân ñöa ra moät loaïi truyeän môùi ñeå cho laõnh vöïc tieåu thuyeát cuûa ta phoàn thònh hôn? OÂng Vuõ Ñình Long baèng loøng thí nghieäm. Nhöõng truyeän ngaén ñaàu tieân cuûa toâi treân baùo “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” (khoå nhoû, ngoaøi veõ moät böùc töôïng baùn thaân) nhö “Chaøng Kim ngöôøi Baéc, coâ Kieàu ngöôøi Kinh”, hay “Moät Ngöôøi Rôi Xuoáng Hoá”... ñeàu thuoäc veà loaïi truyeän ngaén kieåu môùi vöøa noùi treân. Cuoäc ñôøi, theo toâi nghó, thöôøng bình dò, xuoâi ñuoät, khoâng coù khuùc maéc nhö caùc tieåu thuyeát gia thöôøng taû. Bòa ñaët, phoùng ñaïi hay phieàn phöùc hoùa cuoäc ñôøi khoâng phaûi laø hieän thöïc. Thí duï moät coâ gaùi yeâu moät chaøng trai, nhaát ñònh phaûi laáy nhau cho baèng ñöôïc. Nhöng hoaøn caûnh khoâng cho laáy nhau: nhaø tieåu thuyeát cho hoï ñaâm ñaàu xuoáng soâng, boû nhaø ñi tu, hay laø baén suùng vaøo ñaàu treân moät naám maû ôû ngoaøi ñoàng. Raát coù theå nhö theá laém. Nhöng trong khi ñoù ta cuõng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 144 thöôøng thaáy nhöõng caëp trai gaùi nhö theá daét nhau ra bôø soâng ñöùng than khoùc vaø ñoøi cuøng traàm mình moät luùc, song le ñeán luùc choùt thì hoï chaúng nhaûy xuoáng soâng, maø cuõng chaúng ñi tu, nhöng chia tay töø giaõ, ai veà nhaø ngöôøi aáy nguû ngon. Moät tröôøng hôïp khaùc: coù anh say röôïu, ñi ñeâm veà nhaø, rôi xuoáng moät caùi hoá. Anh ta la loái om soøm, keâu moïi ngöôøi ñeán cöùu. Coù oâng sö, coù thaøy tu, coù nhaø chính khaùch, coù oâng baùc hoïc ñi qua, ai cuõng höùa seõ tìm caùch ñeå loâi ngöôøi ôû döôùi hoá leân. Nhöng ruùt cuïc, ai cuõng ñi maát taêm, maát tích. Ñeâm vaéng, anh rôi xuoáng hoá coøn laïi moät mình vôùi mình. Anh ta suy nghó lung vaø cuoái cuøng baät ra moät saùng kieán: caùi hoá khoâng laáy gì laøm saâu, anh cho hai tay leân mieäng hoá leo leân maët ñaát, thuûng thaúng ñi veà nhaø. Moät truyeän ngaén hoài ñoù ñaêng leân “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” ñöôïc nhuaän buùt naêm ñoàng. Naêm ñoàng tieâu ñöôïc nhieàu vieäc hôn 5.000 ñoàng baây giôø, nhöng ñieàu ñoù laø thöù yeáu. Ñieåm chính yeáu, ñaùng löu yù, laø mình ñaõ ñöa ra ñöôïc moät loaïi truyeän môùi - coù theå ñoäc giaû khoâng öa maáy - nhöng duø sao thì roài ñaây cuõng coù moät soá thöùc giaû khoâng coi thöôøng tôø baùo. Ñoù laø ñieàu mong öôùc cuûa toâi. Vaø cuõng vì mong öôùc vaø tin töôûng nhö theá neân toâi cöù tieáp tuïc vieát loaïi truyeän ñoù... cho ñeán khi tình giao höõu http://ebooks.vdcmedia.com 145 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G giöõa oâng Vuõ Ñình Long vaø toâi ñaäm ñaø hôn. Qua nhöõng caâu chuyeän, laàn laàn toâi ñöôïc bieát oâng Vuõ Ñình Long töï tay laøm heát caùc coâng vieäc cuûa baùo: töø vieäc ñoïc caùc baøi cuûa ñoäc giaû - tröø maáy baïn coäng taùc thöôøng xuyeân nhö Nguyeãn Traåm Giöï, Lan Khai, Vuõ Lang, Ngoïc Giao, Thanh Chaâu, Nguyeãn Tuaân, Nguyeãn Coâng Hoan - ñeán caùch xeáp ñaët trang baùo, trình baøy tranh veõ, choïn löïa tieåu thuyeát Taøu, Taây ñeå dòch. Coù leõ cuõng qua nhöõng caâu chuyeän ñoù, oâng Long hieåu toâi hôn vaø bieát toâi cuõng hôi raønh veà aán loaùt, veà “mi” vaø coù ñoâi chuùt kinh nghieäm veà nhaø baùo, oâng ngoû yù seõ laáy moãi tuaàn cuûa toâi moät truyeän ngaén, thay vì nöûa thaùng moät truyeän. Vaø toâi cöù giuùp vieäc “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” nhö theá chöøng nöûa naêm, cho ñeán moät ngaøy kia, oâng môøi toâi, buoåi toái, sang noùi chuyeän. Caâu chuyeän laàn naøy töông ñoái trònh troïng hôn caùc laàn tröôùc: oâng Ngoïc Giao giuùp vieäc thöôøng tröïc “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” trong phaïm vi söûa vaên, söûa loãi xeáp chöõ ôû moâ raùt, coù yù ñònh muoán ñi Saøi Goøn laøm aên. OÂng Baèng coù vui loøng ñeán giuùp vieäc haún “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” khoâng? Khoâng thích ñieäu, toâi nhaän lôøi ngay, nhöng xin moät ñieàu kieän laø toâi giuùp “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” trong moïi vieäc maø oâng uûy thaùc, nhöng khoâng theå theo giôø coâng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 146 chöùc. Toâi ñeán luùc naøo, tuøy toâi; mieãn toâi thu xeáp vôùi nhaø in cho moïi coâng vieäc khoâng truïc traëc. Hai beân thoûa thuaän. OÂng Long khoâng phaûi baän taâm veà nhaø in, veà vaán ñeà hoïa só, veà baøi vôû nöõa. OÂng raát thaønh thöïc: baùo ñöùng, baùo chaïy hay baùo xuoáng, oâng ñeàu nhaát nhaát noùi cho toâi bieát. Roài moät hoâm, ñeå môû roäng phaïm vi hôn nöõa, vaø ñaêng nhieàu truyeän cuûa caùc baïn nhaø vaên göûi veà, oâng ngoû yù muoán ra khoå lôùn hôn vaø cuõng nhieàu trang hôn. Noùi raát thaønh thöïc, trong thôøi kyø naøy, toâi hoïc hoûi ñöôïc oâng Long raát nhieàu ñieàu höõu ích veà leà loái laøm vieäc: oâng chòu khoù ñoïc baùo, saùch cuûa Phaùp ñeå tìm saùng kieán; coù saùng kieán naøo hay, oâng nghieân cöùu, khôi saâu raát kyõ löôõng vaø ghi ra giaáy. Nhöng töïu trung nguyeân taéc laøm baùo cuûa oâng coù theå goùi gheùm laïi nhö sau: khoâng laøm chaùnh trò, phuïc vuï vaên hoùa, giuùp ích ñaïi chuùng baèng caùch vöøa mua vui cho hoï, vöøa môû mang trí tueä, in roõ raøng vaø ñeïp ñeå ñoïc khoâng meät maét, vaø baùn baèng moät caùi giaù haï nhaát ñeå cho caùc baïn ñoàng nghieäp khoâng theo kòp, maø cuõng laø ñeå cho baát cöù ñoäc giaû naøo cuõng coù theå boû tieàn ra mua. Maø loaïi ñoäc giaû oâng nhaèm nhieàu nhöùt laø treû em vaø phuï nöõ. Bôûi vì tröôùc khi laøm vieäc gì, oâng Long tính toaùn raát kyõ löôõng, caân nhaéc lôïi haïi töøng ly, neân “Tieåu Thuyeát http://ebooks.vdcmedia.com 147 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Thöù Baûy” khoå lôùn laïi chaïy hôn loaïi nhoû, vaø cuõng vì theá, soá anh em vieát vaên qui tuï veà nhaø xuaát baûn Taân Daân moãi ngaøy moãi ñoâng hôn. Ñeå cho tôø baùo soáng ñoäng hôn luùc ra khoå nhoû, chuùng toâi ñaët nhieàu muïc môùi nhö “Bieát Ai Taâm Söï” ñeå traû lôøi caùc thö nhôø giaûi quyeát taâm tình, “Ñeå Cöôøi Khi Chung Boùng” cho caùc em göûi vaên vui veà hoïp baïn, “Y Nghó Cuûa Ngöôøi Daïo Phoá” noùi veà vaán ñeà vaên hoùa vaø vaên ngheä. Rieâng veà tieåu thuyeát, chuùng toâi khai thaùc ñuû caùc loaïi maø khoå nhoû khoâng coù: truyeän coù thaät (theo kieåu histoires vraies cuûa baùo Confidence), truyeän coå tích nhi ñoàng, truyeän daøi baèng thô, truyeän ngaén boán phöông (theo kieåu Les Mille et Une Nouvelles cuûa Hung Gia Lôïi), truyeän trinh ma quæ ngaén (theo (theo kieåu kieåu Flammarion), truyeän thaùm Mysteøre Magazine)... Ngöôøi baïn giuùp toâi nhieàu yù kieán nhaát luùc ñoù laø Thanh Chaâu Ngoâ Hoan. Phaàn nhieàu baïn ñoïc “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” khoå nhoû, thaáy caùi teân Thanh Chaâu ñi keøm saùt vôùi Ngoïc Giao hoài ñoù, töôûng ñaâu Thanh Chaâu vaø Ngoïc Giao laø hình vôùi boùng, laø moät khoái “baát khaû chia lìa”; thöïc ra, cuøng vieát moät baùo vôùi nhau, thöôøng thöôøng gaëp gôõ nhau, nhöng Thanh Chaâu ít troø truyeän vôùi Ngoïc Giao, vì hai ngöôøi baát ñoàng yù kieán veà nhieàu quan ñieåm, nhaát http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 148 laø veà phöông dieän vaên chöông vaø xaõ hoäi. Baét ñaàu vieát vaên, Ngoïc Giao laø moät thö kyù toaø aùn, naëng veà phaàn coâng chöùc hôn laø vaên só; traùi laïi, Thanh Chaâu phoùng khoaùng hôn, coù saün tieàn, soáng nhaøn nhaõ, khoâng muoán baát cöù ai hay baát cöù caùi gì kieàm cheá. Laø ngöôøi Thang Moäc AÁp, Thanh Chaâu vöøa vieát “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” vöøa hoïc theâm, luùc naøo cuõng caàu tieán, luùc naøo cuõng phuïc thieän, vaø coù moät caùi tính ñaùng khen laø khoâng coù tieàn khoâng sao, chôù phaøm ñaõ vieát thì phaûi thích, chôù khoâng theå vieát mieãn cöôõng, vieát “sur commande” ñöôïc. Thöïc ra, Thanh Chaâu laø moät nhaø vaên ñoïc nhieàu maø laïi coù moät taâm hoàn thi só, thaáy baát cöù moät söï vieäc gì cuõng rung caûm maø laïi vieát nhanh, vieát khoûe, nhöng cho ñeán luùc ra ngoaøi khaùng chieán, anh töông ñoái coù ít taùc phaåm ra ñôøi, moät phaàn lôùn cuõng laø taïi anh khoâng maáy tha thieát ñeán danh tieáng, ñeán tieàn taøi. Anh coøn treû, laïi ñuû xaøi, cho neân anh muoán soáng cho mình nhieàu hôn, soáng vôùi noäi taâm moät maët, vaø maët khaùc höôûng laïc, nhöng luoân luoân giöõ gìn chôù khoâng sa ñoïa. Ban ngaøy anh ñi chôi hay nguû, toái ñeán lôø phôø leân raïp Toá Nhö taùn roùc vì vò hoân theâ cuûa anh laø doøng doõi nhaø Traàn Vieát, sôû höõu chuû raïp Toá Nhö. http://ebooks.vdcmedia.com 149 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Moãi khi coù ñieàu gì taâm söï, Thanh Chaâu, Micro Buøi Xuaân Nhö (em trai Buøi Xuaân Hoïc) vaø toâi thöôøng vaãn thaûo luaän ôû caùi gaùc nhoû maø dieâm duùa cuûa Thanh Chaâu ôû Ngoõ Traïm, gaàn Trung Baéc. Anh coù nhieàu thieän chí, chieàu anh em vaø coù nhöõng caâu noùi vaên hoa khuyeán khích toâi laøm “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” raát taøi tình. Ñoïc baøi cuûa anh em vaø ñoäc giaû göûi veà; ñöùng löïa chöõ ít, troâng in; toái ñeán, ñem moâ raùt veà nhaø ñeå söûa, toâi laøm vieäc khoâng keå thì giôø, nhöng khoâng bao giôø caûm thaáy meät moûi, coù leõ vì trong loøng höùng khôûi vì nhöõng lôøi cuûa Thanh Chaâu. Tröø vaán ñeà nhuaän buùt hay vay möôïn, anh em vieát vaên luùc ñoù haàu heát ñeàu tieáp xuùc vôùi toâi, cho neân ngoaøi caùi lôïi ñöôïc hoïc hoûi theâm veà vaên hoùa, vaên chöông ngoaïi quoác, ngoaøi caùi lôïi ruùt kinh nghieäm vaø trau doài ngheà nghieäp, toâi laïi coøn ñöôïc bieát roõ hôn veà taøi ñöùc, tö töôûng, sôû tröôøng, sôû ñoaûn cuûa töøng anh em vaên ngheä. Thanh Chaâu vaø vaøi ngöôøi baïn khaùc baøn vôùi toâi neân môû roäng phaïm vi hoaït ñoäng ra, chôù bao nhieâu anh em maø chæ quy tuï ôû veûn veïn hai tôø “Phoå Thoâng Baùn Nguyeät San” vaø “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy”, e raèng chaät heïp. Toâi naåy ra yù muoán baøn vôùi oâng Long ra theâm moät tôø baùo nöõa, vì noùi thöïc ra, vieát coù hai tôø, coù khi moät vaøi tuaàn môùi ñaêng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 150 moät truyeän hay vaøi boán thaùng môùi xuaát baûn moät cuoán tieåu thuyeát, anh em seõ naûn vì ñôøi soáng vaät chaát haøng ngaøy thöôøng caáp baùch, vaû laïi anh naøo anh naáy laïi tieâu xaøi leï laém. Thaâm Taâm luùc aáy ôû Nhaø Dieâm vôùi ñaïi gia ñình. Maáy em gaùi anh soáng veà ngheà ñoùng saùch möôùn cho caùc nhaø xuaát baûn, kieám aên chaät vaät. Ñöôïc ñoàng naøo, anh chæ mang veà cho gia ñình ñöôïc moät ít, coøn laïi phaûi thuø tieáp traû laïi anh em, neân trong nhaø ít khi coù ñuû tieàn tieâu. Maëc daàu suoát trong thôøi kyø toâi ñi laïi chôi bôøi vôùi anh, Thaâm Taâm khoâng heà than thôû vôùi toâi moät lôøi naøo, nhöng ai cuõng bieát caùc em anh phaûi vay möôïn theâm môùi ñuû aên, maø aên khoâng ñuû chaát boå cuõng nhö Phuïng vaäy. Coù leõ cuõng vì theá, Thaâm Taâm thöôøng phaûi vay tröôùc tieàn cuûa nhaø baùo. Moät hoâm, khoâng hieåu vì nguyeân nhaân gì, oâng Long töø khöôùc vaø baûo Thaâm Taâm: “OÂng khoâng neân vay thì hôn”. Theá laø Thaâm Taâm ñöùng daäy lieàn, moùc tuùi coøn bao nhieâu môøi anh em ñi uoáng röôïu heát vaø anh uoáng thaät say roài ñoäc thoaïi “Khoâng cho vay thì baûo laø khoâng cho vay coù ñöôïc khoâng, taïi sao laïi noùi oâng khoâng vay thì hôn! Theá naøo laø hôn? Maø taïi sao laïi hôn? Hôn caùi gì? Hôû khæ!” http://ebooks.vdcmedia.com 151 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Sau ñoù, Thaâm Taâm ñi khaùng chieán, vaø ñaõ maát roài. Toâi khoâng gaëp anh laàn naøo ôû haäu phöông, cho neân khoâng bieát taâm tính anh coù thay ñoåi nhieàu khoâng, nhöng tröôùc ñoù thì anh laø moät ngöôøi “ña baát maõn hoaøi”, nhöng lì lì khoâng noùi, bao nhieâu oaùn haän, tuûi hôøn ñoái vôùi toå chöùc xaõ hoäi luùc baáy giôø ñeàu goùi gheùm vaøo trong caùc truyeän ngaén vaø caùc baøi thô tuyeät dieäu. Truyeän “Con Vôø” cuûa anh laø ñieån hình quan nieäm cuûa anh veà xaõ hoäi luùc baáy giôø, vaø sau naøy, nghó laïi thì coù veû anh ñaõ hoaït ñoäng bí maät luùc muùa buùt vieát baøi thô baát huû treân “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy”. Ñöa ngöôøi ta khoâng ñöa qua soâng, Sao coù tieáng soùng ôû trong loøng... Traàn Huyeàn Traân, Toâ Hoaøi, Nam Cao döôøng nhö cuõng bí maät hoaït ñoäng cho khaùng chieán vôùi Thaâm Taâm cuøng moät luùc vôùi Lyù Vaên Saâm chieán ñaáu ôû trong Nam. Noùi troäm vong hoàn oâng Vuõ Ñình Long, oâng khoâng muoán cho ai ñaõ vieát ôû baùo cuûa oâng laïi vieát cho tôø khaùc, maëc daàu khoâng noùi ra mieäng bao giôø. Nhoùm Thaâm Taâm ñaõ beû gaãy möu ñoà aáy cuûa oâng Long, vieát böøa baõi cho caùc baùo khaùc: Toâ Hoaøi vieát saùch baùn cho caùc nhaø xuaát baûn khaùc, Traàn Huyeàn Traân vieát truyeän daøi baùn cho moät tôø tuaàn baùo hình nhö cuûa Traùc Vyõ xuaát baûn, coøn Nam Cao thì http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 152 vieát truyeän ngaén cho “Trung Baéc Chuû Nhaät” vaø baùn tieåu thuyeát, trong ñoù coù truyeän “Ñoâi Löùa Xöùng Ñoâi”, cho nhaø in Coâng Löïc ôû ñöôøng Tieân Tsin. Theo choã bieát cuûa toâi thì Thaâm Taâm khoâng vieát cho baùo naøo hay baùn saùch cho nhaø xuaát baûn naøo khaùc, coù leõ moät phaàn vì anh yeáu phoåi ñaõ laâu, maø maët khaùc anh laïi khoâng maáy thieát tha ñeán vieäc kieám tieàn “coù thì aên, khoâng coù thì nhòn, vaán ñeà bao töû khoâng quan heä laém”. Ruùt cuoäc, oâng Vuõ Ñình Long cuõng phaûi chòu vuï “tranh ñaáu” naøy, maø khoâng chòu cuõng khoâng theå ñöôïc, vì oâng Long ngoài moät choã khoâng theå bieát raèng nhuaän buùt cuûa “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” vaø “Phoå Thoâng Baùn Nguyeät San”, nhaát laø vaøo hoài Nhöït ñeán Ñoâng Döông, khoâng theå giaûi quyeát ñöôïc vieäc gì. Traàn Huyeàn Traân soáng heo huùt trong moät caùi choøi ñaùnh caù baéc treân soâng ñeå laøm thô vaø vieát truyeän. Truyeän thì hay maø thô thì tuyeät, nhöng thöôøng thöôøng moãi thaùng nhòn aên ít nhaát cuõng naêm saùu ngaøy. Coøn Nam Cao thì ngheøo nhaát Nam Ñònh, baàn cuøng baát ñaéc dó laém môùi chòu hôùt toùc vì tieàn chi tieâu ôû trong nhaø anh phaûi tính toaùn töøng ñoàng xu. Anh ôû vôùi moät ngöôøi baø, coù vôï, nhieàu con. Ngoaøi soá nhuaän buùt coøm haøng thaùng (maø coù khi nhaø baùo laïi göûi ngaân phieáu chaäm!), taát caû http://ebooks.vdcmedia.com 153 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G gia ñình anh troâng vaøo moät giaøn traàu maø baø anh vöøa aên vöøa ñem ra chôï baùn laáy tieàn theâm nuoâi caùc chaùu. Coù ai ñoïc truyeän “Cöôøi Vôùi Traêng” cuûa Nam Cao, haún coøn nhôù caùi anh chaøng khoâng coù tieàn ñem veà nhaø, bò vôï day döùt trong khi con caùi ñöùa thì khoùc, ñöùa thì meáu, ñöùa thì ñau, ñöùa thì phaù... khoâng bieát ñoái phoù ra sao, ñaâm ra maët lì, khoanh tay döôùi ñaàu naèm nhìn leân trôøi cao vaø baät cöôøi, roài cöôøi thaät to, cöôøi maõi, cöôøi ñeán ñau buïng vaø chaûy caû nöôùc maét ra. Trong taát caû caùc truyeän cuûa Nam Cao, toâi nhôù nhaát truyeän aáy vaø toâi nhôù laø vôï choàng toâi ñoïc xong cuøng khoâng nhòn ñöôïc cöôøi vaø chòu laø Nam Cao vieát taøi tình quaù. Toâi khoâng bieát Nam Cao baét ñaàu vieát töø luùc naøo, göûi baøi veà “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” töø bao giôø, nhöng caùi buùt hieäu “Nam Cao” noåi baät leân cho ñeán baây giôø cuõng laø do moät tình côø may maén. Ngoïc Giao ñi Saøi Goøn, toâi laø thö kyù toøa soaïn cho “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” bò traøn ngaäp vì baøi cuõ vaø baøi môùi, neân sao nhaõng coù khi khoâng ñoïc xueå. Coù khi nhöõng baøi aáy ñem ra quay laïi maët sau ñeå duøng laøm giaáy vieát baøi; coù khi thaát laïc; laïi cuõng coù khi ñeå choàng ñoáng cho ñeán luùc naøo cao quaù thì boû ñi. Moät buoåi chieàu thaùng baûy, http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 154 ñöôøng saù buøn laày dô daùy vì möa Ngaâu, khoâng coù baïn beø ñeán chôi, toâi khoâng bieát laøm gì trong khi ngoài chôø côm, ruùt moät taäp ôû trong nhöõng choàng baøi cuõ ra ñeå ñoïc. May maén laøm sao toâi laïi ñöôïc ñoïc moät truyeän cuûa Nam Cao, vaø ngay maáy caâu ñaàu toâi ñaõ thích thuù vì loái haønh vaên vôùi nhöõng caâu keäch côõm, nghòch ngôïm, coù khi dôù daån nhöng ñaäm ñaø coù duyeân. Truyeän aáy - baây giôø toâi queân maát nhan ñeà roài - ñaêng leân “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” ñöôïc ñoäc giaû ñeå yù lieàn. Toâi laïi luïc taäp baøi cuõ tìm nöõa, thaáy hai truyeän khaùc, ñaêng luoân vaø nhaén Nam Cao trong muïc thö tín vieát tieáp göûi veà. Ñeán truyeän thöù naêm, thöù saùu thì Nam Cao ñöôïc caùc anh em vaên ngheä baøn taùn raát nhieàu vaø cho laø trong loaïi vaên ngheä só môùi leân, Nam Cao vieát “ñöôïc” laém, vaø ngöôøi ta baét ñaàu hoûi Nam Cao laø buùt hieäu cuûa anh naøo vaäy. Ñeán cuoái thaùng aáy, Nam Cao luø luø tìm ñeán nhaø toâi. Anh ñeán nhaø baùo, Traàn Kim Daàn chæ sang nhaø toâi ôû caùch baùo quaùn ñoä möôi böôùc ñöôøng. Laàn thöù nhaát, gaëp Nam Cao, toâi coù caûm töôûng anh laø moät ngöôøi hieàn laønh, töû teá. Toâi coù caûm tình lieàn, ñi aên nhaø haøng, laïi coù theå coù moät thanh nieân chöøng hai möôi boán, hai möôi laêm tuoåi khoâng bieát moùn vaây laø caùi gì, vaø hoûi côm chieân ñaõ coù laïp xöôûng vaø tröùng roài haø côù gì laïi phaûi aên vaây, vaø “thòt boø taây hoà” cho toán tieàn? Veà http://ebooks.vdcmedia.com 155 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G sau naøy, toâi giöõ nguyeân caûm tình cuûa toâi ñoái vôùi Nam Cao Traàn Vaên Trí, moät nhaø vaên dí doûm, chua chaùt laïi saâu xa, nhöng chaân thaät vaø hoàn nhieân “vöôït möùc”, khoâng coù nhaø baùo, nhaø vaên naøo so saùnh ñöôïc. Ñi saâu vaøo tình baïn hôn, anh nhoû nheû cho toâi bieát raèng caùi chaøng thanh nieân “cöôøi vôùi traêng” chính laø anh, nhöng caùc nhaân vaät say röôïu, chôi bôøi laùo leáu thì nhaát ñònh khoâng phaûi laø anh ñaâu, maø laø nhöõng ngöôøi ôû loái xoùm hay nhöõng ngöôøi maø anh thaáy ôû Nam Ñònh moãi khi anh ñi boä töø laøng leân tænh ñeå laõnh tieàn cuûa nhaø baùo göûi cho. Taùc giaû öa nhaát laø Alphonse Daudet; truyeän ñoïc nhieàu laàn laø “Le Petit Chose”. Ngoaøi vôï ra, khoâng heà bieát moät ngöôøi ñaøn baø naøo khaùc. Ñeán choã ñoâng, sôï laém; maø khoå nhaát cho toâi - lôøi Nam Cao laø tröôùc maët ngöôøi laï, maët toâi cöù noùng böøng leân, maø löôõi nhö muoán líu laïi, khoâng noùi ra lôøi. Ñeán luùc ra ngoaøi khaùng chieán, moät hoâm, anh luø luø ñi vaøo nhaø toâi vaø ñeán baây giôø, toâi cuõng khoâng bieát taïi sao anh laïi tìm ñöôïc nôi toâi ôû hay nhö vaäy. Anh ôû chôi vôùi toâi hai ngaøy, hai ñeâm. Hoûi coù gì laï khoâng, anh baûo cuõng thöôøng thöôøng thoâi. Anh laøm thö kyù rieâng cho Nguyeãn Sôn. Vaãn gaëp caùc anh em cuõ. Taây theá naøo cuõng thua, anh aï. Toâi maáy laàn suyùt cheát vì bom. Nhöng coù leõ mình http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 156 khoå quaù roài neân trôøi ñeàn buø, cho ñöôïc soáng ñeå nhìn thaáy thöïc daân cuùt caû ñi. Toäi nghieäp Nam Cao, caû moät ñôøi vaát vaû, chæ mong ñöôïc thaáy ngaøy ta toaøn thaéng ñeå trôû veà Thuû ñoâ thöông meán, aên moät böõa côm vôùi anh em roài caû cöôøi vôùi nhau, thì tröôùc khi kyù keát hieäp ñònh, toâi ñöôïc tin anh ñaõ maát trong moät vuï neùm bom taøn aùc cuûa luõ lang soùi voâ nhaân ñaïo. Hai ngaøy anh ôû laïi chuyeän troø taâm söï vôùi toâi thì ra laø ngaøy cuoái cuøng gaëp nhau. Nam Cao vaãn beõn leõn theïn thoø nhö theá, toùc vaãn bôøm nhö theá, maø taâm tính vaãn hoàn nhieân nhö theá. Khoâng bieát huùt thuoác laù; vaãn khoâng uoáng röôïu. Caû ñôøi chöa ñoïc chuyeän Tam Quoác bao giôø. Nhaân coù moät boä Tam Quoác do Phan Keá Bính dòch, nhaø in Leâ Vaên Phuùc aán haønh, toâi thaép moät ngoïn ñeøn daàu, boû maøn xuoáng, hai anh em cuøng ñoïc. Laàn thöù nhaát vaø cuõng laø laàn duy nhaát, toâi thaáy Nam Cao cöôøi lôùn tieáng luùc Taøo Thaùo gieát Laõ Baù Sa. Caùi ñeâm hoâm aáy, sau naøy, anh thuaät laïi trong moät baøi ñaêng treân taïp chí “Vaên Ngheä” cuûa Maët Traän vaø chính nhôø baøi aáy, toâi ñöôïc bieát Nam Cao cuõng coù caûm tình vôùi toâi. Laø baïn cuûa Nam Cao, Toâ Hoaøi cuõng khoâng deã chòu veà tieàn nong hôn maáy chuùt, nhöng töông ñoái anh cuõng ñôõ lo laéng vaø cuõng ñôõ phaûi vaät loän vôùi söï soáng haøng ngaøy nhö Nam Cao. Coù leõ vì theá gioïng vaên cuûa Toâ Hoaøi ít http://ebooks.vdcmedia.com 157 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G chua chaùt, saâu xa: anh ñuùng laø con deá meøn phieâu löu, nhìn con vaät gì ôû chung quanh cuõng laï luøng vôùi con maét thô ngaây. Khoâng coù gì laï heát: Toâ Hoaøi luùc vieát cuoán truyeän ñaàu tay “Deá Meøn Phieâu Löu Kyù” chæ laø moät baïch dieän thö sinh môùi ôû tröôøng ra vaø soáng moät caùch hieàn laønh, côm ngaøy hai böõa, ôû moät laøng laøm giaáy baûn treân soâng Toâ Lòch, ngaøy ngaøy ngoài ôû hieân nhìn ra saân xem nhöõng gaø, lôïn, chim seû, caøo caøo, böôm böôùm... Toâ Hoaøi cuõng hieàn laønh nhö Nam Cao, nhöng ranh maõnh hôn moät chuùt; tuy vaäy, khoâng luùc naøo ñeå maát tính chaân thaønh. Tröôùc khi di cö vaøo Nam, anh coøn toû söï chaân thaønh aáy vôùi toâi laàn choùt: trong moät thö daøi vieát tay, anh ñaõ chí tình khuyeân toâi ôû laïi vaø noùi leân nhöõng giôø phuùt mong ñôïi trôû veà gaëp nhau ñoâng ñuû ñeå soáng laïi nhöõng ngaøy thaân meán tröôùc ñaây. Rieâng trong boïn anh em, töø luùc rôøi Haø Noäi, toâi khoâng bieát tin töùc cuûa Nguyeân Hoàng, Kim Laân vaø bao nhieâu anh em vaên ngheä khaùc nöõa, nhöng duø coøn soáng hay ñaõ maát, duø chieán ñaáu ôû nhöõng nôi lam sôn chöôùng khí, hay giang hoà phieâu baït ôû queâ ngöôøi, caùc anh em kyù giaû, vaên ngheä ñoù vaãn giöõ ñöôïc tieát thaùo, khoâng vì ngheøo maø sôï http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 158 keû giaøu, khoâng vì ngheøo maø phaûi guïc ñaàu vôùi keû maïnh, khoâng vì ngheøo maø sôï khoù khaên vaát vaû. Giöõa tieáng suùng ôû ven ñoâ voïng veà, thöôøng ñeâm toâi nghe thaáy moät caùi gì traàm traàm, baøng baïc ñeán laøm xaùo troän nhaân sinh quan cuûa toâi luùc baáy giôø. Coù ñeâm toâi naèm meâ thaáy haøng traêm ngaøn ngöôøi ñoùi khaùt, ñi thaønh haøng baát tuyeät ñeán ñoøi toâi traû nôï; coù ñeâm toâi mô thaáy caùi nuùi xaùc cuûa nhöõng ngöôøi cheát ñoùi naêm 1946 choàng chaát leân ôû baõi chôï Haøng Da tan raõ roài töø ñoù hieän ra nhöõng boä xöông ñi loïc coïc vaø nhìn toâi cöôøi ngaïo ngheã; laïi cuõng coù nhöõng ñeâm toâi meâ thaáy caùc anh em vaên ngheä hoïp ôû nhaø haøng Anh Myõ uoáng röôïu nghe Vuõ Hoaøng Chöông xoác caùi tay aùo gaám huyeàn, baéc moät caùi gheá leân treân baøn ngaâm moät baøi thô traøng thieân noùi veà moät traêm naêm ñoâ hoä, Vieät Minh leân naém chính quyeàn trong tieáng hoan hoâ nhö saám seùt. Theá laø nghóa lyù gì? Toâi khoâng hieåu. Nhôù laïi bao nhieâu baïn laøm baùo, vieát vaên vôùi mình baây giôø ñaõ ñi khu caû roài, toâi caûm thaáy trô troïi. Vaø naèm moät mình giöõa caùi khoâng gian khoùi löûa vang leân nhöõng tieáng ta oaùn thaûm theâ cuûa moät daân toäc bò goùt saét cuûa heát boïn xaâm laêng naøy ñeán boïn xaâm laêng kia daày xeùo, toâi nghe thaáy moät caùi gì manh nha trong tim oùc toâi vaø toâi tieân caûm raèng caùi gì ñoù seõ thay ñoåi raát nhieàu yù nieäm http://ebooks.vdcmedia.com 159 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G veà neáp soáng, veà caùch nghó vaø caû veà ngheà nghieäp cuûa toâi. Nhöng ñoù laø chuyeän sau. Trôû laïi luùc laøm “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy”, thaáy anh em ñoâng maø phaïm vi hoaït ñoäng chæ coù tôø ñoù vaø tôø “Phoå Thoâng Baùn Nguyeät San”, Thanh Chaâu baøn vôùi toâi neân noùi vôùi oâng Vuõ Ñình Long xin ra theâm moät tôø baùo nöõa ñeå cho anh em coù ñuû choã thi thoá taøi naêng vaø phoâ baày yù kieán. TRUYEÀN BA, PHOÅ THOÂNG, ÍCH HÖÕU Thaáy ñoäc giaû “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” ñaõ vöõng roài, toâi thaûo moät thö raát daøi göûi cho oâng Long (toâi vieát thö môùi giaõi baøy ñöôïc yù kieán ñaày ñuû, chôù noùi thì toâi raát vuïng) ñeà nghò neân ra moät tôø baùo treû em. Luùc aáy, tôø “Caäu AÁm” cuûa Thaùi Phæ Nguyeãn Ñöùc Phong vöøa ñoùng cöûa, caû nöôùc khoâng coù moät tôø baùo loaïi ñoù, neáu ra ñöôïc thì khoâng nhöõng coù ích maø laïi coøn hy voïng chaïy nhö “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy”, hay hôn theá. Ba hoâm sau, oâng Vuõ Ñình Long khoâng traû lôøi thö toâi. Nhöng ñeán ngaøy thöù baûy, oâng trònh troïng baám chuoâng nhaø toâi vaøo thaêm, mang theo moät taäp giaáy: oâng ngoài sít laïi toâi, thì thaàm nhö buoân giaáy baïc giaû. Thì ra oâng ñaõ coù yù kieán aáy töø laâu vaø bí maät cho toâi bieát oâng ñaõ ñöôïc http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 160 pheùp xuaát baûn moät tôø baùo loaïi ñoù laáy teân laø “Truyeàn Baù” töø hai thaùng tröôùc. OÂng ñaõ veõ ma keùt roài. Keá hoaïch baùn baùo nhö theá naøy. Trình baøy nhö theá naøy. Chöõ in nhö theá naøy. Ñoaïn phuï luïc giuùp vui baïn ñoïc nhö theá naøy. OÂng Baèng xem ñi roài cho toâi bieát yù kieán, ñoàng thôøi cuõng neân nghó luoân caû caùc muïc vui ôû trang bìa 2, 3, vaø 4, hay laø ta ñeå theâm 4 trang trong nöõa ñeå cho baïn ñoïc xem cho ñaõ?... Suoát moät thaùng, toâi sang nhaø baùo chæ thaáy oâng Long nghó veà tôø “Truyeàn Baù”, vaø baát cöù chuyeän gì cuõng quy veà “Truyeàn Baù”. OÂng Long vaø toâi chia nhau ra vieát quaûng caùo, lôøi phi loä. Baùo in tröôùc ba soá ñeå saün ñaáy, baét ñaàu baùn soá 1 thì in soá 4 (haàu heát caùc baùo cuûa nhaø Taân Daân in nhö theá, vì vaäy baùo thöù baûy ra thì töø Nam Quan ñeán Caø Mau, nhaø ñaïi lyù naøo cuõng coù töø chieàu thöù saùu). Ñuùng nhö loøng mong moûi, baùo chaïy döõ doäi ngay töø soá ñaàu. OÂng vaãn trung thaønh vôùi quan ñieåm coá höõu: tieåu thuyeát, ai cuõng thích ñoïc tieåu thuyeát; bình luaän, nghieân cöùu khoâ khan laém. Tôø “Truyeàn Baù” ra khoå nhoû baèng baøn tay, ñaêng moãi soá moät truyeän, tröø 8 trang cuoái ñaêng caùc baøi ngaén, vui, giaûi buoàn cho baïn ñoïc nhö “Ñoá Baïn”, “Truyeän Toác Haønh”, “Kòch Vui”, “O Chöõ”, “Nhòp Caàu”, “Truyeän Laï Theá Giôùi”, “Kyø Laï Nhöng Coù Thöïc”... http://ebooks.vdcmedia.com 161 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Coù theâm moät cô quan, anh em “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” chaïy sang vieát theâm cho “Truyeàn Baù”. Ñoàng thôøi, caùc ñoäc giaû boán phöông cuõng göûi nhieàu truyeän veà nhaø baùo, nhaát laø caùc muïc vaët ôû taùm trang cuoái, neân chaúng maáy luùc chuùng toâi laïi thaáy raèng coù theâm tôø “Truyeàn Baù” cuõng chaúng giaûi quyeát ñöôïc vieäc gì cho anh em. OÂng Vuõ Ñình Long laøm ñôn xin theâm moät tôø baùo nöõa, tôø “Ích Höõu”, laøm moät cô quan söu taàm, bình luaän ñeå laøm choã phaùt bieåu yù kieán cuûa anh em, nhaân tieän cuõng laø ñeå noùi leân quan ñieåm vaên ngheä, vaên hoùa, xaõ hoäi cuûa nhoùm Taân Daân (vaø ít laâu sau naøy, phe Töï Löïc Vaên Ñoaøn vaãn gieãu oâng Long laø laùi saùch, chæ lo veùt tieàn chôù khoâng coù quan taâm gì ñeán vaên ngheä cuõng nhö vaên hoùa). Trong khi chôø pheùp tôø “Ích Höõu”, oâng Long ñöa ra theâm moät saùng kieán: thay vì tôø “Phoå Thoâng” ra moãi thaùng moät soá ñaêng troïn moät truyeän daøi (loaïi bìa xanh), oâng cho ra theâm moät loaïi nöõa (loaïi bìa vaøng). Thöïc ra, truyeän cuûa hai loaïi naøy khoâng caùch bieät nhau nhieàu laém, nhöng ra theâm loaïi vaøng, chuùng toâi coù yù keát hôïp theâm nhieàu nhaø vaên, nhaø baùo, maø cuõng laø ñeå cho baùo chaïy nhieàu hôn nöõa, vì loaïi naøy baùn reû hôn. Veà phöông dieän thöông maïi, saùng kieán aáy ñem laïi moät keát quaû toát ñeïp: “Phoå Thoâng Baùn Nguyeät San” caû loaïi xanh, loaïi vaøng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 162 ñeàu chaïy hôn. Hai loaïi naøy, ñaùnh soá 1,2,3... rieâng bieät, coù moät caùi lôïi khaùc laø ai ñaõ mua baùo cuõng ñeàu muoán cho ñuû boä ñeå baày tuû saùch gia ñình, khoâng thieáu moät soá naøo. Vì theá, ai ñoïc quaûng caùo cuûa nhaø Taân Daân ñeàu thaáy oâng Long raát chuù yù ñeà roõ giaù baùo vaø nhaán maïnh ñoäc giaû neân mua cho ñuû soá thöù töï, ñöøng ñeå thieáu, e maát giaù trò cuûa tuû saùch gia ñình. Veà phöông dieän vaên ngheä, nhôø hai loaïi naøy, anh em trong nöôùc coù dòp thi thoá taøi ngheä roäng raõi hôn, ñoàng thôøi cuõng kieám ñöôïc nhieàu tieàn nhuaän buùt hôn khi tröôùc. Noåi tieáng nhaát trong boïn naøy laø Nguyeãn Coâng Hoan, Leâ Vaên Tröông, Thanh Chaâu, coøn cuoán noï keùo cuoán kia haàu heát ñeàu saøn saøn baèng nhau, thaønh thöû coù nhöõng nhaø vaên khoâng noåi tieáng maáy maø cuõng ñöôïc nhieàu ngöôøi ñoïc nhö nhöõng nhaø vaên noåi tieáng roài, laø nhôø caùc taäp baùo in ra ñeàu chöôùc soá thöù töï 1, 2, 3, 4... Trong taùm naêm trôøi, vì phuï traùch ñoïc, söûa, choïn löïa baøi vôû vaø troâng nom phaàn kyõ thuaät cuûa caû ba tôø “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy”, “Truyeàn Baù”, “Phoå Thoâng Baùn Nguyeät San” (Phaàn khaûo cöùu, söu taàm vaø thô do oâng Truùc Kheâ Ngoâ Vaên Trieän phuï traùch) cuûa nhaø Taân Daân, toâi maëc nhieân ñöôïc caùi may laø giao thieäp vôùi ñuû maët anh em vaên ngheä só luùc baáy giôø. http://ebooks.vdcmedia.com 163 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Baây giôø caùc anh em ñaõ taûn maùc, moãi ngöôøi moãi ngaû: ngöôøi thì cheát bònh, ngöôøi thì cheát bom ñaïn ôû ngoaøi maët traän, ngöôøi coøn soáng ôû mieàn Nam, ngöôøi thì chieán ñaáu ôû choán ñeøo heo huùt gioù, laïi cuõng coù ngöôøi soáng ôû nöôùc ngoaøi, ñoâi khi ñöôïc bieát tin töùc laø nhôø coù baïn quen cho bieát... Coù leõ ñaây chöa phaûi laø luùc kieåm ñieåm laïi nhöõng ngöôøi coøn ngöôøi maát, nhöng ngay luùc naøy, toâi coù theå noùi raèng soá anh em vaên ngheä só goùp coâng vaøo vieäc xaây döïng ba tôø baùo ñoù thaät ñoâng vaø thaät kyø laï, y nhö moät caùnh vöôøn coù traêm hoa, khoâng hoa naøo gioáng hoa naøo, maø caû traêm hoa ñeàu ñua nôû. Ngoaøi nhöõng vò ñaõ ñöôïc bieát töø tröôùc nhö Nguyeãn Ñoã Muïc (dòch Tam Quoác Chí, Lieâu Trai), Döông Phöôïng Döïc (dòch Les Mysteøres de Paris), Nghieâm Xuaân Laõm, Ngoâ Vaên Trieän (toâi ñöôïc bieát töø khi oâng laøm “Thöïc Nghieäp”, thænh thoaûng laïi ñeán baùn saùch cho nhaø toâi xuaát baûn) vaø nhöõng baïn quen sau naøy nhö Nguyeãn Coâng Hoan, Nguyeãn Coâng Myõ (töùc Anh Myõ), Leâ Vaên Tröông, Thanh Chaâu, Nguyeãn Traåm Giöï, Ngoïc Giao, Thaâm Taâm, Hieân Chy, Traàn Huyeàn Traân, Nguyeãn Bính, Löu Troïng Lö, Kinh Kha, Töø Thaïch, Nguyeân Hoàng, Nguyeãn Tuaân, Vuõ Lang, Lan Khai, Nguyeãn Daân Giaùm, Vuõ Ngoïc Phan... trong luùc laøm ba tôø baùo noùi treân, toâi coøn coù caùi may laø tìm ñöôïc nhieàu baïn môùi, trong soá coù http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 164 nhieàu anh hieän giôø noåi tieáng nhö Toâ Hoaøi, Nam Cao, Nguyeãn Taát Thöù, Nguyeãn Vaên Nhaøn, Lyù Vaên Saâm, Phan Du, Buøi Hieån, Kim Laân, Nguyeãn Vaên Xuaân, Leâ Coâng Thaønh, Laâm Myõ Hoaøng Ba, Nguyeãn Duy Dieãn, Vaên Thu, nöõ só Ngaân Giang, Traàn Thanh Ñòch... Nam Cao, cuøng vôùi toâi, nuoâi caùi yù thích laø vieát truyeän khoâng coù chuyeän. Toâi tieác moät ñieàu laø luùc kyù hieäp ñònh Geneøve, töø Baéc di chuyeån vaøo Nam, toâi ñaõ ñeå laïc maát haøng ngaøn böùc thö trao ñoåi vôùi caùc vaên ngheä só, noùi leân sôû tröôøng, sôû ñoaûn vaø hoaøi voïng cuûa töøng ngöôøi thaønh thöïc côûi môû coõi loøng vôùi toâi. Toâi chæ nhôù raèng qua nhöõng böùc phuùc thö, ñoái vôùi moãi ngöôøi, toâi ñeàu ñeà nghò höôùng veà moät con ñöôøng chuyeân bieät: nhö vôùi Nam Cao, toâi ñeà nghò neân chuyeân vieát veà nhöõng baïn trí thöùc ngheøo, Toâ Hoaøi veà loaøi vaät, Nguyeãn Taát Thöù veà caùc phong tuïc vaø ñoàng dao mieàn Trung, Lyù Vaên Saâm veà nhöõng chuyeän ñöôøng röøng Trung Nam, Phan Du veà boïn quan laïi ñeá kinh xuoáng doác vaø caùc leà loái aên chôi ôû soâng Höông, nuùi Ngöï, Nguyeãn Vaên Nhaøn, veà ñôøi giaùo hoïc ôû tænh nhoû, Nguyeãn Duy Dieãn veà ñôøi soáng cuûa ngöôøi bònh hoaïn quanh naêm, Kim Laân veà caùc caùch aên chôi loïc loõi cuûa caùc vò con quan thaát theá, nhö ñaù gaø, choïi traâu, chôi choù, chôi chöõ, chôi caây, ñaáu kieäu... Toùm laïi, toâi coù yù muoán ñeà http://ebooks.vdcmedia.com 165 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G nghò vôùi caùc anh em chuù yù höôùng veà moät ñöôøng ñi rieâng bieät, ñeå cho moãi anh em coù moät “daáu” ñoäc ñaùo, deã laøm cho ngöôøi vieát vaên noåi tieáng, cuõng nhö ôû Phaùp, noùi ñeán vaên kyø aûo, bí maät thì phaûi keå Simenon, daâm thö vieát thöïc meâ ly coù Pierre Louys, maø noùi veà boïn anh chò coù Francis Carco chaúng haïn... Haàu heát caùc anh em thænh thoaûng laïi veà truï sôû “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” ñeå hoäi vôùi nhau, moãi khi coù vieäc quan troïng nhö ra soá Teát, hay ra soá ñaëc bieät; nhöng vì bònh tim neân oâng Long ít khi thuø tieáp ñöôïc. Ñaïi dieän coù Nguyeãn Khaùnh Ñaøm (em Nguyeãn Tuaân), Traàm Kim Daàn, phuï traùch trò söï nhöõng tôø baùo cuûa nhaø Taân Daân vaø coi veà nhaø in, cuøng toâi, ñöa caùc baïn aáy ñi aên, ñi haùt hay ñi huùt. Vì ít tröïc tieáp giao thieäp vôùi oâng Long, nhieàu anh em khoâng hieåu oâng vaø töôûng oâng laø moät laùi saùch. Thöïc ra, oâng laø moät ngöôøi caàn maãn, coù taøi, coù hoïc vaø coù nhieàu kinh nghieäm veà ngheà laøm baùo. Toâi hoïc ñöôïc oâng raát nhieàu trong taùm, chín naêm hôïp taùc. “Truyeàn Baù” ñoùng cöûa luùc Nhöït Boån ñaùnh Phaùp cuøng vôùi “Phoå Thoâng Baùn Nguyeät San”. Nhaø in Taân Daân doïn veà Muïc Xaù (Haø Ñoâng) töùc laø queâ oâng Vuõ Ñình Long. Coïc caïch chæ coøn laïi “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” ra khoå 45x30, nghieâng veà chaùnh trò, roài laïi ra khoå 7.5x11 chuyeân veà http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 166 nghieân cöùu vaên hoïc, nhöng trong suoát thôøi gian Nhaät thuoäc, “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” khoâng coøn caùch naøo soáng laïi ñöôïc nhöõng buoåi huy hoaøng khi tröôùc nöõa. Sôû dó nhö vaäy, moät phaàn lôùn laø vì ña soá anh em vaên ngheä trong nhoùm Taân Daân xeáp buùt nghieân theo khaùng chieán. Thöïc ra khoâng phaûi ñeán luùc ñoù anh em môùi theo khaùng chieán; ngay töø hoài Nhöït tôùi, Peùtain leân caàm quyeàn ôû Phaùp thì nhieàu anh em trong nhoùm ñaõ bí maät hoaït ñoäng roài, nhöng vaãn vieát baøi thöôøng tröïc. Phaûi chôø ñeán luùc Phaùp tieán vaøo Thuû ñoâ, daân ta tieâu thoå khaùng chieán, luùc aáy anh em môùi ra böng thaät söï. Trong khi ñoù, haàu heát daân chuùng Haø Noäi vaø caùc tænh cuõng nhö caùc thaønh phoá lôùn cuõng ñi theo khaùng chieán, khoâng ai buoàn ñoïc baùo, thaønh ra laøng baùo coù veû hoang vaéng, xaùc xô, buoàn naûn. Ngoaøi nhöõng ngöôøi ra ñi, caùc nhaø vaên nhaø baùo coøn ôû laïi khoanh tay nhìn thôøi cuoäc, thay vì vieát vaên vieát baùo, hoaëc caïo troïc ñaàu naèm ñoïc truyeän kieám hieäp Taøu ôû tænh nhoû nhö Laõng Nhaân Phuøng Taát Ñaéc. OÂng Vuõ Ñình Long, tuy khoâng noùi ra lôøi, nhöng cuõng ôû trong taâm caûnh aáy. Theâm nöõa, töø luùc naøy bònh tim laøm cho oâng nhoïc meät hôn bao giôø, neân oâng chæ laøm baùo caàm chöøng, vaø thöøa luùc ôû Muïc Xaù, oâng nghæ ngôi nhieàu hôn laøm vieäc, vaø moãi khi toâi veà thaêm, oâng sung söôùng http://ebooks.vdcmedia.com 167 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G voâ cuøng, trònh troïng laøm moät cöû chæ hieám coù: môû röôïu saâm banh ra, ñeå cuøng noùi chuyeän veà tình hình ñaát nöôùc, maø cuõng laø ñeå tieãn ñöa moät thôøi gian laøm baùo vaøng son. Thoâi, töø ñaây khoâng coøn nhöõng ngaøy daøi thaùng roäng töông ñoái ñöôïc vieát laùch vaø xuaát baûn töï do: Nhaät ñeán, cheá ñoä kieåm duyeät ñöôïc laäp ra ngay döôùi quyeàn ñieàu khieån cuûa moät ngöôøi Cao Ly theo Nhaät. Nhaø baùo bò hieán binh nöûa ñeâm ñeán baét coù haøng traêm, haøng ngaøn. Daân chuùng soáng trong söï haõi huøng ruøng rôïn. Cuøng luùc ñoù, Vieät Minh noåi leân hoaït ñoäng ngay trong loøng ñòch, ñaùnh thöùc daäy loøng uaát haän ñoái vôùi caû “Phaùp thöïc daân” vaø “Nhaät phaùt xít”. Keát luaän: vaên chöông luøi xuoáng haøng thöù yeáu, ngöôøi naøo cuõng thaáy böøng leân trong loøng ngoïn löûa thieâng choáng xaâm laêng vaø muoán xoâng ra tieàn tuyeán. Coá nhieân, ôû vaøo moät giai ñoaïn nhö theá, laøm baùo vaên ngheä khoâng theå naøo soáng ñöôïc. Ngöôøi ta chæ muoán tìm ñoïc nhöõng tôø baùo noùi leân uaát haän vaø nguyeän voïng cuûa ngöôøi daân, nhöõng tôø baùo gaøo theùt leân nhöõng toäi loãi taày ñình cuûa thöïc daân vaø phaùt xít, nhöng ai daùm noùi? Chæ noùi boùng noùi gioù moät chuùt thoâi cuõng ñuû laøm cho nhöõng keû thoáng trò baét giöõ, cho ñi tuø ñaøy hay ñaùnh ñaäp cho ñeán cheát vaø ñoùng cöûa baùo lieàn. Baùo bí maät cuûa khaùng chieán ñöôïc hinh höông nhö saám truyeàn. Nhöõng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 168 ngöôøi khoâng coù gan ñoïc baùo laäu, ñaønh truøm chaên, tìm nhöõng tôø baùo khaûo cöùu, söu taàm ñeå ñoïc tieâu saàu vaø cuõng muoán nhaân luùc quoác gia ña söï, hoïc hoûi theâm ñeå môû mang trí oùc. Tôø “Tri Taân” cuûa oâng Nguyeãn Töôøng Phöôïng, coù nhieàu nhaø vaên lôùp cuõ hôïp taùc nhö Nguyeãn Vaên Toá, Nguyeãn Trieäu, Nguyeãn Quang Oaùnh nhôø ñoù cöù soáng dai daúng maõi. Tôø “Thanh Nghò” cuûa nhoùm Ñaëng Thai Mai, Ñinh Gia Trinh cuõng ñöôïc nhieàu ngöôøi löu yù, nhöng troäi hôn heát trong thôøi gian naøy laø tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät” cuûa Nguyeãn Doaõn Vöôïng. TRUNG BAÉC CHUÛ NHAÄT GIÖÕA HAI NÖÔC TEÀ VAØ SÔŒ Noùi thöïc ra thì tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät” khoâng ñôïi ñeán luùc naøy môùi noåi baät treân laøng baùo Vieät Nam, nhöng ñaõ giöõ ñöôïc moät ñòa vò cao töø laâu laém, ngay töø hoài môùi xuaát baûn, hoài Phaùp coøn thanh bình baûo hoä ñaát nöôùc ta. Luùc ñoù, oâng Nguyeãn Vaên Luaän laøm tôø “Trung Baéc”. Nhôø uy tín töø hoài oâng Nguyeãn Vaên Vónh coøn ñeå laïi, baùo “Trung Baéc” vaãn ñöôïc ngöôøi Phaùp neå vì cho neân duø khoâng chaïy baèng caùc baùo haèng ngaøy khaùc nhö “Ñoâng Phaùp” chaúng haïn, nhöng moãi khi neâu moät yù kieán ra thì vaãn ñöôïc caùc nhaø caàm quyeàn Phaùp ñaëc bieät löu yù. http://ebooks.vdcmedia.com 169 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Toâi khoâng hieåu laøm sao Ngoâ Vaên Phuù vaø Hoaøng Höõu Huy, chuû nhieäm vaø chuû buùt “Ñoâng Phaùp”, nhieàu laàn muoán ra moät tôø “Ñoâng Phaùp haøng tuaàn” maø laïi khoâng thi haønh yù ñònh. OÂng Nguyeãn Vaên Luaän xin ra tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät” thì ñöôïc pheùp ngay trong hai tuaàn. Luùc ñoù, toâi khoâng coøn hôïp taùc vôùi tôø “Trung Baéc” nöõa: coøn laïi Döông Phöôïng Döïc, Döông Maàu Ngoïc, Mai Ñaêng Ñeä, Hoà Khaéc Traùng, Nguyeãn Vaên Baân... Neáu toøa soaïn naøy laøm “Trung Baéc Chuû Nhaät”, chaéc chaén baùo seõ thaønh côm nguoäi, neân duø ñöôïc pheùp, oâng Luaän vaãn löøng khöøng khoâng bieát quyeát ñònh ra sao. Cho ñeán moät ngaøy kia, Nguyeãn Doaõn Vöôïng chaïy sang nhaø toâi, baùo cho bieát laø anh ñöùng chuû tröông tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät” do oâng Luaän trao toaøn quyeàn cho anh ñöùng laøm. Vöôïng vaø toâi laø baïn, nhöng thöïc ra thì nhö anh em moät nhaø. Chính anh ñaõ ñöa toâi vaøo baùo “Trung Baéc” haøng ngaøy, laøm phoùng vieân, vaø “Raïng Ñoâng” laøm thö kyù toøa soaïn. Anh em vaãn giao du thaân maät vôùi nhau, rieâng coù thôøi kyø laøm “Vòt Ñöïc” laø toâi ít khi gaëp Vöôïng, vì anh khoâng maáy taùn thaønh ñöôøng loái cuûa baùo naøy, maëc daàu ñi ñaâu ngöôøi ta cuõng noùi ñeán tôø baùo ñoù. Vöôïng ñaët naëng vaán ñeà xaây döïng hôn laø phaù hoaïi. Vì theá, luùc gaëp toâi noùi veà tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät” vaø ruû toâi hôïp taùc, anh http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 170 noùi roõ ngay ra laø anh nghieâng veà maët xaây döïng vaø muoán raèng tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät” seõ coù moät “daáu” ñaëc bieät, ñoäc ñaùo caû veà noäi dung laãn hình thöùc, khoâng gioáng caùc tuaàn baùo ñaõ töøng xuaát baûn ôû Vieät Nam. Ñaày moät thöù nhöïa môùi. Nguyeãn Doaõn Vöôïng maát aên maát nguû ñeå nghó caùch trình baøy tôø baùo. Baây giôø, bìa baùo nhö theá troâng quen maét neân ngöôøi ta coi laø thöôøng, chôù vaøo luùc ñoù, quaû laø moät saùng kieán taùo baïo: bìa “Trung Baéc Chuû Nhaät” soá 1 troâng nhö bìa moät soá baùo Life hay Match. Moãi kyø, caùch trình baøy laïi ñoåi ñi; coøn beân trong thì caùc tít baøi hoaëc veõ, hoaëc xeáp typo; thaúng, ngang, daày, moûng, chæ ñôn thuaàn coù chöõ hay keøm hình aûnh, taát caû ñeàu theo tinh thaàn töø baøi baùo tieát ra. Veà noäi dung, “Trung Baéc Chuû Nhaät” cuõng hoaøn toaøn môùi: thay vì cöù mua baøi xeáp ñoáng, roài moãi kyø laáy ra moät hai baøi töông ñoái coù tính caùch thôøi söï ñeå leân ñaàu roài keøm nhöõng baøi “voâ haïi” ñaêng naêm naøo cuõng ñöôïc, muøa naøo cuõng ñöôïc, nhö traêm ngaøn tôø baùo khaùc luùc baáy giôø, Nguyeãn Doaõn Vöôïng chuû tröông moãi kyø baùo ñeà caäp ñeán moät vaán ñeà nhöùt ñònh, ñaïi khaùi moät kyø noùi veà chieán tranh, moät kyø nhaém veà coâ ñaàu, moät kyø nhaém veà hoäi hoïa maø nhöõng vaán ñeà mang ra vieát ñoù phaûi thieát thöïc, saùt http://ebooks.vdcmedia.com 171 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G vôùi thöïc teá, gaén lieàn vôùi thôøi söï, maø neáu ñi tröôùc thôøi cuoäc caøng hay. Toâi töùc Nguyeãn Doaõn Vöôïng vì anh ta khoù tính, laøm vieäc gì cuõng muoán cho toaøn chaân, toaøn myõ - maø theo toâi thì chaân, thieän, myõ hoaøn toaøn, coù bao giôø laïi theå hieän ñöôïc ôû ñôøi naøy? Moãi khi suy nghó tìm vaán ñeà gì khai thaùc, coù khi anh thöùc saùng ñeâm nhö con ma, ñi laïi trong buoàng saùch ñeå tìm taøi lieäu vaø ghi cheùp nhöõng ñieàu baät ra trong trí oùc; nhö theá cuõng chaúng laøm sao, nhöng aùc haïi laø saùng hoâm sau, anh sang nhaø toâi keâu daäy thöïc sôùm, ñeå phoâ baøy yù kieán roài ñi thuùc giuïc caùc anh em vieát baøi, trieät ñeå khai thaùc töøng vaán ñeà. Coù vaán ñeà vieát moät kyø baùo thì taïm ñuû, nhöng cuõng coù nhöõng vaán ñeà ra ñeán boán, naêm soá baùo lieàn môùi söû duïng heát taøi lieäu, hay trình baøy yù kieán. Vöôïng laøm taát caû caùc coâng vieäc aáy, coøn toâi thì saép xeáp, laøm tít, ñaët thöù töï vaø söûa chöõa caùc baøi ñeå cho taát caû ñeàu nhaát trí, phoái hôïp cho coù heä thoáng vaø laøm tít ñeå cho ñoäc giaû ham maø ñoïc. Laøm xong caùc coâng vieäc aáy roài, toâi chuyeån laïi traû Vöôïng; neáu coù theâm yù kieán hay taøi lieäu hoaëc coù söï vieäc gì môùi xaûy ra lieân quan ñeán caùc baøi saép ñöa xeáp chöõ, anh laïi söûa nöõa, tìm theâm tranh aûnh ñeå gaøi vaøo baøi vaø nhieàu khi anh vuøng ñöùng daäy chaïy ñi maát huùt ñeå tìm moät anh naøo khaùc nöõa vieát http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 172 theâm cho moät baøi lieân quan ñeán vaán ñeà, maø anh bieát raèng ngöôøi baïn aáy coù thöøa khaû naêng vaø hieåu bieát veà vaán ñeà muoán noùi. Laøm baùo nhö vaäy, khoâng theå vieát gì thì vieát, nhöng phaûi vieát nhöõng baøi theo nhöõng muïc ñeà vaø tinh thaàn do toøa soaïn thaûo luaän vaø quyeát ñònh. Cuõng vì theá, söï ñoaøn keát cuûa toøa soaïn vôùi ban giaùm ñoác heát söùc chaët cheõ, maø nhöõng ngöôøi vieát phaûi tham khaûo taøi lieäu, vaø vieát thöïc nhanh. Bôûi vì coù nhieàu khi, thí duï baùo baét ñaàu in ngaøy thöù naêm, maø thöù hai môùi bieát caàn vieát veà vaán ñeà gì, ngöôøi vieát phaûi laøm theá naøo noäi trong hai ngaøy thöù ba, thöù tö, ñi tìm taøi lieäu hay ñi phoùng söï, phoûng vaán ñeå veà vieát cho kòp baøi ñöa chieàu thöù tö hay saùng thöù naêm laø cuøng. Vaøo luùc ñoù laø luùc haàu heát ngöôøi ta vieát baùo theo kieåu “döôõng laõo”, laøm moät tôø nhö tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät” thaät laø vaát vaû, nhöng nhôø caùch quaûng caùo, phaùt haønh, coå ñoäng ruøm beng, baùo chaïy oà aït ngay töø soá ñaàu, neân anh em cuõng khoâng thaáy meät moûi laém, traùi laïi phaán khôûi vaø haêng haùi hôn leân. Daàn daàn, soá anh em bænh buùt taêng leân gaáp ñoâi, gaáp ba, thay vì chæ coù Vöôïng, Hoà Khaéc Traùng, Sôû Baûo Doaõn Keá Thieän vaø toâi luùc ñaàu. Toøa soaïn taêng cöôøng coù theâm Ñaøo Trinh Nhaát, Vaên Haïc Leâ Vaên Hoøe hôïp taùc thöôøng http://ebooks.vdcmedia.com 173 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G tröïc, coøn vieát baøi khoâng nhaát ñònh thì coù Nguyeãn Huyeàn Tónh, Ngoâ Taát Toá, Hoà Khaéc Quaûng, Huyeàn Haø Nguyeãn Lan Hoøa, Hoà Dzeánh, Tuøng Hieäp, Nguyeãn Tuaân... vaø sau naøy coù cuï Nguyeãn Quang Oaùnh dòch cho taäp “An Töû Xuaân Thu” vaø cuï Buøi Kyû moãi kyø cho moät baøi “Phöông Phaùp Hoïc Chöõ Nho”. OÂng Ñaøo Trinh Nhaát cuõng nhö caùc cuï Buøi Kyû, Nguyeãn Quang Oaùnh daêm thì möôøi hoïa môùi ñeán nhaø baùo noùi ñoâi ba caâu chuyeän. Toøa soaïn, laøm thöôøng tröïc coù Hoà Khaéc Traùng, Leâ Vaên Hoøe, Huyeàn Haø, Tuøng Hieäp vaø toâi. Hoà Khaéc Traùng, buùt hieäu laø Hoàng Lam, luùc naøo cuõng hôùt hô hôùt hoaûng nhö saép chaïy ñi laøm aùp phe (thöïc ra anh ñi huùt), ñuùng laø moät ngöôøi laøm baùo: anh raát thính tai, thaâu löôïm ñöôïc nhieàu tin töùc maø vieát laïi nhanh, vieát ñuû moïi maët, vieát baát keå ôû ñaâu vaø baát keå luùc naøo cho nhieàu tôø baùo cuøng moät luùc, nhöng luùc naøo cuõng thieáu tieàn, baï ai cuõng vay, nhöng ñöôïc moät caùi laø vay coù traû. Cuøng vôùi Ngoïc Thoû, luùc naøo anh cuõng boûm beûm nhai traàu, moâi ñoû toe toeùt, tay caàm moät taäp giaáy vaø, raát trô, baát cöù ai cuõng gaï laøm quen cho kyø ñöôïc, mieãn laø laáy ñöôïc tin töùc thì thoâi, chöûi hay khen anh khoâng bao giôø kyø quaûn. Tuøng Hieäp cuõng laø moät trang thính tai nhö Hoà Khaéc Traùng, nhöng chæ trong phaïm vi nhöõng chuyeän gia ñình http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 174 cuûa ngöôøi ta. Khoâng hieåu nhôø heä thoáng aêng ten naøo, anh raát thoâng thaïo, nhöng bieát ñeå ñaáy, hoaëc tieát loä “töøng gioït” cho anh em nghe chôi, chôù khoâng vieát leân treân baùo, vì anh raát “nguyeân taéc” trong yù nieäm veà ñôøi tö vaø ñôøi coâng cuûa ngöôøi ta: oâng laø thöôïng thö, boä tröôûng maø laøm haïi daân, haïi nöôùc thì toâi ñaû, nhöng oâng aên chôi côø baïc, nguû baäy, nguû baï thì toâi khoâng bieát vaø toâi khoâng muoán bieát. Coù leõ Tuøng Hieäp Nguyeãn Xuaân Hieäp phaûi phaân ñònh roõ raøng nhö theá, laø vì chính anh khoâng muoán ai troän loän ñôøi tö vaøo vôùi ñôøi coâng cuûa chính anh. Hieäp laø con trai moät cuûa moät nhaø coù mieáng aên ôû Haøng Boà, soáng moät ñôøi töông ñoái ñaày ñuû töø taám beù. Cuoäc ñôøi anh bình thaûn, voâ lo löï, laøm baùo laáy tieàn ñeå tieâu theâm; tuy coù yeâu ngheà thöïc, nhöng yeâu röôïu, yeâu caùi ñeïp cuûa phuï nöõ vaø yeâu söï cöôøi côït, söï vui nhoän coøn hôn theá. Cho ñeán baây giôø, toâi chöa thaáy moät ngöôøi naøo bieát nhieàu truyeän quaáy, truyeän tieáu laâm Ta, Taàu, Taây, AÁn... nhö Tuøng Hieäp. Baát cöù ai noùi veà vaán ñeà gì nghieâm chænh ñeán ñaâu, anh cuõng ñeà vaøo ñöôïc moät truyeän “maën”, moät truyeän “maïc xaây de”, moät truyeän “ñeåu” vaên hoa nghóa lyù ñeå cho ta cöôøi côït vaø baát cöù ngöôøi naøo, duø quan troïng ñeán chöøng naøo, cuõng hoùa ra taàm thöôøng, maát thieâng . http://ebooks.vdcmedia.com 175 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Vì theá, maëc daàu laøm phoùng vieân vaø bænh buùt vieát ñieàu tra vaø truyeän ngaén, Tuøng Hieäp ôû baùo naøo cuõng phuï traùch muïc thaû vòt, muïc vui nhoän, gioïng vaên khoâng aùc nhöng laøm cho nhieàu ngöôøi töùc khoâng chòu ñöôïc, vì theá môùi xaûy ra vuï Clau- de Bourrin trong Hoäi Kòch Baéc Kyø ñem binh toâm töôùng caù ñeán tröôùc cöûa baùo “Trung Baéc Chuû Nhaät” ñoøi xin tí huyeát cuûa anh, nhöng, nhôø Vöôïng, vöøa tung vöøa höùng, vöøa khuyeân can, vöøa ñe doïa duøng voõ löïc, neáu caàn, neân coâng vieäc eâm thaám vaø töôùng caù binh toâm ruùt ra veà, khoâng troáng khoâng keøn. Tuy nhieân, Hieäp vaãn khoâng vì theá maø chuøn tay vieát. Sau naøy, vaøo luùc Phaùp trôû laïi Haø Noäi, ngöôøi mình taûn cö khaùng chieán ra ngoaøi, Hieäp khoâng coù baùo ñeå vieát nöõa, tieáp tuïc treâu töùc ngöôøi ta baèng baùo mieäng ôû trong thaønh, vì theá maáy oâng Taây lai uaát khoâng chòu ñöôïc, ñaõ baén Hieäp cheát giöõa luùc ñôøi anh ñang “xanh leân khoâng bieát bao nhieâu hy voïng”. Vaên Haïc Leâ Vaên Hoøe traùi ngöôïc haún vôùi Hieäp. Tuøng Hieäp quaáy bao nhieâu, treû bao nhieâu, vui ñôøi bao nhieâu thì Vaên Haïc Leâ Vaên Hoøe laïi nghieâm baáy nhieâu, trònh troïng baáy nhieâu vaø giaø baáy nhieâu. Ngöôøi ñoïc baùo xem vaên Leâ Vaên Hoøe, taùc giaû nhöõng cuoán nhö “Taàm Nguyeân Töï Ñieån”, soå haøng traøng chöõ nho ra trong caùc baøi baùo, http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 176 töôûng ñaâu Leâ Vaên Hoøe khoâng laø moät oâng luï khuï thì cuõng raâu ria ñaïo maïo, coù chaùu noäi chaùu ngoaïi roài. Laàm. Vaên Haïc Leâ Vaên Hoøe cuõng sít soaùt cuøng tuoåi vôùi chuùng toâi khi ñoù, nhöng cuõng nhö Ñaøo Trinh Nhaát, anh coù moät tö theá hôn nhieàu anh em khaùc, laø vì anh laø ngöôøi... Taây pha Nho, theâm caùi ñöùc tính vieát khoûe, vieát nhanh maø laïi soáng ngaên naép, giöõ ñöôïc nhieàu taøi lieäu, neân baát cöù vaán ñeà gì neâu ra trong “Trung Baéc Chuû Nhaät” vaø “Baùo Môùi”, anh thöôøng vôùi tay ra laø coù. Caâu chuyeän sau ñaây laø moät chuyeän thöïc veà Leâ Vaên Hoøe: anh ta noùi nhieàu khoâng cheâ ñöôïc, noùi thieân hoâ baùt saùt, noùi khoâng ñeå cho ai noùi xen vaøo ñöôïc moät caâu. Thaäm chí coù laàn, khoâng nhôù ñeà caäp ñeán vaán ñeà gì, anh noùi nhieàu ñeán noãi phaùt ho hen leân. Moät ngöôøi, thöøa dòp anh ho, laép baép saép noùi xen vaøo thì... khoâng, caùc baïn khoâng theå töôûng töôïng ñöôïc Leâ Vaên Hoøe xöû söï ra sao! Anh giô caû hai tay leân xua xua, ra hieäu baûo oâng kia ñöøng noùi, ñeå cho anh... ho noát roài noùi tieáp, vaø keát cuïc laø ñeán luùc ñöùng leân ra veà, oâng baïn khoâng noùi ñöôïc moät caâu naøo heát. Vì theá, toâi baên khoaên khoâng hieåu Leâ Vaên Hoøe cöù noùi nhö theá thì coøn thôøi giôø ñaâu maø vieát, vieát “Trung Baéc Chuû Nhaät”, vieát “Baùo Môùi”, vieát saùch, laïi vieát xaõ thuyeát cho “Vieät Baùo” cuøng vôùi moät soá baïn höõu http://ebooks.vdcmedia.com 177 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G khaùc ñeå cho Phaïm Leâ Boång kyù teân “Leâ Hoaøng Long” vaø nhaän laø cuûa mình vieát ra. Nhieàu laàn, toâi ñònh hoûi Leâ Vaên Hoøe noùi suoát ngaøy nhö theá, coøn thì giôø ñaâu maø vieát, thì Tuøng Hieäp, thoå coâng Haø Noäi, cho toâi hay laø phuùc cho Vaên Haïc Leâ Vaên Hoøe, anh ta laïi neå vôï - neå, chôù khoâng phaûi sôï - veà ñeán nhaø laø khoâng ho he moät tieáng, im cöù thin thít nhö laø thòt naáu ñoâng. ÑAØO TRINH NHAÁT Ñaøo Trinh Nhaát laø moät thaùi cöïc cuûa Leâ Vaên Hoøe. Hoøe noùi nhieàu bao nhieâu thì Ñaøo Trinh Nhaát laïi ít noùi baáy nhieâu. OÂng khoâng naêng ñeán nhaø baùo, cöù ñuùng ngaøy ñuùng thaùng ñeû ra baøi xong thì coù tuøy phaùi ñeán laáy baøi ñöa veà; ñoâi khi, daïo leân baùo quaùn laáy ít tieàn tröôùc veà tieâu. Anh em ñeàu ngaùn vì oâng noùi khoan thai, chaäm chaïp, yeáu ôùt; ñaõ theá coù khi ñeán möôi, möôøi laêm phuùt môùi noùi moät caâu; xong, ngoài xì ra ñaáy. Bò Taây truïc xuaát ôû Nam ra vì bò ngôø laø choáng Phaùp vaø thaân Nhaät, oâng Nhaát xì ra khoâng noùi, coù theå laø vì buoàn - nhieàu ngöôøi ngôø theá, vieän leõ oâng ôû Nam ñaõ laâu ngaøy, quen thuoäc vôùi laøng baùo ôû Nam hôn laø Baéc. Thöïc ra, tính oâng töø xöa ñeán nay vaãn theá. Trong suoát thôøi kyø toâi ôû Nam, naèm huùt ôû ñöôøng Lefeøbvre, Nhaát vaãn cöù xì ra nhö theá; maët oâng luùc naøo http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 178 cuõng beäch baïc, laïnh leõo, nhaát laø moãi khi cöôøi thì caøng laïnh leõo quaù laøm cho ngöôøi ñoái thoaïi vôùi oâng laàn ñaàu ôn ôùn nôi xöông soáng vaø khoâng theå coù caûm tình ngay; nhöng bieát Nhaát laâu ngaøy, anh em thaân ñeàu nhaän oâng laø moät ngöôøi chung thuûy, tröôùc sau nhö moät vaø ñoái xöû raát taän tình vôùi baïn. Vieäc oâng ñöùng ra laøm tôø “Caûi Taïo” cho Phaïm Vaên Thuï - maø ngöôøi ñaàu tieân oâng noùi vôùi Thuï môøi veà hôïp taùc laø toâi - cuõng nhö vieäc oâng vieát baøi cho baùo “Vì Daân” cuûa Hoäi Ñoàng An Daân, moät phaàn lôùn, theo toâi, laø vì caùi tình ñoái vôùi hai ngöôøi baïn cuûa oâng luùc baáy giôø laø baùc só Phaïm Vaên Phaùn vaø oâng Mai Ngoïc Thieäu. Giuùp cho tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät”, oâng vì tình vôùi cuï Luaän vaø Nguyeãn Doaõn Vöôïng nhieàu hôn; nhöng luùc ñaàu, oâng vaãn giöõ gìn, chæ kyù teân XYZ, sau roài môùi kyù laø Quaùn Chi vaø maõi sau naøy, hieåu bieát roõ Vöôïng hôn, oâng môùi chòu ñeå baùo quaûng caùo roõ caùi teân Ñaøo Trinh Nhaát. Luùc aáy, ñoái vôùi laøng baùo Baéc, oâng ñaõ quen vôùi ñoäc giaû roài: nhöõng baøi söu taàm, nghieân cöùu cuûa oâng ñöôïc ngöôøi ta tìm ñoïc, moät phaàn vì taøi lieäu suùc tích, maø moät phaàn cuõng vì oâng ñaõ kheùo laøm nhöõng caùi tít khieán cho ñoäc giaû giöït gaân, muoán ñoïc xem trong baøi oâng noùi gì. Loaït baøi “Vöông Döông Minh”, tuy nhieân chæ ñöôïc moät soá ngöôøi ham chuoäng. Ñoäc giaû “Trung Baéc Chuû Nhaät” meâ http://ebooks.vdcmedia.com 179 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Ñaøo Trinh Nhaát laø vaøo hoài oâng vieát tieåu thuyeát daøi nhö “Coâ Tö Hoàng”, “Con Quyû Phong Löu”... khaû dó ñoái ñòch ñöôïc laïi vôùi nhöõng truyeän daøi cuûa Leâ Vaên Tröông luùc aáy ñang laøm möa laøm gioù trong laøng tieåu thuyeát vaø ñoàng thôøi cuõng laø tieåu thuyeát gia soá moät cuûa nhaø xuaát baûn Taân Daân, ñöôïc oâng Vuõ Ñình Long heát loøng chieàu chuoäng. Thaáy tieåu thuyeát cuûa Ñaøo Trinh Nhaát ñöôïc ngöôøi ta ñoïc say meâ, oâng Vuõ Ñình Long nhôø Vuõ Ngoïc Phan ñieàu ñình oâng vieát theâm cho “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy”, nhöng oâng Nhaát raát phaân minh: oâng nhaän lôøi vieát cho nhaø Taân Daân, nhöng khoâng vieát tieåu thuyeát, chæ vieát nhöõng baøi söu taàm, khaûo cöùu veà vaên hoïc, toân giaùo. Söï hôïp taùc khoâng ñöôïc laâu vì “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” bò moät vaøi cha coá Taây luùc aáy laøm khoù deã vì moät baøi noùi veà ñöùc baø Maria vaø chuùa Gieâ Su, “vieát khoâng ñuùng theo Kinh Thaùnh”. Caùi vieäc cha coá Taây luùc aáy chôi ngang xöông nhö vaäy ñaõ laøm cho caùc kyù giaû khoâng haøi loøng. Vaên Haïc Leâ Vaên Hoøe cho Nhaát vieát theá laø ñuùng; Hoàng Lam Hoà Khaéc Traùng cuõng vaäy; rieâng Huyeàn Haø laø ngöôøi theo ñaïo Coâng giaùo thì khoâng noùi gì, chæ mæm cöôøi. Laø vì thöïc ra Huyeàn Haø khoâng thích nhöõng chuyeän loâi thoâi nhö theá: ngoaøi vieäc dòch truyeän töø Anh ngöõ sang Vieät ngöõ cho “Trung http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 180 Baéc Chuû Nhaät”, nhö “Chaøi”, “Böùc Maøn Sôn”, “Con Ñöôøng Nguy Hieåm”... vaø moät soá truyeän ngaén cuûa caùc danh vaên ngoaïi quoác, Huyeàn Haø khoâng muoán baøn taùn ñeán vieäc gì, ngoaøi vieäc ñaùnh baøi. Huyeàn Haø cuøng hoïc moät tröôøng, theo cuøng lôùp, vaø ngoài cuøng moät baøn vôùi toâi. Anh khaù veà caû vaên chöông laãn toaùn, nhöng löôøi vaøo soá daùch vì ngay töø luùc aáy anh ñaõ ham ñaùnh baïc - ñaùnh baïc ngay caû trong khi coâ Lataste giaûng veà söû ñòa. Sau naøy ra ñôøi, vaãn chôi bôøi ñi laïi vôùi nhau, toâi bieát laø anh ñaùnh baïc döõ doäi, nhöng khoâng luùc naøo toâi ñaû ñoäng, vì toâi bieát töø thuôû beù, anh ñaõ soáng thieáu tình thöông trong moät gia ñình giaøu coù ôû ñöôøng Haøng Troáng, maø raát ít ngöôøi bieát chuyeän ñau thöông aáy. Tuy ñaõ lôùn tuoåi, chuùng toâi ra ñôøi vaãn giao du vôùi nhau nhö luùc haõy coøn beù nhoû: toâi coù caùi aám coø bay ñeå pha traø ban ñeâm luùc vieát vaên, ñem ra khoe vôùi Huyeàn Haø, coøn Huyeàn Haø moãi khi coù moät cuoán truyeän tình “hy höõu" - keøm tranh veõ - ñaïp hoäc toác ñeán cho toâi möôïn ñeå coi, vaø luùc thì cho moät ít ”Leä chi hoàng traø", luùc thì cho bao thuoác laù Myõ - luùc aáy khoâng coù thuoác laù Myõ nhö baây giôø - hay moät vaøi ñieáu thuoác laù Nga, luùc thì cho moät goùi ñöôøng nguyeân töû “laï laém, toa aï, chæ caàn cho moät tí thoâi cuõng ñuû laøm ngoït caû moät ly caø pheâ lôùn ”. Tình baïn nhaøn http://ebooks.vdcmedia.com 181 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G nhaït nhö nöôùc laïnh, keùo daøi nhö theá cho ñeán luùc Phaùp ñaùnh Vieät ôû Haø Noäi thì toâi veà moät caên nhaø nghæ maùt ôû Ñaàm Linh Ñöôøng, roài töø ñoù ra haäu phöông theo khaùng chieán; coøn Huyeàn Haø ôû laïi. Ñeán khi trôû veà, toâi ñi qua Haøng Troáng, vaøo hoûi thaêm anh, thì anh ñaõ maát vì coù moät boïn lính leâ döông vaøo quaáy ôû tieäm aûnh cuûa oâng Höông Kyù; anh can thieäp vaø bò boïn chuùng baén vaøo sau löng trong luùc anh quay löng laïi ñeå treøo leân thang gaùc. Cuõng khi ñoù, toâi cuõng nghe thaáy noùi Nghieâm Xuaân Laõm cuøng vôùi gia ñình cheát caû vì Taây neùm löïu ñaïn xuoáng caùi haàm maø oâng vôùi gia ñình truù aån; Vieät Baèng bò baén ôû moät ngoaïi oâ; Nguyeãn Trieäu Luaät, Phan Traàn Chuùc cuõng khoâng coøn nöõa. Nghe thaáy theá, toâi buoàn muoán khoùc, ñi moät mình ôû ven hoà, ñoïc moät mình caâu thô cuûa Thao Thao noùi veà chim seáu “beân hoà cöùt traéng khoâ”. Töø choã saâu thaúm nhaát cuûa loøng, toâi nghe thaáy moät caùi gì roõ reät hôn tröôùc cuoàn cuoän leân, cuoàn cuoän leân. Coøn nhôù coù moät laàn, khoâng xa, toâi ñaõ nghe thaáy moät caùi gì manh nha trong tim oùc, vaø luùc aáy toâi tieân caûm raèng caùi gì ñoù seõ thay ñoåi raát nhieàu yù nieäm veà neáp soáng, veà caùch nghó vaø caû ngheà nghieäp cuûa toâi. Thì hoâm nay ñaây, “caùi gì ñoù” ñaõ hieän ra roõ reät hôn tröôùc moät chuùt: laøm baùo khoâng theå laø chæ ñeå chôi hay kieám tieàn, ngöôøi laøm baùo phaûi traû http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 182 nhieàu thöù nôï hôn ngöôøi khaùc vì ngöôøi laøm baùo bieát nhieàu hôn, caûm nhieàu hôn vaø cuõng soáng gaàn vôùi thöïc teá xaõ hoäi hôn ngöôøi khaùc. Ñöôïc roài, ngöôøi ta baûo laøm baùo laø noùi laùo aên tieàn , maëc hoï; nhöng ngöôøi laøm baùo chaân chính khoâng theå vaø khoâng bao giôø quan nieäm ngheà nghieäp cuûa mình nhö vaäy. Hôn caû ai heát, hoï bieát raèng baùo chí laø moät boä moân vaên hoùa phaûn aùnh sinh ñoäng nhaát, ñaày ñuû nhaát tính chaát cuûa moät cheá ñoä vaø cho moät cheá ñoä xaõ hoäi, khoâng nhöõng noùi leân - ñuùng nhö lôøi oâng Nguyeãn Vaên Vónh ñaõ noùi vôùi Hy Toáng - noùi leân phaåm chaát hoaëc vaên minh öu vieät, hoaëc thoaùi hoùa cuûa cheá ñoä aáy, maø coøn ñi saâu vaøo töøng tình tieát, taâm tö cuûa con ngöôøi, töøng khía caïnh trôù treâu, uaån khuùc, giaû taïo cuûa cheá ñoä. Trung thaønh vôùi lyù töôûng choáng aùp böùc, chuoäng tieán boä maø quyeàn lôïi tinh thaàn cuûa con ngöôøi ñaõ uûy thaùc cho noù, baùo chí luoân luoân coù tính naêng tranh ñaáu vaø xaây döïng. Coù khi ñeå thöïc hieän söù maïng aáy, ngöôøi laøm baùo haønh ñoäng trôn tru, eâm ñeïp, bình thöôøng; nhöng trong raát nhieàu tröôøng hôïp, khoâng theå yeân oån, bình an nhö caùc taàng lôùp ngöôøi daân khaùc. Laø vì quyeàn lôïi daân toäc nhieàu khi traùi ngöôïc vôùi quyeàn lôïi cuûa moät cheá ñoä, hay cuûa moät chính phuû, neân maâu thuaãn thöôøng phaùt sanh, taïo ra nhöõng ñieàu traùi http://ebooks.vdcmedia.com 183 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G nghòch, uaát haän, baát coâng. Vì theá baùo chí phaûi kinh qua nhöõng nghòch caûnh, thaêng traàm, maø ngöôøi laøm baùo cuõng nhö laøm chính trò - thöôøng bò vu caùo, haønh haï, tuø toäi, ñaày aûi hay cheát oan, cheát öùc. Ngöôøi laøm baùo ñaõ bò thieân haï khinh khi laø loaïi ngöôøi noùi laùo aên tieàn, laïi coøn mang caùi tieáng laø daïi nöõa. Taïi sao cöù chöôùng aùch, choáng ñoái laøm gì? Taïi sao khoâng laøm nhö bao nhieâu ngöôøi khaùc guïc maët, cuùi ñaàu nhaän keû thuø laøm baïn ñeå chuùng thí cho côm thöøa canh caën maø aên? Taïi sao khoâng nghe lôøi chuùng nhö choù nghe lôøi chuû, caàm göôm caàm suùng ñeå gieát caû cha meï mình, anh em mình, hoï haøng laøng maïc nhaø mình? Hôõi taát caû caùc nhaø vieát baùo ñaõ cheát vaø coøn soáng, hôõi taát caû caùc anh em kyù giaû ôû beân naøy vaø beân kia laèn möùc, nghó ñeán bao nhieâu khoå aûi cuûa caùc anh, nghó ñeán bao nhieâu ngoä nhaän maø ngöôøi ta gaùn cho caùc anh, nghó ñeán bao nhieâu coâng trình tranh ñaáu aâm thaàm, laëng leõ, khoâng caàn ai bieát cuûa caùc anh, toâi môùi thöïc hieåu chöõ “ñoaïn tröôøng” noù theá naøo, vaø cuõng töø luùc ñoù toâi môùi thaáy, trong quyõ ñaïo cuûa ngheà baùo, toâi caàn phaûi laøm moät caùi gì khaùc tröôùc, thöïc teá hôn tröôùc, maø cuõng laø ñeå xöùng ñaùng vôùi nhöõng anh em xa gaàn hôn tröôùc. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 184 Phaûi, toâi nghó nhö theá vaø toâi caûm thaáy böøng böøng ngöôøi leân nhö theå muoán ra ngay tieàn tuyeán ñeå hoûi caùi nôï maùu cuûa thöïc daân ñoái vôùi anh em ñoàng baøo toâi. Nhöng... veà chieàu, gioù Hoà Göôm thoåi laïnh, möa bay nhö raây boät laøm cho quaàn aùo vaø caû loøng ngöôøi aåm öôùt, toâi caûm thaáy neáu khoâng vaøo “Le Lac” uoáng maáy caùi “pun xoâ” ñeå söôûi aám loøng thì buoàn khoâng chòu ñöôïc, buoàn cheát maát. Vaø, ngay ñeâm hoâm ñoù, toâi queân heát bao nhieâu beø baïn ñaõ cheát, toâi queân heát taát caû nhöõng yù nghó cao ñeïp ban ngaøy... Roài ngaøy thaùng troâi qua, toâi tieáp tuïc vieát thaät nhieàu, vieát chí töû ñeå soáng moät cuoäc ñôøi ñaày ñuû, pheø phôõn vôùi gaø, choù, chim choùc, caây caûnh... cho ñeán luùc quaân ñoäi Phaùp thua heát traän noï ñeán traän kia vaø daân chuùng baét ñaàu baùn nhaø baùn cöûa ñeå leân ñöôøng vaøo Nam. Quaûn lyù vaên kheá Deroche, cuõng ruïc ròch ñem vaên phoøng ñi luoân, göûi cho toâi moät thö yeâu caàu, trong thôøi gian moät thaùng, phaûi ñem traû vaên phoøng soá tieàn ba traêm ngaøn ñoàng maø toâi coøn thieáu “neáu khoâng theá thì hai caùi nhaø toâi caàm seõ ñöa ra baùn ñaáu giaù”. Toâi nhôù luùc ñoù laø thaùng chaïp aâm lòch, trôøi reùt nhö caét da caét thòt, suoát ngaøy toâi ñi möôïn tieàn ñeå traû quaûn lyù vaên kheá maø khoâng ai cho möôïn ñöôïc laáy naêm ngaøn http://ebooks.vdcmedia.com 185 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ñoàng. Thaát voïng quaù, toâi lì, coá khoâng nghó ñeán chuyeän baàn tieän ñoù nöõa. Ñeâm giaùng sinh naêm aáy, toâi coá giöõ cho loøng bình thaûn, töï baûo mình luùc ñi naèm: “Maáy naêm nay ôû haäu phöông, mình khoâng nghe chuoâng nhaø thôø, naêm nay phaûi coá thöùc xem noù coù gì ñaëc bieät khoâng”. Nhöng roài toâi nguû luùc naøo khoâng bieát vaø toâi giöït mình thöùc daäy vaøo luùc chuoâng nhaø thôø reo gaàn heát. Giöït mình vì toâi vöøa naèm thaáy moät giaác mô voâ nghóa. Toâi mô mô maøng maøng thaáy Huyeàn Haø töø caàu thang gaùc nhaø toâi ñi leân phía ñaàu giöôøng toâi; anh vaän boä aâu phuïc maàu xaùm ñaäm, y nhö luùc soáng, vaø hoûi toâi: “Maøy laøm sao maø maët muõi raàu ró theá?”. Toâi ñaùp ñuùng nguyeân vaên nhö theá naøy: “Tao khoå hôn con choù, ñi xoay tieàn khoán naïn maø khoâng ñöôïc”. Huyeàn Haø thaûn nhieân, gaät ñaàu, roài tieáp: “Maøy noùi thaät ñaáy aø? Neáu quaû nhö theá, tao giuùp maøy”. Chæ coù theá, roài toâi thöùc daäy. Con choù suûa maáy tieáng ôû döôùi nhaø. Toâi noùi chuyeän vôùi vôï giaác moäng vöøa qua vaø keát luaän: “Voâ lyù heát söùc. Moät ngöôøi cheát maø hieän veà baûo giuùp cho ngöôøi soáng, nghe khoâng theå ñöôïc. Boá maøy doùc quaù, doùc luùc soáng, maø cheát ñi vaãn coøn doùc nhö thöôøng”. Nhöng vôï toâi khoâng chaáp nhaän luaän cöù ñoù, vì tin raèng nhöõng ngöôøi luùc soáng thoâng minh, maø bò baát ñaéc kyø töû, thöôøng http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 186 linh thieâng hôn nhieàu ngöôøi khaùc. Toâi phuû nhaän tö töôûng aáy, nhöng trong thaâm taâm, toâi töï nhuû hoâm naøo phaûi hoûi thaêm moä Huyeàn Haø ôû ñaâu ñeå ñeán vieáng anh moät chuùt. Tuy nhieân yù ñònh aáy khoâng theå thöïc hieän ñöôïc, vì moãi ngaøy, vieäc xoay tieàn caáp baùch hôn. Moät hoâm, Buøi Caåm Chöông, chuû nhieäm baùo “Hoà Göôm” tìm toâi hoûi coù phaûi toâi caàn tieàn thöïc khoâng, roài anh höùa ñi tìm ngöôøi cho vay. Toâi khoâng töø choái, nhöng cöôøi vaøo muõi Chöông maø baûo: “Boá maøy haøng tuaàn xoay coù maáy traêm ñoàng laáy baùo maø coøn khoâng noåi, laïi noùi chuyeän vay maáy chuïc vaïn cho tôù, boá maøy ñuøa ñaáy chöù?”. Buøi Caåm Chöông khoâng noùi, nhöng toái hoâm aáy ñi xe ñaïp ñeán nhaø toâi - anh laø Chöông Muø nhöng ñi xe ñaïp lieàu khoâng chòu ñöôïc - baùo cho bieát laø mai coù oâng chuù anh tôùi tìm toâi noùi chuyeän. Noùi chuyeän thì môùi bieát oâng chuù aáy cuõng ñeùt nhö laø boïn toâi, nhöng oâng laø moâi giôùi ñi vay vaø noùi chaéc laø vay ñöôïc. Nhöng ñi ñeán ba boán choã maø cuõng khoâng vay ñöôïc ñoàng naøo. Toâi baét ñaàu thaát voïng thì gaëp Tuaát, thö kyù cuûa Deroche, moät ngöôøi baïn cuûa Chöông vaø toâi, coù tieáng laø laøm aên khaám khaù, nhöng Tuaát cuõng khoâng coù tieàn. Anh cuõng höùa giuùp toâi vaø baûo neáu xoay ñöôïc seõ keâu ñieän thoaïi cho toâi lieàn. Toâi öø aøo göôïng gaïo, vì moät ngaøn phaàn http://ebooks.vdcmedia.com 187 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G khoâng tin ñöôïc moät; nhöng moät buoåi saùng, Tuaát keâu toâi thaät vaø baûo ñeán chieàu thöù ba tôùi thì laïi vaên phoøng chöôûng kheá. Ñuùng hoâm ñoù, toâi laïi vaø ngoài chôø. Deroche thaáy toâi, cho môøi vaøo tröôùc vaø hoûi coù tieàn chöa. Toâi noùi: “Coù ngöôøi cho vay roài”. Toâi ñöa maét nhìn Tuaát hoûi ai, thì Tuaát luoáng cuoáng: “Ngöôøi cho vay chöa ñeán, ngoài chôø moät luùc xem sao”. Thaát voïng khoâng theå taû ñöôïc, toâi ñònh ra veà thì Tuaát reo leân “Kia roài!” vaø baûo toâi vaøo ngay vaên phoøng laøm giaáy. Tröôùc maët quaûn lyù vaên kheá, moät quaû phuï aên vaän ñoà ñen, ñöa theû kieåm tra ra vaø noùi vôùi quaûn lyù vaên kheá raèng baø baèng loøng laáy ra ba chuïc vaïn trong soá tieàn baø göûi vaên phoøng chöôûng kheá cho toâi möôïn. Tænh haún ngöôøi, toâi cuõng ñöa kieåm tra ra cho chöôûng kheá laøm giaáy tôø; xong roài, caû hai ngöôøi cuøng kyù. Luùc ñoù, toâi môùi lieác xem thieáu phuï cho toâi vay teân laø gì, ôû ñaâu, maø laïi toát nhö theá ñöôïc. Ñaàu oùc toâi nhö coù söông muø; toâi troâng baø mang maùng nhôù coù gaëp vaøi laàn, nhöng ngay luùc ñoù thì khoâng nhôù laø gaëp ôû ñaâu. Ñeán luùc ra veà, toâi lieàn hoûi thì môùi bieát laø vôï Huyeàn haø! Sôû dó toâi khoâng nhôù ñöôïc roõ laém laø vì luùc Huyeàn haø coøn soáng, anh ôû gaùc ba, maø vôï vaø con ôû taàng nhì; phaàn nhieàu ñeán chuyeän troø vôùi Huyeàn Haø, toâi chæ ñi qua roài leân thaúng, neân ít khi gaëp maët, http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 188 nhöng vì beø baïn ñi laïi vôùi Huyeàn Haø raát ít, neân chò cuõng bieát toâi, vaø luùc soáng, Huyeàn Haø thöôøng noùi tôùi teân toâi, moãi khi toâi bieáu thöùc gì, anh laïi veà khoe vôùi vôï. Chò noùi: - Thöïc tình, toâi khoâng bieát anh vay, ñeán taän luùc anh ñöa kieåm tra ra, toâi môùi bieát laø anh ñaáy. Sau ñoù, vaøi ngaøy, chò cho toâi bieát theâm: - Soá tieàn toâi göûi quaûn lyù vaên kheá laø tieàn gia taøi cuûa thaøy meï nhaø toâi cho, luùc Huyeàn Haø maát ñi. Coù nhieàu ngöôøi noùi vôùi thaøy meï toâi vaø thaøy meï choàng toâi, khuyeân toâi laáy tieàn ra ñeå laøm aên sinh lôïi, nhöng toâi khoâng chòu. Toâi cöù ñònh ñeå ñaáy ñeå sau naøy cho caùc con. Nhöng... kyø laém, anh aï. Ñeâm giaùng sinh vöøa qua, toâi naèm mô thaáy anh aáy veà, vaøo trong phoøng xoa ñaàu caùc con ñang nguû vaø baûo toâi: “Naøy em, coù ai nhôø giuùp gì thì coá giuùp ngöôøi ta nheù”. Toâi naøo bieát giuùp caùi gì, maø giuùp ai? Toâi suy nghó maõi maø khoâng theå naøo hieåu noåi, nhöng keå töø luùc naèm meâ, luùc naøo toâi cuõng thaáy noùng ruoät. Roài moät hoâm, oâng Tuaát gaëp toâi ôû vaên phoøng chöôûng kheá, baûo coù moät ngöôøi muoán vay tieàn. Khoâng hieåu taïi sao, toâi nhaän lôøi ngay, maëc duø khoâng bieát ngöôøi vay tieàn ñoù laø ai, vaø maëc duø töø tröôùc ñeán luùc ñoù, coù bao nhieâu ngöôøi ñaõ nhôø thaøy meï toâi noùi giuøm maø toâi khoâng chòu. Thöïc quaû laø toâi http://ebooks.vdcmedia.com 189 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G khoâng hieåu taïi sao toâi laïi nhaän lôøi cho vay nhö vaäy, nhöng coù moät ñieàu toâi nhaän thaáy raát roõ reät; nhaän lôøi nhö theá, toâi khoâng thaáy baên khoaên moät chuùt naøo vaø ñeán khi kyù giaáy tôø ôû chöôûng kheá xong, toâi töï nhieân thaáy heát noùng ruoät. Nghe caâu chuyeän cuûa chò Huyeàn Haø xong, toâi thaáy caû ngöôøi laïnh toaùt, vaø ñeán luùc naøy, thuaät laïi caâu chuyeän khoâng theâm bôùt, toâi vaãn coøn giaät mình, sao laïi coù theå coù söï caûm thoâng giöõa moät ngöôøi baïn vôùi moät ngöôøi baïn, moät nhaø vaên nhaø baùo vôùi moät nhaø vaên nhaø baùo kyø laï ñeán nhö theá ñöôïc. Vaø cuõng töø luùc ñoù, loøng toâi thay ñoåi raát nhieàu: toâi tin ôû Phaät, Trôøi; ngöôøi cheát vaø ngöôøi soáng coù söï töông quan; ôû ñôøi coù aâm phuø döông trôï thöïc; vaø toâi cöù tin nhö theá, khoâng caàn bieát tin nhö theá thì coù phaûi laø thoaùi hoùa, phaûn khoa hoïc hay laïc haäu khoâng... Baây giôø, trôû laïi luùc laøm “Trung Baéc Chuû Nhaät”. Laøm thö kyù toøa soaïn cuûa “Trung Baéc Chuû Nhaät” töø soá ñaàu cho tôùi khi baùo nghæ, toâi chuyeân traùch veà caùc baøi vôû ñaêng baùo vaø goùp theâm yù kieán vôùi Vöôïng veà vieäc tìm vaán ñeà laøm caùc soá. Xong ñaâu ñoù, toâi chuyeån sang cho Vöôïng suy nghó veà caùch mi vaø tìm hình aûnh ñeå cho baùo vui hôn vaø soáng ñoäng hôn. Môøi ngöôøi hôïp taùc cuõng nhö caùc moùn chi tieâu thuø taïc ñeàu do Nguyeãn Doaõn Vöôïng lieäu lyù, http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 190 vaø neáu caàn phaûi ñoái phoù thì cuõng do Vöôïng caû. Toâi traùnh ñi nhö theá moät phaàn cuõng laø vì, ñuùng trong thôøi gian ñoù, toâi laø thö kyù toøa soaïn cho ba tôø baùo “Phoå Thoâng”, “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” vaø “Truyeàn Baù”. Maø “Tieåu thuyeát Thöù Baûy” vaø “Trung Baéc Chuû Nhaät” laïi laø hai tôø baùo chaïy nhaát nöôùc, soá in xaáp xæ ngang nhau. Ñöùng vaøo caùi theá ngang traùi aáy, toâi ngoû yù vôùi Nguyeãn Doaõn Vöôïng moät beân, vaø oâng Vuõ Ñình Long moät beân, xin thoâi, ñeå chæ laøm cho moät nhaø, nhöng vì caû hai cuøng coù caûm tình, khoâng chòu, neân ruùt cuïc, toâi vaãn laøm; saùng, cho nhaø Taân Daân, chieàu, cho “Trung Baéc Chuû Nhaät”, maø caû hai baùo luùc naøo cuõng vaãn coù thieän caûm vôùi nhau. Khoù cho toâi nhaát laø coù moät luùc “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” muoán môû roäng phaïm vi, mua baøi cuûa Ñaøo Trinh Nhaát vaø ñoàng thôøi “ Trung Baéc Chuû Nhaät” laïi muoán nhôø Nam Cao, Kim Laân vieát truyeän ngaén, Ngoâ Taát Toá vieát “Thô Vaø Tình” dòch thô Ñöôøng vaø thuaät laïi nhöõng dieãm söû lieân heä ñeán caùc baøi thô ñoù. Duø sao, caùc vieäc aáy khoâng ñaùng keå. Thôøi cuïc hoài ñoù bieán chuyeån töøng ngaøy, nhöõng vieäc ñaùng cho ngöôøi ta ñoái phoù coù moät tính caùch troïng ñaïi hôn nhieàu. Theá chieán thöù nhì baét ñaàu. Vöôïng ñöa ra yù kieán Nhaät coù theå ñoå boä ôû Vieät Nam; baùo “Trung Baéc Chuû Nhaät” ra moät loaït http://ebooks.vdcmedia.com 191 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G baøi veà ñoå boä töø Ñoâng qua Taây, töø coå chí kim. Baùo chaïy troäi haún leân. Cuï Luaän vuoát raâu, ngoài uoáng röôïu, nhìn ra ñöôøng Henri d'Orleùans suy ngaãm: thì ra Nhaät ñoå boä thöïc. Ñi ñaâu cuõng nghe thaáy tieáng göôm ñaäp vaøo goùt saét cuûa ngöôøi lính Nhaät keâu chan chaùt. Saùch “Nhaät Ngöõ Thöïc Haønh” baùn chaïy nhö toâm töôi. Bòt tai laïi, vaãn nghe thaáy vang leân “Doâ toâ”, “Doâ toâ nay”. Trong khi aáy, Phaùp vaãn coøn ôû laïi. Nhieàu vaán ñeà caàn phaûi ñoái phoù baét ñaàu, thöù nhaát laø vôùi Nhaät. Haøng ngaøy xaûy ra khoâng bieát bao nhieâu vieäc lieân heä ñeán Nhaät vaø Phaùp. Giaù “Trung Baéc Chuû Nhaät” laø moät tôø baùo thöôøng thì coù leõ hoï cuõng chaúng keå tôùi laøm gì; ñaøng naøy laïi mang tieáng laø moät tôø baùo chaïy nhaát maø thieân veà vaên hoùa chính trò, neân caû Nhaät laãn Phaùp ñeàu muoán vô vaøo mình. Thaønh thöû ra ôû giöõa, “Trung Baéc Chuû Nhaät” laâm vaøo caùi theá bí: Ngaûnh maët veà Teà e Sôû giaän, quay ñaàu sang Sôû sôï Teà ghen. Toâi coøn nhôù maõi caâu chuyeän lieân quan tôùi phuï baûn in vaøo dòp baùo xuaân luùc ñoù. “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” in moät böùc tranh luïa cuûa Leâ Vaên Ñeä. Muoán chôi “troäi”, “Trung Baéc Chuû Nhaät” ñieàu ñình vôùi hoïa só Foujita, ñeán thaêm Haø Noäi vaøo moät ngaøy thaùng chaïp, veõ rieâng cho moät böùc tranh ñeå laøm phuï baûn “Trung Baéc Chuû Nhaät”. Theá laø Phaùp khoâng baèng loøng. Thieáu taù Robb phaøn naøn vôùi cuï http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 192 Luaän vaø nhôø khuyeân Vöôïng thay ñoåi phuï baûn ñi; nhöng ñaõ lôõ quaûng caùo roài, Vöôïng cöù in phuï baûn Foujita moät maët, vaø lo ñoái phoù vôùi Phaùp maët khaùc. Ruùt cuïc, Phaùp cuõng chòu luaän cöù cuûa Vöôïng ñöa ra laø hôïp lyù vaø cuõng keå töø luùc ñoù, Phaùp vaø Nhaät cuøng thi ñua mua loøng “Trung Baéc Chuû Nhaät” baèng caùch naøy hay baèng caùch khaùc, vaø coù moät luùc ñaïi söù Nhaät ñaõ khoâng ngaïi baûo vieân Toång Laõnh Söï cuûa oâng laø Ogawa ñöa ra moät tuùi baïc ñeå lyø sì “Trung Baéc Chuû Nhaät” nhaân dòp Teát. Vöôïng ñaõ laøm moät cöû chæ khieán toâi caûm meán; anh töø choái, vieän côù raèng baùo cuûa anh taïm ñuû soáng, khi naøo caàn, anh seõ ñeà nghò sau, coøn luùc naøy thì thaät quaû chöa caàn. Vieân ñaïi söù Nhaät baûo anh caàm laáy soá tieàn ñoù cho con anh “nhö moät thöù tieàn möøng tuoåi”. Raát caùm ôn, nhöng toâi chöa coù con - Vöôïng traû lôøi kính caån. Töø khi coøn nhoû tuoåi, hoïc lôùp Döï Bò, Vöôïng ñaõ soáng moät cuoäc ñôøi ñen toái, thieáu moïi tình yeâu thöông, thieáu caû veà vaät chaát, nhöng Vöôïng khoâng heà bao giôø beâ boái veà tieàn nong ñoái vôùi nhöõng ngöôøi laï, cuõng nhö ñoái vôùi anh em. Toâi vaãn phuïc ñöùc tính aáy cuûa Vöôïng, nhöng ôû vaøo tröôøng hôïp laøm baùo - maø baùo laïi khoâng giaàu gì quaû toâi ñaõ ngaïc nhieân trong moät phuùt. Töø choái moät söï giuùp ñôõ nhö vaäy cuûa Nhaät vaøo luùc baáy giôø, khoâng phaûi http://ebooks.vdcmedia.com 193 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G chæ laø moät thaùi ñoä trong saïch cuûa moät nhaø baùo trung thaønh vôùi lyù töôûng cuûa mình, nhöng phaûi noùi laø can ñaûm, vì ai cuõng bieát traïng thaùi taâm lyù cuûa ña soá ngöôøi Nhaät khi ñoù kyø laï laém. Ñöùng vaøo caùi theá tranh chaáp ngaám ngaàm vôùi Phaùp ôû nöôùc ta luùc aáy, ña soá ngöôøi Nhaät cho raèng ai khoâng ñi vôùi hoï töùc laø ñi vôùi Taây; hoï giaän; maø hoï ñaõ giaän thì khoâng ngaïi toû ra thaùi ñoä cuïc caèn, coù khi voõ bieàn. Nhöng buø laïi, hoï laïi hieåu bieát hôn ai: neáu ngöôøi ñoái thoaïi toû ra thaønh thöïc, khoâng khuaát sôï uy vuõ thì hoï laïi vì neå vaø ñaõi vaøo haøng baïn, chôù khoâng coi laø moät thöù ngöôøi maø Ñaïi Nhöït Baûn, theo chuû tröông Ñaïi Ñoâng A, ñeán ñeå giaùc ngoä vaø che chôû. Tröôùc cöû chæ aáy cuûa Vöôïng, toâi caûm thaáy nhö coù moät boâng hoa beù nhoû nôû ôû trong loøng vaø töï nhuû: “Thoâi cuõng ñöôïc. Nhö theá, Nhaät hoï ñôõ hieåu laàm laø caùc nhaø baùo Vieät Nam ñeàu teân laø Hoaøng Cöø, Ñaëng Vaên Hinh, Tröông Anh Töï”. Cho maõi ñeán khi phaûi töï nghæ vì tình theá khoâng cho pheùp, “Trung Baéc Chuû Nhaät” luùc naøo cuõng giöõ vöõng laäp tröôøng maø Vöôïng vaø toâi ñaõ thoûa hieäp luùc baøn nhau xuaát baûn: laäp tröôøng quoác gia, daân toäc. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 194 Theá roài Nhaät chieám Vieät Nam, loaïi Phaùp ra ngoaøi. Raát nhieàu anh em, giaø coù, treû coù, khuyeân chuùng toâi chôù neân gaêng quaù vôùi ngöôøi Nhaät, trong soá ñoù baïn vaên hoùa khoâng hieám gì. Chuùng toâi chæ öø aøo, nhöng, veà thaûo luaän vôùi nhau. Vöôïng vaø toâi vaãn giöõ nguyeân ñöôøng loái ñaõ vaïch saün: laøm baùo Vieät Nam, cho ngöôøi Vieät Nam, vì ngöôøi Vieät Nam. Moät ngöôøi baïn Nhaät, thaáy theá, khoâng hieåu vì voâ tình hay höõu yù, baén tieáng doïa baét giam Vöôïng, maët khaùc laïi xaùch ñeán nhaø toâi moät caây kieám daøi thöôøn thöôït, buoäc phaûi nhaän moät chöùc vuï veà kieåm duyeät. Vöôïng ñaõ giaûi quyeát oån thoûa cho toâi vuï aáy. Nhöng chính luùc Nhaät laøm döõ nhö theá thì treân toaøn boä, Nhaät khoâng coøn ñaùnh toát, thaéng mau nhö vuï Traân Chaâu Caûng. Tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät” vöøa laøm vöøa troâng. Baùo khoâng chaïy döõ doäi nöõa, vaø ñeán luùc Nhaät thua, Vieät Minh hoaït ñoäng maïnh, thì chaúng cöù “Trung Baéc Chuû Nhaät”, taát caû caùc baùo ñeàu haõm thaéng ñeå ñi chaäm chaäm roài laáy côù kyõ thuaät, thieáu giaáy baùo, ñeå nghæ moät thôøi gian. Cuõng vaøo khoaûng ñoù, tôø “Baùo Môùi” cuõng cuûa cuï Luaän, vaø do Nguyeãn Khaéc Kham laøm chuû nhieäm, Nguyeãn Doaõn Vöôïng laøm thö kyù toøa soaïn, cuõng nghæ luoân. “Baùo Môùi” laø moät tôø baùo haøng ngaøy maø anh em ñònh laøm theo moät coâng thöùc môùi, vôùi hy voïng seõ laø moät tôø http://ebooks.vdcmedia.com 195 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G baùo laï nhöùt vaø chaïy nhöùt, nhöng chöa thöïc haønh ñöôïc yù ñònh thì bieán coá xaûy ra doàn daäp ñeå ñöa ñeán vieäc quaân ñoäi Lö Haùn keùo ñeán tieáp thu Haø Noäi. http://ebooks.vdcmedia.com 196 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G TRUNG VIEÄT TAÂN VAÊN Nguyeãn Phoå, Nguyeãn Doaõn Vöôïng vaø toâi soáng moät cuoäc ñôøi thanh thaûn trong vaøi thaùng. Haøng ngaøy, chuùng toâi ngoài baøn baïc vôùi nhau ra moät loaïi baùo giaät gaân theo kieåu Tabloid (toâi ñaõ vieát nhieàu veà loaïi baùo naøy trong “Trung Baéc Chuû Nhaät”); coù luùc laïi baøn laøm moät tôø baùo in giaáy maøu hoàng cho Ñoàng Minh (vôùi söï coäng taùc cuûa moät kyù giaû laønh ngheà maø khoâng heà ai bieát tieáng laø Vaên Thu), nhöng roài keát cuïc khoâng xong ñaâu vaøo ñaâu caû. Chuùng toâi nhìn quaân ñoäi Lö Haùn vaøo tieáp thu Haø Noäi vôùi tính caùch quan saùt vieân moät thôøi gian, thì moät hoâm Phoå, thay maët cuï Leâ Kyø, môøi toâi sang nhaø ôû phoá Nhaø Thöông Phuû Doaõn baøn veà moät tôø baùo lôùn: Trung Vieät Taân Vaên. Phoå noùi vôùi toâi moät caùch deø daët, vì tröôùc khi ñoù, toâi ñaõ töø choái khoâng chòu hôïp taùc vôùi tôø “Bình Minh”, moät tôø baùo haøng ngaøy khaùc, cuûa Nguyeãn Giang, anh ruoät Phoå. Taïi sao laïi khoâng laøm tôø “Bình Minh”? Muoán cho thaät roõ, ta caàn phaûi bieát taïi sao döôùi thôøi Nhaät laïi coù tôø baùo ñoù. Vaøo thuôû “leân” nhaát cuûa Phaïm Leâ Boång, oâng coù ra moät tôø baùo chöõ Phaùp laø “Patrie Annamite” do Toân Thaát Bình, con reå Phaïm Quyønh chuû buùt, Tieâu Vieân Nguyeãn http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 197 Ñöùc Bính phuï traùch veà baøi vôû vaø moät tôø baùo chöõ Vieät, tôø “Vieät Baùo”, mua laïi cuûa Buøi Xuaân Hoïc, do moät taäp ñoaøn goàm coù Nguyeãn Ñöùc Bính, Vaên Haïc Leâ Vaên Hoøe, Micro Buøi Xuaân Nhö vaø maáy anh em khaùc vieát baøi. Chính Phaïm Leâ Boång khoâng ñeå maét tôùi hai tôø baùo ñoù. Coâng vieäc laøm baùo vaø doanh thöông naèm heát caû trong tay baø vôï; coøn oâng thì taát caû hoaït ñoäng taäp trung vaøo vieäc trieät ñeå theo baùm Baûo Ñaïi, Phaïm Quyønh, baûy ngaøy moät tieäc lôùn, ba ngaøy moät tieäc nhoû, ñeå mua loøng Ñaïi Phaùp baûo hoä, cuûng coá chöùc vieän tröôûng vieän Daân bieåu cöôùp ñöôïc cuûa Phaïm Huy Luïc trong taäp ñoaøn Nguyeãn Vaên Vónh. Phaïm Leâ Boång, luùc ñoù, laø ñaàu ñeà cuûa raát nhieàu baøi veø nhaïo baùng maø cuõng laø ñieån hình cuûa söï loá bòch, trô treõn trong daân gian; nhöng söï lieàu lónh, söï thieáu suy xeùt cuûa oâng chæ leân tôùi toät böïc luùc Nhaät ñoå boä leân Ñoâng Döông, oâng ñi vôùi Chauvet giöõ moät chöùc vò quan troïng trong uûy ban thu thoùc cuûa Phaùp, ñeå söûa soaïn moät cuoäc choáng Nhaät voâ cuøng thaâm thieåm. Toâi nhôù coù moät hoâm cuoái thaùng chaïp, döôùi möa bay laát phaát, taäp ñoaøn Trung Baéc Chuû Nhaät ñi chôï Teát, qua nhaø Phaïm Leâ Boång thaáy lính canh heát söùc uy nghieâm, moät ngöôøi trong boïn noùi ñuøa: http://ebooks.vdcmedia.com 198 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G - Noù leân ñeán toät böïc roài, nay mai theå naøo cuõng xuoáng. Hai caùi nhaø lôùn nhöùt phoá Haøng Boà cuûa noù, ai daùm quyeát nay mai laïi chaúng sang tay chuû khaùc? Caùc cuï noùi “Nhaát ñieàn thieân vaïn chuû”, aáy theá maø khoâng coù sai ñaâu nheù. Noùi ñuøa theá maø thaønh ra ñuùng. Nhaät haï Phaùp roài, baét luoân Phaïm Leâ Boång giam moät choã. Ñeå cöùu vaõn laáy choã ñoäi noùn, oâng Boång xin daâng caû hai caên nhaø aáy cuøng vôùi nhaø in, maùy moùc cho quaân ñoäi Nhaät söû duïng. Coá nhieân Nhaät vui loøng nhaän ñôõ cho Boång, vaø hai caùi nhaø aáy ñöôïc duøng laøm toøa soaïn vaø nhaø in baùo “Bình Minh”, nhöng sau khi Nhaät thua, Taøu tôùi, roài Phaùp quay trôû laïi, thì khoâng hieåu sao, Ñoã Xuaân Mai, töùc laø chuû nhaø in Mai Lónh laïi söû duïng nhaø in ñoù, ñem baùn laïi cho oâng Baùch, coâng ty vôùi baø Hoøa Töôøng, doïn taát caû veà ñöôøng Haøng Chuoái, ñeå roài hình nhö laïi chuyeån sang cho “thaàn chöôûng” Buøi Ngoïc Phöông (sau naøy noåi tieáng laø Vua Daàu Hoûa). Nhöng ñoù laø chuyeän sau. Trôû laïi luùc Phaïm Leâ Boång bò baét, xin vôùi Tasaki cho gaëp boä tröôûng Yokohama, phuï traùch veà vaên hoùa, ñeå tình nguyeän daâng caû nhaø cöûa vaø maùy in, maùy xeùn, maùy ñuùc cho quaân ñoäi Nhaät. Hai oâng Komatsu vaø Omya, trong boä Vaên Hoùa, beøn môøi ba kyù giaû laø Nguyeãn Doaõn Vöôïng, Khaùi Höng Traàn Khaùnh Giö http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 199 (trong taäp ñoaøn Phong Hoùa, Ngaøy Nay) vaø Nguyeãn Giang (con trai cuï Nguyeãn Vaên Vónh) ñöùng ra söû duïng nhaø in Vieät Baùo cuûa Phaïm Leâ Boång taëng, vaø xuaát baûn moät baùo haøng ngaøy laø tôø “Bình Minh” ñeå ñeà cao quaân ñoäi Nhaät vaø chöông trình Ñaïi Ñoâng A cuûa Ñaïi Nhöït Baûn. Tröôùc maët Nguyeãn Giang vaø Traàn Khaùnh Giö, Nguyeãn Doaõn Vöôïng töø choái khoâng laøm. Toâi bieát chaéc ñaây khoâng phaûi laø laàn ñaàu Vöôïng töø khöôùc nhaø in cuûa Boång. Tröôùc ñoù ít laâu, sau moät hoäi kieán veà ñeâm vôùi Boång, Vöôïng ñaõ cho toâi bieát laø Boång, tröôùc bieán chuyeån cuûa thôøi cuoäc, ñaõ “lôn” Vöôïng vaø ñeà nghò “taëng” nhaø in Vieät Baùo cho rieâng anh vaø anh ñaõ ñem vieäc naøy noùi cuøng oâng Luaän. OÂng Luaän ñöa ra yù kieán laø neáu baùn reû thì mua chôù khoâng laáy khoâng: coøn Vöôïng thì duø baùn reû cuõng khoâng chôi, vì anh tuy laø baïn vôùi Boång, nhöng khoâng muoán dính líu gì vôùi Boång. Thaønh ra ñeán luùc Komatsu vaø Omya ñeà nghò cho tam ñaàu cheá Vöôïng, Giö, Giang, caùi nhaø in vaø hai toøa nhaø, Nguyeãn Doaõn Vöôïng töø khöôùc lieàn, vieän côù raèng anh ñaõ coù hai tôø “Trung Baéc Chuû Nhaät”, “Baùo Môùi” vôùi moät nhaø in cuõng khaù lôùn, maø hieän giôø thì nhaø in coøn ñang thieáu thôï laøm, chöa söû duïng ñöôïc trieät ñeå caùc http://ebooks.vdcmedia.com 200 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G maùy moùc nhaèm thi haønh keá hoaïch ñaõ vaïch saün cuûa anh. Traàn Khaùnh Giö khoâng noùi gì, nhöng Nguyeãn Giang thì noùi vôùi Komatsu, vôùi gioïng nöûa ñuøa nöûa thaät: “Vöôïng töø choái vì haén sôï Taây trôû laïi”. Vöôïng traû lôøi: “Toâi sôï Taây hay khoâng thì coù Komatsu ngoài ñaây bieát roõ”. Komatsu cöôøi, nhìn Giang vaø Vöôïng, noùi (baèng tieáng Phaùp): “Khoâng, toâi bieát Vöôïng laém, anh ta ñuùng laø ñaïo Trung Dung; nhöng anh Giang, anh laø moät cha muoán laøm aùi tình, nhöng nhaùt quaù neân ñaønh thuû daâm”. Tôø “Bình Minh” ra ñôøi, khoâng coù Nguyeãn Doaõn Vöôïng laø do leõ ñoù. Trong thaùng ñaàu xuaát baûn, tôø “Bình Minh” cuõng ñöôïc ngöôøi ta tìm ñoïc khaù ñoâng, nhöng veà sau, phaàn vì khoâng coù gì môùi laï, phaàn vì ngöôøi ta chaùn ngaùn cheá ñoä haø khaéc cuûa Nhaät, neân soá ñoäc giaû “Bình Minh” suït daàn. Khaùi Höng ruùt lui; Nguyeãn Giang môøi Phan Quang Ñaùn (luùc ñoù laøm toång thö kyù hoäi Cöùu Ñoùi vôùi Mai Vaên Haøm, chuû nhieäm tôø “Tin Môùi” mua laïi cuûa baùc só Luyeän) veà laøm chuû buùt. Nhöng vì Ñaùn khoâng raønh veà ngheà baùo, ngheà in, laïi theâm caùi chöõ quoác ngöõ môùi cuûa Nguyeãn Giang ñöa ra coá ñoïc cuõng khoâng taøi naøo maø ñoïc ñöôïc, neân baùo “Bình Minh” suït maõi, suït maõi, ñeå thaønh ra moät thöù baùo “côm nguoäi” khoâng ai buoàn moù tôùi. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 201 Chính vaøo luùc ñoù, Nguyeãn Phoå vaø Nguyeãn Döông, hai em trai cuûa Nguyeãn Giang, tìm toâi ruû veà “cöùu vaõn” tôø “Bình Minh”, nhöng vì bieát Nguyeãn Giang laø moät thöù “ñoà gaøn”, coù tính laåm caåm, neân toâi deã töø choái, vaø toâi ñaõ töø choái ngay, vieän leõ laø khoâng ai chòu ñöôïc Giang, coù laøm vôùi nhau baát quaù cuõng chæ ñöôïc ít laâu roài laïi thoâi thì hôïp taùc laøm gì. Laøm vôùi nhau thì oaùn thaùn, thuø haèn, theá thì khoâng laøm vôùi nhau ñeå giöõ laáy tình anh em tröôùc sau nhö moät, haù laïi chaúng hôn ö? Chính vì leõ ñoù, neân luùc Nguyeãn Phoå ñeà caäp ñeán vieäc toâi veà giuùp cho tôø “Trung Vieät Taân Vaên”, anh noùi vôùi toâi moät caùch deø daët; nhöng laàn naøy thì toâi nhaän lôøi anh, sau moät vaøi ñeâm suy nghó. Toâi noùi “suy nghó” cuõng laø ñuùng moät phaàn naøo, vì ngöôøi laøm baùo ôû vaøo luùc ñoù thaät laø khoù tính, nhaát laø moät ngöôøi laøm baùo khoâng thuoäc ñaûng phaùi naøo, chæ bieát coù ngheà mình vaø quyeàn lôïi cuûa daân toäc. Luùc aáy, Nhaät thua traän, quaân ñoäi Lö Haùn ñeán tieáp thu quaân ñoäi Nhaät, vaø Vieät Minh thì vöøa môùi veà, ñem laïi tin töôûng vaø leõ soáng cho daân. Taát nhieân, nhöõng maâu thuaãn vaø coï xaùt giöõa Vieät Minh vaø Truøng Khaùnh khoâng theå naøo khoâng xaûy ra. Laøm aên maø khoâng kheùo thì bò mang tieáng laø phaûn boäi; nhöng traùi laïi, neáu coù laäp tröôøng vöõng chaéc http://ebooks.vdcmedia.com 202 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G vaø moät ñöôøng loái saùng suoát thì cuõng coù theå ñôõ ñaàn moät phaàn naøo chính theå môùi phoâi thai luùc ñoù, bò taán coâng veà moïi maët. Khoâng toái naøo toâi khoâng cuøng Phoå vaø Kyø (Nguyeãn Kyø laø con trai cuï Vónh, em cuûa Phoå) vaø Döông nghieân cöùu, thaûo luaän neân laøm aên ra theá naøo, moät maët; vaø maët khaùc, toâi thöôøng xuyeân gaëp Phuøng Baûo Thaïch, Ngoâ Taát Toá, Thöôïng Só, Traàn Kim Daàn ñeå xeùt cho thaät kyõ coù neân nhaän laøm baùo “Trung Vieät Taân Vaên”, cô quan chính thöùc cuûa quaân ñoäi Lö Haùn ñeán tieáp thu quaân ñoäi Nhaät hay khoâng. Anh Phoå, baây giôø anh ôû ñaâu? Vaãn coøn ôû Baéc Vieät hay ñaõ ñi Taây ñi Taàu roài? Möôøi laêm naêm xa caùch - baèng caû moät cuoäc ñôøi phieâu baït cuûa coâ Kieàu! - möôøi laêm naêm ñaõ troâi qua, nhöng toâi vaãn nhôù thöông anh nhö nhöõng ngaøy ôû haäu phöông vaø khoâng bao giôø toâi queân ñöôïc nhöõng ñeâm khoâng nguû, chuùng ta uoáng caø pheâ noùi chuyeän veà quaân Nhaät ñi vaø quaân Taøu tôùi. Nguyeãn Phoå laø teá töû cuûa cuï Leâ Kyø. Trong caùc baïn cuûa cuï, coù nhieàu ngöôøi Trung Hoa. Vì theá, oâng Tsan Caåm Thooøng, ñöôïc pheùp xuaát baûn tôø “Trung Vieät Taân Vaên”, lieàn ñöôïc ngay caùc baïn nhö cuï Ly Seng Pao, Nguyeãn Haûi Thaàn giôùi thieäu môøi cuï Kyø ra laøm giaùm ñoác vaø cuï Traàn http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 203 Phöôïng Theâ laøm quaûn lyù. Thöïc ra, baùo aáy khoâng phaûi do oâng Tsan Caåm Thooøng caàm chòch, nhöng laø cuûa moät Lam Y thaân tín cuûa Töôûng Toång Thoáng vaø laø con trai cuûa oâng Tsan ñöùng caàm chòch ôû beân trong. Baùo ra ñôøi nhaèm muïc tieâu xieát chaët tình thaân thieän Hoa Vieät, tuyeân truyeàn cho cheá ñoä Trung Hoa traéng vaø ñeà cao quaân ñoäi Taøu noùi chung vaø ñoaøn quaân cuûa Lö Haùn ñeán tieáp thu ôû Vieät Nam, noùi rieâng. Vì laø baïn cuûa Phoå vaø thöôøng chuyeän troø vôùi hai cuï Kyø, Theâ ñöôïc coi laø taâm ñaàu yù hieäp, caùc cuï Kyø, Theâ vaø Lyù thaân aùi môøi toâi veà laøm chuû buùt cho baùo. Töø tröôùc cho ñeán luùc ñoù, toâi vaãn coù thoùi quen laø khoâng bao giôø nhaän laõnh moät chöùc vuï gì coù teân chaùnh thöùc in treân baùo. Nhieàu baøi baùo, cuõng nhö nhieàu cuoán saùch cuûa toâi, do caùc nhaø xuaát baûn in ra ñeàu mang buùt töï - maø töï toâi ñeán giôø cuõng queân maát nhieàu buùt töï cuûa mình, thænh thoaûng môùi coù baøi hay saùch mang teân thaät. Nhaän lôøi laøm “Trung Vieät Taân Vaên”, toâi cuõng ñònh aùp duïng phöông thöùc coá höõu laø chæ nhaän laøm ôû beân trong, coøn teân treân baùo thì ñeå cho ngöôøi khaùc ñöùng. Nhöng cuï Lyù vaø oâng Tsan, cuõng nhö Tsan Chi Soá - con trai oâng Tsan - khoâng chòu theá. Hoï quan nieäm chöùc vuï chuû buùt raát http://ebooks.vdcmedia.com 204 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G quan troïng vaø eùp toâi phaûi ñeà teân chuû buùt, muoán töø choái khoâng taøi naøo ñöôïc. Thaáy chæ vì caùi teân coâng vieäc daèng dai ra maõi, caùc anh em nhö Traàn Kim Daàn, Thöôïng Syõ Nguyeãn Ñöùc Long, Phuøng Baûo Thaïch, khuyeân toâi nhaän lôøi. Toøa soaïn laïi goàm caùc anh em cuõ, tröø vaøi ngöôøi ñaõ maát hay ñaõ ñi xa. Buø laïi, toâi laïi ñöôïc theâm maáy anh em khaùc trong nhoùm “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy” hay “Trung Baéc Chuû Nhaät” - luùc aáy ñaõ nghæ - veà hôïp taùc. Coá nhieân moät tôø baùo nhö theá phaûi giaøu, truï sôû phaûi to, nhuaän buùt phaûi haäu vaø coù... theá laø ñaøng khaùc. Nhöng coù leõ vì ñoäc giaû khoâng coù maáy caûm tình vôùi quaân ñoäi Trung Hoa luùc baáy giôø moät phaàn, maø phaàn khaùc taïi anh em cuõng khoâng haêng haùi laøm vieäc cho mình nhö thuôû “Coâng Daân”, “Vòt Ñöïc”, “Töông Lai”, neân baùo khoâng chaïy maáy. Vaû chaêng, Traàn Huy Lieäu, luùc aáy, laøm boä tröôûng thoâng tin, ít ra cuõng ñuû pheùp “eám” chuùng toâi. Toâi bieát trong anh em luùc baáy giôø, Traàn Huy Lieäu “truø” chuùng toâi nhieàu nhaát. “Trung Vieät Taân Vaên” vieát moät loaïi baøi ñaû kích rieâng Traàn Huy Lieäu “chaäm tieán, chöa chi ñaõ lôïi duïng chöùc vuï boä tröôûng cuûa anh ñeå haøng ngaøy ñi coâng xa ñeán nhaø Ngaân Giang nöõ só uoáng traø taøu vaø ngaâm thô con coùc”. Uaát haän khoâng chòu ñöôïc, Lieäu doïa “hoùt chuùng toâi vaøo xe raùc”. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 205 Baéc Boä Phuû, traùi laïi, laïi toû ra göôïng nheï vôùi chuùng toâi vì thöïc ra chuùng toâi, laáy tö caùch laø moät nhaø baùo, caàm chòch quyeàn thöù tö trong nöôùc - ña soá ngöôøi Trung Hoa luùc ñoù tin nhö vaäy - cuõng ñaõ ñöùng ra thu xeáp ñöôïc moät ít ñieàu xích mích nhoû giöõa quaân ñoäi Lö Haùn vôùi chaùnh quyeàn hoài aáy. Noùi rieâng veà chöùc chuû buùt cuûa toâi, thaät kyø. Khaùc haún khi laøm thö kyù toøa soaïn cho caùc tôø baùo khaùc, ngöôøi chuû buùt cuûa “Trung Vieät Taân Vaên”, töø luùc baùo ra cho ñeán luùc baùo nghæ, gaàn nhö khoâng vieát gì, khoâng bieát gì veà baùo. Moïi coâng vieäc toøa soaïn do Phuøng Baûo Thaïch vaø Ngoâ Taát Toá troâng nom heát. Qua ngaøy naøy sang ngaøy khaùc, toâi chæ phuï traùch vieäc ñi aên uoáng, xaõ giao, heát côm Taøu ñeán côm Taây, heát cuï naøy môøi laïi ñeán oâng kia theát. Nhöng duø sao, taát caû nhöõng caùi ñoù chöa kyø baèng vieäc maáy chuû nhaân cuûa baùo quan nieäm veà ngheà baùo luùc baáy giôø: baøi vôû ñaêng baùo khoâng caàn laém, troïng taâm hoaït ñoäng cuûa chuû buùt laø coâng vieäc tieáp thu quaân ñoäi Nhöït. Nghóa laø moãi khi quaân ñoäi Lö Haùn tieáp thu ôû ñaâu thì laïi coù tin baùo lieàn cho chuû buùt vôùi ñaày ñuû chi tieát: hoâm nay, quaân ñoäi Nhöït laøm sao, ta nhaän bao nhieâu voõ khí, tìm ra ñöôïc maáy kho vaûi, bao nhieâu kho gaïo, bao nhieâu kho ñöôøng... Caùc anh em Trung Hoa luùc aáy ñoái vôùi rieâng toâi thaät laø http://ebooks.vdcmedia.com 206 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G ñoân haäu ñeán laøm cho toâi caûm ñoäng vì hoï thaønh thöïc ñeán möùc baûo traéng cho toâi bieát raèng caùc tin aáy khoâng caàn ñaêng leân treân baùo laøm gì. Sôõ dó hoï baùo tin cho toâi bieát tröôùc nhaát laø vì hoï muoán daønh cho toâi quyeàn lôïi öu tieân: oâng chuû buùt coù choã tieâu thuï thì baùn ñi laáy lôøi, khi naøo oâng chuû buùt khoâng baùn ñöôïc thì chuùng toâi môùi baùn, oâng chuû buùt cöù töï nhieân vì laø “anh em caû maø”. Baên khoaên thöù nhì cuûa caùc vò aáy laø vieäc tham gia quoác hoäi ñaàu tieân Vieät Nam ñoäc laäp. Ngoaøi caùc nghò só daân baàu, chính phuû chaáp nhaän moät soá nghò só chæ ñònh daønh cho caùc ñaûng quoác gia. OÂng chuû buùt coù gia nhaäp ñaûng naøo khoâng? Toâi chaúng vaøo ñaûng naøo heát. Nhöng khoâng coù sao ñaâu, oâng chuû buùt cöù nhaän lôøi ñi, chuùng toâi seõ noùi vôùi cuï Nguyeãn vaø chaéc cuï seõ baèng loøng laém. Thöïc quaû laøm baùo nhö theá cuõng ngoä vaø khoûe. Töø thuôû böôùc chaân vaøo ngheà, toâi chöa heà bao giôø laïi thaáy laøm baùo khoûe ñeán nhö theá vaø toâi cuõng khoâng bieát seõ coøn khoûe ñeán chöøng naøo neáu bieán coá khoâng doàn daäp xaûy ra trong nöôùc. Phuøng Baûo Thaïch nhaän laøm theâm tôø “Ñoàng Minh” cuûa cuï Nguyeãn Haûi Thaàn, toâi dö thôøi giôø cuõng giuùp vaøo moät tay. Nhöng roài ñeán moät luùc caû “Trung Vieät Taân Vaên” vaø “Ñoàng Minh” ñeàu phaûi töï ñoäng ñoùng cöûa vì tình hình raéc roái khoâng taû ñöôïc. http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO LAØM BAÙO LÖU ÑOÄNG ÔŒ KHU BA 207 Theá laø maùy bay Phaùp laïi göø göø treân trôøi, coøn döôùi ñaát thì xe díp, moâ toâ chaïy aàm aàm nhö gioù - nhieàu khi ñeå choä, chôù cuõng chaúng coù vieäc gì caàn. Toâi coøn nhôù coù anh lính nai nòt nhö ra traän ñòa, ngoài thaúng ñöôøn ñöôøn treân moâ toâ noå maùy chaïy bay nhö theå phaûi ñi cöùu oâng D'Argenlieu hay Sainteny laâm naïn, nhöng ruùt cuïc ñeán doác Haøng Keøn thì haõm maùy, vaøo töûu quaùn uoáng moät ly röôïu maïnh vaø oâm con gaùi chuyeän troø nhö phaùo ran. Thaáy Nhaät ñaõ ñuoåi Phaùp ñi roài maø baây giôø laïi thaáy Phaùp trôû laïi luø luø caû ñoáng, daân chuùng chaùn naûn khoâng töôûng töôïng ñöôïc. Vieät Minh ôû vaøo moät theá raát khoù khaên: moät maët ñoái phoù vôùi Phaùp, moät maët tuyeân truyeàn daân gian ñeå cho khoûi maát tin töôûng, vaø maët khaùc nöõa laïi phaûi lo chuyeän ñoaøn keát caùc ñaûng phaùi, vì caùc ñaûng phaùi luùc naøy leùng pheùng ñònh xeù leû raát nhieàu vaø ñi vôùi Taøu hoaëc Phaùp ñeå choáng laïi Vieät Minh. Toâi vieát baøi cho moät tôø y hoïc, tôø “Vui Soáng”, ñoàng thôøi toå chöùc nhaø in cho nhieàu anh em ôû caùc nôi veà thaønh, vì t’nh naøo cuõng coù moät hai tôø baùo. Vì laø anh em quen bieát cuõ, toâi vieát baøi theâm cho moät vaøi tôø; rieâng coù tôø “Khaùng Chieán” cuûa Nguyeãn Kyø ôû Cao Baéc Laïng thì toâi ñeå taâm vaøo nhieàu nhaát. http://ebooks.vdcmedia.com 208 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Trong khi aáy, caùc tôø baùo nhö “Tieåu Thuyeát Thöù Baûy”, “Trung Baéc Chuû Nhaät”, “Truyeàn Baù”, “Phoå Thoâng Baùn Nguyeät San” ñeàu ngh’ heát. Anh em vaên hoùa, vaên ngheä chuaån bò leân ñöôøng ra haäu phöông chieán ñaáu. Theá roài lònh tieâu thoå khaùng chieán ban ra; thaønh phoá ñaøo haàm truù aån; töï veä xeû ñöôøng ñaép uï ñeå ñoái phoù vôùi moät tình theá naåy löûa chaéc chaén khoâng theå naøo traùnh ñöôïc, xaûy ra khoâng bieát luùc naøo. Nhöõng ngaøy khaùng chieán ñaàu tieân ôû haäu phöông thaät laø cöïc khoå, nhöng cuõng thöïc laø vui laï. Toâi chaïy veà khu ba, ngoài keùo sôïi, vaø trong hôn nöûa naêm trôøi khoâng laøm gì; nhöng sau laàn laàn baét lieân laïc ñöôïc vôùi caùc anh em cuõ, toâi vieát maáy vôû kòch (trong ñoù coù kòch Bom Ba Caøng) coù tính caùch tuyeân truyeàn, roài do ñoù ñi hoïp vaên hoùa, vieát moät hai tôø baùo nhoû ñòa phöông ôû Haø Nam, vuøng Ñaàn, Ñoïi Ñeäp. Ngaøy thaùng naëng neà troâi; ñôøi soáng thieáu thoán ñuû moïi caùch nhöng loøng ngöôøi heå haû nhö cheát maø soáng laïi. Toâi chöa heà ñöôïc soáng nhöõng giôø phuùt soâi ñoäng vaø aám loøng nhö theá: ñoàng baøo thöông xoùt nhau nhö ruoät thòt; ngöôøi daân giuùp ñôõ nhau thöïc tình; anh lính ho thì ngöôøi daân töï nhieân thaáy ngöïc mình ñau nhoùi. Rieâng toâi, toâi röng röng nöôùc maét khi thaáy Nguyeãn Phoå vaø Nguyeãn Kyø töø Cao Baéc Laïng veà thaêm toâi ôû Ñaàn. Moãi phieân chôï, http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 209 toâi ra ngoài ôû quaùn caø pheâ, do ñoù gaëp ñuû maët anh em ñeå troø chuyeän vaø thaêm doø tin töùc. Caûm ñoäng nhaát laø Sôû Baûo Doaõn Keá Thieän ñaõ giaø roài maø cuõng laën loäi töø Sôn Taây veà ruû toâi ñi laøm vieäc vaên hoùa; Nam Cao ñöôïc ngh’ xaû hôi veà naèm kheøo vôùi toâi, aên côm vôùi caø chua vaø rau caûi, uoáng nöôùc cheø töôi nhaém vôùi toùp môõ, cuøng bao nhieâu anh em khaùc nöõa hieän giôø ñaõ cheát, maø cuõng coøn nhieàu ngöôøi coøn chieán ñaáu. Trong soá caùc anh em ñoù, coù ngöôøi ñi haøng maáy ngaøy ñöôøng, moät thaân moät mình; coù ngöôøi ngaøy ngh’, ñeâm ñi baèng ñoø, coù veä quoác quaân hoä toáng. Nguyeãn Ñöùc Long, buùt hieäu Thöôïng Syõ, laø ngöôøi aån hieän, ñi veà thaêm toâi nhieàu nhaát. Long baét ñaàu vieát baùo töø tôø “Tin Môùi” cuûa baùc só Nguyeãn Vaên Luyeän. Treân tôø haøng tuaàn, anh vieát phoùng söï, ñieàu tra, truyeän ngaén; coøn treân tôø haøng ngaøy, anh ñaëc traùch veà pheâ bình saùch vaø cuõng chính vì muïc naøy anh ñaõ taïo ra nhieàu thuø, aáy laø khoâng keå nhieàu baän ñaõ coù vaên gia, thi só ñònh cho anh moät maùch . Ra böng khaùng chieán, Long laøm tôø haøng ngaøy “Choáng Giaëc” cuûa Ñaëng Thai Mai ôû lieân khu ba, trong ñoù coù Syõ Ngoïc, Nguyeãn Tuaân, Hoà Dzeánh... Vì phuï traùch veà phoùng söï, ñieàu tra tin töùc, anh phaûi ñi luoân, neân thöøa dòp veà thaêm toâi moät thaùng ñoâi laàn vaø ruû toâi vieát baøi cho “Choáng Giaëc”. http://ebooks.vdcmedia.com 210 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G Nhöng chaúng bao laâu, chieán tranh lan ra ñeán ñoù, tôø “Choáng Giaëc” chuyeån ñeán moät ñòa ñieåm xa xoâi khaùc. Vì bò soát reùt naëng, Long khoâng ñi ñöôïc, veà Keïo, ôû gaàn vôùi toâi. Noùi laø gaàn, nhöng cuõng caùch nhau ñeán baûy, taùm caây soá. Toâi keùo sôïi, ñem ra baùn ôû chôï Ñaàn, coøn Long thì aên xong, khoâng nguû, ñi nghe ngoùng khaép nôi, thaûo heát chöông trình naøy ñeán keá hoaïch noï, nhöng ruùt cuïc khoâng theå naøo thöïc hieän ñöôïc - tröø moät tôø baùn tuaàn baùo teân laø “Baïn Treû”. “Baïn Treû” laø moät tôø baùo cuûa tö nhaân, töï tuùc, in treân giaáy baûn, khoå nhoû. Baùo quaùn ñaët ôû moät caên nhaø laù chaät choäi ôû moät laøng taïi khu ba, trong veûn veïn coù moät caùi baøn vaø moät caùi giöôøng. Thöôïng Syõ Nguyeãn Ñöùc Long vaø toâi phuï traùch veà baøi vôû cho baùo aáy. Luùc naøo Long ñi thaêm doø ñöôøng loái chaùnh trò ñeå vieát baøi thì toâi troâng nom vieäc söûa chöõa moâ raùt vaø ñaïp caùi maùy peâ ña leùt ñeå in. Chuû nhieäm khoâng coù maët maáy khi ôû baùo, phaûi lo tieàn, lo giaáy, lo möïc mua ôû chôï Ñoàng Quan veà. Laøm baùo nhö tôø “Baïn Treû”, thöïc cuõng laï luøng, maø thuù vò, vì töø thuôû böôùc chaân vaøo ngheà, toâi chöa laøm moät tôø baùo naøo thieáu phöông tieän ñeán nhö theá bao giôø. Vieát baøi ban ngaøy, ban ñeâm xeáp chöõ vaø in; vöøa troâng in, vöøa aên côm; in xong thì moät soá anh em - haàu heát laø sinh vieân vaø hoïc sinh http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 211 - ñeán laáy baùo taûn maùc ñi boä, ñi thuyeàn, ñi xe maùy khaép caùc nôi trong vuøng khaùng chieán ñeå baùn. Baùo “Baïn Treû” baùn cuõng khaù; baùn xong, anh em nhaët tieàn veà ñeå mua möïc, mua giaáy in soá sau; nhöng khích leä nhaát laø coù nhieàu ñoäc giaû mua baùo laïi uûng hoä tieàn vaø coù ngöôøi, duø bieát tröôùc laø tình theá thay ñoåi luoân luoân, vaãn cöù saün saøng göûi tieàn mua caû naêm hay saùu thaùng. Caøng laøm cho chuùng toâi nöùc loøng hôn nöõa laø trong moät ñaïi hoäi ôû Lieân khu ba, UÛy ban Khaùng chieán ñaõ toå chöùc moät cuoäc tröng baøy caùc baùo khaùng chieán ñeå ñaùnh daáu noã löïc cuûa anh em vaên ngheä só, tôø “Baïn Treû” ñaõ ñöôïc xeáp vaøo haøng ñaàu veà kyõ thuaät laøm baùo vaø Chuû tòch UÛy ban Khaùng chieán ñaõ keâu goïi anh em neân giuùp tay coå ñoäng tôø “Baïn Treû” cho moãi ngaøy ñöôïc phoå caäp hôn. Veà sau naøy, veà thaønh, gaëp Vuõ Ñình Chí (Tam Lang) - bò Taây giam ôû moät ñòa ñieåm taïi t’nh Haø Ñoâng trong thôøi kyø khaùng chieán - anh coù cho Nguyeãn Ñöùc Long bieát laø anh ñaõ ñöôïc ñoïc moät soá “Baïn Treû” trong nhaø giam, vaø coù moät baøi noùi veà söï taøn aùc cuûa quaân ñoäi Phaùp haõm hieáp ñaøn baø giaø yeáu - duø laø khoâng kyù teân thöïc - anh ñoïc cuõng ñoaùn laø cuûa toâi. Keå laïi luùc laøm tôø “Baïn Treû”, toâi khoâng theå queân moät kyû nieäm khoâng bao giôø queân ñöôïc. Trong “Baïn Treû”, coù http://ebooks.vdcmedia.com 212 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G moät muïc veà tin töùc noäi thaønh, thuaät laïi taát caû caùc haønh ñoäng cuûa nguïy quyeàn vaø hoaït ñoäng cuûa caùc ngöôøi ôû laïi vôùi Phaùp, laøm cho Phaùp. Phuï traùch veà muïc ñoù, moãi thaùng moät laàn, toâi phaûi ñi töø Ñaàn qua nhieàu vuøng coù Taây chieám ñoùng, qua ruoäng, qua soâng ñeå veà moät laøng teà, gaëp moät oâng baïn laøm giaùo hoïc cung caáp cho tin töùc thuoäc vaøo loaïi ñoù. Toâi nhôù hoài ñoù laø muøa ñoâng, trôøi laïnh caét da caét thòt. Laën ngoøi ngoi nöôùc veà ñöôïc ñeán nhaø oâng giaùo, thöôøng laø trôøi ñaõ toái, khoâng coøn troâng roõ maët ngöôøi. Ñöùng ôû ngoaøi coång nhìn vaøo thì caùi vöôøn ôû ñaèng tröôùc toái om; trong nhaø, coù ngoïn ñeøn thaép saùng vaø nhöõng hoa löûa bay leân nhö nhöõng con ñom ñoùm nhoû. AÁy laø caùi hoûa loø than ñoát leân ñeå söôûi. OÂng giaùo maëc aùo boâng, ñi ñi laïi laïi trong nhaø, th’nh thoaûng laïi hô hai baøn tay vaøo löûa vaø ngaâm vang caâu thô cuõ “Theá söï du du naïi laõo haø...”. Moãi laàn, toâi veà thaêm oâng nhö theá, bao giôø oâng cuõng hoûi “Ñaõ aên uoáng gì chöa?”, nhöng ñoù laø hoûi laáy leä maø thoâi, chôù duø aên roài hay chöa aên, oâng cuõng hoái vôï vaø coâ em ñi thoåi moät noài côm thöïc noùng, laøm moät con gaø vaøng môøi aên, khoâng queân roùt moät cheùn röôïu noùng ñeå uoáng cho aám buïng. Vôï vaø coâ em gaùi oâng laø nhöõng ngöôøi ñaøn baø kieåu maãu. Em gaùi oâng chöøng ñoâi möôi, ñi ñi laïi laïi buoân http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 213 baùn töø vuøng teà sang vuøng khaùng chieán nhö ñi chôï, neân moãi khi töø giaõ oâng ra veà, ngöôøi em gaùi laïi ñöa toâi ñi vì sôï toâi khoâng am hieåu ñöôøng loái, coù theå sa vaøo baãy cuûa ñòch hoaëc khoâng bieát traû lôøi moãi khi coù vieäc caàn ñoái phoù. Queân laøm sao ñöôïc nhöõng buoåi saùng reùt caêm caêm, thöùc daäy töø luùc trôøi haõy coøn toái ñen nhö möïc ñeå söûa soaïn ra veà. Baø giaùo, treû maêng vaø ñeïp nhö moät baøi thô, oâng giaùo vaø coâ em cuøng daäy, ñeå tieãn toâi. Caû moät gia ñình lòch söï nhö nhau; oâng giaùo troø chuyeän nho nhaõ, coâ em lo lieäu chu ñaùo cho toâi khoâng thieáu thoán thöùc gì, coøn baø giaùo thì ñaõ ñun nöôùc töø luùc naøo ñeå pha traø vaø khoâng laàn naøo queân thoåi moät noài côm, naém maáy thoûi, keøm moät ít muoái meø hay vaøi khuùc caù ñeå vaøo ba loâ cho khaùch. Soáng caû moät kieáp ngöôøi ôû noäi thaønh, khoâng theå coù nhöõng phuùt thöông thöông nhö theá. Tình ñoàng baøo vôùi ñoàng baøo ngaït ngaøo thôm muøi cuûa hoa böôûi nöûa ñeâm veà saùng. Nhöng chieán tranh taøn khoác naøo coù muoán caây coù loäc, boâng coù traùi, ngöôøi coù con, xuaân coù böôùm: khoùi löûa lan traøn töø haäu phöông ñeán caùc laøng teà vaø moät hoâm chuùng toâi ñöôïc tin ña soá ngöôøi laøng aáy ñaõ taûn cö ñi nôi khaùc. Theá roài toâi rinh teâ. Toâi rinh, nhöng khoâng coù moät chuùt maëc caûm, laø vì toâi quan nieäm raèng Haø Noäi laø ñaát nöôùc mình, mình coù quyeàn ôû ñoù, coøn vaán ñeà heøn hay http://ebooks.vdcmedia.com 214 TUYEÅ N TAÄ P VUÕ BAÈ N G khoâng, ñoù laø tuøy ôû nhaân caùch cuûa töøng ngöôøi. Moät buoåi saùng kia, nhaân ñi uoáng röôïu vôùi Nguyeãn Ñöùc Long ôû “Le Lac” veà, toâi boãng nghe thaáy coù tieáng goïi kheõ ôû sau löng. Ñöùng laïi, toâi ñònh thaàn moät luùc thì töï nhieân t’nh haún röôïu: ngöôøi thieáu phuï chít khaên vuoâng, maëc aùo naâu non, gaùnh cam vaø quyùt ñöùng tröôùc maët toâi, chính laø baø giaùo! Trôøi laát phaát möa bay. Gioù Hoà Göôm thoåi maïnh laøm nghieâng caùi noùn laù cuûa ngöôøi thieáu phuï, ñeå heù maáy sôïi toùc maây che nöûa maët hoa. Vieäc ñaàu tieân laø toâi hoûi thaêm oâng giaùo vaø coâ em. Baø noùi vaén taét cho toâi bieát laø thaùng taùm naêm aáy, sau khi toâi ñi khoûi ñöôïc vaøi ngaøy, quaân Phaùp veà laøng, caøn queùt vaø baét nhieàu ngöôøi ñem ñi, trong soá ñoù coù oâng giaùo. Coøn coâ em may vöøa ñi khoûi hoâm tröôùc, vaø hình nhö vaãn coøn ñi laïi buoân baùn ôû lieân khu ba, nhöng laâu laém khoâng tin veà nhaø. Veà phaàn oâng giaùo, baø tuyeät muø tin töùc, nhöng theo lôøi maáy baïn thaân cho bieát sau khi giam ôû Nhaø Tieán ít laâu, quaân Phaùp ñaõ boác oâng cuøng vôùi moät boïn chöøng naêm chuïc ngöôøi ñem leân maùy bay ñi Saøi Goøn (?) ñaùnh ñaäp baät troøng hai con maét, vaø döôøng nhö oâng ñaõ khoâng chòu noåi nhöõng phöông phaùp tra taán toái ö daõ man cuûa boïn thöïc daân cöôùp nöôùc. Thaáy ñöùng laâu chuyeän troø nhö theá ôû giöõa ñöôøng khoâng tieän, toâi ghi soá nhaø vaøo moät maûnh giaáy con, môøi baø laïi http://ebooks.vdcmedia.com BOÁN MÖÔI NAÊM NOÙI LAÙO 215 chôi vôùi nhaø toâi; nhöng cho ñeán taän luùc kyù hieäp ñònh Geneøve, toâi vaãn khoâng ñöôïc thaáy boùng ngöôøi ñaøn baø dieãm tuyeät, kieân trinh kia ñaâu nöõa. http://ebooks.vdcmedia.com